វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3713 342845 337453 2026-11-10T23:02:16Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342845 wikitext text/x-wiki [[File:Yahoo! (2019).svg|thumb|right|200px]] Yahoo! Inc.ជាសហគ្រាសសធារណះមួយរបស់[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងជាក្រុមហ៊ុនបំរើសេវាកម្ម[[អ៊ិនធឺណេត]]លើ[[ពិភពលោក]]។ == សេវាកម្មរបស់ Yahoo! == {| |valign=top| * Yahoo!Autos * [[Yahoo! Days|Yahoo! 360°]] * Yahoo!Finance * Yahoo!Games * [[GeoCities|Yahoo!GeoCities]] * Yahoo!Groups * Yahoo!Health * Yahoo!Horoscopes * Yahoo!HotJobs * Yahoo!Kids * Yahoo!Local * Yahoo!Mail * Yahoo!Maps * [[Yahoo! Messenger|Yahoo!Messenger]] |valign=top| * Yahoo!Movies * Yahoo!Music * My Yahoo! * Yahoo!News * Yahoo!People Search * Yahoo!Personals * Yahoo!Photos * Yahoo!Real Estate * Yahoo!Shopping * Yahoo!Sports * Yahoo!Tech * Yahoo!Travel * Yahoo!TV * Yahoo!Yellow Pages |} == វិបសាយ Yahoo! អន្តរជាតិ == === អ៊ឺរ៉ុប === {| |valign="top"| * [http://uk.yahoo.com/ Yahoo! UK&Ireland] * [http://de.yahoo.com/ Yahoo! Deutschland] * [http://at.search.yahoo.com/ <span lang="de">Yahoo! Österrich</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511144946/http://at.search.yahoo.com/ |date=2008-05-11 }} * [http://nl.yahoo.com/ Yahoo! Nederland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516000107/http://nl.yahoo.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://it.yahoo.com/ Yahoo! Italia] * [http://fr.yahoo.com/ Yahoo! France] * [http://es.yahoo.com/ <span lang="es">Yahoo! España</span>] * [http://ct.yahoo.com/ <span lang="ca">Yahoo! Català</span>] * [http://se.yahoo.com/ Yahoo! Sverige] * [http://dk.yahoo.com/ Yahoo! Danmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719034124/http://dk.yahoo.com/ |date=2008-07-19 }} * [https://web.archive.org/web/20080422004018/http://no.yahoo.com/ Yahoo! Norge] * [http://fi.search.yahoo.com/ Yahoo! Suomi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512223816/http://fi.search.yahoo.com/ |date=2008-05-12 }} * [http://ch.search.yahoo.com/ Yahoo! Schweiz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080427010837/http://ch.search.yahoo.com/ |date=2008-04-27 }} * [http://gr.yahoo.com/ Yahoo! in Greek] * [http://ru.yahoo.com/ Yahoo! <span lang="ru">По-Русски</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606155915/http://ru.yahoo.com/ |date=2013-06-06 }} |} === អាមេរិក === {| |valign="top"| * [http://www.yahoo.com/ Yahoo!] * [http://chinese.yahoo.com/ ចិន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518200716/http://chinese.yahoo.com/ |date=2008-05-18 }} * [http://ca.yahoo.com/ Yahoo! Canada] * [http://cf.yahoo.com/ <span lang="fr">Yahoo! Canada en français</span>] * [http://telemundo.yahoo.com/ Yahoo! Telemundo] * [http://mx.yahoo.com/ Yahoo! Mexico] * [http://ar.yahoo.com/ Yahoo! Argentina] * [http://br.yahoo.com/ Yahoo! Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424160434/http://br.yahoo.com/ |date=2008-04-24 }} |valign="top"| :Yahoo! [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] :Yahoo! របស់អាមេរិកជាភាសាចិន :Yahoo! កាណាដាជាភាសាអង់គ្លេស :Yahoo! កាណាដាជាភាសាបារាំង |} === អាស៊ីនិងអូសេអានី === {| |valign="top"| * [http://www.yahoo.co.jp/ Yahoo! JAPAN] * [http://asia.yahoo.com/ Yahoo! Asia] * [http://kr.yahoo.com/ Yahoo! Korea] * [http://cn.yahoo.com/ ចិន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080427032000/http://cn.yahoo.com/ |date=2008-04-27 }} * [http://tw.yahoo.com/ Yahoo! តៃវ៉ាន់] * [http://hk.yahoo.com/ Yahoo! Hong Kong] * [http://sg.yahoo.com/ Yahoo! Singapore] * [http://in.yahoo.com/ Yahoo! India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080427010852/http://in.yahoo.com/ |date=2008-04-27 }} * [http://id.yahoo.com/ Yahoo! Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414230854/http://id.yahoo.com/ |date=2008-04-14 }} * [http://ph.yahoo.com/ Yahoo! Philippines] * [http://malaysia.yahoo.com/ Yahoo! Malaysia] * [http://th.yahoo.com/ Yahoo! Thailand] * [http://vn.yahoo.com/ <span lang="vn">Yahoo! Việtnam</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501102715/http://vn.yahoo.com/ |date=2008-05-01 }} * [http://au.yahoo.com/ Yahoo! 7] * [http://nz.yahoo.com/ Yahoo! Xtra] |valign="top"| :[[Yahoo! JAPAN]] :[Yahoo! អាស៊ី :のYahoo!កូរ៉េ :Yahoo!ចិន :Yahoo! សិង្ហបុរី :Yahoo!ឥណ្ឌា :Yahoo!ឥណ្ឌូនេស៊ី :Yahoo!ហ្វីលីពីន :Yahoo!ម៉ាឡេស៊ី :Yahoo!ថៃ :Yahoo!វៀតណាម :Yahoo!អូស្រ្តាលី → [[Yahoo! 7]] :Yahoo! ញូសឺលែន |} ak3ttxxnjjdci410g7n8b4oi6od5rg5 0 5434 342849 341799 2026-11-10T23:12:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342849 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' គឺជា[[បញ្ជីរាយឈ្មោះទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅកម្ពុជា|ទីក្រុងធំទី ០២]] របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]]ហើយក៏ជាទីរួមខេត្តនិង​ជាទីក្រុង​ធំបំផុតរបស់​[[ខេត្តសៀមរាប|ខេត្ត​សៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅ​ភាគ​ពាយ័ព្យនៃ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ទីក្រុងសៀមរាប | official_name = | other_name = | native_name = Siem Reap City | settlement_type = [[បញ្ជីរាយឈ្មោះទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅកម្ពុជា|ទីរួមខេត្ត]] | image_skyline = View from Phnom Bakheng to Angkor Wat. Siem Reap.jpg | border = | total_width = | image_style = border:1; | perrow = | image1 = | caption1 = | image2 = | image3 = | image4 = | image5 = | image6 = | image7 = | image8 = | imagesize = | nickname = ទីក្រុងប្រាសាទ | image_caption = | image_map = 1710_Siem_Reap_Municipality.svg | map_caption = ផែនទីនៃក្រុងសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = រដ្ឋបាលក្រុង | subdivision_name2 = [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ស្រុកសៀមរាប|ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = អភិបាលនៃគណៈអភិបាលក្រុង | leader_name = នួន ពុទ្ធារ៉ា | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = បង្កើតជាទឹកដី | established_date = ៨០២ | established_title2 = បង្កើតឡើងជាផ្លូវការ | established_date2 = ១៩០៧ | established_title3 = | established_date3 = | unit_pref = | area_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://krongsiemreap.gov.kh/default/657 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2026-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261011110718/https://krongsiemreap.gov.kh/default/657 |archive-date=2026-10-11 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = ២០១៩ | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url= http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title= General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher= [[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work= National Institute of Statistics|date= 26 January 2021|access-date= 3 February 2021|archivedate= 26 តុលា 2022|archiveurl= https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status= dead}}</ref> | population_note = | population_total = ២៤៥ ៤៩៤ | population_rank = ០២ | population_density_km2 = | timezone = [[Indochina Time|ICT]] | utc_offset = +៧ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|13|21|44|N|103|51|35|E|region:KH|display=inline}} | elevation_footnotes = | elevation_m = ១៨ | postal_code_type = | postal_code_title = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧១០ | footnotes = }} <!-- Infobox ends --> ក្រុងសៀមរាប គឺជាទីក្រុងដែលមាន[[ស្ថាបត្យកម្មអាណានិគមនិយមបារាំង|ស្ថាបត្យកម្មបែបសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]និង[[ស្ថាបត្យកម្មចិន|ស្ថាបត្យកម្មបែបចិន]]នៅតាម[[សង្កាត់បារាំងចាស់]]និងនៅជុំវិញ[[ផ្សារចាស់]]។ទីក្រុងនេះគឺជា[[ទេសចរណ៍នៅប្រទេសកម្ពុជា|មជ្ឈមណ្ឌលទេសចរណ៍]]ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារវាមានទីតាំងស្ថិតនៅជិត[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]ដែលជាអតីតរាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅក្នុងនិងជុំវិញទីក្រុងមានសារមន្ទីរ ការសម្ដែងរបាំបុរាណ [[ភូមិវប្បធម៌កម្ពុជា]] ហាងលក់វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ សិប្បកម្ម កសិដ្ឋានសូត្រ វាលស្រែនៅជនបទ ភូមិនេសាទ [[ព្រែកទាល់|ជម្រកសត្វស្លាប]]ក្បែរ[[បឹងទន្លេសាប]] កន្លែងផឹកស៊ី និង កន្លែងទទួលទានអាហារដ៏សម្បូរបែប។ក្រុងសៀមរាបត្រូវបានតែងតាំងជាទីក្រុងវប្បធម៌[[អាស៊ាន]]ពីឆ្នាំ ២០២១-២០២២ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកទី ០៩ នៃរដ្ឋមន្ត្រីទទួលបន្ទុកវប្បធម៌និងសិល្បៈ[[អាស៊ាន]](AMCA)ដែលរៀបចំឡើងនៅថ្ងៃទី ២២ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២០។<ref name="Siem Reap City selected as ASEAN City of Culture for 2021-2022">{{cite web |title= Siem Reap City selected as ASEAN City of Culture for 2021–2022 |date= 24 October 2020 |url= https://www.khmertimeskh.com/50776465/siem-reap-city-selected-as-asean-city-of-culture-for-2021-2022/ |publisher= khmertimeskh.com |access-date=25 October 2020}}</ref> [[File:Siemreap cambodia.JPG|thumb]] [[File:Siem Reap street.jpg|thumb]] [[File:View of Siem Reap.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពក្រុងសៀមរាប]] ==សេដ្ឋកិច្ច== [[File:Statute at junction.jpg|thumb|រង្វង់មូលអប្សរា]] វិស័យទេសចរណ៍មានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះសេដ្ឋកិច្ចក្រុងសៀមរាប។តាមការប៉ាន់ស្មាននៅក្នុងឆ្នាំ ២០១០ មានការងារជាង ៥០% នៅក្រុងសៀមរាបគឺពាក់ព័ន្ធនឹងវិស័យទេសចរណ៍។<ref>{{cite journal |journal=Annals of Tourism Research|volume= 50 |date= January 2015| pages= 98–112|title=Limits to mass tourism's effects in rural peripheries|author=Robin Biddulph|doi=10.1016/j.annals.2014.11.011|doi-access=free}}</ref>ក្រុងសៀមរាបបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនូវចំនួនភ្ញៀវទេសចរពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានបញ្ចប់ហើយអាជីវកម្មដែលផ្តោតលើវិស័យទេសចរណ៍ក៏បានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងដូចគ្នា។នៅពាក់កណ្ដាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរមានចំនួនតិចតួចណាស់ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ មានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាងកន្លះលាននាក់បានមកទស្សនា[[ខេត្តសៀមរាប]]នៅក្នុងមួយឆ្នាំៗដែលប្រហែលនឹង ៥០% នៃភ្ញៀវទេសចរបរទេសទាំងអស់នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |title=Executive Summary from Jan–Dec 2005 |access-date=25 April 2008 |work=Tourism of Cambodia |publisher=Statistics & Tourism Information Department, Ministry of Tourism of Cambodia |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413115411/http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |archive-date=13 April 2008 |url-status=dead |archivedate=13 មេសា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413115411/http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 }}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរបានកើនឡើងដល់ជាង ០២ លាននាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf |title=Tourism Annual Report 2012 |work=Ministry of Tourism |access-date=20 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027011521/http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf |archive-date=27 October 2016 |url-status=dead |archivedate=27 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161027011521/http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf }}</ref> ==រដ្ឋបាលក្រុងថ្មី== '''{{pagename}}''' ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១២ សង្កាត់<ref>{{Cite web |title=Siem Reap Municipality postcode - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/siem-reap-minicipality |access-date=2026-01-13 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |-​ | ១៧១០០១ | [[សង្កាត់ស្លក្រាម|សង្កាត់ស្លក្រាម]] | Sla Kram Sangkat | ស្លក្រាម, បឹងដូនប៉ា, ចុងកៅស៊ូ, ដកពោធិ៍, បន្ទាយចាស់, ទ្រាំង, មណ្ឌល ០៣, ធ្លកអណ្តូង |- | ១៧១០០២ | [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ|សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] | Svay Dangkum Sangkat | ភ្ញាជ័យ, កន្ដ្រក, គោកក្រសាំង, ស្វាយព្រៃ, ពោធិ៍បុស្ស, ថ្មី, ស្វាយដង្គំ, សាលាកន្សែង, គ្រួស, វិហារចិន, ស្ទឹងថ្មី, មណ្ឌល ០១, មណ្ឌល ០២, តាភុល |- | ១៧១០០៣ | [[សង្កាត់គោកចក|សង្កាត់គោកចក]] | Kouk Chak Sangkat | ត្រពាំងសេះ, វាល, ទក្សិណខាងត្បូង, គោកតាចាន់, ខ្វៀន, គោកបេង, គោកត្នោត, នគរក្រៅ |- | ១៧១០០៤ | [[សង្កាត់សាលាកំរើក|សង្កាត់សាលាកំរើក ]] | Sala Kamreuk Sangkat | វត្ដបូព៌, វត្ដស្វាយ, វត្ដដំណាក់, សាលាកំរើក, ជន្លង់, តាវៀន, ត្រពាំងត្រែង |- | ១៧១០០៥ | [[សង្កាត់នគរធំ|សង្កាត់នគរធំ]] | Nokor Thum Sangkat | រហាល, ស្រះស្រង់ខាងជើង, ស្រះស្រង់ខាងត្បូង, ក្រវ៉ាន់, អារក្សស្វាយ, អញ្ចាញ |- | ១៧១០០៦ | [[សង្កាត់ជ្រាវ|សង្កាត់ជ្រាវ]] | Chreav Sangkat | ជ្រាវ, ខ្នារ, បុស្សក្រឡាញ់, តាចេក, វាល, ក្រសាំង, បឹង |- | ១៧១០០៧ | [[សង្កាត់ចុងឃ្នៀស|សង្កាត់ចុងឃ្នៀស]] | Chong Khnies Sangkat | ភូមិទី ០១, ភូមិទី ០២, ភូមិទី ០៣, ភូមិទី ០៤, ភូមិទី ០៥, ភូមិទី ០៦, ភូមិទី ០៧ |- | ១៧១០០៨ | [[សង្កាត់សំបួរ|សង្កាត់សំបួរ]] | Sambuor Sangkat | ព្នៅ, សំបួរ, វាល, ជ្រៃ, តាគង់ |- | ១៧១០០៩ | [[សង្កាត់សៀមរាប|សង្កាត់សៀមរាប]] | Siem Reap Sangkat | ពោធិ៍បន្ទាយជ័យ, ភ្នំក្រោម, ប្រឡាយ, កក្រាញ់, ក្រសាំងរលើង, ស្ពានជ្រាវ, អារញ្ញ, ត្រៀក |- | ១៧១០១០ | [[សង្កាត់ស្រង៉ែ|សង្កាត់ស្រង៉ែ]] | Srangae Sangkat | កសិកម្ម, ថ្នល់, រការធំ, ព្រៃធំ, ស្រង៉ែ, ចន្លោង, តាចក |- | ១៧១០១១ | [[សង្កាត់ក្របីរៀល|សង្កាត់ក្របីរៀល ]] | Krabei Riel Sangkat | តារស់, រកា, ព្រៃពោធិ៍, ទទា, ក្រសាំង, ពពិស, ត្រពាំងវែង, គោកដូង, បឹង, ប្រម៉ា, ខ្នារ, ព្រៃក្រូច |- | ១៧១០១២ | [[សង្កាត់ទឹកវិល|សង្កាត់ទឹកវិល ]] | Tuek Vil Sangkat | គោកដូង, សណ្ដាន់, ជ្រៃ, ប្រយុទ្ធ, បន្ទាយឈើ, ទឹកវិល, ប្រីយ៍ចាស់, ទឹកថ្លា, ប្រីយ៍ថ្មី, ជ័យ |} ==រដ្ឋបាលក្រុងចាស់== '''{{pagename}}''' ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១៣ សង្កាត់ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧១០០១ | [[សង្កាត់ស្លក្រាម|សង្កាត់ស្លក្រាម]] | Sla Kram Sangkat | ស្លក្រាម, បឹងដូនប៉ា, ចុងកៅស៊ូ, ដកពោធិ៍, បន្ទាយចាស់, ទ្រាំង, មណ្ឌល ០៣, ធ្លកអណ្តូង |- | ១៧១០០២ | [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ|សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] | Svay Dankum Sangkat | ភ្ញាជ័យ, កន្ដ្រក, គោកក្រសាំង, ស្វាយព្រៃ, ពោធិ៍បុស្ស, ថ្មី, ស្វាយដង្គំ, សាលាកន្សែង, គ្រួស, វិហារចិន, ស្ទឹងថ្មី, មណ្ឌល ០១, មណ្ឌល ០២, តាភុល |- | ១៧១០០៣ | [[សង្កាត់គោកចក|សង្កាត់គោកចក]] | Kouk Chak Sangkat | ត្រពាំងសេះ, វាល, ទក្សិណខាងត្បូង, គោកតាចាន់, ខ្វៀន, គោកបេង, គោកត្នោត, នគរក្រៅ |- | ១៧១០០៤ | [[សង្កាត់សាលាកំរើក|សង្កាត់សាលាកំរើក]] | Sala Kamreuk Sangkat | វត្ដបូព៌, វត្ដស្វាយ, វត្ដដំណាក់, សាលាកំរើក, ជន្លង់, តាវៀន, ត្រពាំងត្រែង |- | ១៧១០០៥ | [[សង្កាត់នគរធំ|សង្កាត់នគរធំ]] | Nokor Thum Sangkat | រហាល, ស្រះស្រង់ខាងជើង, ស្រះស្រង់ខាងត្បូង, ក្រវ៉ាន់, អារក្សស្វាយ, អញ្ចាញ |- | ១៧១០០៦ | [[សង្កាត់ជ្រាវ|សង្កាត់ជ្រាវ]] | Chreav Sangkat | ជ្រាវ, ខ្នារ, បុស្សក្រឡាញ់, តាចេក, វាល, ក្រសាំង, បឹង |- | ១៧១០០៧ | [[សង្កាត់ចុងឃ្នៀស|សង្កាត់ចុងឃ្នៀស]] | Chong Khnies Sangkat | ភូមិទី ០១, ភូមិទី ០២, ភូមិទី ០៣, ភូមិទី ០៤, ភូមិទី ០៥, ភូមិទី ០៦, ភូមិទី ០៧ |- | ១៧១០០៨ | [[សង្កាត់សំបួរ|សង្កាត់សំបួរ]] | Sambuor Sangkat | ព្នៅ, សំបួរ, វាល, ជ្រៃ, តាគង់ |- | ១៧១០០៩ | [[សង្កាត់សៀមរាប|សង្កាត់សៀមរាប]] | Siem Reap Sangkat | ពោធិ៍បន្ទាយជ័យ, ភ្នំក្រោម, ប្រឡាយ, កក្រាញ់, ក្រសាំងរលើង, ស្ពានជ្រាវ, អារញ្ញ, ត្រៀក |- | ១៧១០១០ | [[សង្កាត់ស្រង៉ែ|សង្កាត់ស្រង៉ែ]] | Srangae Sangkat | កសិកម្ម, ថ្នល់, រការធំ, ព្រៃធំ, ស្រង៉ែ, ចន្លោង, តាចក |- | ១៧១០១១ | [[សង្កាត់អំពិល|សង្កាត់អំពិល]] | Ampil Sangkat | គោកចាន់, ថ្នល់បាក់, ត្នោត, ត្រពាំងរុន, តាប៉ាង, ព្រៃគុយ, បង្កោង, គីរីមានន្ទ, បុស្សធំ, ត្រាចជ្រុំ |- | ១៧១០១២ | [[សង្កាត់ក្របីរៀល|សង្កាត់ក្របីរៀល]] | Krabei Riel Sangkat | តារស់, រកា, ព្រៃពោធិ៍, ទទា, ក្រសាំង, ពពិស, ត្រពាំងវែង, គោកដូង, បឹង, ប្រម៉ា, ខ្នារ, ព្រៃក្រូច |- | ១៧១០១៣ | [[សង្កាត់ទឹកវិល|សង្កាត់ទឹកវិល]] | Tuek Vil Sangkat | គោកដូង, សណ្ដាន់, ជ្រៃ, ប្រយុទ្ធ, បន្ទាយឈើ, ទឹកវិល, ប្រីយ៍ចាស់, ទឹកថ្លា, ប្រីយ៍ថ្មី, ជ័យ |} ==ឯកសារយោង== 6hr7ngy21i4qpwfrx9rfytk1m4mxcs3 0 6027 342861 335179 2026-11-11T00:53:20Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342861 wikitext text/x-wiki ព្រះត្រៃបិដក ប្រែថា កញ្រ្ចែង ឬ ល្អី​ ៣ សម្រាប់ផ្ទុកពាក្យពេចន៍របស់[[ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ]]គឺ ៖ # ព្រះវិន័យ​ ​ឬហៅថា​ [[វិនយបិដក]] (ចាប់​ពី​សៀវភៅ​[[ភាគ១|ភាគ'''១''']] ដល់​​ភាគ'''១៣''')<br> # ព្រះសូត្រ​ ​ឬហៅថា [[សុត្តន្តបិដក]]​ (ចាប់​ពី​សៀវភៅ​ភាគ'''១៤''' ដល់​ ភាគ'''៧៧''')<br> # ព្រះអភិធម្ម​ ឬហៅ​ថា​ [[អភិធម្មបិដក]] (ចាប់​ពី​សៀវភៅ​ភាគ'''៧៨''' ដល់​ ភាគ'''១១០''') ==[[វិនយបិដក]]== {{TheravadaBuddhism}} [[វិនយបិដក]] គឺជាគម្ពីរខាង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ដែលបានចារិកទុកនូវ[[ពុទ្ធប្បញ្ញត្តិ]] និង[[ពុទ្ធានុញាត]]។ ក្នុង​វិនយបិដក​ដែល​បាន​ចែក​ចេញជា ៥ គម្ពីរ គឺ អា., បា., ម., ចុ., ប. ៖ ===[[មហាវិភង្គ]]=== គម្ពីរ​មហាវិភង្គ (សៀវភៅ​[[ភាគ១]], [[ភាគ២]], [[ភាគ៣]] និង [[ភាគ៤]]) ដែល​ជា​គម្ពីរ​មួយ​រៀបរាប់​អំពី​វិន័យ​របស់​ព្រះ​ភិក្ខុ​សង្ឃ​ទាំង​ ២២៧ សិក្ខា ។ ===[[ភិក្ខុនីវិភង្គ]]=== គម្ពីរភិក្ខុនីវិភង្គ (សៀវភៅ​[[ភាគ៥|ភាគ'''៥''']]) ដែលអធិប្បាយនូវវិន័យទាំង ៣១១ សិក្ខាបទរបស់[[ភិក្ខុនី]]។ ===មហាវគ្គ=== គម្ពីរ​​មហាវគ្គ (សៀវភៅ​​[[ភាគ៦|ភាគ'''៦''']], '''[[ភាគ៧]] និង​ [[ភាគ៨]]''') ជា​​គម្ពីរ​​ដែល​​​ពណ៌នា​​​អំពី​​របៀប​​​ធ្វើ​[[សង្ឃកម្ម]]​​ផ្សេងៗ​​របស់​​ពួក​​[[ពុទ្ធបរិស័ទ]] ។ ក្នុង​​គម្ពីរ​​នេះ​​មាន ១០ [[ខន្ធកៈ]] ​នៃ ២២ ខន្ធកៈ ដែល​​នៅ​​សល់​ ១២​ ខន្ធកៈ​ ទៀត​​មាន​​ប្រាកដ​​ក្នុង​​គម្ពីរ​​[[ចុល្លវគ្គ]] ។ ===[[ចុល្លវគ្គ]]=== គម្ពីរ​ចុល្លវគ្គ (សៀវភៅ​​[[ភាគ៩|ភាគ'''៩''']], [[ភាគ១០]] និង [[ភាគ១១|ភាគ'''១១''']]) ជា​គម្ពីរ​មាន​ភាព​ប្រហាក់​ប្រហែល​នឹង​គម្ពីរ​[[មហាវគ្គ]]​ផ្សេង​តែ​យក ១២ ខន្ធកៈ ​ក្រៅ​ផ្សេង​ពី ១០ ខន្ធកៈ ក្នុង​គម្ពីរ​មហាវគ្គ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ។ ===[[បរិវារៈ]]=== គម្ពីរបរិវារៈ (ចាប់​ពី​សៀវភៅ​[[ភាគ១២|ភាគ'''១២''']] និង [[ភាគ១៣|ភាគ'''១៣''']]) ជាគម្ពីរចុងក្រោយដែលបានធ្វើជាសំណួរ​ចម្លើយ ចោទឆ្លើយអំពីបញ្ហាមានក្នុងគម្ពីរទាំង ៤ ខាងលើ។ #<br><br> {{buddhism}} {{PaliCanon}} ==[[សុត្តន្តបិដក]]== [[សុត្តន្តបិដក]] គឺ​ជា​គម្ពីរ ដែល​បាន​រួបរួម​នូវ​ព្រះ​ធម៌ មាន​លក្ខណៈ​ជា​ការ​សម្តែង ចាត់​ជា​ក្រុម​ ជា​ពួក តាម​ហេតុការណ៍ និង ចរិត​អធ្យាស្រ័យ របស់​សត្វ ឬ គូ​សន្ទនា​ ដែល​មាន​មួយ​ចប់ នៃ​ការ​សាកច្ឆា សន្ទនា​រវាង​ព្រះ​បរម​សាស្តា និង ភាគី​ចរចា ហៅថា មួយ​[[ព្រះសូត្រ]] ឬ សូត្រ​មួយ ។ នៅ​ក្នុង​[[សុត្តន្តបិដក]]​មាន​​ចំណាត់​ថ្នាក់​វែង ខ្លី ច្រើន តិច ជា​កង ជាពួក និង ជា​ក្រុម​ ​ដែល​​បាន​​ប្រារព្ធ​​ធ្វើ​​ឡើង​ដោយ​[[ព្រះសង្គីតិកាចារ្យ]]​​ចាប់​តាំង​​ពី​​[[បឋមសង្គាយនា]] ឬ​[[សង្គាយនា]]​លើក​ទី​មួយ​ ដែល​មាន​​[[ព្រះអរហន្ត]]​៥០០ អង្គ រួម​ទាំង​[[ព្រះមហាកស្សប]] [[ព្រះមហាឧបាលី]] និង​[[ព្រះមហាអានន្ទ]]​ជា​ដើម រហូត​ដល់​​[[សង្គាយនា]]​គ្រា​ទី ៣ ។ នៅ​គ្រា​នោះ​​​[[ព្រះត្រ័យបិដក]]​ ដែល​មាន[[វិនយបិដក]] [[ព្រះសុត្តន្តបិដក]] និង[[ព្រះអភិធម្មបិដក]]​ត្រូវ​បាន​រៀបចំ​ឲ្យ​គ្រប់​បរិបូរណ៍ ។ ​នៅ​ក្នុង​សង្គាយនា​លើក​ទី ៤ (តាមច្បាប់​ប្រទេស [[ស្រីលង្កា]]) [[ព្រះត្រ័យបិដក]]ដែល​​បាន​​បន្ត​​​ដោយ​​​ការ​​ទន្ទេញ​ចាំ​មាត់​​​របស់​ពួក​សាវ័ក ​ក៏​ត្រូវ​បាន​សរសេរ​ចារិក​ទុកក្នុងសា​ស្ត្រា​ស្លឹករឹត (​ឬ​ស្លឹក​ត្នោត) ជា​លាយ​លក្ខណ៍​អក្សរ ដោយ​ក្រុម​ភិក្ខុ ជនជាតិ​[[ស្រីលង្កា]] ។ ក្រោយ​​មក​​គម្ពីរ​​[[ព្រះត្រ័យបិដក]]​ក៏​​ត្រូវ​បាន​​នាំយ​​ក​ទៅ​សរសេរ​ជា​ភាសា​ផ្សេងៗ​ និង​ ត្រូវ​បាន​​មក​​​បក​ប្រែ​​ជា​ភាសា​​របស់​ជាតិ​រៀង​ៗខ្លួន ​ដើម្បី​​ងាយ​ស្រួល​​ក្នុង​​ការ​សិក្សា​​រៀន​សូត្រ ។ ​​នៅ​សម័យកាល​ដំបូង ​​ព្រះ​ត្រៃបិដក​​​ជា​ឯកសារ​សំណេរ​ មាន​តែ​ជាភាសា សីហឡៈ ដែល​មាន​សំនៀង​[[ភាសាបាលី]] ប៉ុណ្ណោះ ។ ក្រោយ​មក​ទើប​ឯកសារ​ទាំង​នោះ​​​ត្រូវ​បាន​​​ចម្លង​​យក​​សំនៀង​​បាលី​​​​ជា​​ភាសា​របស់​ជាតិ​ផ្សេងៗ​ រួម​ទាំង​សេចក្តី​ប្រែ នៃ​​ព្រះ​​ត្រៃបិដកទាំងមូល ជាភាសា នៃប្រជាជាតិ​ទាំង​នោះ ។ [[សុត្តន្តបិដក]]​មាន ៥ គម្ពីរ ពោល​គឺ ទី., ម., សំ., អំ., ខុ. ៖ ===[[ទីឃនិកាយ]]=== គម្ពីរទីឃនិកាយ មានចំណុះ[[ព្រះសូត្រ]]ដែលមានខ្នាតវែង ៣៤ ព្រះសូត្រ ហើយបែងចែកជា ៣ វគ្គធំៗ គឺ [[សីលក្ខន្ធវគ្គ]]មាន ១៣ [[ព្រះសូត្រ]] [[មហាវគ្គ]]មាន ១០ [[ព្រះសូត្រ]]និង[[បាដិកវគ្គ]]មាន ១១ [[ព្រះសូត្រ]] ។ ​សៀវភៅ​ភាគ១៤, ភាគ១៥, ភាគ១៦, ភាគ១៧​, ភាគ១៨ និង ភាគ១៩ ។ ===[[មជ្ឈិមនិកាយ]]=== គម្ពីរមជ្ឈិមនិកាយ មានចំណុះ[[ព្រះសូត្រ]]ដែលមានខ្នាតកណ្តាលមិនវែងពេកមិនខ្លីពេក ១៥២ ព្រះសូត្រដែលបែងចែកជា ៣បណ្ណាសកៈ មាន[[មូលបណ្ណាសកៈ]], [[មជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ]] និង[[ឧបរិបណ្ណាសកៈ]] ហើយក្នុងបណ្ណាសកៈនីមួយៗមាន ៥វគ្គតូចៗទៀត ហើយវគ្គតូចៗនីមួយៗមាន ១០[[ព្រះសូត្រ]]វៀរតែវគ្គទី ១៤ គឺ [[វិភង្គវគ្គ]]មាន ១២ [[ព្រះសូត្រ]] ។ សៀវភៅ​ភាគ២០, ភាគ២១, ភាគ២២, ភាគ២៣, ភាគ២៤, ភាគ២៥, ភាគ២៦, ភាគ២៧, និង ភាគ២៨ ។ ===[[សំយុត្តនិកាយ]]=== សំយុត្តនិកាយ បានប្រមូលរួបរួមកងធម៌តាមប្រភេទ ។ សំយុត្តនិកាយ​ត្រូវ​បាន​​បែង​ចែក​ជា ៥ វគ្គ គឺ​​ (១) ​[[សគាថវគ្គ]]​ដែល​រៀបរាប់​​អំពី[[ព្រះសូត្រ]]ចំនួន ២៧១ [[ព្រះសូត្រ]], (២) [[និទានវគ្គ]] មាន​ព្រះសូត្រដែល​រៀបរាប់​អំពីហេតុ​ ឬឫសគល់នៃសភាវធម៌ទាំងឡាយ, (៣) [[ខន្ធវារវគ្គ]] មាន​ព្រះ​សូត្រ​ដែល​រៀបរាប់​​អំពី​ខន្ធ​, (៤) [[សឡាយតនវគ្គ]] មាន​ព្រះសូត្រដែល​រៀបរាប់​អំពី[[អាយតនៈ]], និង (៥) [[មហាវារវគ្គ]] មាន​ព្រះសូត្រដែល​រៀបរាប់​អំពីពួកធម៌​ដូចជា[[មគ្គ ៨]], [[ពោជ្ឈង្គ៧]] និង ឥន្រ្ទិយ ២២ ។ [[សំយុត្តនិកាយ]] ជាគម្ពីរដែលរៀបរៀង​ធម៌ជាក្រុមៗ ហៅថា [[សំយុត្ត]]​មួយ ។ សំយុត្តនិកាយ​​​មាន ​៥៦ [[សំយុត្ត]]និង​មាន ៧៧៦២ ព្រះសូត្រ ។ សំយុត​្តនិកាយ ត្រូវបានដាក់តម្រៀបនៅក្នុងព្រះត្រៃបិដកខ្មែរនៅក្នុងសៀវភៅ​ភាគ២៩ ភាគ៣០ ភាគ៣១ ភាគ៣២ ភាគ៣៣ ភាគ៣៤ ភាគ៣៥ ភាគ៣៦ ភាគ៣៧ ភាគ៣៨ និង ភាគ៣៩ ។ ===[[អង្គុត្តរនិកាយ]]=== អង្គុត្តរនិកាយ (Aṅguttara Nikāya, Collections of Numbered/Numerical Discourses) ជា​សៀវភៅ​ទី ៤​ នៅ​ក្នុង​សុត្តន្តបិដក ដែល​នៅ​​ក្នុង​សៀវភៅ​នេះ​ត្រូវបាន​គេ​បែងចែក​ជា​ ១១​ សៀវភៅ​តូចៗ​បន្ត​ទៀត​ស្របតាម​ចំនួន​ធម៌​នៃ​ក្រុម​នីមួយៗ (និបាត​) ។ ន័យ​ដើម​របស់​សៀវភៅ​នេះ​គឺ​ ការ​ប្រមូលផ្ដុំ​ពួក​ធម៌​ដែល​កើន​ចំនួន​ម្ដង​មួយៗ ។ ឧទាហរណ៍ ​ឯកនិបាត​សម្តែង​អំពី​ពួក​ធម៌​មានអង្គ១, ទុកនិបាតមាន​អង្គ​២, តិកនិបាតមានអង្គ៣, ចតុក្កនិបាតមានអង្គ៤, បញ្ចកនិបាតមានអង្គ៥, ឆក្កតិកនិបាតមានអង្គ៦, សត្តកនិបាតមានអង្គ៧, អដ្ឋកនិបាតមានអង្គ៨, នវកនិបាតមានអង្គ៩, ទសកនិបាតមានអង្គ១០, ឯកាទសកនិបាតមានអង្គ ១១ ។ ក្នុង[[អង្គុត្តរនិកាយ]]មាន​ព្រះ​​សូត្រ​សរុប​ទាំង​អស់ ៩៥៥៧ ព្រះសូត្រ ។ អ្នករៀបរៀង​ព្រះត្រៃបិដក​ខ្មែរ​បាន​បោះពុម្ព​និកាយ​នេះ​នៅ​ក្នុងសៀវភៅ​ភាគ៤០ ភាគ៤១ ភាគ៤២ ភាគ៤៣ ភាគ៤៤ ភាគ៤៥ ភាគ៤៦ ភាគ៤៧ ភាគ៤៨ ភាគ៤៩ ភាគ៥០ និង ភាគ៥១ ។ ===[[ខុទ្ទកនិកាយ]]=== [[ខុទ្ទកនិកាយ]] (Khuddaka Nikāya) ប្រែថា គម្ពីរដែលមានធម៌បន្តិចបន្តួច សេសសល់ ឬ ក្រៅពី ៤ គម្ពីរខាងលើ​ ។ យោងតាមឯកសាររបស់ប្រទេសស្រីលង្កា ថៃ និងខ្មែរ នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​នេះ​មាន​សូត្រ​ទាំងអស់ ១៥ សូត្រ ប៉ុន្តែឯកសាររបស់ប្រទេសភូមា មានសូត្រសរុបទាំងអស់ ១៨ សូត្រ នៅក្នុង​និកាយ​នេះ ។ ចំណុចនេះបង្ហាញ​ឲ្យ​ឃើញ​ថា ទោះបីមាន​សង្គាយនាច្រើនលើកមកហើយក៏ដោយ ក៏​ប្រទេសដែលកាន់ពុទ្ធសាសនាបែបថេរវាទទាំងឡាយ​មិន​បាន​ចុះសម្រុងគ្នា​ទាំងស្រុងថា គួរ​ចាត់ឯកសារណា​ទៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដកដែរ ។ សៀវភៅ​ភាគ៥២ ភាគ៥៣ ភាគ៥៤ ភាគ៥៥ ភាគ៥៦ ភាគ៥៧ ភាគ៥៨ ភាគ៥៩ ភាគ៦០ ភាគ៦១ ភាគ៦២ ភាគ៦៣ ភាគ៦៤ ភាគ៦៥ ភាគ៦៦ ភាគ៦៧ ភាគ៦៨ ភាគ៦៩ ភាគ៧០ ភាគ៧១ ភាគ៧២ ភាគ៧៣ ភាគ៧៤ ភាគ៧៥ ភាគ៧៦ និង ភាគ៧៧ ។ ==[[អភិធម្មបិដក]]== អភិធម្មបិដក​មាន​ ៧ គម្ពីរ​ដែល​មាន​អក្សរ​កាត់​តំណាង​ថា '''សំ''', '''វិ''', '''ធា''', '''បុ''', '''ក''',​ '''យ''', និង '''ប'''​ ។ '''សំ''' តាង​ឲ្យ​គម្ពីរ​​សង្គណី ឬ​ធម្មសង្គណី, '''វិ''' តាង​​ឲ្យ​គម្ពី វិភង្គ, '''ធា''' តាង​ឲ្យ​គម្ពីរ ធាតុកថា, '''បុ''' តាង​ឲ្យ​គម្ពីរ បុគ្គលបញ្ញត្តិ, '''ក''' តាង​ឲ្យ​គម្ពីរ កថាវត្ថុ, '''យ'''​ តាង​ឲ្យ​គម្ពីរ យមកៈ និង '''ប''' តាង​ឲ្យ​គម្ពីរ​ បដ្ឋានៈ ។ សៀវភៅ​ភាគ៧៨ ភាគ៧៩ ភាគ៨០ ភាគ៨១ ភាគ៨២ ភាគ៨៣ ភាគ៨៤ ភាគ៨៥ ភាគ៨៦ ភាគ៨៧ ភាគ៨៨ ភាគ៨៩ ភាគ៩០ ភាគ៩១ ភាគ៩២ ភាគ៩៣ ភាគ៩៤ ភាគ៩៥ ភាគ៩៦ ភាគ៩៧ ភាគ៩៨ ភាគ៩៩ ភាគ១០០ ភាគ១០១ ភាគ១០២ ភាគ១០៣ ភាគ១០៤ ភាគ១០៥ ភាគ១០៦ ភាគ១០៧ ភាគ១០៨ ភាគ១០៩ និង ភាគ១១០ ។ ===[[សង្គណី]]=== ===[[វិភង្គ]]=== ===[[ធាតុកថា]]=== ===[[បុគ្គលប្បញ្ញត្តិ]]=== ===[[កថាវត្ថុ]]=== ===[[យមកវគ្គបាឡី|'''យមកៈ''']]=== ===[[បដ្ឋានៈ]]=== ==គម្ពីរ និង ដីកា​ ផ្សេង​ ៗ​ទៀត== ===[[អដ្ឋកថា]]=== អដ្ឋកថា (atthakatha) គឺជា​គម្ពីរ​​ទាំង​ឡាយ​ដែល​និពន្ធ​ដោយ​[[ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ]] (Buddhaghosa) ក្នុង​គោល​បំណង​ពន្យល់​បន្ថែម​(explanation or commentary) លើ​អត្ថបទ​ភាសា​បាលី​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​[[ព្រះត្រៃបិដក]] ។ ដោយ​សារ​ព្រះត្រៃបិដកខ្មែរ​បាន​តម្រៀប​គម្ពីរ​នានា​ជា ១១០​ ក្បាល​ដាច់​ពីគ្នា ទើប​នៅ​ក្នុង អដ្ឋកថា មាន​ចំនួន​សរុប​ទាំង​អស់ ១១០​ ក្បាល​ដែរ ដើម្បី​ផ្តល់​ភាព​ងាយ​ស្រួល​ដល់​អ្នក​សិក្សា​ស្រាវ​ជ្រាវ​ក្នុង​ការ​ស្វែង​រក​ និង ធ្វើ​លេខ​យោង ។ មាន​រឿង​និទាន​ប្រៀបធៀប​​ជា​ច្រើន​ដែល​ប្រតិដ្ឋ​ឡើង​ដោយ​ព្រះ​ពុទ្ធឃោសាចារ្យ​សម្រាប់​ធ្វើ​ជា​ឧបមានវិធី​ក្នុង​ការ​ពន្យល់​ក្រម​សីលធម៌​ទាំង​ឡាយ​ ឧទាហរណ៍​ នៅ​ក្នុង​អដ្ឋកថា នៃ​[[ធម្មបទគាថា]] ។ ===មូលដីកា=== ===[[ដីកា]]=== '''[[ដីកា]]''' (tika, commentary)គឺ​ជា គម្ពីរ​កែ​ខៃ បញ្ជាក់​អត្ថន័យ​របស់​បាលី (បិដក) ខ្លះ, របស់​[[អដ្ឋកថា]]​នៃ​បាលី​ខ្លះ, របស់​ដីកា​មុន​ៗ​ខ្លះ, អាង​ដល់​អត្ថន័យ​របស់​គម្ពីរ​ឯទៀត​ខ្លះ​ក៏​មាន គម្ពីរ សារត្ថទីបនី ជា '''មូល​ដីកា''' (ដីកា​ដើម) ។ <br> ===អនុដីកា=== <br> '''[[អនុដីកា]]''' (subcommentary) ​ជា​ដីកា​បន្ទាប់​ដែល​ពន្យល់​បន្ថែម​ន័យ​លើ​ដីកា​ផ្សេង​ៗ ឧទាហរណ៍ '''[[វិមតិវិនោទនី]]''' ។ ===អន្វានុដីកា=== <br> '''[[វជិរ​ពុទ្ធិ]]''' ជា '''[[អន្វានុដីកា]]''' (ដីកា​បន្ទាប់​ពី​[[អនុដីកា]]​មក​ទៀត) នៃ[[​វិនយបិដក]] ។ <br> ===នវដីកា=== <br> ឯ​[[ដីកា]]​ដែល​កើត​មាន​ថ្មី​ៗ ត​ៗ​មក​ទៀត​ហៅ​ថា '''[[នវ​ដីកា]]''' ([[ដីកា]]​ថ្មី) ។ <br> ===កថាវត្ថុ=== ===យមកប្បករណ៍=== ===មហាបដ្ឋាន=== # [[សមន្តប្បាសាទិកា]] : គឺ​ជា អដ្ឋកថាព្រះវិនយបិដក។ រចនាដោយព្រះ[[ពុទ្ធឃោសាចារ្យ]] ។ # [[កង្ខាវិតរណី]] : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរ[[បាតិមោក្ខ]] ។ # [[សុមង្គលវិលាសិនី]] : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរទីឃនិកាយ ។ # [[បបញ្ចសូទនី]] : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរមជ្ឈិមនិកាយ ។ # [[សារត្ថប្បកាសិនី]] : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរសំយុត្តនិកាយ ។ # [[មនោរថបូរណី]] : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរអង្គុត្តរនិកាយ ។ # [[អដ្ឋសាលិនី]] : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរធម្មសង្គណិ ។ # [[សម្មោហវិនោទនី]] : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរវិភង្គប្បករណ៍ ។ # [[បញ្ចប្បករណដ្ឋកថា]] : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរធាតុកថា, បុគ្គលប្បញ្ញត្តិ, កថាវត្ថុ, យមកប្បករណ៍ និង គម្ពីរមហាបដ្ឋាន។ # [[ធម្មបទដ្ឋកថា]] : គឺ​ជាឈ្មោះ[[បរមត្ថជោតិកា]] អដ្ឋកថាគាថាធម្មបទ, សុត្តនិបាត, និង ជាតកគាថា។ # [[បរមត្ថទីបនី]] : គឺ​ជា អដ្ឋកថាចរិយាបិដក និង បញ្ចប្បករណ៍ ។ ===ឯកសារ​ផ្សេង​ទៀត ទាក់ទង​នឹង​ពុទ្ធសាសនា=== # [[កម្ពុជសុរិយា]] # [[ធម្មបទ]] # [[បរមត្ថមញ្ជុសា]] # [[ពុទ្ធប្បវត្តិកថា]] ''ដោយឈឹម សុមន្ត'' # [[ពន្លឺអាស៊ីទ្វីប]] # [[មង្គលត្ថទីបនី]] # [[មិលិន្ទប្បញ្ហា]] # [[វិសុទ្ធិមគ្គ]] # [[អភិធម្មត្ថសង្គហ]] # [[អសីតិមហាសាវ័ក៨០អង្គ]] # [[ឱវាទប្បាតិមោក្ខ]] ==ឯកសារយោង== # ព្រះ​ត្រៃបិដក ​ភាសា​ខ្មែរ [https://www.sangham.net/km/index] # គេហទំព័រ តិបិដក​ ជា​ភាសា​បាលី [http://www.tipitaka.org/khmr/] # គេហទំព័រ ព្រះ​ធម៌​សម្រាប់​ខ្មែរ ដើម្បី​អាន ឬ​ ស្តាប់​ការ​អាន ព្រះ​ត្រៃ​បិដក [http://www.dhamma4khmer2.org/] # គេហទំព័រ ៥០០០ ឆ្នាំ ដើម្បី​អាន ឬ ស្តាប់ ធម៌ ផ្សេង​ៗ [http://5000-years.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423083333/http://5000-years.org/ |date=2013-04-23 }} # គេហទំព័រ វិទ្យាស្ថានបើក​ទូលាយ ដើម្បី​ទាញ​យក​​ពុម្ព​អក្សរ​ខ្មែរ​ យូនីកូដ [http://www.khmeros.info/drupal7/] # [https://web.archive.org/web/20130429144904/http://www.84000.org/ ព្រះត្រៃបិដក​ជា​ភាសា​ថៃ] # [http://en.wikipedia.org/wiki/Atthakatha អដ្ឋកថា​ជា​ភាសា​អង់គ្លេស] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា]] {{ប្រធានបទ ព្រះពុទ្ធសាសនា}} g2ra62480tnzbjz3dq3m1rorws7z7x0 0 6068 342863 337248 2026-11-11T01:07:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342863 wikitext text/x-wiki '''[[ព្រះត្រ័យបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > មជ្ឈិមនិកាយ''' {{PaliCanon}} {{buddhism}} <br> ==សង្ខេប== មជ្ឈិមនិកាយ (Majjhima Nikaya) ប្រែ​ថា កម្រង​អត្ថបទ​បង្រៀន ឬ សូត្រ​​ដែល​មាន​ប្រវែង​មធ្យម ។ ​នេះ​ជា​គម្ពីរ​សំខាន់​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​គម្ពីរ​​ទាំង​ ៥ នៅ​ក្នុង​ផ្នែក​​សុត្តន្តបិដក ​នៃ​គម្ពីរ​ព្រះ​ត្រៃ​បិដក របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទ ។ មជ្ឈិមនិកាយ​​​ជា​សេចក្តី​​​បង្រៀន​របស់​អង្គ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ផ្ទាល់ និង សាវ័ក​​ទាំង​ឡាយ​របស់​ទ្រង់ ។ គម្ពីរមជ្ឈិមនិកាយ បានប្រជុំរួបរួមព្រះសូត្រមានទំហំមធ្យម ១៥២ សូត្រ ទុកក្នុងបណ្ណាសកៈ (ពួក ៥០) ទាំង ៣ និង មាន ១៥ វគ្គ គឺ ៖ #'''មូលបណ្ណាសកៈ មានប្រជុំព្រះសូត្រ ៥០ ក្នុងវគ្គទាំង ៥ ៖''' ##[[មូលបរិយាយវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[សីហនាទវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[ឱបម្មវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[មហាយមកវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[ចូឡយមកវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ #'''មជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ មានប្រជុំព្រះសូត្រ ៥០ ក្នុងវគ្គទាំង ៥ ៖''' ##[[គហបតិវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[ភិក្ខុវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[បរិព្វាជកវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[រាជវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[ព្រហ្មណវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ #'''ឧបរិបណ្ណាសកៈ មានប្រជុំព្រះសូត្រ ៥២ ក្នុងវគ្គទាំង ៥ ៖''' ##[[ទេវទហវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[អនុបទវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ## [[សុញ្ញតវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ (សៀវភៅ​[[ភាគ២៧]]) ## [[វិភង្គវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១២ សូត្រ ## [[សឡាយតនវគ្គ]] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ សូត្រ ការតម្រៀប​សៀវភៅ​តាម​ក្បួន​ខ្មែរ អ្នក​អាន​អាច​រក​ឃើញ​មជ្ឈិមនិកាយ​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ចាប់​ពី​ភាគ២០ រហូត​ដល់​ភាគ២៨ ។ សូម​ប្រើ​បញ្ជី​ឈ្មោះ​សៀវភៅ​ខាង​ក្រោម​ដើម្បី​ស្វែង​រក​វគ្គ​ដែល​ចង់​អាន ។ # សៀវភៅ​[[ភាគ២០]] មូលបណ្ណាសក បឋមភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២១]] មូលបណ្ណាសក ទុតិយភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២២]] មូលបណ្ណាសក តតិយភាគ # សៀវភៅ​​[[ភាគ២៣]] មជ្ឈិមបណ្ណាសក ចតុត្ថភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២៤]] មជ្ឈិមបណ្ណាសក បញ្ចមភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២៥]] មជ្ឈិមបណ្ណាសក ឆដ្ឋភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២៦]] ឧបរិបណ្ណាសក សត្តមភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២៧]] ឧបរិបណ្ណាសក អដ្ឋមភាគ # សៀវភៅ​[[ភាគ២៨]] ឧបរិបណ្ណាសក នវមភាគ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២០]]== មូលបរិយាយសូត្រ ទី​១  ទំព័រ​ទី​៣ សព្វាសវសំវរសូត្រ ទី​២ ទំព័រ​ទី​២៣ ធម្មទាយាទសូត្រ ទី​៣ ទំព័រ​ទី​៤១ [[ភយភេរវសូត្រ]] ទី​៤ ទំព័រ​ទី​៥២ អនង្គណសូត្រ ទី​៥ ទំព័រ​ទី​៧៩ អាកង្ខេយ្យសូត្រ ទី​៦ ទំព័រ​ទី​១០៧ [[វត្ថូបមសូត្រ]] ទី​៧ ទំព័រ​ទី​១១៧ [[សល្លេខសូត្រ]] ទី​៨ ទំព័រ​ទី​១៣១ សម្មាទិដ្ឋិសូត្រ ទី​៩ ទំព័រ​ទី​១៥៣ សតិប្បដ្ឋានសូត្រ ទី​១០ ទំព័រ​ទី​១៨៥ ចូឡសីហនាទសូត្រ ទី​១ ទំព័រ​ទី​២៤៣ មហាសីហនាទសូត្រ ទី​២ ទំព័រ​ទី​២៥៩ មហាទុក្ខក្ខន្ធសូត្រ ទី​៣ ទំព័រ​ទី​៣១១ ចូឡទុក្ខក្ខន្ធសូត្រ ទី​៤ ទំព័រ​ទី​៣៣៧ អនុមានសូត្រ ទី​៥ ទំព័រ​ទី​៣៥៥ ចេតោខីលសូត្រ ទី​៦ ទំព័រ​ទី​៣៨៣ [[វនបត្ថសូត្រ]] ទី​៧ ទំព័រ​ទី​៣៩៥ មធុបិណ្ឌិកសូត្រ ទី​៨ ទំព័រ​ទី​៤០៩ ទ្វេធាវិតក្កសូត្រ ទី​៩ ទំព័រ​ទី​៤២៩ វិតក្កសណ្ឋានសូត្រ ទី​១០ ទំព័រ​ទី​៤៤៣ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២១]]== [[កកចូបមសូត្រ]] ទី​១ ទំព័រទី​៣ អលគទ្ទូបមសូត្រ ទី​២ ទំព័រទី​២៧ វម្មិកសូត្រ ទី​៣ ទំព័រទី​៧៣ រថវិនីតសូត្រ ទី​៤ ទំព័រទី​៨១ និវាបសូត្រ ទី​៥ ទំព័រទី​១០១ [[បាសរាសិសូត្រ]]ទី​៦ (អរិយបរិយេសនាសូត្រ​)​ ទំព័រទី​១២៧ / Pāsarāsisutta (MN 26) / Ariyapariyesanā Sutta (MN 26) ចូឡហត្ថិបទោបមនស្ស ទី​៧ ទំព័រទី​១៧១ មហាហត្ថិបទោបមសូត្រ ទី​៨ ទំព័រទី​១៩៥ មហាសារោបមសូត្រ ទី​៩ ទំព័រទី​២១៧ ចូឡសារោបមសូត្រ ទី​១០ ទំព័រទី​២៣៧ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២២]]== ចូឡគោសិង្គសាលសូត្រ ទី​១​ ទំពីរទី​៣ មហាគោសិង្គសាលសូត្រ ទី​២ ទំពីរទី​២១ មហាគោបាលសូត្រ ទី​៣ ទំពីរទី​៤១ ចូឡគោលបាលសូត្រ ទី​៤ ទំពីរទី​៥៥ ចូឡសច្ចកសូត្រ ទី​៥ ទំពីរទី​៦៣ [[មហាសច្ចកសូត្រ]] ទី​៦ ទំពីរទី​៨៨ (MN 36) ចូឡតណ្ហាសង្ខយសូត្រ ទី​៧ ទំពីរទី​១៣៧ មហាតណ្ហាសង្ខយសូត្រ ទី​៨ ទំពីរទី​១៥០ មហាអស្សបុរសូត្រ ទី​៩ ទំពីរទី​១៩៧ ចូឡអស្សបុរសូត្រ ទី​១០ ទំពីរទី​២២៥ សាលេយ្យកសូត្រ ទី​១ ទំពីរទី​២៣៩ វេរញ្ជកសូត្រ ទី​២ ទំពីរទី​២៥៧ មហាវេទល្លសូត្រ ទី​៣ ទំពីរទី​២៩៦ ចូឡវេទល្លសូត្រ ទី​៤ ទំពីរទី​២៨៩ ចូឡធម្មសមាទានសូត្រ ទី​៥ ទំពីរទី​៣០៥ មហាធម្មសមាទានសូត្រ ទី​៦ ទំពីរទី​៣១៧ វិមំសកសូត្រ ទី​៧ ទំពីរទី​៣៣៩ កោសម្ពិយសូត្រ ទី​៨ ទំពីរទី​៣៤៧ [[ព្រហ្មនិមន្តនិកសូត្រ]] ទី​៩ ទំពីរទី​៣៦១​ (MN 49) មារតជ្ជនីយសូត្រ ទី​១០ ទំពីរទី​៣៨១ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២៣]]== កន្ទរកសូត្រ ទី១ អដ្ឋកនាគរសូត្រ ទី២ សេក្ខប្បដិបទាសូត្រ ទី៣ បោតលិយសូត្រ ទី៤ ជីវកសូត្រ ទី៥ ឧបាលិវាទសូត្រ ទី៦ កុក្កុរោវាទសូត្រ ទី៧ អភយរាជកុមារសូត្រ ទី៨ ពហុវេទនីយសូត្រ ទី៩ អបណ្ណកសូត្រ ទី១០ ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ ទី១ មហារាហុលោវាទសូត្រ ទី២ ចូឡមាលុង្ក្យោវាទសូត្រ ទី៣ មហាមាលុង្ក្យវាទសូត្រ ទី៤ ភទ្ទាលិសូត្រ ទី៥ លដុកិកោបមសូត្រ ទី៦ ចាតុមសូត្រ ទី៧ នឡកបានសូត្រ ទី៨ គោលិស្សានិសូត្រ ទី៩ កីដាគិរិសូត្រ ទី១០ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២៤]]== '''មជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ''' ចូឡវច្ឆគោត្តសូត្រ ទី​១ អគ្គិវច្ឆគោត្តសូត្រ ទី​២ មហាវច្ឆគោត្តាសូត្រ ទី​៣ ទីឃនខសូត្រ ទី​៤ មាគណ្ឌិយសូត្រ ទី​៥ សន្ទកសូត្រ ទី​៦ មហាសកុលុទាយិសូត្រ ទី​៧ សមណមុណ្ឌិកសូត្រ ទី​៨ ចូឡសកុលុទាយិសូត្រ ទី​៩ វេខណសសូត្រ ទី​១០ '''រាជវគ្គ''' ឃដិការសូត្រ ទី​១ រដ្ឋបាលសូត្រ ទី​២ មឃទេវសូត្រ ទី​៣ មធុរសូត្រ ទី​៤ ពោធិរាជកុមារសូត្រ ទី​៥ អង្គុលិមាលសូត្រ ទី​៦ បិយជាតិកសូត្រ ទី​៧ ពាហិតិយសូត្រ ទី​៨ ធម្មចេតិយសូត្រ ទី​៩ [[កណ្ណកត្ថលសូត្រ]] ទី​១០ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២៥]]== ព្រហ្មាយុសូត្រ ទី១ សេលសូត្រ ទី២ អស្សលាយនសូត្រ ទី៣ ឃោដមុខសូត្រ ទី៤ ចង្កីសូត្រ ទី៥ ឯសុការីសូត្រ ទី៦ ធនញ្ជានិសូត្រ ទី៧ វាសេដ្ឋសូត្រ ទី៨ សុភសូត្រ ទី៩ សគារវសូត្រ ទី១០ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២៦]]== '''ទេវទហវគ្គ''' ទេវទហសូត្រ ទី១ បញ្ចត្តយសូត្រ ទី២ កិន្តិសូត្រ ទី៣ សាមគ្គាមសូត្រ ទី៤ សុនក្ខត្តសូត្រ ទី៥ អានេញ្ជសប្បាយសូត្រ ទី៦ គណកមោគ្គល្លានសូត្រ ទី៧ គោបកមោគ្គល្លានសូត្រ ទី៨ មហាបុណ្ណមសូត្រ ទី៩ ចូឡបុណ្ណមសូត្រ ទី១០ '''អនុបទវគ្គ''' អនុបទសូត្រ ទី១ ឆវិសោធនសូត្រ ទី២ សប្បុរិសសូត្រ ទី៣ សេវិតព្វាសេវិតព្វសូត្រ ទី៤ ពហុធាតុកសូត្រ ទី៥ ឥសិគិលិសូត្រ ទី៦ មហាចត្តារីសកសូត្រ ទី៧ អានាបានស្សតិសូត្រ ទី៨ កាយគតាសតិសូត្រ ទី៩ សង្ខារូបបត្តិសូត្រ ទី១០ == សៀវភៅ​[[ភាគ២៧]]== [[ចូឡសុញ្ញតសូត្រ]] ទី​១ [[មហាសុញ្ញតសូត្រ]] ទី​២ អច្ឆរិយព្ភូតធម្មសូត្រ ទី​៣ ពក្កុលត្ថេរច្ឆរិយព្ភូតសូត្រ ទី​៤ ទន្តភូមិសូត្រ ទី​៥ ភូមិជសូត្រ ទី​៦ អនុរុទ្ធសូត្រ ទី​៧ ឧបក្កិលេសសូត្រ ទី​៨ ពាលបណ្ឌិតសូត្រ ទី​៩ ទេវទូតសូត្រ ទី​១០ ==សៀវភៅ​[[ភាគ២៨]]== '''វិភង្គវគ្គ''' ភទ្ទេករត្តសូត្រ ទី១ អានន្ទភទ្ទេករត្តសូត្រ ទី២ មហាកច្ចានភទ្ទេករត្តសូត្រ ទី៣ លោមសកង្គិយសូត្រ ទី៤ ចូឡកម្មវិភង្គសូត្រ ទី៥ មហាកម្មវិភង្គសូត្រ ទី៦ សឡាយតនវិភង្គសូត្រ ទី៧ ឧទ្ទេសវិភង្គសូត្រ ទី៨ អរណវិភង្គសូត្រ ទី៩ ធាតុវិភង្គសូត្រ ទី១០ '''សច្ចវិភង្គសូត្រ ទី១១'''​ ('''ការ​ញ៉ាំង​ធម្មចក្រ​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ''' ទំព័រ​ទី​២០៣; '''ទុក្ខអរិយសច្ច''' ទំព័រ​ទី​២០៥; '''ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច''' ទំព័រ​ទី​២០៩; '''មគ្គអរិយសច្ច''' ទំព័រ​ទី​២១១; '''ការ​ប្រាប់​នូវ​អរិយសច្ច''' ទំព័រ​ទី​២១៣) ទក្ខិណាវិភង្គសូត្រ ទី១២ '''សឡាយតនវគ្គ''' អនាថបិណ្ឌិកោវាទសូត្រ ទី១ ឆន្នោវាទសូត្រ ទី២ បុណ្ណោវាទសូត្រ ទី៣ នន្ទកោវាទសូត្រ ទី៤ ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ ទី៥ ឆឆក្កសូត្រ ទី៦ សឡាយតនវិភង្គសូត្រ ទី៧ នគរវិន្ទេយ្យសូត្រ ទី៨ បិណ្ឌបាតបារិសុទ្ធិសូត្រ ទី៩ ឥន្ទ្រិយភាវនាសូត្រ ទី១០ == ឯកសារ​យោង == # ព្រះ​ត្រៃ​បិដក បាលី-ខ្មែរ របស់​វិជ្ជាស្ថាន​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ [http://www.budinst.gov.kh/] # អាន​ឬស្តាប់​នៅ​គេហទំព័រ ព្រះ​ធម៌​សម្រាប់​ខ្មែរ [http://www.dhamma4khmer2.org] # អដ្ឋកថា សុមង្គលវិលាសិនី (ពុទ្ធសករាជ ២៥៥៣) # ព្រះត្រៃបិដក​ជា​ភាសា '''ថៃ''' [https://web.archive.org/web/20130429144904/http://www.84000.org/] # គេហទំព័រ​​ពុទ្ធសាសនា​ជា​ភាសា​ '''អង់គ្លេស''' [http://www.tipitaka.net/] # គេហទំព័រ​ពុទ្ធសាសនា​ជា​ភាសា '''​អង់គ្លេស''' [http://www.accesstoinsight.org/] # ឯកសារ មជ្ឈិមនិកាយ របស់​​វិគីភីឌា ជា​ភាសា '''​អង់គ្លេស''' [https://en.wikipedia.org/wiki/Majjhima_Nikaya] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះត្រៃបិដក]] {{ប្រធានបទ ព្រះពុទ្ធសាសនា}} eoe5xzu9euuyrnpfn9o9jrtlwks3x6w 0 10339 342848 337667 2026-11-10T23:12:05Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342848 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Sihanoukville | official_name = | native_name = {{lang|km|ក្រុងព្រះសីហនុ}} | other_name = | settlement_type = [[បញ្ជីរាយនាមទីក្រុង និងទីប្រជុំជនក្នុងប្រទេសកម្ពុជា|ក្រុង]] | nickname = <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Panoramic View of Sihanoukville August 2022.jpg | caption1 = Sihanoukville skyline | image2 = Aerial_View_of_Golden_Lions_Roundabout.jpg | caption2 = Golden Lions Roundabout | image3 = Statue_of_Preah_Thong_Neang_Neak.jpg | caption3 = Statue of Preah Thong Neang Neak | image4 = Jin_Bei_Casino.jpg | caption4 = Jin Bei Casino | image5 = Snake_island_bridge_Sihanoukville_October_2014.jpg | caption5 = [[Koh Puos|Snake Island]] bridge }} | imagesize = 280px | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | image_shield = | shield_size = | image_map = Sihanoukville_City_Locator_Map_2014.png | mapsize = 276px | map_caption = ទីប្រជុំជនក្រុងព្រះសីហនុ(លឿង)<br />in [[ក្រុងព្រះសីហនុ]] (ក្រហម)<br />និង [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] (ពណ៌ស្វាយ) | pushpin_map = កម្ពុជា | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = ទីតាំងក្រុងព្រះសីហនុ ប្រទេសកម្ពុជា | coordinates = {{coord|10|38|N|103|30|E|type:adm1st_region:KH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[បញ្ជីនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ប្រទេស]] | subdivision_name = [[កម្ពុជា]] | subdivision_type1 = [[ខេត្តនានានៃប្រទេសកម្ពុជា|ខេត្ត]] | subdivision_name1 = [[ខេត្តព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] | subdivision_type2 = [[បញ្ជីរាយនាមស្រុកក្នុងប្រទេសកម្ពុជា|ក្រុង]] | subdivision_name2 = [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] | government_type = | leader_title = អភិបាលក្រុង | leader_name = Sar Kackada | leader_party = [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា។|CPP]] | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = បង្កើតឡើង | established_date = ថ្ងៃទី 22 ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ 1957<ref>{{Cite web |title=Sihanoukville សៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រ |url=https://drive.google.com/file/d/0B3hAjSrQ-z7fbmtVMDZWU0FxWVU/view?pli=1 |access-date=18 August 2019}}</ref> | named_for = [[នរោត្តមសីហនុ]] | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://sihanoukville.gov.kh/?page_id=8530|title=Sihanoukville Administration|website=sihanoukville.gov.kh|language=Khmer|accessdate=17 February 2021|archivedate=6 ឧសភា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506065051/http://sihanoukville.gov.kh/?page_id=8530|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 195.9 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | population_as_of = 2019 | population_total = {{decrease}} 73036 | population_density_km2 = | population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_rank = [[List of cities and towns in Cambodia|7th]] | population_blank1_title = ទីក្រុង | population_blank1 = {{increase}} 66723 | population_density_blank1_km2 = 834 | population_blank2_title = [[បញ្ជីរាយនាមស្រុកក្នុងប្រទេសកម្ពុជា|ក្រុង]] | population_blank2 = {{increase}} 89846 | population_density_blank2_km2 = | timezone1 = [[ពេលវេលាកម្ពុជា|ICT]] | utc_offset = +7 | elevation_footnotes = | elevation_m = 15 | elevation_ft = 45 | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = 18000 | area_code = 034 | website = }} '''ក្រុងព្រះសីហនុ''' ជាទីក្រុងមាត់សមុទ្រក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] និងជារាជធានីនៃ [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] នៅចុង ឧបទ្វីប ខ្ពង់រាបមួយនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសនៅលើ [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] ។ ទីក្រុងនេះមានឆ្នេរជាច្រើននៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រទាំងមូល និងវាលទំនាបឆ្នេរសមុទ្រជាប់នឹង [[ឧទ្យានជាតិព្រះសីហនុរាម|ឧទ្យានជាតិរាម]] នៅភាគខាងកើត។ ទីក្រុងនេះមានទន្លេមួយដែលអាចធ្វើនាវាចរណ៍បាន គឺ ព្រៃកោងកាង ជួរភ្នំអូរត្រចក់ ដែលហូរចេញពីវត្តអូរត្រេះទៅសមុទ្រនៅអូរត្រេះ។ កោះតូចៗជាច្រើនដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខេត្តព្រះសីហនុ <ref>{{Cite web |title=Administrative Areas in Sihanoukville Municipality by District and Commune |url=http://www.stat.go.jp/info/meetings/cambodia/pdf/18com_mp.pdf |access-date=April 18, 2015 |website=Statistics Japan}}</ref> នៅជិតទីក្រុង។ ទីក្រុង​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ជា​កិត្តិយស​របស់​អតីត​ព្រះមហាក្សត្រ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] មាន​ប្រជាជន​ប្រមាណ ៨៩.៨០០ នាក់ និង​ប្រមាណ ៦៦.៧០០ នាក់​នៅ​កណ្តាល​ទីក្រុង​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៨។ <ref>{{Cite web |title=General Population Census of Cambodia 2008 |url=http://www.nis.gov.kh/nis/census2008/Census.pdf |access-date=April 18, 2015 |website=National Institute of Statistics |archivedate=តុលា 20, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181020132318/http://www.nis.gov.kh/nis/census2008/Census.pdf |url-status=dead }}</ref> ក្រុងព្រះសីហនុ គ្របដណ្តប់ផ្នែកធំនៃ ឃុំ ចំនួនប្រាំមួយ ( ''[[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា|សង្កាត់]]'' ) ក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ។ វាបានវិវត្តស្របទៅនឹងការសាងសង់ [[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ]] ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៥០ ដែលជាច្រករបស់ប្រទេសឆ្ពោះទៅរកពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រអន្តរជាតិដោយផ្ទាល់ និងមិនមានការរឹតបន្តឹង។ កំពង់ផែទឹកជ្រៅតែមួយគត់នៅកម្ពុជា រួមមាន ស្ថានីយប្រេង និងកន្លែង ដឹកជញ្ជូន ។ <ref>{{Cite book|title=A Port for Independence|date=March 2006|isbn=2-9513524-0-9|location=UK|page=18}}</ref> ទីក្រុងនេះបានអភិវឌ្ឍទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលចម្បងរបស់ប្រទេសសម្រាប់ [[ទេសចរណ៍នៅប្រទេសកម្ពុជា|ទេសចរណ៍]] ឆ្នេរសមុទ្រ រួមទាំងជាកន្លែង លេងល្បែង ផងដែរ។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ទីក្រុងជាភាសាខ្មែរគឺ៖ ''ក្រុង'' ('ទីក្រុង') ''ព្រះ'' ('បរិសុទ្ធ') ''សីហនុ'' (ឈ្មោះអតីតព្រះមហាក្សត្រ) ដែលបន្ថែមទៅ៖ "ក្រុងព្រះសីហនុ" ឬ "ទីក្រុងព្រះសីហនុ" ។ . <ref>{{Cite web |title=Sihanoukville, Preah S |url=http://khm.geonamebase.com/node/10703 |access-date=May 12, 2015 |publisher=Cambodia Geographic Names Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712212701/http://khm.geonamebase.com/node/10703 |archive-date=កក្កដា 12, 2015 |url-status=dead}}</ref> ព្រះបាទ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តមសីហនុ]] (សោយរាជ្យ ១៩៤១-១៩៥៣, ១៩៩៣-២០០៤) ត្រូវបានគេគោរពថាជាបិតានៃជាតិ (សម័យទំនើប) ។ <ref>{{Cite web |last=Cat Barton |date=September 7, 2007 |title=Cambodia: King Father Sihanouk holds ECCC at bay |url=http://www.ahrchk.net/ahrc-in-news/mainfile.php/2007ahrcinnews/1365/ |access-date=February 5, 2008 |website=Asian Human Rights Commission |archivedate=កុម្ភៈ 8, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090208141759/http://ahrchk.net/ahrc-in-news/mainfile.php/2007ahrcinnews/1365 |url-status=dead }}</ref> ព្រះនាម ''សីហនុ'' មកពី [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] តាមពាក្យ [[ភាសាបាលី|បាលី]] ពីរគឺ ''សីហ'' ('តោ') និង ''ហនុ'' ('ថ្គាម')។ ឈ្មោះជំនួស ''កំពង់សោម'' មានន័យថា 'ច្រកនៃព្រះច័ន្ទ' ឬ 'កំពង់ផែរបស់ព្រះសិវៈ' ។ ''សោម'' មកពីពាក្យសំស្រ្កឹត ''saumya'' ដែលជាពាក្យដើម ( រិគវេទ ) មានន័យថា ''សោមា'' ជា 'ទឹក ឬការបូជានៃព្រះច័ន្ទ' ប៉ុន្តែបានវិវត្តទៅជាភាសាបាលី 'ព្រះច័ន្ទ', 'ដូចព្រះច័ន្ទ' 'ឈ្មោះរបស់ព្រះសិវៈ' ។ <ref name="Snskrt">{{Cite web |title=View Dictionary |url=http://www.sanskritdictionary.com/scans/?col=1&img=mw1254.jpg |access-date=2014-03-07 |publisher=Sanskritdictionary.com}}</ref> ពាក្យ ''​កំពង់'' ​ អត្ថន័យរបស់វាបានបន្តឆ្ពោះទៅកាន់ 'ផែ' ឬ 'ស្ពានចុះចត' ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=psLv6GUB8JoC|title=A History of Cambodia|date=4 March 2009|isbn=9780786733156}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === សម័យបុរាណ (មុនឆ្នាំ ១៧០០) === មុនពេលការស្ថាបនាកំពង់ផែ និងទីក្រុងនៃឆ្នាំ ១៩៥៥ កំពង់ផែកំពង់សោមត្រូវតែមានសារៈសំខាន់ក្នុងតំបន់ ដោយសារតែមិនមានផ្លូវទឹកដែលអាចធ្វើនាវាចរណ៍ដែលតភ្ជាប់កំពង់ផែជាមួយមជ្ឈមណ្ឌលតាំងទីលំនៅរបស់ព្រះរាជាណាចក្រ។ ក្នុងកំឡុងជាច្រើនសតវត្សនៃបុរេអង្គរ និងប្រវត្តិសាស្ត្រ [[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]] ចាប់ពី [[ហ៊្វូណន|នគរវ្នំ]] ដល់ [[ចេនឡា]] និងក្នុងសម័យ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់បានផ្តោតសំខាន់នៅអូរកែវ (យួន៖ [[អូរកែវ|Óc Eo]] ) នៅ [[ដីសណ្តមេគង្គ|តំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ]] ដែលឥឡូវជាខេត្ត [[ទីរួមខេត្តក្រមួនស|រ៉ាចជៀ]] ក្នុង [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ។ ក្រុងព្រៃនគរ ( [[ទីក្រុងព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] ) ជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មនៃអាណាចក្រខ្មែរ។ <ref>{{Cite web |date=January 27, 2004 |title=The History of the Vinh Te Canal |url=http://unpo.org/article/307 |access-date=April 18, 2015 |website=UNREPRESENTED NATIONS AND PEOPLES ORGANIZATION |archivedate=មេសា 19, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419030646/http://unpo.org/article/307 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |date=7 August 2011 |title=The True History of Khmer Krom |url=http://21provinces.blogspot.com/2011/08/true-history-of-khmer-krom.html}}</ref> <ref>{{Cite web |title=PRE-ANGKORIAN SETTLEMENT TRENDS IN CAMBODIA'S MEKONG DELTA AND THE LOWER MEKONG |url=http://www.anthropology.hawaii.edu/people/faculty/stark/pdfs/Stark_06_IPPA.pdf |access-date=April 18, 2015 |website=University of Hawaii}}</ref> ''កាលប្បវត្តិរបស់ Samtec Cauva Vamn Juon'' ដែលជារឿងមួយក្នុង ចំនោមព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ នៃសតវត្សទី ១៨ និង ១៩ បានរៀបរាប់យ៉ាងខ្លីអំពីតំបន់នៅពេលដែលប្រទេសនេះត្រូវបានបំបែកជាបីផ្នែកក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាមស៊ីវិលប្រាំបួនឆ្នាំពីឆ្នាំ ១៤៧៦ ដល់ ១៤៨៥: "នៅឆ្នាំ ១៤៧៩ [[រាជានិយមនៃប្រទេសកម្ពុជា|ព្រះធម្មរាជា]] បានកាន់កាប់ បល្ល័ង្កនៅចតុមុខ (ភ្នំពេញ) និងគ្រប់គ្រងខេត្តសំរោងទង ថ្ពង កំពង់សោម កំពត រហូតដល់បាសាក់ ព្រះត្រពាំង ក្រមួនស កោះស្លាកេត និងពាម» (មាត់ទន្លេមេគង្គ)។ <ref>{{Cite web |title=Essay on Cambodian History from the middle of the 14th to the beginning of the 16th Centuries |url=http://angkorvat.jp/doc/tch/ang-tch1420.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402202705/http://angkorvat.jp/doc/tch/ang-tch1420.pdf |archive-date=April 2, 2015 |access-date=April 18, 2015 |website=Sophia Angkor University |archivedate=មេសា 2, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402202705/http://angkorvat.jp/doc/tch/ang-tch1420.pdf }}</ref> === សម័យដើមសម័យទំនើប (គ.ស.១៧០០–១៨៦៣) === ចាប់ពីចុងសតវត្សន៍ទី១៧ ប្រទេសកម្ពុជាបានបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងលើផ្លូវ [[ទន្លេមេគង្គ]] ដោយសារអំណាចរបស់វៀតណាមបានពង្រីកចូលទៅក្នុងទន្លេមេគង្គក្រោម។ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមង្វៀន-សៀម (១៧១៧-១៧១៨) កងនាវាសៀមបានដុតកំពង់សោមនៅឆ្នាំ ១៧១៧ ប៉ុន្តែត្រូវបានចាញ់ដោយយួននៅ [[ស្រុកបន្ទាយមាស|បន្ទាយមាស]] / [[ទី​រួម​ខេត្ត​ពាម(ខេត្តក្រមួនស)|ហាទៀង]] ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfXP1duIllUC&q=In+1717+a+Siamese+fleet&pg=PA15|title=The History of Cambodia|date=13 October 2009|isbn=9780313357237}}</ref> ស្តេចខ្មែរមួយអង្គនៅចុងសតវត្សទី ១៨គឺ [[រាជានិយមនៃប្រទេសកម្ពុជា|ព្រះអង្គទ័យរាជាទី៣]] បានចងសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយ ចោរសមុទ្រ ចិន, <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_yPbAxKOhsMC&q=Mac-Thien-Tu&pg=PA42|title=Maritime China in Transition 1750-1850|year=2004|isbn=9783447050364}}</ref> Mac-Thien-Tu ដែលបានបង្កើតប៉ូលស្វ័យភាពមួយនៅ [[ទី​រួម​ខេត្ត​ពាម(ខេត្តក្រមួនស)|ហាទៀង]] និងគ្រប់គ្រងបណ្តាញសមុទ្រនៅភាគខាងកើតនៃ ឈូងសមុទ្រថៃ។ <ref>{{Cite news|date=January 31, 2013|title=Kampot's Chinese Heritage Unearthed|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/7days/kampot%E2%80%99s-chinese-heritage-unearthed|access-date=April 18, 2015}}</ref> [[ទី​រួម​ខេត្ត​ពាម(ខេត្តក្រមួនស)|ហាទៀង]] គឺ​នៅ​ចំណុច​មួយ​ដែល​មាន​ទន្លេ​តភ្ជាប់​ទៅ [[ទន្លេបាសាក់|​ទន្លេ​បាសាក់]] ​ហូរ​ចូល​ឈូង​សមុទ្រ​ថៃ។ កម្ពុជា​ដែល​ជាប់​ព្រំដែន​បាន​ព្យាយាម​រក្សា​សិទ្ធិ​ធ្វើ​ពាណិជ្ជកម្ម​តាម​សមុទ្រ​តាម​រយៈ​ខេត្ត ហាទៀង។ នៅឆ្នាំ ១៧៥៧ ហាទៀងបានទិញកំពង់ផែកំពត និងកំពង់សោមជារង្វាន់សម្រាប់ការគាំទ្រផ្នែកយោធារបស់ម៉ាកដល់ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា។ រហូតដល់ការបំផ្លិចបំផ្លាញរបស់វានៅឆ្នាំ ១៧៧១ កំពង់ផែនេះបានអភិវឌ្ឍទៅជា entrepôt ឯករាជ្យដែលភ្ជាប់ជាមួយបណ្តាញពាណិជ្ជកម្មចិនជាច្រើន។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&q=In+1717+a+Siamese+fleet&pg=PA566|title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East... Volume 1|year=2004|isbn=9781576077702}}</ref> អាឡិចសាន់ឌឺ ហាមីលតុន ដែលបានធ្វើដំណើរទៅកាន់ឈូងសមុទ្រថៃក្នុងឆ្នាំ ១៧២០ បានសរសេរថា “កំពង់សោម និង [[ស្រុកបន្ទាយមាស|បន្ទាយមាស]] (ក្រោយមកហាទៀង) ជារបស់កម្ពុជា ព្រោះ [[កូសាំងស៊ីន|កូសាំងស៊ីន-ចិន]] ត្រូវបានបែងចែកពីកម្ពុជាដោយទន្លេមួយ (ទន្លេបាសាក់) ដែលមានបីលីកធំទូលាយ " និង " [[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]] បានសាងសង់ផ្លូវពីរាជធានី [[ភ្នំឧដុង្គ|ឧដុង្គ]] ទៅ [[ក្រុងកំពត|កំពត]] " ។ កំពតនៅតែជាកំពង់ផែអន្តរជាតិតែមួយគត់របស់កម្ពុជា។ «​រយៈពេល​ធ្វើ​ដំណើរ​រវាង​ឧដុង្គ និង​កំពត គឺ​៨​ថ្ងៃ​ដោយ​រទេះគោ និង​៤​ថ្ងៃ​ដោយ​ដំរី​»​។ លោក Adhemard Leclère ជនជាតិបារាំង បានសរសេរថា “…រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៤០ យួនបានគ្រប់គ្រងកំពត និងពាម [ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ] ប៉ុន្តែកំពង់សោមជារបស់កម្ពុជា យួនបានសាងសង់ផ្លូវពីហាទៀង ទៅភូមិស្វាយ ជាប់ព្រំដែនជាមួយកំពង់សោម ឆ្លងកាត់កំពត។ <ref name="kyoto-seas.org">{{Cite web |title=Kampot of the Belle Époque: From the Outlet of Cambodia to a Colonial Resort |url=http://kyoto-seas.org/pdf/42/4/420402.pdf |access-date=April 18, 2015 |website=Center for Southeast Asian Studies |location=Kyoto}}</ref> ចក្រភព​អង់គ្លេស ​បាន​អនុវត្ត​តាម​គោលនយោបាយ​ដាច់​ដោយឡែក​មួយ​នៅ​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៨៥០ ដោយ​ស្វែងរក​ការ​បង្រួបបង្រួម​ឥទ្ធិពល​របស់​ខ្លួន។ របាយការណ៍សាក្សីផ្តល់ការយល់ដឹងដ៏កម្រ ខណៈដែលភ្នាក់ងារ របស់រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស Lord Palmerston លោក John Crawfurd រាយការណ៍ថា "ប្រទេសកម្ពុជាគឺជា... គន្លឹះនៃគោលនយោបាយរបស់យើងនៅក្នុងប្រទេសទាំងនេះ - ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្របុរាណនោះត្រៀមខ្លួនជាស្រេចដើម្បីទម្លាក់ខ្លួននៅក្រោមការការពាររបស់ប្រទេសអឺរ៉ុបណាមួយ ...ជនជាតិវៀតណាមបានចូលជ្រៀតជ្រែកពាណិជ្ជកម្មនៅកំពត ហើយនេះនឹងក្លាយជាមូលដ្ឋាននៃវិធីសាស្រ្តមួយ... "Palmerston សន្និដ្ឋានថា: "ពាណិជ្ជកម្មនៅកំពត ដែលជាកំពង់ផែមួយក្នុងចំណោមកំពង់ផែដែលនៅសេសសល់តិចតួចមិនអាចពិចារណាបានឡើយ នៅក្នុង លទ្ធផលនៃច្រកចូលដ៏សំខាន់ទៅកាន់ប្រទេស គឺទន្លេមេគង្គ ជាមួយនឹងចំណីរបស់វាហូរចូលទៅក្នុងសមុទ្រតាមរយៈទឹកដីនៃកូសាំងស៊ីន ប្រទេសនេះក៏ត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយសង្គ្រាមសៀម-វៀតណាមនាពេលថ្មីៗនេះ ដោយគ្មានជំនួយពីចក្រភពអង់គ្លេស។ កំពត ឬកំពង់ផែផ្សេងទៀតក្នុងប្រទេសកម្ពុជា មិនអាចក្លាយជា Emporium ពាណិជ្ជកម្មបានទេ»។ ក្រោយមក Crawfurd បានសរសេរថា "ប្រជាជនកម្ពុជា...បានព្យាយាមប្រើចន្លោះពេលនៃសន្តិភាពក្នុងស [[សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥)|ង្រ្គាមសៀម-វៀតណាម]] ដើម្បីអភិវឌ្ឍទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសខាងក្រៅ។ ពាណិជ្ជកម្មនៅកំពតដែលពួកគេបានស្វែងរកចិញ្ចឹមត្រូវបានរារាំងដោយចោរសមុទ្រ។ នេះជាចំណុចមួយដែលក្រូចឆ្មារ អាចត្រូវបានបញ្ចូល ដែលនឹងបើកផ្នែកខាងក្នុងនៃ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]] ដល់ពាណិជ្ជកម្មរបស់អង់គ្លេស ខណៈដែលទន្លេដ៏អស្ចារ្យរបស់ប្រជាជនកម្ពុជាឆ្លងកាត់ប្រវែងទាំងមូលរបស់វា ហើយថែមទាំងអាចទិញបាន។ ទំនាក់ទំនង​ទៅ​ក្នុង​បេះដូង​នៃ​ប្រទេស​សៀម​»​។ <ref>{{Cite web |title=London Company's Envoys Plot Siam |url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1991/JSS_081_2b_Sternstein_LondonCompanysEnvoysPlotSiam.pdf |access-date=May 7, 2015 |website=Siamese Heritage}}</ref> === ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង (១៨៦៣-១៩៥៤) === [[ឯកសារ:Auguste_Pavie_in_1893.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| មន្ត្រីរាជការបារាំង [[អ៊ូហ្គូស្ត ប៉ាវី|Auguste Pavie]] (កណ្តាល) និង Pierre Lefèvre-Pontalis ក្នុងឆ្នាំ ១៨៩៣ ជាមួយអ្នកបកប្រែខ្មែរ]] នៅក្រោម [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង]] វៀតណាម [[ឡាវ]] និងកម្ពុជាបានក្លាយជាអង្គភាពរដ្ឋបាល និងសេដ្ឋកិច្ចតែមួយ។ តំបន់ឆ្នេរ ''Circonscription Résidentielle'' ជាមួយកំពតជារាជធានីរបស់វា មាន តំបន់ នៃខេត្តកំពត កំពង់សោម ត្រាំង និង គង-ពិសី។ ការបង្កើតមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិមួយទៀតនៅជិតទីក្រុង [[ទីក្រុងព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] ដែលមានស្រាប់មិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាចាំបាច់នោះទេ។ ការផ្តោតអារម្មណ៍នៅតែជា [[ទន្លេមេគង្គ|មេគង្គ]] និងគំនិតដើម្បីបង្កើត ផ្លូវជំនួស ទៅកាន់ទីផ្សារចិន និងថៃ តាមបណ្តោយផ្លូវទឹកដែលអាចធ្វើនាវាចរណ៍ដោយមិនមានការរំខានទៅកាន់ [[ដីសណ្តមេគង្គ|ដីសណ្ដមេគង្គ]] ។ <ref>{{Cite web |title=THE MEKONG EXPLORATION COMMISSION,1866–68: ANGLO-FRENCH RIVALRY IN SOUTH EAST ASIA |url=http://end-of-empires-south-east-asia.wikispaces.com/file/view/THE+MEKONG+EXPLORATION+COMMISSION.pdf |access-date=April 18, 2015 |website=Wikispaces |archivedate=កក្កដា 30, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200730132247/https://end-of-empires-south-east-asia.wikispaces.com/file/view/THE+MEKONG+EXPLORATION+COMMISSION.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== ការបះបោរ ==== ការបះបោរដែលបានកើតឡើងពីឆ្នាំ ១៨៨៥ ដល់ឆ្នាំ ១៨៨៧ បានបង្អាក់មហិច្ឆតារបស់បារាំងបន្ថែមទៀត។ វាបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខេត្តកំពត ហើយបានរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័សទៅកាន់វាលរេញ កំពង់សិលា និងកំពង់សោម ជាកន្លែងដែលពួកបះបោរដឹកនាំដោយចោរសមុទ្រចិនឈ្មោះ ក្វាន់-ឃីម។ គាត់បានគ្រប់គ្រងផ្នែកខាងជើងនៃខេត្តព្រះសីហនុមួយរយៈរហូតដល់គាត់ដែលជាបុរសចំណាស់ម្នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយអភិបាលមូលដ្ឋាន។ <ref name="kyoto-seas.org"/> ឧទាហរណ៍មួយនៃការកែលម្អហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៃសម័យកាលនេះគឺការស្ថាបនាផ្លូវអាណានិគមលេខ ១៧ ក្រោយមកប្តូរឈ្មោះផ្លូវជាតិលេខ ៣ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកជាតិ ទោះបីជាការងារនៅលើ "ខ្សែខាងត្បូង" ពី [[ភ្នំពេញ]] ទៅខេត្តព្រះសីហនុបានចាប់ផ្តើមតែនៅឆ្នាំ ១៩៦០ ប៉ុណ្ណោះ។ . === បន្ទាប់ពីឯករាជ្យ (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៥៤) === [[ឯកសារ:Sihanoukville_November_1964.jpg|រូបភាពតូច| ក្រុងព្រះសីហនុ ឆ្នាំ ១៩៦៤។]] ឈ្មោះជំនួសរបស់ទីក្រុង និងខេត្តគឺ ''កំពង់សោម'' ត្រូវបានទទួលយកពីសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចក្នុងតំបន់។ បន្ទាប់ពីការរំលាយឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំងនៅឆ្នាំ ១៩៥៤ ការគ្រប់គ្រងយ៉ាងតឹងរ៉ឹងនៃដីសណ្ដទន្លេមេគង្គដោយវៀតណាមទាមទារដំណោះស្រាយដើម្បីទទួលបានការចូលទៅកាន់សមុទ្រដោយមិនមានការរឹតត្បិត។ ផែនការ​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​ដើម្បី​សាងសង់​កំពង់ផែ​ទឹក​ជ្រៅ​ថ្មី​ទាំង​ស្រុង។ កំពង់សោម ត្រូវបានជ្រើសរើសសម្រាប់ជម្រៅទឹក និងភាពងាយស្រួលនៃការធ្វើដំណើរ។ នៅខែសីហាឆ្នាំ ១៩៥៥ ក្រុមសំណង់បារាំង/កម្ពុជាបានកាត់ជំរុំមូលដ្ឋានមួយចូលទៅក្នុងព្រៃដែលគ្មានមនុស្សកាន់កាប់នៅក្នុងតំបន់ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាឆ្នេរហាវ៉ៃ។ ថវិកាសម្រាប់សាងសង់កំពង់ផែបានមកពីប្រទេសបារាំង ហើយផ្លូវនេះត្រូវបានផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ <ref>{{Cite web |title=Sihanouk Ville |url=http://www.phnompenhtours.com/ebookpptours/PPT_KB/77-81.pdf |access-date=May 7, 2015 |website=Phnom Penh Tours |archivedate=តុលា 15, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141015204739/http://www.phnompenhtours.com/ebookpptours/PPT_KB/77-81.pdf |url-status=dead }}</ref> ក្នុងកំឡុង [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] កំពង់ផែនេះបានក្លាយជាកន្លែងយោធាសម្រាប់ភាគីទាំងសងខាង៖ ក្នុងការបម្រើ [[វៀតកុង|រណសិរ្សជាតិរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង]] និងក្រោយឆ្នាំ ១៩៧០ ក្រោមរដ្ឋាភិបាល [[លន់ នល់]] ក្នុងការបម្រើសហរដ្ឋអាមេរិក។ <ref>{{Cite web |title=GOOD QUESTIONS WRONG ANSWERS - CIA's Estimates... |url=http://nsarchive.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB284/4-GOOD_QUESTIONS_WRONG_ANSWERS.pdf |access-date=May 7, 2015 |website=The National Security Archive}}</ref> កំពង់ផែនេះគឺជាកន្លែងចុងក្រោយដែលត្រូវបានជម្លៀសដោយកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក ត្រឹមតែប៉ុន្មានថ្ងៃមុនពេលទ័ពព្រៃ [[ខ្មែរក្រហម]] ចូលកាន់កាប់រដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥ ។ ព្រឹត្តិការណ៍ជុំវិញការយកកប៉ាល់កុងតឺន័រ SS <nowiki><i id="mwxA">Mayaguez</i></nowiki> របស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងនាវិកកាលពីថ្ងៃទី ១២ ឧសភា ដោយ [[ខ្មែរក្រហម]] និងប្រតិបត្តិការជួយសង្គ្រោះជាបន្តបន្ទាប់ដោយ កងម៉ារីនអាមេរិក បានលេងនៅលើទឹកនៃ [[កោះតាង]] ឆ្នេរនៃខេត្តព្រះសីហនុ។ ក្នុងរយៈពេលពីរថ្ងៃនៃសកម្មភាពនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសលើគោលដៅនានានៅលើដីគោកនៃខេត្តព្រះសីហនុ រួមមានកំពង់ផែ [[មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹករាម]] អាកាសយានដ្ឋាន ផ្លូវរថភ្លើង និងរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេង បន្ថែមពីលើការវាយប្រហារ និងការបាញ់កាំភ្លើងរបស់កងទ័ពជើងទឹកលើកោះមួយចំនួនទៀត។ . <ref name="DOD">US Department of Defense document [http://www.dod.mil/pubs/foi/International_security_affairs/vietnam_and_southeast_asiaDocuments/295.pdf "History of the Pacific Air Forces 1 July 1974-31 Dec 1975"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305085201/http://www.dod.mil/pubs/foi/International_security_affairs/vietnam_and_southeast_asiaDocuments/295.pdf|date=5 March 2013}}. </ref> បន្ទាប់ពី [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|ការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហម]] នៅឆ្នាំ ១៩៧៩ និងការបើកសេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់ កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុបានបន្តសារៈសំខាន់របស់ខ្លួនក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍ និងការស្តារប្រទេសឡើងវិញ។ ជាមួយនឹងការបើកទីផ្សារថ្មីបន្ថែមទៀតក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩ ទីក្រុងបានទទួលបានតួនាទីរបស់ខ្លួនឡើងវិញក្នុងកំណើនសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា។ <ref>{{Cite news|date=June 13, 2013|title=Sihanoukville port sees 14 pct rise in cargo|work=The Cambodia Herald|url=http://www.thecambodiaherald.com/cambodia/sihanoukville-port-sees-14-pct-rise-in-cargo-4398|access-date=June 25, 2016|archive-date=សីហា 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822005503/http://www.thecambodiaherald.com/cambodia/sihanoukville-port-sees-14-pct-rise-in-cargo-4398|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៣ [[ឧទ្យានជាតិព្រះសីហនុរាម|ឧទ្យានជាតិរាម]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមព្រះរាជក្រឹត្យរបស់អតីតព្រះមហាក្សត្រសីហនុ។ <ref>{{Cite web |title=POLICY OPTIONS FOR CAMBODIA'S REAM NATIONAL PARK |url=http://idl-bnc.idrc.ca/dspace/bitstream/10625/30141/1/117196.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701105545/http://idl-bnc.idrc.ca/dspace/bitstream/10625/30141/1/117196.pdf |archive-date=July 1, 2013 |access-date=May 7, 2015 |website=International Development Research Centre |archivedate=កក្កដា 1, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130701105545/http://idl-bnc.idrc.ca/dspace/bitstream/10625/30141/1/117196.pdf }}</ref> សាលាក្រុងព្រះសីហនុត្រូវបានដំឡើងឋានៈជាខេត្តធម្មតានៅថ្ងៃទី២២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៨ បន្ទាប់ពីព្រះមហាក្សត្រ [[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តមសីហមុនី]] បានឡាយព្រះហស្តលេខាលើព្រះរាជក្រឹត្យបំប្លែង [[ខេត្តកែប|ក្រុងកែប]] [[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] និងក្រុងព្រះសីហនុទៅជាខេត្ត។ <ref>{{Cite web |date=January 1, 2009 |title=King Sihamoni signed a royal decree that would change the municipalities of Kep, Sihanoukville and Pailin into provinces |url=http://newsgroups.derkeiler.com/Archive/Soc/soc.culture.cambodia/2009-01/msg00003.html |access-date=May 7, 2015 |website=Newsgroups derkeiler}}</ref> នៅ​ដើម​សតវត្ស​ទី​២១ ក្រុងព្រះសីហនុ​បាន​រីក​ធំធាត់​ក្លាយជា​មជ្ឈមណ្ឌល​ពាណិជ្ជកម្ម ពាណិជ្ជកម្ម ដឹកជញ្ជូន និង ​ដំណើរការ​ផលិតកម្ម ​។ <ref>{{Cite web |title=Economic Corridors and Industrial Estates, Ports and Alternative Roads in Cambodia |url=http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Brc/pdf/06_chapter3.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616075105/http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Brc/pdf/06_chapter3.pdf |archive-date=June 16, 2015 |access-date=April 18, 2015 |website=IDE-JETRO |archivedate=មិថុនា 16, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150616075105/http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Brc/pdf/06_chapter3.pdf }}</ref> <ref>{{Cite web |date=October 19, 2003 |title=Cambodia Re-emerges |url=https://www.nytimes.com/2003/10/19/travel/cambodia-re-emerges.html?pagewanted=1 |access-date=May 19, 2016 |website=The New York Times}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Kompong Som |url=http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/kompong-som.html |access-date=June 6, 2016 |publisher=Sandbox Networks, Inc.}}</ref> ឆ្នេរជាច្រើនរបស់ក្រុងព្រះសីហនុ និងកោះនៅក្បែរនោះ ធ្វើអោយវាក្លាយជា រមណីយដ្ឋានមាត់សមុទ្រ លំដាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា។ <ref>{{Cite news|date=March 21, 2013|title=The rise of Sihanoukville|work=The Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/real-estate/rise-sihanoukville|access-date=April 18, 2015}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ ក្រុមហ៊ុនវិនិយោគ [[កោះពស់]] (ខេមបូឌា) បានដាក់ពាក្យស្នើសុំដោយគ្រោងនឹងវិនិយោគ ២៧៦ លានដុល្លារអាមេរិក ក្នុងការបំប្លែង [[កោះពស់|កោះពស់ កោះពស់]] ទំហំ ១១៦ ហិកតា ទៅជាលំនៅដ្ឋានប្រណីត និងរមណីយដ្ឋាន។ បន្ទាប់ពីការបញ្ចប់នៃធាតុផ្សំមួយចំនួននៃហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ អ្នកវិនិយោគបានប្រកាសអំពីការផ្លាស់ប្តូរប្លង់មេដោយ "ការស្នើសុំការអនុញ្ញាតឡើងវិញនឹងកើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៤..." នេះបើយោងតាម ក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា ។ <ref>{{Cite news|date=November 20, 2013|title=Snake Island plans back to the drawing board|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/real-estate/snake-island-plans-back-drawing-board|access-date=June 1, 2015}}</ref> <ref>{{Cite news|date=April 10, 2014|title=Luxury resort looks for new lease of life with redesigned blueprint|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/real-estate/luxury-resort-looks-new-lease-life-redesigned-blueprint|access-date=June 1, 2015}}</ref> នៅថ្ងៃទី ២៦ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០១១ តំបន់ខេត្តព្រះសីហនុបានចូលរួមជាមួយក្លឹបដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉ារីស Les Plus Belles Baies Du Monde ('ឆ្នេរសមុទ្រដ៏ស្រស់ស្អាតបំផុតនៅលើពិភពលោក') ។ អង្គការនេះបានទទួលយកឆ្នេរសមុទ្រកម្ពុជាជាផ្លូវការជាសមាជិកមួយក្នុងមហាសន្និបាតលើកទី៧របស់ខ្លួន។ <ref>{{Cite web |date=July 1, 2011 |title=Cambodia Joins World's Most Beautiful Bay Club; Sihanoukville to Host First Sea Festival |url=http://www.pemsea.org/news/cambodia-joins-worlds-most-beautiful-bay-club-sihanoukville-host-first-sea-festival |access-date=May 7, 2015 |website=PEMSEA |archivedate=តុលា 31, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221031182037/http://www.pemsea.org/news/cambodia-joins-worlds-most-beautiful-bay-club-sihanoukville-host-first-sea-festival |url-status=dead }}</ref> នៅឆ្នាំ ២០១៩ ការវិនិយោគរបស់ចិនបានផ្លាស់ប្តូរទីក្រុង ដូច្នេះអាជីវកម្មជាង ៩០% ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយជនជាតិចិន។ កាស៊ីណូ ជាង ១០០ ត្រូវបានគ្រោងនឹងសាងសង់នៅក្រុងព្រះសីហនុ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រែក្លាយវាទៅជាកន្លែង លេងល្បែងស៊ីសង ដែលស្របពេលជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃឧក្រិដ្ឋកម្ម។ <ref>{{Cite web |last=Jazeera |first=Al |title=Cambodia's Casino Gamble: All in on Sihanoukville |url=https://interactive.aljazeera.com/aje/2019/cambodia-casino-gamble/index.html |access-date=2024-06-30 |website=interactive.aljazeera.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2018-07-31|title='No Cambodia left': how Chinese money is changing Sihanoukville|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/cities/2018/jul/31/no-cambodia-left-chinese-money-changing-sihanoukville|access-date=2024-06-30|issn=0261-3077}}</ref> ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០ ខេត្តព្រះសីហនុបានលេចចេញជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការ ឆបោកតាមប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណែត ដែលពាក់ព័ន្ធជាមួយក្រុមឧក្រិដ្ឋជនចិន។ <ref>{{Cite news|date=2022-03-31|title=The 'forbidden cities' of Chinese organized crime in Sihanoukville, Cambodia|language=en|work=Le Monde.fr|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/31/the-forbidden-cities-of-chinese-organized-crime-in-sihanoukville-cambodia_5979499_4.html|access-date=2024-06-30}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Inside Southeast Asia’s Casino Scam Archipelago |url=https://thediplomat.com/2022/08/inside-southeast-asias-casino-scam-archipelago/ |access-date=2024-06-30 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> == ភូមិសាស្ត្រ == === សណ្ឋានដី === ក្រុង​ព្រះសីហនុ​គឺ​នៅ​ចុង​ភ្នំ​រំកិល​នៃ​ឧបទ្វីប​មួយ​នៅ [[ឈូងសមុទ្រថៃ|​ឈូង​សមុទ្រ​ថៃ]] ។ នៅភាគពាយព្យ និងនៅកណ្តាលរបស់វា វាឡើងដល់ {{Convert|15|m|ft}} [[កម្ពស់ខ្ពស់ជាងកម្រិតទឹកសមុទ្រ|ពីលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ]] ខណៈពេលដែលដីរាបស្មើ និងរាបស្មើឆ្ពោះទៅរកវាលទំនាបឆ្នេរសមុទ្រលាតសន្ធឹង វាលទំនាប និងឆ្នេរនៅភាគខាងត្បូង និងភាគអាគ្នេយ៍។ ជម្រៅរាក់របស់ [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] និងអាកាសធាតុក្នុងតំបន់មានកម្រិតមធ្យម ផ្ទុយពី [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] នៅខាងកើត និង [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] នៅខាងលិច។ <ref>{{Cite web |title=CITIES AND CLIMATE CHANGE INITIATIVE SIHANOUKVILLE CAMBODIA |url=http://www.urbangateway.org/sites/default/ugfiles/City%20flyer%20draft%20-%20CCCI%20Sihanoukville_small.pdf |access-date=May 7, 2015 |website=Urban Gateway |archivedate=វិច្ឆិកា 29, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129014643/http://www.urbangateway.org/sites/default/ugfiles/City%20flyer%20draft%20-%20CCCI%20Sihanoukville_small.pdf |url-status=dead }}</ref> === ស្ថាបត្យកម្ម និងទេសភាពទីក្រុង === [[ឯកសារ:National_bank_of_Cambodia_Sihanoukville.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| [[ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា]] ឧទាហរណ៍នៃ ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរថ្មី រចនាដោយ វណ្ណ ម៉ូលីវណ្ណ]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីសម័យ [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|អាណាព្យាបាលបារាំង]] រចនាប័ទ្មអាណានិគម bourgeois ត្រីមាសដូចជាកន្លែងដែលឃើញនៅ [[ក្រុងកំពត|កំពត]] [[ក្រុងសៀមរាប|សៀមរាប]] ឬ [[ភ្នំពេញ]] មិនមានទេ។ [[ស្ថាបត្យករ]] ខ្មែរ [[វណ្ណ មូលីវណ្ណ|លោក វណ្ណ ម៉ូលីវណ្ណ]] បានរចនាវត្ថុ និងអគារសាធារណៈដែលមានមុខងារខុសគ្នា ខ្លះនៅតែដំណើរការ។ យុគសម័យសង្ខេបនៃ ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរថ្មី នេះបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ ១៩៧០។ <ref>{{Cite news|date=May 15, 2005|title=The City He Built|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2005/05/15/magazine/the-city-he-built.html|access-date=June 1, 2015}}</ref> <ref>{{Cite news|date=January 25, 2013|title=Vann Molyvann: my legacy will disappear|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/7days/vann-molyvann-my-legacy-will-disappear|access-date=June 1, 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៥៩ ផែនការទីក្រុងដំបូងសម្រាប់ទីក្រុងត្រូវបានបញ្ចប់សម្រាប់ប្រជាជនចំនួន ៥៥០០០ នាក់; វារួមបញ្ចូលផ្លូវរង្វង់ និងកន្លែងបៃតង។ ផែនការនេះក៏បានកំណត់តំបន់សម្រាប់កំពង់ផែ បណ្តាញផ្លូវដែក ទីប្រជុំជនដែលមានការិយាល័យក្រុង ផ្ទះអាជីវកម្ម និងលំនៅដ្ឋាន ហើយចុងក្រោយជាតំបន់ទេសចរណ៍នៅភាគខាងត្បូងតាមឆ្នេរសមុទ្រ។ ការសិក្សាលទ្ធភាពដោយបេសកកម្មប្រតិបត្តិការសហរដ្ឋអាមេរិក (USOM) បានពិនិត្យលើការគូរលើការផ្គត់ផ្គង់ទឹកថ្មីពីព្រែកតាសាប និងបឹងដែលមានស្រាប់។ ទាំងនេះត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ចេញពីសមុទ្រជាបន្តបន្ទាប់ ហើយប្រើប្រាស់ជាប្រភពដំបូងសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ទីក្រុង។ អាងស្តុកទឹកនៅតែដំណើរការ ទោះបីជាមិនគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ការទាមទារនាពេលបច្ចុប្បន្នក៏ដោយ។ <ref>{{Cite news|date=April 1, 2013|title=Sihanoukville Runs Dry During Water Crisis|work=The Cambodia Daily|url=http://www.cambodiadaily.com/archives/sihanoukville-runs-dry-during-water-crisis-16609/|access-date=May 7, 2015|archive-date=តុលា 19, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019133448/http://www.cambodiadaily.com/archives/sihanoukville-runs-dry-during-water-crisis-16609/|url-status=dead}}</ref> តំបន់នេះភ្ជាប់ជាមួយកណ្តាលទីក្រុងតាមបណ្តោយផ្លូវហាយវេតែមួយតាមរយៈការបន្តបន្ទាប់គ្នាមិនទៀងទាត់នៃអគារលំនៅដ្ឋាន។ <ref>{{Cite web |title=Layout Of Sihanoukville |url=http://www.bayonpearnik.com/cambodia/places/sihanoukville/ |access-date=June 1, 2015 |website=Bayon Pearnik}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sihanoukville |url=http://www.footprinttravelguides.com/asia/cambodia/southern-cambodia/sihanoukville/ |access-date=June 1, 2015 |website=Footprint Travel Guides 2015 |archivedate=ឧសភា 24, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160524130455/http://www.footprinttravelguides.com/asia/cambodia/southern-cambodia/sihanoukville/ |url-status=dead }}</ref> [[ឯកសារ:Ekreach_Road_Sihanoukville.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ផ្លូវឯករាជ ក្រុងព្រះសីហនុ]] === ទន្លេ === ទន្លេ​អូរត្រេះ​ជេត​ជា​ជួរ​កោងកាង​ដែល​ហូរ​ពី​វត្ត​អូរត្រេះ​ទៅ​ឆ្នេរ​អូរត្រេះ​ជា​ទន្លេ​វែង​ជាង​គេ​ក្នុង​ខេត្ត​ព្រះសីហនុ។ នៅតំបន់ព្រៃកោងកាង Barramundi ព្រៃកោងកាង និងបារ៉ាគូដា គឺជាគោលដៅរង្វាន់សម្រាប់អ្នកនេសាទ។ ផ្នែកខាងក្រោមមានកំពង់ផែ។ ភោជនីយដ្ឋាន​នៅ​តាម​ច្រាំង​ទន្លេ​ខាង​ត្បូង​បម្រើ​អាហារ​សមុទ្រ​ស្រស់​ដែល​ផ្គត់ផ្គង់​ដោយ​ទូក​នេសាទ​ក្នុង​តំបន់។ <ref>{{Cite web |title=Gallery Sihanoukville Islands & Fishing Trips Otres, Cambodia |url=https://www.otresmarina.com/gallery |access-date=February 4, 2017 |publisher=otresmarina.com |archivedate=កុម្ភៈ 6, 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170206042026/https://www.otresmarina.com/gallery |url-status=dead }}</ref> ដោយ​សារ​វា​នៅ​ជិត​សមុទ្រ ព្រៃកោងកាង ​តម្រង់​ជួរ​ជា​ច្រើន​នៃ​ទន្លេ។ === កោះ === [[ឯកសារ:Montage_of_islands_of_Sihanoukville.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| កំពូល៖ ឆ្នេរដាច់ស្រយាលនៅលើ [[កោះរ៉ុង]]<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> កណ្តាលកំពូលឆ្វេង៖ កោះបងប្អូន<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> កណ្តាលខាងស្តាំ៖ រមណីយដ្ឋាន [[កោះរ៉ុង]]<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> កណ្តាលខាងក្រោម៖ [[កោះរុងសំឡឹម|កោះរ៉ុងសន្លឹម]]<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> បាតឆ្វេង៖ កោះតូច<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ខាងក្រោម​ស្តាំ​៖ [[កោះដេកកោល|កោះ​ដែកគោល]]]] កោះ​ទាំង​អស់​ដែល​រាយ​បញ្ជី​ខាង​ក្រោម​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់ [[ស្រុកមិត្តភាព|​ស្រុក​មិត្តភាព]] ​ខេត្ត​ព្រះសីហនុ។ ភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅក្នុងដំណើរការ ឬត្រូវបានចាត់តាំងសម្រាប់ទេសចរណ៍ទូលំទូលាយ។ ជាពិសេស [[កោះរ៉ុង]] និង [[កោះរុងសំឡឹម|កោះរ៉ុងសន្លឹម]] រហូតមកដល់ពេលនេះ បានឆ្លងកាត់ការអភិវឌ្ឍន៍ដែលមិនមានការសម្របសម្រួលជាច្រើនឆ្នាំ។ កោះរ៉ុងត្រូវបានប្រកាសឈប់នៅលើ ផ្លូវលំចេក <ref>{{Cite web |title=THE NEW BANANA PANCAKE TRAIL: 2014'S TOP SOUTHEAST ASIA BACKPACKER SPOTS |url=http://www.travelandescape.ca/2014/03/new-banana-pancake-trail-2014s-top-southeast-asia-backpacker-spots/ |access-date=May 7, 2015 |website=Travel And Escape |archivedate=វិច្ឆិកា 29, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129040841/http://www.travelandescape.ca/2014/03/new-banana-pancake-trail-2014s-top-southeast-asia-backpacker-spots/ |url-status=dead }}</ref> * [[កោះរ៉ុង]], {{Convert|26|km|mi|0}} ភាគខាងលិចនៃក្រុងព្រះសីហនុ គឺជាកោះដ៏ធំបំផុតនៃខេត្តព្រះសីហនុ។ វាគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី {{Convert|78|km2|sqmi|0}} ។ ដី​នេះ​មាន​កម្ពស់​ជាង {{Convert|316|m|0}} ភ្នំនៅភាគពាយព្យនៃកោះ។ ផ្នែកខាងក្នុងរបស់កោះនេះគឺស្ទើរតែព្រៃឈើទាំងស្រុង។ {{កាលពី|2016}} មានបណ្តាញសាឡាងរវាងក្រុងព [[Category:All articles containing potentially dated statements]] ្រះសីហនុ និងកោះរ៉ុង។ * [[កោះរុងសំឡឹម|កោះរ៉ុងសន្លឹម]] ៖ ខាងត្បូងនៃកោះរ៉ុង និង ឆ្នេរ តូចៗគឺនៅឆ្នេរខាងលិច និងខាងកើត។ វាត្រូវបានគ្របដណ្តប់នៅក្នុងព្រៃក្រាស់ ជាទូទៅមានរាងសំប៉ែតជាង (ទោះបីជាមានភ្នំធំក៏ដោយ) និងមានទំហំដីតិចជាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ទាក់ទងនឹងឆ្នេរសមុទ្ររបស់វា។ {{កាលពី|2016}} មានបណ្ [[Category:All articles containing potentially dated statements]] តាញសាឡាងរវាងក្រុងព្រះសីហនុ និងកោះរ៉ុងសន្លឹម។ * កោះកាងកាង/ថាស៖ កោះកោងកាង អ៊ីល ដេ ប៉ាឡេទូវីយេ (ឈ្មោះបារាំងចាស់) កោះកាងកង/ថាស គឺជាកោះមួយក្នុងចំណោមកោះខាងក្នុង។ * កោះកូន៖ 'កោះកុមារ' 'Ile de Cone' (ឈ្មោះបារាំងចាស់) ជាកោះតូចមួយនៅចន្លោះកោះរ៉ុង និងកោះរ៉ុងសន្លឹម គ្មានឆ្នេរខ្សាច់ និងគ្មានមនុស្សរស់នៅ។ * កោះតូច៖ 'កោះតូច' ជាកោះតូចមួយនៅភូមិកោះទៀវ នៃកោះរ៉ុង។ មានវត្តតូចមួយនៅលើវាដែលបើកដំណើរការតាំងពីប្រហែលឆ្នាំ ២០១០ ។ * [[កោះពស់]] ៖ ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា 'កោះពស់' ឬ 'កោះមរកត' ។ កោះ​នេះ​មាន​ប្រវែង {{Convert|800|m|0}} ពីឆ្នេរជ័យជំនះ ក្រុងព្រះសីហនុ។ វាស្ថិតនៅក្រោមការអភិវឌ្ឍន៍ដោយវិនិយោគិនរុស្ស៊ី ហើយបានបំប្លែងទៅជាកន្លែងសម្រាកលំហែកាយប្រណីត។ <ref>{{Cite web |title=Cambodia in Focus: Developing Tourist Resorts Islands |url=http://www.embassyofcambodia.org.nz/July2007/July2007-7.htm |access-date=2014-03-07 |publisher=Embassyofcambodia.org.nz}}</ref> កោះពស់ត្រូវបានតភ្ជាប់ទៅដីគោកតាមរយៈស្ពានផ្លូវធម្មតាចាប់តាំងពីប្រហែលខែកក្កដាឆ្នាំ ២០១១ ។ បច្ចុប្បន្ន ស្ពាន​នេះ​មិន​ត្រូវ​បាន​បើក​ឲ្យ​ធ្វើ​ចរាចរណ៍​សាធារណៈ​ទេ។ * [[កោះដេកកោល|កោះដែកគោល]] ៖ កោះតូចមួយនេះមានចម្ងាយ {{Convert|7|km|0}} ពីឆ្នេរ Victory និងត្រឹមតែពីរបីរយម៉ែត្រទៀតពីកោះពស់។ * កោះបងប្អូន/សង្សារ៖ – 'កោះសង្សារ' - Les Frères (ឈ្មោះបារាំងចាស់) ប្តូរឈ្មោះមកជាកោះសង្សារ។ កូនកោះតូចៗចំនួនពីរនៅខាងជើងឈៀងខាងកើតនៃកោះរ៉ុង។ <ref>{{Cite web |date=2019-10-26 |title=A List of Cambodian Islands |url=https://www.visitkohrong.com/a-list-of-cambodian-islands/ |access-date=2019-11-12 |website=Visit Koh Rong |language=en-US}}</ref> {{Wide image|Scenic_Koh_Rong_Sanloem_Saracen_Bay_panorama.jpg|1100px|[[Koh Rong Sanloem]]'s Saracen Bay}} == បរិស្ថាន == តំបន់ទីក្រុងទទួលរងនូវការផ្គត់ផ្គង់ទឹកកខ្វក់។ គោលនយោបាយ និងការអនុវត្តការគ្រប់គ្រងកាកសំណល់មានចំណុចខ្វះខាត ឬខ្វះខាតទាំងស្រុង។ <ref>{{Cite news|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2018-04-24|title='Mountains and mountains of plastic': life on Cambodia's polluted coast|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2018/apr/25/mountains-and-mountains-of-plastic-life-on-cambodias-polluted-coast|access-date=25 April 2018}}</ref> == អាកាសធាតុ == [[ឯកសារ:Koppen_World_Map_Am.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|335x335ភីកសែល| តំបន់ជុំវិញពិភពលោកនៃអាកាសធាតុខ្យល់មូសុងត្រូពិច (Am)]] [[ឯកសារ:Map_rainfall_Cambodia.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| ផែនទីរបបទឹកភ្លៀងនៅកម្ពុជា ប្រភព៖ DANIDA]] ខេត្ត​ព្រះសីហនុ​ស្ថិត​ក្នុង ​តំបន់​អាកាសធាតុ​ខ្យល់ ​មូសុង​ត្រូពិច (Am)។ ទីក្រុង​នេះ​មាន​រដូវ​ពីរ គឺ ​រដូវ​វស្សា និង ​រដូវប្រាំង ។ មធ្យមភាគអតិបរមាគឺប្រហែល {{Convert|30|°C|0}} ; មធ្យមអប្បបរមាប្រហែល {{Convert|24|°C|0}} សីតុណ្ហភាពអតិបរិមាខ្ពស់ជាង {{Convert|32|°C|0}} ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ជារឿងធម្មតា ហើយមុនពេលចាប់ផ្តើមរដូវវស្សា វាអាចកើនឡើងដល់ជាង {{Convert|38|°C|0}} សីតុណ្ហភាពពេលយប់អប្បរមាធ្លាក់ចុះក្រោម {{Convert|20|°C|0}} <ref>{{Cite web |title=Sihanoukville weather in January |url=http://www.cambodiaweather.net/weather/sihanoukville-cambodia-weather-in-january.html |access-date=May 27, 2015 |publisher=CambodiaWeather net com |archivedate=ឧសភា 27, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150527111738/http://www.cambodiaweather.net/weather/sihanoukville-cambodia-weather-in-january.html |url-status=dead }}</ref> ក្នុងខែមករា ជាខែត្រជាក់បំផុត។ ខែឧសភា គឺជាខែដែលក្តៅបំផុត – ទោះបីជាមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយការចាប់ផ្តើមនៃរដូវវស្សាក៏ដោយ ដោយសារតែតំបន់នេះបង្កើតបានជាគែមខាងកើតបំផុតនៃ ខ្យល់មូសុងនិរតី ។ ព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចកម្របង្កការខូចខាតនៅកម្ពុជាណាស់។ ទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំជាមធ្យមប្រហែល 2,200 មីលីម៉ែត្រ (86.6 អ៊ីញ) ។ ចំនួនអតិបរមាធ្លាក់ក្នុងខែកក្កដា សីហា និងកញ្ញា។ សំណើមដែលទាក់ទងគឺខ្ពស់ពេញមួយឆ្នាំ; ជាធម្មតាលើសពី 90 ភាគរយ។ ក្នុងរដូវប្រាំង សំណើមពេលថ្ងៃជាមធ្យមប្រហែល 50 ភាគរយ ឬទាបជាងបន្តិច ដោយកើនឡើងដល់ប្រហែល 90 ភាគរយក្នុងរដូវវស្សា។ រដូវ​វស្សា​ចាប់​ពី​ខែ​មេសា​ដល់​ខែ​វិច្ឆិកា ហើយ​រដូវ​ប្រាំង​ចាប់​ពី​ខែ​ធ្នូ​ដល់​ខែ​មីនា។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ដូចធម្មតានៅកន្លែងដែលមានអាកាសធាតុបែបនេះ រដូវប្រាំងនៅតែមានភ្លៀងធ្លាក់ខ្លះ។{{Weather box/concise_C|31.3|31.2|32.1|33.7|32.3|31.2|30.0|30.8|30.8|30.8|31.2|31.7 <!--highs-->|23.9|24.6|25.4|25.0|26.8|26.3|25.9|25.1|25.2|24.7|24.4|23.5 <!--lows-->|28.3|25.2|50.3|124.8|207.3|252.7|341.4|377.2|320.6|290.4|138.2|54.4 <!--rain-->|location=Sihanoukville, Cambodia|source=world weather online<ref name="KOS">"Climatological Information for Sihanoukville, Cambodia", Hong Kong Observatory, 2003. Web: [http://www.worldweatheronline.com/v2/weather-averages.aspx?q=KOS KOS-Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221025101503/https://www.worldweatheronline.com/v2/weather-averages.aspx?q=kos |date=2022-10-25 }}.</ref>}} == សេដ្ឋកិច្ច == ព្រះសីហនុត្រូវបានបង្កើតឡើងជាច្រកទ្វារសមុទ្រអន្តរជាតិ ហើយជាលទ្ធផលសេដ្ឋកិច្ចក្នុងស្រុកត្រូវបានកំណត់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយកំពង់ផែទឹកជ្រៅ និង ស្ថានីយប្រេង នៅក្បែរនោះ។ ឯកសារភ្ជាប់គឺជាកន្លែងផ្ទុកទំនិញ និង ភស្តុភារ ដែលមានលក្ខណៈទំនើបជាទៀងទាត់ ដែលបម្រើដល់ក្រុមហ៊ុនដឹកជញ្ជូនជាច្រើន អ្នកដឹកជញ្ជូន អ្នកផ្គត់ផ្គង់ និងអ្នកម៉ៅការថែទាំ។ <ref>{{Cite news|date=January 28, 2009|title=$70 million earmarked for Sihanoukville terminals|work=The Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/business/70-million-earmarked-sihanoukville-terminals|access-date=May 7, 2015}}</ref> ទាំង​អស់​នេះ​មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​ជិត​កំពង់ផែ។ <ref>{{Cite web |title=Investment Climate Survey in Cambodia |url=http://www.eria.org/publications/research_project_reports/images/pdf/y2008/no5/chapter_6Sau.pdf |access-date=May 7, 2015 |website=ERIA for ASEAN |archivedate=កញ្ញា 24, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924001859/http://www.eria.org/publications/research_project_reports/images/pdf/y2008/no5/chapter_6Sau.pdf |url-status=dead }}</ref> ច្រករបៀងដឹកជញ្ជូនភ្នំពេញ-ព្រះសីហនុ គឺជាផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្នាក់ជាតិដ៏សំខាន់ ដែលមានចំនួនប្រហែល 75 ភាគរយនៃចរាចរណ៍ពាណិជ្ជកម្មរបស់កម្ពុជា។ <ref>{{Cite web |title=Cambodia Trade Corridor Performance Assessment - 4.1 Phnom Penh – Sihanoukville Corridor |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/398791468326402518/pdf/912420WP0P12570rformance0Assessment.pdf |access-date=October 12, 2016 |publisher=Worldbank}}</ref> វិស័យសេដ្ឋកិច្ចដ៏ច្រើនផ្សេងទៀតនៃទីក្រុងគឺ ជលផល វប្បធម៌វារីវប្បកម្ម និងការកែច្នៃបង្គាទឹកកក ឧស្សាហកម្មកាត់ដេរ ផលិតកម្មម្ហូបអាហារ និងការកែច្នៃ ឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍ដែលកំពុងរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ ជាមួយនឹងសាខាសេវាកម្មដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍គួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងទីផ្សារអចលនទ្រព្យដែលពាក់ព័ន្ធ។ <ref>{{Cite web |title=Preah Sihanouk Province |url=http://www.cambodiainvestment.gov.kh/preah-sihanouk-province.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180520134213/http://www.cambodiainvestment.gov.kh/preah-sihanouk-province.html |archive-date=May 20, 2018 |access-date=May 7, 2015 |website=Council for the Development of Cambodia(CDC) |archivedate=ឧសភា 20, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520134213/http://www.cambodiainvestment.gov.kh/preah-sihanouk-province.html }}</ref> <ref>{{Cite news|date=March 6, 2012|title=Homage to the new Cambodia|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/luxury/travel/834/homage-to-the-new-cambodia.html|url-status=dead|access-date=October 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112002800/http://www.telegraph.co.uk/luxury/travel/834/homage-to-the-new-cambodia.html|archive-date=November 12, 2013}}</ref> នៅឆ្នាំ 2023 មានសេចក្តីរាយការណ៍ថា ខេត្តព្រះសីហនុបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់សម្រាប់ រោងចក្រក្លែងបន្លំ ដែលជនរងគ្រោះដោយ ការជួញដូរមនុស្ស រាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានបង្ខំឱ្យធ្វើការជាអ្នក បោកប្រាស់ បន្ទាប់ពី [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩ នៅប្រទេសកម្ពុជា|ជំងឺកូវីដ-១៩]] នាំទៅដល់ការបិទកាស៊ីណូជាច្រើនក្នុងទីក្រុង។ <ref>{{Cite web |title=The involuntary criminals behind pig-butchering scams |url=https://www.technologyreview.com/2023/08/30/1078663/pig-butchering-scam-human-trafficking/ |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906171934/https://www.technologyreview.com/2023/08/30/1078663/pig-butchering-scam-human-trafficking/ |archive-date=2023-09-06 |access-date=2024-03-11 |website=[[MIT Technology Review]] |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Inside Southeast Asia’s Casino Scam Archipelago |url=https://thediplomat.com/2022/08/inside-southeast-asias-casino-scam-archipelago/ |access-date=2024-06-30 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref>{{Wide image|Panorama_View_of_Sihanoukville_from_Otres_Beach.jpg|1200px|Panorama View of Sihanoukville from Otres Beach}} == សាសនា == [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] ជាសាសនារបស់រដ្ឋនៅ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ដែលមាន វត្តអារាម ។ <ref>{{Cite web |title=Role of Buddhism in Cambodian Life |url=http://www.photius.com/countries/cambodia/society/cambodia_society_role_of_buddhism_in_~8.html |access-date=May 12, 2015 |publisher=Photius}}</ref> វត្តដែលលេចធ្លោជាងគេនៅក្នុងទីក្រុង៖ * '''វត្តខាងលើ''' វត្តជោតនិញ ឬ វត្តលើ; នៅលើភ្នំមួយ អាចមើលឃើញឈូងសមុទ្រក្រុងព្រះសីហនុ និងឧទ្ទិសដល់សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ឈួន ណាត ដែលជាមេដឹកនាំព្រះពុទ្ធសាសនាខ្មែរ ដែលបានរស់នៅមុនរបបខ្មែរក្រហម (១៩៧៥)។ * '''វត្តក្រោម''' "វត្តក្រោម" ក្នុងក្រុងព្រះសីហនុ។ វាត្រូវបានឧទ្ទិសដល់ [[យាយ ម៉ៅ|យាយម៉ៅ]] ដែលជាវិញ្ញាណដូនតាខ្មែរភាគខាងត្បូងដ៏មានប្រជាប្រិយមួយ ដែលហ៊ុំព័ទ្ធដោយរឿងព្រេងនិទាន។ ទាំង​វត្ត​លើ និង​វត្ត​ក្រោម ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​ទីតាំង​ភូមិសាស្ត្រ​ក្នុង​ស្រុក​របស់​ខ្លួន គឺ​នៅ​លើ​កំពូល​ភ្នំ និង​ចុះ​ក្រោម​ភ្នំ។ * '''វត្តអូរត្រេះ''' "វត្តអូរត្រេះ" ស្ថិតក្នុងភូមិអូរត្រេះ។ វាស្ថិតនៅក្បែរទន្លេអូរត្រេះ វាមានសួនទឹកទន្លេ និងរូបចម្លាក់វិញ្ញាណដូនតាក្នុងទម្រង់ជាសត្វទាំងពិត និងរឿងព្រេងនិទាន។ ទីក្រុងព្រះសីហនុក៏ជាកន្លែងសម្រាប់សហគមន៍តូចៗនៃសាសនាផ្សេងទៀតដូចជា៖ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|កាតូលិក]] មូស្លីម ប្រូតេស្តង់ និង [[សាសនាតាវ|តាវ]] ។ កន្លែង​សក្ការៈ​រួម​មាន៖ * '''វិហារ St. Michael's''' : វាជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃសហគមន៍កាតូលិក។ ព្រះវិហារនេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ 1960 ដោយពួកនាវិក វាស្ថិតនៅលើភ្នំដូចគ្នាជាមួយនឹងវត្តខាងលើ បែរមុខទៅសមុទ្រ។ * '''Iber Bikhalifah Mosque''' : វាជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនានៃសហគមន៍មូស្លីមក្នុងតំបន់។ ស្ថិតនៅក្នុងក្រុងព្រះសីហនុ ស្ថិតនៅកណ្តាលផ្សារលើ (ផ្សារលើ) ដែលមានប្រជាជនច្រើន។ {{Bar box|title=Religion in Cambodia}}<gallery> ឯកសារ:Geisterhaus_Sihanoukville.jpg|alt=A shrine for the ancestor's spirits.| ទីសក្ការៈបូជាដល់វិញ្ញាណក្ខន្ធដូនតា។ ឯកសារ:Mary_Help_of_Christians.JPG|alt=Statue of Mary at Saint Francis de Sales Chapel| រូបសំណាក Mary នៅ Saint Francis de Sales Chapel ឯកសារ:Buddha_statue_Sihanoukville_October_2014.jpg|alt=Big Buddha on Victory Hill, October 2014| ព្រះពុទ្ធធំនៅលើភ្នំជ័យជំនះ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៤ ឯកសារ:Yeay_Mao_shrine_Sihanoukville_October_2014.jpg|alt=Shrine to Yeay Mao at Independence Beach, October 2014| ថ្វាយបង្គំ [[យាយ ម៉ៅ|យាយម៉ៅ]] នៅឆ្នេរឯករាជ្យ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៤ ឯកសារ:St_Michael_Catholic_Church_Sihanoukville_October_2014.jpg|alt=St. Michael Catholic Church| [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|វិហារ St. Michael Catholic]] </gallery> == ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ == ខេត្តព្រះសីហនុ មាន ៖ * {{Flagicon|USA}} [[Miami]], [[Florida]], United States * {{Flagicon|USA}} [[ស៊ីតថល|Seattle]], [[Washington (state)|Washington]], United States * {{Flagicon|USA}} [[Tampa, Florida|Tampa]], [[Florida]], United States [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] o9ke0alt8m6cf2adrgj92vx3bati136 0 15257 342870 335196 2026-11-11T01:54:18Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342870 wikitext text/x-wiki [[ព្រះត្រ័យបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] {{buddhism}} {{PaliCanon}} '''សុត្តន្តបិដក''' ឬ ​ព្រះសូត្រ គឺ​ជា​ឈ្មោះ​គម្ពីរ​ក្នុងព្រះពុទ្ធ​សាសនា​មួយ​ផ្នែក​ ក្នុង​ចំណោម​គម្ពីរ​[[ព្រះត្រ័យបិដក]]ទាំង​ ៣ ផ្នែក ។ គេ​ចែក​គម្ពីរ​ក្នុង​ព្រះសូត្រជា ​​​៥ ​ផ្នែក​ គឺ [[ទីឃនិកាយ]], [[មជ្ឈិមនិកាយ]], [[សំយុត្តនិកាយ]], [[អង្គុត្តរនិកាយ]]​ និង [[ខុទ្ទកនិកាយ]] ។ ==គម្ពីរ[[ទីឃនិកាយ]]== [[ទីឃនិកាយ|'''ទីឃនិកាយ''']] (Digha Nikaya) '''(សៀវភៅ​ភាគ១៤ ដល់​ភាគ១៩)''' គឺ​ជា​និកាយ​ដែល​មាន​សូត្រ​​ទាំង​អស់​ចំនួន ៣៤ សូត្រ ដែល​មាន​'''ព្រហ្មជាលសូត្រ'''​ជា​ដើម និង'''ទសុត្តរសូត្រ''' ជាសូត្រចុងក្រោយ និង​ត្រូវ​បាន​​ចាត់​ចំណែក​​ជា ​៣ ​វគ្គ ។ និកាយ​នេះ​មាន​ឈ្មោះ​ថា​ទីឃនិកាយ ព្រោះ​ជា​ទី​ប្រជុំ និង​ជា​ទី​នៅ​របស់​សូត្រ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​មាន​ខ្នាត​វែង ។ ==គម្ពីរ​[[មជ្ឈិមនិកាយ]]== [[គម្ពីរមជ្ឈិមនិកាយ|'''មជ្ឈិមនិកាយ''']] (Majjhima Nikaya) '''(សៀវភៅ​ភាគ២០ ដល់​ភាគ២៨)''' ជា​និកាយ​ដែល​មាន​សូត្រ​១៥២ ​សូត្រ មាន​មូល​បរិយាយ​សូត្រ​ជា​ដើម ។ ជា​និកាយ​ដែល​មាន​ខ្នាត​កណ្តាល ចាត់​ជា​១៥​វគ្គ។ ==គម្ពីរ​[[សំយុត្តនិកាយ]]== '''[[សំយុត្តនិកាយ]]''' (Samyutta Nikaya) '''(សៀវភៅ​ភាគ២៩ ដល់​ភាគ៣៩)''' គឺ​ជា​និកាយ​ដែល​មាន​សូត្រ ៧៧៦២ សូត្រ មាន​​ឱឃតរណសូត្រ​ជាដើម ដែល​ត្រាស់​ទុក​ដោយ​អំណាច​នៃ​ទេវតា​សំយុត្ត​ជាដើម។ ==គម្ពីរ​[[អង្គុត្តរនិកាយ]]== '''[[អង្គុត្តរនិកាយ]]''' (Anguttara Nikaya) '''(សៀវភៅ​ភាគ៤០ ដល់​ភាគ៥១)'''​ គឺ​ជា​និកាយ​ដែល​មាន​សូត្រ ៩៥៥៧ សូត្រ មាន​ចិត្ត​បរិយាទាន​សូត្រ​ជា​ដើម ដែល​ត្រាស់​ទុក​ដោយ​អំណាច​នៃ​ការ​បន្ថែម​ឡើង ចែក​ជា​ពួក​ៗ។ ==គម្ពីរ​[[ខុទ្ទកនិកាយ]]== '''[[ខុទ្ទកនិកាយ]]''' (Khuddaka Nikaya) '''(សៀវភៅ​ភាគ៥២ ដល់​ភាគ៧៧)''' គឺ​ជា​ចង្កោម​ព្រះសូត្រ​ខ្លី​ៗ និង ជា​សៀវភៅ​​ចុង​ក្រោយ​​បំផុត​ក្នុង​ចំណោម​គម្ពីរ​ទាំង ៥ នៃ​គម្ពីរ[[ព្រះត្រៃបិដក]]​ ។ ព្រះត្រ័យបិដក​ភាសា​ខ្មែរ​​​ បាន​រៀង​គម្ពីរ​ទាំង​ឡាយ​នៅ​ក្នុង​និកាយ​នេះ​​ចាប់​តាំង​ពី​ សៀវភៅ​ភាគ៥២ រហូត​ដល់ភាគ៧៧ ដែល​​បរិយាយ​អំពី​ប្រធានបទ​ផ្សេង​​ ដែល​លើក​ឡើង​ដោយ​ព្រះ​ពុទ្ធ និង សាវ័ក​សំខាន់​ៗ​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ។ សៀវភៅ "''ប្រវត្តិ​​ពុទ្ធសាសនា​ នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ''" (A History of Indian Buddhism), សាស្ត្រាចារ្យ [[ហ៊ីរ៉ាកាវ៉ា អាគីរ៉ា]] (Hirakawa Akira, 1915-2002) បាន​លើក​ឡើង​ថា គម្ពីរ​ខុទ្ធកនិកាយ​ បង្ហាញ​ឲ្យ​ឃើញ​នូវ​ការ​គោរព​ដំណាក់​កាល​នៃ​ការ​ចងក្រង​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក ក្នុង​នោះ​បណ្តា​ឯកសារ​ថ្មី​ៗ​មិន​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ដាក់​បញ្ចូល​ក្នុង​គម្ពីរ​ដើម​ទាំង ៤ នៃ​[[សុត្តន្តបិដក]]​ទេ ​​គឺ​គេ​យក​មក​ចង​ទុក​ក្នុង​គម្ពីរ​​ខុទ្ទកនិកាយ ។ គម្ពីរ​ដើម​ទាំង​ ៤ នៅ​ក្នុង​សុត្តន្តបិដក គឺ [[ទីឃនិកាយ]] (Digha Nikaya), [[មជ្ឈិមនិកាយ]] (Majjhima Nikaya), [[សំយុត្តនិកាយ]] (Samyutta Nikaya) និង [[អង្គុត្តរនិកាយ]] (Anguttara Nikaya) ។ ==ហេតុនៃការតាំង​ព្រះសូត្រឡើង== ហេតុ​ដែល​នាំ​ឱ្យព្រះ​អង្គ​សំដែង​ព្រះ​សូត្រ​ឡើង​មាន​៤​ប្រការ​គឺ៖ * '''អត្តជ្ឈាសយ''' ៖ ទោះបីគ្មានអ្នកចូលមកសួរ​ព្រះអង្គក៏ដោយ ក៏​​ព្រះពុទ្ធទ្រង់តាំងសូត្រទាំងនេះឡើងតាមអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដើម្បីបង្រៀនភិក្ខុ និង​បរិស័ទ​ទាំងឡាយនូវគោលធម៌សំខាន់ៗ ឧទាហរណ៍ អាកង្ខេយ្យសូត្រ វត្ថសូត្រ មហាសតិប្បដ្ឋានសូត្រ មហាសឡាយតនវិភង្គសូត្រ អរិយ​វង្សសូត្រ ជាដើម ។ * '''បវជ្ឈាសយ''' ៖ ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​សម្លឹង​មើល​ឧបនិស្ស័យ​ និង​អធ្យាស្រ័យ​របស់​ជន​ជនដទៃ ថា​គួរ​សម្តែង​ធម៌​បែបណាដើម្បី​អាច​ញុំាង​ជន​ទាំង​នោះ​ឱ្យ​​សម្រេច​មគ្គ​ផល​បាន។ * '''បុច្ឆាវសិក''' ៖ ព្រះពុទ្ធទ្រង់​តាំងព្រះសូត្រ​ទាំងឡាយ​នោះឡើង​ដើម្បី​ឆ្លើយតប​​ទៅ​នឹងសំណួរ​របស់​ពួកភិក្ខុ ​បរិស័ទ ព្រហ្មណ៍​ ឬ​ទេវតា​ទាំង​ឡាយ ដែល​បាន​ចូល​ទៅ​គាល់​សួរ​ព្រះ​អង្គ ។ * '''អគ្គុប្បត្តិក''' ៖ នៅពេលមានហេតុការណ៍ពិសេសណាមួយបានកើតឡើង ​​ព្រះ​ពុទ្ធ​ ទ្រង់​បានតាំងព្រះសូត្រ​​ឡើង​ដើម្បី​ពន្យល់​បំភ្លឺ​ភិក្ខុ និង​បរិស័ទ​ទាំងឡាយ​តាម​សភាព​ធម្មជាតិ​នៃ​ហេតុការណ៍​ទាំង​នោះ ។ == ឯកសារយោង == # ព្រះ​ត្រៃ​បិដក បាលី-ខ្មែរ របស់​វិជ្ជាស្ថាន​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ [http://www.budinst.gov.kh/] # អាន​ឬស្តាប់​នៅ​គេហទំព័រ ព្រះ​ធម៌​សម្រាប់​ខ្មែរ [http://www.dhamma4khmer2.org] # អដ្ឋកថា សុមង្គលវិលាសិនី (ពុទ្ធសករាជ ២៥៥៣) # ព្រះត្រៃបិដក​ជា​ភាសា '''ថៃ''' [https://web.archive.org/web/20130429144904/http://www.84000.org/] # គេហទំព័រ​​ពុទ្ធសាសនា​ជា​ភាសា​ '''អង់គ្លេស''' [http://www.tipitaka.net/] # គេហទំព័រ​ពុទ្ធសាសនា​ជា​ភាសា '''​អង់គ្លេស''' [http://www.accesstoinsight.org/] # ឯកសារ ខុទ្ទកនិកាយ របស់​​វិគីភីឌា ជា​ភាសា '''​អង់គ្លេស''' [http://en.wikipedia.org/wiki/Khuddaka_Nikaya] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះត្រៃបិដក]] {{ប្រធានបទ ព្រះពុទ្ធសាសនា}} i87gtwntw4kwh2gyqr26l0sqbu4u3si 0 22179 342868 341397 2026-11-11T01:34:49Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342868 wikitext text/x-wiki {{Two other uses|បច្ចេកសព្ទទូទៅនេះ}} {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} '''វិទ្យាសាស្ត្រ''' ({{lang-en|មកពី[[ភាសាឡាតាំង]]ថា ''scientia'' មានន័យថា "ចំនេះដឹង"<ref name=OnlineEtDict>{{cite web|title=science|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=science&allowed_in_frame=0|publisher=[[Online Etymology Dictionary]]|accessdate=2014-09-20}}</ref>}}) គឺជាបណ្ដុំនៃការសិក្សាដែលបង្កើតនិងរៀបចំ[[ចំណេះដឹង]]ជាទម្រង់នៃការបកស្រាយនិងការព្យាករណ៍គួរឱ្យទុកចិត្តអំពីធម្មជាតិនិង[[សកលលោក]] ។<ref name=wilson>{{cite book |last1 = Wilson |first1 = Edward O. |title = Consilience: The Unity of Knowledge |url = https://archive.org/details/consilienceunity00wils |edition=1st |publisher = Vintage Books |location = New York, NY |year = 1998 |isbn = 0-679-45077-7 |pages=[https://archive.org/details/consilienceunity00wils/page/49 49]–71}}</ref><ref name="Heilbron">"...&nbsp;modern science is a discovery as well as an invention. It was a discovery that nature generally acts regularly enough to be described by laws and even by [[mathematics]]; and required invention to devise the techniques, abstractions, apparatus, and organization for exhibiting the regularities and securing their law-like descriptions."&nbsp;—p.vii, [[J. L. Heilbron]], (2003, editor-in-chief). ''The Oxford Companion to the History of Modern Science''. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-511229-6.</ref><ref>{{cite dictionary |encyclopedia=Merriam-Webster Online Dictionary |title=science |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/science |accessdate=2011-10-16 |publisher=[[Merriam-Webster]], Inc |quote='''3 a:''' knowledge or a system of knowledge covering general truths or the operation of general laws especially as obtained and tested through scientific method '''b:''' such knowledge or such a system of knowledge concerned with the physical world and its phenomena }} <!--{{sfn|Popper|2002|p=3}}--></ref> នៅក្នុងអត្ថន័យចាស់ជាងនិងទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទ្ធ ពាក្យថា "វិទ្យាសាស្ត្រ" ក៏សំដៅទៅលើអង្គ នៃចំណេះដឹងខ្លួនឯងផងដែរដែលជាប្រភេទដែលអាចពន្យល់បានដោយសមហេតុផលនិងអាចអនុវត្តបានដោយងាយ ។អ្នកប្រកបរបរវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវបានហៅថា [[អ្នកវិទ្យាសាស្រ្ត]] ។ ==មើលផងដែរ== {{Portal|វិទ្យាសាស្ត្រ}} * [[សៀវភៅវិទ្យាសាស្រ្តបុរាណ]] * [[ការស្រាវជ្រាវ]] * [[ការរិះគន់ចំពោះវិទ្យាសាស្រ្ត]] * [[គ្រោងនៃវិទ្យាសាស្រ្ត]] * [[សង្គ្រាមវិទ្យាសាស្រ្ត]] * [[សង្គមវិទ្យានៃចំណេះដឹងវិទ្យាសាស្រ្ត]] ==កំណត់ចំណាំ== {{Reflist|30em}} ==ឯកសារយោង== {{refbegin|30em}} *{{Cite book|authorlink=Robert P. Crease|last=Crease|first=Robert P.|title=The Great Equations|url=https://archive.org/details/greatequationsbr0000crea|year=2009|isbn=978-0-393-06204-5|location=New York|publisher=W.W. Norton|page=317|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}} *{{cite book|last=Crease|first=Robert P.|title=World in the Balance: the historic quest for an absolute system of measurement|url=https://archive.org/details/worldinbalancehi0000robe|year=2011|isbn=978-0-393-07298-3|location=New York|publisher=W.W. Norton|page=[https://archive.org/details/worldinbalancehi0000robe/page/317 317]|ref=harv}} *{{Cite book| first=Giuliano Toraldo | last=di Francia| title=The Investigation of the Physical World| url=https://archive.org/details/investigationofp0000tora | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press| year=1976| isbn=0-521-29925-X| ref=harv| postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}} Originally published in Italian as ''L'Indagine del Mondo Fisico'' by Giulio Einaudi editore 1976; first published in English by Cambridge University Press 1981. *{{cite book|last=Fara| first=Patricia| year=2009 | title=Science : a four thousand year history|url=https://archive.org/details/sciencefourthous00fara| location=Oxford |publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-922689-4 | page=[https://archive.org/details/sciencefourthous00fara/page/408 408]|ref=harv}} *{{cite book | last=Feyerabend | first=Paul | authorlink=Paul Feyerabend | year=1993 | title=Against Method | url=https://archive.org/details/againstmethod0000feye | edition=3rd | publisher=Verso | place=London | isbn=0-86091-646-4 | ref=harv }} * Feyerabend, Paul (2005). ''Science, history of the philosophy'', as cited in {{Cite book|author=Honderich, Ted |title=The Oxford companion to philosophy |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [[Oxfordshire]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-926479-1 |oclc= 173262485|doi=}} * {{Cite book| authorlink=Peter Godfrey-Smith| last=Godfrey-Smith | first=Peter | year=2003| title=Theory and Reality| url=https://archive.org/details/theoryrealityint0000godf| publisher=University of Chicago| isbn=0-226-30062-5| page=[https://archive.org/details/theoryrealityint0000godf/page/272 272] | location= Chicago 60637| ref=harv| postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}} * {{Cite book |author=Feynman, R.P.|year=1999|title=The Pleasure of Finding Things Out: The Best Short Works of Richard P. Feynman|url=https://archive.org/details/pleasureoffindin00feyn|publisher=Perseus Books Group|isbn=0-465-02395-9 | oclc = 181597764}} *{{Cite document|authorlink=Joseph Needham| last=Needham | first=Joseph |year=1954 |title=[[Science and Civilisation in China]]: Introductory Orientations|publisher=Cambridge University Press|volume=1|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}} * {{cite book | last1=Nola | first1=Robert | last2=Irzik | first2=Gürol | year=2005 | title=Philosophy, science, education and culture | volume=28 | series=Science & technology education library | isbn=1-4020-3769-4 | publisher=Springer | ref=harv | url=http://books.google.com/books?id=HRqDnikufC0C }} * [[David Papineau|Papineau, David]]. (2005). ''Science, problems of the philosophy of.'', as cited in {{Cite book|author=Honderich, Ted |title=The Oxford companion to philosophy |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [[Oxfordshire]] |year=2005|isbn=0-19-926479-1 |oclc= 173262485}} * {{Cite book | last=Parkin|first=D. |year=1991|article=Simultaneity and Sequencing in the Oracular Speech of Kenyan Diviners|editor=Philip M. Peek|title=African Divination Systems: Ways of Knowing|location=Indianapolis, IN|publisher=Indiana University Press|ref=harv}}. *{{Cite book|year=1958|authorlink=Michael Polanyi|last=Polanyi|first=Michael |title=Personal Knowledge: Towards a Post-Critical Philosophy|url=https://archive.org/details/personalknowledg0000pola_k8v7| publisher= University of Chicago Press|isbn=0-226-67288-3|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}} * {{cite book | last=Popper | first=Karl Raimund | year=1996 | origyear=1984 | authorlink=Karl Popper | title=In search of a better world: lectures and essays from thirty years | publisher=Routledge | place=New York, NY | isbn=0-415-13548-6 | url=http://books.google.com/books?id=L33XSZE77OkC | ref=harv }} * {{Cite book | last=Popper | first=Karl R. | year=2002 | title=[[The Logic of Scientific Discovery]] | origyear=1959 | edition= | publisher=Routledge Classics | location=New York, NY | isbn=0-415-27844-9 | oclc=59377149 | ref=harv }} *{{Cite book |last=Stanovich|first=Keith E.| year=2007 |title=How to Think Straight About Psychology|url=https://archive.org/details/howtothinkstraig0000stan| location=Boston|publisher=Pearson Education|ref=harv | isbn=978-0-205-68590-5}}<!--Amazon Look inside for 2010 edition reveals that it is the 9th edition&nbsp;— page numbers could be tricky here --> * {{Cite book|authorlink=John Ziman|first=John |last=Ziman |title=Reliable knowledge: An exploration of the grounds for belief in science|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-22087-4|year=1978|page=197|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}} {{refend}} ==Further reading== {{refbegin|30em}} * Augros, Robert M., Stanciu, George N., "The New Story of Science: mind and the universe", Lake Bluff, Ill.: Regnery Gateway, c1984. ISBN 0-89526-833-7 * {{Cite book | last=Becker |first=Ernest | year=1968 |title=The structure of evil; an essay on the unification of the science of man | url=https://archive.org/details/structureofevile00beckrich |location=New York|publisher=G. Braziller |authorlink=Ernest Becker}} * Cole, K. C., ''Things your teacher never told you about science: Nine shocking revelations'' [[Newsday]], [[Long Island, New York]], March 23, 1986, pg 21+ * Feynman, Richard [http://calteches.library.caltech.edu/51/02/CargoCult.pdf "Cargo Cult Science"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304000024/http://calteches.library.caltech.edu/51/02/CargoCult.pdf |date=2009-03-04 }} * {{cite book | last=Gaukroger | first=Stephen | year=2006 | title=The Emergence of a Scientific Culture: Science and the Shaping of Modernity 1210–1685 | url=https://archive.org/details/emergenceofscien0000gauk | publisher=Oxford University Press | place=Oxford | isbn=0-19-929644-8 }} * Gopnik, Alison, [http://www.amacad.org/publications/winter2004/gopnik.pdf "Finding Our Inner Scientist"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412053853/http://www.amacad.org/publications/winter2004/gopnik.pdf |date=2016-04-12 }}, [[Daedalus (journal)|Daedalus]], Winter 2004. * Krige, John, and Dominique Pestre, eds., ''Science in the Twentieth Century'', Routledge 2003, ISBN 0-415-28606-9 * [[Yuval Levin|Levin, Yuval]] (2008). ''Imagining the Future: Science and American Democracy''. New York, Encounter Books. ISBN 1-59403-209-2 * [[Thomas Samuel Kuhn|Kuhn, Thomas]], ''[[The Structure of Scientific Revolutions]]'', 1962. * {{Cite book |first=McComas |last=William F. |url=http://earthweb.ess.washington.edu/roe/Knowability_590/Week2/Myths%20of%20Science.pdf |chapter=The principal elements of the nature of science: Dispelling the myths |title=The nature of science in science education: rationales and strategies |editor-last=McComas |editor-first=William F. |year=1998 |publisher=Springer |isbn=978-0-7923-6168-8 |ref=harv |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202162618/https://earthweb.ess.washington.edu/roe/Knowability_590/Week2/Myths%20of%20Science.pdf |date=2020-12-02 }} * {{Cite book | last=Obler | first=Paul C.|coauthors=Estrin, Herman A.|title = The New Scientist: Essays on the Methods and Values of Modern Science | url=https://archive.org/details/newscientistessa00oble | publisher = [[Anchor Books]], Doubleday |year=1962}} * {{cite book | last=Russell | first=Bertrand | year=1985 | origyear=1952 | title=The Impact of Science on Society | publisher=Unwin | place=London | isbn=0-04-300090-8 }} * {{cite book | last1= Rutherford | first1=F. James | last2= Ahlgren | first2=Andrew | year=1990 | title= Science for all Americans | publisher=[[American Association for the Advancement of Science]], Oxford University Press | place=New York, NY | isbn=0-19-506771-1 }} * {{Cite book| last=Thurs | first=Daniel Patrick | year=2007 | title=Science Talk: Changing Notions of Science in American Popular Culture| url=https://archive.org/details/sciencetalkchang00thur | pages=[https://archive.org/details/sciencetalkchang00thur/page/22 22]–52 | publisher=Rutgers University Press | location=New Brunswick, NJ | isbn=978-0-8135-4073-3 }} {{refend}} ==តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ== {{Sister project links}} '''Publications''' * "''[[b:GCSE Science|GCSE Science textbook]]''". [[Wikibooks]].org '''News''' * [http://www.nature.com/news/ Nature News]. Science news by the journal ''[[Nature (journal)|Nature]]'' * [http://www.newscientist.com/ New Scientist]. An weekly magazine published by [[Reed Business Information]] * [http://www.sciencedaily.com/ ScienceDaily] * [http://www.sciencenewsline.com/ Science Newsline] * [http://www.discovermagazine.com/ Discover Magazine] * '''Resources''' * [http://www.euroscience.org/ Euroscience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412080435/http://www.euroscience.org/ |date=2010-04-12 }}: ** {{cite web |archiveurl=http://web.archive.org/web/20100610204548/http://www.euroscience.org/esof.html |archivedate=10 June 2010 |title=ESOF: Euroscience Open Forum}} * [http://www.en.argentina.ar/_en/science-and-education/ Science Development in the ''Latin American docta''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504084802/http://www.en.argentina.ar/_en/science-and-education/ |date=2009-05-04 }} * [https://web.archive.org/web/20160412054108/http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-57;toc.depth=1;toc.id=dv1-57;brand=default Classification of the Sciences] in ''Dictionary of the History of Ideas''. (Dictionary's new electronic format is badly botched, entries after "Design" are inaccessible. ''Internet Archive'' [https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 old version]). * [http://evolution.berkeley.edu/evosite/nature/index.shtml "Nature of Science"] University of California Museum of Paleontology * [http://www.science.gov/ United States Science Initiative] Selected science information provided by US Government agencies, including research & development results * [http://undsci.berkeley.edu/index.php How science works] University of California Museum of Paleontology [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិទ្យាសាស្ត្រ| ]] prifw0w3iosvm1meruew0omivyhgn4i 0 24075 342855 342619 2026-11-10T23:38:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342855 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} {{Infobox Chinese-language singer and actor | name = ជេកគី ចាន់<br>[[Silver Bauhinia Star|SBS]] [[Member of the Order of the British Empire|MBE]] | image = Jackie Chan by Gage Skidmore.jpg | image_size = 220px | caption = ជេកគី ចាន់ ចូលរួមនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ [[San Diego Comic-Con International]] ឆ្នាំ ២០១២។ | tradchinesename = {{linktext|成|龍}} | simpchinesename = {{linktext|成|龙}} | pinyinchinesename = Chéng Lóng | jyutpingchinesename = Sing4 Lung4 | birth_name = Chan Kong-sang<br /><big> {{linktext|陳|港|生}}</big> {{Small|([[Traditional Chinese characters|Traditional]])}}<br /><big> {{linktext|陈|港|生}}</big> {{Small|([[Simplified Chinese characters|Simplified]])}}<br />Chén Gǎngshēng {{Small|([[Mandarin Chinese|Mandarin]])}}<br />Can4 Gong2 Sang1 {{Small|([[Yue Chinese|Cantonese]])}} | ancestry = [[Linzi District|Linzi]], Shandong, China | origin = [[Hong Kong]] | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[Victoria Peak]], [[File:Flag of Hong Kong 1959.svg|bordure|20px]][[ฮ่องกงของบริเตน ]] | height = 152cm | Death = | fighting_styles = Wing Chun, Hapkido, Drunken Fist, Tiger. | othername = <big> {{linktext|房|仕|龍}}</big> (Fong Si-lung)<br /><big> {{linktext|元|樓}}</big> (Yuen Lou)<br /><big> {{linktext|大|哥}}</big> (Big Brother) | occupation = តួសម្តែងប្រុស, តួក្បាច់គុន, ចាងហ្វាង, ផលិតករ, អ្នករៀបចំឆាក, តារាចម្រៀង, action choreographer, stunt director, stunt performer | genre = [[Cantopop]], [[Mandopop]], [[Hong Kong English pop]], [[J-pop]] | yearsactive = ១៩៥៩–សព្វថ្ងៃ | spouse = {{marriage|[[Lin Feng-jiao]]|1982}} | children = [[Jaycee Chan]] (born 1982) | parents = [[Charles and Lee-Lee Chan]] | influences = [[លី ស៊ីវឡុង]]<br />[[Buster Keaton]]<br />[[Harold Lloyd]] | hongkongfilmwards = '''[[Hong Kong Film Award for Best Film|Best Film]]'''<br />1989 ''[[Rouge (film)|Rouge]]''<br />'''[[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]]'''<br />1996 ''[[Rumble in the Bronx]]''<br />1999 ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]''<br />2013 ''[[CZ12]]''<br />'''Professional Spirit Award'''<br />2004 | goldenhorseawards = '''Best Actor'''<br />1992 ''[[Police Story 3]]''<br />1993 ''[[Crime Story (film)|Crime Story]]'' | goldenroosterawards = '''Best Actor'''<br />2005 ''[[New Police Story]]'' | mtvasiaawards = '''Inspiration Award'''<br />2002 | awards = [[MTV Movie Awards]]<br />2002 Best Fight (''[[Rush Hour 2]]'')<br />1999 Best Fight (''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'')<br />1995 Lifetime Achievement Award<br />[[Shanghai International Film Festival]]<br />2005 Outstanding Contribution to Chinese Cinema }} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|'''ឈិន ឡុង''' |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[Image:Jackie_Chan_by_Gage_Skidmore.jpg|200px|ឈិន ឡុង]] |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"| |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះ''' |colspan="2"|ឈិន ឡុង |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះកំណើត''' |colspan="2"|ចាន់ កុងសេង (Chan Kong-sang) |- style="vertical-align:top;" |'''អាជីព''' |colspan="2"| *តួសម្តែង *សិល្បករក្បាច់គុន *ចាងហ្វាងផលិតកម្ម *ផលិតករភាពយន្ត *អ្នកបង្ហាត់របាំ *អ្នកចម្រៀង ... |- style="vertical-align:top;" |'''ឆ្នាំធ្វើការ''' |colspan="2"|ឆ្នាំ១៩៥៩ មកដល់ សព្វថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''កំណើត''' |colspan="2"|ថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៤ |- style="vertical-align:top;" |'''ស្រុក​កំណើត''' |colspan="2"|[[ហុងកុង]] [[ប្រទេសចិន]] |- style="vertical-align:top;" |} '''ឈិន ឡុង''' (ឈ្មោះពិត ជេកគី ចាន់ Jackie Chan, ឈ្មោះកំណើតដើម Chan Kong-sang, 陳港生) [[Silver Bauhinia Star|SBS]], [[Member of the Order of the British Empire|MBE]]<ref>{{London Gazette|issue=51772|date=16 June 1989|startpage=17|supp=yes|accessdate=28 February 2012}}</ref> (កើតនៅ ៧ មេសា ១៩៥៤)<ref>{{cite web |url=http://jackiechan.com/biography.htm |title=Biography section, official website of Jackie |publisher=Jackiechan.com |accessdate=28 February 2012}}</ref> គឺជាតារាភាពយន្តហុងកុង, action choreographer, តារាកំប្លែង, អ្នកដឹកនាំភាពយន្ត, ផលិករភាពយន្ត, អ្នក​គុននិយម, អ្នក​សរសេរ​សាច់​រឿង​, សហគ្រិត, តារាចម្រៀង, និង តួជំនួស​ ។ នៅ​ក្នុង​ភាពយន្ត​របស់​គាត់ គាត់​ល្បី​តាម​រយៈ​ក្បាច់​ប្រដាល់​ហក់​លោត​ លាយ​កំប្លែង ប្រើ​អាវុធ​​ដែល​គេ​មិន​គិត​ដល់​ និង សំដែង​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​។ គាត់​ជា​តួ​សំដែង​ម្នាក់​ក្នុង​ចំណោម​តួ​សំដែង​ដ៏​តិច​តួច​ផ្សេង​ទៀត ដែល​សំដែង​ភាព​យន្ត​ដោយ​មិន​ប្រើ​តួ​ជំនួស​ក្នុង​ឈុត​គ្រោះ​ថ្នាក់​។ លោក​ ឈិន ឡុង ដើរ​តួ​កុន តាំង​ពី​ទស្សវត្ស​ឆ្នាំ ១៩៦០ ហើយ​បាន​សំដែង​ភាព​យន្ត​ជាង ១៥០ រឿង ។ Chan has received stars on the Hong Kong Avenue of Stars and the Hollywood Walk of Fame. As a cultural icon, Chan has been referenced in various pop songs, cartoons, and video games. An operatically trained vocalist, Chan is also a Cantopop and Mandopop star, having released a number of albums and sung many of the theme songs for the films in which he has starred. == ជីវិតដំបូង == ឈិន ឡុង កើតថ្ងៃទី ០៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៤ នៅហុងកុង សម័យកាលក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ដែលមានឈ្មោះដើម គឺ ចាន់ កុងសេង។ Chan was born on 7 April 1954, in [[Victoria Peak]], [[Hong Kong]], as Chan Kong-sang, to [[Charles and Lee-Lee Chan]], refugees from the [[Chinese Civil War]]. He was nicknamed ''Pao-pao'' {{zh|炮炮}} (literally meaning "Cannonball") because the high-energy child was always rolling around.<ref>{{cite web |title=Biography of Jackie Chan |work=Biography |publisher=Hong Kong Film.net |url=http://www.hkfilm.net/chanbio.htm |accessdate=28 February 2012}}</ref> Since his parents worked for the French ambassador in Hong Kong, Chan spent his formative years within the grounds of the consul's residence in the Victoria Peak district.<ref name="Tiscali">{{cite web |title=Biography of Jackie Chan |work=Biography |publisher=[[Tiscali]] |url=http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/jackie-chan/biography/45 |accessdate=28 February 2012}}</ref> Chan attended the Nah-Hwa Primary School on [[Hong Kong Island]], where he failed his first year, after which his parents withdrew him from the school. In 1960, his father immigrated to [[Canberra]], Australia, to work as the head cook for the American embassy, and Chan was sent to the China Drama Academy, a [[Peking Opera School]] run by Master [[Yu Jim-yuen]].<ref name="Tiscali"/><ref name="CelebValues">{{cite web |title=Jackie Chan Battles Illegal Wildlife Trade |publisher=Celebrity Values |url=http://www.celebrityvalues.com/jackie_chan.html |accessdate=28 February 2012 |archivedate=13 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313000144/http://www.celebrityvalues.com/jackie_chan.html |url-status=dead }}</ref> Chan trained rigorously for the next decade, excelling in martial arts and acrobatics.<ref>{{cite web |title=Biography of Jackie Chan |publisher=StarPulse |url=http://www.starpulse.com/Actors/Chan,_Jackie/Biography/ |accessdate=28 February 2012 |archive-date=18 មករា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118082249/http://www.starpulse.com/Actors/Chan%2C_Jackie/Biography/ |url-status=dead |archivedate=18 មករា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118082249/http://www.starpulse.com/Actors/Chan%2C_Jackie/Biography/ }}</ref> He eventually became part of the [[Seven Little Fortunes]], a performance group made up of the school's best students, gaining the stage name Yuen Lo in homage to his master. Chan became close friends with fellow group members [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]], the three of them later to be known as the ''Three Brothers'' or ''Three Dragons''.<ref>{{cite web |title=Seven Little Fortunes |work=Feature article |publisher=LoveAsianFilm |url=http://www.loveasianfilm.com/features/sevenlittlefortunes.html |accessdate=28 February 2012 |archive-date=16 កក្កដា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100716130110/http://www.loveasianfilm.com/features/sevenlittlefortunes.html |url-status=dead |archivedate=16 កក្កដា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100716130110/http://www.loveasianfilm.com/features/sevenlittlefortunes.html }}</ref> After entering the film industry, Chan along with Sammo Hung got the opportunity to train in [[Hapkido]] under the grand master Jim Pal Kim, and Chan eventually attained a black belt.<ref>{{cite web |url=http://web-vue.com/hapkido.htm |title=Jackie Chan's Hapkido Master |publisher=Web-vue.com |date= |accessdate=2013-01-02 |archivedate=2013-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313142836/http://web-vue.com/hapkido.htm |url-status=dead }}</ref> He began his career by appearing in small roles at the age of five. At the age of eight, he appeared with some of his fellow "Little Fortunes", in the film ''[[Big and Little Wong Tin Bar]]'' (1962), with Li Li Hua playing his mother. Chan appeared with Li again the following year, in ''[[The Love Eterne]]'' (1963) and had a small role in [[King Hu]]'s 1966 film, ''[[Come Drink with Me]]''.<ref>{{cite web |title=Come Drink With Me (1966) |work=Database entry |publisher=[[Hong Kong Cinemagic]] |url=http://www.hkcinemagic.com/en/movie.asp?id=2418&showmovfullcast=1 |accessdate=29 February 2012 |archivedate=14 កក្កដា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714173100/http://www.hkcinemagic.com/en/movie.asp?id=2418&showmovfullcast=1 |url-status=dead }}</ref> In 1971, after an appearance as an extra in another Kung Fu film, ''[[A Touch of Zen]]'', Chan began his adult career in the film industry, initially signing to Chu Mu's Great Earth Film Company.<ref name="Whoami">{{Cite video |title=[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]], Star file: Jackie Chan |medium=DVD |publisher=Universe Laser, Hong Kong |year=1998}}</ref> At the age of seventeen, he worked as a stuntman in the [[Bruce Lee]] films ''[[Fist of Fury]]'' and ''[[Enter the Dragon]]'' under the stage name Chan Yuen Lung ({{zh|陳元龍}}).<ref name="AskMen">{{cite web |title=Men of the Week: Entertainment, Jackie Chan |work=Biography |publisher=AskMen |url=http://uk.askmen.com/celebs/men/entertainment/54_jackie_chan.html |accessdate=28 February 2012 |archivedate=3 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303202022/http://uk.askmen.com/celebs/men/entertainment/54_jackie_chan.html |url-status=dead }}</ref> He received his first starring role later that year, in ''[[Little Tiger of Canton]]'', which had a limited release in Hong Kong in 1973.<ref name="Bioch">{{cite web |title=Real Lives: Jackie Chan |work=Biography |publisher=The Biography Channel |url=http://94.236.123.156:8082/biographies/jackie-chan.html |accessdate=28 February 2012 |archive-date=8 កញ្ញា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908200942/http://94.236.123.156:8082/biographies/jackie-chan.html |url-status=dead |archivedate=8 កញ្ញា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130908200942/http://94.236.123.156:8082/biographies/jackie-chan.html }}</ref> Due to the commercial failures of his early ventures into films and trouble finding stunt work, in 1975 Chan starred in a comedic [[adult film]], ''[[All in the Family (film)|All in the Family]]'', which features Jackie Chan's first nude sex scene filmed. It is also the only film he has made to date that did not feature a single fight scene or stunt sequence.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan als Darsteller in altem Sexfilm aufgetaucht |publisher=Information Times |year=2006 |url=http://xinwen.de/2006/09/21/jackie_chan_als_darsteller_in.html |language=German |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071025045704/http://xinwen.de/2006/09/21/jackie_chan_als_darsteller_in.html |archivedate=25 តុលា 2007 |accessdate=28 February 2012 |url-status=live }}</ref> Jackie Chan also appeared in a sex scene in the film ''[[The Shinjuku Incident]]'', which was the only other nude scene that he ever filmed. Chan joined his parents in Canberra in 1976, where he briefly attended [[Dickson College]] and worked as a construction worker.<ref>{{Cite news |last=Boogs |first=Monika |title=Jackie Chan's tears for 'greatest' mother |work=The Canberra Times |date=7 March 2002 |url=http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/jackie-chans-tears-for-greatest-mother/295366.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080921230708/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/jackie-chans-tears-for-greatest-mother/295366.aspx |archivedate=21 កញ្ញា 2008 |accessdate=28 February 2012 |url-status=dead }}</ref> A fellow builder named Jack took Chan under his wing, earning Chan the nickname of "Little Jack" which was later shortened to "Jackie" and the name Jackie Chan has stuck with him ever since.<ref name="Iamjc">{{cite web |title=Jackie Chan&nbsp;– Actor and Stuntman |publisher=BBC |date=24 July 2001 |url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A592760 |accessdate=28 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130912185024/http://h2g2.com/approved_entry/A592760 |archive-date=12 កញ្ញា 2013 |url-status=dead}}</ref> In addition, in the late 1990s, Chan changed his [[Chinese name]] to Fong Si-lung ({{zh|房仕龍}}), since his father's original surname was Fong.<ref name="Iamjc"/> == អាជីពភាពយន្ត == === Early exploits: 1976–1979 === [[File:Jackie Chan Fist.JPG|thumb|right|Jackie Chan began his film career as a [[stuntman]] in the [[Bruce Lee]] films ''[[Fist of Fury]]'' (1972) and ''[[Enter the Dragon]]'' (1973, pictured).]] In 1976, Jackie Chan received a telegram from Willie Chan, a film producer in the Hong Kong film industry who had been impressed with Jackie's stuntwork. Willie Chan offered him an acting role in a film directed by [[Lo Wei]]. Lo had seen Chan's performance in the [[John Woo]] film ''[[Hand of Death]]'' (1976) and planned to model him after [[Bruce Lee]] with the film ''[[New Fist of Fury]]''.<ref name="Whoami"/> His stage name was changed to Sing Lung ({{zh|成龍}}, also transcribed as Cheng Long,<ref>{{cite web |url=http://kungfu.chinaa2z.com/kungfu/html/Kung%20Fu%20Star/2008/20081225/20081225165205590921/20081225172231339876.html |title=Jackie Chan: Chinese Kung Fu Superstar |work=ChinaA2Z.com |author=lily |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090408082259/http://kungfu.chinaa2z.com/kungfu/html/Kung%20Fu%20Star/2008/20081225/20081225165205590921/20081225172231339876.html |archivedate=8 មេសា 2009 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> literally "become the dragon") to emphasise his similarity to Bruce Lee, whose stage name was Lei Siu-lung ({{zh|李小龍}}, meaning "Little Dragon"). The film was unsuccessful because Chan was not accustomed to Lee's martial arts style. Despite the film's failure, Lo Wei continued producing films with similar themes, resulting in little improvement at the box office.<ref name="FightingMaster">{{cite web |title=Jackie Chan, a martial arts success story |work=Biography |publisher=Fighting Master |url=http://www.fightingmaster.com/actors/jackie/index.htm |accessdate=29 February 2012 |archive-date=3 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303195316/http://www.fightingmaster.com/actors/jackie/index.htm |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303195316/http://www.fightingmaster.com/actors/jackie/index.htm }}</ref> Chan's first major breakthrough was the 1978 film ''[[Snake in the Eagle's Shadow]]'', shot while he was loaned to Seasonal Film Corporation under a two-picture deal.<ref name="Jcm">{{cite web |title=Jackie Chan Biography (an Asian perspective) |work=Biography |publisher=Ng Kwong Loong (JackieChanMovie.com) |url=http://www.jackiechanmovie.com/profile/biography/bio.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040402123601/http://www.jackiechanmovie.com/profile/biography/bio.htm |archivedate=2 មេសា 2004 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Under director [[Yuen Woo-ping]], Chan was allowed complete freedom over his stunt work. The film established the comedic kung fu genre, and proved to be a breath of fresh air for the Hong Kong audience.<ref>{{cite web |last=Pollard |first=Mark |title=Snake in the Eagle's Shadow |work=Movie review |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/reviews/snake-in-the-eagles-shadow-1978 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=3 កញ្ញា 2012 |archive-url=https://archive.is/20120903135635/http://www.kungfucinema.com/reviews/snake-in-the-eagles-shadow-1978 |url-status=dead |archivedate=3 កញ្ញា 2012 |archiveurl=https://archive.is/20120903135635/http://www.kungfucinema.com/reviews/snake-in-the-eagles-shadow-1978 }}</ref> Chan then starred in ''[[Drunken Master]]'', which finally propelled him to mainstream success.<ref>{{cite web |last=Pollard |first=Mark |title=Drunken Master |work=Movie review |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/reviews/drunken-master-1978 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=9 ធ្នូ 2012 |archive-url=https://archive.today/20121209142139/http://www.kungfucinema.com/reviews/drunken-master-1978 |url-status=dead |archivedate=9 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121209142139/http://www.kungfucinema.com/reviews/drunken-master-1978 }}</ref> Upon Chan's return to Lo Wei's studio, Lo tried to replicate the comedic approach of ''Drunken Master'', producing ''[[Half a Loaf of Kung Fu]]'' and ''[[Spiritual Kung Fu]]''.<ref name="Iamjc"/> He also gave Chan the opportunity to co-direct ''[[The Fearless Hyena]]'' with [[Kenneth Tsang]]. When Willie Chan left the company, he advised Jackie to decide for himself whether or not to stay with Lo Wei. During the shooting of ''[[Fearless Hyena Part II]]'', Chan broke his contract and joined [[Golden Harvest]], prompting Lo to blackmail Chan with [[Triad (underground society)|triads]], blaming Willie for his star's departure. The dispute was resolved with the help of fellow actor and director [[Jimmy Wang Yu]], allowing Chan to stay with Golden Harvest.<ref name="Jcm"/> === Success of the action comedy genre: 1980–1987 === [[File:Jcpmall.JPG|thumb|left|The film ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]],'' nicknamed "Glass Story" for its stunt work, is set in a modern period. The department store fight scenes were filmed in [[Wing On|Wing On Department Store]] in [[Sheung Wan]], Hong Kong.]] [[Willie Chan]] had become Jackie's personal manager and firm friend, and has remained so for over 30 years. He was instrumental in launching Chan's international career, beginning with his first forays into the [[American film industry]] in the 1980s. His first Hollywood film was ''[[Battle Creek Brawl]]'' in 1980. Chan then played a minor role in the 1981 film ''[[The Cannonball Run]],'' which grossed US$100&nbsp;million worldwide. Despite being largely ignored by audiences in favour of established American actors like [[Burt Reynolds]], Chan was impressed by the [[outtake]]s shown at the [[closing credits]], inspiring him to include the same device in his future films. After the commercial failure of ''[[The Protector (1985 film)|The Protector]]'' in 1985, Chan temporarily abandoned his attempts to break into the US market, returning his focus to [[Cinema of Hong Kong|Hong Kong films]].<ref name="FightingMaster"/> Back in Hong Kong, Chan's films began to reach a larger audience in East Asia, with early successes in the lucrative Japanese market including ''[[The Young Master]]'' (1980) and ''[[Dragon Lord]]'' (1982). ''The Young Master'' went on to beat previous box office records set by [[Bruce Lee]] and established Chan as Hong Kong cinema's top star. With ''Dragon Lord'', he began experimenting with elaborate [[stunt]] action sequences,<ref>{{cite web |title=Dragon Lord |publisher=Love HK Film |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews_2/dragon_lord.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref> including a pyramid fight scene that holds the record for the most [[take]]s for a single sequence of scenes with 2900 takes,<ref name="Amazon">{{cite web |title=Dragon Lord (DVD Description) |publisher=Amazon.com |url=http://www.amazon.co.uk/dp/B0000A5BRV |accessdate=29 February 2012}}</ref> and the final fight scene where he performs various stunts, including one where he does a back flip off a [[loft]] and falls to the lower ground.<ref>{{cite news |title=Kicking and Screening: ''Wheels on Meals,'' ''Armour of God,'' ''Police Story,'' and more are graded with an eye for action |author=David Everitt |date=16 August 1996 |work=Entertainment Weekly |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,293788,00.html |accessdate=29 February 2012 |archive-date=30 តុលា 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030011016/http://www.ew.com/ew/article/0,,293788,00.html |url-status=dead }}</ref> Chan produced a number of action comedy films with his opera school friends Sammo Hung and Yuen Biao. The three co-starred together for the first time in 1983 in ''[[Project A]],'' which introduced a dangerous stunt-driven style of martial arts that won it the Best Action Design Award at the third annual [[Hong Kong Film Awards]].<ref>{{cite web |title=Project A Review |work=Film review |publisher=Hong Kong Cinema |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews/project_a.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref> Over the following two years, the "Three Brothers" appeared in ''[[Wheels on Meals]]'' and the original ''[[Lucky Stars]]'' trilogy.<ref>{{cite web |title=Sammo Hung Profile |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/people/sammo_hung_kam_bo.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070529210629/http://www.kungfucinema.com/people/sammo_hung_kam_bo.htm |archivedate=29 ឧសភា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Yuen Biao Profile |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/people/yuen_biao.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070415122914/http://www.kungfucinema.com/people/yuen_biao.htm |archivedate=15 មេសា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> In 1985, Chan made the first ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'' film, a US-influenced action comedy in which Chan performed a number of dangerous stunts. It was named the "[[Hong Kong Film Award for Best Film|Best Film]]" at the [[5th Hong Kong Film Awards|1986 Hong Kong Film Awards]].<ref>{{cite web |last=Mills |first=Phil |title=Police Story (1985) |work=Film review |publisher=Dragon's Den |url=http://www.dragonsdenuk.com/reviews/policestory.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403190345/http://www.dragonsdenuk.com/reviews/policestory.htm |archivedate=3 មេសា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> In 1987, Chan played "Asian Hawk," an [[Indiana Jones]]-esque character, in the film ''[[Armour of God (film)|Armour of God]].'' The film was Chan's biggest domestic box office success up to that point, grossing over HK $35&nbsp;million.<ref>{{cite web |title=Armour of God |publisher=jackiechanmovie.com |year=2006 |url=http://www.jackiechanmovie.com/Reviews/AOG/Review.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040903175112/http://www.jackiechanmovie.com/Reviews/AOG/Review.htm |archivedate=3 កញ្ញា 2004 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> === Acclaimed sequels and Hollywood breakthrough: 1988–1998 === [[File:Jackie Chan in Rumble in the Bronx.jpg|thumb|right|Chan in his [[Cinema of the United States|Hollywood]] breakthrough film ''[[Rumble in the Bronx]].'']] In 1988, Chan starred alongside Sammo Hung and Yuen Biao for the last time to date, in the film ''[[Dragons Forever]]''. Hung co-directed with [[Corey Yuen]], and the villain in the film was played by [[Yuen Wah]], both of whom were fellow graduates of the China Drama Academy. In the late 1980s and early 90s, Chan starred in a number of successful sequels beginning with ''[[Police Story 2]]'', which won the award for Best Action Choreography at the 1989 [[Hong Kong Film Awards]]. This was followed by ''[[Armour of God II: Operation Condor]]'', and ''[[Police Story 3: Super Cop]]'', for which Chan won the Best Actor Award at the 1993 [[Golden Horse Film Festival and Awards|Golden Horse Film Festival]]. In 1994, Chan reprised his role as [[Wong Fei-hung]] in ''[[Drunken Master II]]'', which was listed in ''[[Time (magazine)|Time Magazine's]]'' All-Time 100 Movies.<ref>{{Cite news |title=Drunken Master II&nbsp;– All-Time 100 Movies |work=Time |url=http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,drunken_master_ii,00.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050711081925/http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,drunken_master_ii,00.html |archivedate=11 កក្កដា 2005 |date=12 February 2005 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Another sequel, ''[[Police Story 4: First Strike]]'', brought more awards and domestic box office success for Chan, but did not fare as well in foreign markets.<ref>{{cite web |last=Kozo |title=Police Story 4 review |work=Film review |publisher=LoveHKFilm |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews_2/police_story4_first_strike.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref> Jackie Chan rekindled his [[Cinema of the United States|Hollywood]] ambitions in the 1990s, but refused early offers to play villains in Hollywood films to avoid being [[typecasting (acting)|typecast]] in future roles. For example, [[Sylvester Stallone]] offered him the role of [[Simon Phoenix]], a criminal in the futuristic film ''[[Demolition Man (film)|Demolition Man]]''. Chan declined and the role was taken by [[Wesley Snipes]].<ref>{{cite web |last=Dickerson |first=Jeff |title=Black Delights in Demolition Man |publisher=The Michigan Daily |date=4 April 2002 |url=http://media.www.michigandaily.com/media/storage/paper851/news/2002/04/04/TheStatement/Black.Delights.In.demolition.Man-1403498.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224001408/http://media.www.michigandaily.com/media/storage/paper851/news/2002/04/04/TheStatement/Black.Delights.In.demolition.Man-1403498.shtml |archivedate=24 ធ្នូ 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> Chan finally succeeded in establishing a foothold in the North American market in 1995 with a worldwide release of ''[[Rumble in the Bronx]]'', attaining a [[cult following]] in the United States that was rare for Hong Kong movie stars.<ref>{{cite web |last=Morris |first=Gary |title=Rumble in the Bronx review |work=Film review |publisher=Bright Lights Film Journal |date=1996–04 |url=http://www.brightlightsfilm.com/16/chan.html |accessdate=29 February 2012}}</ref> The success of ''Rumble in the Bronx'' led to a 1996 release of ''[[Police Story 3: Super Cop]]'' in the United States under the title ''Supercop'', which grossed a total of US $16,270,600. Jackie's first huge blockbuster success came when he co-starred with [[Chris Tucker]] in the 1998 [[buddy cop]] action comedy ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'',<ref>{{cite web |first=Raffi |title=Rush Hour Review |work=Film Review |publisher=BeijingWushuTeam.com |date=15 September 1998 |url=http://www.beijingwushuteam.com/articles/rushhour.html |accessdate=29 February 2012}}</ref> grossing US$130&nbsp;million in the United States alone.<ref name="Jcm"/> This film made a star of Jackie Chan, in Hollywood. As a publicity stunt, Jackie also wrote his autobiography in collaboration with [[Jeff Yang]] entitled ''[[I Am Jackie Chan]]''. === Fame in Hollywood and Dramatization: 1999–2007 === [[File:Jackie Chan Burglar.jpg|thumb|left|Jackie Chan plays an anti-hero for the first time in ''[[Rob-B-Hood]]'': a burglar with gambling problems.]] In 1998, Chan released his final film for Golden Harvest, ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]''. After leaving Golden Harvest in 1999, he produced and starred alongside [[Shu Qi]] in ''[[Gorgeous (film)|Gorgeous]]'' a romantic comedy that focused on personal relationships and featured only a few martial arts sequences.<ref>{{Cite video |people=Jackie Chan |title=Gorgeous, commentary track |medium=DVD |publisher=Uca Catalogue |year=1999}}</ref> Chan then helped create a [[PlayStation]] game in 2000 called ''[[Jackie Chan Stuntmaster]]'', to which he lent his voice and performed the motion capture.<ref>{{cite web |last=Gerstmann |first=Jeff |title=Jackie Chan Stuntmaster Review |publisher=Gamespot |date=14 January 2007 |url=http://uk.gamespot.com/jackie-chan-stuntmaster/reviews/jackie-chans-stuntmaster-review-2547937/ |accessdate=29 February 2012 |archive-date=7 កក្កដា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120707191951/http://uk.gamespot.com/jackie-chan-stuntmaster/reviews/jackie-chans-stuntmaster-review-2547937/ |url-status=dead |archivedate=7 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707191951/http://uk.gamespot.com/jackie-chan-stuntmaster/reviews/jackie-chans-stuntmaster-review-2547937/ }}</ref> He continued his Hollywood success in 2000 when he teamed up with [[Owen Wilson]] in the [[Western (genre)|Western]] action comedy ''[[Shanghai Noon]]'' which spawned the sequel ''[[Shanghai Knights]]'' (2003). He reunited with Chris Tucker for ''[[Rush Hour 2]]'' (2001) which was an even bigger success than the original grossing $347 million worldwide. He experimented with special effects with ''[[The Tuxedo]]'' (2002) and ''[[The Medallion]]'' (2003) which were not as successful critically or commercially. In 2004 he teamed up with [[Steve Coogan]] in the big-budget loose [[Around the World in 80 Days (2004 film)|adaptation]] of [[Jules Verne]]'s ''[[Around the World in 80 Days]]''. Despite the success of the ''Rush Hour'' and ''Shanghai Noon'' films, Chan became frustrated with Hollywood over the limited range of roles and lack of control over the film-making process.<ref name="Obio">{{cite web |last=Chan |first=Jackie |title=Jackie Chan Biography |work=Official website of Jackie Chan |url=http://jackiechan.com/about/about_bio.html |accessdate=29 February 2012 |archive-date=22 កក្កដា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722024105/http://jackiechan.com/about/about_bio.html |url-status=dead |archivedate=22 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722024105/http://jackiechan.com/about/about_bio.html }}</ref> In response to Golden Harvest's withdrawal from the film industry in 2003, Chan started his own film production company, [[JCE Movies Limited]] (Jackie Chan Emperor Movies Limited) in association with [[Emperor Multimedia Group]] (EMG).<ref name="Jcm"/> His films have since featured an increasing number of dramatic scenes while continuing to succeed at the box office; examples include ''[[New Police Story]]'' (2004), ''[[The Myth (film)|The Myth]]'' (2005) and the hit film ''[[Rob-B-Hood]]'' (2006).<ref>{{cite web |title=New Police Story Review |publisher=LoveHKFilm |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews_2/new_police_story.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=The Myth Review |publisher=Karazen |url=http://www.karazen.com/reviews/movies/themyth.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051028034336/http://www.karazen.com/reviews/movies/themyth.php |archivedate=28 តុលា 2005 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Rob-B-Hood Review |publisher=HkFlix |url=http://www.hkcuk.co.uk/reviews/rob_b_hood.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011073526/http://hkcuk.co.uk/reviews/rob_b_hood.htm |archivedate=11 តុលា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Chan's next release was the third instalment in the ''Rush Hour'' series: ''[[Rush Hour 3]]'' in August 2007. It grossed US$255&nbsp;million.<ref>{{cite web |title=Rush Hour 3 Box Office Data |publisher=Box Office Mojo |year=2006 |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rushhour3.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041029232439/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rushhour3.htm |archivedate=29 តុលា 2004 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> However, it was a disappointment in Hong Kong, grossing only HK$3.5&nbsp;million during its opening weekend.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan's 'Rush Hour 3' struggles at Hong Kong box office |agency=Associated Press |work=International Herald Tribune |date=21 August 2007 |url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/08/21/arts/AS-A-E-MOV-Jackie-Chan-Hometown-Box-Office.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023073515/http://www.iht.com/articles/ap/2007/08/21/arts/AS-A-E-MOV-Jackie-Chan-Hometown-Box-Office.php |archivedate=23 តុលា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> ===New experiments and change in style: 2008–បច្ចុប្បន្ន=== Filming of ''[[The Forbidden Kingdom]]'' (released in 2008), Chan's first onscreen collaboration with fellow Chinese actor [[Jet Li]], was completed on 24 August 2007 and the movie was released in April 2008. The movie featured heavy use of effects and wires.<ref>{{cite web |title=The Forbidden Kingdom |publisher=IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0865556/combined |accessdate=29 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |first=Lclem |title=Jackie Chan and Jet Li Will Fight In "Forbidden Kingdom" |publisher=CountingDown |date=16 May 2007 |url=http://www.countingdown.com/movies/3958331 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011203019/http://countingdown.com/movies/3958331 |archivedate=11 តុលា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Chan voiced Master [[List of Kung Fu Panda characters#Monkey|Monkey]] in ''[[Kung Fu Panda]]'' (released in June 2008), appearing with [[Jack Black]], [[Dustin Hoffman]], [[Angelina Jolie]], and [[Lucy Liu]].<ref>{{Cite news |title='Panda' battle-ready |url=http://www.variety.com/article/VR1117932633?refCatId=1050 |work=Variety |first1=Nicole |last1=LaPorte |first2=Chris |last2=Gardner |date=8 November 2005 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=24 មិថុនា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624041700/http://www.variety.com/article/VR1117932633?refCatId=1050 |url-status=dead}}</ref> In addition, he has assisted Anthony Szeto in an advisory capacity for the writer-director's film ''Wushu'', released on 1 May 2008. The film stars [[Sammo Hung]] and Wang Wenjie as father and son.<ref>{{Cite news |title='Wushu' gets its wings |url=http://www.variety.com/article/VR1117975304?refCatId=13 |work=Variety |first=Patrick |last=Frater |date=2 November 2007 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=12 វិច្ឆិកា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112084403/http://www.variety.com/article/VR1117975304?refCatId=13 |url-status=dead}}</ref> In November 2007, Chan began filming ''[[Shinjuku Incident]]'', a dramatic role featuring no martial arts sequences with director [[Derek Yee]], which sees Chan take on the role of a Chinese immigrant in [[Japan]].<ref>{{cite web |title=Shinjuku Incident Starts Shooting in November |work=News Article |publisher=jc-news.net |date=9 July 2007 |url=http://www.jc-news.net/news.php?id=817 |accessdate=29 February 2012 |archivedate=2 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302173920/http://www.jc-news.net/news.php?id=817 |url-status=dead }}</ref> The film was released on 2 April 2009. According to his blog, Chan discussed his wishes to direct a film after completing ''Shinjuku Incident'', something he has not done for a number of years.<ref>{{cite web |last=Chan |first=Jackie |title=Singapore Trip |work=Blog |publisher=Official Jackie Chan Website |date=29 April 2007 |url=http://www.jackiechan.com/message_view?cid=716 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=22 កក្កដា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722024125/http://jackiechan.com/message_view?cid=716 |url-status=dead |archivedate=22 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722024125/http://jackiechan.com/message_view?cid=716 }}</ref> The film is expected to be the third in the Armour of God series, and has a working title of ''Armour of God III: Chinese Zodiac''. Chan had completed shooting the movie and will be released on 12 December 2012.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan's Operation Condor 3 |work=News Article |publisher=Latino Review Inc. |date=1 August 2007 |url=http://www.latinoreview.com/news.php?id=2552 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927221854/http://www.latinoreview.com/news.php?id=2552 |archivedate=27 កញ្ញា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Because the Screen Actors Guild did not go on strike, Chan started shooting his next Hollywood movie ''[[The Spy Next Door]]'' at the end of October in [[New Mexico]].<ref>{{Cite news |url=http://www.usatoday.com/life/movies/2008-08-07-1622631588_x.htm |title=Jackie Chan to star in Hollywood spy comedy |work=USA Today |date=7 August 2008 |first=Min |last=Lee |accessdate=29 February 2012}}</ref> In ''The Spy Next Door'', Chan plays an undercover agent whose cover is blown when he looks after the children of his girlfriend. In ''[[Little Big Soldier]]'', Chan stars, alongside [[Leehom Wang]] as a soldier in the [[Warring States period]] in China. He is the lone survivor of his army and must bring a captured enemy soldier [[Leehom Wang]] to the capital of his province. On 22 June 2009, he left Los Angeles to begin filming ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]'', a remake of [[The Karate Kid (1984 film)|the 1984 original]], in Beijing.<ref>{{cite web |url=http://moviesblog.mtv.com/2009/05/06/karate-kid-remake-keeping-title-taking-jaden-smith-to-china/ |title='Karate Kid' Remake Keeping Title, Taking Jaden Smith to China |work=MTV Movie Blog |first=Brian |last=Warmoth |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090508100114/http://moviesblog.mtv.com/2009/05/06/karate-kid-remake-keeping-title-taking-jaden-smith-to-china/ |archivedate=8 ឧសភា 2009 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> The film was released in America on 11 June 2010 and sees Chan's first dramatic American film. In the film, he plays Mr. Han, a kung fu master and maintenance man who teaches [[Jaden Smith]]'s character, Dre, kung-fu so he can defend himself from school bullies. In Chan's next movie, ''[[Shaolin (film)|Shaolin]]'', he plays the cook of the temple instead of one of the major characters. His 100th movie ''[[1911 (film)|1911]]'' was released on 26 September 2011. He is the co-director, executive producer, and lead star of the movie.<ref>{{cite web |url=http://asiapacificarts.usc.edu/w_apa/showarticle.aspx?articleID=16404&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |title=Jackie Chan's 100th film gets release |publisher=Asia Pacific Arts |author=Lei Jin |date=18 February 2011 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=1 កក្កដា 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701224308/http://asiapacificarts.usc.edu/w_apa/showarticle.aspx?articleID=16404&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |url-status=dead |archivedate=1 កក្កដា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701224308/http://asiapacificarts.usc.edu/w_apa/showarticle.aspx?articleID=16404&AspxAutoDetectCookieSupport=1 }}</ref> While Chan has directed over ten films over his career, this is his first directorial work in over ten years, since Jackie Chan's ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' in 1998. ''1911'' premiered in North America on 14 October.<ref>{{cite web |url=http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chans_100th_film_1911_premieres_in_north_america_this_friday_17530.aspx |title=Jackie Chan's 100th film, 1911, premieres in North America this Friday |publisher=Asia Pacific Arts |author=Liuyi (Luisa) Chen |date=13 October 2011 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=26 សីហា 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826090526/http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chans_100th_film_1911_premieres_in_north_america_this_friday_17530.aspx |url-status=dead |archivedate=26 សីហា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170826090526/http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chans_100th_film_1911_premieres_in_north_america_this_friday_17530.aspx }}</ref> Chan won the Favorite Buttkicker award at the Nickelodeon's Kids' Choice Awards in 2011 for ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]''.<ref>{{cite web |url=http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chan_wins_kids_choice_award_16607.aspx |title=Jackie Chan wins Kids' Choice Award |publisher=Asia Pacific Arts |author=Grace Li |date=5 April 2011 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=26 សីហា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826044255/http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chan_wins_kids_choice_award_16607.aspx |url-status=dead |archivedate=26 សីហា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826044255/http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chan_wins_kids_choice_award_16607.aspx }}</ref> While at the 2012 Cannes Film Festival, Chan announced that he was retiring from action films citing that he was getting too old for the genre. He later clarified that he would not be completely retiring from action films, but would be performing fewer stunts and taking care of his body more.<ref>{{cite web|last=Chan|first=Jackie|title=Wall Photos|url=http://www.facebook.com/photo.php?fbid=10150902260122318|accessdate=19 May 2012}}</ref> == ជីវិតឯកជន == កាលនៅវ័យអាយុ៩ និង១៦ឆ្នាំ គាត់ធ្លាប់បានរស់នៅក្នុងប្រទេសថៃមួយរយៈពេលខ្លី ហើយគាត់ក៏បានហាត់រៀនប្រដាល់ពីអតីតអ្នកប្រដាល់អាជីបពិការជើងម្នាក់។<ref>{{cite web|title=Charity Trip|url=http://jackiechan.com/scrapbook/2394069--Charity-Trip-to-Myanmar-and-Thailand|work=This charity trip he wants to giving back to the people who once helped him back when he was he was young and in Thailand for a short period of time.|accessdate=5 October 2012|archivedate=17 តុលា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017042450/http://jackiechan.com/scrapbook/2394069--Charity-Trip-to-Myanmar-and-Thailand|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨២ លោក ជេកគី ចាន់ បានរៀបការជាមួយនាង [[Lin Feng-jiao]] (ហៅ [[Lin Feng-jiao|Joan Lin]]), ដែលជាតារាភាពយន្តស្រីជនជាតិតៃវ៉ាន់។ នៅឆ្នាំដដែលនោះ ពួកគេក៏កើតបានកូនប្រុសម្នាក់ មានឈ្មោះថា [[Jaycee Chan]] ដែលសព្វថ្ងៃមានអាជីបជាតារាចម្រៀងនិងតួសម្ដែងភាពយន្ត។<ref name="Obio" /> នាង [[Elaine Ng Yi-Lei]] បានកើតបានកូនស្រីម្នាក់ ឈ្មោះ Etta នៅឆ្នាំ១៩៩៩ ហើយបានប្រកាសថា ជេកគី ចាន់ ជាឳពុករបស់កូននោះ។ ជេកគី ចាន់ បានទទួលស្គាល់ថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយនាង ប៉ុន្ដែមិនបានធើ្វការទទួលស្គាល់ផ្លូវការណាមួយថា នោះកូននោះពិតជាកូនស្រីរបស់ខ្លួនទេ។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/696856.stm |title=Fans desert Jackie Chan |work=BBC |date=31 March 2000 |accessdate=1 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://celebritygossip.asia/?q=elaine-ng-moves-back-to-hong-kong |title=Elaine Ng moves back to Hong Kong |work=celebritygossip.asia |date=31 July 2011 |accessdate=1 March 2012 |archivedate=8 កញ្ញា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130908190908/http://celebritygossip.asia/?q=elaine-ng-moves-back-to-hong-kong |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://tw.nextmedia.com/applenews/article/art_id/31641060/IssueID/20090520 |title=小龍女富貴臉 像房祖名 (''"Dragon"'s daughter has a wealthy appearance; looks like Jaycee Chan'') |date=20 May 2009 |accessdate=1 March 2012 |archivedate=22 មិថុនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130622045505/http://www.appledaily.com.tw/appledaily/article/entertainment/20090520/31641060/ |url-status=dead }}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៩ លោកទទួលបាន [[honorary doctorate]] ពី[[សាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា]]។<ref name="jackiechan.com">{{cite web |url=http://jackiechan.com/gallery/832915--Jackie-at-the-University-of-Cambodia |title=Jackie visits the University of Cambodia |work=jackiechan.com |accessdate=1 March 2012 |archive-date=10 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310172253/http://jackiechan.com/gallery/832915--Jackie-at-the-University-of-Cambodia |url-status=dead |archivedate=10 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310172253/http://jackiechan.com/gallery/832915--Jackie-at-the-University-of-Cambodia }}</ref><ref name="Press2009">{{cite web |url=http://www.uc.edu.kh/sub/press/495/ |title=Press Release |location=Phnom |publisher=University of Cambodia |date=10 November 2009 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=6 សីហា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806172332/http://www.uc.edu.kh/sub/press/495/ |url-status=dead |archivedate=6 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806172332/http://www.uc.edu.kh/sub/press/495/ }}</ref> លោកគឺជាពុទ្ធសាសនិកម្នាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/fam_buddhist.html |title=Famous Buddhists, Famous Adherents of Buddhism |publisher=Adherents.com |accessdate=1 March 2012 |archive-date=19 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219153006/http://www.adherents.com/largecom/fam_buddhist.html |url-status=dead |archivedate=19 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219153006/http://www.adherents.com/largecom/fam_buddhist.html }}</ref> ហើយគាត់អាចនិយាយភាសាច្រើន រួមមាន៖ [[Cantonese]], [[Mandarin Chinese|Mandarin]], [[American Sign Language]], និងភាសាអង់គ្លេស, ហើយក៏អាចនិយាយបានខ្លះៗនូវភាសាមួយចំនួនទៀតដូចជា៖ German, Korean, Japanese, Spanish, និងភាសាថៃ។<ref>{{Cite journal |year=1998 |title=An interview with Jackie Chan |journal=[[Empire (film magazine)|Empire]] |issue=104 |page=5}}</ref> Chan is an avid football fan and supports the [[Hong Kong national football team]], [[England National Football Team]], and [[Manchester City F.C.|Manchester City]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en-sg/news/3877/england/2012/07/26/3265953/extra-time-manchester-city-fan-jackie-chan-in-good-kompany |title=Extra Time: Manchester City fan Jackie Chan in good Kompany |publisher=Goal.com |date= |accessdate=2013-01-02}}</ref> == Stunts == [[File:Jackie Chan Stunt.jpg|thumb|right|Jackie Chan prepares to slide down the side of a high rise building in ''[[New Police Story]]''.]] Jackie Chan has performed most of his own stunts throughout his film career, which are choreographed by the [[Jackie Chan Stunt Team]]. He has stated in interviews that the primary inspiration for his more comedic stunts were films such as ''[[The General (1926 film)|The General]]'' directed by and starring [[Buster Keaton]], who was also known to perform his own stunts. Since its establishment in 1983, Chan has used the team in all his subsequent films to make choreographing easier, given his understanding of each member's abilities.<ref>{{Cite video |people=Jackie Chan |title=Police Story Commentary |medium=DVD |publisher=Dragon Dynasty |location=Hong Kong |year=1987}}</ref> Chan and his team undertake many of the stunts performed by other characters in his films, shooting the scenes so that their faces are obscured.<ref name="Newline">{{cite web |last=Rogers |first=Ian |title=Jackie Chan Interview |publisher=FilmZone |url=http://www.newline.com/jackiechan/Chan/chaninterview.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070710114138/http://www.newline.com/jackiechan/Chan/chaninterview.html |archivedate=10 កក្កដា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> The dangerous nature of his stunts makes it difficult for Chan to get insurance, especially in the United States, where his stunt work is contractually limited.<ref name="Newline"/> Chan holds the [[Guinness World Records|Guinness World Record]] for "Most Stunts by a Living Actor", which emphasizes "no insurance company will underwrite Chan's productions in which he performs all his own stunts".<ref>{{cite web |title=January 2003 News Archives |work=Jackie Chan Kids |url=http://www.jackiechankids.com/files/January_News_Archives.htm |date=3 January 2003 |accessdate=29 February 2012}}</ref> In addition, he holds an unrecognised record for the most number of takes for a single shot in a film, having shot over 2900 retakes for a complex scene involving a [[Jianzi]] game in ''[[Dragon Lord]]''.<ref>{{cite web |last=Dixon |first=Melinda |title=Dragon Lord (Long xiao ye) Review |work=DVD Bits |url=http://www.dvdbits.com/reviews.asp?id=3297 |date=29 April 2006 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=26 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326122759/http://www.dvdbits.com/reviews.asp?id=3297 |url-status=dead |archivedate=26 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120326122759/http://www.dvdbits.com/reviews.asp?id=3297 }}</ref> Chan has been injured frequently when attempting stunts; many of them have been shown as outtakes or as [[blooper]]s during the closing credits of his films. He came closest to death filming ''[[Armour of God (film)|Armour of God]]'', when he fell from a tree and fractured his skull. Over the years, Chan has dislocated his pelvis and also broken numerous parts of body including his fingers, toes, nose, both cheekbones, hips, sternum, neck, ankle, and ribs.<ref>{{cite web |last=Chan |first=Jackie |title=The Official Jackie Chan Injury Map |publisher=Jackie Chan Kids |url=http://www.jackiechankids.com/files/Jackie_Injury_Map_Main.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan re-injures back while filming |work=The Star |location=Malaysia |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/8/27/apworld/20070827170114&sec=apworld |date=27 August 2007 |accessdate=29 February 2012}}</ref> Promotional materials for ''Rumble in the Bronx'' emphasised that Chan performed all of the stunts, and one version of the movie poster even diagrammed his many injuries. == Filmography and screen persona == {{main|Jackie Chan filmography}} [[File:Jackie Chan Cannes.jpg|thumb|Jackie Chan at the [[2008 Cannes Film Festival]].]] Jackie Chan created his screen persona as a response to the late [[Bruce Lee]], and the [[Bruceploitation|numerous imitators]] who appeared before and after Lee's death. In contrast to Lee's characters, who were typically stern, morally upright heroes, Chan plays well-meaning, slightly foolish regular guys (often at the mercy of their friends, girlfriends or families) who always triumph in the end despite the odds.<ref name="Iamjc"/> Additionally, Chan has stated that he deliberately styles his movement to be the opposite of Lee's: where Lee held his arms wide, Chan holds his tight to the body; where Lee was loose and flowing, Chan is tight and choppy. Despite the success of the ''[[Rush Hour (film series)|Rush Hour]]'' series, Chan has stated that he is not a fan of it since he neither appreciates the action scenes in the movie, nor understands American humour.<ref>{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,298648,00.html |title=Jackie Chan Admits He Is Not a Fan of 'Rush Hour' Films |publisher=Fox News |date=30 September 2007 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=8 កញ្ញា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908213505/http://www.foxnews.com/story/0,2933,298648,00.html |url-status=dead}}</ref> In recent years, the ageing Chan grew tired of being typecast as an action hero, prompting him to act with more emotion in his latest films.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan: From action maestro to serious actor |work=China Daily |url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-09/24/content_377571.htm |date=24 September 2004 |accessdate=29 February 2012}}</ref> In ''[[New Police Story]]'', he portrayed a character suffering from alcoholism and mourning his murdered colleagues.<ref name="Nps">{{Cite video |people=Jackie Chan |title=New Police Story |medium=DVD |publisher=[[JCE Movies Limited]] |location=Hong Kong |year=2004}}</ref> To further shed the image of Mr. Nice Guy, Chan played an anti-hero for the first time in ''[[Rob-B-Hood]]'' starring as Thongs, a burglar with gambling problems.<ref>{{cite web |title=For the first time, Chan plays an unconventional role in his newest comedy (成龙首次尝试反派 联手陈木胜再拍动作喜剧) |work=Sina |url=http://ent.sina.com.cn/m/c/2005-12-30/0832945759.html |language=Simplified Chinese |date=30 December 2005 |accessdate=29 February 2012}}</ref> == ស្នាដៃក្នុងទូរទស្សន៍ == In 2000, Chan hosted a fictionalised version of himself in the [[animated series]] ''[[Jackie Chan Adventures]]'', which ran until 2005.<ref>{{cite web |title=Voice actors of Jackie Chan Adventures |work=Cast list |publisher=VoiceChasers |url=http://voicechasers.com/database/showprod.php?prodid=233 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=4 ធ្នូ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204034056/http://voicechasers.com/database/showprod.php?prodid=233 |url-status=dead |archivedate=4 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101204034056/http://voicechasers.com/database/showprod.php?prodid=233 }}</ref> In July 2008, the [[Beijing Television|BTV]] reality television series entitled ''[[The Disciple (TV series)|The Disciple]]'' {{Chinese|t=龍的傳人|s=龙的传人}} (lit. "Disciple of the Dragon") concluded. The series was produced by, and featured Jackie Chan. The aim of the program was to find a new star, skilled in acting and martial arts, to become Chan's "successor" and student in filmmaking. Contestants were trained by Jackie Chan Stunt Team members Alan Wu and He Jun and competed in various fields, including explosion scenes, high-altitude wire-suspension, gunplay, car stunts, diving, obstacles courses etc. The regular judges on the program were [[He Ping]], [[Wu Yue (actor)|Wu Yue]] and [[Cheng Pei-pei]]. Guest judges include [[Stanley Tong]], [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]]. The "Finals" began on 5 April 2008, with 16 contestants remaining, and concluded on 26 June 2008. Amongst those in attendance were [[Tsui Hark]], [[John Woo]], [[Ng See-yuen]] and [[Yu Rongguang]]. The winner of the series was Jack Tu (Tu Sheng Cheng). Along with runners up Yang Zheng and Jerry Liau, Tu is now set to star in three modern Chinese action films, one of which was scripted by Chan, and all three will be co-produced by Chan and his company [[JCE Movies Limited]]. The films will be entitled ''Speedpost 206'', ''Won't Tell You'' and ''Tropical Tornado'' and will be directed by [[Xie Dong]], [[Jiang Tao]] and [[Cai Rong Hui]]. All 16 finalists will be given the opportunity to work on the films, or to join the [[Jackie Chan Stunt Team]]. Production on the first film is due to begin in September 2008. In addition, the finalists will be given roles in a forthcoming BTV action series.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan on the Reasons Behind Producing The Disciple |publisher=Wu-Jing.org |url=http://www.wu-jing.org/happenings/archives/478-Jackie-Chan-on-the-Reasons-Behind-Producing-The-Disciple.html#extended |accessdate=29 February 2012 |archive-date=10 តុលា 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010194134/http://www.wu-jing.org/happenings/archives/478-Jackie-Chan-on-the-Reasons-Behind-Producing-The-Disciple.html#extended |url-status=dead |archivedate=10 តុលា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081010194134/http://www.wu-jing.org/happenings/archives/478-Jackie-Chan-on-the-Reasons-Behind-Producing-The-Disciple.html#extended }}</ref><ref>{{cite web |title=龍的傳人 The Disciple |publisher=BTV.com |url=http://long.btv.com.cn/long/index.htm |language=Simplified Chinese |accessdate=29 February 2012 |archive-date=26 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226132310/http://long.btv.com.cn/long/index.htm |url-status=dead |archivedate=26 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226132310/http://long.btv.com.cn/long/index.htm }}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan names Jack Tu His Disciple |publisher=Wu-Jing.org |url=http://www.wu-jing.org/happenings/archives/541-Jackie-Chan-Names-Jack-Tu-His-Disciple.html |accessdate=29 February 2012 |archive-date=28 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120228234049/http://www.wu-jing.org/happenings/archives/541-Jackie-Chan-Names-Jack-Tu-His-Disciple.html |url-status=dead |archivedate=28 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120228234049/http://www.wu-jing.org/happenings/archives/541-Jackie-Chan-Names-Jack-Tu-His-Disciple.html }}</ref> == ជីវិតការងារក្នុងវិស័យតន្ត្រី-ចម្រៀង == {{Further|Jackie Chan discography}} Jackie Chan had vocal lessons whilst at the Peking Opera School in his childhood. He began producing records professionally in the 1980s and has gone on to become a successful singer in Hong Kong and Asia. He has released 20 albums since 1984 and has performed vocals in Cantonese, Mandarin, Japanese, Taiwanese and English. He often sings the theme songs of his films, which play over the [[closing credits]]. Chan's first musical recording was "Kung Fu Fighting Man", the theme song played over the closing credits of ''[[The Young Master]]'' (1980).<ref>{{cite web |title=Jackie Chan: Kung Fu Fighter Believes There's More to Him Than Meets the Eye |publisher=hkvpradio (Hong Kong Vintage Pop Radio) |url=http://www.hkvpradio.com/artists/jackiechan/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031231233820/http://www.hkvpradio.com/artists/jackiechan/ |archivedate=31 ធ្នូ 2003 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> At least 10 of these recordings have been released on soundtrack albums for the films.<ref name="Nps"/><ref name="Rbb">{{Cite video |people=Jackie Chan |title=Rob-B-Hood |medium=DVD |publisher=[[JCE Movies Limited]] |location=Hong Kong |year=2006}}</ref> His Cantonese song ''Story of a Hero'' (英雄故事) (theme song of ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'') was selected by the [[Royal Hong Kong Police]] and incorporated into their recruitment [[Television advertisement|advertisement]] in 1994.<ref>{{Cite video |title=警務處 (香港皇家警察招募)&nbsp;– 警察故事 |medium=[[Television advertisement]] |publisher=[[Royal Hong Kong Police]] |location=Hong Kong |year=1994}}</ref> Chan voiced the character of Shang in the Chinese release of the [[Walt Disney Pictures|Walt Disney]] animated feature, ''[[Mulan]]'' (1998). He also performed the song "I'll Make a Man Out of You", for the film's soundtrack. For the US release, the speaking voice was performed by [[B.D. Wong]] and the singing voice was done by [[Donny Osmond]]. In 2007, Chan recorded and released the song "We Are Ready", the official one-year countdown song to the [[2008 Summer Olympics]]. He performed the song at a ceremony marking the one-year countdown to the [[2008 Summer Paralympics]].<ref>{{cite web |title=We Are Ready |publisher=Jackie Chan Kids |url=http://www.jackiechankids.com/files/JC_Olympics_We_Are_Ready_video.html |accessdate=29 February 2012}}</ref> The day before the Beijing Olympics opened, Chan released one of the two official Olympics albums, ''Official Album for the Beijing 2008 Olympic Games&nbsp;– Jackie Chan's Version'', which featured a number of special guest appearances.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan releases Olympic album |work=China Daily |url=http://www.chinadaily.com.cn/showbiz/2008-08/08/content_6915823.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref> Chan, along with [[Andy Lau]], [[Liu Huan]] and [[Wakin Chau|Wakin (Emil) Chau]], performed "Hard to Say Goodbye", the farewell song for the [[2008 Summer Olympics closing ceremony]].<ref name="TVB-beijing">{{cite web |title=Beijing Olympic closing ceremony press conference |publisher=TVB News World |url=http://tvbnewsworld.blogspot.com/2008/08/beijing-olympic-closing-ceremony-press.html |date=23 August 2008 |accessdate=29 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100219154722/http://tvbnewsworld.blogspot.com/2008/08/beijing-olympic-closing-ceremony-press.html |archivedate=19 កុម្ភៈ 2010 |url-status=live }}</ref> == Image and celebrity status == Jackie Chan has received worldwide recognition for his acting, having won several awards including an Innovator Award from the [[American Choreography Awards]] and a lifetime achievement award from the [[Taurus World Stunt Awards]].<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan From Hong Kong to Receive Stunt Award |publisher=Xinhuanet |url=http://news.xinhuanet.com/english/2002-05/16/content_394957.htm |date=16 May 2002 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225200428/http://news.xinhuanet.com/english/2002-05/16/content_394957.htm |url-status=dead}}</ref> He has stars on the [[List of stars on the Hollywood Walk of Fame#C|Hollywood Walk of Fame]] and the Hong Kong [[Avenue of Stars, Hong Kong|Avenue of Stars]].<ref>{{cite web |last=Ortega |first=Albert |title=Jackie Chan Honored with a Star on the Hollywood Walk of Fame |publisher=EZ-Entertainment |url=http://www.ez-entertainment.net/carpet/chanstar/chanstar.htm |date=4 October 2002 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=25 មេសា 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030425052014/http://www.ez-entertainment.net/carpet/chanstar/chanstar.htm |url-status=dead |archivedate=25 មេសា 2003 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030425052014/http://www.ez-entertainment.net/carpet/chanstar/chanstar.htm }}</ref> Despite considerable box office success in The Northsouth Territories, Chan's American films have been criticised with regard to their action choreography. Reviewers of ''Rush Hour 2'', ''The Tuxedo'', and ''Shanghai Knights'' criticised the toning down of Chan's fighting scenes, citing less intensity compared to his earlier films.<ref>{{cite news |last=Honeycutt |first=Kirk |title=Rush Hour 2 Review |work=The Hollywood Reporter |date=30 July 2001 |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=973232 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930204130/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=973232 |archivedate=30 កញ្ញា 2007 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last=Ebert |first=Roger |title=The Tuxedo Review |publisher=Official website of Roger Ebert |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20020927%2FREVIEWS%2F209270305%2F1023 |date=27 September 2002 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=30 កញ្ញា 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930055959/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20020927%2FREVIEWS%2F209270305%2F1023 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Pierce |first=Nev |title=Shanghai Knights Review |publisher=BBC film |url=http://www.bbc.co.uk/films/2003/03/05/shanghai_knights_2003_review.shtml |date=3 April 2003 |accessdate=29 February 2012}}</ref> The comedic value of his films is questioned; some critics stated it can be childish at times.<ref>{{cite news |last=Honeycutt |first=Kirk |title=Around the World in 80 Days Review |work=The Hollywood Reporter |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000532235 |date=16 June 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930220404/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000532235 |archivedate=30 កញ្ញា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Chan was awarded the [[Order of the British Empire|MBE]] in 1989 and the [[Silver Bauhinia Star]] (SBS) in 1999. [[File:Jackie Chan star in Hollywood.jpg|thumb|right|Jackie Chan's star on the [[Hollywood Walk of Fame]]]] Chan is a cultural icon, having been referenced in [[Ash (band)|Ash's]] song "[[Kung Fu (song)|Kung Fu]]", [[Heavy Vegetable]]'s "Jackie Chan Is a Punk Rocker", [[Leehom Wang]]'s "[[Change Me (album)|Long Live Chinese People]]", as well as in "Jackie Chan" by [[Frank Chickens]], and television shows ''[[Tim and Eric Awesome Show, Great Job!]]'', ''[[Celebrity Deathmatch]]'' and ''[[Family Guy]]''. He has been the inspiration for [[manga]] such as ''[[Dragon Ball (manga)|Dragon Ball]]'' (including a character with the alias "[[Master Roshi|Jackie Chun]]"),<ref>{{cite web |last=Hebert |first=James |title=Inspiration for Dragonball |publisher=San Diego Tribune |url=http://www.signonsandiego.com/news/features/20030822-9999_1c22tribute.html |date=22 August 2003 |accessdate=1 March 2012}}</ref> the character [[Lei Wulong]] in ''[[Tekken]]'' and the fighting-type [[Pokémon]] [[Hitmonchan]].<ref>{{Cite episode |title=Masters of the Martial Arts |episodelink= |series=Celebrity Deathmatch |serieslink=Celebrity Deathmatch |airdate=1999 |season=1 |number=12}}</ref><ref>{{Cite episode |title=Breaking Out Is Hard to Do |episodelink=Breaking Out Is Hard to Do |series=Family Guy |serieslink=Family Guy |airdate=17 July 2005 |season=4 |number=9}}</ref><ref>{{Cite news |last=Orecklin |first=Michael |title=Pokemon: The Cutest Obsession |newspaper=Time |date=10 May 1999 |postscript=<!--None-->}}</ref> In addition, Jackie Chan has a sponsorship deal with [[Mitsubishi Motors]]. As a result, Mitsubishi cars can be found in a number of Jackie Chan films. Furthermore, Mitsubishi honoured Chan by launching Evolution, a limited series of cars which he personally customised.<ref>{{cite web |last=Chan |first=Jackie |url=http://www.jackiechan.com/scrapbook_view?cid=769 |title=Note From Jackie: My Loyalty Toward Mitsubishi 19&nbsp;June 2007 |work=Official website of Jackie Chan |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702051424/http://www.jackiechan.com/scrapbook_view?cid=769 |archivedate=2 កក្កដា 2007 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jackiechankids.com/files/Q_and_A.htm |title=E! Online Question and Answer (Jackie Chan) |work=Jackie Chan Kids |accessdate=1 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Chan |first=Jackie |url=http://www.jackiechan.com/message_view?cid=718 |title=Trip to Shanghai; Car Crash!! 18–25&nbsp;April 2007 |work=Official website of Jackie Chan |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080205101936/http://www.jackiechan.com/message_view?cid=718 |archivedate=5 កុម្ភៈ 2008 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref> A number of video games have featured Jackie Chan. Before ''Stuntmaster'', Chan already had a game of his own, ''Jackie Chan's Action Kung Fu'', released in 1990 for the [[PC-Engine]] and [[Nintendo Entertainment System|NES]]. In 1995, Chan was featured in the arcade fighting game ''Jackie Chan The Kung-Fu Master''. In addition, a series of Japanese Jackie Chan games were released on the [[MSX]] by Pony, based on several of his films (''Project A'', ''Project A 2'', ''Police Story'', ''The Protector'' and ''Wheels On Meals'').<ref>{{cite web |title=Jackie Chan Video Games |publisher=Hardcore Gaming 101 |url=http://www.hardcoregaming101.net/jackiechan/jackie.htm |date=06 Febuarary 2010}}</ref> [[File:JC Opens Disney HK.jpeg|thumb|left|Chan with Disney characters during the opening ceremony of [[Hong Kong Disneyland]].]] Chan has always wanted to be a role model to children, remaining popular with them due to his good-natured acting style. He has generally refused to play villains and has ''almost'' never used the word "[[fuck]]" in his films (He's only said that word in two films, ''The Protector'' and ''Burn, Hollywood, Burn''), but in ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'', in an attempt to be "cool" and imitate his partner Carter, who said "What's up, my nigga?" to a club of black men, he said the same thing when Carter was in another room and they all attacked him, so he had to pull out his fighting skills to beat them down and escape.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan Wants to Be Role Model |agency=Associated Press |work=The Washington Post |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/04/AR2006080400326.html |date=4 August 2006 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan's greatest regret in life is not having received proper education,<ref>{{cite web |last=Webb |first=Adam |title=Candid Chan: Action star Jackie Chan takes on students' questions |publisher=The Flat Hat |url=http://flathat.wm.edu/September292000/newsstory2.html |date=29 September 2000 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011072409/http://flathat.wm.edu/September292000/newsstory2.html |archivedate=11 តុលា 2007 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> inspiring him to fund educational institutions around the world. He funded the construction of the Jackie Chan Science Centre at the [[Australian National University]]<ref>{{Cite press release |title=ANU to name science centre after Jackie Chan |publisher=Australia National University |url=http://info.anu.edu.au/ovc/media/Media_Releases/_2006/_February/_240206jackiechan.asp |date=24 February 2006 |accessdate=1 March 2012}}</ref> and the establishment of schools in poor regions of China.<ref>{{cite web |title=Biography of Jackie Chan (Page 8) |work=Biography |publisher=Tiscali |url=http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/jackie-chan/biography/45 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan is a spokesperson for the [[Government of Hong Kong]], appearing in [[public service announcement]]s. In a ''Clean Hong Kong'' commercial, he urged the people of Hong Kong to be more considerate with regards to [[litter]]ing, a problem that has been widespread for decades.<ref>{{Cite video |people=Jackie Chan |title=Clean Hong Kong |medium=Television |publisher=Hong Kong Government |location=Hong Kong |year=2002}}</ref> Furthermore, in an advertisement promoting nationalism, he gave a short explanation of the ''[[March of the Volunteers]]'', the national anthem of the People's Republic of China.<ref>{{Cite news |title=Hong Kong marshal Jackie Chan to Boost Nationalism |work=China Daily |author=Agencies |url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2005-05/18/content_443738.htm |date=18 May 2005 |accessdate=1 March 2012}}</ref> When [[Hong Kong Disneyland]] opened in 2005, Chan participated in the opening ceremony.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan, Chow Yun-fat among VIPs invited to HK Disneyland opening |agency=Associated Press |publisher=Sina |url=http://english.sina.com/taiwan_hk/1/2005/0818/42863.html |date=18 August 2005 |accessdate=1 March 2012}}</ref> In the United States, Chan appeared alongside [[Arnold Schwarzenegger]] in a government advert to combat [[copyright infringement]] and made another public service announcement with Los Angeles County Sheriff [[Lee Baca]] to encourage people, especially [[Asian people|Asians]], to join the [[Los Angeles County Sheriff's Department]].<ref>{{cite web |last=Schwarzenegger |first=Arnold |authorlink=Arnold Schwarzenegger |coauthors=Jackie Chan |title=Anti-piracy advert |work=Advertisement |publisher=United States Government |url=http://video.google.com/videoplay?docid=6443035544827856436&q=Jackie+Chan |accessdate=10 September 2007}}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan stars in LAPD recruitment campaign |work=China Daily |url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-03/11/content_824701.htm |date=11 March 2007 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Construction has begun on a Jackie Chan museum in Shanghai. Work began in July 2008, and although it was scheduled to be completed on October 2009, construction continues as of January 2010.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan museum planned in Shanghai&nbsp;– Yahoo! News |url=http://www.mixedandmotions.com/2008/07/jackie-chan-museum-planned-in-shanghai.html |date=11 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090628202250/http://www.mixedandmotions.com/2008/07/jackie-chan-museum-planned-in-shanghai.html |archivedate=28 មិថុនា 2009 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref> On February 7, 2013 a Facebook page entitled "R.I.P. Jackie Chan" was created.<ref>{{cite web|title=R.I.P. Jackie Chan "About" page |work=Facebook |url=https://www.facebook.com/ripjackiechan/info |date=7 February 2013 |accessdate=25 June 2013}}</ref> On June 25, 2013, reports about Chan's response to the hoax page, ensuring fans that he was not in fact dead. According to reports, after he arrived home on a flight from India to Beijing, several people contacted him to congratulate him on his recent engagement, and soon thereafter contacted him again to ask if he was still alive. He posted a Facebook message, with picture showing himself alive and well, and commenting, "If I died, I would probably tell the world!"<ref>{{cite web|title=(UPI) Jackie Chan response to RIP hoax |work=UPI |url=http://www.upi.com/Entertainment_News/Blog/2013/06/25/Jackie-Chan-responds-to-RIP-hoax-Im-not-dead/4391372179550/ |date=25 June 2013 |accessdate=25 June 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=(Yahoo!) Jackie Chan declares well-being |work=Yahoo.com |url=http://sg.news.yahoo.com/jackie-chan-declares-well-being-facebook-063000177.html |date=25 June 2013 |accessdate=25 June 2013}}</ref> == ទស្សនៈនយោបាយ និងភាពចំរួសចំរាស់ == During a news conference in Shanghai on 28 March 2004, Chan referred to the recently concluded [[Republic of China presidential election, 2004]] in Taiwan, in which [[Democratic Progressive Party]] candidates [[Chen Shui-bian]] and [[Annette Lu]] were re-elected as President and Vice-President as "the biggest joke in the world."<ref>{{cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-03/29/content_318903.htm |title=Taiwan election biggest joke in the world |work=China Daily |date=29 March 2004 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan's comments were criticised by Parris Chang, a Taiwanese legislator and senior member of the DPP, who called for the government of Taiwan to take punitive steps against Chan for his comments, such as banning his movies and barring him the right to visit Taiwan.<ref>{{cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-04/22/content_325482.htm |title=Taiwan lawmaker calls for Jackie Chan movie ban |work=China Daily |date=22 April 2004 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Some 50 police and security personnel were required to separate protesters from Chan, as they were attempting to spit at him when he arrived at Taipei airport for a charity sponsored by cable TV channel [[TVBS]] on 18 June 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1411923.php/Protestors_blast_Jackie_Chan_for_criticizing_Taiwan_elections |title=Protestors blast Jackie Chan for criticizing Taiwan elections |publisher=People News |date=18 June 2008 |accessdate=1 March 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120909100604/http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1411923.php/Protestors_blast_Jackie_Chan_for_criticizing_Taiwan_elections |archivedate=9 កញ្ញា 2012 |url-status=dead }}</ref> Chan insisted that his remarks were not intended to insult the people of Taiwan.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/06/19/2279237.htm |title=Protesters greet Jackie Chan in Taiwan |publisher=ABC News (Australia) |date=19 June 2008 |accessdate=1 March 2012 |archivedate=6 កញ្ញា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906120331/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/06/19/2279237.htm |url-status=dead}}</ref> [[File:Jackie Chan TIFF 2005.jpg|thumb|right|upright|Jackie Chan at the [[2005 Toronto International Film Festival]]]] Referring to his participation in the [[2008 Summer Olympics torch relay|torch relay]] for the [[2008 Summer Olympics|2008 Summer Olympics in Beijing]], Chan spoke out against demonstrators who disrupted the relay several times attempting to draw attention to a wide-ranging number of grievances against the Chinese government, including [[Human rights in China|China's human rights record]] and the [[political status of Taiwan]]. He warned that he would lash out against anyone planning to stop him from carrying the Olympic Torch, saying, "Demonstrators better not get anywhere near me." In addition, Chan felt that the protesters were publicity seekers. "They are doing it for no reason. They just want to show off on the TV," he said. "They know, 'if I can get the torch, I can go on the TV for the world news'." Chan felt the country was trying to improve and the Olympics is a chance for the country to open up and learn from the outside world and vice versa. "We are not right about everything. Things are getting better in China but we can change and are changing. We want to learn from the rest of the world as well as teach others about our ways and our culture."<ref>{{cite web |url=http://www.metro.co.uk/sport/oddballs/143026-kung-fu-star-jackie-chan-to-chop-down-olympic-protestors |title=Kung-fu star Jackie Chan to chop down Olympic protesters |publisher=METRO.co.uk |date=15 April 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427012524/http://news.yahoo.com/s/ap/20090421/ap_en_ot/as_hong_kong_people_jackie_chan |archivedate=27 មេសា 2009 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> On 18 April 2009, during a panel discussion at the annual [[Boao Forum for Asia]] titled "Tapping into Asia's Creative Industry Potential," Chan said "...in the 10 years after Hong Kong's return to Chinese rule, I can gradually see, I'm not sure if it's good to have freedom or not."<ref name='boao1'>{{cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20090421/ap_en_ot/as_hong_kong_people_jackie_chan |title=Spokesman: Jackie Chan comments out of context |publisher=Yahoo! News |author=Min Lee |date=21 April 2009 |accessdate=1 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427012524/http://news.yahoo.com/s/ap/20090421/ap_en_ot/as_hong_kong_people_jackie_chan |archivedate=27 មេសា 2009 |url-status=dead }}</ref> Chan went on to say, "If you're too free, you're like the way Hong Kong is now. It's very chaotic. Taiwan is also chaotic." He also added, "I'm gradually beginning to feel that we Chinese need to be controlled. If we're not being controlled, we'll just do what we want." Chan however complained about the [[2007 Chinese export recalls|quality of Chinese goods]], saying, "...a Chinese TV might explode."<ref name='boao2'>{{cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20090418/ap_en_ot/as_china_people_jackie_chan |title=Jackie Chan: Chinese people need to be controlled |publisher=Yahoo! News |author=William Foreman |date=18 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090421223810/http://news.yahoo.com/s/ap/20090418/ap_en_ot/as_china_people_jackie_chan |archivedate=21 មេសា 2009 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> but refrained from criticising the Chinese government for banning his 2009 film ''[[Shinjuku Incident]]''.<ref name='boao8'>{{cite web |url=http://news.yahoo.com/s/afp/20090419/en_afp/entertainmentchinahongkongtaiwanpolitics |title=Jackie Chan warns over China 'chaos': report |publisher=Yahoo! News |date=19 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425220155/http://news.yahoo.com/s/afp/20090419/en_afp/entertainmentchinahongkongtaiwanpolitics |archivedate=25 មេសា 2009 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> Chan's comments prompted an angry response from some legislators and other prominent figures in Taiwan and Hong Kong. Hong Kong Legislator [[Leung Kwok-hung]] said that Chan "insulted the Chinese people. Chinese people aren't pets."<ref>{{Cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/chinese-shouldnt-get-more-freedom-says-jackie-chan-1671337.html |title=Chinese shouldn't get more freedom, says Jackie Chan |work=The Independent |location=UK |first=Clifford |last=Coonan |date=20 April 2009 |accessdate=1 March 2012}}</ref> The [[Hong Kong Tourism Board]] stated that it had received 164 comments and complaints from the public over Chan's remarks.<ref name='boao'>{{cite news |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601088&sid=aBQtt40iChUo |title=Jackie Chan Faces Film Boycott for Chaotic Taiwan Comments |author=Le-Min Lim |publisher=Bloomberg |date=22 April 2009 |accessdate=1 March 2012}}</ref> A spokesman for Chan told reporters that the actor was referring to freedom in the entertainment industry rather than Chinese society at large and that certain people with "ulterior motives deliberately misinterpreted what he said."<ref>{{Cite news |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90882/6642022.html |title=Jackie Chan's 'freedom' talk sparks debate |work=People's Daily |date=22 April 2009 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=6 កញ្ញា 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090906043005/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90882/6642022.html |url-status=dead }}</ref> On 24 August 2010, Chan tweeted about the botched rescue operation on the [[Manila hostage crisis]] that left 8 Hong Kong tourists dead. Although saddened by the news, he also tweeted "If they killed the guy sooner, they will say why not negotiate first? If they negotiate first, they ask why not kill the guy sooner?"<ref>{{cite web |url=http://twitter.com/EyeOfJackieChan/status/22054099041 |title=1st Tweet on Hostage Crisis, EyeOfJackieChan, Jackie Chan's Twitter Page |date=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://twitter.com/EyeOfJackieChan/status/22054128619 |title=2nd Tweet on Hostage Crisis, EyeOfJackieChan, Jackie Chan's Twitter Page |date=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://twitter.com/EyeOfJackieChan/status/22054214000 |title=3rd Tweet on Hostage Crisis, EyeOfJackieChan, Jackie Chan's Twitter Page |date=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://twitter.com/EyeOfJackieChan/status/22058470325 |title=4th Tweet on Hostage Crisis, EyeOfJackieChan, Jackie Chan's Twitter Page |date=24 August 2010}}</ref> Chan's comments caused outrage in Hong Kong. Several anti-Jackie Chan groups were set up on Facebook with tens of thousands of supporters. Some fellow actors and directors told local newspapers that they were also upset by his remarks. Chan reportedly has business interests in the Philippines. He issued a statement on 27 August 2010 apologising for his comments and claiming that his assistant who helped him post the tweets had misunderstood the meaning of his original message.<ref>{{cite web |url=http://jackiechan.com/scrapbook/1061068--Statement-of-Aplogy-from-Jackie-Chan |title=Statement of Apology from Jackie Chan |publisher=The JC Group |date=27 August 2010 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=11 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311184743/http://jackiechan.com/scrapbook/1061068--Statement-of-Aplogy-from-Jackie-Chan |url-status=dead |archivedate=11 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311184743/http://jackiechan.com/scrapbook/1061068--Statement-of-Aplogy-from-Jackie-Chan }}</ref> In December 2012, Chan caused outrage when he criticized Hong Kong as a "city of protest", suggesting that demonstrators' rights in Hong Kong should be limited.<ref>{{cite web|author=Colleen Lee and Tony Cheung |url=http://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1103899/jackie-chan-criticises-hong-kong-city-protest |title=Jackie Chan criticises Hong Kong as 'city of protest' &#124; South China Morning Post |publisher=SCMP |date=13 December 2012 |accessdate=2013-01-02}}</ref> The same month, in an interview with Phoenix TV, Chan stated that the United States was the "most corrupt" country in the world.<ref>{{cite news|title=Jackie Chan calls America 'most corrupt country in the world' |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2261567/Jackie-Chan-calls-America-corrupt-country-world.html|newspaper=Daily Mail|date=13 January 2013}}</ref><ref name=SCMP>{{cite news|last=Chow|first=Vivienne|title=Jackie Chan back in action, branding US more corrupt than China|url=http://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1125813/jackie-chan-back-action-branding-us-more-corrupt-china|newspaper=South China Morning Post|date=12 January, 2013}}</ref> which in turn angered parts of the online community<ref name=SCMP/> and prompted a critical response from [[Max Fisher]] in which he noted that Chan's comments were rooted, "not just in attitudes toward America but in China’s proud but sometimes insecure view of itself."<ref name=WaPo>{{cite news|last=Fisher|first=Max|title=The anti-Americanism of Jackie Chan|url=http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/01/10/the-anti-americanism-of-jackie-chan/|newspaper=Washington Post|date=January 10, 2013}}</ref> Other articles situated Chan's comments in the context of his career and life in America, including his, "embrace of the American film market"<ref name=WaPo/> and seeking asylum in the United States from Hong Kong triads.<ref>{{cite news|title=Actor Jackie Chan calls U.S. ‘most corrupt’ country in the world|url=http://www.rawstory.com/rs/2013/01/12/actor-jackie-chan-calls-u-s-most-corrupt-country-in-the-world/|newspaper=AFP|date=January 12, 2013|access-date=កញ្ញា 3, 2013|archive-date=សីហា 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825220927/http://www.rawstory.com/rs/2013/01/12/actor-jackie-chan-calls-u-s-most-corrupt-country-in-the-world/|url-status=dead}}</ref> == ភាពជាសហគ្រិន និង philanthropy == In addition to his film production and distribution company, [[JCE Movies Limited]], Jackie Chan also owns or co-owns the production companies JC Group China, Jackie & Willie Productions<ref>{{cite web |title=Jackie & Willie Productions Limited |work=Film database entry (Studios) |publisher=HKCinemagic |url=http://www.hkcinemagic.com/en/studio.asp?id=459 |accessdate=2 June 2010 |archivedate=25 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025224432/http://www.hkcinemagic.com/en/studio.asp?id=459 |url-status=dead }}</ref> (with Willie Chan) and Jackie & JJ Productions.<ref>{{cite web |title=Jackie & JJ Productions Ltd&nbsp;– Hong Kong |work=Business index entry |publisher=HKTDC |url=http://www.hktdc.com/sourcing/hk_company_directory.htm?companyid=1X03WBFO&locale=en |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan has also put his name to Jackie Chan Theater International, a cinema chain in China, co-run by Hong Kong company Sparkle Roll Group Ltd. The first—Jackie Chan-Yaolai International Cinema—opened in February 2010, and is claimed to be the largest cinema complex in China, with 17 screens and 3,500 seats. Chan expressed his hopes that the size of the venue would afford young, non-commercial directors the opportunity to have their films screened. 15 further cinemas in the chain are planned for 2010, throughout Beijing, Shanghai and [[Guangzhou]], with a potential total of 65 cinemas throughout the country proposed.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan launches cinema chain claiming to be the largest in China |work=News report |publisher=CCTV.com |url=http://english.cctv.com/20100213/102739.shtml |date=13 February 2010 |accessdate=1 March 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Jackie Chan plans turbo-charged slate |work=Film news report |publisher=THR Asia (Hollywood Reporter) |author=Gregg Kilday and David Morgan |date=13 May 2010 |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/asia/news/e3i056525c4efa8dd6ffafa7425e0eaee68 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100518053635/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/asia/news/e3i056525c4efa8dd6ffafa7425e0eaee68 |archivedate=18 ឧសភា 2010 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref> In 2004, Chan launched his own line of clothing, which bears a [[Chinese dragon]] logo and the English word "Jackie", or the initials "JC".<ref>{{Cite news |title=Fashion leap for Jackie Chan as Kung-fu star promotes new clobber |agency=Agence France-Presse |publisher=JC-News |url=http://jc-news.net/news.php?id=316 |date=2 April 2004 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=30 តុលា 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030014552/http://jc-news.net/news.php?id=316 |url-status=dead }}</ref> Chan also has a number of other branded businesses. His sushi restaurant chain, Jackie's Kitchen, has outlets throughout Hong Kong, as well as seven in South Korea and one in Hawaii, with plans to open another in [[Las Vegas Strip|Las Vegas]]. Jackie Chan's Cafe has outlets in Beijing, [[Singapore]], [[Kuala Lumpur]] and the [[Philippines]]. Other ventures include Jackie Chan Signature Club gyms (a partnership with [[California Fitness]]), and a line of chocolates, cookies and nutritional oatcakes. He also hopes to expand into furniture and kitchenware, and is also considering a branded supermarket.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan's business empire kicks into place |work=Taipei Times |url=http://www.taipeitimes.com/News/biz/archives/2005/04/11/2003250063 |date=11 April 2005 |accessdate=1 March 2012}}</ref> With each of his businesses, a percentage of the profits goes to various charities, including the Jackie Chan Charitable Foundation. Chan is a keen philanthropist and a [[List of UNICEF Goodwill Ambassadors|UNICEF Goodwill Ambassador]], having worked tirelessly to champion charitable works and causes. He has campaigned for [[conservation (ethic)|conservation]], against [[animal abuse]] and has promoted disaster relief efforts for [[natural disasters in China|floods in mainland China]] and the [[2004 Indian Ocean earthquake and tsunami|2004 Indian Ocean Tsunami]].<ref name="CelebValues"/><ref>{{cite web |title=Jackie Chan Urges China to 'Have a Heart' for Dogs |publisher=PETA |url=http://www.peta.org/feat-china1.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903155120/http://www.peta.org/feat-china1.asp |archivedate=3 កញ្ញា 2006 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=UNICEF People: Jackie Chan: Goodwill Ambassador |publisher=UNICEF |url=http://www.unicef.org/people/people_jackie_chan.html |accessdate=1 March 2012 |archive-date=16 សីហា 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070816202603/http://www.unicef.org/people/people_jackie_chan.html |url-status=dead |archivedate=16 សីហា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070816202603/http://www.unicef.org/people/people_jackie_chan.html }}</ref> In June 2006, he announced the donation of half his assets to charity upon his death, citing his admiration of the effort made by [[Warren Buffett]] and [[Bill Gates]] to help those in need.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan looks to bequeath half of wealth |agency=Reuters |work=The Financial Express |date=29 June 2006 |url=http://www.financialexpress.com/latest_full_story.php?content_id=132221 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061208082904/http://www.financialexpress.com/latest_full_story.php?content_id=132221 |archivedate=8 ធ្នូ 2006 |accessdate=1 March 2012 |url-status=bot: unknown }}</ref> On 10 March 2008, Chan was the guest of honour for the launch, by Australian Prime Minister [[Kevin Rudd]], of the ''Jackie Chan Science Centre'' at the [[John Curtin School of Medical Research]], [[Australian National University]] in [[Canberra]]. Jackie Chan is also a supporter of the [[Save China's Tigers]] project which aims at saving the endangered [[South China Tiger]] through breeding and releasing them into the wild; he is currently an ambassador for this conservation project.<ref>{{Cite news |title=Save China's Tigers: Patrons and Supporters |publisher=SaveChina'Tigers.org |url=http://english.savechinastigers.org/node/139/ |date=22 August 2008 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225003233/http://english.savechinastigers.org/node/139 |url-status=dead }}</ref> Chan has many historic artefacts, such as old door frames from 2000 years ago. He also owns the Jinricksha Station in Singapore. In April 2008, Jackie Chan was invited for the audio launch of an Indian film, entitled ''[[Dasavathaaram]]'' (2008) in [[Chennai]] (Madras), where he shared the dais with Indian celebrities, including [[Amitabh Bachchan]], [[Mammootty]] and [[Kamal Hassan]]. Though he did not understand a word of [[Tamil language|Tamil]], Chan was touched by the Indian community's love for him and his films, and was impressed with the movie ''[[Dasavathaaram]]'', expressing a keen interest in working with the star of the film, [[Kamal Hassan]]. Hassan himself reciprocated the desire to work with the action superstar, urging Chan to keep his promise of working with him on a possible film project. Following the [[2008 Sichuan earthquake]], Chan donated RMB ¥10&nbsp;million to help those in need. In addition, he is planning to make a film about the Chinese earthquake to raise money for survivors. In response to the [[2011 Tōhoku earthquake and tsunami]], Jackie Chan and fellow Hong Kong-based celebrities, including American rapper [[MC Jin|Jin]], headlined a special three-hour charity concert, titled ''[[Artistes 311 Love Beyond Borders]]'', on 1 April 2011 to help with Japan's disaster recovery effort,<ref>{{cite web |url=http://jackiechan.com/scrapbook/1202363--Japan-Earthquake-Song-Music-Video |title=Japan Earthquake Song Music Video - The Official Website of Jackie Chan |publisher=Jackiechan.com |accessdate=1 March 2012 |archivedate=10 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310172351/http://jackiechan.com/scrapbook/1202363--Japan-Earthquake-Song-Music-Video |url-status=dead }}</ref> where Jackie Chan addressed the victims of the earthquake and tsunami by saying: ''"You will not be alone, we will be by your side"''.<ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/video/2011-03/25/c_13798190.htm |title=Jackie Chan and HK celebrities to raise funds for quake victims in Japan |publisher=News.xinhuanet.com |date=25 March 2011 |accessdate=1 March 2012 |archivedate=2 មករា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120102124302/http://news.xinhuanet.com/english2010/video/2011-03/25/c_13798190.htm |url-status=dead}}</ref> The concert raised over $3.3&nbsp;million in just three hours for disaster relief.<ref>{{cite news |last=Chu |first=Karen |title=Jackie Chan Raises $3.3&nbsp;Million in Three Hours for Japan Relief (Exclusive) |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/jackie-chan-raises-33-million-174410|newspaper=The Hollywood Reporter |date=4 April 2011 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan also holds guest lectures at the [[Shanghai Institute of Visual Art]] of [[Fudan University]], Shanghai. === មូលនិធិសប្បុរសធម៌ ជេកគី ចាន់ === Founded in 1988, the Jackie Chan Charitable Foundation offers scholarships and active help to Hong Kong's young people through a variety of worthy causes. Over the years, the foundation has broadened its scope to include provision of medical services, aid to victims of natural disaster or illness, and projects where the major beneficiaries are Hong Kong people or organisations. Major donation projects of The Jackie Chan Charitable Foundation: *The Jackie Chan Gymnasium at Lingnan University *The Jackie Chan Challenge Cup Intercollegiate Invitation Tournament *The Jackie Chan Family Unit, Hong Kong Girl Guides Association Jockey Club Beas River Lodge *The Jackie Chan Whole Person Development Center *Renovation of the Bethanie Site, Hong Kong Academy for Performing Arts *Medical Funding in mainland China ([[Operation Smile]])<ref>{{cite web |url=http://jackiechan.com/files/JCF_brochure_4.pdf |title=Jackie Chan Charitable Foundation |publisher=Jackie Chan |format=PDF |accessdate=1 March 2012 |archivedate=26 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726072227/http://jackiechan.com/files/JCF_brochure_4.pdf |url-status=dead }}</ref> *Medical Donation in Hong Kong (Queen Mary Hospital, SARS Relief) *Support for the Performing Arts *Youth Development Programs === មូលនិធិបេះដូងនាគ === The Dragon's Heart Foundation was founded in 2005 to fulfill the desperate needs of children and the elderly in remote areas of China. Since 2005, the Dragon's Heart Foundation has built over a dozen schools, provided books, fees, and uniforms, and has raised millions of dollars to give much-needed educational opportunities for the poor. In addition, the Dragon's Heart Foundation provides for the elderly with donations of warm clothing, wheelchairs, and other items. Jackie often travels to the remote locations to attend groundbreakings or school openings, and to lend support and encouragement. == Awards and nominations == {{Infobox actor awards | name =Jackie Chan | image = | alt = | caption = | awards = 28 | nominations = 34 }} '''[[American Choreography Awards]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0000329/awards |title=Awards for Jackie Chan |work=imdb.com |accessdate=1 March 2012}}</ref> * 8th American Choreography Innovator Awards - '''Won''' '''[[Asia Pacific Film Festival]] * 1993 Asia-Pacific Film Lifetime Achievement Award - '''Won''' * 2005 Asia-Pacific Film Special Jury Award - '''Won''' '''[[International Indian Film Academy Awards]]''' * 2000 Special Award for Global Impact - '''Won''' '''[[Blockbuster Entertainment Awards]]''' * 1999 Favorite Duo - Action/Adventure (for [[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]) - '''Won''' * 2001 Favorite Action Team (for [[Shanghai Noon]]) - Nominated '''[[Cinequest Film Festival]]''' * 1998 Maverick Spirit Award - '''Won''' '''[[Daytime Emmy Awards]]''' * 2002 Performer in an Animated Program (for [[Jackie Chan Adventures]]) - Nominated '''[[Fant-Asia Film Festival]]''' * 1997 Best Asian Film (for [[Drunken Master II]]) - '''Won''' (shared with [[Chia-Liang Liu]]) '''[[Golden Horse Film Festival]]''' * 1992 Best Actor (for [[Police Story 3: Super Cop]]) - '''Won''' * 1993 Best Actor (for [[Crime Story (film)|Crme Story]]) - '''Won''' '''[[Golden Phoenix Awards]]''' * 2005 Outstanding Contribution Award - '''Won''' '''[[Golden Rooster Awards]]''' * 2005 Best Actor (for [[New Police Story]]) - '''Won''' '''[[Hollywood Film Festival]]''' * 1999 Actor of the Year - '''Won''' '''[[Hong Kong Film Award]]s''' * [[2nd Hong Kong Film Awards|1983]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for [[Dragon Lord]]) - Nominated (shared with Hark-On Fung and Yuen Kuni) * [[4th Hong Kong Film Awards|1985]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Project A]]) - Nominated * [[5th Hong Kong Film Awards|1986]] Best Director (for [[Police Story (1985 film)|Police Story]]) - Nominated * [[5th Hong Kong Film Awards|1986]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for Police Story) - Nominated * [[5th Hong Kong Film Awards|1986]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Heart of Dragon]]) - Nominated * [[8th Hong Kong Film Awards|1989]] Best Picture (for [[Rouge (film)|Rouge]]) - '''Won''' * [[9th Hong Kong Film Awards|1990]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Miracles (1989 film)|Miracles]]) - Nominated * [[12th Hong Kong Film Awards|1993]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Supercop]]) - Nominated * [[13th Hong Kong Film Awards|1994]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Crime Story (film)|Crime Story]]) - Nominated * [[13th Hong Kong Film Awards|1994]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for Crime Story) - Nominated * [[15th Hong Kong Film Awards|1996]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Rumble in the Bronx]]) - Nominated * [[15th Hong Kong Film Awards|1996]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for Rumble in the Bronx) - '''Won''' * [[16th Hong Kong Film Awards|1997]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for Dragon Lord) - Nominated * [[18th Hong Kong Film Awards|1999]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]) - Nominated * [[18th Hong Kong Film Awards|1999]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for Who Am I?) - '''Won''' * [[19th Hong Kong Film Awards|2000]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for [[Gorgeous (film)|Gorgeous]]) - Nominated (shared with [[Jackie Chan Stunt Team]]) * [[24th Hong Kong Film Awards|2005]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for New Police Story) - Nominated * [[24th Hong Kong Film Awards|2005]] Professional Achievement Award - '''Won''' * [[25th Hong Kong Film Awards|2006]] Best Original Film Song (for [[The Myth (film)|The Myth]]) - Nominated (shared with Choi Jun Young, Wang Zhong Yan, and [[Hee-seon Kim]]) * [[25th Hong Kong Film Awards|2006]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for The Myth) - Nominated (shared with [[Stanley Tong]], Tak Yuen) * [[26th Hong Kong Film Awards|2007]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for [[Robin-B-Hood]]) - Nominated (shared with Chung Chi Li) * [[29th Hong Kong Film Awards|2010]] Best Film (for [[Shinjuku Incident]]) - Nominated * [[32nd Hong Kong Film Awards|2013]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for [[CZ12]]) - '''Won''' '''[[Hundred Flowers Awards]]''' * 2006 Best Actor (for [[New Police Story]]) - Nominated '''[[Kids' Choice Awards]]''' * 2002 Favorite Male Movie Star (for [[Rush Hour 2]]) - Nominated * 2002 Favorite Male Action Hero (for Rush Hour 2) - '''Won''' * 2003 Favorite Movie Actor (for [[The Tuxedo]]) - Nominated * 2003 Favorite Male Butt Kicker (for The Tuxedo) - '''Won''' * 2011 Favorite Butt Kicker (for [[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]) - '''Won''' '''[[Montreal World Film Festival]]''' * [[Grand Prix des Amériques (film award)|Grand Prix des Amériques]] - '''Won''' '''[[MTV Movie Awards]]''' * 1995 [[MTV Movie Awards|Lifetime Achievement Award]] - '''Won''' * 1996 Best Fight (for [[Rumble in the Bronx]]) - Nominated * 1997 Best Fight (for [[Police Story 4: First Strike]]) - Nominated * 1999 Best Fight (for Rush Hour) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]]) * 1999 Best On-Screen Duo (for Rush Hour) - '''Won''' (shared with [[Chris Tucker]]) * 2002 Best On-Screen Team (for Rush Hour 2) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]]) * 2002 Best Fight (for Rush Hour 2) - '''Won''' (shared with [[Chris Tucker]]) * 2003 Best On-Screen Team (for [[Shanghai Knights]]) - Nominated (shared with [[Owen Wilson]]) * 2008 Best Fight (for [[Rush Hour 3]]) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]] and [[Sun Mingming]]) '''[[People's Choice Awards]]''' * 2008 Favorite On Screen Match-up (for Rush Hour 3) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]]) * 2011 Favorite On-Screen Team (for The Karate Kid) - Nominated (shared with [[Jaden Smith]]) * 2011 Favorite Action Star - '''Won''' '''[[Shanghai International Film Festival]]''' * 2005 Outstanding Contribution to Chinese Cinema - '''Won''' '''[[Teen Choice Awards]]''' * 2002 Film - Choice Chemistry (for Rush Hour 2) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]]) * 2008 Choice Movie Actor: Action Adventure (for [[The Forbidden Kingdom]]) - Nominated '''[[Hollywood Walk of Fame|Walk of Fame]]''' * 2002 Motion Picture - '''Won''' (Star on the Walk of Fame) '''[[World Stunt Awards]]''' * 2002 Taurus Honorary Award - '''Won''' == មើលផងដែរ == {{Portal|Hong Kong|Biography|Film}} * [[Cinema of Hong Kong]] * [[Hong Kong action cinema]] * [[Cinema of China]] * [[Stunt]] * [[Stunt performer]] {{-}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|2}} == អានបន្ថែម == * Boose, Thorsten; Oettel, Silke. ''Hongkong, meine Liebe&nbsp;– Ein spezieller Reiseführer''. Shaker Media, 2009. ISBN 978-3-86858-255-0 {{de icon}} * Boose, Thorsten. ''Der deutsche Jackie Chan Filmführer''. Shaker Media, 2008. ISBN 978-3-86858-102-7 {{de icon}} * Chan, Jackie, and Jeff Yang. ''I Am Jackie Chan: My Life in Action''. New York: Ballantine Books, 1999. ISBN 0-345-42913-3. Jackie Chan's autobiography. * Cooper, Richard, and Mike Leeder. ''100% Jackie Chan: The Essential Companion''. London: Titan Books, 2002. ISBN 1-84023-491-1. * Cooper, Richard. ''More 100% Jackie Chan: The Essential Companion Volume 2''. London: Titan Books, 2004. ISBN 1-84023-888-7. * Corcoran, John. ''The Unauthorized Jackie Chan Encyclopedia: From Project A to Shanghai Noon and Beyond''. Chicago: Contemporary Books, 2003. ISBN 0-07-138899-0. * Fox, Dan. ''Jackie Chan. Raintree Freestyle''. Chicago, Ill.: Raintree, 2006. ISBN 1-4109-1659-6. * Gentry, Clyde. ''Jackie Chan: Inside the Dragon''. Dallas, Tex.: Taylor Pub, 1997. ISBN 0-87833-962-0. * Le Blanc, Michelle, and Colin Odell. ''The Pocket Essential Jackie Chan''. Pocket essentials. Harpenden: Pocket Essentials, 2000. ISBN 1-903047-10-2. * Major, Wade. ''Jackie Chan''. New York: Metrobooks, 1999. ISBN 1-56799-863-1. * Moser, Leo. ''Made in Hong Kong: die Filme von Jackie Chan''. Berlin: Schwarzkopf & Schwarzkopf, 2000. ISBN 3-89602-312-8. {{de icon}} * Poolos, Jamie. ''Jackie Chan''. Martial Arts Masters. New York: Rosen Pub. Group, 2002. ISBN 0-8239-3518-3. * Rovin, Jeff, and Kathleen Tracy. ''The Essential Jackie Chan Sourcebook''. New York: Pocket Books, 1997. ISBN 0-671-00843-9. * Stone, Amy. ''Jackie Chan''. Today's Superstars: Entertainment. Milwaukee, Wis.: Gareth Stevens Pub, 2007. ISBN 0-8368-7648-2. * Witterstaetter, Renee. ''Dying for Action: The Life and Films of Jackie Chan''. New York: Warner, 1998. ISBN 0-446-67296-3. * Wong, Curtis F., and John R. Little (eds.). ''Jackie Chan and the Superstars of Martial Arts''. The Best of ''Inside Kung-Fu''. Lincolnwood, Ill.: McGraw-Hill, 1998. ISBN 0-8092-2837-8. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{ChineseText}} {{Commons category|Jackie Chan}} * {{Official website|1=http://www.jackiechan.com/}} * {{IMDb name|id=0000329}} * {{Hkmdb name|id=3894}} * {{Allrovi person|id=84650}} * [http://www.rottentomatoes.com/celebrity/jackie_chan Jackie Chan] at [[Rotten Tomatoes]] {{Authority control|VIAF=116650054|LCCN=no/96/39667}}<!--from record: "the form Cheng Long is explicitly preferred for his hdg. over Jackie Chan by the actor)"--> {{Jackie Chan}} {{Films directed by Jackie Chan}} {{Seven Little Fortunes}} {{Golden Rooster Award Best Actor}} {{Best Action Choreography HKFA}} {{MTV Movie Award for Best Fight}} {{MTV Movie Award for Best On-Screen Duo}} <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]] --> {{Persondata |NAME = Chan, Jackie, SBS |ALTERNATIVE NAMES = |SHORT DESCRIPTION = Hong Kong actor, action choreographer, film director, film producer, [[martial artist]], screenwriter, singer and [[stunt performer]] |DATE OF BIRTH = 7 April 1954 |PLACE OF BIRTH = Hong Kong |DATE OF DEATH = |PLACE OF DEATH = }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាភាពយន្តចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងចិន]] st7h252iq71qonnu2073pc6ohaf4gyz 0 24806 342844 332188 2026-11-10T22:57:06Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342844 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Mirage 2000C in-flight 2 (cropped).jpg|300px|រូបភាពតូច]] '''Dassault Mirage 2000''' គឺជា multirole បារាំងតែម៉ាស៊ីនជំនាន់ទីបួនដោយយន្តហោះចម្បាំងផលិតដោយ Dassault អាកាសចរណ៍។ វាត្រូវបានគេរចនាឡើងនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 ជាចម្បាំងទម្ងន់ស្រាលដោយផ្អែកលើ Mirage III បានសម្រាប់កងទ័ពអាកាសបារាំង (Arméeដឺ L'អាកាស) ។ Mirage 2000 ការវិវត្តទៅជាយន្តហោះ multirole ជាមួយវ៉ារ្យ៉ង់មួយចំនួនដែលបានបង្កើតដោយមានការលក់ចំនួននៃប្រទេសជាតិមួយ។ វ៉ារ្យ៉ង់នោះរួមមាន Mirage 2000N និង 2000D វ៉ារ្យ៉ង់ធ្វើកូដកម្ម, ធ្វើឱ្យប្រសើរឡើង Mirage 2000-5 និងវ៉ារ្យ៉ង់នាំចេញជាច្រើន។ <ref name=vectorsite>Goebel, Greg. [http://www.vectorsite.net/avmir2k.html "The Dassault Mirage 2000 & 4000"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514003113/http://www.vectorsite.net/avmir2k.html |date=2011-05-14 }}. Vectorsite.net, 1 April 2009.</ref> យន្ដហោះជាង 600 ត្រូវបានសាងសង់ឡើង <ref name=vectorsite></ref> ហើយវាគឺនៅក្នុងការបម្រើក្នុងបណ្តាប្រទេសចំនួនប្រាំបួនកាលពីឆ្នាំ 2009 ។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំនភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons|Dassault Mirage 2000}} *[http://www.dassault-aviation.com/en/defense/mirage-2000/mirage-2000-familly.html?L=1 Official Mirage 2000 family website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223131932/http://www.dassault-aviation.com/en/defense/mirage-2000/mirage-2000-familly.html?L=1 |date=2008-12-23 }} *[http://www.airforce-technology.com/projects/mirage/ Mirage 2000] on Airforce-technology.com *[http://www.globalsecurity.org/military/world/europe/mirage-2000.htm Mirage 2000] on Globalsecurity.org *[http://www.wingweb.co.uk/aircraft/The_Dassault_Mirage_2000_and_4000.html Mirage 2000 and 4000] on Wingweb.co.uk *[http://www.taiwanairpower.org/af/mirage.html Taiwan buys Mirage 2000s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707061628/http://www.taiwanairpower.org/af/mirage.html |date=2014-07-07 }} *[http://milavia.net/specials/fab-mirage2000/index.htm Brazilians Mirage 2000 (F-2000) operations (100 pictures)- Milavia.net] *[http://www.defense-aerospace.com/cgi-bin/client/modele.pl?prod=60148&session=dae.21683210.1152216998.RK1vpsOa9dUAAFZCrEw&modele=jdc_1 Brazil Purchases 12 Used Mirage 2000C Fighters from France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130045714/http://www.defense-aerospace.com/cgi-bin/client/modele.pl?prod=60148&session=dae.21683210.1152216998.RK1vpsOa9dUAAFZCrEw&modele=jdc_1 |date=2012-11-30 }} *[https://web.archive.org/web/20120204092505/http://www.india-defence.com/reports/2151 Thales keen on upgrading Indian Air Force Mirage 2000] *[http://www.youtube.com/watch?v=cILw5BlRk9I Movie Trailer for Mausam] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះប្រដេញ]] j0ecn7mdjvuf0ttjmky5dz9icqidcvv 0 36924 342851 333931 2026-11-10T23:16:38Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342851 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ខេត្តអយុធ្យា | native_name = พระนครศรีอยุธยา | native_name_lang = th | settlement_type = | image_skyline = | total_width = | border = | perrow = | caption_align = | image1 = | caption1 = | image2 = | caption2 = | image3 = | caption3 = | image4 = | caption4 = | image5 = | caption5 = | motto = | image_flag = Flag of Phra Nakhon Si Ayutthaya Province.svg | image_seal = Seal of Phra Nakhon Si Ayutthaya Province (color version, Thai Fine Art Department).svg | image_map = Thailand Ayutthaya locator map.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តអយុធ្យា | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{THA}}(សៀម) | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = ក្រុងអយុធ្យា | leader_party = | leader_title = | leader_name = | area_footnotes = | area_total_km2 = ២៥៤៨ | area_rank = ៦៤ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = | population_density_rank = | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | timezone1 = [[Time in Thailand|ICT]] | utc_offset1 = +7 | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = 13xxx | area_code_type = លេខកូដហៅទូរស័ព្ទ | area_code = 035 | iso_code = [[ISO 3166-2:TH|TH-14]] | website = | footnotes = }} '''ខេត្តអយុធ្យា ឬ ព្រះនគរស្រីអយុធ្យា''' ([[ភាសាសៀម|សៀម]] : พระนครศรีอยุธยา) គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅភាគកណ្តាល[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់នឹង[[ខេត្តអាងថង|ខេត្តឧទង]] [[ខេត្តលពបុរី]] [[ខេត្តបទុមធានី]] [[ខេត្តនន្ទបុរី]] [[ខេត្តនគរបឋម]] និង [[ខេត្តសុពណ៌បុរី]]។ឈ្មោះ ​'''អយុធ្យា''' ​មក​ពី​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត '''អយោធ្យ ឬ អយោធ្យា''' ដែល​ជាទីក្រុងរបស់[[ព្រះរាម]]នៅក្នុង[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]](ក្រុងអយុធ្យាឬក្រុងស្រីអយុធ្យា)មាន​ន័យ​ថា '''"ទីក្រុង​ឥតចម្បាំង ទីក្រុងឥតសង្គ្រាម"'''។ == ប្រវត្តិ == អយុធ្យាត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៣៥០  ដោយ [[ឧទង|ព្រះបាទឧទង]] ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបង្កើតអយុធ្យាគឺចាស់ជាងសតវត្សទី 14 ឆ្ងាយណាស់។ ភស្ដុតាង​បាន​បង្ហាញ​ថា តំបន់​នោះ​មាន​ប្រជាជន​រួច​ហើយ​ក្នុង​អំឡុង​សម័យ [[ជនជាតិមន|​មន]] [[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី]] ។ ប្រភពបានរៀបរាប់បន្ថែមទៀតថា ប្រហែលឆ្នាំ៨៥០ <ref>{{Cite web |title=History of Ayutthaya - Temples & Ruins - Wat Ayodhya |url=https://www.ayutthaya-history.com/Temples_Ruins_Ayodhya.html |access-date=2020-03-16 |website=www.ayutthaya-history.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726142621/https://www.ayutthaya-history.com/Temples_Ruins_Ayodhya.html |archive-date=2020-07-26 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=History of Ayutthaya - Temples & Ruins - Wat Thammikarat |url=https://www.ayutthaya-history.com/Temples_Ruins_Thammikarat.html |access-date=2020-03-16 |website=www.ayutthaya-history.com |archivedate=2019-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190102111805/http://www.ayutthaya-history.com/Temples_Ruins_Thammikarat.html |url-status=dead }}</ref> ស្របគ្នានោះ [[គាំរ៉ង់រាជានុភាហ្វ|ព្រះអង្គម្ចាស់ ដាំរ៉ុង]] ក៏យល់ស្របថា មានទីក្រុងមួយឈ្មោះថា '''''អយុធ្យា''''' ដែលខ្មែរបានគ្រប់គ្រងពី ក្រុងលពបុរី ត្រង់ចំណុចដែលទន្លេទាំងបីប្រសព្វគ្នា។ <ref>{{Cite journal|last=Kasetsiri|first=Charnvit|date=July 1979|title=The Rise of Ayudhya: A History of Siam in the Fourteenth to Fifteenth Centuries|url=http://michaelvickery.org/vickery1979new.pdf}}</ref> ផែនទីកំណាយបង្ហាញដានពី [[បារាយណ៍]] បុរាណមួយ (អាងស្តុកទឹក) នៅជិតចុងភាគនិរតីនៃ វត្តយ៉ៃមង្គល ដែលអាចត្រូវបានសាងសង់នៅលើអតីតប្រាសាទបុរាណខ្មែរដ៏សំខាន់មួយ។ <ref>{{Cite web |title=History of Ayutthaya - Temples & Ruins - Wat Yai Chai Mongkhon |url=https://www.ayutthaya-history.com/Temples_Ruins_YaiChaiMongkhon.html |access-date=2020-03-16 |website=www.ayutthaya-history.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326135710/https://www.ayutthaya-history.com/Temples_Ruins_YaiChaiMongkhon.html |archive-date=2020-03-26 |url-status=dead }}</ref> អយុធ្យាគឺជារាជធានីរបស់ប្រទេសថៃ (ដែលពេលនោះហៅថាសៀម) អស់រយៈពេល 417 ឆ្នាំចាប់ពីឆ្នាំ 1350 រហូតដល់ក្នុង [[សង្គ្រាមភូមា-សៀម (១៧៦៥-១៧៦៧)|សង្រ្គាមភូមា-សៀម (1765-1767)]] វាត្រូវបានបណ្តេញចេញដោយកងទ័ព [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] នៅឆ្នាំ 1767 ។ ក្នុង​សម័យ​នេះ សម័យ​អយុធ្យា ឬ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|​អាណាចក្រ​អយុធ្យា]] ដែល​ជា​ទូទៅ​គេ​ហៅ​ថា​សម័យ​អយុធ្យា អាណាចក្រ​អយុធ្យា​ត្រូវ​បាន​គ្រប់​គ្រង​ដោយ​ស្តេច​៣៣​អង្គ​នៃ​រាជវង្ស​៥​ផ្សេង​គ្នា។ ព្រះរាជាណាចក្របានក្លាយជាអ្នកលេងដ៏សំខាន់ក្នុងតំបន់ និងជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មនៃបូព៌ា ដែលជាចំណុចប្រជុំរបស់ពាណិជ្ជករអឺរ៉ុប និងពាណិជ្ជករអាស៊ី។ ក្សត្រដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្នុងសម័យអយុធ្យារួមមាន [[នរេសួរ|ព្រះបាទនរេសួន មហាក្សត្រ]] ដែលបានរំដោះក្រុងអយុធ្យាពីការកាន់កាប់របស់ភូមាដំបូង និងបានចាប់ផ្ដើមរជ្ជកាលនៃការសញ្ជ័យ និង [[នារាយណ៍|ព្រះបាទនរាយណ៍]] ដែលផ្តួចផ្តើមទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយបារាំងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទល្វីសទី XIV ។ រជ្ជកាលរបស់ទ្រង់គឺជាយុគមាសនៃពាណិជ្ជកម្ម និងវប្បធម៌។ ទីក្រុងនេះមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រ។ ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនខែនៃឆ្នាំ វាលទំនាបទឹកជំនន់នៅជុំវិញទីក្រុងនឹងត្រូវបានជន់លិចដោយទន្លេជាច្រើននៅជុំវិញទីក្រុង។ ដូច្នេះ​ការ​ឡោមព័ទ្ធ​របស់​ខ្មាំង​សត្រូវ​មិន​អាច​ទៅ​រួច​ទេ ហើយ​ត្រូវ​បង្ខំ​ឱ្យ​ដក​ថយ។ អត្ថប្រយោជន៍នេះគឺជាកត្តារួមចំណែកក្នុងការលុកលុយរបស់ភូមាដែលបរាជ័យជាច្រើន។ ប្រាសាទបុរាណនៅក្នុង [[ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រអយុធ្យា]] បានចូលជា បេតិកភណ្ឌពិភពលោក [[យូណេស្កូ|របស់អង្គការយូណេស្កូ]] ចាប់តាំងពីខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១។ ខេត្តនេះក៏ជាផ្ទះរបស់វិមានរដូវក្តៅ Bang Pa-in ផងដែរ។ ដើម​ឡើយ​មាន​ឈ្មោះ​ថា ក្រុងកែវ (​กรุงเก่า) ​ឈ្មោះ​ជា​ព្រះនគរ​ស៊ី​អយុធ្យា​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩២៦ <ref>{{Cite journal|date=March 23, 1919|script-title=th:ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง เปลี่ยนนามมณฑลกรุงเก่าและจังหวัดกรุงเก่า|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2461/A/412.PDF|journal=Royal Gazette|language=th|volume=35|issue=ก|pages=24–27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409015020/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2461/A/412.PDF|archive-date=April 9, 2008}}</ref> == រដ្ឋបាល == ខេត្ត​អយុធ្យា ចែកចេញជា ១៦ ក្រុង/ស្រុក ២០៩ សង្កាត់/ឃុំ និង ១៣២៨ ភូមិ ៖ [[File:Districts_Ayutthaya.svg|thumb|400px|Map of 16 districts|ផែនទីក្រុងនិងស្រុកនៃខេត្តអយុធ្យា]] == មើលផងដែរ == m8oouwi0vveqpp5hkpj5z87r81z4hte 0 40773 342864 341248 2026-11-11T01:20:37Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342864 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:20170525-DM-LSC-0229_(34773227612).jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| កាយវិការដៃទាក់ទងជាមួយ រាំវង់]] '''''រាំវង់''''' ( {{Lang-km|រាំវង់}} ) '''''ឡាំវង់''''' ( [[ភាសាឡាវ|ឡាវ]] : ລຳວົງ -{{IPA-lo|lám.wóŋ|pron}}) ឬ '''''Ramwong''''' ( {{Lang-th|รำวง}} ; RTGS ៖ រ៉ាម វង្ស ; តៃលឿ : ᩃ᪁ ᩴᩅ ᩫ ᩬ ; តៃ ឃុន : ᨽ᩠ᨿᨦᨴᩱ᩠ᨿᩃᩨᩢ;{{IPA-th|rām.wōŋ|pron}} ; {{Lang-shn|လမ်းဝူင်}} ), '''''Rambung''''' ( {{Lang-ms|رمبوڠ}} ), {{Lang-vi|lăm-vông}} ) ជា ​របាំ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍]] ​ដែល​ទាំង​ស្រី និង​ប្រុស​រាំ​ជា​រង្វង់។ វា​ជា​របាំ​ប្រជាប្រិយ​មួយ​នៅ​ក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] [[ឡាវ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ស៊ីសួងបាណា ( [[ចិន]] ) និង [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ។ វា​ជា ​ការ​រាំ​ជុំ ​យឺត​ដែល​បន្ត​ធ្វើ​ចលនា​ជា​រង្វង់ ហើយ​រួម​បញ្ចូល​ចលនា​ដៃ​ដ៏​គួរ​ឱ្យ​ស្រឡាញ់ និង​ការ​ធ្វើ​ជើង​ធម្មតា។ ទាំងបុរសនិងស្ត្រីចូលរួមក្នុងរង្វង់ដូចគ្នា។ ក្បាច់រាំរាងជារង្វង់ត្រូវបានអះអាងថាជារបាំប្រពៃណីនៅក្នុងប្រទេសចំនួនបួននៃតំបន់ ដែលវាតែងតែជាផ្នែកនៃពិធីបុណ្យប្រពៃណី ការប្រារព្ធពិធីដ៏ពេញនិយម និងពិធីជប់លៀងទំនើប។ ក្រៅ​ពី​វប្បធម៌ [[ជនជាតិខ្មែរ|​ខ្មែរ]] [[ជនជាតិលាវ|ឡាវ]] ម៉ាឡេ និង [[វប្បធម៌ថៃ|​ថៃ]] ​ដែល​លេច​ធ្លោ​ហើយ រាំវង់ក៏​ជា​រឿង​ធម្មតា​ក្នុង​ចំណោម​ក្រុម​ដទៃ​ទៀត​ជា​ជនជាតិ​ដើម​ភាគតិច​នៅ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ជាឧទាហរណ៍ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា របាំរាំវង់ក៏ត្រូវបានរកឃើញក្នុងចំណោមជនជាតិនានា រួមមាន [[ជនជាតិឞូន៝ង|ជនជាតិព្នង]] ជនជាតិគ្រឹង [[ជនជាតិទំពួន|ទំពួន]] និង [[ជនជាតិព្រៅ]] ។ <ref>{{Cite web |title=Causerie sur le Lamvong |url=http://sayasackp.free.fr/texte/lamvong.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903141153/http://sayasackp.free.fr/texte/lamvong.pdf |archive-date=2014-09-03 |access-date=2014-08-29 |archivedate=2014-09-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903141153/http://sayasackp.free.fr/texte/lamvong.pdf }}</ref> == និរុត្តិសាស្ត្រ == ''រាំវង់'' ជួនកាលបកប្រែជា ''រាំវង់'' មកពីពាក្យ [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]]។ {{Lang|km|រាំវង់}} ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ ពាក្យ​នេះ​មាន​ពាក្យខ្មែរ​ដើម​ពីរ​ដាច់​ដោយ​ឡែក​ពី​គ្នា {{Lang|km|រាំ}} និង {{Lang|km|វង់}}។ <ref>Chuon Nath Khmer Dictionary. 1966, Buddhist Institute, Phnom Penh</ref> <ref>Wilaiwan Khanittanan. Khmero-Thai-the great change in the history of the Thai language. Thammasat University. http://www.khamkoo.com/uploads/9/0/0/4/9004485/khmero-thai_-_the_great_change_in_the_history_of_the_thai_language.pdf{{Dead link|date=កក្កដា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ពាក្យ​ត្រូវ​បាន​គេ​ខ្ចី​មក​ជា​ភាសា​ថៃ​ទាំង ( {{Lang|th|รำ}} រាំ, ; {{Lang|th|วง}} វង) និង ឡាវ ( {{Lang|lo|ລຳ}} ''ឡាំ'' ; {{Lang|lo|ວົງ}} វង់ ) ដែលមានអត្ថន័យដូចគ្នា និងបញ្ចេញសំឡេងតាមសូរស័ព្ទនៃភាសារៀងៗខ្លួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == រាំវង់គឺមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងក្នុងចំណោមជនជាតិដើមភាគតិច [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|មន-ខ្មែរ]] ដែលគេស្គាល់ថាជា [[ជនជាតិខ្មែរលើ|ខ្មែរលើ]] ដែលមិនមានជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយកុលសម្ព័ន្ធទាំងនោះដែលបានរៀបរាប់ក្រោយដូចជា គ្រឹង, ព្នង [[ជនជាតិឞូន៝ង|ទំពួន]] [[ជនជាតិទំពួន|ជាដើម។]] ជនជាតិខ្មែរទាំងអស់រួមទាំង [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរកណ្តាល]] (កម្ពុជា) [[ខ្មែរសុរិន្ទ|ខ្មែរខាងជើង]] (ប្រទេសថៃ) និង [[ខ្មែរក្រោម]] (វៀតណាមខាងត្បូង) ក៏ដូចជាកុលសម្ព័ន្ធមន-ខ្មែរផ្សេងទៀតបានប្រើពាក្យដូចគ្នា "រាំវង់" សម្រាប់របាំប្រភេទនេះជាអត្តសញ្ញាណខ្មែររួម។ <ref name=":0">{{Cite web |title=ប្រវត្តិរាំងវង់ខ្មែរ |url=http://kampongspeu.cambodia.gov.kh/index.php/%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%8F%E1%9F%8C%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%85%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9F%81%E1%9F%87%E1%9E%8A%E1%9E%B9%E1%9E%84-%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96/375-%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%9C%E1%9E%84%E1%9F%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A.html |access-date=2019-09-10 |website=KampongSpeu |language=km-kh |archivedate=2019-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190928071120/http://www.kampongspeu.cambodia.gov.kh/index.php/%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%8F%E1%9F%8C%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%85%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9F%81%E1%9F%87%E1%9E%8A%E1%9E%B9%E1%9E%84-%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96/375-%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%9C%E1%9E%84%E1%9F%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=":1">{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=របាំរាំវង់ ជាកេតនភណ្ឌរបស់បុព្វបុរសខ្មែរ - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/56941.html |access-date=2019-09-10 |website=VAYO FM Radio}}</ref> ជនជាតិដើមភាគតិច មន-ខ្មែរ ដែលគេស្គាល់ថាជាខ្មែរលើ ដែលហៅថាខ្មែរដែលរស់នៅភូមិភាគឦសាននៃប្រទេសកម្ពុជា និងតំបន់ភ្នំផ្សេងទៀតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក និយមរាំវង់ជុំវិញភ្លើងនាពេលរាត្រី រាំវង់នេះ (រាំវង់) រាប់សិបពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ នៅក្នុងពិធីលាងអារក្សឬលាងអ្នកតា ដែលជាទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរដើម មុនពេលព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនាបានចូលមកដល់ប្រទេសកម្ពុជាបុរាណ ទីសក្ការបូជាតូចមួយត្រូវបានសាងសង់ព័ទ្ធជុំវិញដោយរបងសាសនា ដែលមេមត់រាំជុំវិញទីសក្ការៈ។ បន្ទាប់មក រាំវង់កាន់តែពេញនិយមសម្រាប់អ្នកស្រុក រាំលេងកម្សាន្ត។ <ref name=":2">{{Cite web |date=2015-03-23 |title=ប្រវត្តិរបាំប្រជាប្រិយខ្មែររាំវង់ រាំក្បាច់ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/117061.html |access-date=2019-09-10 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> <ref name=":1"/> រាំវង់ប្រហែលជាត្រូវបានអ្នកស្រុកខ្មែរធ្វើក្នុងពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ថ្មី]] និងពិធីបុណ្យនានាក្នុង [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ហើយក្រោយមកត្រូវបានទទួលយកដោយអ្នកតាំងទីលំនៅ [[ជនជាតិតៃ]] ផ្សេងទៀត ដែលជាបុព្វបុរសរបស់ [[ជនជាតិថៃ]] និង [[ជនជាតិលាវ|ឡាវ]] សម័យទំនើបនៅពេលតាំងទីលំនៅក្នុងទឹកដីអាណាចក្រខ្មែរ ដោយផ្អែកលើគំនិតរបស់អ្នកបង្កើត។ == សារៈសំខាន់នៅកម្ពុជា == ដោយសារ​របាំ​រាំវង់​មាន​ដើមកំណើត​ពី​ប្រពៃណី​បុរេ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ របាំ​ប្រជាប្រិយ​ប្រភេទ​នេះ​មានការ​ពេញនិយម​យ៉ាងខ្លាំង​នៅក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ព្រោះ​របាំ​​ប្រភេទ​នេះ​ត្រូវបាន​ចាត់ទុកជា​អត្តសញ្ញាណ​ជាតិ​ខ្មែរ និង​ប្រពៃណី​ក្នុងស្រុក​។ <ref name=":0"/> រាំវង់ជារបាំប្រជាប្រិយដែលរាំដោយបុរស និងស្ត្រីទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងឱកាសបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី ពិធីបុណ្យជាតិ និងសាសនា និងកម្មវិធីផ្សេងៗ។ ខ្មែរ​ធ្វើ ''​រាំវង់'' ​ដើម្បី​កម្សាន្ត​រំសាយ​ទុក្ខ​កង្វល់។ <ref name=":0"/> <ref name=":2"/> របាំប្រភេទនេះងាយរៀន និងរាំ នោះហើយជាមូលហេតុដែលប្រជាជនខ្មែរភាគច្រើនមិនថាសង្គមបែបណាក៏ចេះរាំដែរ។ <ref name=":2" /> ម្យ៉ាងទៀត បទចម្រៀង រាំវង់ មានការពេញនិយមយ៉ាងខ្លាំងក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្មែរ ច្រៀងក្នុងឱកាសបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ (សង្ក្រាន្ត) និងពិធីបុណ្យផ្សេងៗ ជាពិសេសក្នុងពិធីបុណ្យក្នុងស្រុក។ == សារៈសំខាន់នៅប្រទេសឡាវ == នៅប្រទេសលាវ រាំវង់ត្រូវបានគេហៅថា ឡាំវង់ ឬ ឡាំវង់ឡាវ ដែលត្រូវបានគេជឿថាជាផ្នែកមួយនៃ វប្បធម៌របស់ប្រទេសឡាវ តាំងពីបុរាណកាលមក។ របាំនេះនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជា ឡាំវង់ឡាវ ដើមឡើយបានវិវត្តន៍ពីរបាំសាមញ្ញ ដែលអ្នកភូមិដាំស្រូវនៅ វាលស្រែ នឹងសំដែង ដើម្បីអបអរដល់រដូវច្រូតកាត់។ វាគឺជាការរាំរង្វង់ ជាមួយនឹងបុរសបង្កើតជារង្វង់ខាងក្នុងជុំវិញរង្វង់ខាងក្រៅដែលបង្កើតឡើងដោយស្ត្រី ហើយរបាំមានចលនាប្រាំបីក្នុងមួយវដ្ត។ វដ្តត្រូវបានធ្វើម្តងទៀតយោងទៅតាមប្រវែងនៃតន្ត្រី។ កាយវិការ​ដៃ និង​ដៃ​ដ៏​ស្រស់​ស្អាត​ត្រូវ​បាន​រួម​បញ្ចូល​គ្នា​យ៉ាង​ស៊ីសង្វាក់​គ្នា​ជាមួយ​នឹង​ឧបករណ៍​ភ្លេង​ចង្វាក់​ដូច​ជា [[គែន|​គែន]] ​ឬស្សី​របស់​ឡាវ។ ដោយសារមានក្រុមជនជាតិចម្រុះដែលរស់នៅតាមតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេសឡាវ មានក្បាច់រាំជាក់លាក់ជាច្រើនទូទាំងប្រទេស ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពសម្បូរបែបនៃវប្បធម៌ឡាវ។ ឧទាហរណ៍ មាន ឡាំវង់សារ៉ាវ៉ាន់ មកពី [[ខេត្តសាឡៈវ៉ាន់|ខេត្ត សារ៉ាវ៉ាន់]] (ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ), តាងវ៉ៃ មកពី [[ខេត្ត​សួគ៌ខេត្ត|សាវណ្ណខេត]] (ភាគកណ្តាលប្រទេសឡាវ), Sipandone មកពី [[ខេត្តចំប៉ាសក្តិ|ខេត្តចំប៉ាសាក់]], khabthoumlouangprabang មកពី [[ខេត្តហ្លួងព្រះបាង|ខេត្តលួងព្រះបាង]] (ភាគខាងជើងប្រទេសឡាវ) និង Mahaxay មកពី [[ខេត្តខាំមួន|ខេត្ត ខាំមួន]] (ភាគកណ្តាលប្រទេសឡាវ)។ របាំ​ទាំងនេះ​មាន​លក្ខណៈ​ខុស​ប្លែក​គ្នា​បន្តិច​ក្នុង​រចនាប័ទ្ម ចលនា និង​តន្ត្រី ប៉ុន្តែ​ផ្អែក​លើ​ប្រធានបទ​បុរាណ​ជាតិ។ <ref>Lao cultural profile. (2012, July). Retrieved from http://www.diversicare.com.au/wp-content/uploads/2015/10/Profile_LaoSML.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240708184404/http://www.diversicare.com.au/wp-content/uploads/2015/10/Profile_LaoSML.pdf |date=2024-07-08 }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Lam Vong: Lao traditional dance |url=https://traveltolaostoday.blogspot.com/2013/01/lamvong-lao-traditional-dance.html |access-date=15 September 2023 |website=Travel to Laos |publication-date=17 January 2013}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Lam Vong: The Traditional Dance of Laos |url=https://www.phoenixvoyages.com/news/lam-vong-the-traditional-dance-of-laos |access-date=15 September 2023 |website=PHOENIX Voyages |publication-date=n.d.}} {{Dead link|date=កញ្ញា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == សារៈសំខាន់នៅប្រទេសថៃ == [[ឯកសារ:Thai_drum,_the_โทนชาตรี_or_Thon_chātrī.jpg|រូបភាពតូច| ''ថូន'' ជា​ស្គរ​ដែល​គេ​ប្រើ​សម្រាប់​សម្គាល់​ចង្វាក់​ក្នុង ''​រាំថូន'' ជា​របាំ​ដែល​ផ្តល់​ដើម​កំណើត​ដល់ ''​រាំវង់'' ​។]] នៅ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ''រាំវង់''ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានដើមកំណើតពី ''រាំថូន'' ( {{Lang-th|รำโทน}} ) ជា​ប្រភេទ ​របាំ​បុរាណ ​ដែល​ចង្វាក់​ត្រូវ​បាន​សម្គាល់​ដោយ [[ស្គរ|​ស្គរ]] ​មួយ​ប្រភេទ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា ''ថូន'' ( {{Lang-th|โทน}} ) នាយកដ្ឋាន​វិចិត្រសិល្បៈ ​នៃ​ប្រទេស​ថៃ​បាន​រក​ឃើញ​ក្បាច់ ''​រាំវង់'' ​ជាង ១០ ផ្សេង​គ្នា​។ <ref>{{Cite web |url=http://www.thaimusicinventory.org/ramwong.html |title=Ramwong - Thai music inventory |access-date=2024-07-08 |archivedate=2020-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926050813/http://www.thaimusicinventory.org/ramwong.html |url-status=dead }}</ref> ''រាំវង់'' ត្រូវ​បាន​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី [[ប្លែក ពិបូលសង្គ្រាម|Plaek Phibunsongkhram]] ឧបត្ថម្ភ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ដ៏​លំបាក​របស់ ​ប្រទេស​ថៃ​ក្នុង​សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី​ពីរ ។ == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[របាំព្រះរាជទ្រព្យ|របាំបុរាណខ្មែរ]] * [[របាំខ្មែរ|របាំកម្ពុជា។]] * [[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌កម្ពុជា។]] * [[របាំថៃ|របាំនៅប្រទេសថៃ]] * [[របាំ និងល្ខោនឡាវ|របាំ និងល្ខោននៃប្រទេសឡាវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វប្បធម៌ខ្មែរ]] kz2lxlamgspmb0avjaxdt32w2twrnu1 0 41564 342856 329397 2026-11-11T00:17:47Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342856 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = បវរកញ្ញាហ្រ្គែនអន្តរជាតិ ២០១៩ | titlestyle = | above = <small>''([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]])''</small> Miss Grand International 2019 | abovestyle = background:#CD9B1D; | subheader1 = <small>''([[ភាសាថៃ|​ថៃ]])''</small> มิสแกรนด์อินเตอร์เนชันแนล 2019 | subheaderstyle = background-color:#CDAD00; | image = [[ឯកសា|250px]] | caption = '''បាលីនទីណា ភីការ៉ា''' — បវរកញ្ញាហ្រ្គែនអន្តរជាតិ ២០១៩ | header1 = ព័ត៌មាន​ទូទៅ | headerstyle = background:Goldenrod; | labelstyle = background:#EEE685; | label2 = ទេ | data2 = ៧ | label3 = កាលបរិច្ឆេទ | data3 = ២៥ តុលា ២០១៩ | label4 = ទីតាំងព្រឹត្តិការណ៍ | data4 = [[File:Flag of Venezuela (state).svg|23px]] ពហុកីឡដ្ឋាន Poliedron de Caracas, [[វ៉េណេស៊ុយអេឡា]] | label5 = អ្នកចូលរួមប្រកួតប្រជែង | data5 = ៦០ នាក់ | label6 = អ្នកសម្របសម្រួល | data6 = Leo Aldana និង Clara Sosa | label7 = ការផ្សាយផ្ទាល់ | data7 = Televen, Youtube និង Facebook Live | header8 = លទ្ធផលនៃការប្រកួតប្រជែង | label9 = ឈ្នះ | data9 = [[File:Flag of Venezuela (state).svg|23px]] '''[[វ៉េណេស៊ុយអេឡា]]''' — Valentina Figuera | label10 = សម្លៀកបំពាក់ជាតិល្អបំផុត | data10 = [[File:Flag of Ecuador.svg|23px]] '''[[អេក្វាឌ័រ]]''' — Mara Topić | label11 = រ៉ូបល្ងាចដ៏ល្អបំផុត | data11 = [[File:Flag of Peru.svg|23px]] '''[[ប៉េរូ]]''' — Camila Escribens | label12 = ឈុតហែលទឹកល្អបំផុត | data12 = [[File:Flag of Panama.svg|23px]] '''[[ប៉ាណាម៉ា]]''' — ខាមីន ដាយតុន | label13 = កញ្ញាប្រជាប្រិយបោះឆ្នោត | data13 = [[File:Flag of Vietnam.svg|23px]] '''[[វៀតណាម]]''' — Nguyễn Hà Kiều Loan | belowstyle = background:#FFFF66; | below = <big>'''←'''</big><span style="font-size:100%;"> '''[[បវរកញ្ញាហ្រ្គែនអន្តរជាតិ ២០១៨|នាំ ២០១៨]] • [[បវរកញ្ញាហ្រ្គែនអន្តរជាតិ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]]''' </span><big>'''→'''</big> }} '''បវរកញ្ញាហ្រ្គែនអន្តរជាតិ ២០១៩''' ({{lang-en|Miss Grand International 2019}}) គឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់លំដាប់ទី ៧ នៃកម្មវិធី[[បវរកញ្ញាហ្រ្គែនអន្តរជាតិ]]។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី [[២៥ ខែតុលាឆ្នាំ]] [[២០១៩]] នៅឯ Poliedro de Caracas នៃប្រទេសវេណេហ្ស៊ុយអេឡាដែលមានបេក្ខជនចូលរួមសរុប ៦០ នាក់។ ''បាលីនទីណា ភីការ៉ា'' មកពីប្រទេសប្រទេសវេណេហ្ស៊ុយអេឡាបានឈ្នះការប្រកួតនៅស្រុកកំណើតរបស់នាង។ ==លទ្ធផលនៃការប្រកួតប្រជែង== ===លទ្ធផល=== {| class="wikitable" !'''លំដាប់លំដោយ''' !'''ប្រតិភូ'''<ref name=result2019>{{cite web|url=http://www.concursonacionaldebeleza.com.br/blog/2019/10/26/marjorie-marcelle-do-brasil-top-5-no-miss-grand-international-2019?fbclid=IwAR1IOMx_sYku7JUeMOAhf6c0x1i5gH4hRQM2bf6Hhezu1QTTZO_AYn2SKrQ|title=Marjorie Marcelle do Brasil é TOP 5 no Miss Grand International 2019!|trans-title=¡Marjorie Marcelle de Brasil es el TOP 5 en Miss Grand International 2019!|date=2019-10-26|accessdate=2019-10-26|language=pt|author=Concurso Nacional de Beleza|archivedate=2019-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191026171751/http://www.concursonacionaldebeleza.com.br/blog/2019/10/26/marjorie-marcelle-do-brasil-top-5-no-miss-grand-international-2019?fbclid=IwAR1IOMx_sYku7JUeMOAhf6c0x1i5gH4hRQM2bf6Hhezu1QTTZO_AYn2SKrQ}}</ref> |- bgcolor=gold |'''បវរកញ្ញាហ្រ្គែនអន្តរជាតិ ២០១៩''' | * '''{{VEN}}''' – '''បាលីនទីណា ភីការ៉ា''' |- |'''ទី ២''' | * '''{{MEX}}''' – ម៉ារីមិនល្អ |- |'''ទី ៣''' | * '''{{THA}}''' – អារ៉ាហាស៊ូប៉ារុក |- |'''ទី ៤''' | * '''{{PAN}}''' – ខាមីន ដាយតុន |- |'''ទី ៥''' | * '''{{BRA}}''' – ម៉ាជររី ម៉ាសេលីឡេ |- | '''កំពូល ១០''' | * '''{{AUS}}''' – Taylor Marlene * '''{{ECU}}''' – Mara Topić * '''{{PER}}''' – Camila Escribens * '''{{PUR}}''' – Hazel Ortíz * '''{{VIE}}''' – Nguyễn Hà Kiều Loan |- |'''កំពូល ២១''' | * '''{{CHI}}''' – Francisca Lavandero * '''{{COL}}''' – Génesis Quintero * '''{{CRC}}''' – Brenda Castro * '''{{ESP}}''' – Ainara de Santamaría * '''{{GUA}}''' – Dannia Guevara * '''{{IRL}}''' – Sudawan Khumdee * '''{{JPN}}''' – Adeline Minatoya * '''{{PAR}}''' – Milena Rodríguez * '''{{CZE}}''' – Mary Boichenko * '''{{DOM}}''' – Stéphanie Bustamante * '''{{RSA}}''' – Belindé Schreuder |} ===រង្វាន់ពិសេស=== {| class="wikitable" !'''រង្វាន់''' !'''ប្រតិភូ''' |- | bgcolor="#EAEAEA"|'''សម្លៀកបំពាក់ជាតិល្អបំផុត''' | '''{{ECU}}''' – Mara Topić * |- | bgcolor="#EAEAEA"|'''ឈុតហែលទឹកល្អបំផុត''' | '''{{PAN}} ''' – Carmen Drayton |- | bgcolor="#EAEAEA"|'''រ៉ូបល្ងាចដ៏ល្អបំផុត''' | '''{{PER}}''' – Camila Escribens * |- | bgcolor="#EAEAEA"|'''កញ្ញាប្រជាប្រិយបោះឆ្នោត''' | '''{{VIE}}''' – Nguyễn Hà Kiều Loan * |} ==ប្រតិភូ== {| class="sortable wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" !'''ប្រទេស''' !'''ប្រតិភូ''' !'''អាយុ''' !'''ស្រុកកំណើត''' |- | '''{{ALB}}'''||សេនស៊ីឡា សាបា<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BzkmIgJHid5/|title=Ms. Xhensila Shaba is the newly crowned Miss Grand Albania 2019|editor=''MGI Graphic Designer''|accessdate=2019-07-06|language=en}}</ref>||23||Tirana |- | '''{{GER}}'''||Lalaine Desiree Quintana Mahler<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Germany-2019-Lalaine-Quintana-Mahler-Delegate-Contestant-Filipina/49518|title=Lalaine Quintana Mahler is the newly elected Miss Grand Germany 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-08-29|language=en|archivedate=2019-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190829084642/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Germany-2019-Lalaine-Quintana-Mahler-Delegate-Contestant-Filipina/49518|url-status=dead}}</ref>||19||Suabia |- | '''{{ARM}}'''||Liana «Lily» Sargsyan<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Armenia-2019-Winner-Lily-Sargsyan-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49681|title=Lily Sargsyan is Miss Grand Armenia 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-20|language=en|archivedate=2019-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190921104249/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Armenia-2019-Winner-Lily-Sargsyan-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49681|url-status=dead}}</ref>||19||Yerevan |- | '''{{AUS}}'''||Taylor Marlene Curry<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Taylor-Marlene-Miss-Grand-Australia-2019-Miss-Grand-International-2019/49085|title=Taylor Marlene Curry crowned Miss Grand Australia 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-06-12|language=en|archivedate=2019-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190715100958/https://www.angelopedia.com/news/Taylor-Marlene-Miss-Grand-Australia-2019-Miss-Grand-International-2019/49085|url-status=dead}}</ref>||23|| Gold Coast |- |'''{{BAS}}'''||Galina Alekseevna Lukina<ref>{{Cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Bashkortostan-2019-Winner-Galina-Lukina-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49748|title=Galina Lukina to represent Bashkortostan at Miss Grand International 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-10-03|language=en|archivedate=2019-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191003103854/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Bashkortostan-2019-Winner-Galina-Lukina-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49748|url-status=dead}}</ref>||26||Ufá |- | '''{{BLR}}'''||Karina Kiseleva<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Belarus-2019-Winner-Karina-Kiseleva-Delegate-Contestant/49276|title=Meet Karina Kiseleva Miss Grand Belarus 2019 for Miss Grand International 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-07-23|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723160853/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Belarus-2019-Winner-Karina-Kiseleva-Delegate-Contestant/49276|archive-date=2019-07-23|url-status=dead}}</ref>||22||Minsk |- | '''{{BOL}}'''||Natalia Carolina Paz Rojas<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Bolivia-2019-Winner-Carolina-Paz-Rojas-Full-Results-Miss-Grand-International-2019/49169|title=Carolina Paz Rojas crowned Miss Grand Bolivia 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-06-30|language=en|archivedate=2019-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630113723/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Bolivia-2019-Winner-Carolina-Paz-Rojas-Full-Results-Miss-Grand-International-2019/49169|url-status=dead}}</ref>||19||Cochabamba |- | '''{{BRA}}'''||ម៉ាជររី ម៉ាសេលីឡេ<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Brasil-2019-Winner-Marjorie-Marcelle-Updates-Crowning-News-National-Pageant/48536|title=Marjorie Marcelle of Sāo Paulo crowned Miss Grand Brasil 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-03-27|language=en|archivedate=2019-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328140729/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Brasil-2019-Winner-Marjorie-Marcelle-Updates-Crowning-News-National-Pageant/48536|url-status=dead}}</ref>||24||São Paulo |- | '''{{BUL}}'''||Victoria Zahidova Vaseva<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/MISSGRANDINTERNATIONAL/posts/2542126479143666|title=Congratulations to the newly crowned Miss Grand Bulgaria 2019: Victoria Vaseva|editor=''Miss Grand International''|accessdate=2019-09-27|language=en}}</ref>||25||Sofia |- | '''{{CAN}}'''||Brianna Plouffe<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/MISSGRANDINTERNATIONAL/posts/2538260192863628|title=Congratulations to the newly appointed Miss Grand Canada 2019: Brianna Plouffe|editor=''Miss Grand International''|accessdate=2019-09-28|language=en}}</ref>||20||Cowansville |- | '''{{CHI}}'''||Francisca Paz Lavandero Ceballos<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Chile-2019-Winner-Francisca-Lavandero-Results-Miss-Grand-International-2019/49006|title=Francisca Lavandero crowned Miss Grand Chile 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-05-18|language=en|archivedate=2019-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526215606/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Chile-2019-Winner-Francisca-Lavandero-Results-Miss-Grand-International-2019/49006|url-status=dead}}</ref>||19||Los Ángeles |- | '''{{CHN}}'''||Deng Jiefang<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/MISSGRANDINTERNATIONAL/posts/2536420866380894|title=Congratulations to the newly crowned Miss Grand China 2019: Deng Jiefang|editor=''Miss Grand International''|accessdate=2019-09-27|language=en}}</ref>||20||Shanxi |- | '''{{COL}}'''||Génesis Andrea Quintero Pérez<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Colombia-2019-Genesis-Quintero-Perez-Replaces-Sthefani-Rodriguez/49601|title=Genesis Quintero Perez replaces Sthefani Rodriguez as the new Miss Grand Colombia 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-17|language=en|archivedate=2019-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190921132154/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Colombia-2019-Genesis-Quintero-Perez-Replaces-Sthefani-Rodriguez/49601|url-status=dead}}</ref>||27||Arauca |- |'''{{CRI}}'''|| [[Brenda Castro|Brenda Giselle Castro Madrigal]] <ref name="crctimes">{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Costa-Rica-2019-Brenda-Castro-Appointment-Delegate-Miss-Grand-International-2019/48649|title=Brenda Castro appointed Miss Grand Costa Rica 2019 for Miss Grand International 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-03-20|language=en|archivedate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190324011251/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Costa-Rica-2019-Brenda-Castro-Appointment-Delegate-Miss-Grand-International-2019/48649|url-status=dead}}</ref>||27||Guápiles |- |'''{{CUB}}'''||Elaine González<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BvR8Xm2nXH2/|title=We are proud to announce our new Miss Grand Cuba 2019 Elaine González|editor=''misscubadirector''|accessdate=2019-03-06|language=en}}</ref>||25||La Habana |- | '''{{CUR}}'''||Liane Bonofacia<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/MISSGRANDINTERNATIONAL/posts/2538184766204504|title=Congratulations to the newly crowned Miss Grand Curacao 2019: Liane Bonofacia|editor=''Miss Grand International''|accessdate=2019-09-27|language=en}}</ref>||27||Willemstad |- |'''{{ECU}}'''||Mara Stefica Topić Verduga<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Ecuador-2019-Mara-Topic-Delegate-Representative-Miss-Grand-International-2019/48926|title=Mara Topic to represent Ecuador in Miss Grand International 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-05-08|language=en|archivedate=2019-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190508105947/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Ecuador-2019-Mara-Topic-Delegate-Representative-Miss-Grand-International-2019/48926|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/2019/06/05/nota/7363500/mara-topic-representara-ecuador-miss-grand-international|title=Mara Topic representará a Ecuador en el Miss Grand International|author=Jose Beltran|work=El Universo|date=2019-06-09|accessdate=2019-09-11|archivedate=2019-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190629093550/https://www.eluniverso.com/entretenimiento/2019/06/05/nota/7363500/mara-topic-representara-ecuador-miss-grand-international}}</ref>||25||Los Angeles |- | '''{{EGY}}'''||Esraa Abdelmoneim Abdelmohsen Albelasi<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/MISSGRANDINTERNATIONAL/posts/2490315487658099|title=Esraa Abdelmoneim Abdelmohsen Albelasi is #MissGrandEgypt2019|editor=''Miss Grand International''|accessdate=2019-08-29|language=en}}</ref>||26||El Cairo |- |'''{{SLV}}'''||Olga María Flores Ortiz<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Olga-Maria-Ortiz-Miss-Grand-El-Salvador-2019-Miss-Grand-International-2019-Full-Results/49081|title=Olga María Ortiz crowned Miss Grand El Salvador 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-06-12|language=en|archivedate=2019-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190715100510/https://www.angelopedia.com/news/Olga-Maria-Ortiz-Miss-Grand-El-Salvador-2019-Miss-Grand-International-2019-Full-Results/49081|url-status=dead}}</ref>||25||Usulutan |- | '''{{ESP}}'''||Ainara de Santamaría Villamor<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Spain-2019-Winner-Ainara-De-Santamaria-Full-Results-Coronation-Finale/49203|title=Ainara De Santamaria crowned Miss Grand Spain 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-07-08|language=en|archivedate=2019-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190710204459/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Spain-2019-Winner-Ainara-De-Santamaria-Full-Results-Coronation-Finale/49203|url-status=dead}}</ref>||23||Argoños |- | '''{{USA}}'''||Emily Irene Delgado<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-United-States-2019-Winner-Emily-Irene-Delegate-Contestant-Miss-Grand-international-2019/49520|title=Meet Emily Irene Miss Grand United States 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-08-29|language=en|archivedate=2019-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190829084645/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-United-States-2019-Winner-Emily-Irene-Delegate-Contestant-Miss-Grand-international-2019/49520|url-status=dead}}</ref>||24||Las Vegas |- |'''{{EST}}'''|| Elisse Randmma<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/B3b1xjmhXys/?igshid=1b3e2uc5izk3l|title=Miss Grand International Estonia}}</ref>||19||Tallin |- | '''{{PHI}}'''||Samantha Ashley Lo<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Samantha-Ashley-Lo-Miss-Grand-International-Philippines-2019-Binibining-Pilipinas-2019-Full-Results/49066|title=Samantha Ashley Lo crowned Miss Grand Philippines 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-06-05|language=en|archivedate=2019-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190715102133/https://www.angelopedia.com/news/Samantha-Ashley-Lo-Miss-Grand-International-Philippines-2019-Binibining-Pilipinas-2019-Full-Results/49066|url-status=dead}}</ref>||26|| Cebú |- |'''{{FRA}}'''||Cassandra Pereira DeSousa<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-France-2019-Cassandra-Desousa-Delegate-Contestant-Miss-Grand-International-2019/49211|title=Cassandra Desousa is the new Miss Grand France 2019|editor=''angelopedia''|accessdate=2019-06-05|language=en|archivedate=2019-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190710204457/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-France-2019-Cassandra-Desousa-Delegate-Contestant-Miss-Grand-International-2019/49211|url-status=dead}}</ref>||25||Dreux |- |'''{{GDL}}'''||Nahémy Ceriac<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Guadeloupe-2019-Winner-Nahemy-Ceriac-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49688|title=Nahémy Ceriac is Miss Grand Guadeloupe 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-21|language=en|archivedate=2019-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190921104256/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Guadeloupe-2019-Winner-Nahemy-Ceriac-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49688|url-status=dead}}</ref>||22||Les Abymes |- | '''{{GUA}}'''||Dannia Sucely Guevara Morfín<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Guatemala-2019-Winner-Dannia-Guevara-Morfin-Full-Results-Miss-Grand-International-2019/49161|title=Dannia Guevara Morfin is Miss Grand Guatemala 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-06-05|language=en|archivedate=2019-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630113725/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Guatemala-2019-Winner-Dannia-Guevara-Morfin-Full-Results-Miss-Grand-International-2019/49161|url-status=dead}}</ref>||22||San Marcos |- | '''{{HAI}}'''||Josée Isabelle Riché<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Haiti-2019-Winner-Josee-Isabelle-Riche-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49689|title=Josee Isabelle Riche to represent Haiti at Miss Grand International 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-21|language=en|archivedate=2019-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190921104330/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Haiti-2019-Winner-Josee-Isabelle-Riche-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49689|url-status=dead}}</ref>||26||Puerto Príncipe |- | '''{{IND}}'''||Shivani Jadhav<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-International-India-2019-Shivani-Jadhav-Chhattisgarh-Full-Results-Miss-India-2019/49096|title=Shivani Jadhav crowned Miss Grand India 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-06-15|language=en|archivedate=2019-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190616105452/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-International-India-2019-Shivani-Jadhav-Chhattisgarh-Full-Results-Miss-India-2019/49096|url-status=dead}}</ref>||23||Pune |- | '''{{INA}}'''||Sarlin Delee Jones<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Indonesia-2019-Winner-Sarlin-Jones-Full-Results-Coronation-Finale/49524|title=Sarlin Jones crowned Miss Grand Indonesia 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-08-30|language=en|archivedate=2019-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190830122057/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Indonesia-2019-Winner-Sarlin-Jones-Full-Results-Coronation-Finale/49524|url-status=dead}}</ref>||18||Kupang |- | '''{{IRL}}'''||Mint Sudawan Kumdee<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Ireland-2019-Replacement-Mint-Sudawan-Kumdee-Delegate-Miss-Grand-Ireland/49705|title=Mint Sudawan Kumdee is the new Miss Grand Ireland 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-24|language=en|archivedate=2019-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190924111639/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Ireland-2019-Replacement-Mint-Sudawan-Kumdee-Delegate-Miss-Grand-Ireland/49705|url-status=dead}}</ref>||26||Dublín |- | '''{{ITA}}'''||Mirea Sorrentino<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Italy-2019-Winner-Mirea-Sorrentino-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49684|title=Meet the newly crowned Miss Grand Italy 2019 Mirea Sorrentino|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-20|language=en|archivedate=2019-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190921104252/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Italy-2019-Winner-Mirea-Sorrentino-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49684|url-status=dead}}</ref>||21||Pompeya |- | '''{{JPN}}'''||Adeline Minatoya<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Japan-2019-Winner-Adeline-Minatoya-Full-Results-Coronation/49242|title=Adeline Minatoya crowned Miss Grand Japan 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-07|language=en|archivedate=2020-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200422104049/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Japan-2019-Winner-Adeline-Minatoya-Full-Results-Coronation/49242|url-status=dead}}</ref>||25||Nagano |- | '''{{LAT}}'''||Jekaterīna Aleksejeva<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/MISSGRANDINTERNATIONAL/posts/2521906064499041|title=Congratulations to the newly crowned Miss Grand Latvia 2019 : Jekaterina Aleksejeva|editor=''Miss Grand International''|accessdate=2019-09-16|language=en}}</ref>||24||Riga |- |'''{{LIB}}'''||Stephanie Dash Karam Tovar<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Lebanon-2019-Winner-Stephanie-Karam-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49607|title=Stephanie Karam elected Miss Grand Lebanon 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-10|language=en|archivedate=2019-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190924114241/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Lebanon-2019-Winner-Stephanie-Karam-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49607|url-status=dead}}</ref>||26||México City |- | '''{{MAC}}'''||Loi Chi «Yammie» Ian<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Macau-2019-Winner-Loi-Chi-Ian-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49710|title=Loi Chi Ian appointed Miss Grand Macau 2019 for Miss Grand International 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-25|language=en|archivedate=2019-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190925180518/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Macau-2019-Winner-Loi-Chi-Ian-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49710|url-status=dead}}</ref>||27||Macau |- |'''{{MAL}}'''||Mel Dequanne Abar<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Malaysia-2019-Winner-Mel-Dequanne-Abar-Result-Malaysia-Representative-Miss-Grand-International-2019/48882|title=Mel Dequanne Abar crowned Miss Grand Malaysia 2019 for Miss Grand International 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-03-29|language=en|archivedate=2019-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190602140330/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Malaysia-2019-Winner-Mel-Dequanne-Abar-Result-Malaysia-Representative-Miss-Grand-International-2019/48882|url-status=dead}}</ref>||20||Kota Kinabalu |- | '''{{MRI}}'''||Shanone Savatheama<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Mauritius-2019-Shanone-Savatheama-Delegate-Contestant-Miss-Grand-International-2019/49707|title=Shanone Sav is Miss Grand Mauritius 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-24|language=en|archivedate=2019-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190924111638/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Mauritius-2019-Shanone-Savatheama-Delegate-Contestant-Miss-Grand-International-2019/49707|url-status=dead}}</ref>||21||Port Louis |- |'''{{MEX}}'''||ម៉ារីមិនល្អ<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Maria-Malo-of-Mexico-State-wins-Miss-Grand-Mexico-2019/49033|title=María Malo representing Estado de México crowned Miss Grand Mexico 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-06-02|language=en|archivedate=2019-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190602131142/https://www.angelopedia.com/news/Maria-Malo-of-Mexico-State-wins-Miss-Grand-Mexico-2019/49033|url-status=dead}}</ref>||22||Huixquilucan |- |'''{{MMR}}'''||Hmwe Thet Lwin<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Hmwe-Thet-Miss-Grand-Myanmar-2019-Official-Confirmation-Miss-Grand-International-2019/49104|title=Hmwe Thet officially confirmed as Miss Grand Myanmar 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-06-17|language=en|archivedate=2019-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190617163100/https://www.angelopedia.com/news/Hmwe-Thet-Miss-Grand-Myanmar-2019-Official-Confirmation-Miss-Grand-International-2019/49104|url-status=dead}}</ref>||25|| Myeik |- | '''{{NEP}}'''||Nisha Pathak<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Nepal-2019-Winner-Nisha-Pathak-Delegate-Contestant-Miss-Grand-International-2019/49675|title=Nisha Pathak is Miss Grand Nepal 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-19|language=en|archivedate=2019-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190921111814/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Nepal-2019-Winner-Nisha-Pathak-Delegate-Contestant-Miss-Grand-International-2019/49675|url-status=dead}}</ref>||22||Katmandú |- | '''{{NIC}}'''||Vanessa de los Ángeles Huerta Baldizón<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/MISSGRANDINTERNATIONAL/posts/2500983546591293|title=Baldizon Huerta Vanessa De Los Angeles is #MissGrandNicaragua2019|editor=''Miss Grand International''|accessdate=2019-09-04|language=en}}</ref>||22||León |- | '''{{NGR}}'''||Favour Oonye Ocheche<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Nigeria-2019-Winner-Ocheche-Favour-Official-Confirmation-Miss-Grand-International-2019/49374|title=Ocheche Favour crowned Miss Grand Nigeria 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-08-07|language=en|archivedate=2019-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190921113437/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Nigeria-2019-Winner-Ocheche-Favour-Official-Confirmation-Miss-Grand-International-2019/49374|url-status=dead}}</ref>||20||Oturkpo |- | '''{{NED}}'''||Margaretha Emma de Jong<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Netherlands-2019-Winner-Margaretha-De-Jong-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49570|title=Margaretha de Jong to represent Netherlands at Miss Grand International 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-04|language=en|archivedate=2019-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190904170114/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Netherlands-2019-Winner-Margaretha-De-Jong-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49570|url-status=dead}}</ref>||22||Jistrum |- | '''{{PAN}}'''||ខាមីន ដាយតុន<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Senorita-Panama-Grand-International-2019-Winner-Carmen-Drayton-Full-Results-Coronation/49128|title=Carmen Drayton crowned Señorita Panamá Grand International 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-06-01|language=en|archivedate=2019-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190715095020/https://www.angelopedia.com/news/Senorita-Panama-Grand-International-2019-Winner-Carmen-Drayton-Full-Results-Coronation/49128|url-status=dead}}</ref>||23||Colón |- |'''{{PAR}}'''||Milena Montserrat Rodríguez Coronel<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Paraguay-2019-Winner-Milena-Rodriguez-Full-Results-Paraguay-Miss-Grand-International-2019/48510|title=Milena Rodríguez of Itapúa crowned Miss Grand Paraguay 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-02-25|language=en|archivedate=2019-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328141732/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Paraguay-2019-Winner-Milena-Rodriguez-Full-Results-Paraguay-Miss-Grand-International-2019/48510|url-status=dead}}</ref>||20|| Encarnación |- |'''{{PER}}'''||Camila Namie Escribens<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Peru-2019-Winner-Camila-Escribens-Coronation-Miss-Grand-International-2019/49075|title=Camila Escribens officially crowned Miss Grand Peru 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-06-11|language=en|archivedate=2019-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190620144140/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Peru-2019-Winner-Camila-Escribens-Coronation-Miss-Grand-International-2019/49075|url-status=dead}}</ref>||21|| Long Beach |- | '''{{POL}}'''||Patrycja Woźniak<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Patrycja-Wozniak-Miss-Grand-Poland-2019-Miss-Grand-International-2019-Full-results/49105|title=Patrycja Wozniak confirmed as Miss Grand Poland 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-06-18|language=en|archivedate=2019-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190619172005/https://www.angelopedia.com/news/Patrycja-Wozniak-Miss-Grand-Poland-2019-Miss-Grand-International-2019-Full-results/49105|url-status=dead}}</ref>||20||Lodz |- | '''{{POR}}'''||Laura Emilia Cunha Gameiro<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Portugal-2019-Winner-Laura-Gameiro-Results/49305|title=Laura Gameiro crowned Miss Grand Portugal 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-07-28|language=en|archivedate=2019-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190728121028/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Portugal-2019-Winner-Laura-Gameiro-Results/49305|url-status=dead}}</ref>||23||Paris |- | '''{{PUR}}'''||Hazel Marie Ortíz Méndez<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Nuestra-Belleza-Puerto-Rico-2019-Miss-Grand-Puerto-Rico-2019-Winner-Hazel-Ortiz-Mendez/49625|title=Hazel Ortiz crowned Miss Grand Puerto Rico 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-12|language=en|archivedate=2019-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190921132203/https://www.angelopedia.com/news/Nuestra-Belleza-Puerto-Rico-2019-Miss-Grand-Puerto-Rico-2019-Winner-Hazel-Ortiz-Mendez/49625|url-status=dead}}</ref>||22||Morovis |- | '''{{CZE}}'''||Maria «Mary» Boichenko<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Czech-Republic-2019-1st-Vicemiss-Maria-Boichenko-Miss-Grand-Czech-Republic-2019-For-Miss-Grand-International-2019/48438|title=Maria Boichenko crowned Miss Grand Czech Republic 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-02-08|language=en|archivedate=2019-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328164806/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Czech-Republic-2019-1st-Vicemiss-Maria-Boichenko-Miss-Grand-Czech-Republic-2019-For-Miss-Grand-International-2019/48438|url-status=dead}}</ref>||23||Praga |- | '''{{DOM}}'''||Stéphanie Liz Bustamante Rodríguez<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Dominican-Republic-2019-Winner-Stephanie-Bustamante-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49704|title=Stephanie Bustamante is Miss Grand Dominican Republic 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-09-24|language=en|archivedate=2019-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190924111643/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Dominican-Republic-2019-Winner-Stephanie-Bustamante-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49704|url-status=dead}}</ref>||27||Paterson |- | [[File:Proposed flag of Réunion (VAR).svg|20px]] '''[[រេននីយូ]]'''||Laëtitia Hoareau-Boyer<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/MISSGRANDINTERNATIONAL/posts/2534046326618348|title=Congratulations to the newly crowned Miss Grand Reunion Island 2019: Laetitia Hoareau-boyer|editor=''Miss Grand International''|accessdate=2019-09-24|language=en}}</ref>||25|| Terre Sainte |- | '''{{ROM}}'''||Ramona Vatamanu<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/miss.grand.romania.fan.page/posts/2404829219758643|title=Ramona Vatamanu - Miss Grand International Romania 2019|author=Miss Grand International Romania en [[Facebook]]|date=2019-10-04|accessdate=2019-10-08}}</ref>||27||București |- | '''{{RUS}}'''||Kamilla Uralovna Khusainova<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Russia-2019-Winner-Kamilla-Khusainova-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49512|title=Kamilla Khusainova is Miss Grand Russia 2019 for Miss Grand International 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-08-28|language=en|archivedate=2019-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190828081227/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Russia-2019-Winner-Kamilla-Khusainova-Delegate-Miss-Grand-International-2019/49512|url-status=dead}}</ref>||21 ||Kazan |- | '''{{RSA}}'''||Belindé Bella Schreuder<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-South-Africa-2019-Winner-Belinde-Bella-Schreuder/49008|title=Belinde Bella Schreuder crowned Miss Grand South Africa 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-05-01|language=en|archivedate=2019-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526215601/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-South-Africa-2019-Winner-Belinde-Bella-Schreuder/49008|url-status=dead}}</ref>||23||Centurion |- | '''{{SWE}}''' ||Clara Linnea Wahlqvist<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/MISSGRANDINTERNATIONAL/photos/a.568738516482482/2542135722476075/|title=Official Confirmation. Congratulations to the newly crowned Miss Grand Sweden 2019: Clara Linnea Wahlqvist. a 20-year-old with the height of 181 cm.|author=Miss Grand International en Facebook|date=2019-09-28|accessdate=2019-09-28|language=en}}</ref>||20||Tormestorp |- | '''{{THA}}'''||អារ៉ាហាស៊ូប៉ារុក<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Thailand-2019-Winner-Arayha-Suparurk-Coronation-Full-Results/49226|title=Arayha Suparurk crowned Miss Grand Thailand 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-07-13|language=en|archivedate=2019-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714081748/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-Thailand-2019-Winner-Arayha-Suparurk-Coronation-Full-Results/49226|url-status=dead}}</ref>||25||Nakhon Phanom |- | '''{{UKR}}'''||Viktoriya Myronova<ref>{{cite web|url=https://theqtimes.com/in-the-contest-queen-of-ukraine-2019-won-victoria-mironova-photos-of-beauties-behind-the-scenes/9899/|title=In the contest "Queen of Ukraine-2019" won Victoria Mironova|editor=''The Quebec Times''|accessdate=2019-05-22|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190715103801/https://theqtimes.com/in-the-contest-queen-of-ukraine-2019-won-victoria-mironova-photos-of-beauties-behind-the-scenes/9899/|archivedate=2019-07-15}}</ref>||24||Odesa |- | '''{{VEN}}'''||'''បាលីនទីណា ភីការ៉ា'''<ref>{{cite web|url=http://missgrandinternational.perubeauties.org/2018/12/lourdes-valentina-figuera-es-miss-grand.html|title=Lourdes Figuera es Miss Grand Venezuela 2019|editor=''Perubeauties.org''|accessdate=2018-12-08}}</ref>||19||Puerto La Cruz |- | '''{{VIE}}'''||Nguyễn Hà Kiều Loan<ref>{{cite web|url=https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-International-Vietnam-2019-Nguyen-Ha-Kieu-Loan-First-Runner-Up-Miss-World-Vietnam-2019/49360|title=Nguyễn Hà Kiều Loan is Miss Grand International Vietnam 2019|editor=''Angelopedia''|accessdate=2019-08-05|language=en|archivedate=2019-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190806095350/https://www.angelopedia.com/news/Miss-Grand-International-Vietnam-2019-Nguyen-Ha-Kieu-Loan-First-Runner-Up-Miss-World-Vietnam-2019/49360|url-status=dead}}</ref>||19||Quảng Nam |- |} ==ឯកសារយោង== {{reflist|3}} b1u6a3xuxnwfrzdnswt5pc8q3jk8uiv 0 45956 342869 339144 2026-11-11T01:41:42Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342869 wikitext text/x-wiki {{About|សង្គ្រាមដែលបានចាប់ផ្ដើមតាំងពីឆ្នាំ២០១៤|អត្ថបទស្ដីអំពីព្រឹត្តិការណ៍ឈ្លានពាននៅក្នុងឆ្នាំ២០២២|ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធផ្សេងទៀតរវាងប្រទេសទាំងពីរនេះ|បញ្ជីរាយជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែន}} {{Infobox military conflict | conflict = សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន | partof = [[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅក្នុងទឹកដីអតីតសហភាពសូវៀត|ជម្លោះនៅក្នុងទឹកដីអតីតសហភាពសូវៀត]] | image = {{Multiple image | perrow = 2/2/2 | total_width = 300 | border=infobox | image1= Anti-terrorist operation in eastern Ukraine (War Ukraine) (27843153986).jpg | image2= Передача трофейной украинской техники и вооружения подразделениям ЛНР 016.png | image3= Kyiv after Russian shelling, 2022-10-10 (073).webp | image4= A Russia-backed rebel armored fighting vehicles convoy near Donetsk, Eastern Ukraine, May 30, 2015.jpg | image5= Bucha. Faces of War. - Ukraine War Photo Exhibition 2023 (52703004165).jpg | image6= Avdiivka after Russian bombing, 2023-05-23 (01).jpg}} | caption = '''ពីឆ្វេងទៅស្ដាំតាមទ្រនិចនាឡិកា'''៖ ទាហានអ៊ុយក្រែនកំឡុង[[សង្គ្រាមនៅដុនបាស]] (២០១៥), រថក្រោះ [[T-64]] របស់រុស្ស៊ីជាមួយសញ្ញា "[[Z (និមិត្តសញ្ញាយោធា)|Z]]" (២០២២),​ កងកម្លាំងនៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្កិ៍]]របស់រុស្ស៊ី (២០១៥), អគារលំនៅដ្ឋាននៅក្រុង[[អាឌីហ្យកា]]ក្រោយរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយគ្រាប់មីស៊ីលរុស្ស៊ី (២០២៣), រថយន្តយោធាខ្ទិចខ្ទាំក្រោយ[[សមរភូមិប៊ូតឆា|ផ្ទុះអាវុធនៅក្រុងប៊ូតឆា]] (២០២២), រថយន្តស៊ីវិលកំពុងឆាបឆេះជាមួយនឹងសាកសពដេកនៅនឹងដីក្រោយត្រូវទទួលរងគ្រាប់មីស៊ីលរុស្ស៊ីក្នុងទីក្រុង[[កៀវ]] (២០២២)។ | date = [[ការកាត់តំបន់គ្រីមៀដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|២៧ កុម្ភៈ ២០២៤]]{{refn|group=ស|កាលបរិច្ឆេទនៃសង្គ្រាមនិងការកាន់កាប់ឧបទ្វីបគ្រីមៀគឺមាន "បដិវាទកម្ម និងបញ្ហាចោទជាច្រើន"។<ref name="Disunited">{{Cite book|last=McDermott|first=Roger N.|title=The Return of the Cold War: Ukraine, the West and Russia|year=2016|isbn=978-1-138-92409-3 |editor-last=Black |editor-first=J.L.|publisher=[[Routledge]]|location=London|pages=99–129|chapter=Brothers Disunited: Russia's use of military power in Ukraine|doi=10.4324/9781315684567-5|oclc=909325250 |editor-last2=Johns |editor-first2=Michael |chapter-url=https://www.academia.edu/11853815}}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន ក៏ដូចជា[[តុលាការសិទ្ធិមនុស្សអឺរ៉ុប]]បានយល់ស្របគ្នា និងចាត់ទុកថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ ជាថ្ងៃដែលរុស្ស៊ីបានត្រួតត្រាគ្រីមៀ<ref>{{cite web |title=Ukraine v. Russia (re Crimea) (decision) |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=002-13090 |publisher=[[តុលាការសិទ្ធិមនុស្សអឺរ៉ុប|European Court of Human Rights]] |date=January 2021}}</ref> បន្ទាប់ពីកងពិសេសរុស្ស៊ីគ្មានសញ្ញាសម្គាល់បានចូលគ្រប់គ្រងស្ថាប័ននយោបាយគ្រីមៀ។<ref name="auto5">{{cite book |last1=Sasse |first1=Gwendolyn |title=Russia's War Against Ukraine |date=2023 |publisher=Wiley & Sons |page=2004 }}</ref> ក្រោយៗមក រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីក៏បានតាំងថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈជា "ទិវាកងកម្លាំងប្រតិបត្តិការពិសេស"។<ref name="auto2"/> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ [[វែរឃូវណារ៉ាដា|រដ្ឋសភាអ៊ុយក្រែន]]បានកំណត់ថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ ជាផ្លូវការថាជា "ថ្ងៃចាប់ផ្ដើមនៃការកាន់កាប់បណ្ដោះអាសន្ននៃតំបន់គ្រីមៀ និងសេវ៉ាស្តូប៉ូលដោយរុស្ស៊ី"<ref>{{cite web|title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) 'Няша' Поклонська обіцяє бійцям 'Беркута' покарати учасників Майдану|url=https://www.segodnya.ua/ua/regions/krym/nyasha-poklonskaya-obeshchaet-boycam-berkuta-nakazat-uchastnikov-maydana-700800.html|access-date=15 August 2025|website=www.segodnya.ua|archivedate=10 មករា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200110141947/https://www.segodnya.ua/ua/regions/krym/nyasha-poklonskaya-obeshchaet-boycam-berkuta-nakazat-uchastnikov-maydana-700800.html|url-status=dead}}</ref> ដោយសម្អាងលើកាលបរិច្ឆេទដែលបានចារលើ[[មេដាយ "សម្រាប់ការត្រឡប់មកវិញនៃគ្រីមៀ"]] របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=7683rd meeting of the United Nations Security Council. Thursday, 28 April 2016, 3 p.m. New York|url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&Lang=E}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរនោះ ប្រធាន[[វែរឃូវណារ៉ាដាគ្រីមៀ|ក្រុមប្រឹក្សាកំពូលគ្រីមៀ]] លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ អាន់ឌ្រីយ៉ូវិច ឃនស្តានទីណូហ្វ|វ៉្លាឌីមៀរ ឃនស្តានទីណូហ្វ]]បាននិយាយថាតំបន់គ្រីមៀកំពុងនឹងត្រៀមខ្លួនចុះចូលជាមួយរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Спікер ВР АРК вважає, що Крим може відокремитися від України|url=https://www.pravda.com.ua/news/2014/02/20/7015117/ |access-date=15 August 2025|website=Українська правда}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសរុស្ស៊ី លោកស៊ែរហ្គី ឡាហ្វរូហ្វបានអះអាងថា "កាលបរិច្ឆេទចាប់ផ្ដើម" នៅលើមេដាយនោះគឺជាកាលបរិច្ឆេទមុនថ្ងៃកំណត់បង្កឡើងដោយ "ការភាន់ច្រឡំបច្ចេកទេស"។<ref>{{cite web|title=Russia's Orwellian 'diplomacy'|url=https://www.unian.info/politics/2347252-two-headed-orwell.html |access-date=15 August 2025|website=unian.info |date=15 January 2018 }}</ref> តាមរយៈ[[:ru:Крым. Путь на Родину|ភាពយន្តរុស្ស៊ីអំពីការកាត់ទឹកដីគ្រីមៀ]]នោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថាលោកប្រធានាធិបតីពូទីនបានបញ្ជាឱ្យផ្ដើមប្រតិបត្តិការ "ស្ដារ" តំបន់គ្រីមៀមករុស្ស៊ីវិញនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំបន្ទាន់ពេញមួយយប់មួយនៅថ្ងៃទី២២ ឈានចូលថ្ងៃទី២៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤។<ref name=Disunited /><ref name="Yahoo News">{{Cite news|date=8 March 2015|title=Putin describes secret operation to seize Crimea|work=Yahoo News|url=https://news.yahoo.com/putin-describes-secret-operation-seize-crimea-212858356.html |access-date=24 March 2015}}</ref>}} – បច្ចុប្បន្ន | place = អ៊ុយក្រែន រុស្ស៊ី និង[[សមុទ្រខ្មៅ]] | territory = {{bulleted list |[[ការកាត់តំបន់គ្រីមៀដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ីបានកាត់តំបន់គ្រីមៀ]]ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ និងទឹកដីមួយភាគតូចនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសអ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០២២ |រុស្ស៊ីបានកាន់កាប់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនប្រមាណជាង ១៨% បើគិតត្រឹមខែមីនា ឆ្នាំ២០២៤<ref>{{cite news |last1=MacFarquhar |first1=Neil |title=Five Takeaways From Putin's Orchestrated Win in Russia |url=https://www.nytimes.com/2024/03/17/world/europe/russia-election-putin-takeaways.html |work=The New York Times |date=17 March 2024}}</ref> |អ៊ុយក្រែនបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីមួយផ្នែកនៃ[[អូប្លាសគូស្គិ៍]]របស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ }} | status = កំពុងសកម្ម | combatant1 = {{flag|រុស្ស៊ី}} *​ ​{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍|name=ស.ប. ដូណេតស្ក៍}}{{refn|name=Recognition|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍គឺជារដ្ឋអាយ៉ងរបស់រុស្ស៊ីដែលបានប្រកាសឯករាជ្យពីប្រទេសអ៊ុយក្រែននៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤។ នៅឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋទាំងពីរនេះបានប្រកាសទទួលស្គាល់គ្នាទៅវិញទៅមក និងព្រមទាំងត្រូវទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិបន្ថែមពីប្រទេសរុស្ស៊ី ស៊ីរី កូរ៉េខាងជើង និងបណ្ដារដ្ឋគ្នីគ្នាដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួចប៉ុន្មានទៀត។ មកដល់ថ្ងទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានប្រកាស់កាត់ផ្តាច់រដ្ឋទាំងពីរចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។|group=ស}} * {{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|name=ស.ប. លូហ្កានស្ក៍}}{{refn|name=Recognition|group=ស}} {{flag|កូរ៉េខាងជើង}}<ref name="The Guardian: North Korean Troops Deployed">{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |last2=McCurry |first2=Justin |name-list-style=and |date=10 October 2024 |title=North Koreans deployed alongside Russian troops in Ukraine, sources say |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/10/north-korea-engineers-deployed-russia-ukraine |location=United Kingdom|access-date=25 April 2025 |website=The Guardian}}</ref><br/>{{flag|បេឡារុស}}{{refn|group=ស|កាលពីឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសបេឡារុសបានអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីវាយចូលឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនចេញពីទឹកដីរបស់ខ្លួន<ref name="CNN invasion routes">{{cite news |last1=Lister |first1=Tim |last2=Kesa |first2=Julia |title=Ukraine says it was attacked through Russian, Belarus and Crimea borders |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |access-date=25 April 2025 |publisher=CNN |date=24 February 2022 |location=Kyiv |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224071121/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Murphy |first1=Palu |title=Troops and military vehicles have entered Ukraine from Belarus |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_d115a65e9b6348752422ad427fa83b95 |access-date=25 April 2025 |publisher=CNN |date=24 February 2022 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223185404/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/ |url-status=live}}</ref><ref name="o285">{{cite web | title=Why is Belarus admitting Wagner leader and backing Russia against Ukraine? | website=BBC | date=26 June 2023 | url=https://www.bbc.com/news/world-65964623 | access-date=25 April 2025}}</ref> និងព្រមទាំងការបាញ់បំផ្លោងមីស៊ីលផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Missiles launched into Ukraine from Belarus |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?pinned_post_locator=urn:asset:4b1fae66-d68a-4ba0-9cb3-bf962c5a10d2 |work=BBC News |date=27 February 2022 |access-date=25 April 2025 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302125730/https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?pinned_post_locator=urn%3Aasset%3A4b1fae66-d68a-4ba0-9cb3-bf962c5a10d2 |url-status=live}}</ref>}} | combatant2 = {{flag|អ៊ុយក្រែន}} | commander1 = '''{{flag|រុស្ស៊ី}}''' {{plainlist| * [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] * [[ស៊ែរហ្គី ស៊ុយហ្គូ]] * [[វ៉ាឡេរី យ៉េរ៉ាសេមឺហ្វ]] * [[លេអូនីដ​ ប៉ាសេស្នីគ]] }} | commander2 = '''{{flag|អ៊ុយក្រែន}}''' {{plainlist| *​ [[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]] * [[អូឡិចសាន់ដឺ ស៊ីរស្គី]] }} | casualties3 = របាយការណ៍ជាច្រើនមានចំនួនប៉ាន់ស្មាន់ខុសៗគ្នា ដោយចំនួនយ៉ាងតិចក៏រាប់ម៉ឺននាក់ឡើងដែរ។<ref>{{cite news |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine in numbers |url=https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |work=Euractiv |date=14 February 2023 |access-date=17 September 2024 |archive-date=12 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712061818/https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hussain |first1=Murtaza |title=The War in Ukraine Is Just Getting Started |url=https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |work=The Intercept |date=9 March 2023 |access-date=17 September 2024 |archive-date=18 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518234805/https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |url-status=live }}</ref> }} '''សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន'''{{Refn|group=ស|[[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ российско-украинская война; និងជា[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]៖ російсько-українська війна។}} ដែលកំពុងឆាបឆេះបច្ចុប្បន្នបានផ្ទុះឡើងដំបូងនៅកំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤។ បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តភាពថ្លៃថ្នូរ]]នៅ[[អ៊ុយក្រែន]]បានបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានបញ្ជូនទ័ពចូលកាន់កាប់ និងកាត់តំបន់[[គ្រីមៀ]]ពីប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងថែមទាំងបានគ្រាំទ្រផ្ដល់ជាជំនួយដល់ចលនាផ្ដាច់ខ្លួននិយមនៅអ៊ុយក្រែនក្នុង[[សង្គ្រាមដុនបាស]]ផងដែរ។ ក្នុងប៉ុន្មានប្រាំបីឆ្នាំដំបូងនៃជម្លោះនេះក៏មានការប៉ះទង្គិចផ្លូវទឹក និងសង្គ្រាមបច្ចេកវិទ្យាដែរ។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រុស្ស៊ីបានបើក[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ការឈ្លានពានទ្រង់ទ្រាយធំចូលក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន]]​ដែលនាំឱ្យរុស្ស៊ីកាន់កាប់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនច្រើនបន្ថែមទៀត។ វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជម្លោះយោធាដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបចាប់តាំងពីបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ]]មក។ សង្គ្រាមនេះផងដែរបាននាំឱ្យមាន[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួន]]ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយនៅលើទឹកដីអឺរ៉ុប និងបណ្ដាលឱ្យមនុស្សស្លាប់រាប់ម៉ឺននាក់។ នៅដើមឆ្នាំ២០១៤ មហាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដែលគេស្គាល់ថា[[អឺរ៉ូម៉ីដាន]]បានផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែននាពេលនោះដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាច[[ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន|ប្រធានាធិបតី]][[វិចទ័រ យ៉ានូកូវិច]]ដែលមានទំនោរទៅកាន់រុស្ស៊ី។ មិនយូរប៉ុន្មាន ចលនារើបម្រះគាំទ្ររុស្ស៊ីបានផ្ទុះឡើងនៅប៉ែកខាងត្បូង និងខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែន​ ខណៈទាហានរុស្ស៊ីបានវាតទីចូលកាន់កាប់តំបន់[[គ្រីមៀ]]។​ ភ្លាមៗនោះ រុស្ស៊ីបានធ្វើ[[ប្រជាមតិតំបន់គ្រីមៀឆ្នាំ២០១៤|ប្រជាមតិកាត់តំបន់គ្រីមៀ]]ជាទឹកដីកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន​ នាំឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិជាច្រើនបានបដិសេដមិនទទួលស្គាល់។ នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីបានវាយកាន់កាប់ទីក្រុងមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់ដុនបាស​ ភាគខាងកើតនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍]]ជារដ្ឋឯករាជ្យដែលជាដើមហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមនៅដុនបាស|សង្គ្រាមតំបន់ដុនបាស]]ឡើង។ រុស្ស៊ីបានគាំទ្រក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននិយមទាំងពីរនេះដោយបញ្ជូនកងទ័ព និងរថក្រោះរបស់ខ្លួនចូលជាសម្ងាត់ ខណៈអ៊ុយក្រែនបានបរាជ័យក្នុងការដណ្ដើមទឹកដីជាយខាងកើតនិងត្បូងរបស់ខ្លួនមកវិញ។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៥ ប្រទេសរុស្ស៊ី​ និងអ៊ុយក្រែនបានយល់ស្របចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងមីនស្កឹ|កិច្ចព្រមព្រៀងមីនស្កឹទីពីរ]]ក្នុងគោលបំណងបញ្ចប់ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ ប៉ុន្តែកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនត្រូវបានភាគីទាំងពីរអនុវត្តខ្ជាប់ខ្ជួននោះឡើយ។ សង្គ្រាមដុនបាសបានបន្តវិវត្តទៅជាជម្លោះលេណដ្ឋានរវាងកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន រុស្ស៊ី​ និងចលនារដ្ឋបំំបែកខ្លួនទាំងពីរ ហើយនៅប៉ុន្មានឆ្នាំបន្ទាប់ បទឈប់បាញ់មួយចំនួនក៏ត្រូវបានចុះ ប៉ុន្តែសុពលភាពនិងប្រសិទ្ធភាពរបស់វាគឺមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីរក្សាសន្តិភាពបានស្ថិតស្ថេរយូរប៉ុន្មានទេ។ ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ២០២១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបាន[[វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២|ប្រមូលផ្ដុំកងទ័ពរបស់ខ្លួន]]នៅក្បែរព្រំដែនប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងព្រមទាំងនៅក្នុងប្រទេស[[បេឡារុស]]ផង។​ មន្ត្រីរុស្ស៊ីនាពេលនោះបានប្រកែកម្តងហើយម្តងទៀតថារុស្ស៊ីមិនមានផែនការអ្វីក្នុងវាយប្រហារលើប្រទេសអ៊ុយក្រែននោះទេ។ នៅកំឡុងពេលនោះ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានបញ្ចេញទស្សនៈជាតិនិយមជ្រុលជ្រើម និងថែមទាំងបានបដិសេធសិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ុយក្រែនទៀតផង។ លោក​បាន​ទាមទារ​ឱ្យអ៊ុយក្រែនហាម[[ទំនាក់ទំនងអ៊ុយក្រែន–ណាតូ|មិនចូ​ល​រួម​ជាមួយ​សម្ព័ន្ធ​យោធា]]​[[ណាតូ]]ជាដាច់ខាត។ នៅដើមឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ជារដ្ឋឯករាជ្យ។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ លោកពូទីនបានប្រកាស"[[ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស]]" "ដើម្បីធ្វើវិយោធកម្ម និងវិណាស៊ីកម្ម"ប្រទេសអ៊ុយក្រែន ដោយអះអាងថា រុស្ស៊ីមិនមានផែនការកាន់កាប់ប្រទេសអ៊ុយក្រែននោះឡើយ។ សកម្មភាពឈ្លានពានរបស់រុស្សីទៅលើអ៊ុយក្រែនត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិជាច្រើនប្រកាសថ្កោលទោស ហើយប្រទេសជាច្រើនផងដែរក៏បានដាក់ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីដោយបានបញ្ជូនជំនួយមនុស្សធម៌ និងយោធាទៅឱ្យប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងជួរការពារ​ដ៏ស្អិតរមួតរបស់អ៊ុយក្រែន រុស្ស៊ី​ក៏បាន​បញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការវាយយករដ្ឋធានី[[កៀវ]]របស់អ៊ុយក្រែននៅ​អំឡុងដើម​ខែ​មេសា។ ចាប់ពីខែសីហាមក កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានចាប់ផ្តើមវាយដណ្តើមយកទឹកដីរបស់ខ្លួនវិញបន្តិចម្តងៗជាពិសេសនៅតំបន់ភាគឦសាន និងខាងត្បូង។ មក​ចុង​ខែ​កញ្ញា រុស្ស៊ី​បាន​ប្រកាស​កាត់ខេត្ត​ចំនួន​បួនរបស់អ៊ុយក្រែនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់​ដោយ​ផ្នែកដោយ​ត្រូវ​រងការ​​ថ្កោលទោសជាអន្តរជាតិបន្ថែម។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ស្ថានការណ៍សង្គ្រាមរវាងរដ្ឋទាំងពីរមិនមានការប្រែប្រួលអ្វីច្រើននោះទេ។ ខណៈសង្គ្រាមឈ្លានពានកំពុងតានតឹង កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនក៏បានឆ្លៀតឱកាសវាយប្រហាររុស្ស៊ីវិញដូចជា ការលុកលុយឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុងតំបន់គូស្គិ៍របស់រុស្ស៊ីកាលពីខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤។ ដោយហេតុឃើញថារុស្ស៊ី​បាន​ធ្វើ​ការ​វាយ​ប្រហារ​ដោយ​ចេតនា និង​មិន​រើសអើង​ម្តង​ហើយ​ម្តង​ទៀត​ទៅលើ​ជន​ស៊ីវិល​ [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]] (ICC) បានបើកការស៊ើបអង្កេតពីបទ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] ហើយក៏បានចេញដីកាចាប់ខ្លួនលោកពូទីន និងមន្ត្រីរុស្ស៊ីមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news |date=9 April 2022 |title=Chernihiv: Are these Russia's weapons of war? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61036880 |access-date=18 September 2024 |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503080643/https://www.bbc.com/news/world-europe-61036880 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Gall |first1=Carlotta |last2=Kramer |first2=Andrew E. |date=3 April 2022 |title=In a Kyiv Suburb,'They Shot Everyone They Saw'|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/04/03/world/europe/ukraine-russia-war-civilian-deaths.html |access-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412065516/https://www.nytimes.com/2022/04/03/world/europe/ukraine-russia-war-civilian-deaths.html |archive-date=12 April 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="HRMMU_Statement_March">{{Cite web |last=Bogner |first=Matilda |date=25 March 2022 |title=Situation in Ukraine. Statement delivered by the Head of Human Rights Monitoring Mission in Ukraine on the situation in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/en/statements/2022/03/situation-ukraine |publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref> ==ផ្ទៃរឿង== {{Main|ទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន}} ===អ៊ុយក្រែនឯករាជ្យ និងបដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូច=== {{Further|បដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូច}} [[File:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|left|ពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងបេឡូវេហ្សា]] ដោយប្រមុខរដ្ឋ និងរដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសបេឡារុស រុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ១៩៩១]] បន្ទាប់ពី[[សហភាពសូវៀត]]បាន[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|រំលាយ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែននូវតែបន្តទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទជាមួយគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៩៩៤​ អ៊ុយក្រែនបានទទូលយល់ស្របតាម[[សន្ធិសញ្ញាស្ដីពីការមិនសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ក្នុងនាមជារដ្ឋគ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ<ref>{{cite web |url=https://www.lawfaremedia.org/article/revisiting-ukraines-nuclear-past-will-not-help-secure-its-future |title=Revisiting Ukraine's Nuclear Past Will Not Help Secure Its Future |first=Mariana |last=Budjeryn |work=Lawfare |date=21 May 2021 |access-date=23 October 2024 |archive-date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113122700/https://www.lawfaremedia.org/article/revisiting-ukraines-nuclear-past-will-not-help-secure-its-future |url-status=live }}</ref> ហើយជាលទ្ធផល អាវុធនុយក្លេអ៊ែរទាំងប៉ុន្មានរបស់អតីតសហភាពសូវៀតក៏ត្រូវបានយកចេញពីប្រទេសអ៊ុយក្រែនដើម្បីទៅកម្ទេចចោល។<ref>{{cite web |last=Budjeryn |first=Mariana |title=Issue Brief #3: The Breach: Ukraine's Territorial Integrity and the Budapest Memorandum |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/Issue%20Brief%20No%203--The%20Breach--Final4.pdf |access-date=23 October 2024 |publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305203527/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/Issue%20Brief%20No%203--The%20Breach--Final4.pdf |url-status=live }}</ref> ជាថ្នូរតបស្នងវិញ ប្រទេសរុស្ស៊ី សហរាជាណាចក្រ និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានព្រមព្រៀងគ្នារក្សាបូរណភាពទឹកដី និងឯករាជ្យភាពរបស់អ៊ុយក្រែន​តាមរយៈ[[អនុស្សរណៈទីក្រុងប៊ុយដាប៉ែស|អនុស្សរណៈនៃការធានាសន្តិសុខនៅទីក្រុងប៊ុយដាប៉ែស]]។<ref>{{Cite news |last=Vasylenko |first=Volodymyr |date=15 December 2009 |title=On assurances without guarantees in a 'shelved document' |work=The Day |url=https://www.day.kiev.ua/en/article/close/assurances-without-guarantees-shelved-document |access-date=10 October 2024 |archive-date=29 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129213053/http://www.day.kiev.ua/en/article/close/assurances-without-guarantees-shelved-document |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Harahan |first=Joseph P. |date=2014 |title=With Courage and Persistence: Eliminating and Securing Weapons of Mass Destruction with the Nunn-Luger Cooperative Threat Reduction Programs |url=https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228153820/https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-date=28 February 2022 |access-date=10 October 2024 |website=DTRA History Series |publisher=Defense Threat Reduction Agency |asin=B01LYEJ56H}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសហត្ថលេខីមួយនៃ[[ធម្មនុញ្ញសម្រាប់សន្តិសុខអឺរ៉ុប]]ដែល "បញ្ជាក់ឡើងវិញនូវសិទ្ធិសេរីភាពនៃរដ្ឋដែលចូលរួមនីមួយៗក្នុងការជ្រើសរើស ឬផ្លាស់ប្តូរកិច្ចការសន្តិសុខរបស់ខ្លួន រួមទាំងសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធភាព ស្របទៅតាមការវិវត្តន៍របស់ពួកគេនីមួយៗ"។<ref>{{cite web |date=19 November 1999 |title=Istanbul Document 1999 |url=https://www.osce.org/node/39569 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/https://www.osce.org/node/39569 |archive-date=1 June 2014 |access-date=23 October 2024 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe}}</ref> ប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយពីសហភាពសូវៀតបានរំលាយ អតីតរដ្ឋ[[ប្លុកខាងកើត|ប្លុកបូព៌ា]]ជាច្រើនបានចុះចូលរួមជាមួយ[[អង្គការណាតូ]] ពិសេសបន្ទាប់ពីមើលឃើញពីការគំរាមកំហែងផ្នែកសន្តិសុខក្នុងតំបន់ពីសំណាក់ប្រទេសរុស្ស៊ី ដូចជា [[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣]] [[សង្រ្គាមនៅអាប់កាស៊ី]] (១៩៩២–១៩៩៣) និង[[សង្រ្គាមឆេឆិនលើកទី១]] (១៩៩៤–១៩៩៦) ជាដើម។ លោកពូទីនធ្លាប់បាននិយាយទាក់ទងនឹងរឿងនេះថា មហាអំណាចលោកខាងលិចបានក្បត់ការសន្យារបស់ពួកគេនៅក្នុងការមិនឱ្យបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើតចូលរួមក្នុងអង្គការបក្សសម្ព័ន្ធខ្លួនដូចជាណាតូជាដើម។<ref name="Wiegrefe 2022">{{Cite news |last=Wiegrefe |first=Klaus |date=15 February 2022 |title=NATO's Eastward Expansion: Is Vladimir Putin Right? |work=Der Spiegel |url=https://www.spiegel.de/international/world/nato-s-eastward-expansion-is-vladimir-putin-right-a-bf318d2c-7aeb-4b59-8d5f-1d8c94e1964d |access-date=23 October 2024 |issn=2195-1349 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302172351/https://www.spiegel.de/international/world/nato-s-eastward-expansion-is-vladimir-putin-right-a-bf318d2c-7aeb-4b59-8d5f-1d8c94e1964d |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Hall |first=Gavin E. L. |date=14 February 2022 |title=Ukraine: the history behind Russia's claim that Nato promised not to expand to the east |url=https://theconversation.com/ukraine-the-history-behind-russias-claim-that-nato-promised-not-to-expand-to-the-east-177085 |access-date=23 October 2024 |website=The Conversation |archive-date=15 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315083547/https://theconversation.com//ukraine-the-history-behind-russias-claim-that-nato-promised-not-to-expand-to-the-east-177085 |url-status=live }}</ref> [[File:Morning first day of Orange Revolution.jpg|thumb|left|បាតុករនៅឯ[[ទីលានឯករាជ្យ (អ៊ុយក្រែន)|ទីលានឯករាជ្យ]]នៃរដ្ឋធានី[[កៀវ]]នៅអំឡុងបដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូច ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៤]] [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០០៤]] គឺជាការបោះឆ្នោតដ៏ចម្រូងចម្រាស់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ នៅអំឡុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតនេះ បេក្ខភាពបក្សប្រឆាំងលោក[[វិចទ័រ យូស្តឆិនកូ]]ត្រូវទទួលរងនឹងការបំពុលដោយសារធាតុគីមីម៉្យាង<ref>{{Cite news |last=Leung |first=Rebecca |date=11 February 2009 |title=Yushchenko: 'Live And Carry On' |work=CBS News |publisher=CBS |url=https://www.cbsnews.com/news/yushchenko-live-and-carry-on/ |access-date=24 October 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025143917/https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |archive-date=25 October 2012}}</ref><ref>{{cite news |date=5 August 2009 |title=Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165135/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |archive-date=31 January 2022 |access-date=24 October 2024 |publisher=Businessgroup |location=London |issn=1563-6429 |newspaper=Kyiv Post |agency=Associated Press}}</ref> ហើយក្រោយមកលោកក៏បានចោតប្រកាន់រុស្ស៊ីពីការជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងបំពុលនោះ។<ref>{{Cite news |date=28 October 2009 |title=Yushchenko to Russia: Hand over witnesses |work=Kyiv Post |publisher=Businessgroup |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/yushchenko-to-russia-hand-over-witnesses-49610.html |url-status=live |access-date=24 October 2024 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.kyivpost.com/nation/49610 |archive-date=26 February 2022 |issn=1563-6429}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[វិចទ័រ យ៉ានូកូវិច]]ក៏ត្រូវបានប្រកាសជាអ្នកឈ្នះឆ្នោត ទោះត្រូវអ្នកសង្កេតការណ៍ចោទប្រកាន់ពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតក្ដី។<ref>{{cite web |date=3 December 2004 |title=The Supreme Court findings |url=https://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725230449/http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |archive-date=25 July 2013 |access-date=24 October 2024 |publisher=Supreme Court of Ukraine |archivedate=25 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725230449/http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html }}</ref> ដោយហេតុនេះ ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនក៏នាំគ្នាចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងលទ្ធផលការបោះឆ្នោតដែលបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលពីរខែ ដោយគេតែងនិយមហៅព្រឹត្តិការណ៍នោះថា [[បដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូច]]។ [[តុលាការកំពូលអ៊ុយក្រែន|តុលាការកំពូល]]នៃប្រទេសអ៊ុយក្រែនក៏បានលុបលទ្ធផលបោះឆ្នោតនោះចោលបន្ទាប់ពីរកឃើញពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតដូចការចោទពិតប្រាកដមែន ហើយក៏សម្រេចរៀបចំការបោះឆ្នោតមួយជុំបន្ថែមទៀត ហើយជាលទ្ធផល លោកយូស្តឆិនកូក៏បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតី ខណៈលោកយ៉ានូកូវិចបានធ្លាក់មកជាមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងវិញ។<ref>{{cite web |date=15 January 2008 |title=Ukraine-Independent Ukraine |url=https://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/https://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-date=15 January 2008 |access-date=24 October 2024 |website=Encyclopædia Britannica Online |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> បដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូចជារឿយៗត្រូវបានគេរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងក្រុម[[បដិវត្តន៍ពណ៌]]ដែលកាលនុះបានផ្ទុះឡើងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសនៃអតីតសហភាពសូវៀតជាច្រើន។ រុស្ស៊ីមើលឃើញបដិវត្តន៍ពណ៌ទាំងអស់នោះថាជាការប៉ុនប៉ងរបស់អាមេរិក និងលោកខាងលិចក្នុងការនាំអស្ថិរភាពដល់ប្រទេសជិតខាងរបស់រុស្ស៊ី និងសន្តិសុខប្រទេសរុស្ស៊ីផ្ទាល់។​<ref>{{cite web |last=Cordesman |first=Anthony H. |date=28 May 2014 |title=Russia and the 'Color Revolution' |url=https://www.csis.org/analysis/russia-and-%E2%80%9Ccolor-revolution%E2%80%9D |access-date=24 October 2024 |publisher=Center for Strategic and International Studies |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224124048/https://www.csis.org/analysis/russia-and-%E2%80%9Ccolor-revolution%E2%80%9D |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីបច្ចុប្បន្នលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានចោទប្រកាន់អ្នករៀបចំ[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១–២០១៣|បាតុកម្មនៅរុស្ស៊ី]]កាលអំឡុងឆ្នាំ២០១១–២០១៣ ថាជាអតីតទីប្រឹក្សារបស់លោកយូន្តឆិនកូ ហើយជាទង្វើប៉ុនប៉ងនាំយកបដិវត្តន៍ពណ៌ចូលប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |date=15 December 2011 |title=Putin calls 'color revolutions' an instrument of destabilization |work=Kyiv Post |agency=Interfax Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110225130/https://www.kyivpost.com/post/9182 |url=https://www.kyivpost.com/post/9182 |archive-date=10 January 2023 |url-status=live |access-date=24 October 2024}}</ref> នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០០៨|កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូ]]នៅទីក្រុង[[ប៊ុយការែស]]ក្នុងឆ្នាំ២០០៨ ប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងចចជីបានសម្ដែងនូវការចង់ចូលជាសមាជិកនៃអង្គការណាតូ។​ សមាជិកណាតូនីមួយៗមានមតិខុសៗគ្នាចំពោះសំណើនោះ ដោយបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិចបានប្រឆាំងនឹងសំណើរបស់អ៊ុយក្រែន និងចចជីដើម្បីជៀសវាងបង្កើតភាពតានតឹងជាមួយរុស្ស៊ី ខណៈអាមេរិកវិញបានបើកសិទ្ធិឱ្យប្រទេសទាំងពីរចូលជាសមាជិកថ្មីនៃណាតូ។<ref>{{Cite news |last=Brown |first=Colin |date=3 April 2008 |title=EU allies unite against Bush over Nato membership for Georgia and Ukraine |page=24 |work=The Independent}}</ref> ក្រោយការពិភាក្សាវែកញែកគ្នាច្រើនដង អង្គការណាតូទាំងមូលបានបដិសេធមិនផ្តល់សមាជិកភាពឱ្យអ៊ុយក្រែន និងចចជី ប៉ុន្តែបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយផ្សេងទៀតដោយយល់ព្រមថា "ប្រទេសទាំងពីរនឹងក្លាយជាសមាជិកណាតូ" នៅចំណុចណាមួយនាពេលអនាគត។<ref>{{Cite news |last=Evans |first=Michael |date=5 April 2008 |title=President tells summit he wants security and friendship |page=46 |work=The Times}}</ref> គិតមកដល់ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ លទ្ធភាពនៃការចូលជាសមាជិកណាតូរបស់អ៊ុយក្រែមនៅតែមានភាពមិនច្បាស់លាស់ដដែរ។<ref>{{Cite news |last1=Wong |first1=Edward |last2=Jakes |first2=Lara |date=13 January 2022 |title=NATO Won't Let Ukraine Join Soon. Here's Why. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/01/13/us/politics/nato-ukraine.html |access-date=25 October 2024 |archive-date=10 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510153825/https://www.nytimes.com/2022/01/13/us/politics/nato-ukraine.html |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ លោកយ៉ានូកូវិចបានប្រកាសពីបំណងឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតីម្តងទៀតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១០]]<ref>{{Cite news |date=2 June 2009 |title=Yanukovych tops list of presidential candidates in Ukraine – poll |agency=Ukrainian Independent Information Agency |url=https://www.unian.net/eng/news/news-318868.html |url-status=live |access-date=25 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.unian.info/politics/228200-yanukovych-tops-list-of-presidential-candidates-in-ukraine-poll.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> ដោយលើកនេះ លោកក៏បានឈ្នះក្លាយជាប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |last=Harding |first=Luke |date=8 February 2010 |title=Yanukovych set to become president as observers say Ukraine election was fair |url=https://www.theguardian.com/world/2010/feb/08/viktor-yanukovych-ukraine-president-election |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.theguardian.com/world/2010/feb/08/viktor-yanukovych-ukraine-president-election |archive-date=27 February 2022 |work=The Guardian |location=Kyiv |issn=1756-3224 |oclc=60623878}}</ref> នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៣ រលកបាតុកម្មធំៗគាំទ្រសហភាពអឺរ៉ុបបានផ្ទុះឡើង បន្ទាប់ពីយ៉ានូកូវិចបានសម្រេចចិត្តមិនចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសមាគមន៍សហភាពអឺរ៉ុប]]ជាមួយនឹងអ៊ុយក្រែន ដោយផ្ទុយមកវិញ លោកបានជាជ្រើសរើសទៅពង្រឹងទំនាក់ទំនងជាមួយរុស្ស៊ី និង[[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ាស៊ី]]ទៅវិញ។ ជាចុងក្រោយនៅថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣ សភាអ៊ុយក្រែនក៏បានអនុម័តលើការបំពេញកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងអ៊ុយក្រែនជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite news |date=22 February 2013 |title=Parliament passes statement on Ukraine's aspirations for European integration |work=Kyiv Post |url=https://www.kyivpost.com/post/6963 |access-date=25 October 2024 |agency=Interfax-Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111001653/https://www.kyivpost.com/post/6963 |archive-date=11 January 2023 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល រុស្ស៊ី​បាន​ដាក់​សម្ពាធលើ​អ៊ុយក្រែន​ឱ្យ​បដិសេធ​កិច្ចព្រមព្រៀង​នេះ​ដោយ​គំរាម​ពីការដាក់ទណ្ឌកម្មបើនូវតែបន្តធ្វើកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។ ទីប្រឹក្សាវិមានក្រឹមឡាំង លោក[[ស៊ែរហ្គី ក្លាសយែហ្វ]]បាននិយាយបញ្ជាក់ថា ប្រសិនបើកិច្ចព្រមព្រៀងត្រូវបានចុះហត្ថលេខានោះ រុស្ស៊ីនឹងមិនអាចធានាប្រទេសអ៊ុយក្រែនជារដ្ឋពេញសិទ្ធិបាននោះឡើយ។<ref>{{Cite book| title=The European Union in Crisis |publisher=Palgrave Macmillan |editor1-last=Dinan |editor1-first=Desmond |pages=3, 274 |editor2-last=Nugent |editor2-first=Neil}}</ref><ref>{{Cite news |last=Walker |first=Shaun |date=22 September 2013 |title=Ukraine's EU trade deal will be catastrophic, says Russia |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2013/sep/22/ukraine-european-union-trade-russia |access-date=25 October 2024 |issn=0261-3077 |archive-date=24 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724113026/https://www.theguardian.com/world/2013/sep/22/ukraine-european-union-trade-russia |url-status=live }}</ref> ===អឺរ៉ូម៉ីដាន បដិវត្តន៍ភាពថ្លៃថ្នូរ និងចលនាគាំទ្ររុស្ស៊ី=== {{Main|អឺរ៉ូម៉ីដាន|បដិវត្តន៍ភាពថ្លៃថ្នូរ|កោលាហលគាំទ្ររុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤}} [[File:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 005.jpg|thumb|left|បាតុករនៅរដ្ឋធានីកៀវលើកគ្រវីទង់ជាតិអ៊ុយក្រែន និងទង់អឺរ៉ុបក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍អឺរ៉ូម៉ីដាន ឆ្នាំ២០១៣]] នៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ បន្ទាប់ពីប្រជាជនអ៊ុយក្រែនបានធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលអស់ជាច្រើនខែ (ដែលគេនិយមហៅថា[[អឺរ៉ូម៉ីដាន]]នោះ) លោកយ៉ានូកូវិច និងមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងក៏បានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងផ្សះផ្សាមួយដែលនឹងបើកឱ្យមានបោះឆ្នោតមុនអាណត្តិ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ លោកយ៉ានូកូវិចក៏បានភៀសខ្លួនចេញពីរដ្ឋធានីកៀវ មុនពេលដំណើរការបោះឆ្នោតដកលោកចេញពីអំណាចជាប្រធានាធិបតីបានប្រព្រឹត្តិទៅ។<ref name="interfax1">{{Cite news |date=24 February 2014 |title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25 |work=Interfax-Ukraine |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |access-date=26 October 2024 |archive-date=10 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |url-status=live }}</ref><ref name="Aljz01">{{cite news |date=22 February 2014 |title=Ukraine President Yanukovich impeached |url=https://www.aljazeera.com/news/europe/2014/02/ukraine-parliament-ousts-president-yanukovich-2014222152035601620.html |access-date=26 October 2024 |publisher=Al Jazeera |archive-date=7 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200907113053/https://www.aljazeera.com/news/europe/2014/02/ukraine-parliament-ousts-president-yanukovich-2014222152035601620.html |url-status=live }}</ref><ref name="RadioFreeEurope">{{cite web |last=Sindelar |first=Daisy |date=23 February 2014 |title=Was Yanukovych's Ouster Constitutional? |url=https://www.rferl.org/content/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html |access-date=26 October 2024 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729143204/https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html |url-status=live }}</ref><ref name="huffingtonpost1">{{Cite news |last=Feffer |first=John |date=14 March 2014 |title=Who Are These 'People,' Anyway? |work=The Huffington Post |url=https://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html |access-date=26 October 2024 |archive-date=18 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318044043/http://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html |url-status=live }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកុម្ភៈ សភាអ៊ុយក្រែងបានអនុម័តសេចក្តីព្រាងច្បាប់មួយបម្រុងនឹងលុបច្បាប់ឆ្នាំ២០១២ ដែលត្រូវជាច្បាប់កំណត់ភាសារុស្ស៊ីជាភាសាផ្លូវការមួយក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |last=Traynor |first=Ian |date=24 February 2014 |title=Western nations scramble to contain fallout from Ukraine crisis |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/23/ukraine-crisis-western-nations-eu-russia |access-date=26 October 2024 |archive-date=23 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223185940/http://www.theguardian.com/world/2014/feb/23/ukraine-crisis-western-nations-eu-russia |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល ប្រជាជនក្នុងតំបន់និយាយភាសារុស្សីបានចេញប្រឆាំងយ៉ាងពេញទំហឹង ខណៈសារព័ត៌មាននៅប្រទេស​រុស្ស៊ីបានផ្សព្វផ្សាយបន្លាចពីគ្រោះហានិភ័យផ្សេងៗនៃច្បាប់ព្រាងនោះ។<ref>{{Cite news |last=Ayres |first=Sabra |date=28 February 2014 |title=Is it too late for Kyiv to woo Russian-speaking Ukraine? |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2014/0228/Is-it-too-late-for-Kiev-to-woo-Russian-speaking-Ukraine |access-date=26 October 2024 |archive-date=7 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107021055/https://www.csmonitor.com/World/Europe/2014/0228/Is-it-too-late-for-Kiev-to-woo-Russian-speaking-Ukraine |url-status=live }}</ref><ref name="2014Lessons">{{Cite book |last=Kofman |first=Michael |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine. |publisher=RAND Corporation |year=2017 |isbn=978-0-8330-9617-3 |location=Santa Monica, CA |oclc=990544142 |access-date=26 October 2024 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នមួយត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយថ្ងៃបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីថ្មីក៏បានប្រកាស។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ លោកយ៉ានូកូវិចបានលេចមុខជាថ្មីនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយនៅក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន ដោយលោកបានប្រកាសថាលោកនៅតែជាប្រធានាធិបតីស្តីទីរបស់អ៊ុយក្រែនដដែរ ស្របពេលដែលរុស្ស៊ីកំពុងចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការយោធានៅតំបន់គ្រីមៀ។ មេដឹកនាំនៃតំបន់ភាគខាងកើតអ៊ុយក្រែនដែលនិយមនិយាយភាសារុស្ស៊ីនោះបានប្រកាសពីភក្ដីភាពចំពោះយ៉ានូកូវិច<ref name="Aljz01" /><ref>{{Cite news |last1=Polityuk |first1=Pavel |last2=Robinson |first2=Matt |others=Gabriela Baczynska, Marcin Goettig, Peter Graff, Giles Elgood |date=22 February 2014 |title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kyiv in 'coup' |work=Reuters |editor-last=Roche |editor-first=Andrew |url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |access-date=26 October 2024 |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |url-status=dead }}</ref> រួចចលនាគាំទ្ររុស្ស៊ីក៏បានផ្ទុះឡើង។ ===មូលដ្ឋានយោធារុស្ស៊ីនៅគ្រីមៀ=== [[File:Navy Day Sevastopol 2012 G16.jpg|thumb|នាវាល្បាតយោធារុស្ស៊ី ''[[ម៉ូស្គូ (នាវាល្បាត)|ម៉ូស្គូ]]'' (កណ្ដាល) នៅ[[ឆកសេវ៉ាស្តូប៉ូល|ឆកទីក្រុងសេវ៉ាស្តូប៉ូល]]ក្នុងឆ្នាំ២០១២]] នៅពេលដែល[[ការត្រួតត្រារបស់រុស្ស៊ីលើគ្រីមៀ|ជម្លោះគ្រីមៀ]]បានផ្ទុះឡើងដំបូង ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបញ្ជូនទាហានយោធានៃ[[កងនាវាចរសមុទ្រខ្មៅ]]ប្រហែល ១២,០០០ នាក់ទៅតាមទីតាំងជាច្រើននៅក្នុងឧបទ្វីប[[គ្រីមៀ]]។<ref name="2014Lessons" /> យោងតាមសន្ធិសញ្ញាដើមស្តីពីបំណែងចែកកងនាវាចរសមុទ្រខ្មៅរបស់សូវៀតដែលបានចុះកាលពីឆ្នាំ១៩៩៧ បានអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ីបន្តមានមូលដ្ឋានយោធានៅក្នុងតំបន់គ្រីមៀហូតដល់ឆ្នាំ២០១៧ រួចបន្ទាប់មក រុស្ស៊ីនឹងត្រូវជម្លៀសអង្គភាពយោធាទាំងអស់រួមទាំងកងនាវាចរសមុទ្រខ្មៅរបស់ខ្លួនផងដែរចេញពី[[សាធារណរដ្ឋស្វយ័តគ្រីមៀ|តំបន់ស្វយ័តគ្រីមៀ]]​ និងទីក្រុងសេវ៉ាស្តូប៉ូល។ នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១០ អតីតប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោកវិចទ័រ យ៉ានូកូវិចបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីមួយទៀតជាមួយប្រទេសរុស្ស៊ីដែលគេតែងនិយមស្គាល់ថា [[កតិកាសញ្ញាទីក្រុងខឺគាវ]] ដើម្បីដោះស្រាយ[[ជម្លោះឧស្ម័នរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០០៩]]។ គួរសម្គាល់ផងដែរថា កតិកាសញ្ញាមួយនោះបានពន្យារវត្តមានរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងគ្រីមៀរហូតដល់ឆ្នាំ២០៤២ ព្រមទាំងមានជម្រើសពន្យារបន្តទៀតផងដែរ។<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Янукович віддав крим російському флоту ще на 25 років |url=https://www.pravda.com.ua/news/2010/04/21/4950590/ |access-date=29 October 2024 |website=Ukrainska Pravda |archive-date=4 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304120148/https://www.pravda.com.ua/news/2010/04/21/4950590/ |url-status=live }}</ref> ==ប្រវត្តិ== ===ការកាត់តំបន់គ្រីមៀដោយរុស្ស៊ី=== [[File:RU and UA forces, 2014.02 (February) - EN 01.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីដំណើរប្រមូលផ្ដុំរបស់កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅតាមព្រំដែនប៉ែកខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែននៅរវាងខែកុម្ភៈ–មីនា ឆ្នាំ២០១៤]] [[File:2014 Крим.PNG|thumb|ការបិទផ្លូវរារាំងអង្គភាពយោធានៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអ៊ុយក្រែន]]ប្រចាំតំបន់គ្រីមៀក្នុងអំឡុងពេលត្រួតត្រារបស់រុស្ស៊ីនៅរវាងខែកុម្ភៈ–មីនា ឆ្នាំ២០១៤]] [[File:2014-03-09 - Perevalne military base - 0203.JPG|thumb|ទាហានរុស្ស៊ីកំពុងឈរបិទច្រកផ្លូវចូលក្នុងមូលដ្ឋានយោធាអ៊ុយក្រែនមួយនៅក្បែរភូមិ[[ប៉េរ៉េវ៉ាល់ណ៍]]]] នៅចុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ រុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ ដែលនាំឱ្យសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែននេះផ្ទុះឡើង។<ref>*{{cite web |title=Ukraine v. Russia (re Crimea) (decision) |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=002-13090 |publisher=European Court of Human Rights |date=January 2021 |access-date=10 October 2024 |archive-date=22 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222212428/https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=002-13090 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Sasse |first1=Gwendolyn |title=Russia's War Against Ukraine |date=2023 |publisher=Wiley & Sons |page=2004 }} * {{cite book |last1=Käihkö |first1=Ilmari |title=Slava Ukraini!: Strategy and the Spirit of Ukrainian Resistance 2014–2023 |date=2023 |publisher=Helsinki University Press |page=72 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Cathcart |first=Will |date=25 April 2014 |title=Putin's Crimean Medal of Honor, Forged Before the War Even Began |work=The Daily Beast |url=https://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/25/putin-s-crimean-medal-of-honor-forged-before-the-war-even-began |access-date=31 October 2024 |url-access=subscription |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225135207/https://www.thedailybeast.com/putins-crimean-medal-of-honor-forged-before-the-war-even-began |url-status=live }}</ref><ref name="CrimeanInvasion">{{cite web|title=The Russian Invasion of the Crimean Peninsula 2014–2015|url=https://www.jhuapl.edu/Content/documents/RussianInvasionCrimeanPeninsula.pdf|access-date=10 October 2024|publisher=Johns Hopkins University|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206000517/https://www.jhuapl.edu/Content/documents/RussianInvasionCrimeanPeninsula.pdf|url-status=live}}</ref> នៅចន្លោះថ្ងៃទី២២ និងទី២៣ អំឡុងពេលដែលអ៊ុយក្រែនគ្មានប្រធានាធិបតីក្រោយការដកតំណែងរបស់លោកយ៉ានូកូវិច<ref>[https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |date=17 February 2022 }}, p. 19, published by RAND Corporation in 2017. "Ukraine's government was in transition following the ouster of Yanukovych. As a result, it did not react to the Russian operation when launched. Russia's task was made relatively easy by the confusion and chaos that generally follows an uprising, such as what happened in Kyiv. Moscow capitalized on the tensions and uncertainty in Crimea, as well as on the inexperience of Ukraine's provisional government. Meeting notes of the discussion among Ukrainian leadership reveal a great deal of anxiety, uncertainty, and unwillingness to take action for fear of escalation."</ref> ទាហានរុស្ស៊ី និងព្រមទាំងកងកម្លាំងពិសេសរុស្ស៊ីបាននាំគ្នាប្រមូលផ្ដុំនៅក្បែរព្រំដែនតំបន់គ្រីមៀនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន។​<ref name="CrimeanInvasion" /> នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីដែលគ្មាននិមិត្តសញ្ញាសម្គាល់អត្តសញ្ញាណបានឆ្លងចូលព្រំដែនរួចបានកាន់កាប់ឧបទ្វីបគ្រីមៀ។<ref name="auto2">{{cite book |last1=DeBenedictis |first1=Kent |title=Russian 'Hybrid Warfare' and the Annexation of Crimea |date=2022 |publisher=Bloomsbury Publishing |page=140 }}</ref><ref name="yahoo">{{cite news |title=Armed men seize two airports in Ukraine's Crimea, Russia denies involvement |date=28 February 2014 |url=https://news.yahoo.com/armed-standoff-pro-russian-region-raises-ukraine-tension-033318395.html |access-date=1 November 2024 |publisher=Yahoo News |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119220825/https://news.yahoo.com/armed-standoff-pro-russian-region-raises-ukraine-tension-033318395.html |url-status=live }}</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានច្រានចោលរាល់ការចោទប្រកាន់ថាទាហានឈ្លានពានទាំងនោះជាកងទ័ពរបស់ខ្លួនដោយបានអះអាងថាពួកគេជាកងអង្គភាព "ការពារខ្លួន" តាមតំបន់ទៅវិញ។ ក្រុមទាហានទាំងនោះបានដណ្ដើមកាន់កាប់អគារសភា និងរដ្ឋាភិបាល​​ប្រចាំតំបន់គ្រីមៀ រួចបានបង្កើតប៉ុស្តិ៍ត្រួតពិនិត្យយោធាដើម្បីរឹតបន្តឹងសកម្មភាពធ្វើដំណើរទាំងឡាយនៅពាសពេញឧទ្វីបគ្រីមៀ។<ref name="auto2"/><ref name="yahoo"/> នៅប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ កងកម្លាំងពិសេសរុស្ស៊ីដែលគ្មានអត្តសញ្ញាណបញ្ជាក់បានចូលមកកាន់កាប់អាកាសយានដ្ឋាន និងមជ្ឈមណ្ឌលទំនាក់ទំនង និងព្រមទាំងបានបិទមូលដ្ឋានយោធាក្នុងតំបន់់របស់អ៊ុយក្រែន។ ការវាយប្រហារតាមប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាដោយរុស្ស៊ីបានបិទគេហទំព័ររដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មាន និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមផ្សេងៗក្នុងតំបន់។ សកម្មភាពវាយប្រហារតាមអ៊ីនធឺណិតនេះក៏បានបើកឱ្យរុស្ស៊ីចូលមើលទិន្នន័យទូរស័ព្ទចល័តរបស់មន្ត្រីអ៊ុយក្រែន និងសមាជិកសភាក្នុងតំបន់ផងដែរ ដែលបង្កឱ្យមានការរំខានបន្ថែមដល់វិស័យទំនាក់ទំនង។<ref name="jw">{{Cite book |last=Jen Weedon, FireEye |url=https://ccdcoe.org/multimedia/cyber-war-perspective-russian-aggression-against-ukraine.html |title=Cyber War in Perspective: Russian Aggression against Ukraine |date=2015 |publisher=NATO CCD COE Publications |isbn=978-9949-9544-5-2 |editor-last=Geers |editor-first=Kenneth |location=Tallinn |chapter=Beyond 'Cyber War': Russia's Use of Strategic Cyber Espionage and Information Operations in Ukraine |access-date=1 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816132103/https://ccdcoe.org/multimedia/cyber-war-perspective-russian-aggression-against-ukraine.html |archive-date=16 August 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816132103/https://ccdcoe.org/multimedia/cyber-war-perspective-russian-aggression-against-ukraine.html |date=16 សីហា 2016 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា សភារុស្ស៊ីបានអនុម័តឱ្យមានការប្រើប្រាស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៅគ្រីមៀ។<ref name="forceAuth">{{Cite news |date=26 February 2014 |title=Russian parliament approves use of armed forces in Crimea |publisher=Deutsche Welle |url=https://www.dw.com/en/russian-parliament-approves-use-of-armed-forces-in-crimea/a-17467100 |access-date=1 November 2024 |archive-date=30 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130112024/https://www.dw.com/en/russian-parliament-approves-use-of-armed-forces-in-crimea/a-17467100 |url-status=live }}</ref> ===សង្គ្រាមនៅដុនបាស (២០១៤–២០២១)=== {{Main|សង្គ្រាមនៅដុនបាស}} [[File:2014-04-14 Sloviansk city council - 2.jpg|thumb|ទាហានបក្សពួកនិយមរុស្ស៊ីកំពុងកាន់កាប់អគាររដ្ឋបាលទីក្រុងស្លូវីអានស្កិ៍, ១៤ មេសា ២០១៤]] នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ ចលនាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលនៅតំបន់ដុនបាសបានវិវត្តទៅជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននិយមរុស្ស៊ី និងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ បក្សពួកផ្ដាច់ខ្លួនទាំងនោះភាគច្រើនជាជនជាតិរុស្ស៊ីរស់នៅក្នុងតំបន់ដុនបាស និងតំបន់ក្បែរៗនោះ។ រុស្ស៊ីបានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនទៅក្បែរព្រំដែនភាគខាងកើតនៃ​ប្រទេសអ៊ុយក្រែននៅចុងខែមីនានោះដោយចំនួនកងកម្លាំងបានកើនរហូតទៅដល់ប្រមាណ ៣០,០០០ ទៅ​ ៤០,០០០ នាក់មកនៅត្រឹមដើមខែមេសា។<ref name="Buildup2014">{{Cite news |date=28 March 2014 |title=Russia's buildup near Ukraine may reach 40,000 troops: U.S. sources |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-military-idUSBREA2R1U720140328 |access-date=25 April 2025 |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220135253/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-military-idUSBREA2R1U720140328 |url-status=live }}</ref><ref name="2014Lessons" /> សកម្មភាពប្រមូលផ្ដុំកម្លាំងរបស់រុស្ស៊ីនេះគឺធ្វើឡើងដើម្បីគំរាមកំហែងដល់ប្រទេសអ៊ុយក្រែន<ref name="2014Lessons" /> ដោយវាបានបង្ខំឱ្យអ៊ុយក្រែនបង្វែរកម្លាំងយោធាមួយចំនួនរបស់ខ្លួនទៅខាងព្រំដែនជាមួយរុស្ស៊ីជាជាងទៅនៅតំបន់ដុនបាស។<ref name="2014Lessons" /> ====ដើមខែដំបូង==== នៅថ្ងៃទី១២​ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ កងកម្លាំងនិយមរុស្ស៊ីចំនួន ៥០ នាក់បានវាយដណ្ដើមទីក្រុងស្លូវីនអានស្កិ៍ និងក្រាម៉ាតរស្កិ៍។<ref name="Unnamed War Sloviansk"/> ពួកទាំងនេះត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីតំបន់គ្រីមៀក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី និងមិនមានសញ្ញាយោធាអ្វីសម្គាល់លើខ្លួនពួកគេឡើយ។<ref name="Unnamed War Sloviansk"/>​ កម្លាំងផ្ដាច់ខ្លួននេះ និងព្រមទាំងកម្លាំងដទៃទៀតគឺសុទ្ធតែត្រូវគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីទាំងគ្រឿងសព្វាវុធ រថយន្តយោធា និងកម្លាំងទាហានជាដើម។<ref name="de2">{{Cite report |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine |last1=Kofman |first1=Michael |last2=Migacheva |first2=Katya |publisher=RAND Corporation |location=Santa Monica |pages=43–44 |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Radin |first4=Andrew |last5=Tkacheva |first5=Olesya |last6=Oberholtzer |first6=Jenny |year=2017 |access-date=25 April 2025 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="jamestown-20140815">{{cite news |title=Strelkov/Girkin Demoted, Transnistrian Siloviki Strengthened in 'Donetsk People's Republic' |url=https://jamestown.org/program/strelkovgirkin-demoted-transnistrian-siloviki-strengthened-in-donetsk-peoples-republic/ |access-date=25 April 2025 |website=Jamestown |archive-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203234943/https://jamestown.org/program/strelkovgirkin-demoted-transnistrian-siloviki-strengthened-in-donetsk-peoples-republic/ |url-status=live }}</ref><ref name="REUeuada">{{Cite news |date=27 July 2014 |title=Pushing locals aside, Russians take top rebel posts in east Ukraine |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-rebels-insight-idUSKBN0FW07020140727 |access-date=25 April 2025 |archive-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728013327/https://www.reuters.com/article/2014/07/27/us-ukraine-crisis-rebels-insight-idUSKBN0FW07020140727 |url-status=live }}</ref> លោកពូទីនបានអះអាងថាក្រុមទាំងនេះគឺមានភាពស្របច្បាប់ច្បាស់លាស់ ហើយតំបន់ដុនបាសគឺជាផ្នែកមួយនៃទឹកដី[[រុស្ស៊ីថ្មី]]កាលពីសម័យអាណាចក្ររុស្ស៊ី និងមិនគួរត្រូវជារបស់អ៊ុយក្រែនឡើយ។<ref>{{Cite journal |last=Freedman |first=Lawrence |date=2 November 2014 |title=Ukraine and the Art of Limited War |url=https://archive.org/details/sim_survival_december-2014-january-2015_56_6/page/13 |journal=Survival |volume=56 |issue=6 |page=13 |doi=10.1080/00396338.2014.985432 |issn=0039-6338 |s2cid=154981360|doi-access=free }}</ref> [[File:Battalion "Donbas" in Donetsk region 04.jpg|thumb|ទាហានអ៊ុយក្រែននៃកងវរសេនាតូចដុនបាសនៅក្នុងតំបន់សង្គ្រាម, សីហា ២០១៤]] ជាការឆ្លើយតបទៅវិញ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា​ រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ុយក្រែនក៏បានបើក "ប្រតិបត្តិការប្រឆាំងភេរវកម្ម" ប៉ុន្តែដោយសារកម្លាំងអ៊ុយក្រែននៅមិនទាន់ត្រៀមខ្លួនពេញលេញ ប្រតិបត្តិការនោះក៏នៅជាប់គាំងមួយកន្លែង។<ref name="IrregularArmy">{{Cite book|last=Holcomb|first=Franklin|url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISW%20Separatist%20ORBAT%20Holcomb%202017_Final.pdf|title=The Kremlin's Irregular Army|publisher=Institute for the Study of War|year=2017|access-date=8 May 2025|archive-date=20 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120225729/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISW%20Separatist%20ORBAT%20Holcomb%202017_Final.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220120225729/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISW%20Separatist%20ORBAT%20Holcomb%202017_Final.pdf |date=20 មករា 2022 }}</ref> មកដល់ត្រឹមដំណាច់ខែមេសា​ អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសថាខ្លួនបានបាត់បង់អំណាចគ្រប់គ្រងនៅក្នុងខេត្តដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ទៅក្រុមផ្ដាច់ខ្លួនទាំងនោះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ុយក្រែនក៏បានប្រកាសពីការត្រៀមខ្លួនយ៉ាងពេញទំហឹងផងដែរចំពោះករណីដែលរុស្ស៊ីអាចចូលឈ្លានពាន និងបានប្រកាសអនុម័តច្បាប់កំណែនកម្លាំងទ័ព។<ref name="conscription">{{Cite news |date=2 May 2017 |title=Ukraine reinstates conscription as crisis deepens |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27247428 |work=BBC News |access-date=8 May 2025 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821133617/https://www.bbc.com/news/world-europe-27247428 |url-status=live }}</ref> ខណៈដែលជម្លោះរវាងអ៊ុយក្រែន និងកម្លាំងផ្ដាច់ទឹកដីកំពុងរាលដាលកាន់តែខ្លាំងនៅក្នុងខែឧសភា រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ "វិធីសាស្ត្រប្រសង្ករណ៍" ដោយប្រឌិតព័ត៌មានមិនពិត ប្រើប្រាស់កម្លាំងទ័ពអនិយ័តលាយឡំជាមួយកម្លាំងទ័ពនិយ័តរុស្ស៊ី និងការគាំទ្រយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមប្រឆាំងអ៊ុយក្រែនយ៉ាងពេញទំហឹង។<ref name="de3">{{Cite report |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine |last1=Kofman |first1=Michael |last2=Migacheva |first2=Katya |publisher=RAND Corporation |location=Santa Monica, CA |page=69 |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Radin |first4=Andrew |last5=Tkacheva |first5=Olesya |last6=Oberholtzer |first6=Jenny |year=2017 |access-date=8 May 2025 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Fedorov">{{Cite book |last=Fedorov |first=Yury E. |url=https://books.google.com/books?id=7vODDwAAQBAJ |title=Routledge Handbook of Russian Security |date= 2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-18122-8 |language=en |chapter=Russia's 'Hybrid' Aggression Against Ukraine |access-date=8 May 2025 |archive-date=23 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123072826/https://books.google.com/books?id=7vODDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="karber2">{{Cite report |url=https://www.researchgate.net/publication/316122469 |title="Lessons Learned" from the Russo-Ukrainian War |last=Karber |first=Phillip A. |date=29 September 2015 |publisher=The Potomac Foundation |page=34 |access-date=8 May 2025 |archive-date=2 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202110934/https://www.researchgate.net/publication/316122469_Karber_RUS-UKR_War_Lessons_Learned |url-status=live }}</ref> [[សមរភូមិអាកាសយានដ្ឋានដូណេតស្ក៍ទីមួយ]]គឺជាជំនួបដំបូងរវាងអ៊ុយក្រែន និងកម្លាំងផ្ដាច់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលមានកម្លាំងទ័ព"ស្ម័គ្រចិត្ត"រុស្ស៊ីចូលប្រឡូកអន្តរាគមន៍ច្រើន។<ref name="de98">{{Cite report |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine |last1=Kofman |first1=Michael |last2=Migacheva |first2=Katya |publisher=RAND Corporation |location=Santa Monica, CA |page=43 |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Radin |first4=Andrew |last5=Tkacheva |first5=Olesya |last6=Oberholtzer |first6=Jenny |year=2017 |access-date=8 May 2025 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="LoshkariovSushentsov2016">{{Cite journal |last1=Loshkariov |first1=Ivan D. |last2=Sushentsov |first2=Andrey A. |date=2 January 2016 |title=Radicalization of Russians in Ukraine: from 'accidental' diaspora to rebel movement |journal=Southeast European and Black Sea Studies |publisher=Informa UK Limited |volume=16 |issue=1 |pages=71–90 |doi=10.1080/14683857.2016.1149349 |issn=1468-3857 |s2cid=147321629}}</ref> ចំពេលជម្លោះកំពុងតែតានតឹង នៅថ្ងៃទី១៧​ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៤ កងកម្លាំងខាងភាគីរុស្ស៊ីបានធ្វើការបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះដឹកអ្នកដំណើរមួយគ្រឿង ([[ម៉ាឡេស៊ីអ៊ែរឡាញហ្វ្លាយ ១៧]]) ខណៈវាកំពុងហោះហើរលើប៉ែកខាងលិចប្រទេសអ៊ុយក្រែនដោយបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលទាំង ២៩៨ នាក់នៅលើយន្តហោះនោះ។.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2014/09/10/world/europe/malaysian-airliner-ukraine.html |title=Malaysian Jet Over Ukraine Was Downed by 'High-Energy Objects,' Dutch Investigators Say |last1=Higgins |first1=Andrew |last2=Clark |first2=Nicola |date=9 September 2014 |newspaper=The New York Times |access-date=9 May 2025 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210005239/https://www.nytimes.com/2014/09/10/world/europe/malaysian-airliner-ukraine.html |url-status=live }}</ref> ការស៊ើបអង្កេត និងប្រតិបត្តិការស្វែងរកសាកសពបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងតំបន់ជម្លោះនោះ ខណៈដែលការប្រយុទ្ធគ្នានៅកំពុងបន្តរាល។<ref name=APBodies>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/videos/news/nation/2014/07/19/12883715/ |title=Raw: Crews begin moving bodies at jet crash site |agency=Associated Press |date=19 July 2014 |newspaper=USA Today |access-date=9 May 2026 |archive-date=19 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719235621/http://www.usatoday.com/videos/news/nation/2014/07/19/12883715/ |url-status=live }}</ref><ref name=SMHBodies>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/world/mh17-unknown-groups-use-body-bags-20140719-3c8dl.html |title=MH17: 'Unknown groups' use body bags |last1=Miller |first1=Nick |date=19 July 2014 |newspaper=The Sydney Morning Herald |access-date=9 May 2025 |archive-date=20 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720015536/http://www.smh.com.au/world/mh17-unknown-groups-use-body-bags-20140719-3c8dl.html |url-status=live }}</ref><ref name=GuardianBodies>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/19/mh17-armed-rebels-chaos-corpses-ukraine |title=MH17: armed rebels fuel chaos as rotting corpses pile up on the roadside |last1=Grytsenko |first1=Oksana |newspaper=The Guardian |access-date=9 May 2025 |archive-date=20 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720011703/http://www.theguardian.com/world/2014/jul/19/mh17-armed-rebels-chaos-corpses-ukraine |url-status=live }}</ref> ====ការឈ្លានពានដោយរុស្ស៊ីនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤==== មកត្រឹមខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ អ៊ុយក្រែនបានវាយដណ្ដើមទឹកដីជាច្រើនដែលធ្លាប់ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ក្រុមផ្ដាច់ទឹកអ៊ុយក្រែនមកវិញ។<ref name="de4">{{Cite report |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine |last1=Kofman |first1=Michael |last2=Migacheva |first2=Katya |publisher=RAND Corporation |location=Santa Monica, CA |page=44 |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Radin |first4=Andrew |last5=Tkacheva |first5=Olesya |last6=Oberholtzer |first6=Jenny |year=2017 |access-date=9 May 2025 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ពីចារកម្មអ៊ុយក្រែននៅដើមខែសីហាបានឱ្យដឹងថា ទាហានរុស្ស៊ីជាច្រើននាក់បានសម្រាកពីករណីយកិច្ចកងទ័ពរបស់ពួកគេ ហើយបាននាំគ្នាមកធ្វើវិស្សមកាលនៅក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref>{{cite news |last=Dolgov |first=Anna |date=21 November 2014 |title=Russia's Igor Strelkov: I Am Responsible for War in Eastern Ukraine |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |access-date=5 August 2025 |work=The Moscow Times |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204015/https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |url-status=live }}</ref> របាយការណ៍មួយទៀតបានឱ្យដឹងថានៅពាក់កណ្ដាលខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ ក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីឡូវាយស្កិ៍]] គេបានសង្កេតឃើញថា នៅក្នុងចំណោមកងទ័ពផ្ដាច់ទឹកដីប្រមាណពី ២០,០០០​ ទៅ ២៥,០០០ នាក់ ក្នុងនោះមានប្រមាណទាហានតែ ៤០ ទៅ ៤៥ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref name="wil2">{{Cite journal |last=Wilson |first=Andrew |date=20 April 2016 |title=The Donbas in 2014: Explaining Civil Conflict Perhaps, but not Civil War |journal=Europe-Asia Studies |volume=68 |issue=4 |page=649 |doi=10.1080/09668136.2016.1176994 |issn=0966-8136 |s2cid=148334453}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបញ្ជូនរថយន្តធន់ធ្ងន់ជាច្រើនឆ្លងកាត់តំបន់ព្រំដែននៅថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយបានសម្ដៅលើវាថាជា "ក្បួនមនុស្សធម៌"។ សេវាសន្តិសុខអ៊ុយក្រែនបានចាត់ទុកសកម្មភាពនោះជា "ការឈ្លានពានដោយផ្ទាល់" ហើយបានថ្លែងថា រថយន្តធំៗទាំងនោះត្រូវបានរុស្ស៊ីប្រើប្រាស់ដើម្បីផ្លាស់ទីអាវុធ និងនាំយកសាកសពទាហានរុស្ស៊ីចេញពីទឹកដីអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |last1=Luhn |first1=Alec |last2=Roberts |first2=Dan |date=23 August 2014 |title=Ukraine condemns 'direct invasion' as Russian aid convoy crosses border |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/22/russian-convoy-crosses-border-ukraine-without-permission |access-date=5 August 2025 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224080656/https://www.theguardian.com/world/2014/aug/22/russian-convoy-crosses-border-ukraine-without-permission |url-status=live }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ក្បួនរថយន្តយោធារុស្ស៊ីមួយខ្សែទៀតត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានឆ្លងចូលក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែននៅក្បែរទីក្រុង[[ណូវ៉ូអាសូហ្វស្កិ៍]]ជិតឆ្នេរ[[សមុទ្រអាសូវ]] ហើយរថយន្តមួយខ្សែនោះហាក់ដូចជាកំពុងធ្វើដំណើរសម្ដៅទៅកាន់ទីក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]របស់អ៊ុយក្រែន។<ref name="Russian Column enters southeast">{{cite web |first=Jim |last=Heintz |date=25 August 2014 |title=Ukraine: Russian Tank Column Enters Southeast |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/ukraine-plans-billion-boost-defense-spending-25102664 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825144115/https://abcnews.go.com/International/wireStory/ukraine-plans-billion-boost-defense-spending-25102664 |archive-date=25 August 2014 |access-date=5 August 2025 |publisher=ABC News}}</ref><ref name="Column from Russia">{{Cite news |date=25 August 2014 |title=Ukraine crisis: 'Column from Russia' crosses border |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28924945 |access-date=5 August 2025 |archive-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825092843/http://www.bbc.com/news/world-europe-28924945 |url-status=live }}</ref><ref name="npr">{{Cite news |first=Soraya Sarhaddi |last=Nelson |date=26 August 2014|title=Russian Separatists Open New Front in Southern Ukraine |agency=National Public Radio (NPR) |url=https://www.npr.org/2014/08/26/343352054/russian-separatists-open-new-front-in-eastern-ukraine |access-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140827130939/https://www.npr.org/2014/08/26/343352054/russian-separatists-open-new-front-in-eastern-ukraine |archive-date=27 August 2014}}</ref><ref name="CNBCx1">{{Cite news |last=Kramer |first=Andrew |title=Ukraine Says Russian Forces Lead Major New Offensive in East |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/101951821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140828041143/https://www.cnbc.com/id/101951821 |archive-date=28 August 2014 }}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ីបានអះអាងថា ពលទាហានទាំងនោះបានឆ្លងចូលព្រំដែនអ៊ុយក្រែន "ដោយចៃដន្យ" ប៉ុណ្ណោះ<ref name="BBC26AUGY2">{{Cite news |date=26 August 2014 |title=Captured Russian troops 'in Ukraine by accident' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28934213 |access-date=5 August 2025 |archive-date=23 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423234507/https://www.bbc.com/news/world-europe-28934213 |url-status=live }}</ref> ក៏ប៉ុន្តែក្រោយបន្តិចមក ពលទាហានដដែរនោះក៏បានចូលកាន់កាប់ក្រុងណូវ៉ូអាសូហ្វស្កិ៍ដែលគេទើបឆ្លងកាត់<ref name="WPTowns">{{Cite news |last1=Gowen |first1=Annie |last2=Gearan |first2=Anne |date=28 August 2014 |title=Russian armored columns said to capture key Ukrainian towns |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/russian-and-ukraine-troops-battle-in-south-prompting-fears-of-widescale-invasion/2014/08/28/04b614f4-9a6e-40f4-aa21-4f49104cf0e4_story.html |access-date=5 August 2015 |archive-date=25 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025021021/https://www.washingtonpost.com/world/russian-and-ukraine-troops-battle-in-south-prompting-fears-of-widescale-invasion/2014/08/28/04b614f4-9a6e-40f4-aa21-4f49104cf0e4_story.html |url-status=live }}</ref> រួចបាននិរទេសប្រជាជនអ៊ុយក្រែនទាំងប៉ុន្មានដែលគ្មានអាសយដ្ឋានស្នាក់នៅក្នុងទីក្រុងនោះ។<ref name="wiadomosci.gazeta.pl">{{cite web |date=28 August 2014 |title=(ជាភាសាប៉ូឡូញ) NATO: 1000 rosyjskich żołnierzy działa na Ukrainie. A Rosja znów: Nie przekraczaliśmy granicy [NA ŻYWO] |url=https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114881,16542864,Jaceniuk__Putin_rozpoczal_wojne_w_Europie__chcemy.html?entry=1231554 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903081128/https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1%2C114881%2C16542864%2CJaceniuk__Putin_rozpoczal_wojne_w_Europie__chcemy.html?entry=1231554 |archive-date=3 September 2014 |access-date=5 August 2025 |website=gazeta.pl |archivedate=3 កញ្ញា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903081128/https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1%2C114881%2C16542864%2CJaceniuk__Putin_rozpoczal_wojne_w_Europie__chcemy.html?entry=1231554 }}</ref> [[File:DPR storming Ilovaisk.png|thumb|កងកម្លាំងគាំទ្ររុស្ស៊ីកំពុងប្រយុទ្ធនៅអ៊ីឡូវាយស្កិ៍]] ប្រធានសភាជាន់ខ្ពស់រុស្ស៊ី និងប៉ុស្តិ៍ទូរទស្សន៍រដ្ឋរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា ទាហានរុស្ស៊ីគឺពិតជាមានវត្តមានស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនមែន ប៉ុន្តែពួកគេបានសម្ដៅលើទាហានរុស្ស៊ីទាំងនោះថាជា "យុទ្ធជនស្ម័គ្រចិត្ត" ប្រយុទ្ធដើម្បី "[[ពិភពរុស្ស៊ី]]"។<ref name="funerals">{{Cite news|last=Morgan|first=Martin|date=5 September 2014|title=Russia 'will react' to EU sanctions|agency=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-29078465|access-date=5 August 2015|archive-date=29 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129053756/https://www.bbc.com/news/world-europe-29078465|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=5 September 2014 |title=Russian TV shows funeral of soldier killed 'on leave' in Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/05/russia-tv-funeral-soldier-killed-ukraine-on-leave |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003102549/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/05/russia-tv-funeral-soldier-killed-ukraine-on-leave |archive-date=3 October 2021 |access-date=5 August 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |agency=Agence France-Presse}}</ref> សារព័ត៌មានប្រឆាំងនៅរុស្ស៊ីឈ្មោះ[[ណូហ្វយ៉ាកាសែត]]បានចេញផ្សាយថា ថ្នាក់ដឹកនាំយោធារុស្ស៊ីបានបង់ប្រាក់ឱ្យទាហានខ្លួនលាលែងពីមុខតំណែងពួកគេ ហើយក៏បានចាប់ផ្ដើមប្ដូរទៅកាន់តួនាទីប្រយុទ្ធ ឬស្ម័គ្រចិត្តនៅអ៊ុយក្រែននៅដើមនិទាឃរដូវនៃឆ្នាំ២០១៤។<ref>{{Cite news |last=Alfred |first=Charlotte |date=6 September 2014 |title=Russian Journalist: 'Convincing Evidence' Moscow Sent Fighters To Ukraine |agency=The Huffington Post |url=https://www.huffingtonpost.com/2014/09/06/elena-racheva_n_5774138.html |access-date=5 August 2025 |archive-date=19 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019092222/https://www.huffingtonpost.com/2014/09/06/elena-racheva_n_5774138.html |url-status=live }}</ref> ====កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ និងការប្រយុទ្ធជាបន្តបន្ទាប់==== {{Main|កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ}} [[File:Minsk Protocol.svg|thumb|ផែនទីនៃខ្សែបន្ទាត់គ្រប់គ្រង និងតំបន់ទ្រនាប់ដែលបង្កើតឡើងដោយពិធីសារទីក្រុងមីនស្កឹ ថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោកប៉ូរ៉ូស្ហឹនកូបាននិយាយថា រូបលោករួមជាមួយលោកពូទីនបានសម្រេចយល់ស្របលើកិច្ចព្រមព្រៀង "បទឈប់បាញ់ជាអចិន្ត្រៃយ៍" ហើយ។<ref name="interfax">{{Cite news|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) В Кремле и Киеве разъяснили заявление о прекращении огня в Донбассе|agency=Interfax|url=https://www.interfax.ru/world/394762|access-date=5 August 2025|archive-date=23 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223150808/https://www.interfax.ru/world/394762|url-status=live |date=3 September 2014 }}</ref> រុស្ស៊ីបានច្រានចោលសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នោះ ដោយបដិសេធថាខ្លួនមិនដែលជាភាគីក្នុងជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែនឡើយ ដោយបន្ថែមថា "រុស្ស៊ីគ្រាន់តែចូលរួមពិភាក្សាពីរបៀបដោះស្រាយជម្លោះប៉ុណ្ណោះ"។<ref>{{Cite news |date=3 September 2014 |title=Ukraine crisis: Putin hopes for peace deal by Friday |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-29042561 |access-date=5 August 2025 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224192956/https://www.bbc.com/news/world-europe-29042561 |url-status=live }}</ref><ref name="kyivpost">{{cite news |date=3 September 2014 |title=Kremlin denies that Poroshenko and Putin agreed on ceasefire |url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine/poroshenko-and-putin-agree-on-ceasefire-363171.html |access-date=5 August 2025 |publisher=Kyiv Post |archive-date=4 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204192121/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/poroshenko-and-putin-agree-on-ceasefire-363171.html |url-status=live }}</ref> [[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|ស្ថានភាពនៃអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិដូណេតស្ក៍នៅ[[សមរភូមិអាកាសយានដ្ឋានដូណេតស្ក៍លើកទីពីរ|កំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នា]]ក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤]] មកដល់ថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ កិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់នៃពិធីសារមីនស្កឹបានគូសខ្សែបន្ទាត់កំណត់ព្រំដែនរវាងប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងទឹកដីដែលស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននៃខេត្តដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍។ ថ្វីបើមានបទឈប់បាញ់ទីក្រុងមីនស្កឹក្ដី ប៉ុន្តែការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតែបានបន្តជុំវិញ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិដូណេតស្ក៍]] ដែលជាទីតាំងចុងក្រោយនៅក្រោមការកាន់កាប់ដោយកងទ័ពអ៊ុយក្រែនក្នុងទីក្រុងដូណេតស្ក៍។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកញ្ញា កងកម្លាំងគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមការវាយប្រហារដើម្បីដណ្តើមយកអាកាសយានដ្ឋានមួយនោះ ខណៈទាហាន​អ៊ុយក្រែន​ត្រូវ​បាន​ឡោមព័ទ្ធ​ជាប់ខ្លួនក្នុងអាកាសយានដ្ឋាន។ ការឡោមព័ទ្ធបានអូសបន្លាយពេញមួយសិសិររដូវ ហើយហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាកាសយានដ្ឋានភាគច្រើនត្រូវរងការខូចខាតជាដំណំ។ ទីបំផុតនៅថ្ងៃទី២១ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៥ ទើបក្រុមឧទ្ទាមដែលមានជំនួយពីកងកម្លាំងពិសេសរុស្ស៊ីបានវាយដណ្ដើមអាកាសយានដ្ឋានដូណេតស្ក៍បានដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite journal |last=Fox |first=Amos C. |title=Cyborgs at Little Stalingrad: A Brief History of the Battles of the Donetsk Airport, 26 May 2014 to 21 January 2015 |url=https://www.ausa.org/publications/cyborgs-little-stalingrad-brief-history-battles-donetsk-airport-26-may-2014-21-january |journal=Land Warfare Paper |publisher=Institute of Land Warfare of the Association of the United States Army |date=May 2019}}</ref> ====កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹលើកទីពីរ និងសមរភូមិដេបាល់ត្សេវេ==== [[File:2015-05-07. Репетиция парада Победы в Донецке 175.jpg|thumb|ពលទាហានឧទ្ទាមនិយមរុស្ស៊ីនៅដូណេតស្ក៍ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៥]] នៅខែមករា ឆ្នាំ២០១៥ តំបន់ដូណេតស្ក៍ លូហ្កានស្ក៍ និងម៉ារីអ៊ូប៉ូលបានក្លាយជាទីសមរភូមិប្រយុទ្ធទាំងបីទីតាំង។<ref>{{Cite news |last=Miller |first=Michael Weiss |date=26 January 2015 |title=Putin Is Winning the Ukraine War on Three Fronts |work=The Daily Beast |url=https://www.thedailybeast.com/articles/2015/01/26/ukraine-is-losing-the-war-on-3-fronts.html |access-date=6 August 2025 |archive-date=19 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170519222827/http://www.thedailybeast.com/articles/2015/01/26/ukraine-is-losing-the-war-on-3-fronts.html |url-status=live }}</ref> តាមរយៈសុន្ទរកថារបស់លោកប៉ូរ៉ូស្ហឹនកូនៅក្នុង[[​វេទិកា​សេដ្ឋកិច្ច​ពិភពលោក]]បានឱ្យដឹងថា ជម្លោះថ្មីៗបានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមករា ដោយតាមរបាយការណ៍ពីភាគីអ៊ុយក្រែនបានបង្ហាញថា ទាហានរុស្ស៊ីបន្ថែមជាង ២,០០០ នាក់ រួមទាំងរថក្រោះចំនួន ២០០ គ្រឿង និងរថយន្តប្រដាប់អាវុធផ្សេងៗបានឆ្លងចូលព្រំដែនអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |first=Francine |last=Lacqua |date=21 January 2015 |title=Ukraine Talks Start as Poroshenko Warns of an Escalation |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-21/ukraine-s-poroshenko-sees-grave-danger-of-escalating-violence |access-date=6 August 2025 |archive-date=3 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003102618/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-21/ukraine-s-poroshenko-sees-grave-danger-of-escalating-violence |url-status=live }}</ref> [[File:Rocket attack on Mariupol, 2015-01-24 (02).jpg|thumb|ទីតាំងមួយកន្លែងនៅម៉ារីអ៊ូប៉ូលបន្ទាប់ពីរងគ្រាប់មីស៊ីលរុស្ស៊ី,​ មករា ២០១៥]] ​វិធានការ​ថ្មីជាច្រើនចំណុច​​ដើម្បី​បញ្ចប់​ជម្លោះដែលគេហៅ​ថា មីនស្កឹទីពីរ ត្រូវ​បានភាគីទាំងសងខាង​ព្រមព្រៀង​ទទួលយក​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១២ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៥ ដោយ​​បទ​ឈប់​បាញ់​ថ្មីនឹងត្រូវ​ចាប់​ផ្តើម​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១៥ ខែ​កុម្ភៈ។<ref>{{Cite news |date=12 February 2015 |title=Ukraine crisis: Leaders agree peace roadmap |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-31435812 |access-date=6 May 2025 |archive-date=4 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104031648/https://www.bbc.com/news/world-europe-31435812 |url-status=live }}</ref> ថ្វីបើបទឈប់បាញ់ត្រូវបានប្រកាសក្ដី កងកម្លាំងគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីនៅតែបន្តបើកការវាយប្រហារលើ[[សមរភូមិដេបាល់ត្សេវេ|ទីក្រុងដេបាល់ត្សេវេ]]របស់អ៊ុយក្រែន ដែលគេចាត់ទុកថាជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងតំបន់។ ត្រឹមថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៥ កងទ័ពអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ៨,០០០ នាក់ត្រូវបានសត្រូវឡោមព័ទ្ធស្ទើរទាំងស្រុងក្នុងទីក្រុងនោះ រួចក៏ត្រូវបង្ខំដកថយពីដេបាល់ត្សេវេ ខណៈពួកគេត្រូវរងការបាញ់ប្រហារឥតឈប់ឈរពីសត្រូវដែលនាំឱ្យទាហានស្លាប់​និងរបួសជាច្រើននាក់។ មេដឹកនាំនៃក្រុមឧទ្ទាមលូហ្កានស្ក៍គឺលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ ហ្សាកហារឆិនកូ]]បាននិយាយថា បទឈប់បាញ់ដែលបានព្រមពៀងគ្នាពីប៉ុន្មានថ្ងៃមុននោះគឺមិនប៉ះពាល់ដល់ប្រតិបត្តិការយោធានៅដេបាល់ត្សេវាទេ ហើយលោកបានបន្តអះអាងថាទីក្រុងនោះគឺស្ថិតនៅក្រោមកម្មសិទ្ធិរបស់ក្រុមលោកដោយស្របច្បាប់។<ref>{{cite news |last=Luhn |first=Alec |date=18 February 2015 |title=Ukraine troops withdrawing from key town of Debaltseve |url=https://www.theguardian.com/world/2015/feb/18/ukraine-debaltseve-troops-withdraw-fighting-rebels-russia |access-date=6 August 2025 |work=The Guardian}}</ref> អ៊ុយក្រែន សហភាពអឺរ៉ុប និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានចោទប្រកាន់រុស្ស៊ីរួមទាំងក្រុមឧទ្ទាមទាំងនោះថាបានរំលោភបំពានបទឈប់បាញ់ ហើយបន្ថែមទៀតថា យោធារុស្ស៊ីខ្លួនផ្ទាល់បានចូលរួមវាយប្រហារយកទីក្រុងដេបាល់ត្សេវេ។<ref>{{cite news |last=Kramer |first=Andrew E. |last2=Gordon |first2=Michael R. |date=13 February 2015 |title=U.S. Faults Russia as Combat Spikes in East Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2015/02/14/world/europe/ukraine-fighting-escalates-ahead-of-truce.html |access-date=6 August 2025 |work=The New York Times}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ [[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស|ការិយាល័យសិទ្ធិមនុស្សនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាមានអ្នកស្លាប់និងរបួសប្រមាណ ៨,០០០ នាក់បានកើតចេញពីជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែនភាគខាងកើតនេះ។<ref>{{cite web |title=UN News – Close to 8,000 people killed in eastern Ukraine, says UN human rights report |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=51819#.VfB9txUveUk |access-date=6 August 2025 |website=UN News Service Section |archive-date=8 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208110511/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=51819#.VfB9txUveUk |url-status=live }}</ref> ====សង្គ្រាមឋិតិវត្ត==== [[File:A Russia-backed rebel looking though firing port at his position near Donetsk, Eastern Ukraine, May 26, 2015.jpg|thumb|ទាហានក្រុមឧទ្ទាមរុស្ស៊ីកំពុងប្រមើលស៊ើបរកសត្រូវពីទីតាំងការពាររបស់គេ]] បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ ទឹកដីគ្រប់គ្រងដោយភាគីសង្គ្រាមមិនមានការផ្លាស់ប្ដូរអ្វីធំដុំច្រើននោះទេ ខណៈពេលដែលសង្រ្គាមបានវិវត្តទៅជាឋិតិភាព [[សង្គ្រាមលេណដ្ឋាន|សង្គ្រាមជីកលេណដ្ឋាន]]នៅជុំវិញខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនដែលចែកក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះ។ អរិភាព​នៅតែបន្ត ប៉ុន្តែក្នុង​កម្រិត​ទាបបំផុត ខណៈភាគីទាំងសងខាងបានបន្តសាងប្រព័ន្ធលេណដ្ឋាន និងរូងក្រោមដីជាដើមដើម្បីពង្រឹងទីឈរជើងរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news |last=Brown |first=Daniel |title=Here's what it's like inside the bunkers Ukrainian troops are living in every day |url=https://www.businessinsider.com/heres-what-the-bunkers-ukrainian-troops-dig-for-protection-look-like-2017-8 |access-date=6 August 2025 |work=Business Insider |archive-date=26 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220426034031/https://www.businessinsider.com/heres-what-the-bunkers-ukrainian-troops-dig-for-protection-look-like-2017-8 |url-status=live }}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ២០១៤ ដល់ឆ្នាំ២០២២ បទឈប់បាញ់ចំនួន ២៩ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបទឈប់បាញ់នីមួយៗបានចូលជាធរមានក្នុងរយៈពេលខ្លីប៉ុណ្ណោះដោយមិនលើសពីពីរសប្តាហ៍ទេ។<ref name="7265424Donbass">{{cite news |url=https://www.pravda.com.ua/articles/2020/09/7/7265424/ |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Місяць ''тиші'' на Донбасі. Що відбувається на фронті |work=Ukrainska Pravda |date=7 September 2020 |access-date=6 May 2025 |archive-date=21 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221161222/https://www.pravda.com.ua/articles/2020/09/7/7265424/ |url-status=live }}</ref> [[File:OSCE SMM monitoring the movement of heavy weaponry in eastern Ukraine (16705750566).jpg|thumb|រូបថតពី[[បេសកកម្មឃ្លាំមើលពិសេសរបស់អង្គការ​សន្តិសុខ​និង​សហ​ប្រតិបត្តិការ​អឺរ៉ុបនៅអ៊ុយក្រែន|អ្នកឃ្លាំមើលរបស់អង្គការ​សន្តិសុខ​ និង​សហ​ប្រតិបត្តិការ​អឺរ៉ុប]] ដែលបង្ហាញពីការដកថយនូវអាវុធធុនធ្ងន់អ៊ុយក្រែនពីតំបន់សង្គ្រាម, មីនា ២០១៥]] មន្ត្រីអាមេរិក និងអន្តរជាតិផ្សេងៗបានបន្តរាយការណ៍ពីវត្តមានដ៏សកម្មរបស់យោធារុស្ស៊ីនៅភាគខាងកើតអ៊ុយក្រែន រួមទាំងនៅតំបន់ដេបាល់ត្សេវេផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Bender |first=Jeremy |date=11 February 2015 |title=US Army commander for Europe: Russian troops are currently fighting on Ukraine's front lines |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/russian-troops-fighting-on-ukraines-front-lines-2015-2 |access-date=6 August 2025 |archive-date=11 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220311124804/https://www.businessinsider.com/russian-troops-fighting-on-ukraines-front-lines-2015-2 |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ កងកម្លាំងផ្ដាច់ខ្លួននិយមរុស្ស៊ីត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនប្រមាណ ៣៦,០០០ នាក់ (បើប្រៀបធៀបទៅនឹងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនចំនួន ៣៤,០០០ នាក់) ដែលក្នុងនោះមានប្រមាណ ៨,៥០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ជាទាហានរុស្ស៊ី។ លើសពីនេះទៅទៀតនោះ ទាហាន[[កងកម្លាំងស៊ើបការសម្ងាត់រុស្ស៊ី|ចារកម្មរុស្ស៊ី]]ប្រមាណ ១,០០០ ក៏កំពុងមានវត្តមានធ្វើប្រតិបត្តិការនៅក្នុងតំបន់ផងដែរ។<ref>{{cite web |date=2015 |title=Preserving Ukraine's Independence, Resisting Russian Aggression: What the United States and NATO Must Do |url=https://www.thechicagocouncil.org/sites/default/files/UkraineReport_February2015_FINAL.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207162845/https://www.thechicagocouncil.org/sites/default/files/UkraineReport_February2015_FINAL.pdf |archive-date=7 February 2015 |access-date=7 February 2015 |publisher=Chicago Council on Global Affairs |archivedate=7 កុម្ភៈ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207162845/https://www.thechicagocouncil.org/sites/default/files/UkraineReport_February2015_FINAL.pdf }}</ref> [[File:Anti-terrorist operation in eastern Ukraine (War Ukraine) (38568992225).jpg|thumb|ទាហានអ៊ុយក្រែននៅក្នុងលណដ្ឋានខ្លួនក្នុងតំបន់ដុនបាស, ឆ្នាំ២០១៥]] [[File:Poroshenko Donbass-4.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោក[[ពេត្រូ ប៉ូរ៉ូស្ហឹនកូ]]កំពុងត្រួតពិនិត្យទីតាំងឈរជើងរបស់កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន, មិថុនា​ ២០១៦]] {{See also|ខ្សែកាលនៃសង្គ្រាមនៅដុនបាស (២០១៨)}} នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អ៊ុយក្រែនបានប្តឹងឧទ្ធរណ៍ទៅតុលាការមជ្ឈត្តកម្មជុំវិញការប្រើប្រាស់[[ច្រកសមុទ្រគែតឆ៍]]។ មកដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានសាងសង់ស្ពានឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រនោះ និងថែមទាំងបានដាក់កំហិតលើទំហំនៃនាវាឆ្លងកាត់ និយ័តកម្មថ្មីៗ និងបានឃាត់នាវាអ៊ុយក្រែនជារឿយៗ។<ref>{{Cite news|last1=Larter|first1=David B.|last2=Bodner|first2=Matthew|date=28 November 2018|title=The Sea of Azov won't become the new South China Sea (and Russia knows it)|work=Defense News|url=https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/28/the-sea-of-azov-wont-become-the-new-south-china-sea-and-russia-knows-it/|access-date=6 August 2025|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225124155/https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/28/the-sea-of-azov-wont-become-the-new-south-china-sea-and-russia-knows-it/|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៨ នាវាអ៊ុយក្រែនចំនួនបីគ្រឿងដែលធ្វើដំណើរពីអូដេសាទៅម៉ារីអ៊ូប៉ូលត្រូវបាននាវាចម្បាំងរុស្ស៊ីស្ទាក់ចាប់ ខណៈនាវិកអ៊ុយក្រែនចំនួន ២៤ នាក់ត្រូវបានចាប់ឃាត់ខ្លួន។<ref>{{Cite news|date=30 November 2018|title=Russia-Ukraine sea clash in 300 words|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46345697|access-date=6 August 2025|archive-date=5 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205084139/https://www.bbc.com/news/world-europe-46345697|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=December 2018|title=The Kerch Strait incident|work=[[International Institute for Strategic Studies]]|url=https://www.iiss.org/publications/strategic-comments/2018/the-kerch-strait-incident|access-date=6 August 2025|archive-date=19 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219031531/https://www.iiss.org/publications/strategic-comments/2018/the-kerch-strait-incident|url-status=live}}</ref> មួយថ្ងៃក្រោយមកនៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកា រដ្ឋសភាអ៊ុយក្រែនបានគាំទ្រយ៉ាងពេញទំហឹងចំពោះការអនុវត្ត[[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]នៅតាមតំបន់ឆ្នេររបស់អ៊ុយក្រែនដែលជាប់នឹងរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|title=Kiev declares martial law after Russian seizure of Ukrainian ships in Black Sea|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-ukraine-live-latest-update-martial-law-black-sea-ships-navy-crisis-a8651736.html|access-date=6 August 2025|archive-date=30 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030045107/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-ukraine-live-latest-update-martial-law-black-sea-ships-navy-crisis-a8651736.html|url-status=live}}</ref> {{Further|ខ្សែកាលនៃសង្គ្រាមនៅដុនបាស (២០១៩)}} [[File:Anti-terrorist operation in eastern Ukraine (War Ukraine) (27773607903).jpg|thumb|រថក្រោះ ''T-៦៤'' របស់អ៊ុយក្រែនក្នុងកំឡុងវគ្គសង្គ្រាមឋិតិវត្ត]] ទាហានអ៊ុយក្រែនជាង ១១០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់អាយុជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref name="radiofree">{{Cite news|date=3 February 2020|title=Two Ukrainian Soldiers Killed Over Bloody Weekend In Donbas|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|url=https://www.rferl.org/a/two-ukrainian-soldiers-killed-over-bloody-weekend-in-donbas/30413810.html|access-date=6 August 2025|archive-date=25 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125041923/https://www.rferl.org/a/two-ukrainian-soldiers-killed-over-bloody-weekend-in-donbas/30413810.html|url-status=live}}</ref> នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនជាប់ឆ្នោតថ្មីគឺលោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានសន្យាថាលោកនឹងព្យាយាមបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅដុនបាសឱ្យបាន។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ អ៊ុយក្រែន និងក្រុមឧទ្ទាមផ្ដាច់ខ្លួននិយមទាំងនោះបានចាប់ផ្តើមផ្ដោះប្តូរ[[ឈ្លើយសឹក]] ដោយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២០០ នាក់ត្រូវបានដោះដូរនៅថ្ងៃទី២៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite web|last=Betz|first=Bradford|date=29 December 2019|title=Ukraine, pro-Russian separatists swap prisoners in step to end 5-year war|url=https://www.foxnews.com/world/ukraine-pro-russian-separatists-swap-prisoners|website=Fox News|access-date=6 August 2025|archive-date=26 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226151721/https://www.foxnews.com/world/ukraine-pro-russian-separatists-swap-prisoners|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 December 2019 |title=Ukraine and pro-Russian separatists exchange prisoners |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50938894 |access-date=6 December 2025 |archive-date=7 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107035612/https://www.bbc.com/news/world-europe-50938894 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=29 December 2019 |title=France's Macron, Germany's Merkel welcome prisoner swap in Ukraine |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-france-germany-idUSKBN1YX0F7 |access-date=6 August 2025 |archive-date=26 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226151713/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-france-germany-idUSKBN1YX0F7 |url-status=live }}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ អ៊ុយក្រែន និងរុស្ស៊ីបានព្រមព្រៀងគ្នាអនុវត្តបទឈប់បាញ់។ ក្នុងកិច្ចព្រមពៀងនោះ ភាគី​ទាំង​ពីរ​បាន​យល់ស្របលើការដោះដូរ​ឈ្លើយសឹកបន្ថែម និង​ដក​កម្លាំង​យោធាចេញពី​​តំបន់​មួយ​ចំនួន ក៏ប៉ុន្តែរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែននៅតែមិនអាចឯកភាពគ្នានៅលើការដកកម្លាំងនិយមរុស្ស៊ី និងដំណើរការបោះឆ្នោតនៅក្នុងតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយក្រុមផ្តាច់ខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{cite news |title=Ukraine and Russia agree to implement ceasefire |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50713647 |access-date=​6 August 2025 |publisher=BBC |date=10 December 2019}}</ref> យោងតាមអាជ្ញាធរអ៊ុយក្រែន ទាហានអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ៥០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news |date=9 April 2021 |title=Ukraine conflict: Moscow could 'defend' Russia-backed rebels |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-56678665 |access-date=6 August 2025 |archive-date=10 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210205807/https://www.bbc.com/news/world-europe-56678665 |url-status=live }}</ref> នៅចន្លោះពីឆ្នាំ២០១៩ ដល់ឆ្នាំ២០២១ រុស្ស៊ីបានចេញ[[លិខិតឆ្លងដែនផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី]]ជាង ៦៥០,០០០ ក្បាលទៅកាន់ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref>{{Cite news |date=20 May 2021 |title=Zelenskiy: Russian passports in Donbass are a step towards 'annexation' |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/ukraine-sees-russias-issuance-passports-eastern-ukraine-step-towards-annexation-2021-05-20/ |access-date=6 August 2025 |archive-date=22 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222035419/https://www.reuters.com/world/ukraine-sees-russias-issuance-passports-eastern-ukraine-step-towards-annexation-2021-05-20/ |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ ចំនួនប្រជាជនស៊ីវិលចំនួន ២៧ នាក់បានស្លាប់ដោយសារសង្គ្រាម បូករួមទាំង​ ២៦ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០២០ និង ២៥ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០២១ ហើយចំនួនស្លាប់ទាំងនោះប្រមាណជាងពាក់កណ្ដាលគឺបានបណ្ដាលមកពីគ្រាប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ។<ref name="OHCHR">{{cite web |url= https://ukraine.un.org/sites/default/files/2022-02/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2031%20December%202021%20%28rev%2027%20January%202022%29%20corr%20EN_0.pdf |title= Conflict-related civilian casualties in Ukraine |page=3|work= [[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស|OHCHR]] |date= 27 January 2022 |access-date=6 August 2025}}</ref> ===មុនការឈ្លានពាន=== {{Main|វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២}} ចាប់ពីខែមីនាដល់ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមប្រមូលផ្ដុំកងកម្លាំងយោធារបស់គេនៅក្បែរព្រំដែនអ៊ុយក្រែន ហើយបានបន្តផ្ដុំកម្លាំងបន្ថែមទៀតជាលើកទីពីរចាប់ពីខែតុលា ឆ្នាំ២០២១ ទាំងនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី និងបេឡារុស។<ref name="Zsymbol">{{cite web |last=Schogol |first=Jeff |date=22 February 2022 |title=Here's what those mysterious white 'Z' markings on Russian military equipment may mean |url=https://taskandpurpose.com/analysis/russian-military-equipment-white-markings/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://taskandpurpose.com/analysis/russian-military-equipment-white-markings/ |archive-date=27 February 2022 |access-date=8 August 2025 |website=Task & Purpose |publisher=North Equity }}</ref> ក្នុងកំឡុងបណ្ដុំបង្កើនកម្លាំងទាហាននៅតាមព្រំដែននោះ ប្រទេសរុស្ស៊ីតែងតែនិយាយអះអាងថាខ្លួនគ្រាន់តែប្រមូលកម្លាំងធ្វើ[[សមយុទ្ធយោធា]]ប៉ុណ្ណោះ ខណៈរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានបដិសេធម្តងហើយម្តងទៀតថាខ្លួនមិនមានផែនការអ្វីដើម្បីវាយប្រហារអ៊ុយក្រែននោះទេ។<ref name="denials">{{Cite news |last=Taylor |first=Adam |others=Photograph by​ Evgeniy Maloletka (Associated Press) |date=24 February 2022 |title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack |newspaper=The Washington Post |publisher=Nash Holdings |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |url-status=live |url-access=subscription |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |archive-date=24 February 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358 }}</ref><ref>{{Cite news |date=24 February 2022 |title=Putin attacked Ukraine after insisting for months there was no plan to do so. Now he says there's no plan to take over. |work=CBS News |publisher=CBS |location=Kharkiv |publication-date=22 February 2022|url=https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-putin-invasion-after-denials-now-says-no-occupation-plan |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-putin-invasion-after-denials-now-says-no-occupation-plan |archive-date=27 February 2022}}</ref> [[File:Russian forces near Ukraine, 2021-12-03 (crop).jpg|thumb|រូបភាពផែនទីផ្សព្វផ្សាយដោយកាសែត ''The Washington Post'' បង្ហាញពីចលនាបណ្ដុំកម្លាំងយោធារុស្ស៊ីនៅជិតព្រំដែនអ៊ុយក្រែនគិតត្រឹមថ្ងៃទី៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១។ ប្រភពពីចារកម្មអាមេរិក។<ref name="wp-20211203">{{Cite news|last1=Harris|first1=Shane|last2=Sonne|first2=Paul|date=3 December 2021|title=Russia planning massive military offensive against Ukraine involving 175,000 troops, U.S. intelligence warns|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|access-date=8 August 2025|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230180238/https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|url-status=live}}</ref>]] នៅដើមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ បន្ទាប់ពីការបដិសេធដោយរុស្ស៊ីជុំវិញគោលបំណងឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន សហរដ្ឋអាមេរិកបានចេញផ្សាយព័ត៌មានចារកម្មទាក់ទិននឹងផែនការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី រួមទាំងរូបភាពផ្ដិតពីផ្កាយរណបផងដែរ ដែលបានបង្ហាញពីវត្តមានកងទ័ព និងគ្រឿងសព្វាវុធរុស្ស៊ីនៅជិតព្រំដែន។<ref>{{Cite news|last1=Harris|first1=Shane|last2=Sonne|first2=Paul|date=3 December 2021|title=Russia planning massive military offensive against Ukraine involving 175,000 troops, U.S. intelligence warns|newspaper=The Washington Post|publisher=Nash Holdings|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|url-access=subscription|access-date=8 August 2025|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230180238/https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ចារកម្មនោះក៏បានបង្ហាញផងដែរនូវទីតាំងសំខាន់ៗដែលរុស្ស៊ីចង់បាន និងបុគ្គលដែលរុស្ស៊ីត្រូវសម្លាប់ ឬធ្វើអប្យក្រឹត្យកម្ម។<ref>{{cite news|last=Merchant|first=Normaan|others=Photographs by Alexei Alexandrov and Alex Brandon (AP Photo)|date=25 February 2022|title=US intel predicted Russia's invasion plans. Did it matter?|work=Associated Press|location=Washington, D.C.|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-business-europe-8acc2106b95554429e93dfee5e253743 |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-business-europe-8acc2106b95554429e93dfee5e253743 |archive-date=1 March 2022}}</ref> នៅប៉ុន្មានខែមុនការឈ្លានពាន មន្ត្រីរុស្ស៊ីបានចោទប្រកាន់អ៊ុយក្រែនពីបទញុះញង់ឱ្យមានភាពតានតឹង ការរើសអើងជាតិសាសន៍រុស្ស៊ី និងការគាបសង្កត់ប្រជាជនរុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន។ រុស្ស៊ីបានទាមទារនៅសំណើសន្តិសុខជាច្រើនពីអ៊ុយក្រែន ក៏ដូចជាអង្គការណាតូ និងបណ្តាប្រទេសសហភាពអឺរ៉ុបផ្សេងៗទៀត។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបាននិយាយថា "ការរើសអើងស្អប់ខ្ពើមជាតិសាសន៍រុស្ស៊ីគឺជាជំហានដំបូងឆ្ពោះទៅរក[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍|ការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនលោក]]"។<ref>{{Cite news|date=10 December 2021|title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide'|work=The Moscow Times|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221082440/https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |archive-date=21 February 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=9 December 2021|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Путин заявил о геноциде на Донбассе|work=Rossiyskaya Gazeta|url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |url-status=live |access-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222212644/https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |archive-date=22 February 2022}}</ref> អំណះអំណាងរបស់ពូទីនត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិច្រានចោល<ref name="animating">{{Cite news|last=Stanley|first=Jason |author-link=Jason Stanley|date=26 February 2022|title=The antisemitism animating Putin's claim to 'denazify' Ukraine|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/vladimir-putin-ukraine-attack-antisemitism-denazify |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/vladimir-putin-ukraine-attack-antisemitism-denazify |archive-date=1 March 2022}}</ref> ខណៈអំណះអំណាងរបស់រុស្ស៊ីជុំវិញការប្រល័យពូជសាសន៍ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាគ្មានមូលដ្ឋានជាក់លាក់ច្បាស់លាស់។<ref>{{cite web|last=Hinton|first=Alexander |author-link=Alexander Laban Hinton|date=24 February 2022|title=Putin's claims that Ukraine is committing genocide are baseless, but not unprecedented|url=https://theconversation.com/putins-claims-that-ukraine-is-committing-genocide-are-baseless-but-not-unprecedented-177511 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://theconversation.com/putins-claims-that-ukraine-is-committing-genocide-are-baseless-but-not-unprecedented-177511 |archive-date=26 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=The Conversation}}</ref> នៅក្នុងសុន្ទរកថាថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ លោកពូទីន បានចោទសួរពីធម្មានុរូបភាពនៃរដ្ឋអ៊ុយក្រែន ដោយអះអាងម្ដងទៀតថា "អ៊ុយក្រែនមិនដែលមានភាពជារដ្ឋពិតប្រាកដទេ"។​<ref>{{cite web|last=Düben|first=Björn Alexander|date=1 July 2020|title='There is no Ukraine': Fact-Checking the Kremlin's Version of Ukrainian History|url=https://blogs.lse.ac.uk/lseih/2020/07/01/there-is-no-ukraine-fact-checking-the-kremlins-version-of-ukrainian-history/|access-date=8 August 2025|website=LSE International History|publisher=London School of Economics|archive-date=19 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219195429/https://blogs.lse.ac.uk/lseih/2020/07/01/there-is-no-ukraine-fact-checking-the-kremlins-version-of-ukrainian-history/|url-status=live}}</ref> លោកពូទីនបានបន្តអះអាងថា អ៊ុយក្រែនគឺគ្រាន់តែជារដ្ឋដែលបង្កើតឡើងដោយលោក[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ្លាឌីមៀ លេនីន]]ប៉ុណ្ណោះក្នុងនាមជាសាធារណរដ្ឋសូវៀតដាច់ដោយឡែកនៅលើទឹកដីរបស់រុស្ស៊ី ហើយថាលោក[[នីគីតា គ្រូឆេវ]] "បានកាត់ទឹកដី[[គ្រីមៀ]]ឱ្យទៅអ៊ុយក្រែនដោយគ្មានហេតុផល" នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។<ref name="Putin Ukraine statehood">{{Cite magazine|last=Perrigo|first=Billy|date=22 February 2022|title=How Putin's Denial of Ukraine's Statehood Rewrites History|url=https://time.com/6150046/ukraine-statehood-russia-history-putin/|magazine=Time|access-date=8 August 2025|archive-date=22 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222200708/https://time.com/6150046/ukraine-statehood-russia-history-putin/|url-status=live}}</ref> ស្ថានការណ៍សង្គ្រាមនៅដុនបាសបានវិវត្តកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ពិសេសចាប់ពីថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ ទៅ។<ref>{{Cite news|last1=MacKinnon|first1=Mark|last2=Morrow|first2=Adrian|date=18 February 2022|title=Biden 'convinced' Putin will invade Ukraine as Donbas region ordered evacuated|language=en-CA|work=The Globe and Mail|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-sirens-wail-in-southeast-ukraine-as-civilians-told-to-evacuate-pro/|access-date=8 August 2025|archive-date=11 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220911071412/https://www.theglobeandmail.com/world/article-sirens-wail-in-southeast-ukraine-as-civilians-told-to-evacuate-pro/|url-status=live}}</ref> ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនិយមរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្ដើមបង្កើនការបាញ់ផ្លោងដោយកាំភ្លើងធំនៅតាមតំបន់ដុនបាស។ អ៊ុយក្រែន និងសហការីរបស់ខ្លួនបានជឿថា សកម្មភាពបាញ់គ្រាប់ផ្លោងដោយក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននិយមនោះគឺដើម្បីញុះញង់កងទ័ពអ៊ុយក្រែនឱ្យបាញ់តបតវិញ ដែលវានឹងអនុញ្ញាតឱ្យរុស្ស៊ីមានលេសសម្រាប់ផ្ដើមការឈ្លានពាន។<ref>{{Cite news|last1=Khurshudyan|first1=Isabelle|last2=Hendrix|first2=Steve|date=19 February 2022|title=In Ukraine's war-weary east, intensifying shelling and battered homes signal attempts at provocation by Russia|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/19/ukraine-russia-war-donbas/|access-date=8 August 2025|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224014610/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/19/ukraine-russia-war-donbas/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Volvach|first=Yaroslava|date=18 February 2022|title=How Russian proxy forces are attempting to provoke the Ukrainian army and are lying about a new Ukrainian offensive|url=https://english.nv.ua/nation/how-russian-proxies-are-attempting-to-provoke-the-ukrainian-army-lying-about-a-ukrainian-offensive-50218033.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218180147/https://english.nv.ua/nation/how-russian-proxies-are-attempting-to-provoke-the-ukrainian-army-lying-about-a-ukrainian-offensive-50218033.html |archive-date=18 February 2022 |access-date=8 August 2025|publisher=NV.UA}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍បានបញ្ជាឱ្យអាជ្ញាធរខ្លួនធ្វើការជម្លៀសប្រជាជនស៊ីវិលចេញពីតំបន់ងាយគ្រោះថ្នាក់ជាបន្ទាន់។<ref>{{cite web|date=18 February 2022|title=Russian-backed separatists announce civilian evacuation from eastern Ukraine as escalation stokes Russian invasion fears|url=https://www.nbcnews.com/news/world/east-ukraine-shelling-russian-invasion-fears-putin-pretext-rcna16773 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223132456/https://www.nbcnews.com/news/world/east-ukraine-shelling-russian-invasion-fears-putin-pretext-rcna16773 |archive-date=23 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=NBC News}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ម៉ោង ២២:៣៥ (UTC+៣) ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោកពូទីនបានប្រកាសថារដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីនឹងទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ជាផ្លូវការ។<ref>{{cite web|date=21 February 2022|title=Extracts from Putin's speech on Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/extracts-putins-speech-ukraine-2022-02-21/|access-date=8 August 2025|website=Reuters|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227182213/https://www.reuters.com/world/europe/extracts-putins-speech-ukraine-2022-02-21/|url-status=live}}</ref> នៅល្ងាចនៃថ្ងៃដដែរនោះ លោកពូទីនបានបញ្ជាឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីចូលបញ្ឈរជើងកម្លាំងនៅទូទាំងតំបន់ដុនបាស ដែលភាគីរុស្ស៊ីហៅវាថា បេសកកម្ម "រក្សាសន្តិភាព"។<ref>{{Cite news|last1=Kottasová|first1=Ivana|last2=Qiblawi|first2=Tamara|last3=Regan|first3=Helen|date=21 February 2022|title=Putin orders troops into separatist-held parts of Ukraine|publisher=CNN|url=https://cnn.com/2022/02/21/europe/russia-ukraine-tensions-monday-intl/index.html |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223102720/https://www.cnn.com/2022/02/21/europe/russia-ukraine-tensions-monday-intl/index.html |archive-date=23 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ [[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ]]បានអនុញ្ញាតជាឯកច្ឆ័ន្ទឱ្យលោកពូទីនប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធានៅខាងក្រៅប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref name="Hodge 2022">{{cite web|last=Hodge|first=Nathan|date=26 February 2022|title=Russia's Federation Council gives consent to Putin on use of armed forces abroad, Russian agencies report|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-22-22#h_59a413ce984eda5954ce5b9c4655bcc5 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-22-22/h_59a413ce984eda5954ce5b9c4655bcc5 |archive-date=26 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=CNN|location=Moscow}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ លោកហ្សេឡេនស្គីក៏បានបញ្ជាឱ្យកែនកម្លាំងទ័ពជំនួយ និងបម្រុងផ្សេងៗដែលខ្លួនមាន។<ref>{{Cite news|last1=Zinets|first1=Natalia|last2=Williams|first2=Matthias|date=22 February 2022|title=Ukrainian president drafts reservists but rules out general mobilisation for now|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-calls-up-reservists-launches-programme-economic-patriotism-2022-02-22/ |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222235612/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-calls-up-reservists-launches-programme-economic-patriotism-2022-02-22/ |archive-date=22 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ រដ្ឋសភាអ៊ុយក្រែនបានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងគ្រាអាសន្នក្នុងរយៈពេល ៣០ ថ្ងៃ និងបានបញ្ជាឱ្យមានការចល័តទ័ពជំនួយទាំងអស់។<ref>{{Cite news|last=Kingsley|first=Thomas|date=23 February 2022|title=Ukraine to introduce a state of emergency and tells its citizens to leave Russia immediately|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-sanctions-ukraine-reservists-west-b2021165.html |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032730/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-sanctions-ukraine-reservists-west-b2021165.html |archive-date=24 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|last1=D'agata|first1=Charlie|last2=Redman|first2=Justine|last3=Ott|first3=Haley|date=23 February 2022|title=Ukraine calls up reservists, declares national emergency as U.S. and allies hit Russia with new sanctions|url=https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-news-miliatry-reservists-emergency-declaration/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224055846/https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-news-miliatry-reservists-emergency-declaration/ |archive-date=24 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=CBS News}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមកោះហៅតំណាងស្ថានទូតខ្លួននៅទីក្រុងកៀវឱ្យត្រឡប់ចូលស្រុកវិញ។<ref>{{cite news|last=Litvinova|first=Dasha|date=23 February 2022|title=Russia evacuates embassy in Ukraine as crisis escalates|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-moscow-kyiv-626a8c5ec22217bacb24ece60fac4fe1 |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223102040/https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-moscow-kyiv-626a8c5ec22217bacb24ece60fac4fe1 |archive-date=23 February 2022}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី២៣​ ខែកុម្ភៈ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន​ លោកហ្សេឡេនស្គីបានថ្លែងសុន្ទរកថាជាភាសារុស្សី ដោយលោកបានអំពាវនាវដល់ប្រជាជននៅប្រទេសរុស្ស៊ីឱ្យចូលរួមទប់ស្កាត់សង្គ្រាមគ្រប់បែបយ៉ាងដែលអាចកើតមានរវាងរុស្ស៊ី​ និងអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news|last=Sonne|first=Paul|date=24 February 2022|title=Ukraine's Zelensky to Russians: 'What are you fighting for and with whom?'|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/02/23/ukraine-zelensky-russia-address/ |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224073748/https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/02/23/ukraine-zelensky-russia-address/ |archive-date=24 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|date=23 February 2022|title=Zelensky's Last-Ditch Plea for Peace|url=https://foreignpolicy.com/2022/02/23/zelenskys-desperate-plea-for-peace/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224140341/https://foreignpolicy.com/2022/02/23/zelenskys-desperate-plea-for-peace/ |archive-date=24 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=Foreign Policy}}</ref> នៅក្នុងសុន្ទរកថានោះដដែរ លោកហ្សេឡេនស្គីបានច្រានចោលអំណះអំណាងរបស់រុស្ស៊ីដែលថាអ៊ុយក្រែនកំពុងលើកតម្កើនមនោគមវិជ្ជាណាស៊ី ហើយបានបន្តនិយាយថា លោកនិងប្រទេសលោកមិនមានចេតនាអ្វីវាយប្រហារតំបន់ដុនបាសនោះទេ។<ref>{{cite web|last=Cruz Bustillos|first=Dominic|date=24 February 2022|title=Full Translation: Ukrainian President Volodymyr Zelenskyy's Feb. 23 Speech|url=https://www.lawfaremedia.org/article/full-translation-ukrainian-president-volodymyr-zelenskyys-feb-23-speech |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.lawfareblog.com/full-translation-ukrainian-president-volodymyr-zelenskyys-feb-23-speech |archive-date=26 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=Lawfare}}</ref> ===ការឈ្លានពានទ្រង់ទ្រាយធំដោយរុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន=== {{Main|ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} [[File:2022 Russian Invasion of Ukraine animated.gif|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីចូលទឹកដីប្រទេសអ៊ុយក្រែន (ចុចលើផែនទីដើម្បីឃើញពីដំណើរការឈ្លានពាន)]] [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន]]បានចាប់ផ្ដើមនៅពេលព្រឹកថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២<ref>{{cite news|last1=Nikolskaya|first1=Polina|last2=Osborn|first2=Andrew|date=24 February 2022|title=Russia's Putin authorises 'special military operation' against Ukraine|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-putin-authorises-military-operations-donbass-domestic-media-2022-02-24/|access-date=8 August 2025|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032217/https://www.reuters.com/world/europe/russias-putin-authorises-military-operations-donbass-domestic-media-2022-02-24/|url-status=live}}</ref>​ ក្រោយពីលោកពូទីនបានប្រកាសពី "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" ដើម្បីរំដោះអ៊ុយក្រែនពីមនោគមវិជ្ជាណាស៊ី។<ref name="Waxman 20222">{{cite magazine|last=Waxman|first=Olivia B.|date=3 March 2022|title=Historians on What Putin Gets Wrong About 'Denazification' in Ukraine|url=https://time.com/6154493/denazification-putin-ukraine-history-context/|magazine=Time|access-date=8 August 2025|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303211420/https://time.com/6154493/denazification-putin-ukraine-history-context/|url-status=live}}</ref> ប៉ុន្មាននាទីក្រោយការប្រកាសរបស់ពូទីន គ្រាប់មីស៊ីលជាច្រើនគ្រាប់បានហោះធ្លាក់លើទឹកដីអ៊ុយក្រែនរួមទាំងដល់រដ្ឋធានី[[កៀវ]]ផងដែរ ខណៈកងទ័ពរុស្ស៊ីបានដើរឆ្លងព្រំដែនជាន់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនពីគ្រប់ទិសនៅប៉ែកខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref name="kirbyBBC">{{cite news|last=Kirby|first=Paul|date=9 March 2022|title=Why is Russia invading Ukraine and what does Putin want?|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-56720589|access-date=8 August 2025|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219125518/https://www.bbc.com/news/world-europe-56720589|url-status=live}}</ref> ហ្សេឡេនស្គីបានប្រកាស[[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]] និងកែនប្រជាជនអ៊ុយក្រែនជាៗបុរសទាំងអស់ដែលមានអាយុចន្លោះពី ១៨ ទៅ ៦០ ឆ្នាំត្រៀមចូលបម្រើយោធា និងហាមឃាត់ពួកគេមិនឱ្យចាកចេញពីប្រទេសជាដាច់ខាត។<ref>{{cite news|date=24 February 2022|title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Interfax 2022">{{cite web|date=25 February 2022|title=Zelensky signs decree declaring general mobilization|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/801769.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225113724/https://en.interfax.com.ua/news/general/801769.html |archive-date=25 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=Interfax-Ukraine}}</ref> ការវាយប្រហាររបស់រុស្ស៊ីគឺបានផ្តើមឡើងពី[[យុទ្ធនាការអ៊ុយក្រែនខាងជើង|ទិសខាងជើង]]ចេញពីប្រទេស[[បេឡារុស]]ឆ្ពោះទៅរករដ្ឋធានីកៀវរបស់អ៊ុយក្រែន បន្ទាប់មកគឺ[[ជួរប្រយុទ្ធខាងត្បូងក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ទិសខាងត្បូង]]ចេញពីតំបន់[[គ្រីមៀ]] និង[[ជួរប្រយុទ្ធខាងកើតក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ទិសអាគ្នេយ៍]]ចេញពីតំបន់[[លូហ្កានស្ក៍]] និង[[ដូណេតស្ក៍]]ឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុង[[ខាគីវ]]។<ref name="CBS-2022-03-20">{{Cite news|date=20 March 2022|title=Ukraine rejects Russian demand to surrender port city of Mariupol in exchange for safe passage|publisher=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-mariupol-russia-surrender-reject/|access-date=10 August 2025|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323173958/https://www.cbsnews.com/news/ukraine-mariupol-russia-surrender-reject/|url-status=live}}</ref><ref name="CBC-2022-03-21">{{Cite news|date=21 March 2022|title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear|publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]|url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709|access-date=10 August 2025|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323080520/https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709|url-status=live}}</ref> នៅជួរប្រយុទ្ធភាគខាងជើង កងទ័ពអ៊ុយក្រែនបានប្រឹងប្រែងការពាររដ្ឋធានីកៀវយ៉ាងម៉ឹងម៉ាត់ពីការវាយសម្រុកឥតឈប់ឈរពីសំណាក់កងកម្លាំងរុស្ស៊ី ហើយមកដល់ខែមីនា កងទ័ពរុស្ស៊ីក៏ជាប់គាំងមិនអាចវាយបំបែកទីក្រុងកៀវបាន ហើយមកដល់ខែមេសា ពួកគេក៏បានដកថយចេញទៅវិញ។​ នៅថ្ងៃទី៨ ខែមេសា រុស្ស៊ីបានលើកកម្លាំងទ័ពខ្លួនចូលវាយប្រហារអ៊ុយក្រែនតាមភាគខាងត្បូង និងខាងកើត ហើយអង្គភាពមួយចំនួនដែលបានដកចេញពីជួរប្រយុទ្ធភាគខាងជើងនោះក៏ត្រូវបានបញ្ជូនមកប្រយុទ្ធក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref name="hindustannewshub.com2">{{cite web|date=8 April 2022|title=Trending news: BBC: Putin replaces military commander in Ukraine – The Moscow Times|url=https://hindustannewshub.com/russia-ukraine-news/bbc-putin-replaces-military-commander-in-ukraine-the-moscow-times/|access-date=10 August 2025|website=Hindustan News Hub|archive-date=9 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409085406/https://hindustannewshub.com/russia-ukraine-news/bbc-putin-replaces-military-commander-in-ukraine-the-moscow-times/|url-status=dead|archivedate=9 មេសា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220409085406/https://hindustannewshub.com/russia-ukraine-news/bbc-putin-replaces-military-commander-in-ukraine-the-moscow-times/}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា រុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើម[[សមរភូមិដុនបាស (២០២២)|ការវាយប្រហារជាថ្មី]]ចូលទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលមានប្រវែង ៥០០ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទីក្រុងខាគីវដល់ទីក្រុងដូណេតស្ក៍ និងលូហានស្ក៍។<ref name="nytimes.com2">{{cite news|last1=Arraf|first1=Jane|last2=Nechepurenko|first2=Ivan|last3=Landler|first3=Mark|date=19 April 2022|title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html|access-date=10 August 2025|archive-date=10 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510113605/https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html|url-status=live}}</ref> ត្រឹមថ្ងៃទី២០​ ខែឧសភា ទីក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]ត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមការកាន់កាប់របស់កងទ័ពរុស្ស៊ីបន្ទាប់ពីកម្លាំងរុស្ស៊ីបានធ្វើការ[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ារីអ៊ូប៉ូល|ឡោមព័ទ្ធ]]ទីក្រុងនេះអស់ជាច្រើនខែ។<ref>{{Cite news|last=Sommerville|first=Quentin|date=11 May 2022|title=Ukraine war: Russia pushed back from Kharkiv – report from front line|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61378196 |url-status=live |access-date=10 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511122005/https://www.bbc.com/news/world-europe-61378196 |archive-date=11 May 2022}}</ref> សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្កឱ្យកើតវិបត្តិមនុស្សធម៌ និងជនភៀសខ្លួនដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅអឺរ៉ុបចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមយូហ្គោស្លាវី]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ បានបញ្ចប់មក<ref>{{Cite web|last=Rutter|first=Jill|date=7 March 2022|title=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s?|url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/|access-date=10 August 2025|website=British Future|archive-date=7 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307205755/https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/|url-status=live}}</ref> ខណៈអង្គការសហប្រជាជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃវិបត្តិនេះអាចកើនឡើងរហូតឈានដល់កម្រិតស្មើសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ប្រសិនបើមិនអាចបញ្ឈប់បាន។<ref>{{Cite web|last=Beaumont|first=Peter|date=6 March 2022|title=Ukraine has fastest-growing refugee crisis since second world war, says UN|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/06/ukraine-fastest-growing-refugee-crisis-since-second-world-war|access-date=10 August 2025|website=The Guardian|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309104950/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/06/ukraine-fastest-growing-refugee-crisis-since-second-world-war|url-status=live}}</ref> នៅក្នុងសប្តាហ៍ដំបូងនៃការឈ្លានពាន អង្គការសហប្រជាជាតិបានរាយការណ៍ថា មនុស្សប្រមាណជាងមួយលាននាក់បានភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ មកដល់ត្រឹមថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ចំនួនជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនបានកើនឡើងដល់ជាង ៧,៤០៥,៥៩០ នាក់ ដែលជាចំនួនថយចុះពីជាងប្រាំបីលាននាក់ដោយសារតែការវិលត្រឡប់ចូលស្រុកវិញពីជនភៀសខ្លួនមួយចំនួនក្រោយការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីបានជាប់គាំង។<ref name="UNHCR-Ukraine">{{Cite web|date=<!--kept up-to-date-->|title=Situation Ukraine Refugee Situation|url=https://data2.unhcr.org/en/situations/ukraine|access-date=10 August 2025|website=[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]]|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310051210/https://data2.unhcr.org/en/situations/ukraine|url-status=live}}</ref><ref name="auto4">{{Cite web|date=3 July 2022|title=Liz Truss mulls seizure of Russian assets in UK to give to Ukraine|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/03/liz-truss-mulls-seizure-of-russian-assets-in-uk-to-give-to-ukraine|access-date=10 August 2025|website=the Guardian|archive-date=9 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709193036/https://www.theguardian.com/world/2022/jul/03/liz-truss-mulls-seizure-of-russian-assets-in-uk-to-give-to-ukraine|url-status=live}}</ref> សង្គ្រាមមួយនេះត្រូវបាន[[ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|សហគមន៍អន្តរជាតិជាច្រើនថ្កោលទោស]] និងបានចាត់ទុកវាជាសង្គ្រាមបំពានឈ្លានពាន។<ref>{{cite news|date=2 March 2022|title=UN resolution against Ukraine invasion: Full text|publisher=[[Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/3/unga-resolution-against-ukraine-invasion-full-text|access-date=10 August 2025|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303234448/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/3/unga-resolution-against-ukraine-invasion-full-text|url-status=live}}</ref> [[សេចក្តីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ ES-១១/១|សេចក្តីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីដកកងកម្លាំងខ្លួនទាំងស្រុងចេញពីទឹកដីអ៊ុយក្រែន ខណៈ[[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]បានបញ្ជាឱ្យរុស្ស៊ីផ្អាកប្រតិបត្តិការយោធាខ្លួនជាបន្ទាន់ ចំណែកឯ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]វិញបានដកសមាជិកភាពរុស្ស៊ីចេញពីស្ថាប័នរបស់ខ្លួន។ ប្រទេសជាច្រើនផងដែរបាន[[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិកំឡុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ប្រកាសដាក់ទណ្ឌកម្មថ្មីៗ]]ជាច្រើន ដែលនាំឱ្យ[[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ប៉ះពាល់ដល់ទាំងសេដ្ឋកិច្ច]]រុស្ស៊ី និងពិភពលោក<ref name="Sanctions slams Russian economy">{{cite news|last1=Chernova|first1=Anna|last2=Cotovio|first2=Vasco|last3=Thompson|first3=Mark|date=28 February 2022|title=Sanctions slams Russian economy|publisher=CNN|url=https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html|access-date=10 August 2025|archive-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228085645/https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html|url-status=live}}</ref> ហើយក្នុងនោះផងដែរក៏មានប្រទេសគាំទ្រផ្ដល់ទាំងជំនួយយោធា និងមនុស្សធម៌ដល់អ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news|title=House approves $40B in Ukraine aid, beefing up Biden request|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-biden-europe-0ac5c758d32dbea64c437b50e829bbb2|work=Associated Press|date=11 May 2022|access-date=10 August 2025|archive-date=11 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511000720/https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-biden-europe-0ac5c758d32dbea64c437b50e829bbb2|url-status=live}}</ref> [[File:Bucha_main_street,_2022-04-06_(0804).jpg|thumb|សំណល់នៃរថប្រយុទ្ធរុស្ស៊ីនៅទីក្រុង[[ប៊ូតឆា]], ២៧ កុម្ភៈ]] នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២២ អ៊ុយក្រែនបានបើកការវាយបកទៅលើកងទ័ពរុស្ស៊ីវិញនៅ[[សមរភូមិខឺសុនលើកទីពីរ|ភាគខាងត្បូង]] ហើយនិងនៅ[[ការវាយបកនៅខាគីវ (២០២២)|ភាគឦសាន]]ក្នុងខែកញ្ញា។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា រុស្ស៊ីបានកាត់ខេត្តប៉ែកខាងកើតរបស់អ៊ុយក្រែនចំនួនបួនបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ<ref>{{Cite news|last=Dickson|first=Janice|date=30 September 2022|title=Putin signs documents to illegally annex four Ukrainian regions, in drastic escalation of Russia's war|work=The Globe and Mail|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-signs-documents-to-unlawfully-claim-4-ukrainian-regions-in/ |url-status=live |access-date=11 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001031159/https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-signs-documents-to-unlawfully-claim-4-ukrainian-regions-in/ |archive-date=1 October 2022}}</ref> ខណៈប្រទេសជាច្រើននៅលើពិភពលោកបានថ្កោលទោសលើរុស្ស៊ីជាទម្ងន់នូវទង្វើកាត់ទឹកដីនេះ។<ref>{{cite news|title=Ukraine war latest: Putin declares four areas of Ukraine as Russian|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/live/world-63077272|access-date=11 August 2025|archive-date=8 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008025910/https://www.bbc.com/news/live/world-63077272|url-status=live}}</ref> មកត្រឹមខែកញ្ញា អ៊ុយក្រែនបានដណ្ដើមខេត្តខាគីវស្ទើរទាំងមូលមកវិញតាមរយៈប្រតិបត្តិការវាយបកនៅភាគឦសានរបស់ខ្លួន។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយបកភាគខាងត្បូង អ៊ុយក្រែនបានដណ្ដើមទីក្រុងខឺសុនមកវិញនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ខណៈដែលកម្លាំងរុស្ស៊ីបានដកថយទៅត្រើយខាងកើតនៃទន្លេឌីណេព័រ។<ref name="e890">{{cite web | last1=Beaumont | first1=Peter | last2=Sauer | first2=Pjotr | last3=Koshiw | first3=Isobel | last4=Harding | first4=Luke | title=Ukraine troops enter centre of Kherson as Russians retreat in chaos | website=The Guardian | date=11 November 2022 | url=https://www.theguardian.com/world/2022/nov/11/reports-of-wounded-soldiers-being-abandoned-as-russia-retreats-from-kherson-city | access-date=11 August 2025}}</ref> គិតមកត្រឹមខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ ចំនួនទាហានរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែនដែលស្លាប់និងរបួសសរុបក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានឈានដល់ជិត ៥០០,០០០ នាក់។<ref>{{cite news|date=18 August 2023 |title=Troop Deaths and Injuries in Ukraine War Near 500,000, U.S. Officials Say |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/08/18/us/politics/ukraine-russia-war-casualties.html |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Gibbons-Neff |first2=Thomas |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Barnes |first4=Julian E. |access-date=11 August 2025 |archive-date=3 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903175102/https://www.nytimes.com/2023/08/18/us/politics/ukraine-russia-war-casualties.html |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៣ អង្គការសហប្រជាជាតិបានថ្លែងថា ប្រជាជនស៊ីវិលជាង ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតកំឡុងពេលរុស្ស៊ីចូលឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែន ដោយចំនួនអ្នកស្លាប់ជាងពាក់កណ្តាលនោះ (ប្រមាណ ៣ ខែមុនពេល អសប ​ធ្វើរបាយការណ៍) បានកើតឡើងនៅឆ្ងាយពីសមរភូមិជួរមុខ។ អង្គការសហប្រជាជាតិបានសន្មតថាករណីស្លាប់ដែលកើតឡើងនៅក្រោយសមរភូមិជួរមុខនោះគឺបណ្ដាលមកពីការបាញ់ប្រហារគ្រាប់មីស៊ីលរយៈចម្ងាយឆ្ងាយដោយរុស្សី និងការផ្ទុះគ្រឿងយុទ្ធភណ្ឌដែលបង្កប់នៅកន្លែងណាមួយ។<ref>{{cite news |title=More than 10,000 civilians killed in Ukraine since Russia invasion, UN says |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/21/more-than-10000-civilians-killed-in-ukraine-since-russia-invasion-un-says |work=Al Jazeera |date=21 November 2023 |access-date=11 August 2025 |archive-date=30 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230234426/https://www.aljazeera.com/news/2023/11/21/more-than-10000-civilians-killed-in-ukraine-since-russia-invasion-un-says |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានបើកការវាយប្រហារចូលទៅក្នុង[[អូប្លាសគូស្គ៍|ខេត្តគូស្គិ៍]]របស់រុស្ស៊ី ហើយបើយោងតាមរបាយការណ៍របស់អ៊ុយក្រែនបានឱ្យដឹងថា ក្នុងរយៈពេលត្រឹមពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ពួកគេបានកាន់កាប់ទឹកដីរុស្ស៊ីរហូតដល់ ៣៥០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite web |title=Kursk region is partially out of Russia's control |url=https://newsukraine.rbc.ua/news/russia-could-lose-control-over-350-square-1723063730.html |website=RBC-Ukraine |access-date=11 August 2025}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី១៩ ខែសីហា អ៊ុយក្រែនបានចាប់ទាហានរុស្ស៊ីប្រមាណរាប់រយនាក់ក្នុងអំឡុងប្រតិបត្តិការក្នុងខេត្តគូស្គិ៍របស់រុស្ស៊ី។<ref name="w827">{{cite web | last=Tokariuk | first=Olga | title=Ukraine's gamble in Kursk restores belief it can beat Russia – it requires a Western response | website=Chatham House | date=19 August 2024 | url=https://www.chathamhouse.org/2024/08/ukraines-gamble-kursk-restores-belief-it-can-beat-russia-it-requires-western-response | access-date=11 August 2025}}</ref> នៅចុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបាននិយាយថាខ្លួនបានរកឃើញភស្តុតាងជុំវិញរឿង[[កូរ៉េខាងជើង]]បញ្ជូនទាហានប្រមាណ ៣,០០០ នាក់មកជួយរុស្ស៊ីច្បាំងនៅអ៊ុយក្រែន។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ប្រធានអង្គការណាតូ លោក[[ម៉ាក រូត]]បានបញ្ជាក់តាមរយៈព័ត៌មានចារកម្មអ៊ុយក្រែនថា ទាហានកូរ៉េខាងជើងត្រូវបានបញ្ជូនច្បាំងនៅខេត្តគូស្គិ៍ ខណៈមន្ទីរបញ្ចកោណនៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានរាយការណ៍ថា ចំនួនទាហានកូរ៉េខាងជើងប្រមាណ ១០,០០០ នាក់បន្ថែមត្រូវបានបញ្ជូនមកហ្វឹកហាត់នៅរុស្ស៊ី ហើយជាបន្តបន្ទាប់ក៏ត្រូវបានបញ្ជូនមកប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន។<ref name="i587">{{cite web | last=Phil Stewart | first=Andrew Gray | title=No new limits on Ukraine's use of US arms if North Korea joins fight, Pentagon says | website=Reuters | date=28 October 2024 | url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-chief-says-he-can-confirm-north-korean-troops-are-russias-kursk-2024-10-28/ | access-date=11 August 2025}}</ref><ref name="k484">{{cite web | title=NATO, Pentagon confirm deployment of North Korean troops to Russia | website=Al Jazeera | date=28 October 2024 | url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/28/nato-pentagon-confirm-deployment-of-north-korean-troops-to-russia | access-date=11 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៥ រុស្ស៊ីទីបំផុតក៏បានបញ្ជាក់ជាផ្លូវការនូវការចូលរួមពីសំណាក់កងទ័ពកូរ៉េខាងជើងដោយកត់សម្គាល់វាថាជា "ជំនួយដ៏សំខាន់" សម្រាប់យោធារុស្ស៊ីដើម្បីដណ្ដើមយកខេត្តគូស្គិ៍មកវិញ ហើយនៅថ្ងៃដដែរនោះ រុស្ស៊ីក៏បានប្រកាសអះអាងថាខ្លួនបានវាយយកគូស្គិ៍មកវិញដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |date=26 April 2025 |title=Russia confirms North Korean troops are in Ukraine and claims Kursk region is retaken |url=https://www.nbcnews.com/world/ukraine/russia-confirms-north-korean-troops-kursk-rcna203137 |access-date=11 August 2025 |website=NBC News }}</ref> ==ការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស== {{See also|សហេតុភាពក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមកំឡុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} [[File:Місто Буча після звільнення від російських окупантів.jpg|thumb|សពប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនជាប់នឹងខ្នោះដៃប្លាស្ទិកនៅក្នុងបន្ទប់ក្រោមដីមួយកន្លែងក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅប៊ូតឆា|ក្រុងប៊ូតឆា]], ៣ មេសា ២០២២]] សកម្មភាពរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស និងឧក្រិដ្ឋកម្មដ៏ឃោរឃៅជាច្រើនបានកើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាមរវាងអ៊ុយក្រែន​ និងរុស្ស៊ី។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០១៤ ដល់ឆ្នាំ២០២១ ប្រជាជនស៊ីវិលជាង ៣,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត ដែលភាគច្រើនកើតឡើងនៅចន្លោះឆ្នាំ២០១៤ និងឆ្នាំ២០១៥។<ref>{{cite web |title=Conflict-related civilian casualties in Ukraine |date=8 October 2021 |url=https://ukraine.un.org/sites/default/files/2021-10/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2030%20September%202021%20%28rev%208%20Oct%202021%29%20EN.pdf |access-date=12 August 2025 |website=[[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]] |archive-date=2 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202172205/https://ukraine.un.org/sites/default/files/2021-10/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2030%20September%202021%20(rev%208%20Oct%202021)%20EN.pdf |url-status=live }}</ref> សិទ្ធិធ្វើដំណើរត្រូវបានគេហាមឃាត់សម្រាប់អ្នករស់នៅក្នុងតំបន់ជម្លោះ។<ref name="unhr21">{{cite web|title=Report on the human rights situation in Ukraine 1 August 2021 – 31 January 2022|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|access-date=12 August 2025|website=[[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]]|page=1|archive-date=28 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328215606/https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|url-status=live}}</ref> ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយមជ្ឈត្តកម្មត្រូវបានអនុវត្តដោយភាគីទាំងសងខាងនៅកំឡុងឆ្នាំដំបូងនៃជម្លោះ។ ការអនុវត្តបែបនេះបានថយចុះវិញនៅក្រោយឆ្នាំ២០១៦ នៅក្នុងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាល ប៉ុន្តែវានៅតែបន្តអនុវត្តនៅក្នុងតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយក្រុមផ្តាច់ខ្លួននិយមរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web |title=Address by Ms. Nada Al-Nashif, Deputy High Commissioner for Human Rights 47th session of the Human Rights Council Item 10: Oral report on Ukraine |url=https://www.ohchr.org/en/statements/2021/07/address-ms-nada-al-nashif-deputy-high-commissioner-human-rights-47th-session |access-date=12 August 2025 |date=9 July 2021 |website=ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស |archive-date=2 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402025823/https://www.ohchr.org/en/statements/2021/07/address-ms-nada-al-nashif-deputy-high-commissioner-human-rights-47th-session |url-status=live }}</ref> ការស៊ើបអង្កេតផ្សេងៗទៅលើការរំលោភបំពានសិទ្ធិមនុស្សដែលប្រព្រឹត្តដោយភាគីទាំងសងខាងគឺមិនសូវទទួលបានផ្លែផ្កាអ្វីនោះទេចាប់តាំងពីជម្លោះបានផ្ទុះឡើងមក។<ref name="unhr21-2">{{cite web|title=Report on the human rights situation in Ukraine 1 August 2021 – 31 January 2022|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|access-date=1 April 2022|website=ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស |page=2|archive-date=28 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328215606/https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Ukraine 2021 |url=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/ukraine/report-ukraine/ |access-date=12 August 2025 |website=Amnesty International |archive-date=25 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325112657/https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/ukraine/report-ukraine/ |url-status=live }}</ref> [[File:Missile strike on a humanitarian convoy in Zaporizhzhia, 2022-09-30 (02).jpg|thumb|left|សពប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែននៅជាយក្រុងហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាក្រោយការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលពីកងទ័ពរុស្ស៊ី]] ចាប់តាំងពីរុស្ស៊ីបានចូលឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែនមក អាជ្ញាធរនិងព្រមទាំងកងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានប្រព្រឹត្តឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមជាច្រើនក្នុងរូបភាពវាយប្រហារដោយចេតនាពិសេសសម្ដៅលើជនស៊ីវិល<ref>{{Cite news |date=9 April 2022 |title=Chernihiv: Are these Russia's weapons of war? |language=en-GB |work=BBC News |first1=Jack |last1=Goodman |first2=Kayleen |last2=Devlin |first3=Maria |last3=Korenyuk |first4=Joshua |last4=Cheetham |first5=Jana |last5=Tauschinski |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61036880 |access-date=12 August 2025 |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503080643/https://www.bbc.com/news/world-europe-61036880 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Gall |first1=Carlotta |last2=Kramer |first2=Andrew E. |date=3 April 2022 |title=In a Kyiv Suburb,'They Shot Everyone They Saw'​ |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/04/03/world/europe/ukraine-russia-war-civilian-deaths.html |access-date=12 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412065516/https://www.nytimes.com/2022/04/03/world/europe/ukraine-russia-war-civilian-deaths.html |archive-date=12 April 2022 |issn=0362-4331 |url-status=live }}</ref>ដូចជា៖ ការសម្លាប់រង្គាលលើជនស៊ីវិល ការធ្វើទារុណកម្មនិងការរំលោភលើស្ត្រីនិងកុមារ<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Cumming-Bruce |first1=Nick |date=23 September 2022 |title=U.N. Experts find that war crimes have been committed in Ukraine |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/09/23/world/europe/russia-ukraine-war-crimes-united-nations.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924015357/https://www.nytimes.com/2022/09/23/world/europe/russia-ukraine-war-crimes-united-nations.html |archive-date=24 September 2022 |access-date=12 August 2025 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Macias |first=Amanda |title=UN report details horrifying Ukrainian accounts of rape, torture and executions by Russian troops |url=https://www.cnbc.com/2022/10/28/russia-ukraine-war-un-report-details-accounts-of-rape-torture-and-executions.html |access-date=12 August 2025 |website=CNBC |date=28 October 2022 |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325050132/https://www.cnbc.com/2022/10/28/russia-ukraine-war-un-report-details-accounts-of-rape-torture-and-executions.html |url-status=live }}</ref> និងការវាយប្រហារមិនរើសមុខជាច្រើនករណីនៅក្នុងតំបន់មានមនុស្សកុះកររស់នៅ។<ref name="m185">{{cite web | title=Russian Federation Launches One of Biggest Air Attacks on Ukraine Since Full-Scale Invasion Began, Killing Over 30 Civilians, Top UN Official Tells Security Council | website=United Nations | date=29 December 2023 | url=https://press.un.org/en/2023/sc15550.doc.htm | access-date=12 August 2025 | archivedate=13 តុលា 2025 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20251013220815/https://press.un.org/en/2023/sc15550.doc.htm | url-status=dead }}</ref><ref name="v572">{{cite web | title=Russia commits indiscriminate attacks during the invasion of Ukraine | website=Amnesty International | date=25 February 2022 | url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/02/russian-military-commits-indiscriminate-attacks-during-the-invasion-of-ukraine/ | access-date=12 August 2025}}</ref> បន្ទាប់ពីកងទ័ពរុស្ស៊ីបានដកថយចេញពីតំបន់ភាគខាងជើងរដ្ឋធានីកៀវ ភស្តុតាងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមដែលបង្កឡើងដោយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីជាច្រើនត្រូវបានផុសចេញមក។ ជាពិសេសនៅទីក្រុង[[ប៊ូតឆា]]ដែលភស្តុតាងសាកសពប្រជាជនស៊ីវិលបានបង្ហាញឱ្យឃើញពីការសម្លាប់រង្គាលដោយទាហានរុស្ស៊ីដូចជា ការធ្វើទារុណកម្ម ការសម្លាប់ដោយវិកលកម្ម ការរំលោភ លួចប្លន់ និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលដោយចេតនាជាដើម។<ref>{{cite news|date=7 April 2022 |first1=Max |last1=Bearak |first2=Louisa |last2=Loveluck |title=In Bucha, the scope of Russian barbarity is coming into focus |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/06/bucha-barbarism-atrocities-russian-soldiers/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407190243/https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/06/bucha-barbarism-atrocities-russian-soldiers/ |archive-date=7 April 2022 |access-date=12 August 2025 }}</ref><ref name="thetimes2">{{cite news |last=Callaghan |first=Louise |date=2 April 2022 |title=Bodies of mutilated children among horrors the Russians left behind|newspaper=The Times |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/bodies-of-mutilated-children-among-horrors-the-russians-left-behind-5ddnkkwp2 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=12 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20220404113203/https://www.thetimes.co.uk/article/bodies-of-mutilated-children-among-horrors-the-russians-left-behind-5ddnkkwp2 |archive-date=4 April 2022}}</ref> រុស្ស៊ីក៏ថែមទាំងបានវាយប្រហារជាប្រព័ន្ធទៅលើមន្ទីរពេទ្យរបស់អ៊ុយក្រែនទៀតផង ដោយ[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានរាយការណ៍ថាមានការវាយប្រហារមន្ទីរពេទ្យអ៊ុយក្រែនចំនួន ១,៤២២ ករណីគិតត្រឹមថ្ងៃទី២១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite web |title=Situation reports (Ukraine-specific) |url=https://www.who.int/europe/emergencies/situations/ukraine-emergency/situation-reports-(ukraine-specific) |access-date=12 August 2025 |website=www.who.int |archive-date=10 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110191719/https://www.who.int/europe/emergencies/situations/ukraine-emergency/situation-reports-(ukraine-specific) |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីរុស្ស៊ី កងកម្លាំង​អ៊ុយក្រែន​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ចោទ​ប្រកាន់ផងដែរ​ថា​បាន​ប្រព្រឹត្ត​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​សង្គ្រាម​ផ្សេង​ៗរួម​មានការ​ធ្វើ​ទុក្ខទោស និងធ្វើបាប​អ្នក​ជាប់​ឃុំឃាំងជាដើម (ដែលភាគច្រើនជាទាហានរុស្ស៊ី)។<ref>{{Cite news |first1=Lori |last1=Hinnant |first2=Jamey |last2=Keaten |date=16 March 2023 |title=UN-backed inquiry accuses Russia of war crimes in Ukraine |url=https://apnews.com/article/ukraine-russia-war-crimes-un-human-rights-c52676801b588a95a8410bc71b62d568 |access-date=12 August 2025 |work=AP News |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413170128/https://apnews.com/article/ukraine-russia-war-crimes-un-human-rights-c52676801b588a95a8410bc71b62d568 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite press release |date=16 March 2023 |title=War crimes, indiscriminate attacks on infrastructure, systematic and widespread torture show disregard for civilians, says UN Commission of Inquiry on Ukraine |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/03/war-crimes-indiscriminate-attacks-infrastructure-systematic-and-widespread |access-date=12 August 2025 |website=OHCHR |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316130444/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/03/war-crimes-indiscriminate-attacks-infrastructure-systematic-and-widespread |url-status=live }}</ref> [[File:Kramatorsk railway bombing 2022 April 8 (3).jpg|thumb|សពប្រជាជនស៊ីវិលដេកស្លាប់នៅស្ថានីយ៍រថភ្លើងក្រាម៉ាថូស្ក៍ក្រោយពីត្រូវរងគ្រាប់មីស៊ីលរបស់រុស្ស៊ី]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ការិយាល័យសិទ្ធិមនុស្សនៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានរាយការណ៍ថា ប្រទេសរុស្ស៊ីកំពុងប្រព្រឹត្តអំពើរំលោភសិទ្ធិមនុស្សយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសអ៊ុយក្រែនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់ ដោយក្នុងនោះរួមមាន៖ ការចាប់ឃុំខ្លួនដោយមជ្ឈន្តកម្ម ការបង្ខំឱ្យបាត់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្មផ្សេងៗ ការបង្រ្កាបបាតុកម្មនិងសេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ ការបង្ខំធ្វើ[[រុស្ស៊ីនីយកម្ម]] លាងខួរកុមារ ហើយនិងការគាបសង្កត់លើភាសានិងវប្បធម៌អ៊ុយក្រែន។<ref name="UN report March 24">{{cite news|title=UN report details 'climate of fear' in Russian occupied areas of Ukraine|work=UN News|url=https://news.un.org/en/story/2024/03/1147776|date=20 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20251104214717/https://news.un.org/en/story/2024/03/1147776|archive-date=4 វិច្ឆិកា 2025|access-date=8 វិច្ឆិកា 2025|url-status=dead}}</ref> យោងតាមប្រភពពី អសប ដដែរបានបង្ហើបថា ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនជាច្រើនត្រូវបានបង្ខិតបង្ខំឱ្យទទួលយកលិខិតឆ្លងដែនរុស្ស៊ី ពោលទទួលសញ្ជាតិ និងក្លាយជាប្រជាពលរដ្ឋរុស្ស៊ីដោយបង្ខំ។ អ្នក​ដែលបដិសេដ​មិនទទួលយកលិខិតឆ្លងដែនទាំងនោះ​ត្រូវ​បាន​អាជ្ញាធររុស្ស៊ីដកសិទ្ធិមើល​ថែទាំ​សុខភាព និង​សិទ្ធិ​មូលដ្ឋានៗផ្សេង​ទៀត<ref name="UN report March 24"/> ហើយ​អាច​ត្រូវ​ជាប់​ពន្ធនាគារ​ក្នុង​នាម​ជា "ជនជាតិ​បរទេស" ទៀតផង។ បុរស​ជនជាតិអ៊ុយក្រែន​ដែល​ទទួល​សញ្ជាតិ​រុស្ស៊ី​​ត្រូវ​គេចារទុកក្នុងបញ្ជីដើម្បីត្រៀមកែន​យកទៅធ្វើជាទាហានរុស្ស៊ី​ប្រឆាំង​នឹង​ស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite news |title=Takeaways into AP investigation into Russian system to force its passports on occupied Ukraine |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-occupation-passports-citizenship-fa49f7f348f6283ab06db0512fd23eda |work=Associated Press |date=15 March 2024}}</ref> ==វិបត្តិផ្សេងៗ== {{Expand section}} ===នីត្យានុកូលភាព និងការប្រកាសសង្គ្រាម=== [[File:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|thumb|right|300px|ស្ថានភាពទឹកដីអ៊ុយក្រែនបច្ចុប្បន្ន​ និងតំបន់ជុំវិញ]] តាំងពីជម្លោះបានផ្ទុះឡើងតាំងពីឆ្នាំ២០១៤​ មក ភាគីទាំងសងខាងមិនដែលបានចេញសេចក្ដីប្រកាសសង្គ្រាមផ្លូវការជាមួយនឹងគ្នានោះទេ។ នៅពេលដែលពូទីនបានប្រកាស[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ការឈ្លានពានទៅលើអ៊ុយក្រែន]]កាលពីឆ្នាំ២០២២ លោកបានសម្ដៅលើសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ីថាជា "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" ដោយមិនបាននិយាយអ្វីពីការប្រកាសសង្រ្គាមជាផ្លូវការនោះឡើយ។<ref>{{cite web |url=https://theconversation.com/putins-ukraine-invasion-do-declarations-of-war-still-exist-177880 |title=Putin's Ukraine invasion – do declarations of war still exist? |first1=R. |last1=Pullen |first2=C. |last2=Frost |website=The Conversation |date=3 March 2022 |access-date=30 October 2024 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417180310/https://theconversation.com/putins-ukraine-invasion-do-declarations-of-war-still-exist-177880 |url-status=live }}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនបានចាត់ទុកសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ីថាជាការប្រកាសសង្រ្គាម<ref>{{cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/ukraine-envoy-to-un-says-russia-declared-war/articleshow/89790558.cms |title=Ukraine's envoy says Russia 'declared war' |work=The Economic Times |date=24 February 2022 |access-date=10 October 2024 |agency=Associated Press |archive-date=25 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425184208/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/ukraine-envoy-to-un-says-russia-declared-war/articleshow/89790558.cms |url-status=live }}</ref> ហើយប្រភពព័ត៌មានអន្តរជាតិជាច្រើនក៏មានគំនិតយោបល់ដូចនឹងរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនដែរ។<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/putins-speech-declaring-war-on-ukraine-translated-excerpts |title='No other option': Excerpts of Putin's speech declaring war |work=Al Jazeera |date=24 February 2022 |access-date=30 October 2024 |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301132642/https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/putins-speech-declaring-war-on-ukraine-translated-excerpts |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |title=Battles flare across Ukraine after Putin declares war Battles flare as Putin declares war |first=Zoya |last=Sheftalovic |work=Politico Europe |date=24 February 2022 |access-date=30 October 2024 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064603/https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពយោធារបស់រុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន សភាអ៊ុយក្រែនគ្រាន់តែប្រកាសសម្ដៅលើប្រទេសរុស្ស៊ីថាជា "រដ្ឋភេរវករ" ប៉ុណ្ណោះ<ref>{{cite web |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3457746-vr-recognizes-russia-as-terrorist-state-bans-military-symbols-z-and-v.html |title=Verkhovna Rada recognized Russia as a terrorist state |work=ukrinform.net |date=15 April 2022 |access-date=10 October 2024 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418021850/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3457746-vr-recognizes-russia-as-terrorist-state-bans-military-symbols-z-and-v.html |url-status=dead |archivedate=18 មេសា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418021850/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3457746-vr-recognizes-russia-as-terrorist-state-bans-military-symbols-z-and-v.html }}</ref> និងមិនបានចេញសេចក្តីប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការអ្វីនោះឡើយ។ ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីទៅលើអ៊ុយក្រែនគឺជាការរំលោភបំពានលើ[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]] (ព្រមទាំងរំលោភលើ[[ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ផងដែរ)។<ref name="Wilmhurst_2022">{{Cite web |last=Wilmhurst |first=Elizabeth |date=24 February 2022 |title=Ukraine: Debunking Russia's legal justifications |url=https://www.chathamhouse.org/2022/02/ukraine-debunking-russias-legal-justifications |website=Chatham House |access-date=30 October 2024 |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301163745/https://www.chathamhouse.org/2022/02/ukraine-debunking-russias-legal-justifications |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Ranjan |first1=Prabhash |last2=Anil |first2=Achyuth |date=1 March 2022 |title=Debunking Russia's international law justifications |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/debunking-russias-international-law-justifications/article65094642.ece |access-date=30 October 2024 |archive-date=29 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429234617/https://www.thehindu.com/opinion/lead/debunking-russias-international-law-justifications/article65094642.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Troconis |first=Jesus Eduardo |date=24 February 2022 |title=Rusia está fuera de la ley internacional |work=Cambio16 |url=https://www.cambio16.com/rusia-esta-fuera-de-la-ley-internacional/ |access-date=30 October 2024 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223202743/https://www.cambio16.com/rusia-esta-fuera-de-la-ley-internacional/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Gross |first=Judah Ari |date=27 February 2022 |title=Israeli legal experts condemn Ukraine invasion, say it's illegal under international law |work=Times of Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-legal-experts-condemn-ukraine-invasion-say-its-illegal-under-international-law/ |access-date=30 October 2024 |archive-date=21 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321071828/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-legal-experts-condemn-ukraine-invasion-say-its-illegal-under-international-law/ |url-status=live }}</ref> ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាឧក្រិដ្ឋកម្មនៃការឈ្លានពាននៅក្រោមច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ<ref>{{Cite news |last1=McIntyre |first1=Juliette |last2=Guilfoyle |first2=Douglas |last3=Paige |first3=Tamsin Phillipa |date=24 February 2022 |title=Is international law powerless against Russian aggression in Ukraine? No, but it's complicated |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |access-date=30 October 2024 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225123605/https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |url-status=live }}</ref> និងព្រមទាំងនៅក្រោមក្រមព្រហ្មទណ្ឌក្នុងស្រុករបស់ប្រទេសមួយចំនួនផងដែរ រួមមានទាំងអ៊ុយក្រែន និងរុស្ស៊ី ប៉ុន្តែការកាត់ទោសនៅក្រោមច្បាប់ទាំងនេះត្រូវបានរារាំងដោយនីតិក្រមមួយចំនួន។<ref name=":02">{{cite web |first=Tom |last=Dannenbaum |date=10 March 2022 |title=Mechanisms for Criminal Prosecution of Russia's Aggression Against Ukraine |url=https://www.justsecurity.org/80626/mechanisms-for-criminal-prosecution-of-russias-aggression-against-ukraine/ |access-date=30 October 2024 |publisher=Just Security |archive-date=16 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416160240/https://www.justsecurity.org/80626/mechanisms-for-criminal-prosecution-of-russias-aggression-against-ukraine/ |url-status=live }}</ref><ref name=":12">{{Cite news |last=Colangelo |first=Anthony J. |date=4 March 2022 |title=Putin can be prosecuted for crimes of aggression – but likely not any time soon |work=The Hill |url=https://thehill.com/opinion/international/596894-putin-can-be-prosecuted-for-crimes-of-aggression-but-likely-not-any |access-date=30 October 2024 |archive-date=11 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220411232118/https://thehill.com/opinion/international/596894-putin-can-be-prosecuted-for-crimes-of-aggression-but-likely-not-any/ |url-status=live }}</ref> ==ប្រតិកម្ម== {{Further|ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិកំឡុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន}} {{See also|សង្គ្រាមត្រជាក់លើកទីពីរ}} ===ប្រតិកម្មចំពោះរុស្ស៊ីកាត់យកគ្រីមៀ=== ====អ៊ុយក្រែន==== [[File:Безводный Северо-Крымский канал.jpg|right|thumb|បន្ទាប់រុស្ស៊ីបានកាត់តំបន់គ្រីមៀជាទឹកដីរបស់ខ្លួន ប្រទេសអ៊ុយក្រែនបានបិទ[[ព្រែកជីកគ្រីមៀខាងជើង]] ដែលជាប្រភពផ្ដល់ទឹកស្អាតនិងជាប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹក ៨៥% ទៅក្នុងតំបន់គ្រីមៀ]] ប្រធានាធិបតីស្ដីទីនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែនកាលនុះគឺលោក[[អូឡិចសាន់ដឹ ទួរឈីណូហ្វ]]បានចោទប្រកាន់រុស្ស៊ីថា "កំពុងតែបង្កជម្លោះ"​ តាមរយៈគោលជំហរគាំទ្ររបស់ពួកគេចំពោះការរឹបអូសអគារសភាគ្រីមៀ និងការិយាល័យរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងឧបទ្វីបគ្រីមៀ។ លោកបានប្រៀបធៀបសកម្មភាពយោធារបស់រុស្ស៊ីទៅនឹង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ចចជី]]កាលពីឆ្នាំ២០០៨ នៅពេលដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីមួយផ្នែកតូចនៃ[[ចចជី|សាធារណរដ្ឋចចជី]] ហើយទឹកដីក្រោមរុស្ស៊ីទាំងនោះក៏ត្រូវបានរៀបចំកែប្រែទៅជារដ្ឋ[[អាប់កាស៊ី]] និង[[អូសេទីខាងត្បូង]]ដោយមានរដ្ឋបាលគាំទ្រដោយរុស្ស៊ី។ លោក​បានបន្ត​អំពាវនាវ​ឱ្យប្រធានាធិបតីពូទីន​ដក​កងទ័ព​រុស្ស៊ី​ចេញ​ពី​តំបន់​គ្រីមៀ ហើយ​បាន​និយាយបន្ថែមទៀតថា ​អ៊ុយក្រែន​នឹង​ "រក្សា​ទឹកដី​ខ្លួន" និង "ការពារ​ឯករាជ្យ​ភាពខ្លួន" ឱ្យអស់ពីសមត្ថភាព។<ref>{{Cite news|date=28 February 2014|title=Turchynov: Russia starts aggression in Crimea|work=Kyiv Post|url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine-abroad/turchynov-russia-waging-war-of-aggression-in-crimea-337972.html |access-date=13 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា លោកបានព្រមានថា "ករណីមានអន្តរាគមន៍យោធានឹងក្លាយចំណុចចាប់ផ្តើមនៃសង្រ្គាម និងការបញ្ចប់រាល់ទំនាក់ទំនរវាងអ៊ុយក្រែននិងរុស្ស៊ី"។<ref>{{Cite news|last=Henderson|first=Barney|date=1 March 2014|title=Ukraine live: Prime Minister of Ukraine says Russian military invasion would lead to war|work=The Daily Telegraph|location=London|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10669670/Ukraine-live-Crimea-leader-appeals-to-Putin-to-help-as-Obama-warns-of-costs-to-Moscow.html |url-status=dead |access-date=13 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302002603/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10669670/Ukraine-live-Crimea-leader-appeals-to-Putin-to-help-as-Obama-warns-of-costs-to-Moscow.html |archive-date=2 March 2014}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ លោកអូឡិចសាន់ដឹបានបញ្ជាកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន​ឱ្យស្ថិតក្នុងការត្រៀមខ្លួន និងប្រុងប្រយ័ត្នបំផុត។<ref>{{Cite news|last1=Coker|first1=Margaret|last2=Kolyandr|first2=Alexander|date=1 March 2014|title=Ukraine Puts Military on Full Alert After Russian invasion Threat|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303801304579413443251173188 |access-date=13 August 2025}}</ref> ====ណាតូ និងសហរដ្ឋអាមេរិក==== {{Further|ទំនាក់ទំនងណាតូ–រុស្ស៊ី}} [[File:2CR returns home to Vilseck (16999448822).jpg|thumb|ក្បួនកងទ័ពអាមេរិកនៅ[[វីលសេក]] ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ កំឡុង[[ប្រតិបត្តិការអាត្លង់ទិករីសូលហ្វ៍]]។]] នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្ដេជ្ញាគាំទ្រអ៊ុយក្រែនតាមរយៈជំនួយជាទឹកប្រាក់សរុប ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។​<ref>{{Cite news|date=4 March 2014|title=U.S. pledges $1 billion in aid to Ukraine|work=Los Angeles Times|agency=Associated Press|url=https://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-ukraine-us-aid-20140304-story.html |access-date=13 August 2025}}</ref> សកម្មភាពរុស្ស៊ីក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនបាននាំឱ្យប្រទេសជិតខាងរុស្ស៊ី និងក៏ដូចជាប្រទេសក្នុងតំបន់អឺរ៉ុបខាងកើតជារួមកើតការព្រួយបារម្ភជាខ្លាំងជុំវិញសន្តិសុខក្នុងតំបន់។<ref name="Herald">{{Cite news|last1=Scislowska|last2=Pablo Gorondi|last3=Karel Janicek|last4=Jovana Gec|last5=Corneliu Rusnac|date=12 March 2014|title=Russian aggression unnerves other neighbours|work=The Chronicle Herald|agency=Associated Press|url=https://thechronicleherald.ca/world/1193466-russian-aggression-unnerves-other-neighbours |access-date=13 August 2025}}</ref> ដោយហេតុនេះ ប្រទេសខ្លះបានចំណាយធនធានរបស់ខ្លួនពង្រឹងវិស័យការពារជាតិរបស់ពួកគេ<ref name="NTI">{{Cite news|date=7 March 2014|title=Russia's Neighbors Want Stronger Defenses After Ukraine Incursion|work=Global Security Newswire|url=https://www.nti.org/gsn/article/baltic-states-want-stronger-defenses-face-russian-incursion-ukraine/ |access-date=13 August 2025}}</ref> ហើយខ្លះទៀតបានសុំជំនួយពីអាមេរិក និង[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (ចំពោះប្រទេសជារដ្ឋសមាជិកស្រាប់)។<ref name="Herald" /><ref name="NTI" /> ជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែនបានពង្រឹងចក្ខុវិស័យណាតូឡើងវិញ ដែលតាំងពីសហភាពសូវៀតបានដួលរលំមក អង្គការមួយនេះភាគច្រើនបានបង្វែរមកផ្ដោតលើ "បេសកកម្មរក្សាសន្តិភាព"។<ref name="Gearan">{{Cite news|last=Gearan|first=Anne|date=1 April 2014|title=NATO chief recommits to defending Eastern European, Baltic nations|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/nato-sees-no-evidence-russia-pulling-back-troops-from-ukrainian-border/2014/04/01/eea9b6fe-b99f-11e3-96ae-f2c36d2b1245_story.html |access-date=13 August 2025}}</ref> ក្រៅពីជំនួយការទូតទំនុកបម្រុងអ៊ុយក្រែនប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ី សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានផ្តល់ជំនួយយោធាក្នុងថវិកា ១.៥ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកដល់អ៊ុយក្រែនផងដែរក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news|date=December 2019|title=How U.S. Military Aid Has Helped Ukraine Since 2014|work=NPR|url=https://www.npr.org/2019/12/18/788874844/how-u-s-military-aid-has-helped-ukraine-since-2014}}</ref> ====ទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុ==== [[File:EUR-RUB exchange rate.webp|thumb|[[អត្រាប្ដូរប្រាក់]][[អឺរ៉ូ]]/[[រូបរុស្ស៊ី|រូប]]របស់រុស្ស៊ី]] [[File:US Dollar - Russian Ruble Exchange Rate.webp|thumb|អត្រាប្ដូរប្រាក់[[ដុល្លារ​អាមេរិក]]/រូបរបស់រុស្ស៊ី]] ប្រតិកម្មដំបូងៗចំពោះកំណើនភាពតានតឹងនៅគ្រីមៀគឺការធ្លាក់ចុះនូវទីផ្សារភាគហ៊ុនរុស្ស៊ី និងអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite news|last=Wearden|first=Graeme|date=3 March 2014|title=Ukraine crisis sends stock markets sliding; Russia's MICEX tumbles 11% – as it happened|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/business/2014/mar/03/ukraine-crisis-hits-stock-markets-as-russia-hikes-interest-rates-business-live |access-date=13 August 2025}}</ref> អន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីបានធ្វើឱ្យប្រាក់ហ្វ្រង់ស្វីសកើនតម្លៃឡើងក្នុងកម្រិតខ្ពស់សម្រាប់រយៈពេល ២ ឆ្នាំបើធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងកម្រិតខ្ពស់រយៈពេល ១ ឆ្នាំធៀបនឹងប្រាក់អឺរ៉ូ។ ប្រាក់​អឺរ៉ូ និង​ដុល្លារ​អាមេរិក​បាន​ឡើង​ថ្លៃ​ដូចគ្នា ​ហើយ​សម្បីតែប្រាក់​ដុល្លារ​អូស្ត្រាលី​ក៏កើនឡើងផងដែរ។<ref>{{Cite news|last=Chua|first=Ian|date=3 March 2014|title=Yen holds ground as Ukraine jitters keep risk at bay|work=Reuters |editor-last=Pullin |editor-first=Richard|url=https://www.reuters.com/article/us-markets-forex/yen-holds-ground-as-ukraine-jitters-keep-risk-at-bay-idUKBREA2211320140303 |access-date=13 August 2025}}</ref> ទីផ្សារភាគហ៊ុនរុស្ស៊ីបានធ្លាក់ចុះជាង ១០ ភាគរយ ខណៈដែលប្រាក់រូបរបស់រុស្ស៊ីបានធ្លាក់ចុះទាបបំផុតបើធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារអាមេរិក និងប្រាក់អឺរ៉ូ។<ref name="WIRDIU">{{Cite news|title=What is Russia doing in Ukraine, and what can West do about it?|work=CNN|url=https://www.cnn.com/2014/08/31/opinion/chance-analysis-russia-ukraine/ |access-date=13 August 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Ukraine Crisis Sends Russian Markets, Ruble Plummeting|url=https://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ukraine-crisis-sends-russian-markets-ruble-plummeting-n42861|website=NBC News|date=3 March 2014 }}</ref><ref name="20140303aphosted">{{Cite news|last=Tim Sullivan|date=4 March 2014|title=Putin: troops to bases; warning shots in Crimea|agency=Associated Press|url=https://www.yahoo.com/news/putin-troops-bases-warning-shots-crimea-075823391.html?ref=gs |access-date=13 August 2025}}</ref> តម្លៃ​ស្រូវ​សាលី និង​គ្រាប់​ធញ្ញជាតិ​បាន​កើន​ឡើងជាលំដាប់ ដោយ​ប្រទេសអ៊ុយក្រែន​ត្រូវជា​អ្នក​នាំ​ចេញ​ដ៏​សំខាន់​នៃ​ដំណាំ​ទាំង​ពីរទៅកាន់ទីផ្សារពិភពលោក។<ref>{{Cite news|last=Dreibus|first=Tony|date=3 March 2014|title=Wheat, Corn Prices Surge on Ukraine Crisis|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304815004579417112576465126}}</ref> ===ប្រតិកម្មចំពោះសង្គ្រាមនៅដុនបាស=== ====មតិសាធារណជនអ៊ុយក្រែន==== [[File:2014-12-20. Праздник солидарности 054.jpg|thumb|បាតុកម្មគាំទ្ររុស្ស៊ីនៅទីក្រុង[[ដូណេតស្ក៍]], ២០ ធ្នូ ២០១៤]] ការស្ទង់មតិសាធារណជនអ៊ុយក្រែនជុំវិញការកាត់ឧបទ្វីបគ្រីមៀដោយរុស្ស៊ីនោះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយ[[វិទ្យាស្ថានសាធារណរដ្ឋអន្តរជាតិ]]ចាប់ពីថ្ងៃទី១២ ដល់ថ្ងៃទី២៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤។<ref name="IRI14OCT">{{Cite press release|title=IRI Ukraine pre-election poll shows strong opposition to Russian aggression, support for Kyiv Government|date=14 October 2014|publisher=International Republican Institute|url=https://www.iri.org/news-events-press-center/news/iri-ukraine-pre-election-poll-shows-strong-opposition-russian-aggressi|access-date=13 August 2025|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016232411/https://www.iri.org/news-events-press-center/news/iri-ukraine-pre-election-poll-shows-strong-opposition-russian-aggressi|archive-date=16 October 2014|archivedate=16 តុលា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016232411/https://www.iri.org/news-events-press-center/news/iri-ukraine-pre-election-poll-shows-strong-opposition-russian-aggressi}}</ref> ៨៩% នៃសាធារណជនអ៊ុយក្រែនបានជំទាស់នឹងអន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០១៤។ បើបែងចែកទៅតាមតំបន់នីមួយៗនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន យើងអាចមើលឃើញថា ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនភាគខាងកើត ៧៨% បានជំទាស់នឹងអន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ី និងក៏ដូចជាប្រជាជនអ៊ុយក្រែនភាគខាងត្បូងជាមួយនឹងមតិជំទាស់ ៨៩%, អ៊ុយក្រែនភាគកណ្ដាលជំទាស់ ៩៣% និងអ៊ុយក្រែនភាគខាងលិចជំទាស់ ៩៩%។<ref name="IRI14OCT" /> បើបែងចែកដោយផ្អែកតាមភាសាកំណើតវិញ យើងឃើញថា ប្រជាជននិយាយភាសារុស្ស៊ី ៧៩% និងប្រជាជននិយាយភាសាអ៊ុយក្រែន ៩៥% បានប្រឆាំងនឹងអន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនេះ។<ref name="IRI14OCT" /> ការស្ទង់មតិសាធារណជនមួយទៀតត្រូវបានធ្វើឡើងនៅគ្រីមៀក្រោយតំបន់នេះត្រូវបានកាត់ចូលជាទឹកដីរុស្ស៊ី។​ ការស្ទង់មតិនោះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយ ''GfK'' ដែលជាអង្គការស្រាវជ្រាវទីផ្សារដ៏ធំបំផុតរបស់អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី១៦–២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៥។ យោងតាមលទ្ធផលនៃការស្ទង់មតិនោះ៖ "ប្រជាជនគ្រីមៀ ៨២% បានសម្ដែងការគាំទ្រយ៉ាងពេញទំហឹងចំពោះការបញ្ចូលឧបទ្វីបគ្រីមៀក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយ ១១% បានសម្តែងនូវការគាំទ្រខ្លះៗ ខណៈតែ ៤% ប៉ុណ្ណោះដែលប្រឆាំងនឹងសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|last=Bershidsky|first=Leonid|date=6 February 2015|title=One Year Later, Crimeans Prefer Russia|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloombergview.com/articles/2015-02-06/one-year-later-crimeans-prefer-russia|access-date=13 August 2025|archive-date=13 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413010230/http://www.bloombergview.com/articles/2015-02-06/one-year-later-crimeans-prefer-russia|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Социально-политические настроения жителей Крыма |url=https://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029103051/https://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf |archive-date=29 October 2015 |access-date=13 August 2025 |website=GfK Ukraine |archivedate=29 តុលា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151029103051/https://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf }}</ref><ref>{{Cite news|date=4 February 2015|title=Poll: 82% of Crimeans support annexation|agency=UNIAN|url=https://www.unian.info/politics/1040281-poll-82-of-crimeans-support-annexation.html}}</ref> ====មតិសាធារណជនរុស្ស៊ី==== {{See also|បាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០១៤}} [[File:Марш мира Москва 21 сент 2014 L1450559.jpg|thumb|ដំណើរព្យុហយាត្រាសន្តិភាពនៅទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]], ២១ កញ្ញា ២០១៤]] ការស្ទង់មតិនៃខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលឡេវ៉ាដា]]បានបង្ហាញថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីតែ ១៣% ទេដែលបង្ហាញការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីក្នុងការធ្វើសង្គ្រាមបើកចំហជាមួយអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news|last=Antonova|first=Natalia|date=5 September 2014|title=Putin walks a tightrope as evidence mounts of Russians dying in Ukraine|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/sep/05/vladimir-putin-russians-dying-ukraine |access-date=13 August 2025}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ បាតុកម្មតាមដងផ្លូវប្រឆាំងនឹងសង្រ្គាមនៅអ៊ុយក្រែនបានកំពុងកើតឡើងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។ ដំណើរបាតុកម្មជាច្រើនវគ្គបាន​កើត​ឡើង​​ក្នុង​ខែ​មីនា<ref>{{cite web|date=2 March 2014|title=Dozens Arrested at Moscow Anti-war Protest|url=https://www.voanews.com/europe/dozens-arrested-moscow-anti-war-protest|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923172142/https://www.voanews.com/europe/dozens-arrested-moscow-anti-war-protest|url-status=dead|archive-date=23 September 2020|access-date=13 August 2025|website=Voice of America|archivedate=18 សីហា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818002124/https://www.voanews.com/europe/dozens-arrested-moscow-anti-war-protest}}</ref><ref name="afp">{{Cite news|date=2 March 2014|title=Russian anti-war protesters detained in Moscow|work=Agence France-Presse|url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/russian-anti-war/1017688.html |access-date=13 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504121806/https://www.channelnewsasia.com/news/world/russian-anti-war/1017688.html |archive-date=4 May 2014}}</ref> ហើយមកដល់ខែកញ្ញាក៏ផ្ទុះបាតុកម្មជាច្រើនវគ្គទៀតនៅរដ្ឋធានីម៉ូស្គូ ពិសេសគឺព្យុហយាត្រាមហាជនដើម្បីសន្តិភាពនៅថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤។<ref name="wp20140921">{{Cite news|last=Demirjian|first=Karoun|date=21 September 2014|title=Russian peace march draws tens of thousands in support of Ukraine|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/russian-peace-march-draws-tens-of-thousands-in-support-of-ukraine/2014/09/21/c5a45f35-b07c-4e7b-81ae-8c7d8fcaa0bd_story.html |access-date=13 August 2025}}</ref> ===ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនដោយរុស្ស៊ី=== {{Main|ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} ====មតិសាធារណជនអ៊ុយក្រែន==== [[File:02022 1199 Refugees from Ukraine in Kraków.jpg|thumb|[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែន]]នៅទីក្រុង[[ក្រាកូវី]] ប្រទេសប៉ូឡូញ កំពុងបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន, ៦ មីនា ២០២២]] នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ រយៈពេលមួយសប្តាហ៍បន្ទាប់ពីការរុស្ស៊ីចូលឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន ជនជាតិអ៊ុយក្រែន ៩៨% និងព្រមទាំងជនជាតិរុស្សីដែលកំពុងរស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន ៨២% បានមានមតិមិនជឿថារុស្ស៊ីគ្មានសិទ្ធិទាមទារ ឬកាន់កាប់ទឹកដីផ្នែកណាមួយរបស់អ៊ុយក្រែនឡើយ។ នេះបើយោងតាមការស្ទង់មតិរបស់លោក[[ម៉ៃឃើល អ្សាសក្រូហ្វត៍]] ដោយមិនមានរាប់បញ្ចូលប្រជាជនក្នុងតំបន់គ្រីមៀ និងតំបន់ដុនបាសដែលគ្រប់គ្រងដោយក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននិយម។<ref>{{cite news|title=Ukrainians want to stay and fight, but don't see Russian people as the enemy. A remarkable poll from Kyiv|url=https://www.europeanleadershipnetwork.org/commentary/ukrainians-want-to-stay-and-fight-but-dont-see-russian-people-as-the-enemy-a-remarkable-poll-from-kyiv/|work=European Leadership Network|date=14 March 2022}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ២០២១ ប្រជាជនអ៊ុយក្រែន ៧៥% បាននិយាយថាពួកគេមានគំនិតវិជ្ជមានចំពោះជនជាតិរុស្ស៊ីទូទៅ ខណៈពេលមកដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២២ ប្រជាជនអ៊ុយក្រែន ៨២% បានប្រែមកប្រកាន់គំនិតអវិជ្ជមានចំពោះជនជាតិរុស្ស៊ីទូទៅវិញ។<ref>{{cite news|title=Perception index of the Russian-Ukrainian war: results of a telephone survey conducted on May 19–24, 2022|url=https://www.kiis.com.ua/?lang=eng&cat=reports&id=1113&page=1|work=Kyiv International Institute of Sociology|date=May 2022}}</ref> យោងតាមការស្ទង់មតិមតិរបស់[[ហ្កាល់លូប (អង្គការ)|អង្គការហ្កាល់លូប]]ជុំវិញសំណួរថា តើប្រជាជនអ៊ុយក្រែនចង់ឱ្យមានការចរចាបញ្ចប់សង្រ្គាមឱ្យបានឆាប់តាមដែលអាចធ្វើទៅបាន ឬក៏ចង់តស៊ូប្រយុទ្ធរហូតដល់អ៊ុយក្រែនឈ្នះសង្គ្រាម ក្នុងនោះមានមនុស្សតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះដែលបានចង់តស៊ូប្រយុទ្ធរហូតដល់ឈ្នះសង្គ្រាម (ចម្លើយពេលសង្គ្រាមឈ្លានពានទើបចាប់ផ្ដើម) តែមកដល់ឆ្នាំ២០២៥ ចម្លើយនោះបានកើនឡើងរហូតដល់ ៦៩%។<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/08/07/poll-ukrainians-fight-to-the-end-russia-results/ |title=Only a quarter of Ukrainians want to fight to the end against Russia |last=Cleave |first=Iona |website=The Telegraph |location=London |url-access=subscription |date=7 August 2025 |access-date=14 August 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.gallup.com/poll/693203/ukrainian-support-war-effort-collapses.aspx |title=Ukrainian Support for War Effort Collapses |last=Vigers |first=Benedict |website=Gallup |date=7 August 2025 |access-date=14 August 2025}}</ref> ====មតិសាធារណជនរុស្ស៊ី==== {{See also|បាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅរុស្ស៊ី (២០២២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Russian-list-of-unfriendly-countries.svg|thumb|right|{{legend2|#3F48CC}} ប្រទេសរុស្ស៊ី<br /> {{legend2|#AA0000}} បណ្ដាប្រទេសដែលស្ថិតក្នុង"[[បញ្ជីប្រទេសអមិត្ត]]"របស់រុស្ស៊ី។ បញ្ជីនោះបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសដែលបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើរុស្ស៊ីក្រោយការឈ្លានពានទៅលើអ៊ុយក្រែន។]] ការស្ទង់មតិមួយក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០២២ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលឡេវ៉ាដាបានបង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រមាណ ៧៤% នៃប្រជាជនរុស្ស៊ីបានគាំទ្រ "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន ដែលចំនួននេះបានបង្ហាញពីបម្លាស់ប្ដូរមតិសាធារណជនរុស្ស៊ីបើប្រៀបទៅនឹងឆ្នាំ២០១៤។<ref>{{cite news|title=Russians with Ukrainian Relatives Trust Their TVs More Than Their Family|url=https://www.newsweek.com/russians-ukrainian-relatives-trust-their-tvs-more-their-family-1705942|work=Newsweek|date=12 May 2022}}</ref> បើយោងតាមប្រភពមួយចំនួន ហេតុផលដែលប្រជាជនរុស្ស៊ីជាច្រើនគាំទ្រ "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" បែបនេះគឺភាគច្រើនបណ្ដាលមកពីការស្ដាប់ព័ត៌មានឃោសនាដោយរដ្ឋ និងការទទួលព័ត៌មានមិនពិតផ្សេងៗ។<ref>{{cite news|title='Pure Orwell': how Russian state media spins invasion as liberation|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/pure-orwell-how-russian-state-media-spins-ukraine-invasion-as-liberation|work=The Guardian|date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Russians in the dark about true state of war amid country's Orwellian media coverage|url=https://edition.cnn.com/2022/04/03/media/russia-media-ukraine-cmd-intl/index.html|work=CNN|date=3 April 2022}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ហេតុផលមួយទៀតគឺមកពីអ្នកឆ្លើយសំណួរមួយចំនួនមិនចង់ឆ្លើយសំណួរស្ទង់មតិទាំងនោះ ឬឆ្លើយតាមជំហររដ្ឋាភិបាល ដោយសារតែពួកគេខ្លាចមានរឿងអាក្រក់អ្វីម្យ៉ាងកើតឡើងចំពោះពួកគេនៅពេលខាងមុខ។<ref>{{cite news|title=In Russia, opinion polls are a political weapon|url=https://www.opendemocracy.net/en/odr/russia-opinion-polls-war-ukraine/|work=openDemocracy|date=9 March 2022}}</ref><ref>{{cite magazine|last1=Yaffa|first1=Joshua|title=Why Do So Many Russians Say They Support the War in Ukraine?|url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/why-do-so-many-russians-say-they-support-the-war-in-ukraine|magazine=The New Yorker|date=29 March 2022}}</ref> នៅចុងខែមីនា លទ្ធផលការស្ទង់មតិដែលធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយមជ្ឈមណ្ឌលឡេវ៉ាដាដដែរ អាចយកមកសន្និដ្ឋានបានថា៖ នៅពេលប៉ះសំណួរសួរថា តើហេតុអ្វីបានជាពួកគេគិតថាប្រតិបត្តិការយោធាកំពុងកើតឡើងដូច្នេះ អ្នកឆ្លើយតបបាននិយាយថា គឺដើម្បីការពារប្រជាជនស៊ីវិលដូចជា ជនជាតិរុស្ស៊ី ឬអ្នកនិយាយភាសារុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន (៤៣%) ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការវាយប្រហារលើប្រទេសរុស្ស៊ី (២៥%) ដើម្បីកម្ចាត់អ្នកជាតិនិយមជ្រុលជ្រើមនិងរំដោះអ៊ុយក្រែនពីមនោគមវិជ្ជាណាស៊ី (២១%) និងដើម្បីកាត់ប្រទេសអ៊ុយក្រែនទាំងមូល ឬតំបន់ដុនបាសចូលជាទឹកដីរុស្ស៊ី (៣%) ។<ref>{{cite news|title=Russian Public Accepts Putin's Spin on Ukraine Conflict|url=https://www.thechicagocouncil.org/research/public-opinion-survey/russian-public-accepts-putins-spin-ukraine-conflict|work=Chicago Council on Global Affairs|date=12 April 2022}}</ref> ====ប្រតិកម្មបរទេស==== [[File:P20220326AS-2014 j2 (52036398865).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ចូ បៃដិន]]កំពុងពរក្មេងភៀសសឹកអ៊ុយក្រែនម្នាក់នៅក្នុងជំនួបជួបជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែននៅ[[កីឡដ្ឋានជាតិវ៉ាសូរី]] ប្រទេសប៉ូឡូញ]] កាលពីថ្ងៃទី២៨ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២២ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ចូ បៃដិន]]បានស្នើសុំ[[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋអាមេរិក)|រដ្ឋសភា]]ឱ្យផ្ដល់នូវជំនួយថវិកាដល់អ៊ុយក្រែនបន្ថែម ៣៣ ពាន់លានដុល្លារដោយ ២០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងនោះគឺសម្រាប់ជំនួយសព្វាវុធយោធា។<ref>{{cite news|title=War in Ukraine: U.S. dramatically upgrades its aid package to Kyiv|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/04/29/war-in-ukraine-u-s-dramatically-upgrades-its-aid-package-to-kyiv_5981990_4.html|work=Le Monde|date=29 April 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ុយក្រែន លោក[[ដេនីស ស្មីហាល]]បានប្រកាសថា អ៊ុយក្រែនបានទទួលអាវុធ និងជំនួយហិរញ្ញវត្ថុជាង ១២ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកពីបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច ចាប់តាំងពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមឈ្លានពានដោយរុស្ស៊ីនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ កន្លងមក។<ref>{{cite news|title=Ukraine gets over $12 billion in weapons, financial aid since start of Russian invasion- Ukraine's PM|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-gets-over-12-billion-weapons-financial-aid-since-start-russian-invasion-2022-05-05/|work=Reuters|date=5 May 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២២ សហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័តច្បាប់ផ្តល់ជំនួយបរទេសយោធា និងមនុស្សធម៌ជាថវិកាស្មើនឹង ៤០ ពាន់លានដុល្លារដល់អ៊ុយក្រែន នាំឱ្យវាក្លាយជាការប្តេជ្ញាផ្ដល់ជំនួយមូលនិធិដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។<ref>{{cite news|last=Fram|first=Alan|date=11 May 2022|title=House approves $40B in Ukraine aid, beefing up Biden request|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-biden-europe-0ac5c758d32dbea64c437b50e829bbb2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511000720/https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-biden-europe-0ac5c758d32dbea64c437b50e829bbb2 |archive-date=11 May 2022}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Pallaro|first1=Bianca|last2=Parlapiano|first2=Alicia|date=20 May 2022|title=Four Ways to Understand the $54 Billion in U.S. Spending on Ukraine|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/interactive/2022/05/20/upshot/ukraine-us-aid-size.html|issn=0362-4331}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំលើកទីពីរ ការគាំទ្ររបស់អាមេរិកចំពោះអ៊ុយក្រែនបានធ្លាក់ចុះ ហើយនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២៥ សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្អាកជំនួយយោធាដល់អ៊ុយក្រែនមួយរយៈបន្ទាប់ពីជំនួបអវិជ្ជមានរវាងត្រាំ និងប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោកហ្សេឡេនស្គី។<ref>{{cite web |last1=Kottasová |first1=Ivana |title=Why has Trump halted military aid to Ukraine and what will it mean for the war? Here's what to know |url=https://edition.cnn.com/2025/03/04/europe/explainer-trump-suspends-ukraine-military-aid-intl-latam |website=CNN |date=4 March 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ឧសភា ឆ្នាំ២០២៥ បន្ទាប់ពីការចរចារកសន្តិភាពអស់ជាច្រើនខែដោយគ្មានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងទ្វេភាគីអ្វីរវាងរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែន សហរដ្ឋអាមេរិក និងព្រមទាំងបណ្ដា[[ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរ|ប្រទេសមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទាំងប្រាំពីរ]]បានប្រកាសថ្កោលទោសជារួមលើសង្រ្គាមដ៏ឃោរឃៅរបស់រុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងអ៊ុយក្រែន។ ក្រុមប្រទេសមហាអំណាចទាំងប្រាំពីរនោះក៏បានប្រកាសពីការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់ខ្លួនក្នុងការបន្តជួយអ៊ុយក្រែនបន្ថែមដើម្បីការពារបូរណភាពទឹកដី និងសិទ្ធិក្នុងការរស់នៅរបស់អ៊ុយក្រែន ក៏ដូចជាសេរីភាព អធិបតេយ្យភាព និងឯករាជ្យភាពរបស់ខ្លួន ដោយទាំងនេះក្នុងគោលបំណងនៃសន្តិភាពដ៏ត្រឹមត្រូវយុត្តិធម៌ និងយូរអង្វែង។<ref>{{cite web |last1=Rappeport |first1=Alan |title=G7 Finance Ministers Show Unity in Support of Ukraine Against Russia |url=https://www.nytimes.com/2025/05/22/us/politics/g7-unity-ukraine-against-russia.html |website=The New York Times |date=22 May 2025}}</ref> [[File:Kim Jong-un and Vladimir Putin (2023-09-13) 01-res.jpg|thumb|ជំនួបរវាង[[គីម ជុងអ៊ុន]] និងពូទីននៅ[[កូស្មូដ្រុមវ៉ូស្តូឈ្នី]]ក្នុងឆ្នាំ២០២៣]] បន្ទាប់ពីចំណាយលើអាវុធធុនធ្ងន់ និងគ្រាប់កាំភ្លើងមីស៊ីលអស់ជាច្រើនខែមក សហព័ន្ធរុស្ស៊ីក៏បានទទួលដ្រូន សម្ភារៈសឹកផ្សេងៗ និងកាំភ្លើងធំជាច្រើនពីប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាការនាំចូលនូវរថក្រោះនិងរថពាសដែកផ្សេងៗពីប្រទេស[[បេឡារុស]]ផងដែរ ហើយថែមទាំងគ្រោងធ្វើពាណិជ្ជកម្មគ្រាប់កាំភ្លើងមីស៊ីលពីកូរ៉េខាងជើង និងមីស៊ីលបាលីស្ទីកពីអ៊ីរ៉ង់ទៀតផង។<ref>{{Cite web|date=18 October 2022|first=Patrick |last=Wintour|title=Iran agrees to supply missiles as well as drones to Russia|url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/18/iran-agrees-to-supply-missiles-as-well-as-drones-to-russia |access-date=14 August 2025|website=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Nissenbaum |first1=Dion |last2=Faucon |first2=Benoit |date=24 April 2023 |title=Iran Ships Ammunition to Russia by Caspian Sea to Aid Invasion of Ukraine |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/iran-ships-ammunition-to-russia-by-caspian-sea-to-aid-invasion-of-ukraine-e74e8585 |access-date=14 August 2025 |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web|date=3 November 2022|title=British Defense Ministry: Russia loses 40 armored assault vehicles a day in Ukraine|url=https://meduza.io/en/news/2022/11/03/british-defense-ministry-russia-loses-40-armored-assault-vehicles-a-day-in-ukraine |access-date=14 August 2025 |website=Meduza}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Parfonov |first=Hlib |date=9 November 2022 |title=Grouping of Russian Units in Belarus Continues to Swell |url=https://jamestown.org/program/grouping-of-russian-units-in-belarus-continues-to-swell/ |journal=Eurasia Daily Monitor |volume=19 |issue=167}}</ref><ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=7 September 2022 |title=North Korean ammo will stretch Russia's supply, but with clear limits and drawbacks |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/07/1121477374/north-korean-ammo-will-stretch-russias-supply-but-with-clear-limits-and-drawback |access-date=14 August 2025}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកធ្លាប់​បាន​ចោទ​ប្រទេសចិន​ថា​​ផ្តល់​ជំនួយបច្ចេកវិទ្យា​យោធាដល់​រុស្ស៊ី​ ខណៈចិនបានច្រានចោលការចោទប្រកាន់​នេះជាច្រើនលើក។ អាមេរិក​ក៏បាន​ដាក់​ទណ្ឌកម្ម​លើក្រុមហ៊ុន​ចិន​មួយ​ដែរ ដែលបាន​ផ្តល់​រូបភាព​ផ្កាយរណប​ដល់​កងកម្លាំង​ស៊ីឈ្នួល​រុស្ស៊ី​ដែលកំពុង​ប្រយុទ្ធ​នៅ​អ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |date=4 March 2022 |title=Ukraine war: What support is China giving Russia? |language=en-GB|work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/60571253 |access-date=12 March 2023}}</ref> ====អង្គការសហប្រជាជាតិ==== [[File:Зустріч Президента України з Генеральним секретарем ООН 36.jpg|thumb|ជំនួបរវាងអគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិ លោក[[អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស]] និងគណៈប្រតិភូប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោកវ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី ក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០២២។]] នៅថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ]]បានបរាជ័យក្នុងការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចព្រាងមួយដែលនឹង "បង្ហាញពីការខកចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការឈ្លានពានដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី" លើអ៊ុយក្រែន។ ក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកទាំង ១៥ រដ្ឋនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ ក្នុងនោះមាន ១១ រដ្ឋបានបោះសំឡេងគាំទ្រ ខណៈពេលដែលប្រទេសចំនួន ៣ បានបោះសំឡេងអនុប្បវាទ។ សេចក្តី​សម្រេចព្រាង​នោះត្រូវ​បាន​បរាជ័យ​ដោយសារ​ការបោះឆ្នោត​វេតូ​ដោយ​ប្រទេសរុស្ស៊ីផ្ទាល់។<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/press/en/2022/sc14808.doc.htm |title=Security Council Fails to Adopt Draft Resolution on Ending Ukraine Crisis, as Russian Federation Wields Veto |date=25 February 2022 |publisher=[[អង្គការសហប្រជាជាតិ|United Nations]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/whatsinblue/2022/02/ukraine-vote-on-draft-resolution.php |title=Ukraine: Vote on Draft Resolution |date=25 February 2022 |website=Security Council Report}}</ref> ដោយសារតែស្ថានភាពជាប់គាំងបែបនេះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខក៏បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយផ្សេងទៀតដើម្បីកោះប្រជុំ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|មហាសន្និបាត]]បើក[[សម័យប្រជុំអាសន្នពិសេសលើកទី១១ នៃមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|សម័យប្រជុំអាសន្នពិសេសលើកទី១១]]។<ref>{{cite web |last=Nichols |first=Michelle |title=U.N. Security Council calls rare General Assembly session on Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/un-security-council-calls-rare-general-assembly-session-ukraine-2022-02-27/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.reuters.com/world/un-security-council-calls-rare-general-assembly-session-ukraine-2022-02-27/|archive-date=28 February 2022 |work=Reuters |date=27 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ មហាសន្និបាតក៏បានបោះឆ្នោតសម្ដែងនូវការសោកស្ដាយ "ដោយពន់ពេកបំផុត" ចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងអ៊ុយក្រែនដោយមានសំឡេងបោះឆ្នោតគាំទ្រចំនួន ១៤១ ទល់នឹងសំឡេងប្រឆាំង ៥ និង ៣៥ អនុប្បវាទ។<ref name="generalassembly">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/02/united-nations-russia-ukraine-vote|title=UN votes to condemn Russia's invasion of Ukraine and calls for withdrawal|first=Julia|last=Borger|work=The Guardian|date=2 March 2022|access-date=15 August 2025}}</ref> សេចក្ដីសម្រេចនោះផងដែរបានអំពាវនាវឱ្យសហព័ន្ធរុស្ស៊ី "បញ្ឈប់ជាបន្ទាន់នូវការប្រើប្រាស់កម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងអ៊ុយក្រែន" និង "ដកទ័ពចេញជាបន្ទាន់ ទាំងស្រុង និងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ"។<ref name="generalassembly" /> ប្រទេសចំនួនប្រាំដែលបានបោះឆ្នោតប្រឆាំងសេចក្ដីសម្រេចនោះរួមមាន រុស្ស៊ី បេឡារុស [[បាស្សនិយមស៊ីរី|ស៊ីរី]] កូរ៉េខាងជើង និង[[អេរីត្រេ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/un-general-assembly-including-israel-votes-overwhelmingly-to-condemn-russia/|title=UN General Assembly, including Israel, votes overwhelmingly to condemn Russia|work=The Times of Israel|date=2 March 2022|access-date=15 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ [[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចមួយដោយមានសំឡេងគាំទ្រ ៣២ ទល់នឹងសំឡេងប្រឆាំង ២ និង ១៣ អនុប្បវាទ ដោយអំពាវនាវឱ្យមានការដកកងទ័ពរុស្ស៊ី និងក្រុមប្រដាប់អាវុធដែលគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីពីទឹកដីអ៊ុយក្រែន និងការផ្ដល់ជំនួយមនុស្សធម៌ទៅដល់ប្រជាជនដែលត្រូវការជំនួយ។ សេចក្ដីសម្រេចមួយនេះផងដែរក៏បានបង្កើតគណៈកម្មាការមួយឡើងដើម្បីស៊ើបអង្កេតលើការរំលោភសិទ្ធិនានាក្នុងអំឡុងពេលការវាយប្រហារយោធាពីរុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |url=https://news.un.org/en/story/2022/03/1113292 |title=Human Rights Council to establish Commission of Inquiry on Ukraine |publisher=[[អង្គការសហប្រជាជាតិ|UN News]] |date=4 March 2022 |access-date=15 August 2025 |archive-date=4 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304214034/https://news.un.org/en/story/2022/03/1113292 |url-status=dead }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចថ្កោលទោសលើប្រជាមតិរុស្ស៊ីកាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់ ដោយមានសំឡេងគាំទ្រ ១៤៣ សំឡេងប្រឆាំង ៥ (បេឡារុស កូរ៉េខាងជើង [[នីការ៉ាក្វា]] រុស្ស៊ី ស៊ីរី) និងសំឡេងអនុប្បវាទ ៣៥។<ref>{{cite web |title=With 143 Votes in Favour, 5 Against, General Assembly Adopts Resolution Condemning Russian Federation's Annexation of Four Eastern Ukraine Regions |url=https://press.un.org/en/2022/ga12458.doc.htm |website=United Nations |date=12 October 2022 |access-date=15 សីហា 2025 |archivedate=18 តុលា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221018211154/https://press.un.org/en/2022/ga12458.doc.htm |url-status=dead }}</ref> ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==អានបន្ថែម== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{refbegin}} * {{Cite journal|last=Bowen|first=Andrew|date=2017|title=Coercive Diplomacy and the Donbas: Explaining Russian Strategy in Eastern Ukraine|journal=[[Journal of Strategic Studies]]|volume=42|issue=3–4|pages=312{{ndash}}343|doi=10.1080/01402390.2017.1413550|s2cid=158522112|ref=none}} * Marples, David R. ed. ''The War in Ukraine's Donbas: Origins, Contexts, and the Future'' (2022) [https://www.amazon.com/War-Ukraines-Donbas-Origins-Contexts/dp/9633865972/ excerpt] {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|auto=yes}} * {{Britannica|2204815|Russia-Ukraine War}} * [https://www.rulac.org/browse/conflicts/international-armed-conflict-in-ukraine អានអំពីជម្លោះប្រដាប់អាវុធអន្តរជាតិនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[នីតិរដ្ឋក្នុងគម្រោងជម្លោះប្រដាប់អាវុធ|Rule of Law in Armed Conflicts Project]] * [https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine អានព័ត៌មានផ្សេងៗអំពីជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[ក្រុមប្រឹក្សាទំនាក់ទំនងបរទេស|Council on Foreign Relations]] * [https://news.google.com/topics/CAAqKAgKIiJDQkFTRXdvS0wyMHZNRjk0Tm1RMWVCSUZaVzR0UjBJb0FBUAE អានព័ត៌មានផ្សេងៗអំពីសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[ហ្គូហ្គលព័ត៌មាន|Google News]] * [https://www.bbc.com/news/world-60525350 អានព័ត៌មានផ្សេងៗអំពីសង្គ្រាមនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[BBC News Online]] * [https://liveuamap.com/ Ukraine interactive map] នៅ​ឯ [[Live Universal Awareness Map]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] 45kocdt5wy6khhwadgw98ptu7b7wd9e 0 47509 342871 337919 2026-11-11T01:59:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342871 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:柬埔寨 Tampochia - Couple from Cambodia - Boxer Codex (1590).jpg|រូបភាពតូច|គូស្វាមីភរិយាមកពីកម្ពុជាក្នុងចំណោមនោះសង្កេតឃើញស្ដ្រីខ្មែរនា[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]ពាក់អាវគ្របដណ្ដប់ដោយស្បៃមានពណ៌ផ្កាឈូកស្រាលៗ ត្រូវបានសង្កេតឃើញដោយទេសាភិបាលអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅហ្វីលីភីននាឆ្នាំ១៥៩០ ។]] '''ស្បៃ''' ( {{Lang-lo|ສະໄບ}} ; [[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] ៖ ''Sebai'' ; [[អក្ខរក្រម Jawi|ចាវី]] : ''سباي'' ; {{Lang-th|สไบ}} , សំឡេងអាន៖ {{IPA-th|sābāj|}} ) ឬ '''ផាបៀ''' {{Lang-lo|ຜ້າບ່ຽງ}} ; {{Lang-th|ผ้าเบี่ยง}} ; សំឡេងអាន៖ {{IPA-th|pʰâː bìa̯ŋ|}}) គឺជាសម្លៀកបំពាក់ដែលមានរាងដូចកន្សែង ឬ ក្រណាត់គ្របលើដើមទ្រូងដែលពេញនិយមពាក់នៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដីគោក។ ស្បៃ គឺជា​ក្រណាត់​រុំ​សុដន់​របស់​ស្ត្រី​នៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] [[ឡាវ]] និង [[ថៃ|​ថៃ]] ខណៈ​នៅ​ឯឆ្នេរ​សមុទ្រ​ស៊ូ​ម៉ា​ត្រា និង​[[ទៀបកោះម៉ាឡេ|ឧបទ្វីប​ម៉ា​ឡេ]] ពាក្យ​ដូចគ្នា​នេះ​ត្រូវបាន​គេ​ប្រើ​ដើម្បី​ពណ៌នា​ថា​ជា​ក្រណាត់​ស្មា​។ <ref name="Maxwell">{{Cite book|title=Textiles of Southeast Asia: Tradition, Trade and Transformation|year=2003|isbn=9780794601041|url-access=registration|url=https://archive.org/details/textilesofsouthe0000maxw}}</ref> ស្បៃ ត្រូវបានគេជឿថាវាអាចមានប្រភពមកពី[[សារី]]នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ដែលចុងបញ្ចប់ត្រូវបានពាក់នៅលើស្មាចំហៀងខ្លួន។ <ref name="Maxwell" /> [[ឯកសារ:Khmer women clothes Angkor.jpg|រូបភាពតូច|ស្ត្រីខ្មែរស្លៀកសំពត់ជាមួយស្បៃ នៅអង្គរវត្ត]] '''<ref name="Maxwell" />''' == និរុត្តិសាស្ត្រ == ''ស្បៃ'' ​ជា​ពាក្យ [[ភាសាខ្មែរ|​ខ្មែរ]] ​សំដៅ​លើ​សម្លៀក​បំពាក់​ស្តើង និង​ទន់​ប្រភេទ​ណា​ក៏​បាន ។ <ref>Chuon Nath Khmer Dictionary. 1966, Buddhist Institute, Phnom Penh</ref> នៅក្នុងសម្លៀកបំពាក់ វាសំដៅជាពិសេសទៅលើសម្លៀកបំពាក់ដែលមានរាងដូចកន្សែង ឬក្រណាត់សុដន់ដែលភាគច្រើនត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយស្ត្រី <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.thai2english.com/dictionary/1402943.html|title=สไบ - Thai / English dictionary meaning - สไบ ภาษาอังกฤษ แปล ความหมาย|website=www.thai2english.com|archivedate=2022-08-02|access-date=2022-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220802161422/https://www.thai2english.com/dictionary/1402943.html|url-status=dead}}</ref> និងចំពោះបុរសដែលកាន់សាសនាតិចជាង។ <ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.rfa.org/khmer/program/religion/unique-colors-of-buddhist-monks-robes-01212015031540.html|title=លក្ខណៈពិសេសនៃពណ៌ស្បង់ចីវររបស់ព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា|date=2015-01-21|website=Radio Free Asia|language=km|archivedate=2019-09-07}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ស្បៃ មានប្រភពមកពី [[សារី]] ឥណ្ឌា ដែលអាចត្រូវបានណែនាំទៅកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ តាមរយៈ [[មហាឥណ្ឌា|ព្រះរាជាណាចក្រឥណ្ឌា]] រួមជាមួយនឹងប្រពៃណី និងធាតុផ្សំផ្សេងទៀតនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ <ref name="Maxwell"/> {{Rp|153}} [[ឯកសារ:Khmer_Traditional_Costume.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Khmer_Traditional_Costume.jpg/220px-Khmer_Traditional_Costume.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| នារីខ្មែរស្លៀកស្បៃ និង ''សំពត់'' ''[[សោមផត ចុងកាបិន|ចងក្បិន]]'']] === កម្ពុជា === ''ស្បៃ'' ​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​គេ​ណែនាំ​ពី​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​បុរាណ​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​នឹង [[សារី|​សារី]] ​ឥណ្ឌា។ មានទេវកថាទាក់ទងគ្នាក្នុង [[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌ខ្មែរ]] ទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រ ''ប្រាសាទ'' ដែលទំនងជាត្រូវបានណែនាំក្នុងសម័យ [[ហ៊្វូណន|អាណាចក្រហ្វូណន]] រួមជាមួយនឹង [[ចាងខេបិន|ចងក្បិន]] ក្នុងសតវត្សទី១នៃគ.ស។ ''ស្បៃ'' ​ត្រូវ​បាន​លើក​ឡើង​នៅ​ក្នុង​រឿងព្រេង​របស់ [[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|​ព្រះថោង និង​នាង​នាគ]] ។ ក្នុង​ឈុត​មួយ ព្រះថោង​តោង​ក្រណាត់​ពាក់​លើ​នាគរាជ ដើម្បី​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​នគរ [[នាគ|​នាគ]] ។ ក្រណាត់​នោះ​ជា ''​ក្រណាត់'' ។ ក្នុង​រឿងនិទាន​នោះ ''ស្បៃ'' ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​កន្ទុយ​នាង​នាគ ព្រះនាង​នាគ ។ <ref>{{Cite web|url=https://www.cambodiancommunityday.org/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=724|title=Custom & Tradition|website=www.cambodiancommunityday.org|archivedate=2020-01-30|access-date=2022-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200130074229/http://www.cambodiancommunityday.org/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=724|url-status=dead}}</ref> <ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.outfittrends.com/traditional-thai-clothing-16-beautiful-outfits-from-thailand/|title=Traditional Thai Clothing-16 Beautiful Outfits From Thailand|date=2019-10-01|website=Outfit Trends - Ideas How to Wear & What to Wear|language=en-US|archivedate=2019-12-13|access-date=2020-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213134807/https://www.outfittrends.com/traditional-thai-clothing-16-beautiful-outfits-from-thailand/|url-status=dead}}</ref> [[ឯកសារ:Bas-relief at the 12th-century Bayon temple showing a woman wearing Sbai.jpg|រូបភាពតូច|227x227ភីកសែល|ចម្លាក់លៀននៅប្រាសាទបាយ័នសតវត្សរ៍ទី១២ ដែលបង្ហាញពីស្ត្រីម្នាក់ដណ្ដប់ស្បៃ ដែលជាសំលៀកបំពាក់ប្រពៃណីខ្មែរ]] នៅ [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] ថ្វីត្បិតតែបុរស និងស្ត្រីស្លៀកពាក់ធម្មតាក៏ដោយ ក៏សម្លៀកបំពាក់សម្រាប់ដងខ្លួនខាងលើត្រូវបានពាក់៖ ចម្លាក់លៀននៃ [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន|ព្រះខ័ន]] និងប្រាសាទអង្គរផ្សេងទៀតពណ៌នាស្ត្រីស្លៀកស្បៃដូច ''ស្បៃ'' រីឯរូបបុរសសាសនា។ ត្រូវបានតុបតែងដោយ ស្បៃ ''ទាន់សម័យ'' ។ នៅ [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] មានរូបភាពនៃអប្សរាដែលពាក់ស្បៃតោងជាប់នឹង ''[[សំបុត|សំពត់]]'' រីឯជញ្ជាំងខាងជើងនៃប្រាសាទអង្គរវត្តបង្ហាញអំពីនារីមួយក្រុមដែលពាក់ ''ស្បៃ'' វែងកាន់ដង្វាយផ្សេងៗ។ សព្វថ្ងៃ ''ស្បៃ'' ​រួម​ជាមួយ​នឹង [[ចាងខេបិន|​ចង​ក្បិន]] និង [[សំបុត|​សំពត់]] ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​សំលៀកបំពាក់​ជាតិ​កម្ពុជា។ <ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.betterworldbooks.com/product/detail/thai-clothing-1158488734|title=Buy New & Used Books Online with Free Shipping|website=Better World Books|archivedate=2020-02-24}}</ref> ស្បៃ​ច្រើន​ប្រើ​ក្នុង​ពិធី​មង្គលការ​ប្រពៃណី​ខ្មែរ​ដែល​មាន​ប្រភេទ​និង​ការ​តុប​តែង​ផ្សេងៗ​គ្នា​ក្នុង​ពិធី {{Lang|km|ព្រះថោងតោងស្បៃនាងនាគ}} ដែលតំណាងឱ្យរឿងព្រេងនៃគ្រឹះនៃនគរភ្នំ និងកន្លែងដែលកូនកំលោះកាន់ ''ស្បៃ'' កូនក្រមុំនៅពេលពួកគេទៅបន្ទប់របស់ពួកគេ។ កូនកំលោះក៏ពាក់ ''ស្បៃ'' ។ <ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.outfittrends.com/traditional-thai-clothing-16-beautiful-outfits-from-thailand/|title=Traditional Thai Clothing-16 Beautiful Outfits From Thailand|date=2019-10-01|website=Outfit Trends - Ideas How to Wear & What to Wear|language=en-US|archivedate=2019-12-13|access-date=2020-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213134807/https://www.outfittrends.com/traditional-thai-clothing-16-beautiful-outfits-from-thailand/|url-status=dead}}</ref> សម្រាប់បុរស ជាពិសេសព្រាហ្មណ៍ និងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា ''ស្បៃ'' ហៅថា ''[[កាសាយ៉ា (សម្លៀកបំពាក់)|ស្បង់ ស្បៃត្រៃចីវរ]] ,'' <ref name=":5"/> ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអាវផាយរបស់ព្រាហ្មណ៍ និងព្រះសង្ឃ។ <ref>{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/civara|title=Civara, aka: Cīvara; 10 Definition(s)|date=2009-04-11|website=Wisdom Library|archivedate=2019-09-07}}</ref> សម្រាប់ស្ត្រី ''ស្បៃ'' អាចប្រើបានដោយសេរី និងក្នុងវិធីផ្សេងៗគ្នាដូចជា រុំវាជុំវិញខ្លួន គ្របស្មា និងជាទូទៅគ្របសុដន់ និងក្រពះលើស្មាខាងឆ្វេង។ ស្ទីល ''​ស្បៃ'' ​ខុសៗ​គ្នា​ត្រូវ​បាន​ស្ត្រី​ខ្មែរ​ប្រើ​តាម​ចំណូលចិត្ត និង​ប្រពៃណី​របស់​ពួកគេ។ === ឡាវ === [[ឯកសារ:Traditional_dance_during_Baci_ceremeony_in_Lao.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Traditional_dance_during_Baci_ceremeony_in_Lao.jpg/220px-Traditional_dance_during_Baci_ceremeony_in_Lao.jpg|រូបភាពតូច| ស្ត្រី​ឡាវ​ស្លៀក​ឈុតស្បៃ ឬ ''​ផា​បៀង'' ​ចម្រុះ​ពណ៌​ក្នុង​របាំ​ប្រពៃណី។]] នៅប្រទេសឡាវ សម្លៀកបំពាក់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''''ផាបៀង''''' ឬសាបៃ។ វាជារឿងធម្មតាទេដែលស្ត្រីឡាវស្លៀកពាក់ ''ស្បៃ'' ព្រោះវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសំលៀកបំពាក់ប្រពៃណី។ ''ស្បៃ'' ក៏អាចពាក់បានដោយបុរសក្នុងពិធីមង្គលការ ឬពេលចូលរួមក្នុងពិធីសាសនា។ ប្រភេទនៃ ''ស្បៃ'' ជាធម្មតាពាក់ដោយបុរសឡាវជាញឹកញាប់មានលំនាំគូស។ ''ស្បៃ'' ក៏អាចជាសូត្រមួយកំណាត់វែង ទទឹងប្រហែលមួយហ្វីត ដែលត្រូវបានប៉ាក់តាមអង្កត់ទ្រូងពីលើទ្រូង គ្របលើស្មាមួយ ដោយចុងម្ខាងទម្លាក់នៅខាងក្រោយខ្នង។ <ref>Bonnie Ghazarbekian, Jane Siegel, ''Sawaddi, 15 years'', p.130.</ref> === ម៉ាឡេស៊ី === នៅប្រទេសម៉ាឡេស៊ី សេបៃ គឺជាក្រណាត់ដែលរុំជុំវិញកដើម្បីគ្របដណ្តប់ស្មាដោយចុងទាំងពីរព្យួរនៅលើទ្រូងស្រដៀងទៅនឹងកន្សែងដែលព្យួរនៅលើស្មា។ <ref name="DBP-Sebai">{{Cite web|url=https://prpm.dbp.gov.my/cari1?keyword=sebai|title=Carian Umum - Sebai|website=prpm.dbp.gov.my|archivedate=2020-11-15}}</ref> === មីយ៉ាន់ម៉ា === [[ឯកសារ:20200206_150859_Mon_Girls_in_Mawlamyaing_Myanmar_anagoria.JPG|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/20200206_150859_Mon_Girls_in_Mawlamyaing_Myanmar_anagoria.JPG/220px-20200206_150859_Mon_Girls_in_Mawlamyaing_Myanmar_anagoria.JPG|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ស្ត្រីជនជាតិមនស្លៀកសំលៀកបំពាក់ប្រពៃណីនៅ [[រដ្ឋមន]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]]]] [[ជនជាតិមន|ជនជាតិភាគតិចមន]] ក៏ត្រូវបានគេដឹងថាមានទំនៀមទំលាប់ស្រដៀងនឹងការស្លៀកពាក់បែប ''ស្បៃ'' ដែលហៅថា '''''យ៉ាត តូត''''' ជា [[ភាសាមន]] ដោយអង្កត់ទ្រូងលើទ្រូង បិទស្មាមួយ ដោយចុងម្ខាងទម្លាក់ទៅក្រោយដូចនារីឡាវដែរ។ ប្រពៃណី​នេះ​បាន​សម្គាល់​ពួកគេ​ពី​ក្រុម​ជនជាតិ​ផ្សេង​ទៀត​ក្នុង​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា។ ជនជាតិមន នៃប្រទេសភូមា និងថៃសព្វថ្ងៃនេះ គឺជាកូនចៅនៃនយោបាយឥណ្ឌាផ្សេងៗ ជាពិសេសគឺ [[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី]] ។  វត្ថុបុរាណ ពី ទីតាំង [[ជនជាតិមន|មន]] [[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី]] ក្នុង អ្វី ដែល បច្ចុប្បន្ន ជា ប្រទេស ថៃ បង្ហាញ ពី ស្ត្រី មួយក្រុម ដែល ស្លៀកពាក់ ស្រដៀង ទៅនឹង ''ស្បៃ'' ។ === ប្រទេសថៃ === [[ឯកសារ:Silk_Loom_Jim_Thompson_House_photo_D_Ramey_Logan.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Silk_Loom_Jim_Thompson_House_photo_D_Ramey_Logan.jpg/220px-Silk_Loom_Jim_Thompson_House_photo_D_Ramey_Logan.jpg|រូបភាពតូច| ស្ត្រី​ថៃ​ពាក់ស្បៃ នៅ [[ផ្ទះ Jim Thompson|​ផ្ទះ ជីម ថមសន]] ។]] '''''សៈបៃ''''' ( {{Lang-th|สไบ}} , RTGS ៖ sabai, {{IPA-th|sābāj|pron}} ) ឬ '''ផាបៀង''' ( {{Lang-th|ผ้าเบี่ยง}} {{IPA-th|pʰâː.bìaŋ|pron}} ) គឺជាសម្លៀកបំពាក់ដែលមានរាងដូចកន្សែង ឬក្រណាត់សុដន់ ស្បៃច្រើន អាចប្រើបានទាំងបុរស និងស្ត្រី។ សៈបៃ ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ផង​ដែរ​ថា​ជា​សូត្រ​វែង​មួយ​ទទឹង​ប្រហែល​មួយ​ហ្វីត​ដែល​មាន​អង្កត់ទ្រូង​ជុំវិញ​ទ្រូង​ដោយ​គ្រប​លើ​ស្មា​មួយ​ដែល​ចុង​របស់​វា​ធ្លាក់​ទៅ​ក្រោយ​ខ្នង។ សៈបៃ ច្រើនអាចត្រូវបានពាក់នៅជុំវិញទ្រូងអាក្រាតឬនៅលើក្រណាត់ផ្សេងទៀត។ ទម្លាប់នៃការស្លៀកពាក់ សៈបៃ រួមជាមួយនឹងក្រណាត់ វិចតូរៀ គឺជាទម្លាប់ធម្មតាក្នុងសម័យស្ដេចរាមាទី៥គឺនិងបន្តរហូតដល់រាមាទី៦៉ាវុធ នៅពេលដែលសម្លៀកបំពាក់បស្ចិមប្រទេសកាន់ឥទ្ធិពលនម៉ូត។ == សូម​មើល​ផង​ដែរ == •[[ក្រមា]]<br> •[[ចងក្បិន]]<br> •[[សំពត់]]<br> •[[សំពត់សម្លុយ]] == ឯកសារយោង == == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == 5fxf7m1xbotobejje6cfsb07da9vl7d 0 48993 342846 342582 2026-11-10T23:08:57Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342846 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #708587;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> '''កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | Logo of Cambodia Host <br> 32nd Sea Games 2023 |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:left;" |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍''' |កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ <br> The Southeast Asian Games |- style="vertical-align:left;" |'''ឈ្មោះហៅកាត់''' |សុីហ្គេម (Sea Games) |- style="vertical-align:left;" |'''អ្នករៀបចំ''' |ប្រទេសកម្ពុជា ម្ចាស់ផ្ទះលើកទី៣២ |- style="vertical-align:left;" |'''បាវចនា''' |កីឡារស់ក្នុងសន្តិភាព <br> (Sports Live in Peace) |- style="vertical-align:left;" |'''ប្រជាជាតិ''' |អាសុីអាគ្នេយ៍ ទាំង (១១) |- style="vertical-align:left;" |'''អត្តពលិក''' |ត្រូវបានប្រកាស (TBA) |- style="vertical-align:left;" |'''វិញ្ញាសារ''' |៦០៨ នៃ ៣៧ ប្រភេទកីឡា |- style="vertical-align:left;" |'''បើកព្រឹត្តិការណ៍''' |០៥ ឧសភា ២០២៣ |- style="vertical-align:left;" |'''បិទព្រឹត្តិការណ៍''' |១៧ ឧសភា ២០២៣ |- style="vertical-align:left;" |'''អធិបតី''' |សម្ដេចនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុនសែន]] |- style="vertical-align:left;" |'''ជម្រើសកីឡាដ្ឋាន''' |កីឡាដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ |- style="vertical-align:left;" |'''ថវិកាចំណាយសរុប''' |400$ million |} '''កីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ២០២៣''' ([[អង់គ្លេស]]: The 2023 Southeast Asian Games) គឺជាការប្រកួតកីឡា នៃប្រជាជាតិអាសុីអាគ្នេយ៍ ដែលត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយប្រទេសកម្ពុជា ដែលហៅកាត់ថា [[សុីហ្គេម លើកទី៣២]] (32nd Sea Games) ដែលមានវិញ្ញាសា ៥៨៤ នៃ ៣៧ ប្រភេទកីឡា នៃការបើកព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍លើកទី៣២ ដែលធ្វើឡើងនៅទីក្រុងភ្នំពេញ នាថ្ងៃទី ០៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ។<ref>NOCC (2023) [https://www.cambodia2023.com/ Cambodia 2023 Southeast Asian Games] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502024205/https://cambodia2023.com/ |date=2023-05-02 }}, Website: cambodia2023.com, Publication: National Olympic Committee of Cambodia 2023</ref> == ការជ្រើសរើសម្ចាស់ផ្ទះ == '''Host selection''' កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ជាក់​ជា​ផ្លូវ​ការ​ជា​ម្ចាស់​ផ្ទះ​សម្រាប់​ស៊ីហ្គេម​លើក​ទី​៣២ ឆ្នាំ​២០២៣ ។ លោក ថោង ខុន ប្រធាន​គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​អូឡាំពិក​កម្ពុជា បាន​ធ្វើ​សេចក្តី​ប្រកាស​ក្នុង​កិច្ចប្រជុំ​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​កីឡា​ស៊ីហ្គេម នៅ​សណ្ឋាគារ Fairmount ក្នុង​ប្រទេស​សិង្ហបុរី ។ ដំណឹង​នេះ​បន្ទាប់​ពី​លោក​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុនសែន]] បញ្ជាក់​អំពី​ការ​រចនា​ចុង​ក្រោយ​នៃ​កីឡដ្ឋាន​សំខាន់​របស់​កីឡាសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ។ កីឡដ្ឋាននេះគឺជាផ្នែកមួយនៃពហុកីឡាដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ ដែលគ្រោងចំណាយថវិកាសាងសង់ប្រមាណ ២០០លានដុល្លារ និងគ្រោងនឹងបញ្ចប់នៅឆ្នាំ ២០១៩ ។ ពហុកីឡាដ្ឋាន​ថ្មី​នេះ គឺជា​គន្លឹះ​ក្នុងការ​ជួយ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ឱ្យ​ស្របតាម​ស្តង់ដារ​អន្តរជាតិ​ដែល​ទាមទារ​សម្រាប់ធ្វើម្ចាស់ផ្ទះ​ស៊ីហ្គេម ។ រដ្ឋាភិបាល​ចិន​បាន​យល់ព្រម​ផ្តល់​មូលនិធិ​ដល់​ដំណាក់កាល​ទី២ និង​ផ្តល់​ហិរញ្ញប្បទាន​ដល់​ការ​បញ្ចប់​ការ​សាងសង់នៃពហុកីឡដ្ខានថ្មីនេះ ​។ ការសាងសង់បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ 2013 នៅលើដីទំហំ 94 ហិចតា នៅជិតផ្លូវជាតិលេខ 5 ក្នុងខណ្ឌឬស្សីកែវ ភាគខាងជើងនៃរាជធានីភ្នំពេញ ។<ref> Khmer Times (2015) [https://www.khmertimeskh.com/6111/cambodia-confirmed-as-2023-sea-games-hosts/ Cambodia Confirmed as 2023 SEA Games Hosts], Website: khmertimeskh.com, Publication: © Virtus Media Pte., Ltd. (Khmer Times) June 4, 2015 </ref> == ការរៀបចំ == '''Preparation''' ការរៀបចំកីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកដំបូងធ្វើឡើងនៅទីក្រុងបាងកក [[ប្រទេសថៃ]] ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាឧបទ្វីបអាសុីអាគ្នេយ៍ ឆ្នាំ ១៩៥៩ "The 1959 Southeast Asian Peninsular Games" ហៅកាត់ថា សេបហ្គេម (Sep Games) ដែលការប្រកួតនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយប្រទេសថៃ ជាមួយនិង សហស្ថាបនិក ប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ ហើយប្រទេសភូមា បានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះបន្ទាប់ក្នុងឆ្នាំ 1961 និង កម្ពុជាទទួលបានសិទ្ធធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះក្នុងឆ្នាំ 1963 ប៉ុន្តែក្នុងអំឡុងឆ្នាំនោះ កម្ពុជាបានខកខាន ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ ដោរសារ បញ្ហានយោបាយក្នុងស្រុក ដូចនេះកម្ពុជា បានខកខានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ អស់រយៈពេល ៦០ឆ្នាំមកហើយបើគិតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ហើយកម្ពុជាទើបតែទទួលបាននូវសិទ្ធរៀបចំធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះកីឡាសុីហ្គេម លើកទី៣២ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នេះទេ ដែលវាជាលើកដំបូង និង ជាលើកទី១ ក្នុងការបើកទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រសម្រាប់កម្ពុជាផងដែរ ។<ref> Radio France international (2023) [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6/20230405-%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%A0%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9F%81%E1%9E%98-%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%80%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A3%E1%9F%A2-%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6-%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%93-%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%97%E1%9E%BC-%E1%9E%80%E1%9E%B8%E1%9E%A1%E1%9E%B6-%E1%9E%85%E1%9E%BC%E1%9E%9B-%E1%9E%9A%E1%9E%BD%E1%9E%98-%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%84-%E1%9F%A1%E1%9F%A2-%E1%9F%A0%E1%9F%A0%E1%9F%A0%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B-%E1%9E%81%E1%9E%8E%E1%9F%88%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%92%E1%9E%B8-%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%BC%E1%9E%9C%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A-%E1%9E%9F%E1%9E%9B%E1%9F%8B-%E1%9F%A3%E1%9F%A0%E1%9E%90%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9F%83%E1%9E%91%E1%9F%80%E1%9E%8F ស៊ីហ្គេម​លើកទី៣២​នៅកម្ពុជា​ មាន​ប្រតិភូ​កីឡា​ចូល​រួម​ជាង​១២ ០០០នាក់​ ខណៈពិធី​ផ្លូវការ​សល់​៣០ថ្ងៃទៀត], Website: rfi.fr/km, Publication: 05 April 2023 </ref> === ការចំណាយ === '''Budget''' កញ្ចប់ថវិកាដែលបានស្នើឡើងដោយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាសម្រាប់ការប្រកួតកីឡាស៊ីហ្គេមនេះ ត្រូវបានប៉ាន់ស្មានដំបូងថាមានចំនួន 825 ពាន់លានរៀល ដោយស្មើនិង (200 លានដុល្លារអាមេរិក) ។ ដើម្បី​ធានា​ថា​មនុស្ស​ជាអតិបរមា​អាច​ចូល​រួម ឬ ទស្សនា​ការ​ប្រកួត​កីឡា​ចម្រុះ​ថ្នាក់​តំបន់ រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា​បាន​សម្រេច​លើក​លែង​ថ្លៃ​ចូល​ទស្សនា​កីឡា​គ្រប់​ប្រភេទ​ក្នុង​ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ និង​ផ្តល់​សិទ្ធិ​ផ្សាយ​ដោយ​សេរី​ដល់​ប្រព័ន្ធ​ផ្សព្វផ្សាយ ។ ជាប្រពៃណី គណៈប្រតិភូត្រូវបង់ថ្លៃប្រចាំថ្ងៃចំនួន 50 ដុល្លារក្នុងមនុស្សម្នាក់ទៅកាន់ប្រទេសម្ចាស់ផ្ទះនៃការប្រកួតនេះ ដើម្បីរ៉ាប់រងថ្លៃស្នាក់នៅ អាហារ និងការដឹកជញ្ជូនក្នុងប្រទេស ក៏ប៉ុន្តែ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុនសែន បាន​ថ្លែង​ថា ​កម្ពុជា «នឹង​រ៉ាប់រង​យ៉ាង​ពេញលេញ​សម្រាប់​ពួកគេ» ដែលមានន័យថា ម្ចាស់ផ្ទះកម្ពុជា និង Free សម្រាប់ប្រតិភូកីឡា និងកីឡាករទាំងអស់ ហើយបន្ថែមលើការចំណាយ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមេសា បន្ទាប់ពីលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុនសែន បានប្រកាសថា រាល់ការចំណាយទាំងអស់នឹងត្រូវបានរ៉ាប់រង បន្ថែមចំនួន 7 លានដុល្លារ ដែលសរុបទៅថវិកាពីមុនមានចំនួន 124 លានដុល្លារ ។ បើដូច្នេះមែន វានឹងក្លាយជាស៊ីហ្គេមដែលថ្លៃបំផុតចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2015 នៅពេលដែលសិង្ហបុរីបានចំណាយប្រហែល 200 លានដុល្លារសម្រាប់ការប្រកួតនេះ ។ តាមការប្រៀបធៀប វៀតណាមបានចំណាយ 32.8 លានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ 2022 ការប្រកួតប្រជែងដំបូងដែលបានគ្រោងទុកនៅឆ្នាំ 2021 ត្រូវបានពន្យារពេលដោយសារជំងឺរាតត្បាត Covid-19 ហ្វីលីពីន 147 លានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ 2019 និងម៉ាឡេស៊ី 101 លានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ 2017 ។<ref> Cambodiaianese (2023) [https://cambodianess.com/#:~:text=According%20to%20Vongsey%20Visoth%2C%20the,to%20host%20the%20SEA%20Games. SEA Games to Benefit Cambodia’s Economy], Website: cambodianess.com, Publication: April 26, 2023 </ref> === ទីកន្លែង === '''Venues''' {{Location map many |Cambodia |label1=Phnom Penh Region |marksize=8 |pos=top |lat=11.55|long=104.91667 |label2=Kampot |mark2size=8 |pos2=right |lat2=10.5999976|long2=104.166666 |label3=Kep |mark3size=8 |pos3=top |lat3=10.48291|long3=104.31672 |label4=Siem Reap |mark4size=8 |pos4=left |lat4=13.357331904|long4=103.85582991 |label5=Sihanoukville |mark5size=8 |pos5=left |lat5=10.60932|long5=103.52958 |width=250 |float=right |caption=Provinces that hosted 2023 Southeast Asian Games }} បន្ទាប់​ពី​ការ​ប្រកាស​ជ្រើសរើស​ម្ចាស់​ផ្ទះ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ លោក​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុនសែន បាន​អនុម័ត​ការ​រចនា​ចុងក្រោយ​នៃ​កីឡដ្ឋាន​សំខាន់​របស់​កម្ពុជា ក្នុងដំណើរបំពេញទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុនសែន ទៅកាន់ទីក្រុងប៉េកាំង កាលពីខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ដើម្បីជួបពិភាក្សាការងាររវាងរដ្ឋប្រទេសទាំងពីរ ខណៈពេលដែល មេដឹកនាំចិន លោក សុីជីនពីង (Xi Jinping) នៃប្រធានាធិបតី សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន បានសន្យាថានឹងផ្តល់ថវិកាសម្រាប់សាងសង់ពហុកីឡដ្ឋានពហុគោលបំណងថ្មីនៅលើទីក្រុងរណបនៃរាជធានីភ្នំពេញក្នុងខណ្ឌជ្រោយចង្វារ ។ កីឡដ្ឋានធំដែលអាចផ្ទុកអ្នកទស្សនារហូតដល់ 75,000 (ជាង7មុឺននាក់) ដែលត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថានឹងចំណាយប្រាក់ប្រហែល 157 លានដុល្លារអាមេរិក ហើយនឹងសាងសង់ដោយក្រុមហ៊ុនសំណង់របស់ចិន នឹងត្រូវបញ្ចប់នៅចន្លោះឆ្នាំ 2019 ដល់ឆ្នាំ 2020 ជាមួយនឹងជំនួយឥតសំណងរបស់ចិនផងដែរ ។<ref> The Phnom Penh Post (2015) [https://www.phnompenhpost.com/national/hun-sen-reveals-design-sea-games-stadium Hun sen Reveals Design Sea Games Stadium], Website: phnompenhpost.com, Publication: 19 May 2015 </ref> ខណៈពេលដែលទីក្រុងភ្នំពេញជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នោះ ខេត្តផ្សេងទៀតជាច្រើនបានជួយក្នុងការធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃការប្រកួតនេះផងដែរ ដែលទីតាងរួមមាន [[កំពត]] [[កែប]] [[សៀមរាប]] និង [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] ។ ដើម្បីជួយសម្រួលដល់ អត្តពលិក និង ប្រតិភូកីឡា ដែលមកចូលរួមក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា កម្ពុជាបានរៀបចំសាងសង់នៅ "ភូមិកីឡា" (Sport Village) តែម្ដងដែលជា​កន្លែង​សំខាន់ និង​ធំ​ជាង​គេ​សម្រាប់​អត្តពលិក និង​មន្ត្រី​រៀបចំ​ការ​ប្រកួត​ស្នាក់​នៅ​​ក្នុង​ព្រឹត្តិការណ៍​កីឡា​ស៊ីហ្គេម លើក​ទី​៣២ និង​អាស៊ាន​ប៉ារ៉ាហ្គេម លើក​ទី​១២ ​ដែល​ប្រទេស​កម្ពុជាបាន​ធ្វើ​ជា​ម្ចាស់​ផ្ទះ ផងដែរ ។ គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​រៀបចំ​ការ​ប្រកួត​កីឡាស៊ីហ្គេម-អាស៊ាន​ប៉ារ៉ាហ្គេម​នឹង​រៀបចំ​ពិធី​ក្រុងពាលី​នា​ល្ងាច​ថ្ងៃ​ទី​២០ ខែ​មេសា​នេះ​ក្រោម​អធិបភាព​សម្តេច​ពិជ័យសេនា ទៀ បាញ់ ឧបនាយក​រដ្ឋ​មន្ត្រី រដ្ឋ​មន្ត្រី​ក្រសួង​ការពារ​ជាតិ និង​ជា​ប្រធានគណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​រៀបចំ​ការ​ប្រកួត​កីឡាស៊ីហ្គេម-អាស៊ាន​ប៉ារ៉ាហ្គេម​ដើម្បីចូល​ស្នាក់​នៅ​ជា​ផ្លូវ​ការ បន្ទាប់​ពី​សម្រុក​​​កសាង​​ក្នុង​រយៈ​ពេល​ប៉ុន្មាន​ខែ​ចុង​ក្រោយ​ ហើយ​ទី​បំផុត​រួច​រាល់​ជា​ស្ថាពរ​​នៅ​ពាក់​កណ្តាល​ខែ​មេសា​នេះ។ លោក វ៉ាត់ ចំរើន អគ្គលេខាធិការគណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​រៀបចំ​ការ​ប្រកួត​កីឡា​ស៊ីហ្គេម-អាស៊ាន​ប៉ារ៉ាហ្គេម ឆ្នាំ​២០២៣ ធ្លាប់​បាន​ប្រាប់​ថា «ភូមិ​កីឡា​​»ដែល​ស្ថិត​ក្នុង​បរិវេណ​ពហុកីឡដ្ឋាន​ជាតិ​មរតក​តេជោមាន​គ្រែ​​​ប្រហែល​ជា​​៧​​ពាន់ ហើយ​​ក្នុង​១​ថ្ងៃៗ​ អត្តពលិក និង​ប្រតិភូ​កីឡា​​អន្តរជាតិ​អាច​ចូល​ស្នាក់​នៅ និង​ទទួល​ទាន​អាហារ​​​ចន្លោះ​ពី​៤​​ទៅ​៦​ពាន់​នាក់ ។ ភូមិ​កីឡា​នេះ​បង្ក​លក្ខណៈ​ងាយស្រួល​ច្រើន​មែន​ទែន​ដល់​ប្រតិភូកីឡាអន្តរជាតិ ដោយពួក​គាត់​មិន​ចាំ​បាច់​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ណា​ឆ្ងាយ និង​​មាន​​​សុវត្ថិភាព​ខ្ពស់​សម្រាប់​ពួក​គាត់ ហើយ​កីឡា​ជា​ច្រើន​ប្រភេទ​ត្រូវ​ប្រកួត​ក្នុង​បរិវេណ​ពហុកីឡដ្ឋាន​ជាតិ​មរតក​តេជោ ។<ref> Kampuchea Tmey Daily (2023) [https://www.kampucheathmey.com/sports/498260 ល្ងាច​នេះ«ភូមិ​កីឡា​»​ធ្វើ​ពិធី​ក្រុងពាលី​ត្រៀម​ទទួល​ប្រតិភូ​កីឡា​ប្រមាណ៧​ពាន់​នាក់], Website: kampucheathmey.com/sports , Publication: 20 April 2023 </ref> == មុនបើកព្រឹត្តិការណ៍ == '''Before the event''' មុនពេលចាប់ផ្តើមបើកព្រឹត្តិការណ៍ ការប្រកួតកីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍លើកទី 32 ព្រះបាទ [[នរោត្តម សីហមុនី]] ដែលជាព្រះមហាក្សត្រ នៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] បានយាងជា ជាអធិបតី ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ក្នុងការរាជប្រទានភ្លើងជ័យ ពីពន្លឺភ្លើង [[ព្រះអាទិត្យ]] ដុតបន្តទៅ ភ្លើងគប់ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ ដែលធ្វើឡើង នៅថ្ងៃទី 21 ខែមីនា ឆ្នាំ 2023 នា [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត]] ដែលជាប្រាសាទ អច្ឆរិយៈវត្ថុមួយនៅលើពិភពលោក ។ ភ្លើងគប់ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ មានកម្ពស់ 75 cm និង ទម្ងន់ ប្រមាណជា 1kg កំពូល​ដងភ្លើងគប់ ត្រូវ​បាន​រចនា​ឡើង​ដើម្បី​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ពី​និមិត្តរូប​នៃ​ផ្កា​រំដួល ជា​ផ្កាតំណាង​ជាតិ​នៃ​ប្រទេសកម្ពុជា ហើយ​វា​បាន​ស្រោប​ដោយ​ពណ៌​មាស ដើម្បី​បង្ហាញ​ថា ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា និង​ប្រជាជន​បាន​ចាប់ផ្ដើមពីយុគសម័យមាសម្ដងទៀត ។ ការរចនានៅលើចំណុចទាក់ទាញនៃ ភ្លើងគប់ គឺពោរពេញទៅដោយក្បាច់ផ្កាចន្ទ ដែលភ្ជាប់ជាមួយគ្នា ដើម្បីបង្ហាញពីការរួបរួមក្នុងការសម្រេចបាននូវសន្តិភាព និង ភាពជោគជ័យសម្រាប់ប្រទេស និង សហគមន៍អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។<ref>NOCC (2023) [https://www.cambodia2023.com/ Cambodia 2023 Torch Relay Kicks Off] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502024205/https://cambodia2023.com/ |date=2023-05-02 }}, Website: cambodia2023.com, Publication: National Olympic Committee of Cambodia 21 March 2023</ref> === ការរត់បណ្ដាក់ភ្លើងគប់ === '''Torch Relay''' ការរត់បណ្ដាក់ភ្លើងគប់ ត្រូវបានចាប់ផ្តើមដំណើររត់របស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសចំនួន 9 ផ្សេងទៀតនៃតំបន់ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ដោយចាប់ផ្តើមពីថ្ងៃទី 21 ខែមីនា ចេញពីសៀមរាបអង្គរ ចេញទៅតាមប្រទេសក្នុងតំបន់អាស៊ាន នៅថ្ងៃទី 24 ខែមីនា រហូតដល់ត្រលប់មកកម្ពុជាវិញនៅថ្ងៃទី 28 ខែមេសា និង បន្តរត់ជុំវិញ រាជធានី ខេត្តក្រុងរបស់កម្ពុជា រហូតដល់ កម្មវិធីបើកព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ ដែលធ្វើឡើង នៅពហុកីឡដ្ឋានធំ (Main Stadium) នៃពហុកីឡដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ (Morodok Tech National Stadium) ដែលរៀបចំឡើង នៅថ្ងៃទី ០៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៣ ។<ref> The Star (2023) [https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/21/torch-relay-begins-for-2023-sea-games-in-cambodia Torch relay begins for 2023 SEA Games in Cambodia], Website: thestar.com.my, Publication: Tuesday, 21 Mar 2023 </ref> === សមាជិករត់ភ្លើងគប់ === '''Member of Torch Run''' {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! width=50|រត់ភ្លើងគប់ ! width=250|ប្រទេសចូលរួម ! width=25|កាលបរិច្ឆេទ |-style="background:#9acdff;" |align=center|1||[[File:Flag_of_Cambodia.svg|25px]] [[កម្ពុជា]]||align=center|21 មីនា |- |align=center|2||[[File:Flag_of_Vietnam.svg|25px]] [[វៀតណាម]]||align=center|24 មីនា |- |align=center|3||[[File:Flag_of_the_Philippines.svg|25px]] [[ហ្វីលីពីន]]||align=center|27 មីនា |- |align=center|4||[[File:Flag_of_Indonesia.svg|23px]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]||align=center| 01 មេសា |- |align=center|5||[[File:Flag_of_East_Timor.svg|23px]] [[ទីម័រខាងកើត]]||align=center|04 មេសា |- |align=center|6||[[File:Flag_of_Malaysia.svg|23px]] [[ម៉ាឡេស៊ី]]||align=center|11 មេសា |- |align=center|7||[[File:Flag_of_Singapore.svg|23px]] [[សិង្ហបុរី]]||align=center|15 មេសា |- |align=center|8||[[File:Flag_of_Thailand.svg|23px]] [[ថៃ]]||align=center|17 មេសា |- |align=center|9||[[File:Flag_of_Myanmar.svg|23px]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]]||align=center|21 មេសា |- |align=center|10||[[File:Flag_of_Laos.svg|23px]] [[ឡាវ]]||align=center |25 មេសា |} == អត្តពលិក និង ប្រតិភូកីឡា == '''Athletes and sports delegates''' សមាជិកទាំង១១ នៃសហព័ន្ធកីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (SEAGF) បានចូលរួមក្នុងការប្រកួតកីឡាស៊ីហ្គេម ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា លើកទី៣២ ឆ្នាំ ២០២៣ ដែលមាន អត្តពលិក និង ប្រតិភូកីឡា សរុបចំនួន 12,404 នាក់ ក្នុងវិញ្ញាសារ 608 នៃ 37 ប្រភេទកីឡា ។<ref>Olympic Council Asia (2023) [https://ocasia.org/news/3892-sea-games-nations-register-over-12000-athletes-and-officials-for-cambodia-2023.html Sea Games Nations Register Over 12000 Athletes And Officials For Cambodia 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502073140/https://ocasia.org/news/3892-sea-games-nations-register-over-12000-athletes-and-officials-for-cambodia-2023.html |date=2023-05-02 }}, Website: ocasia.org/news, Publication: 01 May 2023</ref> * [[File:Flag_of_Brunei.svg|23px]] [[ប្រ៊ុយណេ]] (113) * [[File:Flag_of_Cambodia.svg|23px]] [[កម្ពុជា]] (1158) (ម្ចាស់ផ្ទះ) * [[File:Flag_of_East_Timor.svg|23px]] [[ទីម័រខាងកើត]] (171) * [[File:Flag_of_Indonesia.svg|23px]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] (1802) * [[File:Flag_of_Laos.svg|23px]] [[ឡាវ]] (656) * [[File:Flag_of_Malaysia.svg|23px]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] (1532) * [[File:Flag_of_Myanmar.svg|23px]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] (694) * [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|23px]] [[ហ្វីលីពីន]] (1342) * [[File:Flag_of_Singapore.svg|23px]] [[សិង្ហបុរី]] (1228) * [[File:Flag_of_Thailand.svg|23px]] [[ថៃ]] (1985) * [[File:Flag_of_Vietnam.svg|23px]] [[វៀតណាម]] (1663) == ផ្ដើមការប្រកួត == '''Start the games''' ប្រភេទកីឡាដែលចាប់ផ្ដើមមុនមួយសប្ដាហ៍ នៃពិធីបើកព្រឹត្តិការណ៍ [[កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២]] ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០៥ ខែឧសភា មានដូចជា៖ ប្រភេទកីឡា បាល់ទាត់បុរស អុកចត្រង្គ គ្រីឃីត ហក់គី ដែលចាប់ផ្ដើមការប្រកួត ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី 29 ខែមេសា ឆ្នាំ ២០២៣ ។<ref> International Olympic Committee (2023) [https://olympics.com/en/news/southeast-asian-games-2023-football-results-scores Southeast Asian Games 2023: Football results, scores and medal winners], Website: olympics.com, Publication: 02 May 2023 23:57 GMT+7 </ref> === កម្មវិធីប្រកួត === '''Match program''' {| class=wikitable ! width="300"|ប្រភេទកីឡា ! width="500"|វិញ្ញាសារប្រកួត |- |align="center"|'''កីឡាបាល់ទាត់ [[File:Football pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[បាល់ទាត់បុរស សុីហ្គេម លើកទី៣២]] <br> [[បាល់ទាត់នារី សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''អុកចក្រតង្គ [[File:Chess (game) pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[អុកចត្រង្គ សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''គ្រីឃីត [[File:Cricket pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[គ្រីឃីត សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''ហុកគី [[File:Indoor hockey pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[ហុកគី សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''ប្រណាំងទូកក្ដោង [[File:Sailing pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[ប្រណាំងទូកក្ដោង សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''រត់ឧបសគ្គ [[File:Obstacle course racing pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[រត់ឧបសគ្គ សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''បាល់ទះ [[File:Volleyball (indoor) pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[បាល់ទះបុរស សុីហ្គេម លើកទី៣២]] <br> [[បាល់ទះនារី សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''ជូជីតស៊ូ [[File:Jujitsu pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[ជូជីតស៊ូ សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''គុនល្បុក្កតោ [[File:Bokator pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[គុនល្បុក្កតោ សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |} == ពិធីបង្ហូតទង់ជាតិ == '''Flag raising ceremony''' ការមកដល់របស់គណៈប្រតិភូកីឡាមកពីប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ចំនួន ១១ ក្នុងការប្រកួតកីឡាស៊ីហ្គេមលើកទី៣២ ត្រូវបានស្វាគមន៍ ខណៈដែលទង់ជាតិរបស់ពួកគេត្រូវបានលើកឡើង ក្នុងពិធីបង្ហូតទង់ជាតិ កីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ តាមរយៈ លោកថោង ខុន រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងទេសចរណ៍ និងជាអនុប្រធានអចិន្រ្តៃយ៍ គណៈកម្មាធិការ ជាតិរៀបចំការប្រកួតកីឡាសុីហ្គេម បានអញ្ជើញជាអធិបតីនៃពិធីបង្ហូតទង់ជាតិអាស៊ានទាំង ១១ប្រទេស និងស្វាគមន៍ប្រតិភូកីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលចូលរួមក្នុងព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ និងអាស៊ានប៉ារ៉ាហ្គេម លើកទី១២ ឆ្នាំ២០២៣ នាព្រឹកថ្ងៃទី០៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ដែលធ្វើឡើងនៅពហុកីឡដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ រាជធាធានីភ្នំពេញ ។<ref> Cambodia Ministry of Information (2023) [https://www.information.gov.kh/articles/103448 ពិធីបង្ហូតទង់ជាតិអាស៊ាន និងស្វាគមន៍ប្រតិភូកីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍], Website: information.gov.kh, Publication: 03 May 2023 </ref> <ref> Vovworld (2023) [https://vovworld.vn/en-US/news/sea-games-32-flag-raising-ceremony-welcomes-participating-teams-1196106.vov SEA Games 32 flag raising ceremony welcomes participating teams], Website: vovworld.vn, Publication: Wednesday, May 3, 2023 </ref> == ពិធីបើកព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ == '''Opening Ceremony of the 32nd Southeast Asian Games''' [[File:32nd Sea Games Open ceremony.jpg|thumb|Cambodia Opening Ceremony 32nd Sea Games 2023]] ពិធីបើកព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ បានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី 05 ខែ ឧសភា ឆ្នាំ 2023 ដែលចាប់ផ្ដើមជាផ្លូវការណ៍នៅម៉ោង 07:00 ល្ងាច ត្រូវនិងម៉ោងសកល 19:00 PบชM (ម៉ោងក្នុងតំបន់) នៅពហុកីឡដ្ឋានជាតិ មរតកតេជោ ក្រោមក្រសែរភ្នែកអ្នកទស្សាផ្ទាល់ប្រមាណជា 60,000 (៦មុឺននាក់) ។ ការចាប់ផ្ដើមពិធីដង្ហែរទង់ជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា អមដោយកុមារ 64 នាក់តំណាង គ្រប់ជនជាតិភាគតិចនៅកម្ពុជា អត្ថន័យ នៃកុមារ ទាំង 64នាក់ សំដៅលើរយៈពេល 64ឆ្នាំ នៃការរង់ចាំ ដែលកម្ពុជា ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ [[កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២]] ដែលជាប្រវត្តិសាស្ត្រលើកដំបូងសម្រាប់កម្ពុជា ។ <br> '''កំណើតនគរខ្មែរ''' សម័យកាលបុរេប្រវត្តិ នៅលើកទឹកដីដ៏ចំណាស់មួយ ទឹកសមុទ្របានស្រកចុះ ហើយបង្កើតបានកោះមួយ ដែលមានដើមគោកធ្លកដុះឡើង ហើយកោះនោះហៅថា កោះគោកធ្លក នាងនាគ ជាកូនរបស់ស្ដេចនាគ បានជួបព្រះថោង ពួកគេទាំងពីរក៏ស្រលាញ់គ្នា គ្រប់គ្រងលើជនជាតិចំរុះ ហើយបង្កើតអាណាចក្រនគរភ្នំ ។ <br> '''អច្ឆរិយភាពនៃអង្គរ''' ប្រកបដោយភាពរីកចម្រើនរុងរឿង ដ៏កំពូល នៃចក្រភពខ្មែរ បានបង្កើត សំណង់ ស្ថាបត្យកម្មធំៗ រួមមាន ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ និង សំណង់មហាប្រាសាទធំៗ ដូចជា៖ [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត]] [[ប្រាសាទ តាព្រហ្ម]] កោះកេរ [[ប្រាសាទ បាយ័ន]] និង សម្បត្តិអរូបី ជាច្រើនទៀត ដូចជា៖ របាំអប្សា [[ល្ខោនខោល]] ល្ខោនស្បែកធំ និង គុន [[ល្បុក្កតោ]] មិនត្រឹមតែជាសម្បត្តិមរតកដូនតាខ្មែរប៉ុនណោះទេ ថែមទាំងជាសម្បត្តិបេតិភណ្ឌពិភពលោក និង សម្បត្តិវប្បធម៌អរូបី របស់មនុស្សជាតិផងដែរ ។ <br> '''ស្នាមញញឹមខ្មែរ''' រៀបរាប់ពីការចាប់ផ្ដើមយុគសម័យកាលចាប់ផ្ដើមថ្មី ក្រោយបញ្ចប់សម័យកាលខ្មៅងងឹតនៃរបបប្រល័យពូជសាសន៍ប៉ុលពការបើកទព័រប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីនៅកម្ពុជា តាមរយៈ នយោបាយឈ្នះៗ ដឹកនាំដោយលោក នាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុន សែន]] ក្នុងការបញ្ចប់សង្គ្រាមសុីវិល នាំមកនូវ សុខសន្តិភាពនិងការឯកភាពជាតិ ពេញលេញក៏សាងអនាគតដ៏រុងរឿងប្រកបដោយភាពជឿជាក់ និង ផ្ដល់សិទ្ធិសេរីភាពដល់ប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូបនូវក្ដីសង្ឃឹម និង ស្នាមញញឹមយ៉ាងកក់ក្តៅ ការបង្ហាញនូវការរីកចម្រើននៃសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ការបង្ហាញនូវសក្ដានុពល នៃតំបន់ឆ្នេរកម្ពុជា ការបង្ហាញនូវសក្ដានុពលនៃផលនេសាទត្រី នៅ [[បឹងទន្លេសាប]] កម្ពុជា ការបង្ហាញជីវៈចម្រុះនៃសត្វផ្សោតដង [[ទន្លេមេគង្គ]] កម្ពុជា ការបង្ហាញនូវសក្ដានុពលនៃផលក្រណាត់សូត្រកម្ពុជា ដែលបង្កើតបានផលិតផលផ្នែកវាយនភណ្ឌ នៃការផលិតសម្លៀកបំពាក់កម្ពុជា តាមរយៈការច្នៃមូដប្រកបដោយភាពរស់និយម សុីវុីល័យ ស្រស់ស្អាត និង ការបង្ហាញពីផ្នែកសិកម្ម នៃការប្រមូលទិន្នផលស្រូវអង្ករកម្ពុជា ។ <br> '''អនាគតនៃកម្ពុជា''' ការបង្ហាញនូវសន្ធឹកស្គរខ្មែរ បានប្រមូលផ្ដុំបង្កើតជាថាមពលក្នុងការបណ្ដុះស្មារតី ពលរដ្ឋកម្ពុជា ធ្វើដំណើរទៅកាន់ការធ្វើទំនើបកម្មឌីជីថល (Digital) ដើម្បីជម្រុញការអភិវវឌ្ឍន៍ទៅលើប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗបន្ថែមទៀត និង ការបង្ហាញនូវការរាំតុល្យភាពពន្លឺ (Light Balance) ។<ref> South China Morning Post (2023) [https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3219592/spectacular-opening-sea-games-host-cambodias-brand-new-stadium Spectacular opening of SEA Games at host Cambodia’s brand-new stadium], Website: scmp.com/news/asia, Publication: 5 May 2023 </ref> <ref> Channel News Asia (2023) [https://www.channelnewsasia.com/sport/sea-games-2023-opening-ceremony-cambodia-phnom-penh-3467631 Party in Phnom Penh as 32nd SEA Games officially open], Website: channelnewsasia.com, Publication: Matthew Mohan 05 May 2023 10:16PM </ref> === ចម្រៀងផ្លូវការណ៍ === '''Official Song''' ចម្រៀងផ្លូវការណ៍ នៃពិធីបើកព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ បានបកស្រាយដោយកំពូលតារាចម្រៀងប្រទេសកម្ពុជា មានដូចជា៖ លោក ព្រាប សុវត្ថិ, អ្នកនាង [[ឱក សុគន្ធកញ្ញា]] អ្នកនាង សុខ សុីឡាឡីន អ្នកនាង តន់ ច័ន្ទសីម៉ា និង លោក សាទីយ៉ា ដែលបទចម្រៀងច្រៀងរួមគ្នានេះ មានចំណងជើងថា "កីឡារស់ក្នុងសន្តិភាព" (Sport Live in Peace) ដែលត្រួវបានតាក់តែងឡើងជាពិសេស សម្រាប់កម្ពុជា ក្នុងនាមជាម្ចាស់ផ្ទះកីឡា សុីហ្គេមលើកទី៣២ ។ បទចម្រៀងដ៏មានអត្ថន័យនេះផងដែរ ត្រូវបានយកមកចាក់បន្តសម្រាប់ ការទទួល ក្បួនព្យុះហយាត្រា ក្រុមអត្តពលិក និង ក្រុមប្រតិភូកីឡា នៃប្រជាជាតិអាសុីអាគ្នេយ៍ ទាំង១១ប្រទេសផងដែរ ។ === ព្យុះហយាត្រា អត្តពលិក និង ប្រតិភូកីឡា === '''Parade of Athletes and sports delegates''' {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! width=50|លំដាប់ ! width=150|ប្រជាជាតិ ! width=200|អ្នកកាន់ទង់ជាតិ ! width=150|កីឡា |- | align="center" |1 | align="left" |[[File:Flag_of_Brunei.svg|23px]] [[ប្រ៊ុយណេ]] |align="center" |Mohd Ali Saifullah bin Haji Mohd Suhaimi |align="center" |បញ្ចសិលា |- | align="center" |2 | align="left" |[[File:Flag_of_Indonesia.svg|23px]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |align="center" |Flairene Candrea Wonomiharjo |align="center" |ហែលទឹក |- | align="center" |3 | align="left" |[[File:Flag_of_Laos.svg|23px]] [[ឡាវ]] |align="center" |Soulasith Khamvongsa |align="center" |បោះបូល |- | align="center" |4 | align="left" |[[File:Flag_of_Malaysia.svg|23px]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] |align="center" |Sharmendran Raghonathan |align="center" |ការ៉ាតេដូ |- | align="center" |5 | align="left" |[[File:Flag_of_Myanmar.svg|23px]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] |align="center" |Aung Khaing Linn |align="center" |វ៉ូវីណាម |- | align="center" |6 | align="left" |[[File:Flag_of_the_Philippines.svg|25px]] [[ហ្វីលីពីន]] |align="center" |Alyssa Valdez |align="center" |បាល់ទះ |- | align="center" |7 | align="left" |[[File:Flag_of_Singapore.svg|23px]] [[សិង្ហបុរី]] |align="center" |Tay Wei-An Terry |align="center" |កាយសម្ព័ន្ធ |- | align="center" |8 | align="left" |[[File:Flag_of_Thailand.svg|23px]] [[ថៃ]] |align="center" |Chanatip Jakrawan |align="center" |បាល់បោះ |- | align="center" |9 | align="left" |[[File:Flag_of_East_Timor.svg|23px]] [[ទីម័រខាងកើត]] |align="center" |Felisberto de Deus |align="center" |អត្តពលកម្ម |- | align="center" |10 | align="left" |[[File:Flag_of_Vietnam.svg|25px]] [[វៀតណាម]] |align="center" |Nguyễn Huy Hoàng |align="center" |ហែលទឹក |- | align="center" |11 | align="left" |[[File:Flag_of_Cambodia.svg|25px]] [[កម្ពុជា]] |align="center" |Prom Samnang |align="center" |[[គុនខ្មែរ]] |} == តារាង មេដាយ == '''Medal table''' {{color box|#9370DB}} '''កម្ពុជា (ម្ចាស់ផ្ទះ)''' === តារាងមេដាយ កីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ ឆ្នាំ ២០២៣ === * លទ្ធផលចំនួនមេដាយនៃការបញ្ចប់ព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ នៅ [[ថ្ងៃពុធ]] ទី17 ខែ ឧសភា ឆ្នាំ 2023 ម៉ោង 17:00 PM (GMT+7)<ref>NOCC (2023) [https://games.cambodia2023.com/ 32nd Sea Games, Medal Standings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230518080555/https://games.cambodia2023.com/ |date=2023-05-18 }}, Website: cambodia2023.com, Publication: National Olympic Committee of Cambodia 2023</ref> {| class="wikitable" ! style="background-color:#FFFFFF" width=5% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#FFFFFF" width=15% | ប្រជាជាតិ ! style="background-color:Gold" width=10% | មាស ! style="background-color:Silver" width=10% | ប្រាក់ ! style="background-color:#CD7F32" width=10% | សំរិទ្ធ ! style="background-color:#FFFFFF" width=10% | ចំនួនសរុប |- | align="center" | 1 | align="left" | [[File:Flag_of_Vietnam.svg|25px]] [[វៀតណាម]] | align="center" | 136 | align="center" | 105 | align="center" | 118 | align="center" | 359 |- | align="center" | 2 | align="left" | [[File:Flag_of_Thailand.svg|23px]] [[ថៃ]] | align="center" | 108 | align="center" | 96 | align="center" | 108 | align="center" | 312 |- | align="center" | 3 | align="left" | [[File:Flag_of_Indonesia.svg|23px]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] | align="center" | 87 | align="center" | 80 | align="center" | 109 | align="center" | 276 |- | align="center" | 4 | align="left" style="background:#9370DB;" | [[File:Flag_of_Cambodia.svg|25px]] [[កម្ពុជា]] | align="center" | 81 | align="center" | 74 | align="center" | 127 | align="center" | 282 |- | align="center" | 5 | align="left" | [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|23px]] [[ហ្វីលីពីន]] | align="center" | 58 | align="center" | 85 | align="center" | 117 | align="center" | 260 |- | align="center" | 6 | align="left" | [[File:Flag_of_Singapore.svg|23px]] [[សិង្ហបុរី]] | align="center" | 51 | align="center" | 43 | align="center" | 64 | align="center" | 158 |- | align="center" | 7 | align="left" | [[File:Flag_of_Malaysia.svg|23px]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] | align="center" | 34 | align="center" | 45 | align="center" | 96 | align="center" | 175 |- | align="center" | 8 | align="left" | [[File:Flag_of_Myanmar.svg|23px]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] | align="center" | 21 | align="center" | 25 | align="center" | 68 | align="center" | 114 |- | align="center" | 9 | align="left" | [[File:Flag_of_Laos.svg|23px]] [[ឡាវ]] | align="center" | 6 | align="center" | 22 | align="center" | 60 | align="center" | 88 |- | align="center" | 10 | align="left" | [[File:Flag_of_Brunei.svg|23px]] [[ប្រ៊ុយណេ]] | align="center" | 2 | align="center" | 1 | align="center" | 6 | align="center" | 9 |- | align="center" | 11 | align="left" | [[File:Flag_of_East_Timor.svg|23px]] [[ទីម័រខាងកើត]] | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 8 | align="center" | 8 |- | align="center" style="background:#D3D3D3;" |'''ប្រជែង''' | align="left" style="background:#D3D3D3;" | '''11 ប្រទេស''' | align="center" style="background:#D3D3D3;" | '''584''' | align="center" style="background:#D3D3D3;" |'''576''' | align="center" style="background:#D3D3D3;" |'''881''' | align="center" style="background:#D3D3D3;" |'''2041''' |} =ប៉ុស្តិ៍ការផ្សាយបន្តផ្ទាល់= =ប៉ុស្តិ៍ទស្សនា ការផ្សាយបន្តផ្ទាល់= ការទស្សនាផ្សាយបន្តផ្ទាល់ និងនៅក្នុងពិភពលោកទាំងមូល '''BROADCASTING channels''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#FFFFFF" width=10% | ប្រទេស ! style="background-color:#FFFFFF" width=15% | ប៉ុស្តិ៍។ តារផ្សាយបន្តផ្ទាល់ និង ប៉ិបស៊ី ទស្សនាការផ្សាយបន្តផ្ទាល់ ! style="background-color:#FFFFFF" width=15% |ស្ថាប័នពត៌មាន |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Cambodia.svg|25px]] [[កម្ពុជា]] | align="Left" | [[ទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា|TVK]], [https://btv.com.kh/ BTV], [https://en.wikipedia.org/wiki/Bayon_Television Bayon TV], [https://en.wikipedia.org/wiki/Hang_Meas_HDTV Hang Meas HDTV], [https://cstvkh.com/page/about_us CSTV]{{Dead link|date=មិថុនា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},[https://web.archive.org/web/20230509054323/https://www.cbscambodia.com.kh/ CBS TV], [https://pnn.com.kh/ PNN TV], [https://www.tv5hd.com/ TV5hd], | align="left" |[https://www.phnompenhpost.com/sport/sea-games-opening-ceremony-wins-hearts Phnom Penh Post], [https://www.khmertimeskh.com/501285573/sea-games-cambodians-have-been-waiting-64-years-for-this-moment-says-pm/ Khmer Times],[https://web.archive.org/web/20230509060605/https://english.cambodiadaily.com/news/spectacular-opening-of-sea-games-at-host-cambodias-brand-new-stadium-182563/ Cambodia Daily],[https://m.freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/290391-2023-05-07-08-45-54.html Fresh News], [https://amp.dev/documentation/guides-and-tutorials/start/create/basic_markup/ Tmey Tmey], [https://cambojanews.com/cambodia-launches-32nd-southeast-asian-games-wins-medals/ Camboja News], [https://cambodianess.com/ Cambodianess News]. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Brunei.svg|25px]] [[ប្រ៊ុយណេ]] | align="Left" |[https://www.rtbnews.rtb.gov.bn/SitePages/Home.aspx RTB] | align="left" |[https://borneobulletin.com.bn/brunei-begins-sea-games-campaign-in-obstacle-race/ Borneo Bulletin], [https://www.brusports.com/category/sea-games-2023/ Brunei Sport News] |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Indonesia.svg|25px]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/TVRI TVRI], [https://en.wikipedia.org/wiki/RCTI RCTI], [https://en.wikipedia.org/wiki/INews iNews], [https://en.wikipedia.org/wiki/Media_Nusantara_Citra MNC Media], | align="left" |[https://jakartaglobe.id/news/indonesia-wins-third-consecutive-mens-volleyball-gold-in-sea-games Jakata Globe] |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Laos.svg|25px]] [[ឡាវ]] | align="Left" | | align="Left" |[https://kpl.gov.la/En/detail.aspx?id=72868 Laos New Agency], [https://laotiantimes.com/2023/04/24/lao-athletes-to-compete-in-32-sports-at-sea-games-in-cambodia/ The Laostian Times]. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Malaysia.svg|25px]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/Radio_Televisyen_Malaysia RMT], [https://en.wikipedia.org/wiki/TV_Okey TV Okey]. | align="Left" |[https://www.bernama.com/en/sports/news.php?id=2186093 Bernama News], [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Star_(Malaysia) The Star]. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Myanmar.svg|25px]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/Sky_Net Sky Net], [https://en.wikipedia.org/wiki/Myanmar_National_TV MNTV], [https://en.wikipedia.org/wiki/Channel_9_(Burmese_TV_channel) Channel 9], [https://en.wikipedia.org/wiki/Myanmar_Radio_and_Television MRTV], [https://en.wikipedia.org/wiki/Channel_ME Channel ME]. | align="Left" |[https://www.gnlm.com.mm/myanmars-chinlone-vovinam-teams-grab-gold-medal-each-in-sea-games/ Global New Light of Myanmar], [https://www.mdn.gov.mm/en/cambodia-ready-host-32nd-sea-games-next-month Myanmar Digital News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230509070858/https://www.mdn.gov.mm/en/cambodia-ready-host-32nd-sea-games-next-month |date=2023-05-09 }}. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|25px]] [[ហ្វីលីពីន]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/People%27s_Television_Network#:~:text=People%27s%20Television%20Network%20(Filipino%3A%20Telebisyon,of%20People%27s%20Television%20Network%2C%20Inc. PTV], [https://en.wikipedia.org/wiki/Intercontinental_Broadcasting_Corporation#:~:text=Intercontinental%20Broadcasting%20Corporation%20(IBC)%20is,Private%20(1959%2D1986) iBC], [https://en.wikipedia.org/wiki/One_Sports One Sports], [https://en.wikipedia.org/wiki/Smart_Communications Smart Communications]. | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/Philippine_Daily_Inquirer Philippine Daily Inquirer], [https://en.wikipedia.org/wiki/ABS-CBN_Corporation ABS-CBN], [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Philippine_Star The Philippine Star], [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Manila_Times The Manila Times], [https://en.wikipedia.org/wiki/GMA_Integrated_News_and_Public_Affairs GMA News], [https://en.wikipedia.org/wiki/Rappler Rappler]. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Singapore.svg|25px]] [[សិង្ហបុរី]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/Mediacorp Mediacorp], [https://en.wikipedia.org/wiki/CNA_(TV_network) CNA (TV-network)]. | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/CNA_(TV_network) Channel News Asia], [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Straits_Times The Straits Times], [https://sg.news.yahoo.com/sea-games-quah-ting-wen-gold-sailors-medals-125235458.html Yahoo News Singapore]. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Thailand.svg|25px]] [[ថៃ]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/MCOT_HD Channel 9], [https://en.wikipedia.org/wiki/One_31#:~:text=One%2031%2C%20fully%20known%20as,competition%2C%20news%20and%20entertainment%20programs. One 31], [https://en.wikipedia.org/wiki/GMM_25 GMM25], [https://www.tsports7.com/en T Sports7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230507133217/https://tsports7.com/en |date=2023-05-07 }}. | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Nation_(Thailand) The Nation], [https://en.wikipedia.org/wiki/Bangkok_Post Bangkok Post], [https://en.wikipedia.org/wiki/Thai_Public_Broadcasting_Service Thai PBS]. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Vietnam.svg|25px]] [[វៀតណាម]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/Vietnam_Television VTV], [https://vi.wikipedia.org/wiki/K%2B K+], [https://en.wikipedia.org/wiki/FPT_Corporation FPT], [https://en.wikipedia.org/wiki/Ho_Chi_Minh_City_Television HTV], [https://vi.wikipedia.org/wiki/VieON VieOn], [https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_C%C3%B4ng_ty_Truy%E1%BB%81n_h%C3%ACnh_C%C3%A1p_Vi%E1%BB%87t_Nam VTVcab] | align="Left" |[https://vi.wikipedia.org/wiki/VietnamPlus Vietnam Plus], [https://en.wikipedia.org/wiki/Voice_of_Vietnam Voice of Vietnam], [https://en.wikipedia.org/wiki/VnExpress VnExpress], [https://en.wikipedia.org/wiki/VietNamNet VietnamNet], [https://m.hanoitimes.vn/sea-games-32-vietnam-earns-more-gold-medals-breaking-the-record-323652.html Hanoi Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230509083046/https://m.hanoitimes.vn/sea-games-32-vietnam-earns-more-gold-medals-breaking-the-record-323652.html |date=2023-05-09 }}. |} == ស្ថាប័នព័តមានអន្តរជាតិ == '''International News Agency''' {| class=wikitable ! width="300"|ស្ថាប័នផ្សព្វ ការផ្សាយបន្តផ្ទាល់ *និងនៅក្នុង *ពិភពលោកទាំងមូល *ទស្សនាផ្សាយផ្ទាល់ *និងការផ្សាយបន្តផ្ទាល់ *និងការផ្សាយបន្តផ្ទាល់ * ផ្តល់ជូនការផ្សាយបន្តផ្ទាល់ ! width="300"|World News |- |align="center"|[[File:IOC Logo.svg|80px]] |align="center"|[https://olympics.com/en/sport-events/2023-southeast-asian-games-phnom-penh/ International Olympic Commitee] |- |align="center"|[https://en.wikipedia.org/wiki/Olympic_Council_of_Asia Olympic Council of Asia (OCA)] |align="center"|[https://ocasia.org/news/3892-sea-games-nations-register-over-12000-athletes-and-officials-for-cambodia-2023.html Olympic Council of Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502073140/https://ocasia.org/news/3892-sea-games-nations-register-over-12000-athletes-and-officials-for-cambodia-2023.html |date=2023-05-02 }} |- |align="center"|[[File:ABC News logo 2021.svg|200px]] |align="center"|[https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/cambodias-brand-new-stadium-hosts-opening-sea-games-99105575 abc News] |- |align="center"|[[File:CNA new logo.svg|50px]] |align="center"|[https://www.channelnewsasia.com/topic/sea-games-2023 Channel News Asia] |- |align="center"|[[File:Arab News (2019-07-27).svg|200px]] |align="center"|[https://www.arabnews.com/node/2298546/sport Arab News] |- |align="center"|[[File:Asia News Network logo.svg|100px]] |align="center"|[https://asianews.network/spectacular-sea-games-opening-draws-international-praise/ Asia News Network] |- |align="center"|[[File:The Japan Times (2021-01-21).svg|100px]] |align="center"|[https://www.japantimes.co.jp/sports/2023/05/03/more-sports/sea-games-cambodia/ The Japan Times] |- |align="center"|[[File:VOA logo.svg|100px]] |align="center"|[https://www.voanews.com/a/flags-fireworks-as-cambodia-kicks-off-sea-games-/7081009.html Voice of America] |- |align="center"|[[File:SCMP logo.svg|200px]] |align="center"|[https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3219592/spectacular-opening-sea-games-host-cambodias-brand-new-stadium South China Morning Post] |- |align="center"|[[File:Associated Press logo 2012.svg|50px]] |align="center"|[https://apnews.com/article/sea-games-cambodia-muay-thai-kickboxing-249025937474754880ead18b4eb5dd95 Associated Press] |- |align="center"|[[File:France24.png|50px]] |align="center"|[https://www.france24.com/en/live-news/20230505-flags-and-fireworks-as-cambodia-kicks-off-sea-games France 24] |- |align="center"|[[File:RFI logo 2013.svg|50px]] |align="center"|[https://www.rfi.fr/en/sports/20230505-flags-and-fireworks-as-cambodia-kicks-off-sea-games Radio France Internationale] |} == កង្វល់ និង វិវាទ == '''Concerns and controversies''' === ការធ្វើពហិការដឹកនាំដោយ សហព័ន្ធប្រដាល់មួយថៃ (IFMA) ក្នុងវិញ្ញាសា នៃការប្រកួតប្រដាល់គុនខ្មែរ === '''Boycott led by Mouy Thai Boxing Federation (IFMA) in Kun Khmer Boxing competition''' == ឯកសារយោង == fnwh4b0c7vmjqd8iffhechg1dgw7fmd 0 49079 342873 308744 2026-11-11T02:12:43Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342873 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ | name = Araya A. Hargate | image = Cannes_017_(28031849361).jpg | image_size = | caption = Araya Hargate at the Hotel Martinez 2016 | native_name = อารยา เอ ฮาร์เกท | native_name_lang = th | other_names = Chompoo (lit."[[Syzygium samarangense|rose apple]]") | birth_name = Araya Alberta Hargate | birth_date = {{Birth date and age|1981|06|28}} | birth_place = [[Bangkok]], Thailand | alma_mater = [[Rangsit University]] | occupation = {{Hlist|Actress|model|TV host}} | years_active = 1998&ndash;present | agent = {{ubl|Daravideo (1998–2008)|[[Channel 3 (Thailand)|Channel 3]] (2008–present)}} | height = {{height|m=1.70}} | spouse = {{marriage|Witsarut Rungsisingpipat|2015}} | children = 3 | website = {{Official website|instagram.com/chomismaterialgirl}} }} [[Category:Articles with hCards]] '''អារ្យា អាល់បេរតា ហារកេទ ឬ អារ៉ាយ៉ា អាល់បែរតា ហារកេត''' ( {{Lang-th|อารยา อัลเบอร์ตา ฮาร์เกท}} ; កើតថ្ងៃទី២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៨១) ត្រូវបានគេស្គាល់ថា '''អារ្យា អេ ហារកេទ ឬ អារាយ៉ា អេ ហារកេត''' ( {{Lang-th|อารยา เอ ฮาร์เกท}} ) ឬ '''ជម្ពូ ឬ ចមពូ''' ( {{Lang-th|ชมพู่}} ) គឺជាតារាសម្តែងថៃ តារាម៉ូដែល ពិធីករ បុគ្គលិកទូរទស្សន៍ និងជា[[គម្របក្មេងស្រី|នារីគម្រប់]]ជាដើមសញ្ជាតិ[[ប្រជាជនអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] ។ ស្នាដៃ​ដែល​គួរ​ឲ្យ​កត់​សម្គាល់​បំផុត​របស់​នាង​គឺ​ការ​សម្ដែង​របស់​នាង​ក្នុង​រឿង ដកសម ស្រីថង''។'' <ref>{{Cite news|last=Fredrickson|first=Terry|date=7 May 2011|title=Araya "Chompoo" Hargate defends her soap|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/learning/easy/235666/araya-chompoo-hargate-defends-her-soap}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Fredrickson|first=Terry|date=15 Apr 2013|title=Chompoo has her say|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/learning/learning-together/311354/chompoo-has-her-say}}</ref> នាង​មាន​ដើម​កំណើត [[ប្រជាជនអង់គ្លេស|​អង់គ្លេស]] [[ជនជាតិលាវ|ឡាវ]] និង [[ជនជាតិថៃ|​ថៃ]] ។ នាង គឺជាកូនកាត់អាស៊ីអឺរ៉ុប ឬ [[លូកក្រឹង|​កូនកាត់]] ។ <ref>{{Cite news|date=2015-05-27|title=14 Times Araya Hargate Proved She's The Queen Of Style|language=en-CA|work=HuffPost Canada|url=https://www.huffingtonpost.ca/2015/05/27/araya-hargate_n_7454424.html}}</ref> នាងបានបញ្ចប់ការសិក្សាពី [[សាកលវិទ្យាល័យ Rangsit|សាកលវិទ្យាល័យរាងសិត]] ជាមួយនឹង[[បរិញ្ញាបត្រសិល្បៈ]] ។ <ref name=":1">{{Cite web |title=Araya Hargate: Thai-British Actress {{!}} Sirinya's Thailand |url=http://www.sirinyas-thailand.de/2016/03/27/chompoo-araya-hargate-thai-british-actress/ |website=www.sirinyas-thailand.de |language=en-US |access-date=2023-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809230128/https://www.sirinyas-thailand.de/2016/03/27/chompoo-araya-hargate-thai-british-actress/ |archive-date=2022-08-09 |url-status=dead }}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] amqk3xmkla0uon4qn1uwasdl6nisb01 0 49231 342860 338783 2026-11-11T00:50:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342860 wikitext text/x-wiki '''ពិធា លិមចម្រើនរ័ត្ន''' ([[ភាសាថៃ|ថៃ]]: พิธา ลิ้มเจริญรัตน์​ អានថា ភិថា លីមចារើនរ៉ាត់) កើតថ្ងៃទី 5 ខែកញ្ញា ព.ស. 2523 (គ.ស.​ 1980) មានឈ្មោះហៅក្រៅថា'''ធិម''' <ref>{{Cite web |title=เปิดประวัติ “พิธา ลิ้มเจริญรัตน์” จากกระดุม 5 เม็ด… สู่ดาวฤกษ์ดวงใหม่ |url=https://workpointtoday.com/jimpitha/ |access-date=6 April 2023 |website=workpointTODAY |language=th |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502211718/https://workpointtoday.com/jimpitha/ |archive-date=2 ឧសភា 2023 |url-status=dead }}</ref> គឺជាពាណិជ្ជករ និងជាអ្នកនយោបាយថៃ ជាមេដឹកនាំគណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ និងជាអតីតសមាជិកសភាតំណាងរាស្រ្ត។ បញ្ជីឈ្មោះគណបក្សនេះធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងជាមួយ'''គណបក្សអនាគតថ្មី'''ពីការបោះឆ្នោតសកលក្នុងឆ្នាំ 2019។ គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់នៅក្នុងរង្វង់នយោបាយពីការពិភាក្សាអំពីគោលនយោបាយកសិកម្ម "ទ្រឹស្តីនៃ៥ចំណុច" ក្រោមរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក [[ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្រ៍ឱជា|ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្ឱជា]] ។ == បឋមវ័យ == ពិធា កើតនៅថ្ងៃទី ៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៨០ គាត់ជា<ref name="birth">{{Cite web |date=2023-04-23 |title=ประวัติทิม พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ หนุ่มนักเรียนทุนฮาร์วาร์ดคนแรกของไทย |url=https://www.sanook.com/campus/1394829/ |access-date=2023-05-16 |website=Sanook}}</ref>កូនប្រុសច្បងរបស់នាយ ពង្សស័ក្ដិ៍ លិមចម្រើនរ័ត្ន អតីតទីប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកសិកម្ម និងសហករណ៍ ជាមួយលោកស្រី លិលដា លិមចម្រើនរ័ត្ន ហើយ​ក៏ជា​ចៅ​ប្រុស​របស់​លោក ផ្ដុង លិមចម្រើនរ័ត្ន អតីតលេខាធិការរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ និងលោក តាមចៃ ខាំភតោ អតីតនាយកគ្រប់គ្រងធនាគារ ក្រុងថៃ ដែលជាសាច់ញាតិខាងម្តាយ <ref>[https://www.bbc.com/thai/thailand-50970799 ทิม พิธา : กระดุม 5 เม็ดของอนาคตใหม่ กับปณิธานใหม่ขอเป็น "พรรคที่เล่นการเมืองน้อยที่สุด"]</ref> ជាមួយប្អូនប្រុសម្នាក់ឈ្មោះ ភាសិណ លិមចម្រើនរ័ត្ន <ref>{{Cite web |date=2019-07-27 |title=เปิดประวัติ ทิม พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ ส.ส.อนาคตใหม่ รู้จริงเรื่องเกษตรไทย |url=https://www.thairath.co.th/news/society/1624091 |access-date=2023-05-16 |website=Thairath}}</ref> ពិធា ចូល​រៀនថ្នាក់​មធ្យម​សិក្សា​នៅ'''សាលាក្រុងទេពគ្រីសស្ទានវិទ្យាល័យ''' ដោយសារចរិតរប៉ិលរប៉ុចរបស់គាត់ លោកពង្សស័ក្ដិ៍ដែលជាឪពុក​​បាន​បញ្ជូន​ពិធា​ទៅ​រៀន​នៅប្រទេស [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលសេឡង់]] ពេលគាត់មានអាយុ<ref name="thaipbs1">{{Cite web |date=2023-05-15 |title=เลือกตั้ง2566 : รู้จัก (ว่าที่) นายกฯ "พิธา ลิ้มเจริญรัตน์" |url=https://www.thaipbs.or.th/news/content/327816 |access-date=2023-05-15 |website=ThaiPBS}}</ref> 11 ឆ្នាំដោយរស់នៅ Hamilton ជាមួយគ្រួសារចិញ្ចឹមមួយ <ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title="อยากเป็น เลขาฯยูเอ็น " ความฝันสูงสุด "พิธา ลิ้มเจริญรัตน์" |url=https://www.thaipbs.or.th/news/content/321845 |access-date=2023-05-16 |website=Thai PBS}}</ref> ដែលជាហេតុនាំឲ្យពិធាចាប់ផ្តើមចាប់អារម្មណ៍នឹងនយោបាយពីស្ត្រីមេផ្ទះម្នាក់ដែលចូលចិត្តមើលការពិភាក្សារបស់សភារហូត។ ក្រៅពីការសិក្សានៅសាលា លោកពិធាធ្វើការក្រៅម៉ោងដើម្បីរកប្រាក់ដោយការជិះកង់ទៅចែកកាសែត បេះផ្លែស្ត្របឺរី និងទទួលមើលសត្វសុនខឲ្យគេ នៅពេលបញ្ចប់ការសិក្សានៅអនុវិទ្យាល័យ ពិធាបាន​ចូល​សិក្សាបន្ត​នៅ​ឯ មហាវិទ្យាល័យពាណិជ្ជកម្ម និងគណនេយ្យ នៃសាកលវិទ្យាល័យ ធម្មសាស្ត្រ ផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ (កម្មវិធីភាសាអង់គ្លេស) បានបញ្ចប់ការសិក្សាដោយកិត្តិយសថ្នាក់ដំបូង បន្ទាប់មកបន្តទៅសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិតនៅ មហាវិទ្យាល័យនយោបាយ និងអភិបាលកិច្ចនៅ [[សាកលវិទ្យាល័យហា​វើដ|សកលវិទ្យាល័យ​ហារ៍​វើដ]] រួមជាមួយនឹងផ្នែកការគ្រប់គ្រងអាជីវកម្មនៅ វិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាមែសសាឈូសេត្ត្រ ។ == ការងារនយោបាយ == ពិធា ចូល​ប្រឡូក​ក្នុង​ឆាក​នយោបាយ​ក្នុង​នាម​ជា​ទីប្រឹក្សា​ទីស្តីការ​នាយករដ្ឋមន្ត្រីប្រចាំនៅក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម និងក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ ក្រោយមក ពិធាបានដាក់ពាក្យចូលជាសមាជិក គណបក្សអនាគតថ្មី និង​បាន​ឈរ​ឈ្មោះ​បោះ​ឆ្នោត​ជា​សមាជិក​សភា​ក្នុង​បញ្ជី​គណបក្ស​លេខរៀងទី​៤ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ជ្រើស​តាំង​ជា​សមាជិក​សភា​ជា​លើក​ដំបូង <ref name="prachachat1">{{Cite web |date=2023-05-15 |title=เปิดประวัติ พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ แคนดิเตตนายกฯ พรรคก้าวไกล เลือกตั้ง 66 |url=https://www.prachachat.net/person/news-1287696 |access-date=2023-05-16 |website=ประชาชาติ}}</ref> ដោយពិធាត្រូវ​បាន​ជ្រើស​តាំង​ជា​ប្រធាន​គណៈកម្មាធិការដែន​ដី ធនធានធម្មជាតិ និងបរិស្ថាន សភាតំណាងទី 25 ក្នុងសមាមាត្រនៃគណបក្សអនាគតថ្មី <ref>{{Cite news|date=2019-09-13|title='ทิม พิธา' นั่งแท่น ประธานกมธ.ที่ดินทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม|work=Siamrath|url=https://siamrath.co.th/n/102889|access-date=2023-05-16|archive-date=2023-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516165237/https://siamrath.co.th/n/102889|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី 25 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2019 ពិធាបានរួមពិភាក្សាជាលើកដំបូងនៅក្រុមប្រឹក្សាគោលនយោបាយកសិកម្មនៃ រដ្ឋាភិបាល​របស់លោកប្រាយុទ្ធ ជាពិសេស «បញ្ហាទ្រឹស្តីនៃ៥ចំណុច» បានទទួល​ការ​​សរសើរពី​ប្រជាជន និងសមាជិកសភាតំណាងរាស្រ្ត ពិធាផ្តល់ជូនដំណោះស្រាយដល់កសិករដោយការភ្ជាប់ជាមួយ ទ្រឹស្តីនៃ៥ចំណុច៖ ដីធ្លី បំណុលកសិកម្ម សារធាតុគីមីនិងការធានារ៉ាប់រងតម្លៃដំណាំ ការកែច្នៃ និងនវត្តកម្ម និងកសិទេសចរណ៍ <ref name="prachachat1"/> ពីការពិភាក្សារបស់គាត់ លោក នាយឧត្តមសេនីយ៍ អនុពង្ស ផោចិន្តា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃថៃ បាន​សរសើរ​ការ​ពិភាក្សា​របស់​ពិធាអំពីការ​លើក​ឡើង​ថាបញ្ហា​ក្រុម​ជនជាតិ​ភាគតិច និង​បញ្ហា​ដីធ្លី​មាន​ការ​ពាក់ព័ន្ធ <ref>{{Cite web |date=2023-04-24 |title=ประวัติ พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ แคนดิเดตนายกฯ ก้าวไกล เจ้าของวลี มีลุง ไม่มีเรา |url=https://www.springnews.co.th/news/election66/837976 |access-date=2023-05-16 |website=Spring News}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2021-07-22 |title=เปิดประวัติ “พิธา ลิ้มเจริญรัตน์” จากกระดุม 5 เม็ด… สู่ดาวฤกษ์ดวงใหม่ |url=https://workpointtoday.com/jimpitha/ |access-date=2023-05-16 |website=Workpoint Today |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502211718/https://workpointtoday.com/jimpitha/ |archive-date=2023-05-02 |url-status=dead }}</ref> បន្ទាប់ពីសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការធម្មនុញ្ញក្នុងការរំលាយគណបក្សអនាគតថ្មីនៅថ្ងៃទី ២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២០ បន្ទាប់មកទៀតនៅថ្ងៃទី ៨ ខែមីនា លោកពិធា បានផ្លាស់ទៅ គណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ រួមជាមួយនឹងអតីតសមាជិកគណបក្សចំនួន ៥៤ នាក់ផ្សេងទៀត ដែលលោកពិធាបានកាន់តំណែងជាប្រធានគណបក្ស។ <ref>{{Cite news|date=2020-03-14|title=ก้าวไกล เลือก ทิม พิธา นั่งหัวหน้า ประกาศสานต่ออุดมการณ์อนาคตใหม่ 54 ส.ส. พร้อมเดินเคียงข้างประชาชน|work=The Standard|url=https://thestandard.co/move-forward-party/|access-date=2023-05-16}}</ref> បន្ទាប់ពី ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 2023 ក្នុងសភាតំណាងរាស្រ្តថៃ កាលពីថ្ងៃទី 15 ឧសភា លោកពិធា បានប្រកាសថាលោកត្រៀមខ្លួនជានាយករដ្ឋមន្ត្រី បន្ទាប់ពីគណបក្សឆ្ពោះទៅមុខទទួលបានសំឡេងភាគច្រើន ហើយបានអញ្ជើញ [[គណបក្សភឿថៃ]] រួមជាមួយនឹងគណបក្សមួយចំនួនទៀតបង្កើត រដ្ឋាភិបាលចម្រុះ ។ <ref>{{Cite web |date=2023-05-15 |title=ประวัติ "พิธา ลิ้มเจริญรัตน์" ว่าที่นายกฯ คนที่ 30 ของประเทศไทย |url=https://www.amarintv.com/news/detail/175838 |access-date=2023-05-15 |website=อมรินทร์ทีวี เอชดี ช่อง 34 - AMARIN TV HD |language=th}}</ref> == ជីវិត​ឯកជន == ពិធាពីមុនធ្លាប់រៀបការជាមួយតារាសម្ដែង ជុតិមា ទីបៈមាថ([[:th:ชุติมา_ทีปะนาถ|ชุติมา ทีปะนาถ]]) នៅឆ្នាំ 2012 <ref name="wptim" /> និងបានលែងលះគ្នាក្នុងឆ្នាំ 2018 <ref name="wptim">{{Cite news|title=สรุปกรณีศึกษา ทิม พิธา เส้นแบ่งนักการเมืองกับเรื่องส่วนตัว|language=th|work=workpointTODAY|url=https://workpointtoday.com/pita-limjaroenrat/|access-date=27 June 2022}}</ref> ដោយមានកូនស្រីម្នាក់គឺ ភិភិម <ref>{{Cite news|date=2020-12-17|title="ทิม พิธา" โพสต์ภาพครอบครัว กับอดีตภรรยา "ต่าย ชุติมา" ยังคงเป็นพ่อแม่ของลูก|work=คมชัดลึก|url=https://www.komchadluek.net/entertainment/thai-entertainment/538956|access-date=2023-05-16}}</ref> ដែលអ្នកទាំងពីរមានសិទ្ធិមើលថែស្មើគ្នា។ == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} 9j2xlktufgv0ja4dmgaus6mzfrfs1m7 0 49588 342874 328423 2026-11-11T02:19:47Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342874 wikitext text/x-wiki   {{ប្រអប់ព័ត៌មាន តំបន់ការពារ|name=ឧទ្យានជាតិបាបេ|photo=Ba Be Lake 6464.jpg|photo_alt=|photo_caption=បឹងបាបេនេះនៅក្នុង[[រដូវវស្សា]]|photo_width=|map=Vietnam|map_alt=|map_caption=|map_width=|location=[[ខេត្តបាកកាន]], [[វៀតណាម]]|nearest_city=|coords_ref=|area_ha=10048|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=|url=}} '''ឧទ្យានជាតិបាបេ''' ( {{Lang-vi|Vườn Quốc Gia Ba Bể}} ) គឺជាតំបន់បំរុងក្នុង[[ខេត្តបាកកាន]] [[ភាគឦសាន (វៀតណាម)|ភាគឦសាន]]នៃ[[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] បង្កើតឡើងដើម្បីការពារបឹងដែលពោរពេញដោយទឹកថ្លា (នឹងបានេ,វៀតណាម:Ba Bể Lake) រួមជាមួយនឹង [[ថ្មកំបោរ]] និងព្រៃភ្នំខ្ពស់ៗ។ វាស្ថិតនៅចម្ងាយប្រហែល ២៤០គីឡូម៉ែត្រភាគពាយ័ព្យនៃរដ្ឋធានី[[ហាណូយ]] ។ == ទីតាំង == ឧទ្យានជាតិបាបេ ស្ថិតនៅក្នុង [[ខេត្តបាកកាន]], <ref>{{Cite news|date=28 July 2018|title=Things to know about Ba Be National Park, Vietnam|work=Things to know about Ba Be National Park, Vietnam|url=https://www.goexplorevietnam.com/destination/northern-vietnam/ba-be-national-park/|url-status=dead|access-date=26 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826170133/https://www.goexplorevietnam.com/destination/northern-vietnam/ba-be-national-park/|archive-date=26 សីហា 2019}}</ref> ប្រហែល ២៤០គីឡូម៉ែត្រខាងជើង[[ហាណូយ|ទីក្រុងហាណូយ]] ប្រហែល ៧០&nbsp;គីឡូម៉ែត្រ ភាគពាយព្យនៃទីរួមខេត្តបាកកាន និងប្រហែល ១៤&nbsp;គីឡូម៉ែត្រ​ភាគ​ខាងលិច​ក្រុង​ចូរ៉ា។ == បឹងបាបេ == [[ឯកសារ:Babenp_2007_01_1.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| បឹងបាបេនៅរដូវប្រាំង]] បឹងបាបេ( {{Lang-vi|Hồ Ba Bể}} មានន័យថា "បឹងបី" នៅក្នុងភាសាតាយ) គឺជាបឹងទឹកសាបធម្មជាតិដ៏ធំបំផុតដែលលាតសន្ធឹងប្រហែល ៨&nbsp;គីឡូម៉ែត្រក្នុងទិសដៅពីខាងជើងទៅខាងត្បូង។ ផ្ទៃបឹងប្រែប្រួលចន្លោះពី ៣ ទៅ ៥&nbsp;គីឡូម៉ែត្រ ^២ ចន្លោះរដូវប្រាំង និងរដូវវស្សា។ មិនដូចបឹងជាច្រើននៅតំបន់ [[ថ្មកំបោរ]] [[Karst|ថ្មកាស]] បឹងនេះមិនដែលស្ងួតទេ។ ជម្រៅជាមធ្យមរបស់វាប្រែប្រួលពី ១៧ ទៅ ២៣ ម៉ែត្រជម្រៅអតិបរមាគឺ ៣៥ ម៉ែត្រ។ បឹងនេះមានកម្ពស់ប្រហែល ១៥០ម៉ែត្រពីលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាបឹងខ្ពស់បំផុតរបស់ប្រទេសវៀតណាមផងដែរ។ ឈ្មោះ "បឹងបី" សំដៅលើផ្នែកទាំងបីនៃបឹងដែលមានឈ្មោះថា បេឡេង(Pe Leng), បេលូ(Pe Lu) និង បេឡាម (Pe Lam)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ផ្នែកទាំងបីនេះត្រូវបានភ្ជាប់ទៅក្នុងតួទឹកតែមួយ។ ទន្លេតាហាន បូលូ និង ឡេង ចូលបឹងពីខាងត្បូង និងខាងលិច។ ក្នុង​រដូវប្រាំង ទឹក​ត្រូវ​បង្ហូរ​ចេញ​ពី​បឹង​ពី​ជើង​ទៅ​ទន្លេ​ណាង។ ក្នុងអំឡុងពេលមានទឹកជំនន់ខ្លាំងនៅរដូវវស្សា លំហូរចុងក្រោយគឺបញ្ច្រាស់ ហើយបឹងយកទឹកពីទន្លេណាងដោយហេតុនេះដើរតួជាទ្រនាប់ទប់ទល់នឹងទឹកជំនន់។ == ឧទ្យានជាតិ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ == [[ឯកសារ:Babenp_2007_01_4.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| ផ្លាកសញ្ញាសួនច្បារនៅជិតស្ថានីយ៍គ្រប់គ្រងបឹង]] ឧទ្យានជាតិបាបេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ វាគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ១០០.៤៨&nbsp;គីឡូម៉ែត្រ ^២ គ្រឿងបរិក្ខាររួមមានមជ្ឈមណ្ឌលព័ត៌មាន ផ្ទះសំណាក់ ស្ថានីយ៍គ្រប់គ្រងបឹង និងស្ថានីយ៍ស្រាវជ្រាវអេកូឡូស៊ីដែលបានបើកនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤។ == ឯកសារយោង == fjtpaenjp7bo1zt0ve2ym1lhgepx6yg 0 49695 342879 314377 2026-11-11T07:21:32Z ~2026-59740-03 53884 Added UNESCO inscription of Krama 342879 wikitext text/x-wiki {{For|the linguistic term, a level of politeness|Javanese language#Registers}} [[ឯកសារ:Market_Woman_in_Camodia_with_Krama.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ស្ត្រីកំពុងលក់បន្លែនៅក្នុងផ្សារពាក់ក្រមានៅលើក្បាលស្ថិតក្នុង[[ក្រុងកំពង់ធំ|ខេត្តកំពង់ធំ]]]] [[ឯកសារ:Fermiers_avec_un_krama.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| កសិករ និងកូនប្រុសពាក់ក្រមាខ្មែរ នៅខេត្តសៀមរាប]] '''ក្រមា''' <ref>{{Cite web |title=SEAlang Dictionary |url=http://www.sealang.net/khmer/search.pl?dict=khmer&hasFocus=orth&approx=&orth=%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%B6&phone=&def=&anon=on&matchEntry=any&matchLength=word&matchPosition=any&source=&ety=&pos=&usage=&subject=&useTags=1 |access-date=2023-10-11 |website=www.sealang.net}}</ref> គឺជា[[សម្លៀកបំពាក់ប្រពៃណីខ្មែរ]]ដ៏រឹងមាំ ជាមួយនឹងការប្រើប្រាស់ជាច្រើន រួមមានដូចជា [[ក្រមា|កន្សែងសម្រាប់បង់នឹងក]] [[កន្សែង|កន្សែងបង់រុំនៅលើក្បាល]] (នៅបស្ចឹមប្រទេស) ដើម្បីបិទបាំងមុខ សម្រាប់គោលបំណងតុបតែង និងជាអង្រឹងសម្រាប់កុមារ។ <ref>Shiv Shanker Tiwary (2009) ''Encyclopaedia Of Southeast Asia And Its Tribes'', p. 185 {{ISBN|978-8126138371}}</ref> ក្រមាក៏អាចប្រើជា [[ការ៉ុត|​ឃ្នៀបគៀប]] ​ដោយ​អ្នក​ប្រយុទ្ធ [[ល្បុក្កតោ|​ល្បុក្កតោ]] ដែល​រុំ​ក្រមា​ជុំវិញ​ចង្កេះ ក្បាល និង​កណ្តាប់ដៃ​របស់​ពួកគេ​ផងដែរ។ <ref>{{Cite web |title=Good Krama |url=http://goodkrama.tumblr.com/post/864135527 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925113437/http://goodkrama.tumblr.com/post/864135527 |archive-date=2015-09-25 |access-date=2015-09-23 |archivedate=2015-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925113437/http://goodkrama.tumblr.com/post/864135527 }}</ref> ក្រមាត្រូវបានពាក់ដោយបុរស ស្ត្រី និង​កុមារ ហើយ​អាច​លម្អ​ដោយ​ភាពយុត្តិធម៌ ទោះបីជា​ក្រមា​ធម្មតា​ភាគច្រើន​មាន​លំនាំ [[ជីងហាំ|​ក្រណាត់ចក្រត្រង្គ]] ​ប្រភេទ​ខ្លះ ហើយ​ជា​ប្រពៃណី​មាន​ពណ៌​ក្រហម ឬ​ខៀវ ដែលជានិមិត្តសញ្ញាជាតិនៃកម្ពុជា។ ក្រមាខ្មែរ ​ត្រូវបាន​ដាក់​ក្នុង​បញ្ជី​តំណាង​បេតិកភណ្ឌ​វប្បធម៌​អរូបី​របស់​[[យូណេស្កូ|អង្គការ​យូណេស្កូ]]<ref>{{Cite web |title=UNESCO congratulates Cambodia for Krama’s inscription |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-congratulates-cambodia-kramas-inscription}}</ref> នាកិច្ចប្រជុំលើកទី១៩ របស់គណៈកម្មាការអន្តររដ្ឋាភិបាលដើម្បីការការពារបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីរបស់អង្គការយូណេស្កូ នាថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៤ នៅទីក្រុងអាសង់ស្យុង សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាហ្គាយ។<ref>{{Cite web |title=អបអរសាទរការចុះ «ក្រមា» ក្នុងបញ្ជីតំណាងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីនៃមនុស្សជាតិរបស់អង្គការយូណេស្កូ |url=https://www.facebook.com/KhmerCultureMinistry/posts/1126528065703635}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == បើតាមលោក ហាប់ ទូច ប្រធាន[[សារមន្ទីរជាតិ|សារមន្ទីជាតិកម្ពុជា]] ក្រមាប្រហែលជាមានអាយុកាលតាំងពីសម័យមុនអង្គរ[[ហ៊្វូណន|នគរភ្នំ]] ចន្លោះសតវត្សទី១ និងទី៥ នៃគ.ស។ មួយរយៈពេលនោះ ព្រះសិវៈ និងព្រះហិណ្ឌូជាច្រើនអង្គទៀតដែលពាក់កបិន (កន្សែងរុំត្រគាកសាមញ្ញដែលរមៀលនៅចង្កេះយកទម្រង់ក្រមាធំ) ត្រូវបានរកឃើញវិញនៅរមណីយដ្ឋាន[[ស្រុកអង្គរបូរី|អង្គរបូរី]] ។ បុរស​ម្នាក់​ថែមទាំង​ត្រូវ​បាន​គេ​ថត​បាន​ពាក់​ក្រមា​គ្រប​ក្បាល​ក្នុង​ករណី​ខ្លះ។ កំណត់ត្រាពីឆ្នាំ១២៩៦-១២៩៧ ដោយបេសកជនចិន និងអ្នកការទូត [[ជីវ តាក្វាន់]] (បេសកជន និងជាអ្នកការទូតចិន) បង្ហាញថា ក្រណាត់ជាច្រើនដែលមានគុណភាពខ្ពស់ត្រូវបានផលិតនៅក្នុងស្រុក[[អង្គរធំ]] ដោយខ្លះទៀតនាំចូលពី [[ចាម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]] និង [[ថៃ|សៀម]] ប៉ុន្តែដែលចង់បានបំផុតគឺមកពីបស្ចិមប្រទេសនាសមុទ្រ។ <ref name=":0">{{Cite web |title=Cambodian Krama - Asian Textile Studies |url=http://www.asiantextilestudies.com/krama.html#z |access-date=2023-03-22 |website=www.asiantextilestudies.com}}</ref> ខ្មែរ​សម័យ​នោះ​អត់​បាន​ចិញ្ចឹម[[Bombyx ម៉ូរី|ដង្កូវនាង]]ទេ អត់​ចេះ​ដេរ ប៉ុន្តែ​ចេះ​ត្បាញ​ក្រណាត់​កប្បាស​ពី​កន្ទួត។ ការ​សន្និដ្ឋាន​គឺ​ថា​កន្សែង​រុំ​ត្រគាក​សំពៅ​មូលដ្ឋាន​របស់​ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​ត្បាញ​ពី​កប្បាស ហើយ​មាន​ទំហំ​ប្រហែល​ក្រមា​គួរ​ឲ្យ​កត់សម្គាល់។ ក្រមាអាចត្រូវបានគេមើលឃើញនៅក្នុងរូបថតដំបូងមួយចំនួននៃសំលៀកបំពាក់ខ្មែរដែលបានថតនៅចុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបួន។ នៅឆ្នាំ១៨៩៦ អ្នកថតរូបវ័យក្មេងជនជាតិបារាំង និងអ្នកធ្វើដំណើរគឺលោក អាន់ដ្រេ សាល គឺជាអ្នកដំបូងគេដែលថតរូបភាពនៃជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជនកម្ពុជា។ <ref name=":0"/> យុទ្ធជន[[ខ្មែរក្រហម]] ជាច្រើននាក់បានពាក់ក្រមាក្រមាពណ៌ក្រហម និងសក្នុងសម័យ[[ខ្មែរក្រហម|ប៉ុលពត]] ។ ប្រជាជនកម្ពុជាខ្លះអាចបដិសេធក្រមាក្រមាពណ៌ក្រហម និងស ដើម្បីពេញចិត្តនឹងក្រមាពណ៌ខៀវ និងស ឬពណ៌ផ្សេងទៀត ដោយសារកេរដំណែលនៃសម័យខ្មែរក្រហម។ <ref name=":1">{{Cite web |date=27 April 2020 |title=The Cambodian Krama Scarf, The Story Behind This Iconic Scarf – A Bus On A Dusty Road |url=https://abusonadustyroad.com/the-cambodian-krama-scarf-the-story-behind-this-iconic-scarf/ |access-date=2023-03-22 |website=abusonadustyroad.com}}</ref> == ឯកសារយោង == tglo4spre6tnw5n4mvlqyoj2gzlb5ie 0 50970 342837 316638 2026-11-10T13:27:36Z Abong12345 53603 /* សូមមើលផងដែរ។ */ 342837 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រាសាទ|proper_name=សិលាចារឹកក្រហិ|image=Mucalinda Sheltering Buddha. Bangkok National Museum, b092.jpg|creator=មហាសេនាបតីគលា|date_built=ថ្ងៃពុធ ៣កើត ឆ្នាំថោះ មហាសករាជ ១១០៥ (គ.ស.១១៨៣)|primary_deity=ពុទ្ធសាសនា|architecture=រចនាបទជ្វា|location=ស្រុកឆៃយ៉ា [[ខេត្តសុរាស្ត្រធានី]]}}'''សិលាចារឹក ក្រហិ''' គឺជា [[សិលាចារឹក]] មួយដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅ ឆៃយ៉ា ភាគខាងត្បូង [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ដែលសរសេរជាភាសាខ្មែរចាស់ ជាមួយនឹងអក្សរសុមាត្រានចាស់ ហើយចុះកាលបរិច្ឆេទដល់ឆ្នាំ ១១៨៣ នៃគ.ស។ <ref name="Muljana">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l1ALHtAiibQC&dq=grahi&pg=PA221|year=2006|title=''Sriwijaya''|location=Yogyakarta|pages=279–284|isbn=9789798451621}}</ref> <ref name="de Casparis">{{Cite journal|last=de Casparis|first=J.G.|year=1967|title=The Date of The Grahi Buddha|url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1961/JSS_055_1c_Casparis_DateOfGrahiBuddha.pdf|journal=Journal of the Siam Society|location=London|volume=55|issue=1}}</ref> សិលាចារឹកនេះត្រូវបានសរសេរនៅលើ ជើងទម្រ នៃរូបសំណាកព្រះពុទ្ធសំរិទ្ធ ដែលតម្កល់ទុកនៅវត្ត Hua Wiang ។ <ref name="de Casparis" /> ឈ្មោះ ''ក្រហិ''ដែលហៅថា ''Kia-lo-hi'' នៅក្នុងកំណត់ត្រាចិន Zhu Fan Zhi ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាឈ្មោះចាស់របស់ ឆៃយ៉ា ។ <ref name="Braginsky">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dxwiAwAAQBAJ&dq=Tambralinga+Coedes&pg=PA95|title=Classical Civilizations of South-East Asia|date=2014-03-18|isbn=9781136848797|language=en|pages=86–98}}</ref> ទីក្រុងនេះគឺជាផ្នែកមួយនៃ នគរតម្ព្រលិង្គដែលធ្លាប់ជានយោបាយព្រំដែនរវាងនគរ [[អាណាចក្រស្រីវិជ័យ|ស្រីវិជ័យ]] និងនគរ [[អាណាចក្រខ្មែរ|ខ្មែរ]] នៅ [[ទៀបកោះម៉ាឡេ|ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] ។ <ref name="Muljana" /> <ref name="Braginsky" /> == អត្ថបទ == ការបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈនៃសិលាចារឹកយោងទៅតាម [[ហ្សក សឺដែស្ត|Cœdès]] មានដូចខាងក្រោម៖ <ref name="de Casparis">{{Cite journal|last=de Casparis|first=J.G.|year=1967|title=The Date of The Grahi Buddha|url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1961/JSS_055_1c_Casparis_DateOfGrahiBuddha.pdf|journal=Journal of the Siam Society|location=London|volume=55|issue=1}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFde_Casparis1967">de Casparis, J.G. (1967). [http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1961/JSS_055_1c_Casparis_DateOfGrahiBuddha.pdf "The Date of The Grahi Buddha"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Journal of the Siam Society''. '''55''' (1). London.</cite></ref> <ref name="Cœdès">{{Cite journal|last=Cœdès|first=George|year=1918|title=Le Royaume de Çrīvijaya|url=https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Royaume_de_%C3%87r%C4%ABvijaya#/media/File:Coedes8.jpg|journal=Bulletin de l'École Française d'Extrême-Orient|volume=18|issue=1|pages=1–36|doi=10.3406/befeo.1918.5894}}</ref> # ១១០៦ <ref name="de Casparis">{{Cite journal|last=de Casparis|first=J.G.|year=1967|title=The Date of The Grahi Buddha|url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1961/JSS_055_1c_Casparis_DateOfGrahiBuddha.pdf|journal=Journal of the Siam Society|location=London|volume=55|issue=1}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFde_Casparis1967">de Casparis, J.G. (1967). [http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1961/JSS_055_1c_Casparis_DateOfGrahiBuddha.pdf "The Date of The Grahi Buddha"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Journal of the Siam Society''. '''55''' (1). London.</cite></ref> សកថោះនក្សត្រ ត តបៈ សក្ដិ កម្រតេងអញ មហារាជឝ្រីមតត្រៃលោក្យរាជមោលិភូឞនពម្ម៌ទេព បិកេត # ជ្យេឞ្ថនោះពុទ្ធពារមហាសេនាបតី គលានៃ ត ចាំ ស្រុក ក្រហិ អារាធនា ត ម្រតេងឝ្រីញានូ ថ្វេ ប្រ # តិមា នេះ ទំងោន មាន សំរិត ភារម្វយ តុល ពិរ ត ជា ព្យាយ មាស តប តន្លិង តិ ឞ្ថាបនា ជា ប្រតិ # មា មហាជន ផោង ត មាន សទ្ធ៌ា អនុមោទនា បូជា ណមស្ការ នុ នេះ លេង សបាន សវ្វ៌ជ្ញតា # —ហ ត ជា == ការបកប្រែ == ការបកប្រែប្រហាក់ប្រហែលនៃសិលាចារឹកមានដូចខាងក្រោម៖ <ref name="Muljana">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l1ALHtAiibQC&dq=grahi&pg=PA221|year=2006|title=''Sriwijaya''|location=Yogyakarta|pages=279–284|isbn=9789798451621}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMuljana2006">Muljana, Slamet (2006). [https://books.google.com/books?id=l1ALHtAiibQC&dq=grahi&pg=PA221 Sriwijaya]. Yogyakarta: LKiS Pelangi Aksara. pp.&nbsp;279–284. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9789798451621|<bdi>9789798451621</bdi>]]. 9798451627, 9789798451621.</cite></ref> <ref name="Cœdès">{{Cite journal|last=Cœdès|first=George|year=1918|title=Le Royaume de Çrīvijaya|url=https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Royaume_de_%C3%87r%C4%ABvijaya#/media/File:Coedes8.jpg|journal=Bulletin de l'École Française d'Extrême-Orient|volume=18|issue=1|pages=1–36|doi=10.3406/befeo.1918.5894}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCœdès1918">Cœdès, George (1918). [https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Royaume_de_%C3%87r%C4%ABvijaya#/media/File:Coedes8.jpg "Le Royaume de Çrīvijaya"]. ''Bulletin de l'École Française d'Extrême-Orient''. '''18''' (1): 1–36. [[Doi (អ្នកកំណត់អត្តសញ្ញាណ)|doi]]:[[doi:10.3406/befeo.1918.5894|10.3406/befeo.1918.5894]].</cite></ref> : ''នៅឆ្នាំមហាសករាជទី ១១០៥ (គ.ស.១១៨៣)ឆ្នាំថោះតបតាមបញ្ជាកម្រតេងអញ មហារាជឝ្រីមតត្រៃលោក្យរាជមោលិភូឞនពម្ម៌ទេព ថ្ងៃ ៣ កើត ខែជេស្ឋ ថ្ងៃពុធ នោះមហាសេនាបតីគលា នៃចាំស្រុកគ្រហិ អញ្ជើញ ម្រតេងឝ្រីញានូ ធ្វើបដិមានេះមានទម្ងន់ មានសំរិតមួយភារ ពីរតុល តម្លៃជាមាសដប់តម្លឹង ស្ងាបនាបដិមាដើម្បីបណ្ដាជនមានជំនឿ អនុមោទនា បូជា នមស្សការ ជាប្រយោជន៍បាន សម្ពោធិញ្ញាណ។ ហ ត ជា <ref name="de Casparis">{{Cite journal|last=de Casparis|first=J.G.|year=1967|title=The Date of The Grahi Buddha|url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1961/JSS_055_1c_Casparis_DateOfGrahiBuddha.pdf|journal=Journal of the Siam Society|location=London|volume=55|issue=1}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFde_Casparis1967">de Casparis, J.G. (1967). [http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1961/JSS_055_1c_Casparis_DateOfGrahiBuddha.pdf "The Date of The Grahi Buddha"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Journal of the Siam Society''. '''55''' (1). London.</cite></ref>'' ''.'' == សូមមើលផងដែរ == * [[សិលាចារឹកវត្តមហាធាតុ]] * [[សិលាចារឹកវត្តឈ្នះ]] * [[សិលាចារឹកជើងទម្រព្រះពុទ្ធរូបទន្លេមេគង្គ]] * [[សិលាចារឹកទួលព្រះធាតុ]] * [[សិលាចារឹកវត្តត្រពាំងវែង]] * [[សិលាចារឹកភ្នំតូច]] == ប្រភព == == អត្ថបទកូនចំណងជើង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសាខ្មែរ]] t178mmwjj1y6g3x68x8j043hhv7f5tu 0 51134 342865 335107 2026-11-11T01:28:21Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342865 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា|abbot=}}'''វត្តខ្លាងស៊ីឈៀងម៉ៃ'''ជា [[វត្ត|​វត្ត]] [[មហានិកាយ|​មួយ]] ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ព្រះ​សង្ឃ មហានិកាយ ដែល​មាន​ទីតាំង​ស្ថិត​ក្នុង [[ตำบลเหล่าปอแดง|​សង្កាត់ Lao Po Daeng។]] ស្រុកមឿងសកលនគរ [[ខេត្តសកលនគរ]] វត្តខ្លាងស៊ីឈៀងម៉ៃ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ B.E. ២៣២៤ <ref>{{Cite web |title=วัดกลางศรีเชียงใหม่ |url=http://binfo.onab.go.th/Temple/Temple-Detail-View.aspx?search=&pagesize=20&pageno=1&sortexpr=&sortorder=&NameTemp=%e0%b8%81%e0%b8%a5%e0%b8%b2%e0%b8%87%e0%b8%a8%e0%b8%a3%e0%b8%b5%e0%b9%80%e0%b8%8a%e0%b8%b5%e0%b8%a2%e0%b8%87%e0%b9%83%e0%b8%ab%e0%b8%a1%e0%b9%88&TypeTemp=&Sect=&Province=&District=&SubDistrict=&action=view&tid=36339&from=Temple-List-View.aspx_ |publisher=สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ |access-date=2024-09-24 |archivedate=2024-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240924163757/http://binfo.onab.go.th/Temple/Temple-Detail-View.aspx?search=&pagesize=20&pageno=1&sortexpr=&sortorder=&NameTemp=%E0%B8%81%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%87%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B9%80%E0%B8%8A%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%87%E0%B9%83%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B9%88&TypeTemp=&Sect=&Province=&District=&SubDistrict=&action=view&tid=36339&from=Temple-List-View.aspx_ |url-status=dead }}</ref> ប៉ុន្តែ​សិលាចារឹក​នៅ​ប្រាសាទ​ចែង​ថា វត្ត​ឃ្លាំង​ស៊ី​ឈៀង​ម៉ៃ ត្រូវ​បាន​កសាង​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ ៩៩៨ ត្រូវ​នឹង​ឆ្នាំ ព.ស. ២១៧៥ វត្តខ្លាងស៊ីឈៀងម៉ៃស្ថិតនៅក្នុងតំបន់នៃសហគមន៍ Ban Tha Wat ដែលជាសហគមន៍ជុំវិញ ទីក្រុងនងហាន ដែលបានអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់ជាច្រើនសម័យកាលចាប់តាំងពីសម័យ ទ្វារវតីមក។ ភ័ស្តុតាងបុរាណវិទ្យាសំខាន់ៗបានលេចឡើងគឺក្រុម សីមា ថ្មភក់ [[ទ្វារវត្តី|ពីសម័យទ្វារវតី]] ដែលជាក្រុមសីមា ដែលនៅមានសភាពពេញលេញនៅឡើយ ហើយមិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរពីទីតាំងដើម និងមូលដ្ឋាននៃសំណង់ថ្មបាយក្រៀមនៅក្បែរនោះទេ។ . បានរកឃើញវត្ថុបុរាណដូចជា ធុងធ្វើពីដីឥដ្ឋដ៏រឹងមាំមួយនៅក្នុងរចនាបថឡានឆាង ប្រើសម្រាប់ផ្ទុកឆ្អឹង។ រូបចម្លាក់ព្រះពុទ្ធ និងរូបចម្លាក់ធ្វើពីថ្មភក់។ ផ្នែកនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ សិលាចារឹកដែលបញ្ជាក់ឈ្មោះអ្នកបង្កើតសិលាចារឹកគឺ ព្រះ​មហា​ព្រហ្ម​ទេវោពោធិសត្វ និង​លើក​យក​ឈ្មោះ​វត្តខ្លាងឈៀងម៉ៃ ណង ហាន ខាំខេត <ref>{{Cite web |title=วัดกลางศรีเชียงใหม่ |url=https://culturalenvi.onep.go.th/site/detail/2261 |publisher=แหล่งศิลปกรรมอันควรอนุรักษ์ - สิ่งแวดล้อมศิลปกรรม |access-date=2024-09-24 |archivedate=2024-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240924183817/https://culturalenvi.onep.go.th/site/detail/2261 |url-status=dead }}</ref> នៅពេលដែលឆ្នាំ 1960-1961 អ្នក​ភូមិ​បាន​រួម​គ្នា​ស្ដារ​វត្ត​ខ្លាងង​ស៊ីឈៀងម៉ៃ។ ជាលទ្ធផលនៃការរកឃើញវត្ថុបុរាណជាច្រើន។ នៅខាងក្នុងប្រាសាទមានសារមន្ទីរ វត្តខ្លាងស៊ីឈៀងម៉ៃ ។ បានបង្កើតបន្ទាប់ពី [[សិរិន្ធរ|ព្រះអង្គម្ចាស់ កនិតថាធិរាជ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រី សិរិនថន ព្រះនាងមហាចក្រី សិរិនថន]] ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ទត​ឃើញ​នៅ​ឆ្នាំ​គ.ស. 1989 សហគមន៍បានចាប់ផ្តើមសាងសង់សារមន្ទីរនៅថ្ងៃទី 18 ខែមីនាឆ្នាំ 1989 ។ ឆ្នាំ ១៩៩១ បានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី ២៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៩១។ ២៥៣៤ លើសពីនេះ នៅខាងក្នុងប្រាសាទមានស្រះទឹកបុរាណមួយ ដែលមានអាយុកាលប្រមាណ ១.៣០០-១.៥០០ឆ្នាំ ពីមុនមានកំពែងថ្មបាយក្រៀម ដើម្បីការពារការហូរច្រោះដីទាំង ៤ សងខាង មានជណ្ដើរថ្មបាយក្រៀមឡើងចុះនៅខាងចុង ស្រះ​ទាំង​សងខាង​បច្ចុប្បន្ន​មាន​សភាព <ref>{{Cite web |title=พิพิธภัณฑ์วัดกลางศรีเชียงใหม่ |url=https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/1077 |publisher=ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) |access-date=2024-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924163756/https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/1077 |archive-date=2024-09-24 |url-status=dead }}</ref> jwf8rhqsugvaonl6hmyczfkriqaob28 0 51170 342867 335110 2026-11-11T01:30:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342867 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន អាគារ}}'''វត្តស្រីវិចិត្រកិរ្តិ៍កល្យារាម''' ឬ '''ទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគេបោះបង់ចោល ទី ២៩''' មានទីតាំងនៅខាងក្រៅកំពែងក្រុងសុខោទ័យ ភាគអាគ្នេយ៍ ក្នុង ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រសុខោទ័យ។ ស្រុកមឿងកៅ ស្រុកមឿងសុខោទ័យ [[ខេត្តសុខោទ័យ]] ដើមឡើយ អ្នកភូមិបានហៅថា '''វត្តតាភេរឃឹងណ័ង''' ចំណែក​ឈ្មោះ​វត្តស្រីវិចិត្រកិរ្តិ៍កល្យារាម គឺ​មក​ពី​សិលាចារឹក​វត្ត​តា​ភេរឃឹងណ័ង ដែល​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ប្រាសាទ​នេះ ។ ខ្លឹមសារនៃសិលាចារឹកចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ 1293 <ref>{{Cite web |title=วัดศรีพิจิตรกิรติกัลยาราม |url=https://db.sac.or.th/archaeology/archaeology/377 |publisher=ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีที่สำคัญในประเทศไทย |access-date=2024-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004215532/https://db.sac.or.th/archaeology/archaeology/377 |archive-date=2022-10-04 |url-status=dead }}</ref> រៀបរាប់អំពីព្រះនាងម្ចាស់ក្សត្រីស្រីធម្មរាជមាតា និងព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីមហាធម្មរាជាធិបតី បានទទួលព្រះពរពី សម្ដេចព្រះមហាស្រីកិរតិ ព្រះសង្ឃ​មកពី [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|​ក្រុង​កំពែងពេជ្រ]] ​បាន​មក​ដឹកនាំ​ការ​សាងសង់​វត្តនេះ​ក្នុង​ ឆ្នាំ 1279 និង​ក្រោយ​មក​នៅ ឆ្នាំ 1292 ព្រះស្រីមហាពោធិ ត្រូវបានធ្វើ។ ខ្លឹមសារនៃសិលាចារឹកត្រូវបានកត់ត្រាជាអក្សរខ្មែរសុខោទ័យ-ថៃសុខោទ័យ។ ស្នាដៃ​សិល្បៈ​ក្នុង​ប្រាសាទ​រួម​មាន ចេតិយ កៅអី​រាង​កណ្ដឹង​មូល​ធ្វើ​ពី​ឥដ្ឋ តាំង​នៅ​លើ​ជើង​ការ៉េ​ខ្ពស់។ ទទឹង ១៧ ម៉ែត្រ នៅសងខាងនៅមូលដ្ឋានខាងកើត និងខាងលិច។ ធ្វើ​ជា​ក្លោង​ទ្វារ​សម្រាប់​ដាក់​តាំង​ព្រះ​ពុទ្ធរូប​អង្គុយ។ ក្លោង​ទ្វារ​ខាង​កើត​បង្ហាញ​ពី​ដាន​នៃ​ការ​បង្កើត​ក្លោង​ទ្វារ​ខ្ពស់​ស្រដៀង​នឹង​កោណ​ចង្អុល។ មូលដ្ឋាន​ប្រាសាទ​ធ្វើ​អំពី​ឥដ្ឋ ទទឹង​១២​ម៉ែត្រ បណ្តោយ​២៣​ម៉ែត្រ នៅ​ខាង​មុខ​វត្ត​ធំ មាន​ចំនួន​៤ រៀបចំ​នៅ​ជុំវិញ​មូលដ្ឋាន​វត្ត​ធំ ។ មាន​ប្រឡាយ​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ទឹកដី​ប្រាសាទ។ ប្រឡាយ​ទទឹង​ប្រហែល ១៥​ម៉ែត្រ ព័ទ្ធជុំវិញ​ប្រាសាទ​ដែល​មាន​ទទឹង ៤០​ម៉ែត្រ បណ្តោយ ៨០​ម៉ែត្រ <ref>{{Cite web |title=โบราณสถานวัดศรีพิจิตรกิรติกัลยาราม |url=https://www.finearts.go.th/sukhothaihistoricalpark/view/22666-%E0%B9%82%E0%B8%9A%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%93%E0%B8%AA%E0%B8%96%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%9E%E0%B8%B4%E0%B8%88%E0%B8%B4%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B8%81%E0%B8%B4%E0%B8%A3%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A5%E0%B8%A2%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A1 |publisher=อุทยานประวัติศาสตร์ สุโขทัย}}</ref> pdz2ju0a1ic3i6d09bky7p3lk2pooc7 0 51174 342859 335089 2026-11-11T00:38:18Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342859 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា|abbot=វត្តចងក|coordinates={{Coord|15.201917|101.715376|region:TH|format=dms|display=inline}}}}'''វត្តចងក(วัดจงกอ)''' គឺជាវត្តចាស់ ដែលសាងសង់នៅ ឆ្នាំ 1887 ស្ថិតនៅភូមិលេខ 7 ឃុំបានកៅ ស្រុក Dan Khun Thot [[ខេត្តនគររាជសីមា]] ដើមឡើយជាវត្តដែលគេបោះបង់ចោល។ បច្ចុប្បន្ននេះ វត្តនេះមានព្រះសង្ឃគង់ចាំព្រះវស្សា និងបានអភិវឌ្ឍទៅជាប្រាសាទថ្មី។ == កន្លែងសម្គាល់ == === ការកសាងគ្រឿងបរិក្ខារ === អគារ​នៅ​ក្នុង​វត្ត​ រួម​មាន​វិហារ និង​សាលា​ធម្មទេសនា វត្ត​ប្រតិបត្តិ​ធម៌ កុដិ​ព្រះសង្ឃ រោង​ស្គរ រោង​បុណ្យ និង​បូជា​សព។ === សិលាចារឹក === {{Infobox artifact|name=จารึกวัดจงกอ|image=|image2=|image_caption=|material=ศิลา|size=กว้าง 34 ซม.<br>สูง 51 ซม.(จากพื้นซีเมนต์ถึงตำแหน่งสูงสุด) <br>หนา 6.5 ซม.|writing=ตัวอักษรขอมโบราณ<br>ภาษา[[สันสกฤต]]และ[[ภาษาเขมร|เขมร]]|created=พุทธศักราช 1551|discovered_place=วัดจงกอ หมู่ 7 [[ตำบลบ้านเก่า (อำเภอด่านขุนทด)|ตำบลบ้านเก่า]] [[อำเภอด่านขุนทด]] [[จังหวัดนครราชสีมา]]|discovered_date=ไม่ปรากฏหลักฐาน|location=ปักอยู่บนฐานชุกชี ด้านข้างขวาของพระพุทธรูปประธาน|id=}}'''សិលាចារឹកនៅវត្តចងក''' គឺជាសិលាចារឹកដែលរកឃើញនៅវត្តចងក ។ <ref name="จารึกวัดจงกอ">{{Cite web |title=จารึกวัดจงกอ |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/2538 |publisher=จารึกในประเทศไทย. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) |access-date=2026-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260926063109/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/2538 |archive-date=2026-09-26 |url-status=dead }}</ref> សិលា​ចារឹក​សំខាន់​នេះ​ត្រូវ​បាន​ឆ្លាក់​នៅ​លើ​មូលដ្ឋាន Chukchi ។ ផ្នែកខាងស្តាំនៃរូបព្រះពុទ្ធសំខាន់ ឆ្លាក់ជាអក្សរខ្មែរបុរាណជាភាសា សំស្ក្រឹត និងខ្មែរ នៅលើផ្ទាំងថ្មរាងស្លឹកសីមា ទទឹង ៣៤ ស.ម. កម្ពស់ 51 សង់ទីម៉ែត្រ។ កម្រាស់ 6.5 សង់ទីម៉ែត្រ <ref name="จารึกวัดจงกอ" /> សិលាចារឹកនៅផ្នែកទី១ បន្ទាត់ទី១ បង្ហាញពីឆ្នាំ៩៣០ ដែលត្រូវនឹងឆ្នាំ១០១៨ ដែលជាក្នុងរជ្ជកាលរបស់ [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១]] <ref name="จารึกวัดจงกอ"/> ខ្លឹមសារសំដៅលើព្រះរាជបញ្ជា"ធូលីព្រះបាទកម្រតេងកំត្វនអញស្រីជយវីរវម្ម៌ទេវ" បញ្ជា​មន្ត្រី​រាជការ​ចុះ​វាស់វែង​ដី ហើយ​រៀប​ចំ​សិលា​ចារឹក​ថ្វាយ​ដល់​កម្រតេងជគតវិមាយ កំណត់កន្លែងសាសនា និងឧទ្ទិសដល់ព្រះសង្ឃជាច្រើន ដូចឈ្មោះបង្ហាញក្នុងសិលាចារឹក <ref name="จารึกวัดจงกอ" /> s2cfdbf90suhn7ranwcazlqe8205jmw 0 51181 342862 342394 2026-11-11T00:55:25Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342862 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Map-of-southeast-asia_1400_CE.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|282x282ភីកសែល| '''ផែនទីសតវត្សទី ១៥ នៃ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ដីគោក''']] '''ពង្សាវតារក្សត្រខ្មែរ''' ឬ '''ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ''' ( '''រាជពង្សាវតា''' ឬ '''របាក្សត្រ''') គឺជាការប្រមូលផ្តុំនៃសាត្រាស្លឹករឹតប្រវត្តិសាស្ត្រសតវត្សទី 18 និង 19 ដែលផ្តោតលើពេលវេលាចាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ 1430 ដល់ដើមសតវត្សទី 16 ។ <ref>{{Cite web |date= |title=AN EIGHTEENTH CENTURY INSCRIPTION FROM ANGKOR WAT - by David P. Chandler |url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1971/JSS_059_2h_Chandler_EighteenthCenturyInscriptionFromAngkorWat.pdf |access-date=May 12, 2015 |publisher=Siamese Heritage Protection Program}}</ref> សម័យកាលនៃ [[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ប្រទេសកម្ពុជា]] ត្រូវបានចាត់ទុកថាជា [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|សម័យមជ្ឈិម]] ព្រោះវាជាការបញ្ចប់នៃ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ។ ប្រភពសំណេរដូចជាអក្សរចារឹក [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] ក្លាយជាលែងប្រើហើយ ដែលចាប់ផ្តើមនៅពាក់កណ្តាលទីមួយនៃសតវត្សទី 14 ។ សូម្បីតែសិលាចារឹក [[ខ្មែរបុរាណ]] ក៏អវត្តមានរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៦។ ស្តេចចុងក្រោយដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងសិលាចារឹកបុរាណ [[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]] គឺព្រះបាទ [[រាជានិយមនៃប្រទេសកម្ពុជា|ជ័យវរ្ម័នបរមេស្វរ]] ដែលសោយរាជ្យពីឆ្នាំ 1327 ដល់ 1336 <ref name="avat">{{Cite web |title=Essay on Cambodian History from the middle of the 14th to the beginning of the 16th Centuries: According to the Cambodian Royal Chronicles |url=http://angkorvat.jp/doc/tch/ang-tch1420.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402202705/http://angkorvat.jp/doc/tch/ang-tch1420.pdf |archive-date=April 2, 2015 |access-date=May 12, 2015 |publisher=Sophia University Angkor International Mission |archivedate=មេសា 2, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402202705/http://angkorvat.jp/doc/tch/ang-tch1420.pdf }}</ref> <ref>{{Cite web |title=List Of Khmer Kings - Angkor Wat |url=http://www.cambodia-picturetour.com/tag/list-of-khmer-kings/ |access-date=12 March 2015 |website=cambodia-picturetour.com}}</ref> សាត្រាស្លឹករឹត នៅលើស្លឹកត្នោត ហើយចងភ្ជាប់គ្នាជាបាច់ មានរយៈពេលខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ អត្ថបទដែលនៅមានគឺជាច្បាប់ចម្លង ហើយក្នុងករណីជាច្រើននៅសល់តែបំណែកប៉ុណ្ណោះ។ កាលប្បវត្តិចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1796 ហើយចុងក្រោយរហូតដល់សតវត្សទី 19 ។ កំណត់ត្រាទាក់ទងនឹង [[រាជានិយមនៃប្រទេសកម្ពុជា|កាលប្បវត្តិរបស់ស្តេច]] កិច្ចការបរទេស ទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសជិតខាង ជម្លោះផ្ទៃក្នុងរវាងស្តេចខ្មែរ សង្គ្រាមស៊ីវិល វិវាទលើការស្នងរាជ្យ និងអាពាហ៍ពិពាហ៍ និងការដឹកនាំក្នុងចំនោមបញ្ហាផ្សេងៗទៀត។ <ref name="seal">{{Cite web |date= |title=Les Chroniques Royales Khmeres |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/khin1977les.pdf |access-date=May 12, 2015 |publisher=SEAlang Library Projects |archive-url=https://web.archive.org/web/20260308042545/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/khin1977les.pdf |archive-date=មីនា 8, 2026 |url-status=dead}}</ref> ការសិក្សាអត្ថបទទាំងនេះត្រូវបានគេនិយាយថា "ចំណាយពេលច្រើន ហើយត្រូវការយ៉ាងច្រើន ដើម្បីរៀបចំ និងបកស្រាយព័ត៌មានដ៏មានតម្លៃដែលត្រូវរកឃើញនៅក្នុងខ្លួន" ទាក់ទងនឹងការជជែកដេញដោលជាបន្តបន្ទាប់លើហេតុផល និងព្រឹត្តិការណ៍នៃការបោះបង់ចោល [[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ។]] ការផ្លាស់ប្តូររាជធានីខ្មែរ និងការធ្លាក់ចុះវប្បធម៌ទូទៅ។ <ref name="avat"/> == និរុត្តិសាស្ត្រ == '''រាជពង្សាវតារ''' មានៈ រាជ = "ស្តេច ឬ រាជា"; ពង្សា, វំសា= "ពូជពង្ស, ដំណរ"; និង អវតា = "កូនចៅ, incarnation" ឬ សាវតារ គឺមកពី ពង្សាវតារ ឬ sauvatar ដែលមានន័យថា "ប្រវត្តិសាស្រ្ត" ។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរ ឫសគល់ផ្សំជា រាជពង្សាវតារ មានន័យថា "ប្រវត្តិនៃព្រះរាជវង្សានុវង្ស" ឬ "ប្រវត្តិនៃព្រះរាជា"។ <ref>{{Cite web |title=raja - definition of raja in English from the Oxford dictionary |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/raja |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120923001039/http://oxforddictionaries.com/definition/english/raja |archive-date=September 23, 2012 |access-date=12 March 2015 |website=oxforddictionaries.com |archivedate=23 កញ្ញា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120923001039/http://oxforddictionaries.com/definition/english/raja }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sanskritdictionary.com: Definition of avatara |url=http://www.sanskritdictionary.com/avatara/20325/1 |access-date=12 March 2015 |website=sanskritdictionary.com}}</ref> '''របាក្សត្រ''' ត្រូវបានគេហៅផងដែរថា របាលក្សត្រ ឬ ល្បារក្សត្រ ឬជួនកាល អម្បាលក្សត្រ "ស្តេចទាំងអស់" ។ វាអាចត្រូវបានបែងចែកដូចខាងក្រោមៈ របា = jumbuor, juor, "ដំណរ" និង ក្សត្រ = "ព្រះអង្គម្ចាស់, ស្តេច"; ដូច្នេះ របាក្សត្រ មានន័យថា "ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខ្សែរាជវង្សឬបុព្វបុរសរបស់ស្តេច" ។ អត្ថន័យ​នៃ​រាជ​ពង្សាវតារ ឬ​របាក្សត្រ អាច​ត្រូវ​បាន​បកប្រែ​ថា​ជា «​ពង្សាវតារ​» ឬ «​ពង្សាវតារ​ក្សត្រ​» ដែល​ជា​សំណេរ​ដែល​ទាក់ទង​នឹង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​របស់​ស្តេច​។ == សាត្រាស្លឹករឹត == ប្រភពដើមហាក់ដូចជាបានឆ្លងកាត់ការបកប្រែពី ភាសាសាសនា ទៅជាភាសាខ្មែរសហសម័យ ដូចអ្នកប្រាជ្ញ J. Moura បញ្ជាក់: "អត្ថបទត្រូវបានសរសេរជាភាសា [[ភាសាបាលី|បាលី]] ហើយយើងបកប្រែវាដោយអក្សរ... " សាត្រាស្លឹករឹតដែលគេស្គាល់ថា KK (1869), SP (1878), VJ (1934), លេខ 1049 (1835), និងលេខ 1613 (1855) ស្ថិតនៅក្នុងបណ្ណាល័យវិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។ ដោយសារតែភាពផុយស្រួយខ្លាំងរបស់ពួកគេ មនុស្សមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យចូលប្រើពួកវាជាក្បួនទូទៅទេ។ B39/5 (1818) និង P3 (ច្បាប់ចម្លងនៃ KK) គឺនៅទីក្រុងប៉ារីស។ <ref>{{Cite web |title=Archaeology in Cambodia: An appraisal for future research |url=http://www.khmerstudies.org/download-files/publications/siksacakr/no1/archaeology.pdf?lbisphpreq=1 |access-date=18 May 2015 |publisher=Khmer Studies}}</ref> មាន​សៀវភៅ​កាលប្បវត្តិ​ជា [[ភាសាខ្មែរ|​ភាសា​ខ្មែរ]] ​ប្រហែល​សាមសិប​បួន​ច្បាប់ រួម​នឹង​អត្ថបទ​បី​ដែល​ចម្លង​ជា [[ភាសាឡាតាំង|​ភាសា​ឡាតាំង]] (systeme des missionaires) នៅ​ក្នុង​បណ្ណាល័យ​ជាតិ​បារាំង។ '''កំណែទី 2''' - សៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ជាងគេ "បំណែកនៃអង្គអេង" ដែលថ្វាយដល់ព្រះបាទ [[ពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក|រាមាទី 1]] ក្នុងឆ្នាំ 1796 ត្រូវបានបកប្រែជា [[ភាសាថៃ]] ដូច្នេះវានៅតែមាននៅក្នុងទីក្រុងបាងកក។ វាពិពណ៌នាតែរជ្ជកាលរបស់ [[រាជានិយមនៃប្រទេសកម្ពុជា|បរម និព្វានបទ]] (ឬ មហានិប្បនបទ) (1346-1351) ដល់រជ្ជកាល [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២|បរមរាជាទី១]] (ពញាយ៉ាត) (1434-1438)។ សមាសភាពនៃកាលប្បវត្តិថ្មីគឺជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃការស្ដារឡើងវិញនូវរាជវង្សណាមួយ។ <ref name="writ">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HcVZeiGg4awC&q=royal+cambodian+chronicles+translation&pg=PA132|title=History of Historical Writing -, Volumes 31400-31800|isbn=9780199219179|accessdate=18 May 2015|year=2011|publisher=OUP Oxford}}</ref> ស្នាដៃ​បន្ថែម​ទៀត​គឺ​រឿង​រ៉ាវ​ពេញលេញ​របស់​ Ukana Vansa Sarbejn Nan (ឬ Nan in short) ប្រវត្តិ​សង្ខេប​របស់ [[ឧកញ៉ាវ៉ាងជួន|Somdach Veang Thiounn]] (ឬ VJ, ឬ Thiounn ឬ Juon in short), chronicle of វត្តកោកកាក (KK) និង អំពិលក្សត្រ . <ref>{{Cite web |title=The royal chronicles of Cambodia (legendary part). French translation, with comparison of different versions, and Introduction |url=https://www-persee-fr.bibliopam-evry.univ-evry.fr/web/ouvrages/home/prescript/article/ephe_0000-0001_1974_num_1_1_6087 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518151105/https://www-persee-fr.bibliopam-evry.univ-evry.fr/web/ouvrages/home/prescript/article/ephe_0000-0001_1974_num_1_1_6087 |archive-date=May 18, 2015 |access-date=May 12, 2015 |publisher=Ecole practice des hautes etudes.. |archivedate=ឧសភា 18, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518151105/https://www-persee-fr.bibliopam-evry.univ-evry.fr/web/ouvrages/home/prescript/article/ephe_0000-0001_1974_num_1_1_6087 }}</ref> កាលប្បវត្តិរបស់ណានត្រូវបានបញ្ជាដោយ [[រាជានិយមនៃប្រទេសកម្ពុជា|ស្តេចអង្គចន្ទ]] (1797-1835) សរសេរនៅឆ្នាំ 1818 ។ វា​ត្រូវ​បាន​ចម្លង​និង​កែប្រែ​ជា​យ៉ាង​ហោច​ណាស់ 4 កំណែ។ កំណែមួយទៀតនៃកាលប្បវត្តិរបស់ណានត្រូវបានចម្លង និងកែសម្រួលដោយព្រះអង្គម្ចាស់ នោប្បរត្ន ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៨ (ព្រះរាជបុត្រ [[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]] ) ហៅថា “កាលប្បវត្តិនោប្បរត្ន” ដែលបានបន្ថែមព័ត៌មានថ្មី និងផ្លាស់ប្តូរកាលបរិច្ឆេទនៃព្រឹត្តិការណ៍មួយចំនួន។ <ref>{{Cite web |last=Boxer |first=Charles Ralph |year=1953 |title=South China in the Sixteenth Century |url=https://books.google.com/books?id=ImoTAAAAIAAJ |access-date=12 March 2015 |website=google.com.kh}}</ref> '''ទំនៀមទំលាប់ នង''' - រជ្ជកាល នង ឆ្នាំ ១៨១៨ និពន្ធដោយ ឧកញ៉ា វង្ស សារ៉ាប៉ិច (នង) នៅរជ្ជកាលព្រះបាទអង្គចន្ទ (១៨០៦-៣៥) គ្របដណ្ដប់លើកំឡុងឆ្នាំ ១៤១៤ ដល់ ១៨០០។ មូលដ្ឋានសម្រាប់ការបកប្រែរបស់ Francis Garnier នៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ asiatique (1871-72) ។ <ref name="writ"/> "SrokSreh - Amazing Angkor Wat Channel" បានបោះពុម្ពផ្សាយការស្ទង់មតិខ្លីមួយហៅថា "កំណត់កាលប្បវត្តិខ្មែរ" ដោយបង្ហាញពីការគ្រោងទុក និង/ឬព័ត៌មានបន្ថែមអំពីកាលប្បវត្តិមួយចំនួន៖ {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%" | colspan="23" style="text-align:center;font-size:100%; font-style:bold;" |កំណត់កាលប្បវត្តិខ្មែរ <ref>{{Cite web |title=Setting the Khmer chronicles |url=http://sroksreh.com/top-destinations/52-setting-the-khmer-chronicles |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504051849/http://sroksreh.com/top-destinations/52-setting-the-khmer-chronicles |archive-date=May 4, 2015 |access-date=May 12, 2015 |publisher=SrokSreh |archivedate=ឧសភា 4, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150504051849/http://sroksreh.com/top-destinations/52-setting-the-khmer-chronicles }}</ref> |- | style="text-align:center;" | VJ: ព្រះរាជាខ្មែរ ឬព្រះរាជាខ្មែរ គណៈកម្មាធិការថ្មី ព្រះបរមរាជវាំង ក្រោមអធិបតីភាពនៃព្រះបរមរាជវាំង ពេលខ្លះរៀបចំចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៣០។ ការងាររបស់ពួកគេគឺផ្អែកលើ P63 ដែលកាលប្បវត្តិបានធ្វើការរុះរើបន្ថែមទៀតនូវកាលៈទេសៈ។ សារៈសំខាន់នៃការចាប់យក VJ, កាលបរិច្ឆេទ, ពេលវេលាគឺត្រង់។ កម្មវិធីនិពន្ធក៏មានលក្ខណៈពិសេសទំនើប ងាយស្រួលចងចាំ។ ប្រវត្តិវិទូខ្មែរ បណ្ឌិត ប៉ាក សាភឿន និង ឃិន សិក្សាស្រាវជ្រាវប្រៀបធៀប និងការបកប្រែពេញលេញ វចនានុក្រមបារាំង។ |- | style="text-align:center;" | KK: រាជខ្មែររចនា គ. ១៨៦៩ តាម​បញ្ជា​របស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម។ កាលប្បវត្តិ, ត្រូវបានបែងចែកជាពីរភាគ។ វគ្គ១ រឿងនិទានប្រវត្តិសាស្ត្រ និពន្ធដោយព្រះបាទសុគន្ធបទ។ ព្រះអង្គ​បាន​នាំ​ចូល​និង​បង្កើត​ជា​ប្រទេស​ដែល​មាន​និកាយ​ព្រះពុទ្ធសាសនា។ |- | style="text-align:center;" | SP: ព្រះចៅអធិការវត្តខាងត្បូង ដែលនិពន្ធដោយ ព្រះអង្គម្ចាស់ ណុបវោត ជាបុត្ររបស់ដួង គ. ១៨៧៨។ រជ្ជទាយាទ វត្តខាងត្បូង។ SP មានគំរូស្រដៀងនឹង រង្វាស់កាលប្បវត្តិ KK ។ បានឃើញការបន្ថែមការបំប្លែង។ វត្ត​ព្រែក​ស្រង់​មួយ​ច្បាប់​មក​ពី​ពង្សាវតារ. |- | style="text-align:center;" | P48: សោររាជវង្សខ្មែរ វិទ្ធង្សនា សាវតារបារាំងចុងបូព៌ា (Ecole Française d'Extrème Orient) ចំលងពីកាលប្បវត្តិរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ដូចគ្នា នរោត្តម វត្តខាងត្បូងវត្ត SP. |- | style="text-align:center;" | P3: រាជធានី​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា bdei រៀបចំ​ដោយ​គណៈកម្មការ​ព្រះបរមរាជវាំង​នៅ គ. ១៨៧៨។ នេះ​ជា​ការ​បក​ប្រែ​របស់​អ្នក​ស្រាវ​ជ្រាវ​ជនជាតិ​បារាំង Jean Moura។ |- | style="text-align:center;" | P58: ព្រះរាជវង្សានុវង្សនៃស្តេចខាងត្បូងត្រូវបានចាក់សោបន្ទាប់ពីប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាស្វាមីគឺជាលំដាប់លំដោយចាប់ផ្តើមរវាងគ។ ១៨៩៤-១៨៩៥ ជា​ការងារ​របស់​គណៈកម្មការ​ថ្មី​ដែល​តែងតាំង​ដោយ​ព្រះបាទ​នរោត្តម។ គណៈកម្មាការនេះ ក្រោមអធិបតីភាពសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ដោយមានវត្តមានសម្ដេចសង្ឃ សុគន្ធ និសា។ ព្រះបាទនរោត្តមមិនពេញចិត្តនឹងការងារនោះទេ។ ប្រហែល​ជា​អ្នក​និពន្ធ​នេះ​មិន​បាន​ធ្វើ​អត្ថាធិប្បាយ​គណៈកម្មាការ​បង្ខូច​ទ្រង់ទ្រាយ​ដោយ​ចំណង់​ចំណូល​ចិត្ត​របស់​គាត់។ P58 ប្រវត្តិវិទូជនជាតិបារាំង Adhémard Leclère ទៅជាការបកប្រែជាភាសាបារាំង។ |- | style="text-align:center;" | P63: កូនសោរាជវង្ស Takeyoshi អប់រំ Amalekite ដែលបានចាប់ផ្តើមសរសេរនៅក្នុង គ. ឆ្នាំ 1903 ដោយ​គណៈកម្មាធិកា​រ​ថ្មី​ស្តី​ពី​ការ​បញ្ជា​របស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម​។ បន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តម ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិបានឡើងគ្រងរាជ្យនៅខែមេសា។ ឆ្នាំ 1904 បានបញ្ជាឱ្យគណៈកម្មការបន្តការចោទប្រកាន់របស់ពួកគេរហូតដល់ទីបញ្ចប់។ P63 ត្រូវ​បាន​រចនា​អត្ថាធិប្បាយ​តាម​លំនាំដើម ឯកសារ​ត្រូវ​បាន​កសាង​ឡើង​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​អង្គឌួង។ ឯកសារ​ទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​នៅ​ក្នុង​ឃ្លាំង​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​រាជវង្ស។ |- | style="text-align:center;" | DV: កាលប្បវត្តិ ប្រទេស ដែល​គេ​និយម​ហៅ​ថា វត្ត​កាលប្បវត្តិ ។ ប្រវត្តិ DV ប្រហែល​ជា​ត្រូវ​បាន​សរសេរ​នៅ​ចុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 1930 ឬ​ដើម​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 1940 ដោយ​ Ven Hash Wat ស៊ុយអែត​ក្នុងស្រុក​កណ្តាល​ខេត្ត​កណ្តាល។ គំរូឯកសារ DV ដូចជាការដកស្រង់កាលប្បវត្តិ P58 និង VJ ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត គេអាចកត់សម្គាល់បានថា DV មានលំនាំដូចគ្នាបេះបិទក្នុងការធ្វើបទបង្ហាញ ត្រឡាច ពង្សាវតារ កំពង់អេង ដែលមានចំណងជើងថា ខ្មែរអស្ចារ្យ។ |- |} == ច្បាប់ចម្លង និងការបកប្រែ == ច្បាប់ចម្លងនៃឆ្នាំ 1818, 1869, 1878, 1903, 1934, 1941 និង 1966 ឥឡូវនេះត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុង Departement des Manuscriptes ក្នុងទីក្រុងប៉ារីស មានភាពខុសប្លែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទម្រង់ និងប្លង់។ ច្បាប់ចម្លងនៃឆ្នាំ 1818 ត្រូវបានបកប្រែជាលើកដំបូងជាភាសាបារាំងដោយ [[អឺណិស្ត៍ ឌូដា ដឺ ឡាក្រេ|Ernest Doudart de Lagrée]] និងបោះពុម្ពដោយ Francis Garnier (Chronique Royale du Cambodge, 1871) ។ ការបកប្រែឆ្នាំ 1880 របស់ [[អេធៀន អៃម៉ូនីញ៉េរ៍|Étienne Aymonier]] (Chroniques des anciens rois du Cambodge, 1880) ត្រូវបានបកប្រែឡើងវិញដោយ J. Moura ក្នុង 1883 Le royaume du Cambodge)។ នៅឆ្នាំ 1904 [[អេធៀន អៃម៉ូនីញ៉េរ៍|Étienne Aymonier]] បានបោះពុម្ភផ្សាយ Le Cambodge ដែលជាការបកប្រែមួយផ្សេងទៀតនៃ Chronicles ទាក់ទងទៅនឹងការសិក្សាប្រវត្តិសាស្រ្តចិន និងអ្នកនិពន្ធអឺរ៉ុបសម័យនោះ។ <ref name="seal"/> [[ហ្សក ម៉ាស្ប៉ឺរ៉ូ|Georges Maspero]] បោះពុម្ភផ្សាយ ''L'empire kmer, histoire និងឯកសារ'' ក្នុងឆ្នាំ 1904 ។ Martine Piat បោះពុម្ពសៀវភៅ Chroniques Royales Khmer ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៨ អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ [[ឃឹន សុខ|លោក ឃឹន សុខ]] បានបោះពុម្ពស្នាដៃរបស់គាត់ "Chroniques royales du Cambodge (De Banà Yàt jusqu'à la prize de Lanvaek de 1417 à 1595)) Traduction française avec comparison des différences version et introduction" and in 1981 Maklares Chroniques Royales du Cambodige៖ De 1594 ដល់ 1677។ Paris: École Française d'Extreme-Orient។ ទាំងពីរបានធ្វើការលើការពិនិត្យឡើងវិញជាប្រព័ន្ធ និងបរិបទ និងការបកស្រាយឡើងវិញនៃអតីតការបកប្រែភាសាបារាំង ដែលបានបង្កើនយ៉ាងខ្លាំងនូវតម្លៃប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រភពទាំងនេះ។ <ref>{{Cite news|date=December 16, 2005|title=Piecing fragments of history together|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/national/piecing-fragments-history-together|access-date=May 12, 2015}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Review of books |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=5773868 |access-date=May 12, 2015 |publisher=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto; margin-bottom: 4%; font-weight:600; width:80%" ! colspan="22" style="text-align:center;font-size:110%; background:#dc143c; color:#fff;" |តារាងកាលប្បវត្តិនៃកាលប្បវត្តិរបស់ណាន <ref name="avat"/> |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | លេខ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ឈ្មោះ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ព្រឹត្តិការណ៍ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ក្បួន ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | វង្សត្រកូល |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |និព្វានបទ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៤៥/៦-១៣៥០ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | មិនទាក់ទងនឹងស្តេចមុនៗ |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ២ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |សិទ្ធន ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៥០-(៣ខែ) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ប្អូនប្រុស ១ |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៣ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |លំពង់រាជា ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៥០-១៣៥៣ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | កូនប្រុស 2 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៤ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |ចៅបាសាត ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ការឈ្លានពាន ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៥៣-១៣៥៥ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | កូនប្រុសរបស់ស្តេចសៀម [[ឧទង|Ramadhipati]] |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៥ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |ចៅបាអាត ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៥៥-១៣៥៧ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ប្អូនប្រុស ៤ |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៦ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |ចៅកំបង់ពិសី ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៥៧- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | កូនប្រុសពៅរបស់ Ramadhipati (1 ខែ) |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៧ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |ស្រីសុរិយាវង្ស ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៥៧-១៣៦៦ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ក្មួយប្រុស ៣ |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៨ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |បរមរាមា ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៦៦-១៣៧០ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ក្មួយប្រុស ៧ |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៩ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |ធម្មសោករាជ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៧០-១៣៧៣ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ប្អូនប្រុស ៨ |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១០ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |ឥន្ទ្ររាជ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ការឈ្លានពាន ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៧៣- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ព្រះរាជបុត្រ​របស់​ព្រះបាទ [[រាមរាជាធិរាជ|​បរមរាជា]] |- |} {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto; margin-bottom: 4%; font-weight:600; width:80%" ! colspan="22" style="text-align:center;font-size:110%; background:#dc143c; color:#fff;" |Chronological Charts of Chronicle of Samtec Cauva Vamn Juon<ref name="avat"/> |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Number ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Names ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Events ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Rule ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Genealogy |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Nibbanapad ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1340-1345 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of Ta Trasak Pha-Em (in legend) |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |2 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Siddhana(raja) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1345-(3 months) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |younger brother of 1 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |3 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |LaMba(raja) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1346-1348 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of 2 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |4 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Suriyodait ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |invasion by Siam King Ramadhipati ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1349-1362 (1353-1354: Escaped from the city) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of 1, cousin of 3 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |5 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Cau Pa Sat ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1353-1354 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of Siam king Ramadhipati |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |6 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Cau Pa At ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1354-(3 months) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |brother of 5 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |7 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Cau KtumpanBis ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1354-(1 month) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |youngest son of Ramadhipati |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |8 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Param Rama ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1362-1372 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of 3 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |9 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Dhammasokaraj ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1372-1400 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |brother of 8 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |10 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Sri Suriyovans ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1400-1413 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of 4 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |11 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Param Sokara ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1413-1416 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of 9 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |12 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Indaraja ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |invasion ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1416-(5 months ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of Siam King [[រាមរាជាធិរាជ|Baramraja]] |- |} == "សម័យកណ្តាល" == កាលប្បវត្តិភាគច្រើនសំដៅលើយុគសម័យប្រហែលពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 14 ដល់ដើមសតវត្សទី 16 ជា "សម័យកណ្តាល" នៃប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា។ ដូចសម័យក្រោយអង្គរ និងមុនសម័យ។ ប្រវត្ដិវិទូខ្លះប្រើពាក្យនេះទៅគ្រប់សម័យកាលនៃ [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|មជ្ឈិមសម័យ]] ។ <ref>{{Cite web |date=February 28, 2009 |title=Murder and Mayhem in Seventeenth Century Cambodia - The so-called middle period of Cambodian history, stretching from... - Reviews in History |url=http://www.history.ac.uk/reviews/item/4562 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615182814/http://www.history.ac.uk/reviews/item/4562 |archive-date=June 15, 2015 |access-date=June 14, 2015 |publisher=School of Advanced Study at the University of London |archivedate=មិថុនា 15, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150615182814/http://www.history.ac.uk/reviews/item/4562 }}</ref> យោង​តាម​កាលប្បវត្តិ​នៃ​នគរ​ណាន​សម័យ​នេះ​បាន​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1346 ក្រោម​រជ្ជកាល​របស់​ព្រះ​បាទ បរមនិព្វានបទ ។ កាលប្បវត្តិរបស់ VJ ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1340 ប្រហែល 6 ឆ្នាំមុនជាងកំណត់ត្រា ណាន ។ ព្រះបាទបរមនិព្វានបទសោយរាជ្យពីឆ្នាំ ១៣៤៦ ដល់ ១៣៥១ (កាលប្បវត្តិណាន)។ គ្មាន​ព័ត៌មាន​ណា​មួយ​ត្រូវ​បាន​គេ​ផ្តល់​ឱ្យ​អំពី​របៀប​ដែល​ទ្រង់​ទាក់ទង​នឹង​ស្តេច​ចុង​ក្រោយ​នៃ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ គឺ '''​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​បរមេ​ស្វេ​រ''' ។ == ភាពត្រឹមត្រូវនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងការយោងឆ្លងគ្នាជាមួយប្រភពខាងក្រៅ - ថៃ ឡាវ និងចិន - និងការអនុវត្តកម្រិតនៃភាពជាក់លាក់នៃប្រភពទាំងនេះ - ជម្លោះជាមួយការណាត់ជួបបានលេចឡើង ជាពិសេសក្នុងកំឡុងសតវត្សទី 14 និងទី 15 ព្រឹត្តិការណ៍យោធា និងនយោបាយក្នុងតំបន់សំខាន់ៗនៅតែមិនមានកំណត់ត្រា។ <ref>{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia/52483/Tai-and-Vietnamese-hegemony|title=Cambodia - history - geography - Tai and Vietnamese hegemony}}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត អត្ថបទជាច្រើនបានរៀបរាប់លម្អិតខុសពីធម្មតានៃជម្លោះ និងជម្លោះក្នុងចំណោមគ្រួសាររាជវង្ស រហូតដល់ការវាយតម្លៃច្បាស់លាស់នៃការដឹកនាំ និងការស្តីបន្ទោសព្រះមហាក្សត្រទន់ខ្សោយចំពោះសំណាងអាក្រក់របស់ជាតិ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SHK3AwAAQBAJ&q=Cambodian+Chronicles&pg=PA892|title=A Global Encyclopedia of Historical Writing, Volume 2 - Cambodian Chronicles|date=3 June 2014|isbn=9781134819980}}</ref> អ្នកប្រាជ្ញខ្លះច្រានចោលការកត់ត្រាទាំងនេះថាជារឿងមិនពិត - ដោយសារការពិតបាត់ជាក់ស្តែង អ្នកនិពន្ធមានទំនោរបង្កើតរឿង និងទទួលយករឿងព្រេងដើម្បីបំពេញចន្លោះប្រហោង។ <ref>{{Cite web |title=Siam Society - Journal of the Siam Society |url=http://siam-society.org/pub_JSS/jss_index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402154958/http://siam-society.org/pub_JSS/jss_index.html |archive-date=2 April 2015 |access-date=12 March 2015 |website=siam-society.org |archivedate=2 មេសា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402154958/http://siam-society.org/pub_JSS/jss_index.html }}</ref> កាលបរិច្ឆេទ ប្រវែង និងកម្រិតនៃការលុកលុយ និងការកាន់កាប់របស់ថៃមានភាពខុសប្លែកគ្នាក្នុងចំណោមកាលប្បវត្តិ។ <ref>{{Cite journal|last=Briggs|first=Lawrence Palmer|year=1948|title=Siamese Attacks On Angkor Before 1430|journal=The Far Eastern Quarterly|publisher=Association for Asian Studies|volume=8|issue=1|pages=3–33|doi=10.2307/2049480|jstor=2049480}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ជុំវិញការដួលរលំនៃអង្គរ តួនាទី និងសកម្មភាពរបស់ស្តេច និងឥស្សរជនមានភាពមិនច្បាស់លាស់។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZvWrAgAAQBAJ&q=Cambodian+Chronicles&pg=PA165|title=New Perspectives on the History and Historiography of Southeast Asia|isbn=9781136819643|date=13 May 2011}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Tricky Vandenberg |title=History of Ayutthaya - Ayutthayan Wars - 1556 |url=http://www.ayutthaya-history.com/Ayutthayan_Wars_1556.html |access-date=12 March 2015 |website=ayutthaya-history.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092941/http://www.ayutthaya-history.com/Ayutthayan_Wars_1556.html |archive-date=2 មេសា 2015 |url-status=dead }}</ref> [[ដេវិឌ ឆាណ្ឌល័រ|David Chandler]] ប្រកែកថានៅក្នុងករណីនៃ "Tiounn Chronicle" ដែលចងក្រងនៅចន្លោះឆ្នាំ 1928 និង 1934 ដោយរដ្ឋមន្ត្រីព្រះបរមរាជវាំង Tiounn, [He] "... បានទាញនៅលើជួរនៃកាលប្បវត្តិមុនៗ ... " ហើយត្រូវបានសរសេរថា "... ពី ទស្សនៈរបស់ស្តេច រវាងសម័យទេវកថា និងការចូលកាន់តំណែងរបស់ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិមុនីវង្ស (១៩២៧)...” ដោយមិនមានការបកស្រាយឡើយ។ កំណែដែលបានបោះពុម្ពដែលបានបោះពុម្ពត្រឹមតែមួយទសវត្សរ៍ក្រោយមក លុបចោលសម្ភារៈនៃប្រភពដើម។ គាត់ដកស្រង់អ្នកនិពន្ធ [[ម៉ៃឃើល វីកឃឺវី|ម៉ៃឃើល វីកឃឺរី]] នៅពេលគាត់កត់សម្គាល់ថា "...កាលប្បវត្តិ រួមទាំងរឿងមួយនេះ ដែលព្យាបាលព្រឹត្តិការណ៍មុនឆ្នាំ 1550 មិនអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន ហើយជារឿយៗត្រូវបានចម្លងចេញពីរាជវាំងថៃអំពីប្រទេសថៃ..." <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SHK3AwAAQBAJ&q=Cambodian+historical+Texts&pg=PA892|title=A Global Encyclopedia of Historical Writing, Volume 2 - Tiounn Chronicle|isbn=9781134819980|accessdate=19 May 2015|last1=Woolf|first1=D. R.|date=3 June 2014|publisher=Routledge}}</ref> ដោយសារកាលប្បវត្តិគឺជាប្រភពជាតិដ៏សំខាន់នៃសម័យក្រោយអង្គរ ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនបានផ្តល់តែសេចក្តីថ្លែងមិនច្បាស់លាស់អំពីព្រឹត្តិការណ៍ដែលអមជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃអង្គរជារាជធានី។ <ref>{{Cite web |date= |title=CAMBODIA 1975-1982 |url=http://michaelvickery.org/vickery1999cambodia.pdf |access-date=May 12, 2015 |publisher=Michael Vickery’s Publications}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Cambodia's cultural heritage considerations in Area Studies by Aratoi Hisao |url=http://translate.googleusercontent.com/translate_c?depth=1&hl=en&prev=search&rurl=translate.google.com.kh&sl=ja&u=http://angkorvat.jp/doc/studyonCambodia.pdf&usg=ALkJrhjsmYxvoyWrqJpbRPm7cyDT76gECg |access-date=12 March 2015 |website=googleusercontent.com}}</ref> យ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកប្រាជ្ញ ញឹម សុធាវីន សង្កត់ធ្ងន់លើការអនុវត្តជាក់ស្តែង៖ «ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ការវាយតម្លៃ និងការគិតគូរយ៉ាងម៉ត់ចត់លើប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រភពខាងក្រៅ និងអាហារូបករណ៍បន្ទាប់បន្សំ នឹងជួយបញ្ជាក់ជំហររបស់ខ្លួន ដែលជាលក្ខណៈអន្តរកាលនៃប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ និងជាប្រភពសំខាន់នៃការសិក្សា»។ <ref name="avat"/> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ]] nui6ckz2gztlppz80ygf7u5nz5x7kis 0 51605 342857 335087 2026-11-11T00:29:18Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342857 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Musée Guimet 897 09.jpg|រូបភាពតូច|បដិមាមកពីទូលព្រះធាតុខេត្តកំពង់ស្ពឺ, ប្រតិមា​នេះ​សព្វថ្ងៃ​ទុក​នៅ​សារមន្ទីរ​ហ្គីម៉េត៍ ប្រភពមក​ពី​ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ ]] '''''ប្រតីត្យសមុត្បាទ-គាថា (Pratītyasamutpāda-gāthā)''''' ហៅផងដែរថា ប្រតីត្យសមុត្បាទ-ធារណី ('''''Pratītyasamutpāda-dhāraṇī''''' ) ឬ '''''យេធម៌ាហេតុ''''' គឺជាខគម្ពីរ ( គាថា ) និង ធារណី ដែលពុទ្ធសាសនិកប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងសម័យបុរាណ មុខងារ ឬ មន្ត ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយ។ អក្ខរាវិរុទ្ធដ៏ពិសិដ្ឋ។ វាត្រូវបានគេរកឃើញជាញឹកញាប់ ឆ្លាក់នៅលើ [[ចៃត្យ|ចេតិយ]] [[ចេតិយ|ស្តូប]] រូប ឬដាក់ក្នុងចេតិយ។ <ref>{{Cite journal|date=Oct 1965|title=A New Document of Indian Painting Pratapaditya Pal|journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|pages=103–111|jstor=25202861}}</ref> ''ប្រតីត្យសមុត្បាទ-គាថា'' ប្រើជា [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្រ្កឹត]] ក៏ដូចជា [[ភាសាបាលី]] ។ វាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងផ្នែក ''មហាវគ្គ'' នៃ Vinaya Pitaka នៃ [[ព្រះត្រៃបិដក|បាលី]] ។ មន្ត្រ ត្រូវបានគេប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយ។ វាត្រូវបានគេប្រើនៅ Sarnath, Tirhut, Kanari Copperplate, Tagoung, Sherghatti, នៅជិត Gaya, ជួរឈរ Allahabad, Sanchi ជាដើម។ យោងតាមប្រភពគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនា ពាក្យទាំងនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយ Arahat Assaji (សំស្ក្រឹត: Aśvajit, អស្វជិត) នៅពេលសួរអំពីការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធ។ នៅនឹងកន្លែងនោះ [[សារីបុត្រ|ព្រះសារីបុត្ត]] (សំស្ក្រឹត: Śāriputra) បានដល់ដំណាក់កាលនៃ ការចូលចរន្ត ហើយក្រោយមកបានចែករំលែកខគម្ពីរនេះជាមួយមិត្តរបស់គាត់ [[មហាមោគ្គលាន|មោគ្គល្លាន]] (សំស្ក្រឹត: Maudgalyayana) ដែលបានចូលស្ទ្រីមផងដែរ។ រួច​ទៅ​គាល់​ព្រះពុទ្ធ​រួម​ជា​មួយ​សិស្ស ៥០០ នាក់ ហើយ​សុំ​ធ្វើ​ជា​សិស្ស​របស់​ព្រះអង្គ។ == អត្ថបទដើម == === ខ្មែរ === ក្នុងអក្សរខ្មែរសរសេរថា : យេ ធម៌ា ហេតុប្រភវា ហេតុំ តេសាំ តថាគត ហ្យវទត តេសាំ ច យោ និរោធ ឯវំ វាទី មហាស្រមណះ[[ឯកសារ:India,_Bihar,_Bodhgaya_-_Votive_Plaque_with_Figure_of_the_Buddha,_Temple_at_Bodhgaya,_and_Stupas_-_1985.219_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|រូបភាពតូច| បន្ទះសក្ការៈដែលមានរូបព្រះពុទ្ធនៅសារមន្ទីរសិល្បៈ Cleveland ដែលមានដើមកំណើតពីព្រះពោធិសត្វ ហើយមានរូបព្រះពុទ្ធបដិមានៅខាងក្រោម៖ ពង្រីកដើម្បីមើលអត្ថបទ]] === សំស្ក្រឹត === [[ឯកសារ:Amitabha_Mantra.png|រូបភាពតូច| រូបភាពនៃចម្លាក់ព្រះពុទ្ធដែលរកឃើញដោយ Stein នៅ គុហា Mogao ទីក្រុង Dunhuang ប្រទេសចិន។ ការឆ្លាក់គឺជាស៊េរីនៃ ធារណី និង មន្ត្រ ដែលចាប់ផ្តើមជាមួយ Pure Land Rebirth Dharani ប៉ុន្តែក៏រួមបញ្ចូលផងដែរនូវប្រភពដើមអាស្រ័យ គាថា ។ ]] [[ឯកសារ:Ye_Dharma.svg|រូបភាពតូច| ប្រភពដើមអាស្រ័យ ធារណី អក្សរ Ranjana និង [[អក្សរទីបេ|ទីបេ]]]] គាថា / ធារណី ជាភាសាសំស្រ្កឹត មានដូចតទៅ៖ <blockquote>ये धर्मा हेतु-प्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत्तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणः</blockquote>ការសរសេរតាមសូរស័ព្ទ IAST ៖<blockquote>ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat teṣāṃ ca yo nirodha evaṃ vādī mahāśramaṇaḥ</blockquote> === បាលី === ក្នុង [[ភាសាបាលី]] អត្ថបទនោះអានថាៈ<blockquote>‘යේ ධම්මා හේතුප්පභවා<nowiki></br></nowiki> තේසං හ<nowiki></br></nowiki> තේසංච යෝ ෝ<nowiki></br></nowiki> ඒවං වාදි මහා සමණෝ”</blockquote>ការបកប្រែជា [[អក្សរឡាតាំង]] ៖<blockquote>ye dhamma hetuppabhavā tesaṁ hetuṁ tathāgato āha,<nowiki></br></nowiki> tesaṃ ca yo nirodho evaṁvādī mahāsamaṇo។</blockquote> === ភាសាអង់គ្លេស === Daniel Boucher បកប្រែ​ដូច​តទៅ៖ <blockquote>ធម៌ ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​កើត​ពី​ហេតុ​នោះ [[តថាគត|ព្រះតថាគត]] ​បាន​សំដែង​នូវ​ហេតុ​ហើយ ។ ហើយអ្វីដែលជាការបញ្ឈប់របស់ពួកគេ។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង ( ស្រមន ) បានបង្រៀន។</blockquote>អធិប្បាយ​របស់​បាលី យក​ខ្សែ​ទី​មួយ​សំដៅ​ទៅ​កាន់​ទុក្ខ ( ទុក្ខ ) ទី​ពីរ​ដល់​ហេតុ​របស់​វា ( [[អរិយសច្ច៤|សមុទយ]] ) និង​ទី​៣ ដល់​ការ​រលត់​ទៅ ( និរោធ )។ === ទីបេ === នៅ ទីបេ ៖<blockquote><big>ཆོས་གང་རྒྱུ་བ</big> <big>ྱུང་དེ་དག་གི། །རྒྱུ་དང་དེ་འགོག་གང་ཡིན་པའང་། །དེ་བ</big> <big>ཞིན་གཤེགས་པས་བ</big> <big>ཀའ་སྩལ་ཏེ། །དགེ་སློང་ཆེན་པོས་དེ་སྐད་གསུངས།།</big> ឬ <big>ཆོས་རྣམ</big> <big>ས་ཐམ</big> <big>ས་ཅད་རྒྱུ་ལས་བ</big> <big>ྱུང་། །དེ་རྒྱུ་དེ་བ</big> <big>ཞིན་གཤེགས་པས་གསུངས། །རྒྱུ་ལ་འགོག་པ་གང་ཡིན་པ། །དགེ་སྦྱོང་ཆེན་པོས་འདི་སྐད་གསོུས</big></blockquote>ការបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈ Wylie គឺ៖<blockquote>chos gang rgyu byung de dag gi/ rgyu dang de 'gog gang yin pa'ng de bzhin gshegs pas bka' stsal te/ dge slong chen po de skad gsungs // chos rnams thams cad rgyu las byung/ de rgyu de paszhin gshegs gsungs/ rgyu la 'gog pa gang yin pa/ dge sbyong chen pos' di skad gsungs //</blockquote> == ការប្រើប្រាស់ == === ចានស្ពាន់នៅក្នុងការប្រមូល Schøyen === កន្លែងស្ពាន់មួយពីតំបន់ គន្ធរ (ប្រហែលជា Bamiyan ) ចុះកាលបរិច្ឆេទប្រហែលសតវត្សទី 5 នៃគ.ស មានបំរែបំរួលនៃ មន្ត្រ ។ វាហាក់ដូចជាមានកំហុសមួយចំនួន ឧទាហរណ៍ វាប្រើ តថាគត ជំនួស តថាគត ។ ឥឡូវនេះវាស្ថិតនៅក្នុង ការប្រមូល Schøyen ។ === នៅលើរូបព្រះពុទ្ធ === មន្ត្រ ជាញឹកញាប់ក៏ត្រូវបានគេឆ្លាក់នៅខាងក្រោមរូបព្រះពុទ្ធផងដែរ។ អេក្រង់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​មួយ (parikara) និង​រូប​ព្រះពុទ្ធ​ដែល​អម​ជាមួយ​នឹង​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​នៅ​សារមន្ទីរ​វិចិត្រសិល្បៈ ទីក្រុង​បូស្តុន។ ខណៈពេលដែលវត្ថុត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាខាងត្បូង មន្ត្រ ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌាសតវត្សទី ៨-៩ ប្រហែលជាមានប្រភពមកពីតំបន់ Pala ។ === សិលាចារឹកម៉ាឡេស៊ី === សិលាចារឹក Bukit Meriam សំស្ក្រឹតពី កេដៈ រួមបញ្ចូលពីរបន្ទាត់បន្ថែម។ សិលាចារឹកឥឡូវនេះស្ថិតនៅក្នុងសារមន្ទីរឥណ្ឌា កាល់កាតា។ សិលាចារឹកស្រដៀងគ្នាផ្សេងទៀតត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ កេដៈ ។   នៅទីនេះ ភាពប្លែកនៃអក្ខរាវិរុទ្ធអក្ខរាវិរុទ្ធមួយចំនួន (ឧ. អក្ខរាវិរុទ្ធ) ត្រូវបានធ្វើស្តង់ដារ។ បន្ទាត់អាចត្រូវបានបកប្រែជា:<blockquote>ធម៌​ទាំង​ឡាយ​ដែល​កើត​ពី​ហេតុ​នោះ ព្រះតថាគត​បាន​សំដែង​នូវ​ហេតុ​ហើយ ទើប​រលត់​ទៅ។ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​ យ៉ាងនេះ​ឯង ​ដែល​លះបង់​ច្រើន​បាន​បង្រៀន។ ដោយភាពល្ងង់ខ្លៅ, កម្មត្រូវបានបង្គរ; កម្មជាហេតុនៃកំណើត។ តាមរយៈចំណេះដឹង, កម្មផលមិនត្រូវបានបង្គរ; ដោយ​អវត្ដមាន​នៃកម្មផល បុគ្គល​មិន​បាន​កើត​ឡើង​វិញ​ទេ។</blockquote> === សិលាចារឹកខ្មែរ === យេ ធម៌ា ហេតុ ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅកម្ពុជាផងដែរ ដូចសិលាចារឹក K.820មកពីទួលព្រះធាតុខេត្តកំពង់ស្ពឺ សរសេរលើពុទ្ធបដិមា ye dhammā hetu-prabhavā _ tesaṁ hetuṁ tathāgato Avaca tesañ ca yo nirodho _ Evaṁ-vādī mahā-samano យេ ធម្មា ហេតុ ប្រភវា តេសំ ហេតុំ តថាគតោ អវច តេសំហេសញ ច យោ និរោធោ ឯវំ វាធិ មហា សមនោ ក្រៅពីនេះក៏មានសិលាចារឹក អង្គរបុរីKa.86 និងវត្តស្រះឈូក Ka.110 === សិលាចារឹក​អក្សរ​បល្លវ​ដែល​រក​ឃើញ​នៅ​ប្រទេស​ថៃ === ''យេ ធម៌ា ហេតុ'' ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសថៃ រួមទាំងកំពូលចេតិយដែលបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩២៧ ពីខេត្តនគរបឋម <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ ๒ บนสถูปศิลา |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/76 |access-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202000518/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/76 |archive-date=2024-12-02 |url-status=dead }}</ref> រួមជាមួយជញ្ជាំងនៃ ព្រះបឋមចេតិយ និងចេតិយមួយនៅ ព្រះបឋមចេតិយបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៦៣ <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ ๑ (ระเบียงด้านขวาองค์พระปฐมเจดีย์) |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/54 |access-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202054933/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/54 |archive-date=2024-12-02 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ ๓ (หน้าศาลเจ้าฯ) |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/88 |access-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204100947/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/88 |archive-date=2024-12-04 |url-status=dead }}</ref> ឥដ្ឋមួយបានរកឃើញនៅក្នុង ឆ្នាំ ១៩៦៣ ពី​ទីប្រជុំជន​ចរាខេសាមផាន់ ស្រុក​អ៊ូថុង នៃ​ខេត្ត​សុវណ៌បុរី <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ บนแผ่นอิฐ (สุพรรณบุรี) |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/150 |access-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202201433/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/150 |archive-date=2024-12-02 |url-status=dead }}</ref> សិលាចារឹក​ដែល​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៦៤ <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ ๔ (พระองค์ภาณุฯ ๑) |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/90 |access-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202174740/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/90 |archive-date=2024-12-02 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ ๕ (พระองค์ภาณุฯ ๒) |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/146 |access-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201192212/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/146 |archive-date=2024-12-01 |url-status=dead }}</ref> និង សិលាចារឹកត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៨០ ពីកន្លែងបុរាណវិទ្យា ស្រីទេប ។ <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ เมืองศรีเทพ |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/156 |access-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203002738/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/156 |archive-date=2024-12-03 |url-status=dead }}</ref> ទាំងអស់ត្រូវបានចារឹកជាអក្សរបល្លវ នៃភាសាបាលី ចុះថ្ងៃទី១២ នៃពុទ្ធសករាជ (ស.វ.ទី៧ ក្នុងស. ជាងនេះទៅទៀត មានអក្សរសំស្រ្កឹតនៃ ''យេ ធម៌ា ហេតុ'' ដែលបានចារឹកអក្សរ បល្លវ នៅក្នុង amulets ដីឥដ្ឋ បានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៨៩ ពីកន្លែងបុរាណវត្ថុក្នុងស្រុក Yarang នៃ ប៉ាតានី ចុះកាលបរិច្ឆេទដល់សតវត្សទី ៧ នៃគ.ស។ <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ บนพระสถูปพิมพ์ดินดิบเมืองยะรัง (แบบมีรูปสถูปองค์เดียว) แบบที่ ๑ |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/748 |access-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203064747/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/748 |archive-date=2024-12-03 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย &#124; จารึกเยธมฺมาฯ บนพระสถูปพิมพ์ดินดิบเมืองยะรัง (แบบมีรูปสถูปองค์เดียว) แบบที่ ๒ |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/3203 |access-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201150332/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/3203 |archive-date=2024-12-01 |url-status=dead }}</ref> ra79audeau2y2p364hbki1nm9g6ok68 0 51854 342866 335108 2026-11-11T01:29:17Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342866 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា|abbot=}}'''វត្តដងស័ក''' (วัดดงสัก) ជា [[វត្ត|​អារាមហ្លួង]] ​ក្រោម​បញ្ជា​របស់​ព្រះ​សង្ឃ [[មហានិកាយ|​មហានិកាយ]] ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ក្នុង [[ตำบลพงตึก|​ឃុំ​ពងទឹក]] ស្រុក​ថាម៉ាកា [[ខេត្តកញ្ចនបុរី|ខេត្ត​កញ្ជនបុរី]] វត្តនេះ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ <ref>{{Cite web |title=วัดดงสัก |url=http://binfo.onab.go.th/Temple/Temple-Detail-View.aspx?search=&pagesize=20&pageno=1&sortexpr=&sortorder=&NameTemp=%e0%b8%94%e0%b8%87%e0%b8%aa%e0%b8%b1%e0%b8%81&TypeTemp=&Sect=&Province=&District=&SubDistrict=&action=view&tid=8761&from=Temple-List-View.aspx_ |publisher=สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ }}{{Dead link|date=ឧសភា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ដើមឡើយជាវត្តអារាម។ ក្រោយ​មក អ្នក​ភូមិ​ឃើញ​ថា​គ្មាន​ប្រាសាទ​ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​សម្រាប់​ប្រតិបត្តិ​សាសនា និង​ពិធី​សាសនា​ឡើយ។ និងជាកន្លែងសម្រាប់ការសិក្សារបស់កុមារ ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​រួម​គ្នា​បរិច្ចាគ​ដី​សង់​ព្រះវិហារ និង​សង់​ទី​ជម្រក។ ដោយការនិមន្តព្រះសង្ឃមកពីស្រុកបាងផៃ ខេត្ត រាជបុរី បានក្លាយជាសង្ឃទីមួយ គាត់បាននាំយកព្រះពុទ្ធរូបធ្វើពីស៊ីម៉ងត៍ទំហំ ១៤ អ៊ីង [[ព្រះពុទ្ធផ្ចាញ់មារ|ក្នុងឥរិយា]]បថមារវិជ័យ មកជាមួយ ប៉ុន្តែការចល័តនេះបណ្តាលឱ្យមានស្នាមប្រេះជុំវិញរូបព្រះពុទ្ធ។ នៅពេលដែលស៊ីម៉ងត៍ត្រូវបានយកចេញ ឃើញ​ថា​វត្ថុ​ធាតុ​ព្រះពុទ្ធ​ពិត​គឺ​ព្រះ​បាបាតលោហៈ។ នៅ​ក្រោម​បាត​មាន​កំណាត់​ដែក​មួយ​ចេញ​មក​ដូច​ព្រះ​យ៉តថុង។ នៅ​កណ្តាល​បាតដៃ​ឆ្វេង​របស់​ព្រះអង្គ មាន​ត្រា​ព្រះ​ធម្មចក្រ​មួយ​ដ៏​លេចធ្លោ ។ នៅខាងក្នុងវត្តក៏ជាទីតាំងរបស់សារមន្ទីរវត្តដងស័កផងដែរ។ វា​ជា​កន្លែង​ស្តុក​វត្ថុ​បុរាណ​មួយ​ចំនួន​ដែល​រក​ឃើញ​ពី​តំបន់​បុរាណវិទ្យា ពងទឹក។ ជាមួយនឹងការសន្មត់ថា ធ្លាប់​ជា​ទីក្រុង​បុរាណ​មួយ​ដែល​មាន​ភាព​រីក​ចម្រើន​ខ្លាំង​ក្នុង [[ទ្វារវត្តី|​សម័យ​ទ្វាវតី]] ប្រហែល​ក្នុង​សតវត្ស​ទី ៥-៦ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​មាន​វត្ថុ​បុរាណ​ជា​ច្រើន​ក្នុង​សម័យ​ទ្វារវតី ដូច​ជា​គោម​សំរិទ្ធ។ រូបព្រះពុទ្ធដីឥដ្ឋ ព្រះវិស្ណុឆ្លាក់ពីថ្មរចនាបថព្រៃក្មេង និងព្រះពុទ្ធបដិមា ។ <ref>{{Cite web |title=พิพิธภัณฑ์วัดดงสัก |url=https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/357 |publisher=ฐานข้อมูลพิพิธภัณฑ์ในประเทศไทย |access-date=2025-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928122741/https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/357 |archive-date=2025-09-28 |url-status=dead }}</ref> == យោង == h0hqiqr5xrpn5829084x2j45jstlqov 0 52259 342853 334956 2026-11-10T23:29:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342853 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស|native_name=|conventional_long_name=ចនាសបុរៈ|common_name=|era=សតវត្សទី១០|year_start=សតវត្សទី១០|year_end=៩៧០|status=|life_span=|stat_year1=|stat_area1=|established_date2=|p1=|p2=|s1=|s2=|s3=|s4=|s5=|s6=|s7=|image_flag=|image_coat=|capital={{ill|មឿងសីមា|fr}}|common_languages=|religion=[[ពុទ្ធសាសនា]], [[ព្រហ្មញសាសនា]]|government_type=មហាក្សត្រ|today=[[ថៃ]]|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=|image_map={{Location map+ | Thailand | AlternativeMap = Thailand location map Topographic.png | width = 200 | caption = | float = center | places = {{Location map~ | Thailand | lat_deg = 14.924 | lon_deg = 101.797 | label = មឿងសីមា |position = top |background = #ffaa00aa }} }}|image_map_caption=ទីតាំងនៃ{{ill|មឿងសីមា|th|เมืองเสมา}}ចំណុចកណ្ដាលនៃចនាសបុរៈ}} '''ចនាសបុរៈ''' ឬ '''ចនាឝ''', '''ឝ្រី ចនាឝ''' ( {{Lang-zh|迦羅舍}} ) ជានគរបុរាណមួយ ដែលមានទីតាំងនៅជ្រលងភ្នំខាងលើនៃ [[ទន្លេមូល|ទន្លេ មូន]] ក្នុងតំបន់ [[ភាគឦសាន (ថៃ)|ឥសាន្ត]] ភាគឦសាននៃប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន។ {{Sfn|Goodall|Revire|2023}} នគរនេះត្រូវបានរៀបរាប់នៅក្នុងសិលាចារឹក Bô Ika (K. 400) ដែលបង្កើតឡើងនៅ មឿងសីមា  [[នគររាជសីមា|ខេត្ត នគររាជសីមា]] ចុះកាលបរិច្ឆេទ  ៧៩០ គ.ស. <ref name="ika">{{Cite web |date=2023 |title=จารึกบ่ออีกา |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/332 |access-date=26 September 2023 |publisher=[[Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre]] |language=th |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925233350/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/332 |archive-date=25 កញ្ញា 2023 |url-status=dead }}</ref> និងនៅក្នុងសិលាចារឹកលេខ 117 ឝ្រីចនាឝ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ [[ខេត្តព្រះនគរស្រីអយុធ្យា|ខេត្តអយុធ្យា]] ។ <ref name="sric">{{Cite web |date=2023 |title=จารึกศรีจานาศะ |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/313 |access-date=26 September 2023 |publisher=[[Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre]] |language=th |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925234032/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/313 |archive-date=25 កញ្ញា 2023 |url-status=dead }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ ==   សិលាចារឹកជាភាសា [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] និង [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] រកឃើញនៅ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|អយុធ្យា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៩ ចុះថ្ងៃទី ៩៣៧ នៃគ.ស រៀបរាប់អំពីអ្នកគ្រប់គ្រងបួននាក់នៃស្រីចនាស ព្រះមហាក្សត្រ​ទី​១ ដែល​បាន​គ្រង​រាជសម្បត្តិ​ដំបូងបង្អស់​នៅ​ចា​នា​សៈបុ​រី គឺ​ព្រះបាទ​ស​ន្ទ​រប​រា​ក្រម ។ ព្រះមហាក្សត្រ​អង្គ​នេះ​មាន​ព្រះរាជបុត្រ​មួយអង្គ​មាន​ព្រះនាម​ថា ភគ​វត្ត ដែល​បានប្រសូត បុត្រ​ពីរ​ព្រះអង្គ គឺ​មា​រប​តិ​សិង្ហ​វ​រ័​ន្ម​ដែលជា​ព្រះរៀម និង​មង្គល​វ​រ័​ន្ម ដែលជា​ព្រះអនុជ ។ សិលាចារឹក ក៏បាន​បញ្ជា​ក់ទៀត ថា ព្រះអង្គម្ចាស់​មា​រប​តិ​សិង្ហ​វ​រ័​ន្ម បានក្លាយ​ទៅជា​អធិបតី​គ្រប់គ្រង​នគរ​ចា​នា​សៈបុ​រៈ រីឯ​ព្រះអនុជ​របស់​ព្រះអង្គ​វិញ គឺជា​អ្នក​ដែល​បាន​កសាង​រូបសំណាក​ដំណាង​ឲ្យ​ព្រះ​មាតា​របស់​ទ្រង់ ក្រោមរូបភាព​នៃ​ព្រះ​សិវៈ ឬ​ព្រះ​ឥសូរ ។​ ក្នុងឆ្នាំ ៨៥៩ គ.ស. <ref name="sric"/> ពេលវេលានៃការបង្កើត ចនាសបុរៈ នៅមិនទាន់ដឹងនៅឡើយ។ ​តាម​ប្រសាសន៍​របស់លោក សឺ​ដេ​ស ព្រះរាជវង្សានុវង្ស [[ទ្វារវត្តី|​ខ្មែរ]] ​ ដែល​បាន​គ្រប់គ្រង​នៅ [[ជនជាតិមន|​​ខេត្តអយុធ្យា]] ​ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ជា​ភាគ​កណ្តាល​ប្រទេស​ថៃ។ យោងតាមសិលាចារឹករបស់បូអ៊ីកា និងស្រីចនាស ដែលសរសេរជាភាសាខ្មែរ វាច្បាស់ជាស្ថិតនៅលើបរិវេណនៃឥទ្ធិពលនៃ [[ទ្វារវត្តី|ខ្មែរ]] ដែលជាបណ្តាញនៃរដ្ឋទីក្រុងនៅតំបន់ទំនាបចៅពញា។ យោងតាមអត្ថបទទាំងនេះ ទាំង [[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] និង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ត្រូវបានប្រតិបត្តិក្នុងសហគមន៍។ បន្ទាប់ពីរជ្ជកាលរបស់ ​មា​រប​តិ​សិង្ហ​វ​រ័​ន្ម នគរនេះ ត្រូវបានបញ្ចូលគ្នាជាមួយ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៥]] យោងតាមសិលាចារឹកទីក្រុងបុរាណសីមា (ចុះកាលបរិច្ឆេទ គ.ស.៩៧០) ដែលរៀបរាប់អំពីព្រះនាម ''ទ្រិធភក្តិសិង្ហវរ្ម័ន'' ដែលត្រូវបានសន្មតថាជាព្រះនាមថ្មីរបស់ ​មា​រប​តិ​សិង្ហ​វ​រ័​ន្ម ដែលតួនាទីត្រូវបានកាត់បន្ថយ។ <ref name="last">{{Cite web |date=2023 |title=จารึกเมืองเสมา |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/353 |access-date=26 September 2023 |publisher=[[Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre]] |language=th |archivedate=18 មេសា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250418155947/https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/353 |url-status=dead }}</ref> មូលហេតុដែលស្ដេចប្រកាសការគ្រប់គ្រងនេះប្រហែលជាមានបញ្ហានៅក្នុងប្រទេស ព្រោះនៅឆ្នាំ៩២៨ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤បានប្រកាសខ្លួនជាស្ដេចនៅកោះកេរ ខណៈដែលក្មួយទ្រង់គឺព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី២សោយរាជ្យនៅយសោធបុរៈ ប្រហែលដោយការមិនពេញចិត្តទើបប្រកាសការគ្របគ្រង។ សិលាចារឹកនេះនិយាយថាបានបន្តពីភគទត្តដែលជាព្រាហ្មណ៍ធ្លាប់គ្រប់គ្រងនៅតំបន់ជ្រោយម៉ាឡាយូនៅសតវត្សទី៦ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] bvyibamiahrmxvwwekuuc2kencthd7t 0 52934 342847 339070 2026-11-10T23:11:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342847 wikitext text/x-wiki '''''កំពង់''''' (Kampong , កាមពង់ ។ ពាក្យនេះជាភាសា Za'aba Spelling, '''''កាមពង់''''' (''Kampung)'' ជាភាសា [[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] ទំនើប និង [[ភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] ) គឺជាពាក្យសម្រាប់ ភូមិ មួយប្រភេទក្នុង [[ប្រ៊ុយណេ|ប្រទេសប្រ៊ុយណេ]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ឥណ្ឌូ]] [[ម៉ាឡេស៊ី|នេស៊ី]] [[ហ្វីលីពីន|ម៉ាឡេស៊ី ហ្វីលីពីន]] និង [[សិង្ហបុរី]] និងជា 'កំពង់' នៅ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ។ ពាក្យនេះអនុវត្តចំពោះភូមិប្រពៃណី ជាពិសេសជនជាតិដើមភាគតិច។ ពាក្យនេះក៏ត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើតំបន់ អនាធិបតេយ្យ ក្នុងទីក្រុង ឬការអភិវឌ្ឍន៍ និងតំបន់ជុំវិញនៅក្នុងទីក្រុង និងទីក្រុងនានាក្នុងប្រទេសប្រ៊ុយណេ ឥណ្ឌូនេស៊ី ម៉ាឡេស៊ី សិង្ហបុរី ហ្វីលីពីន កម្ពុជា [[ស្រីលង្កា]] និង កោះណូអែល ។ ការរចនា និងស្ថាបត្យកម្មនៃភូមិ ''កំពង់'' ប្រពៃណីត្រូវបានតម្រង់ទិសដៅសម្រាប់កំណែទម្រង់ដោយអ្នកទីក្រុង និងអ្នកសម័យទំនើប។ ភូមិទាំងនេះក៏ត្រូវបានកែសម្រួលដោយស្ថាបត្យករសហសម័យសម្រាប់គម្រោងផ្សេងៗ។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == ពាក្យ ''Kampung'' ឬ ''Kampong'' មកពីភាសា [[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] ហើយត្រូវបានបកប្រែជាភាសាអង់គ្លេសថា "ភូមិ" ។ នៅប្រទេសសិង្ហបុរី ''អក្ខរាវិរុទ្ធ'' បុរាណនៅតែបន្តប្រើ រីឯការប្រកបពាក្យ ''kampung'' គឺស្តង់ដារនៅប្រទេសម៉ាឡេស៊ី និងឥណ្ឌូនេស៊ី។ នៅប្រ៊ុយណេ អក្ខរាវិរុទ្ធទាំងពីរអាចផ្លាស់ប្តូរបាន។ <ref name="KMGSG">{{Cite web |last=HuiQi Yow |first=Samantha |date=26 May 2021 |title=Singapore's last surviving village |url=https://www.bbc.com/travel/article/20210525-singapores-last-surviving-village |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509134823/https://www.bbc.com/travel/article/20210525-singapores-last-surviving-village |archive-date=9 May 2025 |access-date=10 September 2025 |website=www.bbc.com |publisher=[[BBC News]]}}</ref> ពាក្យ​ជា​ភាសា​អង់គ្លេស​ថា​« ​បរិវេណ ​»​ដែល​សំដៅ​ទៅ​លើ​ការ​អភិវឌ្ឍ​ក្នុង​ទីប្រជុំជន​ត្រូវ​បាន​គេ​គិត​ថា​បាន​មក​ពី ''​កាមពង់'' ​។ <ref>{{Cite web |title=From 'Kampong' to 'Compound': Retracing the forgotten connections |url=http://singapurastories.com/kampungcompound-houses/kampungcampongcompound/ |website=singapurastories.com |access-date=2025-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112165124/http://singapurastories.com/kampungcompound-houses/kampungcampongcompound/ |archive-date=2025-11-12 |url-status=dead }}</ref> == ប្រ៊ុយណេ == នៅ​ប្រ៊ុយណេ ពាក្យ ''​កាមពង់'' សំដៅ​ជា​ចម្បង​ទៅ​លើ ​ផ្នែក​រង ​កម្រិត​ទី​បី និង​ទាប​បំផុត​នៅ​ក្រោម ​ស្រុក ( ដេរ៉ា ) និង <nowiki><i id="mwOQ">មុកិម</i></nowiki> (អនុស្រុក) ។ ផ្នែកខ្លះនៃក្រុង ''កាមពង់'' គឺជាភូមិក្នុងន័យសង្គម ដូចដែលបានកំណត់ដោយអ្នកស្រាវជ្រាវផ្នែកនរវិទ្យា ចំណែកខ្លះទៀតអាចបម្រើសម្រាប់តែជំរឿន និងគោលបំណងរដ្ឋបាលផ្សេងទៀត។ អ្នកផ្សេងទៀតត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងដែនកំណត់ទីក្រុងនៃរដ្ឋធានី [[បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់|បង់ដាសេរីបាហ្គាវ៉ាន់]] ឬចូលទៅក្នុងទីក្រុងក្បែរនោះ។ ''កាមពង់'' ​មួយ​ត្រូវ​បាន​ដឹក​នាំ​ដោយ {{Lang|ms|គឺតួកាមពង់}} ឬ មេភូមិ ។ តាម​ប្រព័ន្ធ​ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ វា​ជា​ធម្មតា​មាន ​សាលា​បឋមសិក្សា និង {{Lang|ms|បារ៉ៃរាយ៉ា}} ឬ {{Lang|ms|dewan kemasyarakatan}} ដែលស្មើនឹង មជ្ឈមណ្ឌលសហគមន៍ ។ ដោយសារ ''ខេត្តកំពង់ធំ'' ជាច្រើនមានអ្នករស់នៅមូស្លីមច្រើនលើសលុប នីមួយៗក៏អាចមានវិហារឥស្លាមសម្រាប់ការសូត្រធម៌ Jumu'ah ឬថ្ងៃសុក្រ និងសាលារៀនដែលផ្តល់ការអប់រំបឋមសិក្សាសាសនាឥស្លាមជាកំហិតសម្រាប់សិស្សមូស្លីមនៅក្នុងប្រទេស។ <ref>{{Cite news|last=Azahari|first=Izah|date=21 October 2017|title=Brunei will remain a MIB-guided nation, thanks to religious education|work=Borneo Bulletin|url=https://borneobulletin.com.bn/brunei-will-remain-a-mib-guided-nation-thanks-to-religious-education/|url-status=dead|access-date=29 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120073502/https://borneobulletin.com.bn/brunei-will-remain-a-mib-guided-nation-thanks-to-religious-education/|archive-date=20 November 2018}}</ref> នៅប្រ៊ុយណេ ''កាមពង់'' ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអក្ខរាវិរុទ្ធត្រឹមត្រូវ ហើយជម្រើសទាំងពីរគឺជារឿងធម្មតានៅក្នុងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ និងឈ្មោះទីកន្លែងផ្លូវការ។ ឧទាហរណ៍ Keriam ដែលជាភូមិមួយនៅ ក្នុងស្រុក Tutong ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ''Kamp '''Ung''' Keriam'' ដោយនាយកដ្ឋានអង្កេត ប៉ុន្តែ ''Kamp '''Ong''' Keriam'' ដោយ នាយកដ្ឋានសេវាប្រៃសណីយ៍ ដែលទាំងពីរជានាយកដ្ឋានរដ្ឋាភិបាល។ <ref>{{Cite web |title=Geoportal |url=http://survey.gov.bn/web/survey_department/map |access-date=2017-09-10 |website=Brunei Survey Department}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Postcodes |url=http://post.gov.bn/SitePages/postcodes.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518223351/http://www.post.gov.bn/SitePages/postcodes.aspx |archive-date=2018-05-18 |access-date=2017-09-10 |website=Brunei Postal Services Department |archivedate=2018-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180518223351/http://www.post.gov.bn/SitePages/postcodes.aspx }}</ref> == កម្ពុជា == នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា " ''កំពង់'' " ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីពិពណ៌នាអំពីកន្លែងមួយនៅលើទន្លេ ឬមាត់បឹង ដែលមនុស្សអាចចតទូកតូចៗឯកជនរបស់ពួកគេ។ វាក៏សំដៅលើកន្លែងចតសម្រាប់សាឡាងពាណិជ្ជកម្ម ឬដឹកអ្នកដំណើរ និងទូក ដូចជាសាឡាង- កំពង់ចម្លងអ្នកលឿង និងកំពង់ចម្លង អរិយក្សត្រ ជាដើម។ ពាក្យថា ''កំពង់'' ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលទំនងជារាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ ដោយសារភាពជិតស្និតជាមួយ [[ជនជាតិចាម្ប៍|ជនជាតិចាម]] អូទ្រីស ដើម្បីដាក់ឈ្មោះទីកន្លែងដូចជា ខេត្ត ស្រុក ឃុំ និងភូមិ។ ឧទាហរណ៍មួយចំនួនរួមមានៈ ខេត្ត ''កំពង់សោម'' (ក្រុងកំពង់សោម បច្ចុប្បន្នខេត្តព្រះសីហនុ) ''កំពង់ចាម'' ''កំពង់ធំ'' ''កំពង់ឆ្នាំង'' និង ''កំពង់ស្ពឺ'' ។ ស្រុក ''កំពង់ត្រាច'' ''កំពង់ត្រឡាច'' និង ''ស្រុកកំពង់សៀម'' ឃុំ ''កំពង់ឃ្លាំង'' និង ''ឃុំកំពង់ក្តី'' ; និងភូមិ ''កំពង់ប្រាសាទ'' ''កំពង់ក្របី'' និង ''ភូមិកំពង់អ៊ួរ។'' (ទំព័រ ៣៧ ជួន ណាត ''វចនានុក្រម កម្ពុជា'' វិទ្យាស្ថាន ប៊ូឌី''ញ'' រាជធានីភ្នំពេញ ឆ្នាំ ១៩៦៧)។ ដោយផ្អែកលើឧទាហរណ៍ខាងលើ អត្ថន័យនៃ ''កំពង់'' នៅក្នុង [[ភាសាខ្មែរ]] ក៏អាចកំណត់បានថាជា "តំបន់ ឬកន្លែងនៅជិតទន្លេ ឬបឹងដែលមនុស្សដាក់ឈ្មោះថាជារបស់ខ្លួនបន្ទាប់ពីពួកគេបានមកដល់ ឬបង្កើតសហគមន៍នៅពេលក្រោយ"។ == ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី == [[ឯកសារ:Kampung_Naga_Java110.jpg|រូបភាពតូច|ផ្ទះប្រពៃណី និងស្រះទឹកនៃ កាមពង់ ណាហ្គា ដែលជាភូមិប្រពៃណី Sundanese នៅ ជ្វាខាងកើត [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី]] ។]] នៅ [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|​ប្រទេស​ឥណ្ឌូណេស៊ី]] ​, ''{{Lang|id|កាមពង់}}'' ជាទូទៅសំដៅទៅលើ ភូមិមួយ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាផ្ទុយពី {{Lang|id|កូតា}} [[ភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] ("ទីក្រុង" ជាភាសាអង់គ្លេស)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ទីក្រុង និងទីប្រជុំជនភាគច្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីដំបូងឡើយមានបណ្តុំនៃ កាមពង់ ការតាំងទីលំនៅ។ ''កាមពុង'' មាន ៤ យ៉ាង។ ពួកវាគឺ៖ ''កាមពុង'' ខាងក្នុងទីក្រុង ដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ និងមានប្រជាជនរស់នៅ ១០០,០០០ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ ''ក'' ណ្តាលក្រុងកំពុង ដែលមានប្រជាជនរស់នៅពី ២០,០០០ - ៤០,០០០ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ; ''កាមពង់'' ដែលមានដង់ស៊ីតេទាបខ្លាំង; និងវាយលុក ''ក្រុង'' កំពុង ដែលប្រជាជននៅរាយប៉ាយតាមទីប្រជុំជន។ <ref>{{Cite journal|last=Ford|first=Larry R|date=October 1993|title=A Model of Indonesian City Structure|url=https://archive.org/details/sim_geographical-review_1993-10_83_4/page/374|journal=Geographical Review|volume=83|issue=4|pages=374–396|bibcode=1993GeoRv..83..374F|doi=10.2307/215821|jstor=215821}}</ref> == ម៉ាឡេស៊ី == [[ឯកសារ:Riverside_kampong_on_road_from_Kuantan_to_Dungun_August_1964.jpg|alt=Huts by a river|រូបភាពតូច|''មាត់ទន្លេ'' កាមពុង តាមផ្លូវពី ក្វាន់តាន ទៅ ឌុងអ៊ុន ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤។]] នៅប្រទេសម៉ាឡេស៊ី កាមពង់ ត្រូវបានកំណត់ថាជា ''តំបន់'' ដែលមានប្រជាជន ១០,០០០ ឬតិចជាងនេះ។ ចាប់តាំងពីសម័យប្រវត្តិសាស្ត្រមក គ្រប់ភូមិម៉ាឡេបានដំណើរការក្រោមការដឹកនាំរបស់ ''ប៉េងហ៊ូលូ'' (មេភូមិ) ដែលមានអំណាចក្នុងការស្តាប់រឿងរដ្ឋប្បវេណីនៅក្នុងភូមិរបស់គាត់ (សូមមើល តុលាការម៉ាឡេស៊ី សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិត)។ ភូមិម៉ាឡេជាទូទៅមាន វិហារឥស្លាម ឬ ''ស៊ូរ៉ា'' វាលស្រែ ឬចម្ការ និងផ្ទះជនជាតិម៉ាឡេដែលធ្វើពីឈើនៅលើបង្គោល។ វាជារឿងធម្មតាទេដែលឃើញទីបញ្ចុះសពនៅជិតវិហារអ៊ីស្លាម។ ផ្លូវ​កខ្វក់ ​គឺ​ជា​ផ្លូវ​ធម្មតា​ជាង​ផ្លូវ​ក្រាល​កៅស៊ូ​សម្រាប់​អ្នក​ភូមិ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​មក​រវាង ''​កាមពង់'' ។ == ហ្វីលីពីន == នៅប្រទេសហ្វីលីពីន ជាពិសេសនៅភាគខាងត្បូង ដែលគ្រប់គ្រងដោយ ម៉ូរ៉ូម៉ូស្លីម ពាក្យ ''កាមពង់'' ក៏ត្រូវបានអនុម័តដែរ ប៉ុន្តែក្នុងទម្រង់ ជាភាសាអេស្ប៉ាញ បានក្លាយជា ''កាមពូ'' ។ ឈ្មោះនេះខ្លួនវាដើមឡើយជាឥទ្ធិពលនៃមហាអំណាចមូស្លីមម៉ាឡាយ៉ានដែលបានឈ្នះនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសហ្វីលីពីនដូចជា ស៊ុលតង់នៃស៊ូលូ ស៊ុលតង់នៃម៉ាហ្គីដាណាវ ស៊ុលតង់នៃប៊ូយ៉ាន និង ស៊ុលតង់នៃឡាណាវ ។ <ref>{{Cite book|last1=Sakai|first1=Minako|title=Regional Minorities and Development in Asia|publisher=Routledge|year=2009|page=124|url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf|isbn=978-0-415-55130-4|archive-date=2014-10-13}}</ref> ជាពិសេស ស៊ុលតង់នៃស៊ូលូ ព្រោះវានៅជិតនឹងការរីករាលដាលនៃ វប្បធម៌ម៉ាឡេ ឥទ្ធិពលរបស់វាគឺគួរឱ្យកត់សម្គាល់ណាស់នៅក្នុងវាក្យសព្ទ ក្នុងករណីនេះពាក្យ ''កាមពង់'' ។ ឧទាហរណ៍​នៃ​កន្លែង​មួយ​ដែល​គេ​ហៅ​ថា ''កាមពង់'' គឺ​ជា barangay ក្នុង ​ទីក្រុង Zamboanga, namley Campo Islam ឬ Kampung Islam ( {{Literal translation|Islamic Village}} <span class="gloss-text">ឥស្លាម</span> <span class="gloss-quot">។</span> <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Campo Islam, Zamboanga City, Philippines |url=https://www.zamboanga.com/barangay/campo_islam.htm |access-date=October 2, 2025 |website=www.zamboanga.com |publisher=Zamboanga |language=en}}</ref> == សិង្ហបុរី == ''កាមពង់'' ប្រពៃណីធ្លាប់បានរីករាលដាលពាសពេញប្រទេសសិង្ហបុរី ប៉ុន្តែមានមនុស្សតិចណាស់ដែលរស់រានមានជីវិតបានសព្វថ្ងៃនេះ ភាគច្រើននៅលើកោះដាច់ស្រយាលដូចជា Pulau Ubin ជាដើម។ ក្នុង​អំឡុង​សតវត្ស​ទី​២០ ''កំពង់'' ​ជា​ច្រើន​ស្ថិត​នៅ​លើ ​ដី​គោក ។ ''កាមពង់'' ទាំងនេះច្រើនតែមានមនុស្សរស់នៅច្រើនកុះករ ហើយចាត់ទុកថាជាកន្លែងមិនល្អ និងមិនល្អសម្រាប់រស់នៅ ដោយ ''កាមពង់'' ជាច្រើនខ្វះអនាម័យត្រឹមត្រូវ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] loc18v0l9ob188tggcj9utvfws78cp4 0 53326 342850 333912 2026-11-10T23:12:54Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342850 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព | native_name = {{nobold|Board of Peace}} | image_flag = | flag_type = និមិត្តសញ្ញា | image_coat = Board of Peace Logo Text.svg | symbol_type = និក្ខិត្តសញ្ញា | image_map = Map of the Board of Peace (accepted invitations).svg | image_map_size = | image_map_caption = បណ្ដារដ្ឋដែលមានថ្នាក់ដឹកនាំទទួលយកការអញ្ជើញចូលក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព | type = | membership = [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព#ប្រទេសដែលទទួលការអញ្ជើញ|មើលខាងក្រោម]] | admin_center_type = | admin_center = [[វ៉ាស៊ីនតោន]] | languages_type = ភាសា | languages = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]<ref name="charter" /> | leader_title1 = ប្រធាន | leader_name1 = [[ដូណាល់ ត្រាំ]] | sovereignty_type = ​ស្ថាបនកម្ម | established_event2 = ប្រកាស | established_date2 = ២៩ កញ្ញា ២០២៥ | established_event3 = [[សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨០៣ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|អាណត្តិត្រូវបានប្រគល់]] | established_date3 = ១៧ វិច្ឆិកា ២០២៥ | established_event4 = ធម្មនុញ្ញត្រូវបានចុះ | established_date4 = ២២ មករា ២០២៦ | website = | footnotes = }} '''ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព'''<ref>{{Cite web|title=សហរដ្ឋអាមេរិកអញ្ជើញកម្ពុជាចូលរួមជារដ្ឋសមាជិកស្ថាបនិក នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព|url=https://pressocm.gov.kh/archives/119528|website=អង្គភាពព័ត៌មាន និងប្រតិកម្មរហ័ស|date=22 January 2026|access-date=23 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260606163029/https://pressocm.gov.kh/archives/119528|archive-date=6 មិថុនា 2026|url-status=dead}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Board of Peace) គឺជាអង្គការមួយ ដែលបានស្ថាបនាឡើងដោយ[[ប្រធានាធិបតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ដូណាល់ ត្រាំ]] ក្នុងគោលបំណងលើកកម្ពស់[[ការរក្សាសន្តិភាព]]សកល។<ref name="charter">{{Cite web|title= Full text: Charter of Trump's Board of Peace|url=https://www.timesofisrael.com/full-text-charter-of-trumps-board-of-peace/|website=The Times of Israel|date=18 January 2026|last=Magid|first=Jacob|access-date=23 January 2026}}</ref> ក្រុមប្រឹក្សានេះត្រូវបានស្នើបង្កើតឡើងនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥ ហើយត្រូវបានលេចចេញជារូបរាងផ្លូវការនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៦។<ref name="auto5">{{Cite news |last=Mancini |first=Ryan |date=15 January 2026 |title=Trump announces Gaza 'Board of Peace' has been formed |url=https://thehill.com/homenews/administration/5692121-trump-announces-board-of-peace-gaza/ |access-date=23 January 2026 |work=The Hill}}</ref><ref name=":2">{{cite magazine|title=Trump Unveils Gaza 'Board of Peace' at Davos and Lauds Overseas Accomplishments|url=https://time.com/7357067/trump-gaza-board-of-peace-members-davos/|date=22 January 2026|access-date=30 January 2026|magazine=Time|last1=Cleary|first1=Olivia-Anne|last2=Sutherland|first2=Callum|archive-date=24 មករា 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124020537/https://time.com/7357067/trump-gaza-board-of-peace-members-davos/|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{cite news |title=Trump Launches 'Board of Peace' in Davos |url=https://foreignpolicy.com/2026/01/22/board-of-peace-charter-signing-ceremony-trump-davos-member-countries-gaza/|date=22 January 2026 |access-date=30 January 2026 |work=Foreign Policy|last=Davey|first=Maxine}}</ref> [[សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨០៣ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] បានស្វាគមន៍ក្រុមប្រឹក្សាមួយនេះ ក៏ដូចជា[[គណៈកម្មាធិការជាតិសម្រាប់រដ្ឋបាលហ្កាហ្សា]] ក្នុងការជួយដំណើរកសាងឡើងវិញនូវតំបន់[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]នៅក្រោយសង្គ្រាម និងបានអនុញ្ញាតឱ្យពង្រាយកងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពបណ្តោះអាសន្ន។ ក្រុមអ្នករិះគន់បានអះអាងថា ស្ថាប័ននេះមានមិនមានលក្ខណៈរូបរាងអ្វីដូចដែលបានចែងក្រោមសេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨០៣ ឡើយ ខណៈកាសែត ''The Guardian'' បានសម្ដៅលើក្រុមប្រឹក្សានេះថា "ក្លឹបត្រូវបង់ប្រាក់ដើម្បីចូលលេង" ក្រោមការគ្រប់គ្រងផ្ដាច់មុខដោយដូណាល់ ត្រាំ ជាជាងយន្តការផ្តោតលើតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref name="theguardian5">{{cite news |last=Borger |first=Julian |date=20 January 2026 |title=Trump's board of peace is an imperial court completely unlike what was proposed |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jan/20/trumps-board-of-peace-is-an-imperial-court-completely-unlike-what-was-proposed |access-date=23 January 2026 |work=The Guardian}}</ref> គិតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន មានតែប្រទេសចំនួន ១៩ ប៉ុណ្ណោះក្នុងចំណោមប្រទេសអញ្ជើញសរុប ៦២ ប្រទេសដែលបានចុះហត្ថលេខាលើធម្មនុញ្ញនៃក្រុមប្រឹក្សានេះ ខណៈប្រទេសភាគច្រើននៅទ្វីបអឺរ៉ុបគឺមិនទាន់គាំទ្រ ឬខ្លះបានចេញមុខប្រឆាំងតែម្តងចំពោះស្ថាបនកម្មនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពនេះ។<ref name="auto1">{{cite web |title=Starmer turns away from Trump’s Board of Peace as US-UK tensions mount |url=https://www.ft.com/content/159bc866-1f2a-44eb-8bff-ff7c73749def|website=ft.com |access-date=23 January 2026 |publisher=The Financial Times}}</ref><ref name="politico2">{{cite news |title=France rejects Trump Gaza peace board invite over fears it wants to supplant UN |url=https://www.politico.eu/article/france-rejects-trump-gaza-peace-board-invite-over-fears-it-wants-to-supplant-un/ |access-date=23 January 2026 |work=Politico}}</ref> មេដឹកនាំនៃបណ្ដាប្រទេសតិចតួចណាស់នៅជុំវិញពិភពលោក បានទទួលយកការអញ្ជើញរបស់ត្រាំជាសាធារណៈ ឬបាននិយាយបញ្ជាក់ថាតើពួកគេបានបង់ប្រាក់ចូលជាសមាជិកភាព។<ref>{{cite news |title=Trump's ‘Board of Peace’ could upend world order, but faces pushback from allies |url=https://www.nbcnews.com/world/gaza/trump-board-peace-world-order-pushback-allies-price-tag-rcna254851 |access-date=23 January 2026 |work=NBC News|last=Bradley|first=Matt|date=21 January 2026|last2=Williams|first2=Abigail|last3=Dean|first3=Sarah}}</ref> អ្នកជំនាញមួយចំនួនបាននិយាយថា លោកត្រាំកំពុងតែព្យាយាមបង្កើតជម្រើសថ្មីមួយទៀតជំនួសឱ្យ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ដោយមានតែលោកម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលមានសិទ្ធិអំណាចវេតូ។<ref name="ap1">{{cite news |title=Sweden says no to Trump's peace council |url=https://www.aftenposten.no/verden/i/xr362p/sverige-sier-nei-til-trumps-fredsraad |access-date=24 January 2026 |work=Aftenposten |quote=Eksperter og kritikere mener Trump forsøker å gjøre rådet til et alternativ til FNs sikkerhetsråd der bare han selv har vetomakt.|last=Drabløs|first=Øystein Tronsli|date=21 January 2026}}</ref> ប្រទេសបារាំងបានសម្តែងក្ដីព្រួយបារម្ភដោយខ្លាចក្រុមប្រឹក្សានេះដណ្តើមតួនាទីរបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អសប)<ref name=politico2/> ខណៈលោកត្រាំវិញបាននិយាយអះអាងថា ក្រុមប្រឹក្សាថ្មីរបស់លោកគឺ "អាច" នឹងជំនួសកន្លែងអង្គការសហប្រជាជាតិបាន។<ref name="timesofis">{{cite news |title=Trump says Board of Peace ‘might’ replace United Nations, but wants UN to continue |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-says-board-of-peace-might-replace-united-nations-but-wants-un-to-continue/ |access-date=24 January 2026 |work=Times of Israel|last=Magid|first=Jacob|date=20 January 2026}}</ref> លើសពីនេះ លោកត្រាំក៏បាននិយាយការពារក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពលោកផងដែរ ដោយបានសម្ដៅលើវាថាជា "ក្រុមប្រឹក្សាដ៏អស្ចារ្យបំផុត និងមានកិត្យានុភាពបំផុតដែលមិនធ្លាប់មាន ផ្គុំចេញឡើងនៅក្នុងពេលនិងកន្លែងដ៏សំខាន់"<ref name="auto5"/> និងជា "ក្រុមប្រឹក្សានៃមេដឹកនាំដែលមានកិត្យានុភាពបំផុតដែលមិនធ្លាប់មាន"។<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/23/trump-revokes-canadas-invitation-to-join-board-of-peace</ref> ==សាវតារ== {{See also|ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា}} [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីកើតមាន[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធជាបន្តបន្ទាប់]]ដែលធ្វើឡើងដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] និងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើនទៀតទៅលើ[[ខណ្ឌខាងត្បូង (អ៊ីស្រាអែល)|តំបន់ភាគខាងត្បូង]]ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣។<ref name="APtalks">{{Cite web |last1=Anna |first1=Cara |last2=Magdy |first2=Samy |date=2025-10-04 |title=What to know as key talks to end the war in Gaza begin |url=https://apnews.com/article/gaza-israel-palestinians-hamas-war-explainer-d5c5057d2fe9e2e255215850b454f601 |access-date=2026-01-24 |website=AP News }}</ref> អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីអង់គ្លេសគឺលោក[[ថូនី ប៊្លែរ]] គឺជាបុគ្គលដំបូងដែលបានស្នើដាក់តំបន់ហ្កាហ្សាឱ្យស្ថិតនៅក្រោម[[អាជ្ញាធរអន្តរកម្មអន្តរជាតិហ្កាហ្សា|រដ្ឋបាលអន្តរជាតិ]]កាលពីខែសីហា ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{cite news |last1=Badshah |first1=Nadeem |title=Tony Blair attends White House meeting with Trump on postwar Gaza |work=The Guardian |date=27 August 2025 |url=https://www.theguardian.com/politics/2025/aug/27/tony-blair-attends-white-house-meeting-with-trump-on-postwar-gaza }}</ref> មកដល់ចុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានបង្ហាញនូវ[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា|ផែនការមួយស្រដៀង]]ទៅនឹងគំនិតរបស់ប៊្លែរ ហើយមួយខែក្រោយមក វាក៏ត្រូវបាន[[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែល]] និងក្រុមហាម៉ាស់ទទួលយកដោយផ្នែក។<ref name="APtalks" /> [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨០៣ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨០៣ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អសប]] នៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៥ ដោយស្វាគមន៍ការបង្កើតនូវក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពរបស់ត្រាំនេះឡើង។<ref name="UN News>{{Cite web |date=17 November 2025 |title=UN Security Council authorizes temporary international force for Gaza |url=https://news.un.org/en/story/2025/11/1166391 |website=UN News}}</ref> សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨០៣ នោះក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យក្រុមប្រឹក្សានេះដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងរក្សាស្ថេរភាពអន្តរជាតិទៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាផងដែរ។<ref name="UN News/> [[រដ្ឋសភានៃសហរដ្ឋអាមេរិក]]មិនមានតួនាទីក្នុងការបើកអនុញ្ញាតដំណើរការគម្រោងមួយនេះទេ ហើយវាត្រូវបានគេ{{by whom|date=January 2026}}សម្ដៅថាជា ការប៉ុនប៉ងដណ្តើមអំណាចចុងក្រោយថ្មីៗដោយត្រាំ។<ref>{{cite news |title=The glaring problem(s) with Trump’s newly unveiled ‘Board of Peace’ |url=https://www.ms.now/rachel-maddow-show/maddowblog/the-glaring-problems-with-trumps-newly-unveiled-board-of-peace |access-date=24 January 2026 |work=MS NOW}}</ref> បន្ទាប់ពីការចូលជាធរមាននៃកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្កាហ្សាអស់រយៈពេលពីរថ្ងៃ លោកថូនី ប៊្លែរក៏បានជួបជាមួយអនុប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីន លោក[[ហ៊ូសេន អាល់-ស្ឆែក]] នៅថ្ងៃទី១២ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ ក្នុងប្រទេសហ្សកដានី ដើម្បីពិភាក្សាអំពីការកសាងស្ដារតំបន់ហ្កាហ្សាឡើងវិញ។<ref>{{Cite news |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/pa-chiefs-deputy-meets-tony-blair-to-discuss-truce-and-gazas-reconstruction/ |title=PA chief's deputy meets Tony Blair to discuss truce and Gaza's reconstruction |first=Nurit|last=Yohanan |date=12 October 2025 |work=Times of Israel}}</ref> នៅល្ងាចនៃថ្ងៃដដែរនោះ លោកត្រាំបានប្រកាសថា "សង្គ្រាមត្រូវបានបញ្ចប់ហើយ" ហើយបានបន្ថែមទៀតថា ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពនឹងត្រូវបង្កើតឡើងនៅពេលឆាប់ៗបំផុត។<ref>{{cite news |title=Gaza latest: Trump wants to 'rebuild Gaza' after 'historic day' – but avoids stance on Palestinian state |work=Sky News |url=https://news.sky.com/story/gaza-hostages-israel-hamas-war-latest-release-palestinian-prisoners-sky-news-live-13443931?postid=10344120#liveblog-body }}</ref> ==ប្រវត្តិ== នៅដើមខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ អតីតអ្នកសម្របសម្រួលពិសេសរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ដំណើរការសន្តិភាពមជ្ឈិមបូព៌ា លោក[[នីកូលៃ មឺឡាដេណូហ្វ]] ត្រូវគេរាយការណ៍ថា លោកត្រូវបានជ្រើសតាំងឱ្យបម្រើការជាអគ្គនាយកនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព។ ក្រោយមក លោកមឺឡាដេណូហ្វក៏បានចូលជួបប្រជុំជាមួយនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] និងអនុប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីន លោកហ៊ូសេន អាល់-ស្ឆែក។<ref>{{Cite news |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-meets-with-former-un-mideast-envoy-tapped-to-represent-board-of-peace/|title=Netanyahu meets with former UN Mideast envoy tapped to represent Board of Peace|work=The Times of Israel |date=January 8, 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ មានគេបានរាយការណ៍ថា ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិក លោកដូណាល់ ត្រាំ នឹងប្រកាសឈ្មោះបុគ្គលដែលលោកនឹងតែងតាំងឱ្យចូលរួមក្នុងថ្នាក់ដឹកនាំក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពក្នុងរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ខាងមុខ។ ជាការឆ្លើយតប អ្នកនាំពាក្យក្រុមហាម៉ាស់ លោកហាហ្សេម កាសេម បានអំពាវនាវឱ្យពន្លឿនដំណើរការបង្កើតគណៈកម្មាធិការបច្ចេកាធិបតេយ្យប៉ាឡេស្ទីនឡើង។<ref>{{Cite web |last1=Shurafa |first1=Wafaa |last2=Magdy |first2=Samy |date=2026-01-12 |title=Drone strike kills 3 in Gaza as Hamas prepares to transfer governance to new committee |url=https://apnews.com/article/gaza-israel-hamas-drone-strike-governance-f59c7e742149366e67549e7dd2e10309 |access-date=2026-01-24 |website=AP News }}</ref> ដំណាក់កាលទីពីរនៃកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្កាហ្សាបានចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ ដោយគេបានបន្តរាយការណ៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្ញើលិខិតអញ្ជើញទៅកាន់បណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនឱ្យចូលរួមជាសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សារបស់លោក ហើយកិច្ចប្រជុំជាលើកដំបូងនឹងត្រូវបើកទ្វានៅខាងក្រៅកិច្ចប្រជុំកំពូល[[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]នៅសប្តាហ៍បន្ទាប់។<ref>{{cite news |last=Ravid |first=Barak |title=White House announces "phase two" of Gaza ceasefire deal |url=https://www.axios.com/2026/01/14/gaza-phase-two-hamas-disarm-israel |work=Axios |date=14 January 2026}}</ref> លោកត្រាំបានប្រកាសពីការបង្កើតក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពឡើងនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ តាមរយៈសារបង្ហោះនៅលើបណ្ដាញសង្គម​ ''Truth Social'' ថា "ខ្ញុំបាទមានកិត្តិយសខ្ពង់ខ្ពស់យ៉ាងក្រៃលែងក្នុងការប្រកាសពីការបង្កើតក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពឡើង។ សមាសភាពសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សានេះនឹងត្រូវប្រកាសក្នុងពេលឆាប់ៗនេះ ប៉ុន្តែខ្ញុំអាចនិយាយដោយប្រាកដថា វាគឺជាក្រុមប្រឹក្សាដ៏អស្ចារ្យ និងមានកិត្យានុភាពបំផុតដែលបានបង្កើតឡើង រាប់ទាំងគ្រប់ពេល និងទីកន្លែង"។<ref name="auto5"/> [[File:P20260122DT-0544 President Donald Trump participates in the Board of Peace Charter Announcement and Signing ceremony.jpg|thumb|ត្រាំកំពុងចូលរួមពិធីប្រកាស និងចុះហត្ថលេខាលើធម្មនុញ្ញនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព នៅឯវេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក ក្នុងថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ ប្រធានាធិបតីអាហ្សង់ទីន លោក[[ហាវីអ៊ែរ មីលេយ៍]] និងព្រមទាំងឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាហ្សង់ទីនប្រចាំសហរដ្ឋអាមេរិក បានរួមគ្នាប្រកាសថា ប្រធានាធិបតីត្រាំបានអញ្ជើញប្រទេសអាហ្សង់ទីនជាផ្លូវការឱ្យចូលរួមក្នុងក្រុមប្រឹក្សា និងក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកមួយ។<ref name="straitsarg">{{cite news |title=Argentina's Milei, Turkey's Erdogan invited to join Trump's Gaza 'Board of Peace' |url=https://www.straitstimes.com/world/united-states/milei-erdogan-invited-to-join-trumps-gaza-board-of-peace |access-date=27 January 2026 |work=The Straits Times |date=17 January 2026}}</ref><ref name="arginfobae">{{cite news |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Donald Trump invitó a Javier Milei a integrar el Board of Peace, una organización para resolver conflictos globales |url=https://www.infobae.com/politica/2026/01/17/donald-trump-invito-a-javier-milei-a-integrar-el-board-of-peace-una-organizacion-para-resolver-conflicto-globales/ |access-date=27 January 2026 |work=Infobae |date=17 January 2026 }}</ref> ប្រធានាធិបតីតួកគី លោក[[រ៉េសិប តាយីប អ៊ែរដូហ្កាន]] និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីកាណាដា លោក[[ម៉ាក ខារនី]]ក៏បានទទួលការអញ្ជើញពីត្រាំផងដែរ ខណៈលោកខារនីបានបញ្ជាក់ពីបំណងចូលរួម។<ref name="straitsarg"/> នាយករដ្ឋមន្ត្រីអាល់បានី លោក[[អេឌី រ៉ាម៉ា]]បានបង្ហោះសារនៅលើបណ្ដាញសង្គម[[ហ្វេសប៊ុក]]ថា ប្រទេសអាល់បានីត្រូវបានអញ្ជើញដោយផ្ទាល់ឱ្យចូលរួម និងក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព ដោយលោកបានសម្ដៅលើការអញ្ជើញនេះថាជាការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិដ៏សំខាន់ និងជាសញ្ញានៃភាពរីកចម្រើនរបស់អាល់បានីនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។‬<ref name="CNA-Jan17">{{Cite web |date=17 January 2026 |title="Albania, be one of the founding members of the Peace Board"/ Donald Trump invites Rama |url=https://www.cna.al/english/politike/shqiperia-te-jete-nje-nga-anetaret-themeluese-te-bordit-te-paqes-donald-i452476 |access-date=27 January 2026 |website=CNA}}</ref><ref>{{Cite web |title=Albania part of the Gaza Peace Board, Rama thanks Trump for the "personal" invitation: Proud of my country |url=https://www.voxnews.al/english/politike/trump-ftoi-ramen-per-te-qene-pjese-e-bordit-te-paqes-per-gazen-reagon-k-i108331 |access-date=27 January 2026 |website=Vox News}}</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ ត្រាំបានលើកឡើងថា "អង្គការសហប្រជាជាតិគឺមិនដែលជួយខ្ញុំឡើយ" ហើយនេះជាហេតុផលដែលលោកសម្រេចបង្កើត "ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព" ឡើង<ref name=timesofis/> ហើយបានអះអាងថែមទៀតថា ក្រុមប្រឹក្សារបស់លោក "អាច" នឹងជំនួសកន្លែងអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news |title=Trump Could Still Lead Board of Peace After Term Ends, US Says |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-20/trump-suggests-board-of-peace-could-supplant-united-nations |access-date=27 January 2026 |work=Bloomberg|archive-url=https://archive.ph/l7Rkj|archive-date=24 January 2026|url-status=live|last1=Sullivan|first1=Kate|date=20 January 2026|last2=Martin|first2=Eric}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ លោកត្រាំបានរៀបចំពិធីចុះហត្ថលេខាលើធម្មនុញ្ញស្ថាបនាក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព នៅខាងក្រៅ[[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកលើកទី ៥៦]] នៅទីក្រុង[[ដាវ៉ូស]]។ មេដឹកនាំ និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសមកពី ១៩ ប្រទេស បានចូលរួមពិធីចុះហត្ថលេខាលើធម្មនុញ្ញស្ថាបនិកនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពនេះនៅទីក្រុងដាវ៉ូស។<ref name=":2" /><ref name=":3" /> នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] បានសម្រេចចិត្តមិនចូលរួមពិធីចុះហត្ថលេខានោះ ដោយសារតែមានការព្រួយបារម្ភថា លោកអាចនឹងត្រូវអាជ្ញាធរស្វីសចាប់ខ្លួន បន្ទាប់ពីពួកគេបានប្រកាសពី "កាតព្វកិច្ចសហការ" ជាមួយនឹងដីកាចាប់ខ្លួនលោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូដែលចេញដោយ[[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]] ទាក់ទងនឹងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមរបស់លោក។<ref>{{cite web |last1=Rozovsky |first1=Liza |title=Netanyahu to skip Board of Peace signing amid ICC arrest warrant |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2026-01-21/ty-article-live/trump-we-think-we-know-the-location-of-body-of-the-last-israeli-hostage-in-gaza/0000019b-de80-d195-a9bb-de81cb990000?liveBlogItemId=396245579#396245579 |website=Haaretz |access-date=27 January 2026 |date=21 January 2026}}</ref> ==រចនាសម្ព័ន្ធ== [[File:Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg|thumb|upright|លោកដូណាល់ ត្រាំត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធាន ដោយផ្អែកតាមធម្មនុញ្ញនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព និងជាសមាជិកពេញមួយជីវិត។]] ធម្មនុញ្ញនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពបានគូសបញ្ជាក់ពីរចនាសម្ព័ន្ធពហុកម្រិតនៅក្នុងអង្គការ ដែលរួមមានដូចតទៅ៖<ref name="Sudworth">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c07xvv9r422o |title=Big names on Trump's peace panel face huge challenges in Gaza |first1=John|last1=Sudworth |date=17 January 2026|work=BBC}}</ref> * [[ដូណាល់ ត្រាំ]] ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានអស់មួយជីវិត * ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពចម្បង ដែលភាគច្រើនមានមេដឹកនាំនៃប្រទេសសមាជិក។ មេដឹកនាំមកពីប្រមាណហុកសិបប្រទេសត្រូវបានអញ្ជើញ។ * ក្រុមប្រឹក្សាប្រតិបត្តិ ដែលមានការងារផ្តោតលើការទូត និងការវិនិយោគផ្សេងៗ។ វាមានសមាជិកចំនួនប្រាំពីររូបដែលត្រូវបានតែងតាំង។ * ក្រុមប្រឹក្សាប្រតិបត្តិ​ហ្កាហ្សា មានមុខងារ​ដឹកនាំ[[​គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​សម្រាប់​រដ្ឋបាលហ្កាហ្សា]]។ ប្រធាន​គណៈកម្មាធិការ​នេះគឺ ​លោក[[នីកូលៃ មឺឡាដេណូហ្វ]] ដែលរូបលោកត្រូវបានតែងតាំង​ជាសមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សារួមជាមួយ​សមាជិក​ដប់រូប​ផ្សេងទៀត ហើយបានទទួលគោមរងារជា​តំណាង​ជាន់ខ្ពស់​សម្រាប់​ហ្កាហ្សា។ ===ប្រធាន=== យោងតាមធម្មនុញ្ញនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព លោកដូណាល់ ត្រាំត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធាននៃអង្គការនេះ។ លោកមិនស្ថិតនៅក្រោមការកំណត់អាណត្តិអ្វីទេ ហើយជាបុគ្គលតែម្នាក់គត់ដែលមានសិទ្ធិអំណាចតែងតាំងអ្នកស្នងតំណែងបន្តពីលោកនៅពេលអនាគត។ មានតែប្រធាន ពោលគឺលោកដូណាល់ ត្រាំប៉ុណ្ណោះ ដែលមានសិទ្ធិអាចអញ្ជើញប្រទេសនានាឱ្យចូលរួមក្រុមប្រឹក្សានេះបាន។ លោកប្រធានក៏មានសិទ្ធិអំណាចផ្តាច់មុខនៅក្នុងការបង្កើត កែប្រែ ឬរំលាយអង្គភាពបុត្រសម្ព័ន្ធណាមួយរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពផងដែរ។ កំណែប្រែ ឬវិសោធនកម្មណាមួយទៅលើធម្មនុញ្ញ ក៏ដូចជាទិសដៅបញ្ជារបស់រដ្ឋបាលដែលចេញដោយក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព គឺសុទ្ធតែត្រូវឆ្លងកាត់ការអនុម័តពីលោកប្រធានជាមុនសិនមុនពេលត្រូវអនុវត្ត។<ref name="charter"/> តំណែងជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពរបស់ត្រាំគឺឯករាជ្យ មិនជាប់ពាក់ព័ន្ធអ្វីទៅនឹងតំណែងប្រធានាធិបតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិករបស់លោកឡើយ ហើយលោកក៏បានបង្ហាញចំណាប់អារម្មណ៍ចង់បន្តធ្វើជាប្រធានពេញមួយជីវិតរបស់លោកដែរ។<ref>{{cite news |last=Khan |first=Mariam |title=Trump could potentially chair Board of Peace for life; $1 billion contributions are voluntary: US official |url=https://abcnews.go.com/International/trump-potentially-chair-board-peace-life-1-billion/story?id=129400459 |access-date=27 January 2026 |work=ABC News |date=21 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |last= Grillo |first= Francesco|title=Donald Trump's Board of Peace signed at Davos: key points I took away from my visit to the ski resort |url=https://theconversation.com/donald-trumps-board-of-peace-signed-at-davos-key-points-i-took-away-from-my-visit-to-the-ski-resort-274140 |website=The Conversation |date= 23 January 2026 |access-date= 27 January 2026 }}</ref><ref>{{cite web |last= Drummond |first= Michael|title=Who's on Trump's Board of Peace – and who said no|url=https://news.sky.com/story/what-is-trumps-board-of-peace-and-is-it-going-to-replace-the-un-13497460|website=Sky News |date= 22 January 2026 |access-date= 27 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Doucet |first= Lyce|title=Could Trump's new Board of Peace sideline the struggling UN? |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn8jj228g2vo|website=BBC News |date= 22 January 2026 |access-date= 27 January 2026}}</ref> ===សមាជិកភាព=== [[File:Board of Peace Membership.svg|thumb|upright=1.35|ប្រទេសតាមស្ថានការណ៍បច្ចុប្បន្ន៖ {{legend|#f9d14d|ទទួលការអញ្ជើញ}} {{legend|#f75e25|ត្រូវបានអញ្ជើញ}} {{legend|#225ea8|បដិសេដមិនចូលរួម}} {{legend|#238b45|ការអញ្ជើញត្រូវបានដក}}]] រដ្ឋប្រទេសប្រមាណ ៦០ ប្រទេសបានទទួលការអញ្ជើញឱ្យចូលរួមក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពតាមរយៈលោកដូណាល់ ត្រាំ។<ref>{{Cite news |date=19 January 2026 |title=World leaders show caution on Trump's broader 'Board of Peace' amid fears for UN |url=https://www.reuters.com/world/europe/world-leaders-show-caution-trumps-broader-board-peace-amid-fears-un-2026-01-18/ |access-date=28 January 2026 |work=Reuters|last1=Irish|first1=John|last2=Rinke|first2=Andreas}}</ref> គ្មានប្រទេសណាមួយមកពីតំបន់[[អាហ្វ្រិកឧបសាហារ៉ា]]ត្រូវបានអញ្ជើញឡើយ។ បណ្ដាប្រទេសខាងក្រោមនេះត្រូវបានអញ្ជើញចូលរួមក្នុងនាមជាសមាជិកស្ថាបនិក។ រដ្ឋប្រទេសណាដែលមានបំណងចង់ក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព ត្រូវតែបង់ប្រាក់ថវិកាចំនួន ១ ពាន់លាន[[ដុល្លារអាមេរិក]]ទៅក្នុងមូលនិធិបេឡាដែលគ្រប់គ្រងដោយត្រាំ ឬបើគ្មានបំណងបង់ទេនោះ ប្រទេសនោះអាចចូលជាសមាជិកបានតែស្ថិតក្រោមអាណត្តិបីឆ្នាំ ហើយអាចបន្តបានអាស្រ័យទៅលើការសម្រេចចិត្តរបស់ត្រាំ។<ref>{{Cite web |last=Irish |first=John |orig-date=2026-01-18 |editor-last=Heavens |editor-first=Louise |title=Trump's Gaza peace board charter seeks $1 billion for extended membership, document shows |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trumps-gaza-peace-board-charter-seeks-1-billion-extended-membership-document-2026-01-18/ |website=[[រ៉យទ័រ|Reuters]] |quote=A draft charter sent to about 60 countries by the U.S. administration calls for members to contribute $1 billion in cash if they want their membership to last more than three years, according to the document seen by Reuters.}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 January 2026 |title=Shield, gold and US-centric globe: Why Trump's 'Board of Peace' logo is raising eyebrows |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/shield-gold-and-us-centric-globe-why-trumps-board-of-peace-logo-is-raising-eyebrows/articleshow/127166625.cms |access-date=28 January 2026 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ====ប្រទេសដែលទទួលការអញ្ជើញ==== ប្រទេសខាងក្រោមបានចុះហត្ថលេខាលើធម្មនុញ្ញនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព៖<ref name=":2" /> {{columns-list|colwidth=15em|style=width: 900px| * {{flagu|កាតា}}<ref name="jointstatement">{{cite news |last1= |title=Saudi Arabia, Turkey, Egypt, Jordan, Indonesia, Pakistan, Qatar, UAE join Trump's 'Board of Peace' |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/saudi-arabia-turkey-egypt-jordan-indonesia-pakistan-qatar-uae-join-trumps-board-2026-01-21/ |access-date=28 January 2026 |work=Reuters |date=21 January 2026}}</ref> * {{flagu|កាហ្សាក់ស្ថាន}}<ref>{{Cite web |last=Sabi |first=Ulpan |date=19 January 2026 |title=Trump invites Tokayev and Kazakhstan to the Peace Council |url=https://en.tengrinews.kz/kazakhstan_news/trump-invites-tokayev-and-kazakhstan-to-the-peace-council-270730/ |access-date=28 January 2026 |website=Tengri News }}</ref> * {{flagu|កូសូវ៉ូ}}<ref>{{Cite news |date=21 January 2026 |title=Trump letër Osmanit, e fton Republikën e Kosovës të bëhet shtet themelues i Kartës së Bordit të Paqes |url=https://www.gazetaexpress.com/trump-leter-osmanit-e-fton-republiken-e-kosoves-te-behet-shtet-themelues-i-kartes-se-bordit-te-paqes/ |access-date=28 January 2026 |work=Gazeta Express}}</ref> * {{flagu|តួកគី}}<ref name="jointstatement"/> * {{flagu|ប៉ាគីស្ថាន}}<ref>{{Cite web |last=Ministry of Foreign Affairs of the Government of Pakistan |date=21 January 2026 |title=Pakistan Accepts Invitation for Joining the Board of Peace (BoP) with the View to Achieving Lasting Peace in Gaza |url=https://mofa.gov.pk/press-releases/pakistan-accepts-invitation-for-joining-the-board-of-peace-bop-with-the-view-to-achieving-lasting-peace-in-gaza#:~:text=Donald%20J.%20Trump%2C%20Pakistan%20would,Nations%20Security%20Council%20Resolution%202803. |access-date=28 January 2026 |website=mofa.gov.pk}}</ref> * {{flagu|ប៉ារ៉ាគ្វេ}}<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Trump invitó a Erdogan, Al Sisi, Milei y Peña a unirse al Consejo de la Paz que tendrá a cargo la administración de la Franja de Gaza |url=https://www.infobae.com/america/mundo/2026/01/17/trump-invito-a-erdogan-al-sisi-y-milei-a-unirse-al-consejo-de-la-paz-que-tendra-a-cargo-la-administracion-de-la-franja-de-gaza/ |access-date=28 January 2026 |work=Infobae |date=17 January 2026 }}</ref> * {{flagu|ប៊ុលហ្ការី}}<ref>{{cite news |last1=Isufi |first1=Perparim |last2=Firat Biyuk |first2=Hamdi |last3=Todorov |first3=Svetoslav |title=Kosovo, Bulgaria, Turkey Join Trump's 'Board of Peace' |url=https://prishtinainsight.com/kosovo-bulgaria-turkey-join-trumps-board-of-peace/ |access-date=28 January 2026 |work=Prishtina Insight |date=22 January 2026}}</ref> * {{flagu|បារ៉ែន}}<ref>{{cite news |title=Abraham Accords partners Bahrain, Morocco are first to sign Board of Peace charter |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/abraham-accords-partners-bahrain-morocco-are-first-to-sign-board-of-peace-charter/ |access-date=28 January 2026 |work=The Times of Israel |date=22 January 2026}}</ref> * {{flagu|ម៉ារ៉ុក}}<ref>{{cite news |title=Morocco accepts Trump's invite to 'Board of Peace', Putin yet to decide |url=https://www.abc.net.au/news/2026-01-20/morocco-accepts-trump-invite-to-peace-board-putin-yet-to-decide/106247306 |access-date=28 January 2026 |work=ABC News |date=19 January 2026 }}</ref> * {{flagu|ម៉ុងហ្គោលី}}<ref>{{Cite news |date=22 January 2026 |title=Trump unveils 'Board of Peace' in Davos ceremony, claims Gaza war 'down to little fires'|url=https://nypost.com/2026/01/22/us-news/trump-unveils-board-of-peace-during-signing-ceremony-in-davos/|access-date=28 January 2026 |work=New York Post}}</ref> * {{flagu|សហរដ្ឋអាមេរិក}}<ref name="comprehensive" /><ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/01/president-trump-ratifies-board-of-peace-in-historic-ceremony-opening-path-to-hope-and-dignity-for-gazans/|title=President Trump Ratifies Board of Peace in Historic Ceremony, Opening Path to Hope and Dignity for Gazans|website=The White House|date=22 January 2026}}</ref> * {{flagu|ហុងគ្រី}}<ref>{{cite news |last1=Jacobs |first1=Jennifer |last2=Cook |first2=Sara |last3=Watson |first3=Kathryn |title=More than 10 countries have signed on to Trump's "Board of Peace," sources say |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-board-of-peace-countries/ |access-date=28 January 2026 |work=CBS News |date=20 January 2026}}</ref> * {{flagu|ហ្សកដានី}}<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/7357067/trump-gaza-board-of-peace-members-davos/|title=Trump Unveils Gaza 'Board of Peace' at Davos. See the List|first1=Olivia-Anne|last1=Cleary|first2=Callum|last2=Sutherland|date=22 January 2026|magazine=TIME|access-date=28 មករា 2026|archive-date=24 មករា 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124020537/https://time.com/7357067/trump-gaza-board-of-peace-members-davos/|url-status=dead}}</ref> * {{flagu|អ៊ូសបេគីស្ថាន}}<ref>{{Cite web |date=19 January 2026 |title=President of Uzbekistan agrees to join Board of Peace on invitation of US president |url=https://www.gazeta.uz/en/2026/01/19/peace-council/ |access-date=28 January 2026 |website=Gazeta}}</ref> * {{flagu|អាមេនី}}<ref>{{cite news |title=Armenian PM accepts Trump's invitation to join the Board of Peace |url=https://armenpress.am/en/article/1240027 |access-date=28 January 2026 |work=Armenpress |date=20 January 2026 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Bardouka |first1=Yousef |title=Trump invites Pashinyan to join Gaza Board of Peace |url=https://oc-media.org/trump-invites-pashinyan-to-join-gaza-board-of-peace/ |access-date=28 January 2026 |work=OC Media |date=20 January 2026 }}</ref> * {{flagu|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}}<ref name="jointstatement"/> * {{flagu|អាស៊ែបៃសង់}}<ref>{{Cite news |date=21 January 2026 |title=Azerbaijan says it agreed to join Trump's 'Board of Peace' |url=https://www.reuters.com/world/azerbaijan-says-it-agreed-join-trumps-board-peace-2026-01-21/ |access-date=28 January 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Azerbaijan |date=21 January 2026 |title=No:014/26, Press Release on the decision of the Republic of Azerbaijan to join the Board of Peace, announced by the U.S. President Donald J. Trump |url=https://mfa.gov.az/en/news/no01426 |access-date=28 January 2026 |website=mfa.gov.az }}</ref> * {{flagu|អាហ្សង់ទីន}}<ref name="Argentine joining">{{Cite web|title= Argentina's Milei invited by Trump to join Gaza Board of Peace, calls it 'an honor'|url= https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/argentinas-milei-invited-by-trump-to-join-gaza-board-of-peace-calls-it-an-honor/|website=The Times of Israel|date=17 January 2026|agency=Agence France-Presse|access-date=28 January 2026}}</ref> * {{flagu|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}}<ref>{{cite web |date=20 January 2026 |title=UAE President accepts US invitation to the Board of Peace |url=https://www.mofa.gov.ae/en/MediaHub/News/2026/1/20/UAE-US |publisher=The UAE Ministry of Foreign Affairs (MOFA) |access-date=28 January 2026}}</ref> * {{flagu|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ}}<ref>{{cite news |last1=Magid |first1=Jacob |title=El Salvador confirmed as 27th country represented on Trump’s Board of Peace |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/el-salvador-confirmed-as-27th-country-represented-on-trumps-board-of-peace/ |access-date=30 January 2026 |work=The Times of Israel |date=28 January 2026}}</ref> * {{flagu|ឥណ្ឌូណេស៊ី}}<ref>{{cite news |last1=Shofa |first1=Jayanty Nada |title=Indonesia Joins Trump's Board of Peace for Gaza |url=https://jakartaglobe.id/news/indonesia-joins-trumps-board-of-peace-for-gaza |access-date=28 January 2026 |work=Jakarta Globe |date=22 January 2026}}</ref> }} រដ្ឋប្រទេសខាងក្រោមនេះបានបង្ហាញពីបំណងទទួលយកការអញ្ជើញចូលក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព៖ {{columns-list|colwidth=15em|style=width: 900px| * {{flagu|កម្ពុជា}}<ref>{{cite news |last1=Chan Thul |first1=Prak |title=Trump Invites Cambodia to Join Proposed 'Board of Peace' |url=https://kiripost.com/stories/trump-invites-cambodia-to-join-proposed-board-of-peace |access-date=28 January 2026 |work=Kiripost |date=21 January 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Cambodia to join Trump's Board of Peace, prime minister says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/cambodia-join-trumps-board-peace-prime-minister-says-2026-01-26/ |website=Reuters |access-date=26 January 2026}}</ref> * {{flagu|គុយវ៉ែត}}<ref>{{cite news |title=Kuwait welcomes US President's invitation to join Board of Peace |url=https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=3271420 |access-date=28 January 2026 |work=KUNA |date=21 January 2026}}</ref> * {{flagu|បេឡារុស}}<ref>{{Cite news |date=20 January 2026 |title=Lukashenko joins Trump's 'Board of Peace' as US eases his isolation |url=https://www.reuters.com/world/lukashenko-joins-trumps-board-peace-us-eases-his-isolation-2026-01-20/ |access-date=28 January 2026 |work=Reuters}}</ref> * {{flagu|វៀតណាម}}<ref>{{Cite web |date=18 January 2026 |title=Viet Nam accepts invitation to join Gaza Peace Council |url=https://en.nhandan.vn/viet-nam-accepts-invitation-to-join-gaza-peace-council-post157984.html |access-date=28 January 2026 |website=Nhân Dân |publisher=[[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]] |quote=Party General Secretary To Lam has accepted the invitation from US President Donald Trump to join the Gaza Peace Council and affirmed Viet Nam's readiness to participate as a founding member state of the council.}}</ref> * {{flagu|អ៊ីស្រាអែល}}<ref>{{cite news |title=Israel's Netanyahu agrees to join Trump's Board of Peace |url=https://www.npr.org/2026/01/21/g-s1-106641/netanyahu-join-trump-board-of-peace |date=21 January 2026}}</ref> * {{flagu|អាល់បានី}}<ref name="CNA-Jan17" /> * {{flagu|អេហ្ស៊ីប}}<ref>{{Cite web |last=Ministry of Foreign Affairs of the Arab Republic of Egypt |date=21 January 2026 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) مصر ترحب بالدعوة للانضمام لمجلس السلام |url=https://www.mfa.gov.eg/ar/Ministers/Details/StatementsAndWordsOfTheMinisterOfForeignAffairs/4106 |access-date=28 January 2026 |website=www.mfa.gov.eg }}</ref> }} ====រដ្ឋប្រទេសអញ្ជើញផ្សេងៗ==== សហភាពអឺរ៉ុប ក៏ដូចជាបណ្ដារដ្ឋប្រទេសខាងក្រោមត្រូវបានអញ្ជើញឱ្យចូលរួមក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព ប៉ុន្តែពួកគេមិនបានឆ្លើយតបទៅការអញ្ជើញមុនកិច្ចប្រជុំបើកសម្ពោធក្រុមប្រឹក្សានៅថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ នោះទេ៖ {{columns-list|colwidth=15em|style=width: 900px| * {{flagu|កូរ៉េខាងត្បូង}}<ref name=":0" /> * {{flagu|ក្រិក}}<ref name=":0" /> * {{flagu|ចិន}}<ref>{{Cite news |date=20 January 2026 |title=China invited to join Trump's 'Board of Peace' |url=https://www.reuters.com/world/china/china-invited-join-trumps-board-peace-2026-01-20/ |access-date=28 January 2026 |work=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]}}</ref> * {{flagu|ឆែក}}<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាឆែក) Česko dostalo pozvánku do Trumpovy Rady míru – Novinky |url=https://www.novinky.cz/clanek/domaci-cesko-dostalo-pozvanku-do-trumpovy-rady-miru-40558721 |work=Novinky.cz |date=22 January 2026 }}</ref> * {{flagu|ជប៉ុន}}<ref name=":0" /> * {{flagu|ថៃ}}<ref name=":0" /> * {{flagu|ប៉ូឡូញ}}<ref>{{Cite news|date=20 January 2026|title= Trump invites Polish president to join Gaza Board of Peace, aide says|url= https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-invites-polish-president-join-gaza-board-peace-aide-says-2026-01-19/|work=Reuters|access-date=28 January 2026}}</ref> * {{flagu|ប្រេស៊ីល}}<ref>{{cite web |title=Mandato no conselho de paz de Gaza será de 3 anos ou vitalício para quem doar US$ 1 bilhão, diz agência; Lula foi convidado |url=https://g1.globo.com/mundo/noticia/2026/01/18/conselho-de-paz-de-gaza-preve-mandato-de-3-anos-ou-cargo-vitalicio-para-quem-doar-us-1-bilhao-diz-agencia-lula-foi-convidado.ghtml |website=G1 |access-date=28 January 2026|date=18 January 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Convite de Trump para Conselho em Gaza põe Lula em dilema diplomático |url=https://www.cnnbrasil.com.br/blogs/jussara-soares/politica/convite-de-trump-para-conselho-em-gaza-poe-lula-em-dilema-diplomatico/ |website=CNN Brasil |access-date=28 January 2026|date=18 January 2025}}</ref> * {{flagu|ព័រទុយកាល់}}<ref name=":0" /> * {{flagu|រុស្ស៊ី}}<ref>{{Cite news|date=19 January 2026|title=Vladimir Putin invited to join 'Peace Council' for Gaza, Kremlin says|url= https://news.sky.com/story/putin-invited-join-peace-council-for-gaza-kremlin-says-13494883|work=Sky News|access-date=28 January 2026}}</ref> * {{flagu|រូម៉ានី}}<ref name=":0" /> * {{flagu|វ៉ាទីកង់}}<ref name="auto6" /> * {{flagu|ស៊ីប}}<ref name="canivete" /> * {{flagu|សិង្ហបុរី}}<ref>{{cite web |author1=Bhagyashree Garekar |title=Singapore invited to join Trump's Board of Peace and is assessing invitation: MFA |url=https://www.straitstimes.com/world/united-states/singapore-invited-to-join-trumps-board-of-peace-is-assessing-invitation-mfa |website=straitstimes.com |publisher=The Straits Times |access-date=28 January 2026 |date=20 January 2026}}</ref> * {{flagu|ស្វីស}}<ref>{{Cite web |date=20 January 2026 |title=The List of World Leaders Invited to Trump's Board of Peace for Gaza |url=https://www.swissinfo.ch/eng/the-list-of-world-leaders-invited-to-trumps-board-of-peace-for-gaza/90805871 |access-date=28 January 2026 |website=SWI}}</ref> * {{flagu|ហុល្លង់}}<ref name=":0" /> * {{flagu|ហ្វាំងឡង់}}<ref>{{Cite web|date=19 January 2026|title= Presidentti Stubb kutsuttu mukaan Trumpin johtamaan Gazan "rauhanneuvostoon"|url=https://www.hs.fi/politiikka/art-2000011758577.html|access-date=28 January 2026}}</ref> * {{flagu|អ៊ុយក្រែន}}<ref name=":0" /> * {{flagu|អូទ្រីស}}<ref name="canivete">{{Cite news |last=Canivete |first=Carla |date=19 January 2026 |title=The List of World Leaders Invited to Trump's Board of Peace for Gaza |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-19/the-list-of-people-invited-to-trump-s-board-of-peace-for-gaza |access-date=28 January 2026 |work=Bloomberg News}}</ref> * {{flagu|អូម៉ង់}}<ref name=":0" /> * {{flagu|អូស្ត្រាលី}}<ref>{{Cite news|title= Albanese invited to join Trump's 'Board of Peace' for Gaza|url= https://www.afr.com/world/north-america/broad-mandate-of-trump-s-board-of-peace-sets-it-up-as-rival-to-un-20260118-p5nuui|work=Australian Financial Review|date=18 January 2026|last1=Nardelli|first1=Alberto|last2=Wickham|first2=Alex|access-date=28 January 2026}}</ref> * {{flagu|ឥណ្ឌា}}<ref>{{Cite news |last=Bhattacherjee |first=Kallol |date=18 January 2026 |title=India invited to sit on Trump's Board of Peace for Gaza |url=https://www.thehindu.com/news/national/india-invited-to-sit-on-trumps-board-of-peace-for-gaza/article70523013.ece |access-date=28 January 2026 |work=The Hindu |issn=0971-751X}}</ref> }} រដ្ឋខាងក្រោមត្រូវបានអញ្ជើញឱ្យចូលរួមក្នុងក្រុមប្រឹក្សា ប៉ុន្តែក្រោយមក ការអញ្ជើញនោះក៏ត្រូវបានដកចោល ឬលុបចេញវិញ៖ * {{flagu|កាណាដា}}{{refn|group=ស|នាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក[[ម៉ាក ខារនី]]បានយល់ព្រមជាគោលការណ៍ក្នុងការចូលរួមជាមួយក្រុមប្រឹក្សារួចទៅហើយ ប៉ុន្តែបានច្រានចោលនូវការចេញចំណាយលើសមាជិកភាពអចិន្ត្រៃយ៍។<ref>{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/canada/article-carney-trump-board-of-peace-gaza-palestine-israel-hamas/|title=Carney cautious about Trump's 'Board of Peace' invitation as Champagne rules out $1-billion payment|author=Kelly Garaldine Malone|website=The Globe and Mail|accessdate=20 January 2026|quote=Mr. Carney said on Sunday that he had agreed in principle to accept a Trump invitation to sit on the board}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ លោកត្រាំបានដកការអញ្ជើញកាណាដានេះចោល ដោយមិនបានបញ្ជាក់ពីហេតុផលអ្វីនោះឡើយ។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn7jjp8gl0jo|title=Trump withdraws Canada's invite to join Board of Peace|date=22 January 2026|access-date=28 January 2026|last=Sheerin|first=Jude|website=BBC News}}</ref>}} បណ្ដារដ្ឋប្រទេសខាងក្រោមបានបដិសេធការអញ្ជើញរបស់ត្រាំ៖ {{columns-list|colwidth=15em|style=width: 900px| * {{flagu|ក្រូអាស៊ី}}<ref>{{cite web |title=Croatia will not join the Board of Peace |url=https://www.croatiaweek.com/croatia-will-not-join-the-board-of-peace/ |website=Croatiaweek.com |date=28 January 2026 |access-date=30 January 2026}}</ref> * {{flagu|នូវែលសេឡង់}}<ref>{{cite web |last1=Pearse |first1=Adam |title=PM Christopher Luxon declines US President Donald Trump’s Board of Peace for Gaza invitation |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/politics/pm-christopher-luxon-declines-us-president-donald-trumps-board-of-peace-for-gaza-invitation/V37FPZC5QVHODBZOTSV4T67H2Y/ |publisher=The New Zealand Herald |access-date=30 January 2026 |date=29 January 2026}}</ref> * {{flagu|បារាំង}}<ref name="politico2" /> * {{flagu|ន័រវែស}}<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/norway-wont-take-part-trumps-board-peace-deputy-foreign-minister-tells-2026-01-20/|title=Norway won't take part in Trump's "Board of Peace", deputy foreign minister tells Aftenposten|accessdate=28 January 2026|website=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]}}</ref><ref name="denose" /> * {{flagu|សហរាជាណាចក្រ}}<ref>{{Cite news|title= Keir Starmer offered place on Trump's Gaza 'peace board'|url= https://www.theguardian.com/world/2026/jan/13/keir-starmer-offered-place-on-trumps-gaza-peace-board|work=The Guardian|date=13 January 2026|last=Crerar|first=Pippa|access-date=28 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Nevett |first1=Joshua |title=UK holds off joining Trump's Board of Peace over Putin concerns |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cp9jj1j74ggo |website=BBC News |access-date=28 January 2026 |date=22 January 2026}}</ref> * {{flagu|ស៊ុយអែត}}<ref name=timesisraelsweden>{{cite news |title=Sweden joins Norway, France in turning down offer to join Trump's Board of Peace |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sweden-joins-norway-france-in-turning-down-offer-to-join-trumps-board-of-peace/ |access-date=28 January 2026 |work=Times of Israel}}</ref><ref name="denose"/> * {{flagu|ស្លូវ៉ាគី}}<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាស្លូវ៉ាគី) Slovensko sa nateraz nepripojí k Trumpovej Rade mieru, prezident rozhodnutie víta |url=https://www.sme.sk/domov/c/slovensko-sa-nateraz-nepripoji-k-trumpovej-rade-mieru |website=SME.sk |access-date=30 January 2026 }}</ref> * {{flagu|ស្លូវេនី}}<ref name="auto6"/> * {{flagu|អ៊ីតាលី}}<ref>{{Cite web|url=https://roma.corriere.it/notizie/politica/26_gennaio_21/italia-board-of-peace-trump-no-7faa518e-d767-4ac5-8492-76cbf4f1exlk.shtml|title=L'Italia dirà no al Board of peace voluto da Trump: anche la Costituzione è un ostacolo|date=21 January 2026|website=Corriere della Sera}}</ref> * {{flagu|អាល្លឺម៉ង់}}<ref name="denose">{{Cite web |date=21 January 2026 |title=Germany, Norway, Sweden decline Trump's 'Board of Peace'|url=https://www.dailysabah.com/world/germany-norway-sweden-decline-trumps-board-of-peace/news |website=Daily Sabah }}</ref> * {{flagu|អៀរឡង់}}<ref>{{cite news |last1=Coyne |first1=Ellen |title=Ireland invited to join Donald Trump's 'board of peace' for Gaza |url=https://www.irishtimes.com/ireland/2026/01/19/ireland-invited-to-join-donald-trumps-board-of-peace-for-gaza/ |access-date=28 January 2026 |newspaper=The Irish Times |date=19 January 2026 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rte.ie/news/world/2026/0122/1554422-board-of-peace/|title=Harris: No scenario in which Ireland joins Board of Peace|date=22 January 2026|website=RTÉ}}</ref> * {{flagu|អេស្ប៉ាញ}}<ref>{{Cite web |date=20 January 2026 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) España estudia la invitación de Trump para formar parte de la Junta de Paz de Gaza |url=https://elpais.com/espana/2026-01-21/espana-estudia-la-invitacion-de-trump-para-formar-parte-de-la-junta-de-paz-de-gaza.html |access-date=28 January 2026 |website=El País }}</ref><ref>{{Cite news |date=23 January 2026 |title=Spain will not join Trump's Board of Peace, PM says |url=https://www.reuters.com/world/spain-will-not-join-trumps-board-peace-pm-says-2026-01-23/ |access-date=28 January 2026 |work=Reuters}}</ref> }} ===ក្រុមប្រឹក្សាប្រតិបត្តិ=== សមាជិកក្រុមប្រឹក្សាប្រតិបត្តិនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី១៧ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦។ សមាជិកទាំងនោះរួមមាន៖<ref name="comprehensive">{{Cite web|title= Statement on President Trump's Comprehensive Plan to End the Gaza Conflict|url= https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2026/01/statement-on-president-trumps-comprehensive-plan-to-end-the-gaza-conflict/|website=The White House|date=16 January 2026|access-date=29 January 2026}}</ref> *[[នីកូលៃ មឺឡាដេណូហ្វ]] – តំណាង​ជាន់ខ្ពស់​សម្រាប់​ហ្កាហ្កា ហើយត្រូវបានតែងតាំងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក *[[ម៉ាកូ រូប៊ីយ៉ូ]] – [[រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]] *[[ស្ទីហ្វ វីតខហ្វ]] – បេសកជនពិសេសនៃសហរដ្ឋអាមេរិកប្រចាំមជ្ឈិមបូព៌ា *[[ចារ៉េដ ឃូស្ណឺរ]] – កូនប្រុសប្រសាររបស់លោកដូណាល់ ត្រាំ *[[ថូនី ប៊្លែរ]] – អតីត[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ]] *[[ម៉ាក រ៉ូវែន]] – នាយកប្រតិបត្តិនៃ ''[[អាប៉ូឡូក្លូប៊លមេណេច្មិន|Apollo Global Management]]'' *[[អជ័យ បង់ហ្កា]] – [[ប្រធានធនាគារពិភពលោក]] *[[រ៉ួប៊ឺត ហ្កាប៊្រីយ៉ែល ជូញឺរ]] – ទីប្រឹក្សានយោបាយអាមេរិក ===ក្រុមប្រឹក្សាប្រតិបត្តិហ្កាហ្សា=== ក្រុមប្រឹក្សាប្រតិបត្តិហ្កាហ្សាគាំទ្រតំណាងជាន់ខ្ពស់សម្រាប់ហ្កាហ្សា និង[[គណៈកម្មាធិការជាតិសម្រាប់រដ្ឋបាលហ្កាហ្សា]]។ សមាសភាពសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សានេះត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី១៧ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ ដោយរួមមាន៖<ref name="comprehensive" /> *ស្ទីហ្វ វីតខហ្វ – បេសកជនពិសេសនៃសហរដ្ឋអាមេរិកប្រចាំមជ្ឈិមបូព៌ា *ចារ៉េដ ឃូស្ណឺរ – កូនប្រុសប្រសាររបស់លោកដូណាល់ ត្រាំ *[[ហាកាន ហ្វីដាន]] – [[ក្រសួងការបរទេស (តួកគី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស]]តួកគី *[[អាលី អាល់-ដាវ៉ាឌី]] – រដ្ឋមន្ត្រីកិច្ចការយុទ្ធសាស្ត្រ[[កាតា]] *[[ហាសាន់ រ៉ាស្ហាដ]] – នាយកនៃ[[អគ្គសេវាកម្មស៊ើបការសម្ងាត់ (អេហ្ស៊ីប)|អគ្គនាយកដ្ឋាន​ស៊ើបការណ៍​សម្ងាត់​]][[អេហ្ស៊ីប]] *ថូនី ប៊្លែរ – អតីត[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ]] *ម៉ាក រ៉ូវែន – នាយកប្រតិបត្តិនៃ ''[[អាប៉ូឡូក្លូប៊លមេណេច្មិន|Apollo Global Management]]'' *[[រីម អាល់ហាឈីមី]] – មន្ត្រីទទួលបន្ទុកកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៃ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] *នីកូលៃ មឺឡាដេណូហ្វ – តំណាង​ជាន់ខ្ពស់​សម្រាប់​ហ្កាហ្កា ហើយត្រូវបានតែងតាំងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក *[[យ៉ាឃៀរ ហ្កាបៃ]] – ធុរជនអ៊ីស្រាអែល *[[ស៊ីគ្រីដ កាកហ៍]] – [[អ្នកសម្របសម្រួលពិសេសរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ដំណើរការសន្តិភាពមជ្ឈិមបូព៌ា]] ==កិច្ចប្រជុំ== ===បញ្ជីនៃកិច្ចប្រជុំ=== {| class="wikitable" ! colspan="4" |កិច្ចប្រជុំនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព |- !កាលបរិច្ឆេទ !ទីតាំង !ប្រធាន !សម្គាល់ |- |២២ មករា ២០២៦ |[[ដាវ៉ូស]] [[ស្វីស]] |rowspan="2" |[[ដូណាល់ ត្រាំ]] |ធម្មនុញ្ញ​បង្កើត​ក្រុមប្រឹក្សានេះឡើង​ត្រូវ​បាន​ចុះហត្ថលេខា​ដោយត្រាំ និង​ថ្នាក់ដឹកនាំ​នៃប្រទេសផ្សេងទៀត |- |១៩ កុម្ភៈ ២០២៦<ref>{{Cite web |url=https://edition.cnn.com/2026/02/07/politics/trump-board-of-peace-meeting-gaza |title=US plans inaugural meeting of Trump’s ‘Board of Peace’ as questions remain over group’s mandate &#124; CNN Politics|first=Jennifer|last=Hansler|date=7 February 2026|website=CNN}}</ref> |[[វ៉ាស៊ីនតោន]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] |សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់ជំនួយវិភាគទាន ១០ ពាន់លានដុល្លារសម្រាប់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ ខណៈដែលរដ្ឋជាសមាជិកចំនួនប្រាំបួនទៀត{{refn|group=ស|មាន៖ [[កាតា]] [[កាហ្សាក់ស្ថាន]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] [[ម៉ារ៉ុក]] [[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] [[អាស៊ែបៃសង់]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]។}} បានព្រមព្រៀងផ្ដល់វិភាគទានចំនួន ៧ ពាន់លានដុល្លារបន្ថែម។ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ​ដែលនឹងត្រូវបញ្ជូនទៅហ្កាហ្សា ដោយចាប់ផ្ដើមពីច្រកព្រំដែនរ៉ាហ្វា នឹងមានកម្លាំងនគរបាលចំនួន ១២,០០០ នាក់ និងទាហាន[[កងកម្លាំងរក្សាស្ថេរភាពអន្តរជាតិ|រក្សាស្ថេរភាពអន្តរជាតិ]]ចំនួន ២០,០០០ នាក់ មកពីប្រទេស[[កាហ្សាក់ស្ថាន]] [[កូសូវ៉ូ]] [[ម៉ារ៉ុក]] [[ហ្សកដានី]] [[អាល់បានី]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] ខណៈប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]] និង[[ហ្សកដានី]]បានចូលរួមបណ្តុះហ្វឹកហាត់ជួរនគរបាល។<ref name=":7">{{Cite web |last=Madhani |first=Aamer |last2=Lee |first2=Matthew |date=2026-02-19 |title=Trump gets pledges for Gaza reconstruction and troop commitments at inaugural Board of Peace talks |url=https://apnews.com/article/trump-board-of-peace-first-meeting-22e587df67e27cd1e1d96e446cb88378 |access-date=2026-02-20 |website=AP News }}</ref> |- |} ==ទីស្នាក់ការ== [[File:United States Institute of Peace.jpg|thumb|right|ទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពនៅអគារវិទ្យាស្ថានសន្តិភាពសហរដ្ឋអាមេរិក]] យោងតាមធម្មនុញ្ញនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ រដ្ឋាភិបាលនៃសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាស្ថាប័នបម្រើការពារឃ្លាំងផ្ទុកឯកសារ និងទិន្នន័យផ្លូវការផ្សេងៗនៃអង្គការនេះ។ នៅចុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ លោកត្រាំបានកំណត់ទីស្នាក់ការកណ្តាលនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពនៅ[[ទីស្នាក់ការវិទ្យាស្ថានសន្តិភាពសហរដ្ឋអាមេរិក|វិទ្យាស្ថានសន្តិភាពសហរដ្ឋអាមេរិក]]ក្នុងរដ្ឋធានី[[វ៉ាស៊ីនតោន]] ជាទីអាសនៈនៃក្រុមប្រឹក្សា។<ref name="pbs.org">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/politics/ap-report-trump-eyes-former-institute-of-peace-building-for-new-board-of-peace-headquarters|title=AP report: Trump eyes former Institute of Peace building for new Board of Peace headquarters|first1=-Matthew|last1=Lee|first2=Associated Press Matthew|last2=Lee|first3=Associated|last3=Press|date=29 January 2026|website=PBS News}}</ref> ==ប្រតិកម្ម និងវិវេចនា== ក្រុមប្រឹក្សារបស់ត្រាំនេះមិនបានទាក់ទាញ​ចំណាប់អារម្មណ៍ច្រើនពីមេដឹកនាំនៃបណ្ដាប្រទេសនៅលើ​ពិភពលោកឡើយ។<ref name=":0" /> ប្រទេសលោកខាងលិចមួយចំនួនបានចេញមុខប្រឆាំងផ្ទាល់នឹងក្រុមប្រឹក្សានេះ ជាពិសេសពីសំណាក់[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]]<ref name="auto1" /> [[បារាំង]]<ref name="politico2" /> និង[[ន័រវែស]]<ref name="auto3">{{cite news |title=UAE, Belarus accept offer to join Trump's Board of Peace |url=https://www.timesofisrael.com/uae-belarus-accept-offer-to-join-trumps-board-of-peace-norway-uk-voice-concerns/ |access-date=30 January 2026 |work=Times of Israel|last=Magid|first=Jacob|date=20 January 2026}}</ref> ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីអង់គ្លេស លោក[[គៀរ ស្តារមឺ]]បានសម្ដែងពីក្ដីបារម្ភជុំវិញតួនាទីរបស់លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]ជាមួយនឹងអាមេរិក។<ref name="auto">{{Cite web |last=Llewelyn |first=Abbie |date=20 January 2026 |title=Putin's Board of Peace invite 'concerning', No 10 says, as Starmer mulls offer |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/vladimir-putin-keir-starmer-gaza-yvette-cooper-prime-minister-b2904125.html |access-date=30 January 2026 |website=The Independent }}</ref> ឯកអគ្គរដ្ឋទូតសហភាពអឺរ៉ុបខ្លះវិញបានបង្ហាញពីទស្សនៈ "ទុទិដ្ឋនិយម" ចំពោះក្រុមប្រឹក្សានេះ ដោយបញ្ជាក់ថាពួកគេនឹងពិនិត្យមើលក្របខ័ណ្ឌច្បាប់ជុំវិញក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពមុនពេលបង្ហាញគោលជំហរណាមួយ។<ref name=":0" /> ប្រទេសបារាំងបានសម្តែងការព្រួយបារម្ភថា ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពរបស់ត្រាំអាចកំពុងព្យាយាមដណ្តើមតួនាទីមុខងាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="politico2" /> ជាប្រតិកម្មទៅនឹងប្រទេសបារាំងដែលបង្ហាញការឆ្លើយតបទៅនឹងការអញ្ជើញរបស់ត្រាំដោយ "មិនគាប់ចិត្ត" លោកដូណាល់ ត្រាំក៏បានគំរាមយកពន្ធ ២០០ ភាគរយទៅលើផលិតផល[[ស្រាបារាំង|ស្រា]] និង[[ស្រាសំប៉ាញ]]របស់បារាំង។<ref name="auto4">{{cite news |date=20 January 2026 |title=France's refusal to join Trump's 'Board of Peace' sparks new wine tariff threat |url=https://www.rfi.fr/en/international/20260120-france-s-refusal-to-join-trump-s-board-of-peace-sparks-new-wine-tariff-threat |access-date=30 January 2026 |work=RFI}}</ref><ref name="euronews1">{{cite news |last=Butler |first=Eleanor |date=20 January 2026 |title=Trump threatens 200% tariffs on French wine if Paris does not join 'Board of Peace' |url=https://www.euronews.com/business/2026/01/20/trump-threatens-200-tariff-on-french-wine-leaks-macron-text-exchange |access-date=2 February 2026 |work=Euronews}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ត្រាំក៏បានបន្ថែមនូវពាក្យពេចន៍ចំអកទៅលើប្រធានាធិបតីបារាំង លោក[[អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង]]ផងដែរថា "គ្មាននរណាចង់បានលោកឯងឡើយ ព្រោះលោកជិតចុះពីតំណែង (អស់អាណត្តិ) ក្នុងពេលឆាប់ៗនេះហើយ"។<ref>{{Cite web |date=21 January 2026 |title=Trump shares texts from leaders and vows 'no going back' on Greenland |url=https://www.nbcnews.com/world/greenland/trump-leaks-macron-text-greenland-nato-rutte-europe-davos-rcna254907 |access-date=30 January 2026 |website=NBC News |last1=Talmazan|first1=Yuliya|last2=Simpson|first2=Anna}}</ref> ប្រភពព័ត៌មានមួយពីរដ្ឋាភិបាលកាណាដា បានបង្ហាញប្រាប់សាធារណៈថា កាណាដានឹងមិនចំណាយអ្វីដើម្បីបានកៅអីនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពរបស់ត្រាំនោះទេ ដោយបានបន្ថែមថា លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក[[ម៉ាក ខារនី]]នឹងទទួលយកការអញ្ជើញ ប៉ុន្តែមិនមែនក្រោមលក្ខខណ្ឌដែលបានគូសបញ្ជាក់ដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកឡើយ។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុកាណាដា លោក[[ហ្វ្រង់ស្វ័រ ហ្វីលីពសំប៉ាញេ]] ក្រោយមកបានបញ្ជាក់ជាសាធារណៈបន្ថែមទៀតថា ទីក្រុងអូតាវ៉ានឹងមិនបង់ប្រាក់ "តម្លៃ ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក" នោះទេ។ ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបានសម្រេចចិត្តលុបចោលការអញ្ជើញទៅកាណាដា នៅប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ពីលោកខារនីបានថ្លែងសុន្ទរកថាមួយនៅទីក្រុងដាវ៉ូស ដោយព្រមានអំពី "យុគសម័យថ្មីនៃការប្រជែងគ្នារវាងមហាអំណាច" និងអះអាងថា សណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោកដែលដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិកបានបិទបញ្ចប់ហើយ។<ref>{{Cite news |last=Jabakhanji |first=Sara |date=20 January 2026 |title=Finance minister says Canada will not pay $1B US if it joins Trump's 'Board of Peace' |url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-gaza-board-of-peace-carney-9.7052479 |work=CBC News|access-date=30 January 2026}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=23 January 2026 |title=Trump disinvites Canada from his 'Board of Peace' after Carney's blistering speech |url=https://www.the-independent.com/news/world/americas/us-politics/trump-carney-board-peace-davos-speech-b2906077.html |access-date=30 January 2026 |website=The Independent |last=Dobkin|first=Rachel}}</ref> ស្រដៀងគ្នានេះដែរ ប្រទេសប្រេស៊ីលក្រោមការដឹកនាំរបស់ប្រធានាធិបតី[[ល្វីស អ៊ីណាស៊ីអូ លូឡា ដា ស៊ីលវ៉ា]] បានប្រមើលស្ថានភាពដោយយកចិត្តទុកដាក់ ហើយបានសម្តែងសេចក្ដីព្រួយបារម្ភថា ប្រធានាធិបតីអាមេរិកអាចក្ដោបក្ដាប់អំណាចលើសប្រមាណ និងអាចមានឥទ្ធិពលជាងអង្គការសហប្រជាជាតិផង។<ref name=":0">{{Cite news |date=20 January 2026 |title=Trump's 'board of peace' fails to spark enthusiasm among world leaders |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/20/donald-trump-s-peace-council-fails-to-spark-enthusiasm-among-world-leaders_6749600_4.html |access-date=30 January 2026 |work=Le Monde|last=Gatinois|first=Claire|archive-url=https://archive.ph/0uhje|archive-date=20 January 2026|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ប្រទេសន័រវេសក៏បានបដិសេធមិនចូលរួមដែរ ដោយរដ្ឋលេខាធិការនៃប្រទេសនេះ គឺលោកគ្រីស្តូហ្វឺរ ធូនែរបាននិយាយថា រឿងក្រុមប្រឹក្សាមួយនេះ "បានបង្កបង្កើតជាសំណួរមួយចំនួនដែលត្រូវការការសន្ទនាគ្នាបន្ថែមជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក"។<ref name=":1">{{Cite web |last1=Frankel |first1=Julia |last2=Magdy |first2=Samy |date=21 January 2026 |title=Trump's Board of Peace is dividing countries in Europe and the Middle East |url=https://apnews.com/article/mideast-wars-gaza-board-of-peace-trump-1-21-2026-2f0e063d03babbd3276f31289ba5f2a2 |access-date=30 January 2026 |website=AP News }}</ref> ប្រទេសស៊ុយអែតវិញគឺមិនបានចេញប្រកាសការឆ្លើយតបជាផ្លូវការទេ ប៉ុន្តែនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសនេះគឺលោក[[អ៊ុលហ្វ គ្រីស្ទើសសុន]] ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថា លោកបានបញ្ជាក់នៅខាងក្រៅវេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦ ថា ស៊ុយអែតនឹងមិនចុះហត្ថលេខាចូលជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពឡើយដោយផ្អែកលើស្ថានការណ៍បច្ចុប្បន្ន។<ref name=":1"/> នាយករដ្ឋមន្ត្រី​ស្លូវេនី លោក[[រ៉ូប៊ឺត ហ្កូលប]]បានបដិសេធ​សំណើអញ្ជើញ​ ដោយថា​ស្ថាប័ន​នេះគឺ "​អាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សណ្តាប់ធ្នាប់​អន្តរជាតិបច្ចុប្បន្ន"។<ref name="auto6">{{Cite news |date=21 January 2026 |title=Seven more countries agree to join Trump's Board of Peace |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn8jek4vv8ko |access-date=30 January 2026 |website=BBC |first1=David|last1=Grittenand|first2=Rachel|last2=Hagan}}</ref><ref name=":1" /> រដ្ឋមន្ត្រីការក្រសួងបរទេសព័រទុយហ្កាល់ លោក[[ប៉ោឡូ រ៉ាន់ជែល]]បានប្រកាសថា រដ្ឋាភិបាលព័រទុយហ្កាល់កំពុងរង់ចាំការបំភ្លឺបន្ថែមពីរដ្ឋបាលដូណាល់ ត្រាំ ខណៈខ្លួនបានចង្អុលបង្ហាញថា ការចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិ "អាចពាក់ព័ន្ធនឹងនីតិវិធីផ្ទៃក្នុង ជាហេតុមិនអាចឆ្លើយនឹងសំណើអញ្ជើញបានភ្លាមៗនោះទេ"។<ref name="Rangel">{{cite web |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Médio Oriente: Portugal admite dúvidas sobre Conselho de Paz criado por Trump |url=https://observador.pt/2026/01/20/medio-oriente-portugal-admite-duvidas-sobre-conselho-de-paz-criado-por-trump/ |website=Observador |access-date=30 January 2026 |date=20 January 2026}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីតាលី លោកស្រី[[ចចចា មេឡូនី]]បាននិយាយថា ការចូលរួមក្នុងក្រុមប្រឹក្សាមួយនេះគឺមិនស្របទៅនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសខ្លួននោះទេ។ លោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានសម្តែងពីការសម្រេចចិត្តដ៏លំបាកលំបិនសម្រាប់អ៊ុយក្រែន ពិសេសក្រោយពីរុស្ស៊ីត្រូវបានទទួលការអញ្ជើញចូលក្រុមប្រឹក្សានេះដូចគ្នា។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសអង់គ្លេស លោកស្រី[[អ៊ីវេត ឃូបភើរ]]បានលើកឡើងពីហេតុផលស្រដៀងគ្នានឹងអ៊ុយក្រែន។<ref name=":4">{{Cite news |date=2026-01-24 |title=How Trump’s Gaza Peace Board mocks the UN |url=https://www.firstpost.com/opinion/trump-board-of-peace-mocks-un-13972117.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260124104913/https://www.firstpost.com/opinion/trump-board-of-peace-mocks-un-13972117.html |archive-date=2026-01-24 |access-date=2026-01-30 |work=Firstpost |url-status=live }}</ref> មន្ត្រីអាល្លឺម៉ង់វិញបានចាត់ទុកក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពជា "អង្គការប្រឆាំង" នឹងអង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយមានការភ្ញាក់ផ្អើលនៅពេលដែលក្រុមប្រឹក្សាមួយនេះបានសម្ដៅលើខ្លួនថាជាអង្គការអន្តរជាតិអចិន្ត្រៃយ៍មួយត្រៀមដោះស្រាយជម្លោះសកល ជាជាងផ្តោតលើកិច្ចការសម្របសម្រួលរក្សាបទឈប់បាញ់នៅហ្កាហ្សា (ពោលគឺខុសពីអ្វីដែលខ្លួនបានអះអាងទៅ អសប)។<ref name=":4" /> ==មើលផងដែរ== *[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] *[[ដំណើរការសន្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]] ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links |wikt=no|c=Category:Board of Peace|commonscat= |n=no |q=yes|author=no |b=no |v=no| s=no| d=yes}} *[https://x.com/BoardOfPeace គណនីផ្លូវការរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាពនៅលើបណ្ដាញសង្គមអ៊ិច (X)] *[https://www.timesofisrael.com/full-text-charter-of-trumps-board-of-peace/ ធម្មនុញ្ញនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព (ជាភាសាអង់គ្លេស)] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នយោបាយនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គការជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងដំណើរសន្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាណត្តិទីពីររបស់ប្រធានាធិបតីដូណាលត្រាំ]] 6i8p9y8sg9rsqeae4162g4bzpstfyl9 0 53407 342872 334974 2026-11-11T02:07:04Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342872 wikitext text/x-wiki   '''អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ''' ( Căn cước - '''CC''' ) ដែលពីមុនត្រូវបានកំណត់ថាជា '''អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណសញ្ជាតិ''' ( '''CIC''' ; {{Lang|vi|Căn cước công dân}} - '''CCCD''' ) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាសាធារណៈថាជាការតំណាងនៃ ''អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណប្រជាជន'' ( Chứng minh nhân dân - '''CMND''' ) គឺជា អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណចម្បង និងជាឯកសារសម្គាល់អត្តសញ្ញាណសំខាន់មួយប្រភេទរបស់ពលរដ្ឋវៀតណាម។ នេះគឺជាទម្រង់អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណថ្មី ដែលមានប្រសិទ្ធភាពចាប់ពីថ្ងៃទី ១ ខែមករា ឆ្នាំ ២០១៦។<ref>{{Cite web |title=Đầu năm 2016, sẽ cấp thẻ căn cước công dân |url=http://www.doisongphapluat.com/tin-tuc/su-kien-hang-ngay/dau-nam-2016-se-cap-the-can-cuoc-cong-dan-a70104.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301192810/https://www.doisongphapluat.com/tin-tuc/su-kien-hang-ngay/dau-nam-2016-se-cap-the-can-cuoc-cong-dan-a70104.html |archive-date=2021-03-01 |access-date=2025-01-10 |website=doisongphapluat.com |language=vi |archivedate=2021-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210301192810/https://www.doisongphapluat.com/tin-tuc/su-kien-hang-ngay/dau-nam-2016-se-cap-the-can-cuoc-cong-dan-a70104.html }}</ref> យោងតាមច្បាប់អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណពលរដ្ឋឆ្នាំ ២០១៤ មនុស្សដែលមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំឡើងទៅនឹងត្រូវបានចេញអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:GiayCMND.png|រូបភាពតូច|299x299ភីកសែល|ផ្នែកខាងមុខ និងខាងក្រោយនៃអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណប្រជាជន]] នៅប្រទេសវៀតណាម អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំង (មុនឆ្នាំ១៩៤៥) ជាលិខិតឆ្លងដែន ឬអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណនៅទូទាំង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|ឥណ្ឌូចិន]] ។ យោងតាមក្រឹត្យលេខ ១៧៥-ខ ចុះថ្ងៃទី ៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៤៦ របស់ប្រធានាធិបតីនៃ [[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] កាតពលរដ្ឋ ( Thẻ Công Dân ) ត្រូវបានប្រើជំនួសឲ្យអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ។ អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណពលរដ្ឋបញ្ជាក់ពីអត្តសញ្ញាណផ្ទាល់ខ្លួន និងលក្ខណៈជាក់លាក់របស់ពលរដ្ឋម្នាក់ៗ រួមទាំងឈ្មោះពេញ ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត ឈ្មោះឪពុកម្តាយ ទីកន្លែងកំណើត លំនៅដ្ឋាន មុខរបរ ដែលចេញដោយគណៈកម្មាធិការប្រជាជននៃឃុំ ទីប្រជុំជន ឬក្រុង ដែលទីកន្លែងកំណើត ឬលំនៅដ្ឋានរបស់ពលរដ្ឋគឺសម្រាប់ពលរដ្ឋវៀតណាមដែលមានអាយុ ១៨ ឆ្នាំឡើងទៅ។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៥៧ កាតពលរដ្ឋត្រូវបានជំនួសដោយកាតអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ ( Giấy Chứng Minh ) នៅឆ្នាំ ១៩៦៤ "វិញ្ញាបនបត្រអត្តសញ្ញាណ" ( Giấy chứng nhận căn cước ) ត្រូវបានបន្ថែមសម្រាប់មនុស្សដែលមានអាយុពី ១៤ ដល់ ១៧ ឆ្នាំ បន្ថែមពីលើ "អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ"។ នៅ [[វៀតណាមខាងត្បូង]] អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយរហូតដល់ចុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[ឯកសារ:Obsolete_S.R._Vietnam_National_ID_card.png|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|គំរូអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណមនុស្សចាស់ទទេ]] ចាប់តាំងពីការបង្រួបបង្រួមប្រទេសឡើងវិញបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមនៅឆ្នាំ១៩៧៦ អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណប្រជាជន ( Giấy Chứng Minh Nhân Dân ) ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាឯកសណ្ឋានទូទាំងប្រទេស។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៩ វាត្រូវបានជំនួសដោយអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណប្រជាជនថ្មី ( Chứng Minh Nhân Dân ) ស្របតាមបទប្បញ្ញត្តិរបស់រដ្ឋាភិបាល នៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។ ចាប់ពីថ្ងៃទី ១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០១២ ក្រសួងសន្តិសុខសាធារណៈ បានអនុវត្តគំរូអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណប្រជាជនប្លាស្ទិកថ្មីទំហំ 85.6 ម.ម x 53.98 ម.ម ដែលបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់អំពីឈ្មោះពេញរបស់ឪពុក និងម្តាយ ជាមួយនឹងបាកូដពីរវិមាត្រ។ រូបថតរបស់ពលរដ្ឋត្រូវបានបោះពុម្ពដោយផ្ទាល់នៅលើកាត។ លេខអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណថ្មីមាន ១២ លេខ។ <ref>{{Cite web |title=Thông tư 27/2012/TT-BCA quy định về mẫu CMND |url=http://vbpl.vn/bocongan/Pages/vbpq-van-ban-goc.aspx?ItemID=27613 |access-date=2026-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529070808/https://vbpl.vn/bocongan/Pages/vbpq-van-ban-goc.aspx?ItemID=27613 |archive-date=2025-05-29 |url-status=dead }}</ref> ចាប់ផ្តើមពីឆ្នាំ ២០១៦ អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណប្រជាជនត្រូវបានជំនួសជាផ្លូវការដោយអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណពលរដ្ឋទំហំកាត ( Căn cước công dân ). <ref>{{Cite web |title=Luật Căn cước công dân 2014 |url=https://thuvienphapluat.vn/van-ban/quyen-dan-su/Luat-Can-cuoc-cong-dan-2014-259782.aspx}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅកម្រិតនគរបាលខេត្ត និងស្រុក នីតិវិធីសម្រាប់ការចេញ ការផ្លាស់ប្តូរ និងការចេញអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណប្រជាជនឡើងវិញ នៅតែត្រូវបានអនុវត្តរហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧ នៅពេលដែលវាត្រូវបានលុបចោលជាផ្លូវការ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណបែបចាស់លែងមានសុពលភាពទៀតហើយ។ មិនដូចលេខអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណមុនទេ លេខកូដ ១២ខ្ទង់ដែលបានបោះពុម្ពលើអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ (ហៅជាផ្លូវការថាលេខអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណផ្ទាល់ខ្លួន ឬត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាលេខកូដ TCC) នឹងមិនផ្លាស់ប្តូរឡើយ ទោះបីជាមនុស្សចេញវាឡើងវិញដោយសារតែការបាត់បង់ ឬការផ្លាស់ប្តូរព័ត៌មានស្នាក់នៅអចិន្ត្រៃយ៍ក៏ដោយ។ ច្បាប់ស្តីពីអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណឆ្នាំ ២០២៣ <ref>{{Cite web |date=2023-12-25 |title=Luật Căn cước 2023 có hiệu lực từ 1/7/2024 |url=https://media.chinhphu.vn/luat-can-cuoc-2023-co-hieu-luc-tu-1-7-2024-102231225142713249.htm |access-date=2024-01-23 |website=media.chinhphu.vn |publisher=media.chinhphu.vn |language=vi}}</ref> បានចែងអំពីការពង្រីក និងការធ្វើសមាហរណកម្មព័ត៌មានជាច្រើនទៀតរបស់ពលរដ្ឋ និងប្រជាជនដើមកំណើតវៀតណាមនៅក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យផ្សេងទៀតទៅក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យប្រជាជនជាតិ និងមូលដ្ឋានទិន្នន័យអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងច្បាប់ស្តីពីអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណឆ្នាំ ២០១៤ ដើម្បីបម្រើដោយផ្ទាល់ដល់ការអនុវត្តប្រយោជន៍នៃកាតអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ ការកំណត់អត្តសញ្ញាណអេឡិចត្រូនិក ការតភ្ជាប់ និងការចែករំលែកព័ត៌មានរបស់ប្រជាជន។ ច្បាប់ស្តីពីអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណឆ្នាំ ២០២៣ ក៏បានចែងអំពីខ្លឹមសារនៅលើកាតអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ រួមទាំងការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះកាត "អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណពលរដ្ឋ" ទៅជា "អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ"។ ច្បាប់នេះក៏ត្រូវបានធ្វើវិសោធនកម្ម និងបំពេញបន្ថែមក្នុងទិសដៅនៃការលុបស្នាមម្រាមដៃ និងការធ្វើវិសោធនកម្មបទប្បញ្ញត្តិស្តីពីព័ត៌មានលើលេខកាតអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ។ [[ឯកសារ:Căn_cước_công_dân_gắn_chíp_điện_tử.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|251x251ភីកសែល|ផ្នែកខាងមុខ និងខាងក្រោយនៃអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណពលរដ្ឋដែលមានបន្ទះឈីបអេឡិចត្រូនិច]] == ឯកសារយោង == rplqztnkyynkekjhh0pq3a9mgace9n7 0 53408 342852 341386 2026-11-10T23:21:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342852 wikitext text/x-wiki '''គំនូរកម្ពុជា''' ឬ '''គំនូរខ្មែរ''' គឺជាគំនូរសិល្បៈខ្មែរដែលច្រើនគូរពិពណនាជារូបសត្វ, មនុស្ស, ទេព, ទីកន្លែង,ជីវភាពរស់ប្រជាជនខ្មែរ ឬវត្ថុនៅលើ ក្រាំងដែលជាក្បួនទាយ ឬគម្ពីរនិយាយពីរឿងរ៉ាវទាក់ទងទៅនឹងសាសនា។<ref>{{Cite web |title=២. គំនូរបុរាណ {{!}} Yosothor Admin |url=http://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-three/khmer-painting.html |access-date=2026-02-28 |website=www.yosothor.org}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សិល្បៈគំនូរបុរាណខ្មែរច្រើនតែងគូររៀបរាប់អំពីសាសនាច្រើនជាងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់របស់ប្រជាជននៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]ភាគច្រើននៃគំនូរទាំងអស់នោះអាចមានអាយុកាលមិនលើសពី ១០០ឆ្នាំ-១៥០ឆ្នាំឡើយ ពីព្រោះផ្ទាំងគំនូរបុរាណខ្មែរដែលសេសសល់ភាគច្រើនមានចាប់ពីពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៩ ទៅសតវត្សទី២០ ដែលយើងអាចសង្កេតឃើញតាមទីវត្តអារាមនានានៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបាន ។ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា គំនូរបុរាណខ្មែរដែលនៅសេសសល់ដល់បច្ចុប្បន្ននេះប្រឈមទៅនឹងការបាត់បង់ទៅតាមពេលវេលា អាកាសធាតុ និងសង្គ្រាម នៅតាមវត្តអារាមខ្មែរ ជាពិសេសវត្តព្រះកែវមរកត តាមថែវវត្តមានបណ្តោយពី១៥០​ម៉ែតទៅ១៧០ម៉ែតនឹងគំនូរផាត់ពណ៌ដែលគូរដោយក្រុមវិចិត្រករ [[ទេព និម្មិតម៉ក់|ឧកញ៉ា ទេព និម្មិត]] [[ទេព និម្មិតម៉ក់|ម៉ក់]] គូរពីឆ្នាំ១៩០៣-១៩០៤ ដែលសេសសល់ជាគំនូរបុរាណខ្មែរដែលនិយាយពីរឿង [[រាមកេរ្តិ៍|រាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] កំពុងតែប្រឈមទៅការបាត់បង់ទៅតាមពេលវេលា ការរលុបពណ៌ដោយសារប្រតិកម្មគីមីទៅលើផ្ទាំងគំនូរ ឬការលុបឆ្នូតពីសំណាក់ខ្មែរក្រហមនៅសម័យ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|កម្ពុជាប្រជាធិតេយ្យ]] ក៏ប៉ុន្តែគំនូរដែលនៅក្នុងវិហារព្រះកែវមរកតសព្វថ្ងៃត្រូវបានបាត់បង់ទាំងស្រុង នេះដោយសារកសាងព្រះវិហារថ្មីនាទសវត្សទី៦០ ដែលធ្វើឱ្យគំនូរនៅក្នុងព្រះវិហារនេះបានបាត់វត្តមាន នាពេលថ្មីៗនេះផ្ទាំងគំនូរទាំងនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញតាមរយៈរូបថតចម្លងហ្វីលកញ្ចក់របស់ប្រទេសអង់គ្លេស និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់ជនជាតិបារាំង។<ref>{{Cite web |date=2025-10-07 |title=បទយកការណ៍ - រូបគំនូរដែលបាត់បង់ និងរកឃើញឡើងវិញនៃព្រះវិហារព្រះកែវមរកត |url=https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%92%E1%9E%B8%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9F%80%E1%9E%8F/%E1%9E%94%E1%9E%91%E1%9E%99%E1%9E%80%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D/20251007-%E1%9E%9A%E1%9E%BC%E1%9E%94%E1%9E%82%E1%9F%86%E1%9E%93%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9F%82%E1%9E%9B%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9F%8B%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%8B-%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9A%E1%9E%80%E1%9E%83%E1%9E%BE%E1%9E%89%E1%9E%A1%E1%9E%BE%E1%9E%84%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%89%E1%9E%93%E1%9F%83%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9C%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%80%E1%9E%8F |access-date=2026-02-28 |website=RFI |language=km}}</ref> ក្រៅពីនេះទៀតគេក៏សង្កេតឃើញគំនូរបុរាណផ្សេងៗទៀតនៅវត្តកំពង់ត្រឡាចលើ និងវត្តរាជបូណ៌ ដែលបានគូរឡើងនៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី ១៩  ដែលជាសញ្ញាណថ្មីមួយនៃការរស់រានឡើងវិញនៃសិល្បៈគំនូរបុរាណខ្មែរ។<ref>{{Cite web |title=តើគំនូរបុរាណខ្មែរ មានលក្ខណៈវិសេសយ៉ាងណាខ្លះ? |url=https://thmeythmey.com/detail/107662 |access-date=2026-02-28 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[ឯកសារ:Life of Gautama Buddha. Painting. Cambodia. 18th c. Toulon Asian Art Museum.jpg|កណ្តាល|រូបភាពតូច|321x321ភីកសែល|គំនូរបុរាណខ្មែររៀបរាប់ពីដំណើរជីវិតរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនាសតវត្សទី១៨ នៅសារៈមន្ទីរ '''Toulon Asian Art Museum''' ,បារាំង ។]] គំនូរជញ្ជាំងបុរាណបំផុតមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលត្រូវបានសន្មតថាត្រូវបានគូរឡើងនៅសតវត្សទី១០-១១ គឺគំនូរនៃប្រាសាទនាងខ្មៅ ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រាសាទកោះកេរ ដែលពណ៌នាអំពីឈុតឆាកដែលនៃរឿងព្រាហ្មណ៍សាសនា   ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វានៅសល់តិចតួចណាស់នាពេលបច្ចុប្បន្ន ។<ref>{{Cite web |title=តើគំនូរបុរាណខ្មែរ មានលក្ខណៈវិសេសយ៉ាងណាខ្លះ? |url=https://thmeythmey.com/detail/107662 |access-date=2026-02-28 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> នៅសតវត្សទី ១៧-១៨ គំនូរភាគច្រើនអាចត្រូវបានគូរឡើងនៅលើផ្ទាំងក្រណាត់ដែលងាយប្រឈមនឹងការបាត់បង់ខ្លាំងណាស់ វាស្ទើរតែគ្មានទៅហើយនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។ [[ឯកសារ:Songkrant Khmer.jpg|រូបភាពតូច|គំនូរមហាសង្ត្រាន្តគូរដោយ គីម សុផន់]] ប្រពៃណី​នៃ​ការ​គូរ​គំនូរ គំនូរបុរាណ និង​គំនូរ​ទំនើប របស់​​កម្ពុជា ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ចុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៩៤០ ដោយសាលាភូមិន្ទសិល្បៈ  (ក្រោយ​មក​ហៅ​ថា សាកលវិទ្យាល័យ​វិចិត្រសិល្បៈ) ជា​កន្លែង​ដែល​វា​បាន​គ្របដណ្ដប់​លើ​កម្មវិធី​សិក្សា​ភាគច្រើន​របស់​សាលា​មួយ​ទសវត្សរ៍​ក្រោយ​មក។<ref>Vachon, Michelle. "Painting by famed Nhek Dim returns home", ''The Cambodia Daily'', Phnom Penh, 20 March 2009.</ref> ការ​អភិវឌ្ឍ​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​គាំទ្រ​ដោយ​រដ្ឋាភិបាល ដែល​បាន​លើកទឹកចិត្ត​ដល់​វិស័យ​ឯកទេស​ថ្មីៗ (ឧ. ការ​រចនា និង​គំនូរ​ទំនើប) នៅ​សាលា និង​បាន​ទិញ​សិល្បៈ​ទំនើប​សម្រាប់​លំនៅឋាន​របស់​នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង​សម្រាប់​អគារ​រដ្ឋាភិបាល។ វិចិត្រសាលនានាបានបើកនៅទីក្រុងភ្នំពេញក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ ហើយមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌បានរៀបចំការតាំងពិព័រណ៍គំនូរសម័យទំនើប និងផ្តល់បណ្ណាល័យសិល្បៈ។ វិចិត្រករដ៏សំខាន់ម្នាក់នៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ៦០ គឺលោក [[ញឹក ឌឹម]] ។ លោកបានក្លាយជាវិចិត្រករយោងសម្រាប់វិចិត្រករសម័យទំនើប។  ក្នុងអំឡុងសម័យខ្មែរក្រហមជាបន្តបន្ទាប់ វិចិត្រករជាច្រើនត្រូវបានសម្លាប់ ហើយការផលិតសិល្បៈស្ទើរតែបញ្ឈប់។<ref>{{Cite web |title=Cambodia: OVERVIEW: Modern and contemporary visual arts |url=http://culturalprofiles.net/cambodia/Directories/Cambodia_Cultural_Profile/-1792.html |access-date=2026-02-28 |website=culturalprofiles.net}}</ref> បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហម វិចិត្រករ និងសាស្ត្រាចារ្យបានប្រគល់សាកលវិទ្យាល័យវិចិត្រសិល្បៈមកវិញ ដើម្បីកសាងការបណ្តុះបណ្តាលសិល្បៈឡើងវិញ។ រដ្ឋាភិបាលប្លុកសង្គមនិយមបានឧបត្ថម្ភការអប់រំនិស្សិតសិល្បៈវ័យក្មេងនៅប្រទេសប៉ូឡូញ ប៊ុលហ្គារី អតីតសហភាពសូវៀត និងហុងគ្រី ក្នុងអំឡុងចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៨០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងស្រុកផ្សេងទៀតមានគោលបំណងបង្កើតសិក្ខាសាលាឡើងវិញ ប្រមូលឯកសារ និងថែរក្សា ចំណេះដឹងប្រពៃណី ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === គំនូរជញ្ជាំង === សិល្បៈគំនូរបុរាណខ្មែរ គឺជាឯកសារមួយដែលពិបាកស្វែងរក និងជារបស់កម្រដែលអាចរក្សាទុករហូតមកដល់បច្ចុប្បន្នណាស់ ។ យើងអាចសង្កេតឃើញគំនូរសម័យបុរាណនៅតាមប្រាសាទនានានៃប្រទេសកម្ពុជា អានិយាយបានថាវិស័យនេះមានការលូតលាស់ល្អប្រសើរដែរ ជាឧទាហរណ៍នៅក្នុងសតវត្សទី១០ [[ប្រាសាទនាងខ្មៅ]] យើងអាចសង្កេតឃើញស្លាកស្នាមគំនូរដែលមានជាភស្តុតាងស្រាប់ដែលមានចំនួន ៣ផ្ទាំងដែលកំពុងការរលុបខ្លាំងទៅតាមកាលពេលវេលា ដែលនិយាយពីការបង្ហាញអំពី ការរាំរបស់ទេវៈ និងការគោរពឧទ្ទិសដល់ព្រះនារាយណ៍ ។<ref>{{Citation|title=ប្រតិកម្ម 18 {{!}} ចង់ដឹងពីប្រវត្តិប្រាសាទនាងខ្មៅ សូមចុចស្តាប់អ្នកជំនាញបរិយាយទាំងអស់គ្នា! ប្រាសាទនាងខ្មៅ ជាប្រាសាទមួយស្ថិតនៅក្នុងភូមិចារ ឃុំរវៀង ស្រុកសំរោង ខេត្តតាកែវ តាមដងផ្លូវជាតិលេខ២ ដែលមានចម្ងាយផ្លូវពីភ្នំពេញទៅប្រមាណជា៤៤គីឡូម៉ែត្រ។ ជាទូទៅអ្នកដែលបានធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិលខ២ ភាគច្រើនសុទ្ធតែធ្លាប់ដែលបានឃើញនិងបានឮឈ្មោះប្រាសាទនេះ។ តើ ប្រាសាទនេះកសាងឡើងក្នុងរជ្ជកាលស្តេចអង្គណា ? កសាងឡើងដើម្បីអ្វី ? ហេតុអ្វីបានជាប្រាសាទនេះ មានឈ្មោះថា ប្រាសាទនាងខ្មៅ ? តើ ប្រាសាទនេះ ស្ថិតក្នុងគម្រោងគាំពារ និងជួសជុលបែបណា? ដើម្បីបានដឹង បានស្គាល់ ពីមរតកដ៏មានតម្លៃរបស់ដូនតានេះ សូមស្តាប់អ្នកជំនាញរបស់ក្រសួងវប្បធម៌និងវិចិត្រសិល្បៈបរិយាយជូនដូចខាងក្រោម៖ {{!}} ប្រាសាទ ចម្លាក់ និងអក្សរខ្មែរបុរាណ|url=https://www.facebook.com/100066148946793/videos/%E1%9E%85%E1%9E%84%E1%9F%8B%E1%9E%8A%E1%9E%B9%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9E%B8%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%85-%E1%9E%9F%E1%9E%BC%E1%9E%98%E1%9E%85%E1%9E%BB%E1%9E%85%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9F%8B%E1%9E%A2%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%80%E1%9E%87%E1%9F%86%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9E%94%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%99%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%91%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%A2%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%82%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6-%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84/976495656529830/|accessdate=2026-03-04|language=km}}</ref> នៅពេលដែលការរុករកឃើញឡើងវិញនូវនៅប្រាសាទអង្គរវត្តដោយព្រះបាទ[[ចន្ទរាជា]] មក ប្រាសាទមួយចំនួនបានក្លាយជាបូជានីយដ្ឋានរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយពេលដែលអង្គរវត្តបានចាប់ផ្តើមការផ្លាស់ប្តូរខ្លួនទៅជាកន្លែងធម្មយាត្រាព្រះពុទ្ធសាសនា។<ref>{{Cite web |title=The Hidden Paintings of Angkor Wat |url=https://www.bradshawfoundation.com/news/world_heritage.php?id=The-Hidden-Paintings-of-Angkor-Wat |access-date=2026-04-26 |website=www.bradshawfoundation.com}}</ref> ពួកធម្មយាត្រាសាសនារបស់ព្រះចន្ទរាជាត្រូវបានចាប់ផ្ដើមឡើង ដោយមួយចំនួនត្រូវបានជឿថាពួកគេបានមកសំណាក់នៅប្រាសាទអង្គរវត្ត ហើយចាប់ផ្ដើមគូរគំនូរនេះឡើង វាគឺជាគំនូរជញ្ជាំងដំបូងគេនៅកម្ពុជានាពេលការរីកចម្រើននៃពុទ្ធសាសនាខ្មែរនាសតវត្សទី១៦ និងត្រូវបានគូរឡើងរវាងឆ្នាំ ១៥២០ និង ១៥៧០ គំនូរភាគច្រើនសឹងតែគូរដោយពណ៌ក្រហម ។<ref>{{Cite web |last=The hidden paintings of Angkor Wat |first=The hidden paintings of Angkor Wat |title= |url=https://os.pennds.org/archaeobib_filestore/pdf_articles/Antiquity/2014_88_340_Tanetal.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428003253/https://os.pennds.org/archaeobib_filestore/pdf_articles/Antiquity/2014_88_340_Tanetal.pdf |access-date=2026-04-26 |archive-date=2026-04-28 |url-status=unfit}}</ref> គំនូរមួយចំនួនដែលគូរនៅតាមបណ្តោយ​ជញ្ជាំង​នៃ​ថែវ នៃ​ខ្លោងទ្វារ​ចូល​ខាងលិច​ថែវ​ទី​២ និង​ផ្នែក​ខ្លះ​នៃ​ថែវ​ទី​១​ គំនូរទាំងនេះត្រូវបានគូរជាសត្វពាហនៈ​ដោយមាន​សត្វស្រុក​ខ្លះ និង​សត្វព្រៃ​ខ្លះ ដែល​រួមមាន​សត្វ​សេះ ដំរី លា​។ ក្រៅពីនេះ​ក៏មាន​គំនូរ​សំណង់​អគារ ឧបករណ៍ភ្លេង និងគំនូរ​រូប​ទូក​ ។ គំនូរ​ទូក​ក៏មាន​ច្រើន​ប្រភេទ​ដែរ មានដូចជា​ទូក​អុំ ចែវ ទូក​នាគ ហង្ស និង​រហូតដល់​សំពៅ​ទៀត ដោយមាន​ទាំង​សំពៅ​ក្នុងស្រុក និង​សំពៅ​អឺរ៉ុប​ផង​។<ref>{{Cite web |title=គំនូរ​អាថ៌កំបាំង​នៅ​អង្គរវត្ត​ដែល​គេ​មិនសូវ​បានដឹង​ |url=https://thmeythmey.com/detail/58291 |access-date=2026-03-04 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> គំនូរទាំងនេះត្រូវបានគូរឡើងនៅអំឡុងសតវត្សទី១៦ រហូតដល់សតវត្សទី២០ ចំពោះអ្នកដែលបានសំណាក់នៅអង្គរជាបន្តបន្ទាប់តាមរជ្ជកាលរបស់អង្គមហាក្សត្រនីមួយៗ ព្រោះថាតាម​ការសិក្សា​បឋមរ​បស់​ក្រុម​អ្នកស្រាវជ្រាវ គំនូរ​ទាំងនោះ​មាន​អាយុ​ចំណាស់​ជាងគេ​ប្រមាណ ៤០០​ឆ្នាំ ខ្លះ​២០០​ឆ្នាំ ខ្លះ​១០០​ឆ្នាំ និង​ខ្លះទៀត​ពី​៥០ ទៅ​៦០​ឆ្នាំ​ផង​។<ref>{{Cite web |title=គំនូរ​អាថ៌កំបាំង​នៅ​អង្គរវត្ត​ដែល​គេ​មិនសូវ​បានដឹង​ |url=https://thmeythmey.com/detail/58291 |access-date=2026-03-04 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> ភាគច្រើននៃគំនូរចម្លាក់ថ្មភាគច្រើនវាជារបស់កម្រស្ទើរតែបាត់បង់ទៅហើយ នេះដោយតែសង្គ្រាម អាកាសធាតុ និងពេលវេលា។ [[ឯកសារ:Scene from the Ramayana Royal Palace Cambodia 0549.jpg|កណ្តាល|រូបភាពតូច|260x260px|គំនូរថែរ វត្តព្រះកែវមរកតត្រូវបានគូរដោយអំពីឈុតឆាកពីរឿងរាមកេរ្តិ៍ បង្ហាញពីព្រះរាម និងព្រះលក្សណ៍ (ក្រោមសត្វឆ័ត្រ) ឆ្លងកាត់ទៅក្រុងលង្កា ជាមួយនឹងកងទ័ពស្វា នៅលើខ្នងហនុមាន។]] ក្រោយពីផ្លាស់ប្ដូរសាសនាពីព្រាហ្មណ៍សាសនាមកព្រះពុទ្ធសាសនាវិញតាំងពីសតវត្សទី១៣ មក ការសាងសង់ប្រាសាទលែងមានតទៅទៀតហើយ ម្យ៉ាងវិញទៀតការដាប់ឆ្លាក់ថ្មលើប្រាសាទក៏លែងមានទៀតដែរ ជំនួយមកវិញនូវសំណង់វិហារឈើនៃវត្តពុទ្ធសាសនា គំនូរភាគច្រើនតែងតែរៀបរាប់អំពីដំណើរជីវិតរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងរឿងទសជាតក ដែលច្រើនតែងគូរនៅលើផ្ទាំងឈើលើបាយអ ស្លឹករឹត កំណាត់ ក្រដាស ឬក្រាំង ដែលងាយប្រឈមនឺងការបាត់បង់ គំនូរទាំងនេះសឹងតែស្ទើរបាត់បង់ទៅហើយ ។ គំនូរភាគច្រើនដែលអាចរកបាននៅសតវត្សទី ១៨-១៩ មកដែលភាគច្រើនតែងតែគូរនៅលើផ្ទាំងកំណាត់ ចំណែកឯគំនូរជញ្ជាំងដែលមានសេសសល់នៅតាមវត្តអារាមក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺមាននៅវត្តកំពង់ត្រឡាច ដែលមានគំនូរគូរឡើយ​ឆ្នាំ​១៨៥០ <ref>{{Cite web |date=2022-04-12 |title=វិហារបុរាណវត្តកំពង់ត្រឡាចលើ {{!}} AMS Khmer Civilization |url=https://khmercivilization.ams.com.kh/detail/20800 |access-date=2026-03-04 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318082126/https://khmercivilization.ams.com.kh/detail/20800 |archive-date=2026-03-18 |url-status=dead }}</ref> មាន​ជាងគំនូរ​២​នាក់​ ម្នាក់​ឈ្មោះ​ប៉ាល់ និង​ ម្នាក់ទៀតឈ្មោះ ​ជា បាន​គូររូប​គំនូរ​នៅលើ​ជញ្ជាំង​ព្រះវិហារ ដែលរៀបរាប់ពីពុទ្ធប្រវត្តិ និងរឿងទសជាតក ហើយ​បាន​បន្សល់​នូវ​ស្នាដៃ​ផាត់​ពណ៌​ដ៏​ល្អ​វិចិត្រ​នេះ​រហូតមកដល់​សព្វថ្ងៃ​ ម្យ៉ាងទៀតការ​ខូចខាត​នេះ​ដោយសារ​តែ​ដំបូល​ព្រះ​វិហារ​លិច​ទឹក​ហូរ​ស្រក់​លើ​ផ្ទាំងគំនូរ​​ កត្តាមួយផ្សេង​ទៀត គឺ​ដោយសារ​សម័យ ប៉ុ​ល ពត គេបានយកព្រះវិហារបុរាណនេះ ធ្វើជាកន្លែងគុកឃុំឃាំងមនុស្ស ជាឃ្លាំងស្តុកអំបិល និងជាកន្លែងបិតស្រាទៀតផង ដែលអាចធ្វើឲ្យមានផលប៉ះពាល់ដល់ផ្ទាំងគំនូរលើជញ្ជាំងព្រះវិហារ។<ref>{{Cite web |last=Thay |first=Chheangmeng |date=2020-02-24 |title=រាប់រយឆ្នាំនៃវិចិត្រភាព គំនូរបុរាណលើជញ្ជាំងព្រះវិហារ វត្តកំពង់ត្រឡាចលើ |url=https://www.kampucheers.com/kampong-tralach-leu/ |access-date=2026-03-04 |website=KAMPUCHEERS |language=en |archivedate=2026-04-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260416182902/https://www.kampucheers.com/kampong-tralach-leu/ |url-status=dead }}</ref> នៅវត្តរាជបូណ៌ ជា​មត៌ក​ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវចាត់ទុក​ថា​ ជា​ព្រះវិហារ​បុរាណ​ដែល​មានគំនូររឿង​រាមកេរ្តិ៍​​ច្រើន​ឈុត​ដ៏កម្រ និង​តែមួយគត់​​នៅ​កម្ពុជា​។<ref>{{Cite web |date=2023-03-23 |title=ព្រះវិហារ​វត្ត​រាជបូណ៌និង​គំនូរ​បុរាណរឿង​រាមកេរ្តិ៍ {{!}} AMS Khmer Civilization |url=https://khmercivilization.ams.com.kh/detail/27107 |access-date=2026-03-04 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318075643/https://khmercivilization.ams.com.kh/detail/27107 |archive-date=2026-03-18 |url-status=dead }}</ref> វត្តព្រះកែវមរតក មានទាំងក្នុងវិហារ និងថែវជញ្ជាំងវត្ត ដែលរៀបរាប់ពីឈុតឆាករាមកេរ្តិ័ខ្មែរ ពុទ្ធប្រវត្តិ និងរឿងទសជាតក ។ [[ឯកសារ:01 Phnom Sampeau-NgnL-07251.jpg|កណ្តាល|រូបភាពតូច|210x210px|គំនូរដំណើរសុបិន្តនិមិត្ត របស់[[សិរិមហាមាយា]] មាតានៃសិទ្ធត្ថគោតម និងការប្រសូតរបស់សិទ្ធត្ថគោតមក្នុង[[លុម្ពិនី|ឧទ្យានលុម្ពិនី]] ក្នុងវត្តភ្នំសំពៅ ]] === ព្រះបដ === ព្រះបដ ឬ ព្រះបត់ គឺជាផ្ទាំងគំនូរពុទ្ធសាសនាលើកំណាត់មានសៀតឈើនៅចុងខាងលើនិងខាងខាងក្រោមដើម្បីចងព្យួរ<ref name=":1">{{Cite web |last=Cambodia |first=The Nation |title=ព្រះបត់ ‣ NC NEWS |url=https://thenationcambodia.com/culture-tourism/21322/ |access-date=2026-04-26 |language=en-US |archivedate=2026-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260426161619/https://thenationcambodia.com/culture-tourism/21322/ |url-status=dead }}</ref> សិល្បៈប្រភេទនេះត្រូវបានជឿថាបានចាប់ផ្ដើមឡើងតាំងពីសតវត្សទី ១៦-១៧ មកម្ល៉េះ (?) ដែលមានវត្តមានរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ព្រះបត់មានច្រើនឡើងនៅចុងសតវត្សទី ១៩ ភាគច្រើនតែងតែមានលើរាស្ត្រខ្មែរដែលជាគ្រហស្ថទៅកាន់វត្តអារាមក្នុងអំឡុងពេលពិធីបុណ្យសាសនា ប៉ុន្តែវាក៏អាចត្រូវបានរកឃើញនៅលើការដាក់តាំងបង្ហាញនៅក្នុងផ្ទះឯកជនសម្រាប់ពិធីបុណ្យ ពិធីមង្គលការ និងបុណ្យនៃអ្នកស្លាប់ផងដែរ វាបង្ហាញអ្នកដែលមានជំនឿយ៉ាងមុតមាំលើព្រះពុទ្ធសាសនា ។ ពួកវាត្រូវបានគេប្រើបន្ថែមទៀតនៅក្នុងពិធីសាសនាផ្សេងៗនៅខាងក្រៅវត្តអារាម និងផ្ទះសម្បែង រួមទាំងការដំឡើងបង្គោលកណ្តាលនៃភូមិ និងពិធីកាត់សក់កុមារ។<ref name=":1" /><ref>Ang Choulean (2004). ''Braḥ-liṅg'' (Pauḥ-bumb-līek-di-1 ed.). Bhnaṃ Beñ: Ra̱iyaṃ</ref> ពាក្យ​ថា បដ ដែល​ខ្មែរ​អាន​ក្លាយ​មកជា បត់ នេះ ជាភាសា​បាលី​មាន​ន័យ​ថា ផ្ទាំងកំណាត់ ឬ​កំណាត់ត្បាញ ដូច្នេះ​គឺ​ខ្មែរ​យើង​ប្រើ​ពាក្យ​នេះ​ក្នុង​និយមន័យ​តែ​មួយ​ជាមួយនឹង​ពាក្យ​បាលី ។ សម្រាប់​ជាតិសាសន៍​ដែល​កាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា​ដូចខ្មែរ​យើង​ផ្សេងៗទៀត ក៏​និយម​ការគូរគំនូរ​ពុទ្ធប្រវត្តិ ឬ​ក៏​ពុទ្ធ​មណ្ឌល​ នៅ​លើ​ផ្តាំងកំណាត់ ដើម្បី​គោរពបូជា​ផងដែរ ។ <ref>{{Cite web |last=sovannrath |date=2016-03-27 |title=ព្រះបដ ឬ ព្រះបត់ និងបង់បត់ |url=https://sovannrath.wordpress.com/2016/03/27/%e1%9e%96%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9f%87%e1%9e%94%e1%9e%8a-%e1%9e%ac-%e1%9e%96%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9f%87%e1%9e%94%e1%9e%8f%e1%9f%8b-%e1%9e%93%e1%9e%b7%e1%9e%84%e1%9e%94%e1%9e%84%e1%9f%8b%e1%9e%94/ |access-date=2026-04-26 |website=Sovannrath សុវណ្ណរដ្ឋ |language=en}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះបត់ ចាស់មួយចំនួន ក៏អាចត្រូវបានរកឃើញនៅមជ្ឈមណ្ឌលនៃការផលិតរបស់ពួកគេជាប្រវត្តិសាស្ត្រគឺនៅ ភ្នំពេញ និង បាត់ដំបង បន្ទាប់មកគឺ សៀមរាប ។ នៅឆ្នាំ ១៨៩៩ [[អាដេម៉ាដ៍​​​ ឡឺក្លែរ]] ដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រង និងជាអ្នកប្រាជ្ញជនជាតិបារាំង បានសរសេរថា ព្រះបត់ពណ៌ត្រូវបានព្យួរនៅក្នុងវត្តអារាម និងរាបស្មើរដើម្បីចែករំលែក ព្រះធម៌ ។ <ref>Roveda, Vittorio; Sothon Yem (2010). ''Preah Bot: Buddhist painted scrolls in Cambodia''. Bangkok, Thailand: River Books.</ref> [[ឯកសារ:Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg|រូបភាពតូច|252x252ភីកសែល|គំនូរអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរនាសតវត្សទី១៩ នៃរឿង​ភ្នំ​វរវង្សសូរវង្ស ក្នុងទម្រង់ ព្រះបត់]] === គំនូរបុក === នៅរវាងដើមស.វ.ទី២០ ឬក្រោយពីនោះមកទៀតផង តាមវត្តអារាម ឬអាគារសំខាន់ផ្សេងៗខ្លះទៀត គេនិយមប្រើជាទូទៅនៅឡើយនូវគំនូរម៉្យាងហៅថា '''''“គំនូរបុក”''''' ដែលភាគច្រើនគេនិយមតែងគូរនៅលើសសរ ឬ ពិតាន លក្ខណៈពិសេសរបស់វាគឺត្រង់គេរំលីងផ្ទៃដែលនឹងត្រូវគូរនោះឲ្យស្មើល្អ រួចហើយទើបយកម្រាក់មកលាបលនឲ្យបានជាស្ថាន ឬផ្ទៃទូទៅមួយខ្មៅរលោងស្រិល ទុកឲ្យស្ងួត ។ គេគូររូបរាងក្បាច់ ឬតួអង្គអ្វីមួយដែលចង់បាននោះលើក្រដាសសិន រួចហើយទើបគេកាត់ចោះទម្លុះតាមរាងរៅដែលចង់បានធ្វើជាពុម្ព។ បន្ទាប់មកទើបគេយកពុម្ពនោះទៅបិទភ្ជាប់ឲ្យជិតលើទីដែលត្រូវមានរូប។ គេយកជ័រធម្មជាតិ មានជ័រល្វាជាដើម ទៅលាបតាមរន្ធពុម្ពនោះដើម្បីបានជាស្រទាប់ស្អិតស្តើងមួយតាមរាងក្បាច់។ បានដូច្នោះហើយទើបគេបកពុម្ពក្រដាសចេញ។ មកដល់ពេលនេះមានន័យថា គំនូរដែលចង់បានគឺរូបរាងនៃជ័រនោះឯងហើយ។ បន្ទាប់មកទៀតទើបគេយកសន្លឹកមាសស្តើងៗ ដែលគេតែងប្រើសម្រាប់ ទឹបលើព្រះបដិមាជាដើម ទៅទឹបលើផ្ទៃជ័រនោះ។ ផ្នែកដែលគ្មានជ័រគឺសន្លឹកមាសមិនអាចទៅជាប់ទេ គ្រាន់តែយកដៃទៅញីរំលីងទៅក៏ជ្រុះមកឯង ឃើញថាមានតែផ្ទៃជ័រសុទ្ធសាធដែលមាសជាប់ទាំងស្រុង ពោលគឺក្បាច់ដែលគេចង់បាន។<ref>{{Cite web |title=២៩. គំនូរបុក {{!}} Yosothor Admin |url=https://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-three/konnu-bok.html |access-date=2026-03-15 |website=www.yosothor.org}}</ref> [[ឯកសារ:Gold on lacquer representation of a tevada in a column of Wat Moha Leap.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|ទេពប្រណម្យនៅសសរវត្តមហាលាភ នាដើមសតវត្សទី ២០]] === គំនូរទំនើប === មុនអាណានិគមនិយមបារាំងចូលមក ភាគច្រើននៃគំនូរខ្មែរត្រូវបានបណ្ដុះបណ្ដាលឡើងតាមរយៈ ទីវត្តអារាម ព្រះបរមរាជាវាំង ឬគ្រួសារជាងគំនូរ តែប៉ុណ្ណោះ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩១៧ ដោយមើលឃើញពីភាពបាត់បង់នៃសិល្បៈបុរាណខ្មែរលោក [[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ|ហ្សក ហ្គ្រូសលីយេ]] បានស្នើសុំបង្កើតសាលារចនាឡើយ ដើម្បីប្រមែប្រមូលសិល្បៈខ្មែរឱ្យរស់ឡើងវិញ ។ ដោយមានការយល់ព្រមពីរដ្ឋបាលអាណាព្យាបាលបារាំង លោកបានប្រមូលយកជាងខ្លះនៃព្រះបរមរាជវាំង និងប្រមែប្រមូលជាងឆ្លាក់ ជាងគូរនៅតាមភូមិស្រុក ដើម្បីយកទៅបង្រៀននៅក្នុងសាលារចនា ពីមុនមានសាលានេះ គេច្រើនអភិរក្សនិងសិក្សានៅក្នុង[[សារមន្ទីរជាតិ]] នៅឡើយ ។<ref>ខ្មែរប្រឈមមុខនឹងវប្បធម៌,រៃយំ,ភ្នំពេញ,ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០១,គំនូរទំនើប,២៣៩ ។</ref> រូបលោកបានសហការជាមួយមេជាងគំនូរខ្មែរម្នាក់គឺ [[ទេព និម្មិតម៉ក់|ឧកញ៉ា ទេព និម្មិតម៉ក់]] ដែលបានចងក្រងជាច្បាប់ដោយមានគូរទុកជាគំរូនៅលើផ្ទាំងក្រដាសឬកំណាត់ ។ គំនូរបុរាណដែលអនុវត្តនៅក្នុងរោងជាងគំនូរបុរាណសុទ្ធ ស្ថិតនៅក្នុងសាលារចនារហូតដល់លោក [[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ|ហ្សក ហ្គ្រូសលីយេ]] ស្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ការសិក្សាគំនូរតាមរយៈមុខវិជ្ជានេះ គឺគ្រាន់តែរៀនគូរតាមក្បួនខ្នាតក្បាច់ និងគំនូរបុរាណតែប៉ុណ្ណោះ គ្មានអ្វីក្រៅពីនេះទេ។[[ឯកសារ:Georges Groslier, Khmer Dancer.jpg|រូបភាពតូច|គំនូរ [[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ|ហ្សក ហ្គ្រូសលីយេ]] បង្ហាញពីក្បាច់របាំខ្មែរបុរាណក្នុងរបាំព្រះរាជទ្រព្យខ្មែរ នាសតវត្សទី២០ ]]ក្នុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] មានវិចិត្រករជប៉ុនម្នាក់ឈ្មោះ [[ស៊ុយស៊ុយគី]] បានចូលមកបង្រៀននៅក្នុងសាលារចនា ដោយគាត់បានចាប់ផ្តើមបង្រៀនមុខវិជ្ជាមួយដែលពុំធ្លាប់មាននៅក្នុងសាលារចនាពេលនោះ គឺ'''គំនូរមើលឃើញ''' ។ ដោយគាត់ចង់បណ្ដុះបណ្ដាលដោយផ្ដោតសំខាន់ទៅលើអារម្មណ៍គូរទៅលើទេសភាពធម្មជាតិ ឬសកម្មភាពកាយវិការមនុស្ស ។ ទស្សនៈលោកនោះគឺ ''ការគូររូបជាការសង្កេតធម្មជាតិ និងដកស្រង់ខ្លឹមសារធម្មជាតិដើម្បីយកមកបញ្ចេញក្នុងគំនូរ។''<ref name=":0">ខ្មែរប្រឈមមុខនឹងវប្បធម៌,រៃយំ,ភ្នំពេញ,ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០១,គំនូរទំនើប,២៤១-២៥៤ ។</ref> សិស្សមួយចំនួនដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលពីគាត់មានដូចជាលោក [[ញឹក ឌឹម]],[[សំ យឺន]],[[ប៉ាន់ ត្រា]] ជាដើម ។ នៅចុងទសវត្សទី៥០ នៅពេលមានការកែទម្រង់បែបបទកម្មវិធីសិក្សានូវមុខវិជ្ជាដែលគេហៅថា '''គំនូរមើលឃើញ''' ។ នៅក្នុងសៀវភៅអប់រំបោះពុម្ពសម្រាប់បឋមសិក្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ គេបានពន្យល់ថាគំនូរមើលឃើញជាកត្តាសំខាន់ដើម្បីបង្រៀនឱ្យក្មេងពូកែមើល និងសង្កេត ។ ម្ល៉ោះហើយទស្សនៈនៃគំនូរមើលឃើញដែលមានលក្ខណៈទំនើបនោះ បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើសង្គមដែលពេលនោះកំពុងតែឈានទៅរកអ្វីមួយដែលគេយល់ថាជា '''សង្គមទំនើប''' ឬ '''ថ្មី''' ។<ref name=":0" /> នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ៥០ សង្គមមិនទាន់ទទួលស្គាល់គំនូរបែបទំនើបនេះ គឺមិនទាន់ជ្រាបចូលក្នុងមជ្ឈដ្ឋាននៃប្រជាជនទូទៅទេ រីឯកន្លែងសម្រាប់តាំងរូបបង្ហាញឱ្យគេមើលក៏មិនសូវមានដែរ ។ រហូតដល់ពាក់កណ្តាលទសវត្សទី៥០ ទើបឃើញមានការផុសផុលឡើង វិចិត្រកម្មទំនើបចេញមុខខ្លាំងឡើង ។ លោក [[សំ យឺន]] ជាកូនសិស្សលោក ស៊ុយស៊ុយគី និងទទួលបានការអប់រំនៅឯបារាំង លោកបានប្រមែប្រមូលអ្នកមានជំនាញលើគំនូរ ដើម្បីបង្កើត '''សមាគមសិល្បៈវិចិត្រករខ្មែរ''' នាពាក់កណ្ដាលទសវត្សទី៥០ ។<ref name=":0" /> ក្នុងទសវត្សទី៦០ មានការិយាល័យព័ត៌មានរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកហៅថា '''អ៊ុយស៊ីស''' (USIS) បានបើកពិព័រណ៌មួយឆ្នាំម្ដង មានចំណងជើងថា '''វិចិត្រករខ្មែរ''' ។<ref name=":0" /> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ ពេលដែលមានការបង្កើត[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ]] មហាវិទ្យាល័យសិល្បៈសូនរូបក៏បានកើតឡើងដែរក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក [[វណ្ណ មូលីវណ្ណ]] ដែលជាសាកលវិទ្យាធិការ ។<ref name=":0" /> == អត្ថន័យ == == វិចិត្រសាល == <gallery> ឯកសារ:Cambodian - Phra Malai in Tavatisma Heaven - Walters 20101223.jpg|ផ្ទាំងរូបគំនូរខ្មែរនាសតវត្សទី១៩ អំពីព្រះមាល័យ ឯកសារ:Prince Temiya lifts up his royal coach.jpg|គំនូរព្រះតេមិយលើរាជរថនៅចំពោះនាយសារថី ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Pałac Królewski, Malowidła przedstawiające sceny z Reamker (01).jpg|គំនូរនៅវត្តព្រះកែវមរតកថតនៅឆ្នាំ២០១៦ ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Pałac Królewski, Malowidła przedstawiające sceny z Reamker (15).jpg|គំនូរនៅវត្តព្រះកែវមរតកថតនៅឆ្នាំ២០១៦ ឯកសារ:Cambodia Loy Bratib.jpg|គំនូរខ្មែររៀបរាប់អំពីការលយប្រទីប ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Pałac Królewski, Malowidła przedstawiające sceny z Reamker (34).jpg|គំនូរនៅវត្តព្រះកែវមរតកថតនៅឆ្នាំ២០១៦ ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Pałac Królewski, Malowidła przedstawiające sceny z Reamker (09).jpg|គំនូរនៅវត្តព្រះកែវមរតកថតនៅឆ្នាំ២០១៦ ឯកសារ:Wat Ek 02.jpg|គំនូរព្រះពុទ្ធនៅវត្តឯកភ្នំ ឯកសារ:Wat Kratie Buddhist Temple Painting.JPG|គំនូររបស់ព្រះពុទ្ធនៅវត្តសិរីសុន្ធរវង្ស (វត្តក្រចេះ) </gallery> == សូមមើលផងដែរ == == ឯកសារយោង == 6v8h7p5fa6w4yk9ybw7f7ybkjtg5rra 0 53653 342854 338321 2026-11-10T23:32:05Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342854 wikitext text/x-wiki '''ច្រកអានសេះ''' គឺជាភ្នំនិងច្រកព្រំដែនធម្មជាតិមួយស្ថិតនៅតាមជួរភ្នំដងរ៉ែកដែលដែលមានទីតាំងនៅតាមបណ្ដោយ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ]] ដោយខាងកម្ពុជាស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្តភូមិអានសេះ ឃុំជាំក្សាន្ត ស្រុកជាំក្សាន្ត [[ខេត្តព្រះវិហារ]] (ចម្ងាយប្រមាណ២៥គ.មពីទីរួមស្រុកជាំក្សាន្ត) ទល់នៅខាងដីសៀម គឺស្ថិតក្នុងភូមិអានម៉ា (អានសេះ) ឃុំសូង ស្រុកណាមយឺន [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]]។ <ref>{{Cite web |title=NBT WORLD - Second Army Area Reports Cambodian Forces Open Fire at Chong Ahn Ma |url=https://thainews.prd.go.th/nbtworld/news/view/1621546/?bid=1 |access-date=2025-12-10 |website=thainews.prd.go.th |language=en}}</ref> តំបន់នេះត្រូវបាន [[ថៃ]] និង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ប្រជែងគ្នា ហើយវាជាចំណុចក្តៅគគុកដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងជម្លោះព្រំដែន [[ជម្លោះព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ (២០០៨–២០១១)|ឆ្នាំ ២០០៨-២០១៣]] និង [[ជម្លោះព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃឆ្នាំ២០២៥|២០២៥]] រវាងប្រទេសទាំងពីរ។ <ref>{{Cite web |title=Thai F-16s strike Cambodian positions after deadly border attacks - Winthai |url=https://world.thaipbs.or.th/detail/thai-f16s-strike-cambodian-positions-after-deadly-border-attacks-winthai/59783 |access-date=2025-12-10 |website=world.thaipbs.or.th |language=en}}</ref> ច្រកនេះគឺជាអធិតេយ្យភាពបូរណភាពទឹកដីកម្ពុជាដោយស្របតាមច្បាប់ ។ == ជម្លោះព្រំដែនឆ្នាំ ២០២៥ == ក្នុងអំឡុងពេល [[ជម្លោះព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃឆ្នាំ២០២៥|ជម្លោះកម្ពុជា-ថៃឆ្នាំ ២០២៥]] ថៃចូលរំលោភដែនអធិបតេយ្យកម្ពុជាទាំងខុសច្បាប់ដោយបានអះអាងថាបានកាន់កាប់ទាំងកំពូលភ្នំអានសេះ ប្រទេសថៃបានអះអាងថាបានកាន់កាប់ទាំងកំពូលភ្នំ <ref name="pptvhd36-250726">{{Cite news|date=24 July 2025|title=อัปเดตสถานการณ์สู้รบไทย-กัมพูชา ตรึงกำลังหลายจุด-จ่อเข้ายึดเขาพระวิหาร|language=th|trans-title=Update on the Thai-Cambodian war situation, forces stationed at several points, ready to seize Preah Vihear Temple|work=PPTV36HD|url=https://www.pptvhd36.com/news/%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B8%A1/253359|url-status=live|access-date=26 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250726081211/https://www.pptvhd36.com/news/%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B8%A1/253359|archive-date=26 July 2025}}</ref> និងកំពូល[[ភ្នំត្រប់]] ។ ច្រកអានសេះត្រូវបានបិទដោយភាគីសៀមជាឯកត្តោភាគីនាថ្ងៃ០១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៥ ហើយក្លាយជាសមរភូមិក្តៅនៃការប្រយុទ្ធគ្នាដណ្តើមទីតាំងមួយនេះរវាងកងទ័ពកម្ពុជា និងថៃ។<ref>{{Cite web |date=2025-05-02 |title=ថៃបិទច្រកទ្វារព្រំដែនអានសេះ ខេត្តព្រះវិហារ ដោយឯកតោភាគី កាលពីថ្ងៃទី ១ ឧសភា - សុីសុីថាមស៍ |url=https://kh.cc-times.com/posts/23195 |access-date=2026-05-12 |website=The Cambodia China Times |language=km}}</ref> ក្រៅពីអាស្រមរបស់លោកតាអ៊ុំដែលថៃបានបំផ្លាញដោយចោទបានសាងសង់រំលោភលើកិច្ចព្រមព្រៀង នៅមានផ្ទះសំបែងរបស់ប្រជាពលរដ្ឋស្លូតត្រង់ និងអាគារនានាត្រូវបានថៃបាញ់ផ្លោងដាក់ និងទម្លាក់គ្រាប់បែកកំទេចចោលផងដែរ។<ref>{{Cite web |last=Ek |first=Lee |date=2026-04-28 |title=មូលហេតុ ដែលទ័ពថៃ កម្ទេចរូបសំណាកលោកតាអ៊ុំនៅច្រកអានសេះ |url=https://kbn.news/archives/380227 |access-date=2026-05-12 |website=Khmer Breaking News |language=en-US}}</ref><ref>Facebook, Mao Vutha, ច្រកអានសេះ</ref> ព្រឹត្តិការណ៍នៃការបំផ្លាញរូបបដិមាទេវហិណ្ឌូ នៅតំបន់ច្រកទ្វារតំបន់អានសេះ ក្នុងស្រុកជាំក្សាន្ត ខេត្តព្រះវិហារ បានក្លាយជាប្រធានបទដ៏ក្ដៅគគុក និងបានឈានទៅដល់ការបង្កើតឱ្យមាន ប្រតិកម្មអន្តរជាតិ ជាពិសេសពីសំណាក់ប្រទេសឥណ្ឌា ដែលជាប្រភពដើមនៃសាសនាហិណ្ឌូ ដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ហើយក៏ត្រូវបានយោធាថៃ កម្ទេចចោលកាលពីថ្ងៃទី ២២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite web |title=ការបំផ្លាញរូបបដិមាទេវហិណ្ឌូនៅតំបន់អានសេះ និងការកសាង |url=https://rooster.news/news/destruction-of-hindu-deity-statues-in-anses-area-and-construction |access-date=2026-05-12 |website=rooster.news |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514171939/https://rooster.news/news/destruction-of-hindu-deity-statues-in-anses-area-and-construction |archive-date=2026-05-14 |url-status=dead }}</ref> == ឯកសារយោង == h6vtifr86sp8lb42har2el4jomghnte 0 53721 342858 335819 2026-11-11T00:37:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342858 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg | caption = Official portrait, 2024 | order = 8th | office = President of Indonesia | termstart = 20 October 2024 | termend = 1 December 1995 | vicepresident = [[Gibran Rakabuming Raka]] | predecessor = [[Joko Widodo]] | successor = | order1 = 26th | office1 = List of ministers of defense (Indonesia){{!}}Minister of Defence | termstart1 = 23 October 2019 | termend1 = 20 October 2024 | president1 = Joko Widodo | deputy1 = {{ubl|[[Sakti Wahyu Trenggono]] (2019–2020)|[[Muhammad Herindra]] (2020–2024)}} | predecessor1 = [[Ryamizard Ryacudu]] | successor1 = [[Sjafrie Sjamsoeddin]] | order2 = 2nd | office2 = Gerindra Party#Chairpersons{{!}}General Chairman of Gerindra | termstart2 = 20 September 2014 | termend2 = | predecessor2 = {{ill|Suhardi|id|v=ib}} {{Collapsed infobox section begin|Military offices|titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}} | term_end6 = 20 March 1998 | birth_name = Prabowo Subianto Djojohadikusumo | birth_date = {{birth date and age|1951|10|17|df=y}} | birth_place = [[Jakarta]], Indonesia | death_date = | death_place = | party = [[Gerindra Party|Gerindra]] (since 2008) | otherparty = {{ubl|[[Golkar]] (2004–2008)|[[Advanced Indonesia Coalition Plus|KIM Plus]] (since 2023)<ref>{{cite web | url=https://www.tempo.co/politik/alasan-parpol-kim-plus-dukung-ide-prabowo-bentuk-koalisi-permanen-1209630 | title=Alasan Parpol KIM Plus Dukung Ide Prabowo Bentuk Koalisi Permanen }}</ref>}} | spouse = {{marriage|[[Titiek Suharto|Siti Hediati Hariyadi]]|8 May 1983|May 1998|end=sep.}} | children = [[Didit Hediprasetyo]] | education = {{ubl|[[Victoria Institution]]|[[American School in London]]}} | alma_mater = [[Indonesian Military Academy]] | cabinet = [[Red and White Cabinet]] | signature = Prabowo Subianto signature.svg | website = *{{URL|presidenri.go.id|Presidential website}} *{{URL|https://prabowosubianto.com/|Personal website}} | nickname = | branch = [[Indonesian Army]] | serviceyears = 1974–1998 | rank = [[General officer|General]] ([[Titular and honorary rank|honorary]]) | unit = [[Kopassus]] ([[special forces]]) | commands = {{hlist|Kopassus|[[Kostrad]]}} | battles = {{tree list}} *[[Indonesian invasion of East Timor|Invasion of East Timor]] **[[Indonesian occupation of East Timor|Insurgency in East Timor]] *[[Papua conflict]] **[[Mapenduma hostage crisis]]{{tree list/end}} | military_blank1 = [[Central Registration Number|Service no.]] | military_data1 = 27082 }} '''លោក ប្រាបូវ៉ូ ស៊ូប៊ីយានតូ ចូយ៉ូហាឌីគូស៊ូម៉ូ''' {{Efn|{{IPAc-en|US|p|ɹ|ɑː|ˈ|b|oʊ|w|oʊ|_|s|uː|b|iː|ˈ|ɑː|n|t|oʊ|audio=En-us-Prabowo Subianto from Indonesia pronunciation (Voice of America).ogg}}; {{IPA|id|praˌbowo subiˌanto|lang}}}} {{Efn|Under modern [[Indonesian orthography]], his last name would be spelled as '''Joyohadikusumo''', {{ipa|id|d͡ʒojohadikuˈsumo|lang}}}} (កើតថ្ងៃទី ១៧ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥១) គឺជាអ្នកនយោបាយ អ្នកជំនួញ និងជាមន្ត្រីយោធាចូលនិវត្តន៍ជនជាតិឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលបានបម្រើការជា[[ប្រធានាធិបតីឥណ្ឌូនេស៊ី|ប្រធានាធិបតីទីប្រាំបីរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ី]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៤។ ពីមុនលោកបានបម្រើការជា[[បញ្ជីឈ្មោះរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ (ឥណ្ឌូនេស៊ី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ]]ទី២៦ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ប្រធានាធិបតី [[ចូកូ វីដូដូ]] ពីឆ្នាំ ២០១៩ ដល់ឆ្នាំ ២០២៤។ លោក គឺជាប្រធានាធិបតីទីបីរបស់ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីដែលមានប្រវត្តិយោធាបន្ទាប់ពី [[ស៊ូហារតូ|ស៊ូហាតូ]] និង [[ស៊ូស៊ីឡូ បាំបាំង យូដូយ៉ូណូ]] ហើយជាប្រធានាធិបតីអាណត្តិទីមួយដែលមានវ័យចំណាស់ជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌូនេស៊ី។ លោក បានបញ្ចប់ការសិក្សាពី[[សាលាយោធាឥណ្ឌូនេស៊ី]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ហើយបានបម្រើការជាចម្បងនៅក្នុងកងកម្លាំងពិសេស ( [[កូប៉ាសុះស]] ) រហូតដល់លោកត្រូវបានតែងតាំងឱ្យដឹកនាំបញ្ជាការបម្រុងយុទ្ធសាស្ត្រ ( [[កូស្ត្រាត]] ) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៨។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំដដែលនោះ លោកត្រូវបានរំសាយចេញពីយោធា ហើយបន្ទាប់មកត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យចូល[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ពីបទរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស។ <ref name=":24">{{Cite web |date=4 August 2025 |title=President Prabowo Receives Honorary Medal from US Special Operations Command at Merdeka Palace |url=https://setkab.go.id/en/president-prabowo-receives-honorary-medal-from-us-special-operations-command-at-merdeka-palace/ |access-date=14 January 2026 |website=Sekretariat Kabinet Republik Indonesia}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Slater|first=Dan|date=2024|title=Indonesia's High-Stakes Handover|url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/922832|journal=Journal of Democracy|volume=35|issue=2|pages=40–51|doi=10.1353/jod.2024.a922832|issn=1086-3214|url-access=subscription}}</ref> <ref name="NYT Paddock">{{Cite news|last=Paddock|first=Richard C.|date=14 October 2020|title=Indonesian Defence Chief, Accused of Rights Abuses, Will Visit Pentagon|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/10/14/world/asia/indonesia-prabowo-subianto-us-visit.html|url-status=live|access-date=14 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022080937/https://www.nytimes.com/2020/10/14/world/asia/indonesia-prabowo-subianto-us-visit.html|archive-date=22 October 2020|issn=0362-4331}}</ref> <ref>{{Cite web |title=KPU Resmi Tetapkan Prabowo-Gibran Menang Pilpres 2024 |url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20240320213140-617-1076907/kpu-resmi-tetapkan-prabowo-gibran-menang-pilpres-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320165111/https://www.cnnindonesia.com/nasional/20240320213140-617-1076907/kpu-resmi-tetapkan-prabowo-gibran-menang-pilpres-2024 |archive-date=20 March 2024 |access-date=21 March 2024 |website=nasional |language=id-ID}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ២០០៨ សមាជិក​ខាងក្នុង​របស់លោក បានបង្កើត [[គណបក្សហ្គេរីនដ្រា]] ។ ក្នុង [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឥណ្ឌូនេស៊ីឆ្នាំ ២០០៩|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០៩]] លោកបានឈរឈ្មោះជាអនុប្រធានាធិបតីដោយមិនបានជោគជ័យ ក្នុងនាមជាបេក្ខជនឈរឈ្មោះជាអនុប្រធានាធិបតីរបស់លោក [[មេហ្គាវ៉ាទី ស៊ូកាណូបុត្រី]] ។ <ref>{{Cite web |title=PDI-P hails Prabowo as Megawati's running mate |url=http://www.thejakartapost.com/news/2009/04/25/pdip-hails-prabowo-megawati039s-running-mate.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065242/http://www.thejakartapost.com/news/2009/04/25/pdip-hails-prabowo-megawati039s-running-mate.html |archive-date=18 January 2012 |website=The Jakarta Post |access-date=23 ឧសភា 2026 |archivedate=18 មករា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065242/http://www.thejakartapost.com/news/2009/04/25/pdip-hails-prabowo-megawati039s-running-mate.html }}</ref> លោកបានប្រកួតប្រជែងក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ ២០១៤]] <ref name="Prabowo Runs for President-2011">{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=22 November 2011 |title=Prabowo Runs for President |url=https://nasional.kompas.com/read/2011/11/22/10510072/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125013819/http://english.kompas.com/read/2011/11/22/10510072/Prabowo.Runs.for.President |archive-date=25 November 2011 |access-date=23 November 2011 |website=KOMPAS}}</ref> ហើយត្រូវបានអភិបាលក្រុងហ្សាកាតា [[ចូកូ វីដូដូ]] ចាញ់ ដែលដំបូងឡើយលោកបានជំទាស់។ <ref name="PresidentWidodo">{{Cite news|title=Jakarta governor Widodo wins Indonesian presidential election|publisher=Indonesia News|url=http://www.indonesianews.net/index.php/sid/224021039/scat/f9295dc05093c851/ht/Jakarta-governor-Widodo-wins-Indonesian-presidential-election|url-status=dead|access-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020050428/http://www.indonesianews.net/index.php/sid/224021039/scat/f9295dc05093c851/ht/Jakarta-governor-Widodo-wins-Indonesian-presidential-election|archive-date=20 October 2014}}</ref> លោកបានឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតីដោយមិនបានជោគជ័យម្តងទៀតនៅ[[ការបោះឆ្នោតជាតិឥណ្ឌូនេស៊ីឆ្នាំ ២០១៩|ឆ្នាំ ២០១៩]] ប្រឆាំងនឹងប្រឆាំងនឹង ចូកូ វីដូដូ ដោយមាន [[សានឌីអាហ្គា អ៊ូណូ]] ជាបេក្ខជនឈរឈ្មោះជាអនុប្រធានាធិបតី និងដោយមានការគាំទ្រពីគណបក្សហ្គេរីនដ្រា [[គណបក្សយុត្តិធម៌រីកចម្រើន]] (PKS) [[គណបក្សអាណត្តិជាតិ]] (PAN) [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ (ឥណ្ឌូនេស៊ី)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ]] (Demokrat) និង [[គណបក្សការងារច្នៃប្រឌិត]] ។ <ref name="PrabowoSandiaga">{{Cite news|date=10 August 2018|title=Dihadiri AHY, Prabowo-Sandiaga Uno resmi mendaftar di KPU|language=id|work=BBC News Indonesia|url=https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-45140911|url-status=live|access-date=26 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826214418/https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-45140911|archive-date=26 August 2018}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Ghaliya|first=Ghina|date=21 May 2019|title=KPU names Jokowi winner of election|work=The Jakarta Post|url=https://www.thejakartapost.com/news/2019/05/21/kpu-names-jokowi-winner-of-election.html|url-status=live|access-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521215411/https://www.thejakartapost.com/news/2019/05/21/kpu-names-jokowi-winner-of-election.html|archive-date=21 May 2019}}</ref> ការបដិសេធរបស់លោកក្នុងការទទួលយកលទ្ធផលនេះបានធ្វើឱ្យអ្នកគាំទ្ររបស់លោកធ្វើការតវ៉ាដែលបានបង្កឱ្យមាន[[ការតវ៉ា និងកុបកម្មនៅក្រុងចាកាតា ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩|កុបកម្មនៅក្រុងចាកាតា]] ។ <ref>{{Cite news|last=Barker|first=Anne|date=22 May 2019|title=Prabowo Subianto's loss in Indonesia's election sparks deadly protests in Jakarta|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2019-05-22/jakarta-protests-joko-widodo-re-election-turn-deadly/11138636|url-status=live|access-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021543/https://www.abc.net.au/news/2019-05-22/jakarta-protests-joko-widodo-re-election-turn-deadly/11138636|archive-date=25 May 2019}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បន្ទាប់ពីការប្រកួតប្រជែងដ៏ក្តៅគគុកមួយ ប្រាបូវ៉ូ បានចូលរួមជាមួយ [[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីឥណ្ឌូនេស៊ីបន្ត|គណៈរដ្ឋមន្ត្រី]] របស់ ចូកូ វីដូដូ ក្នុងនាមជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិសម្រាប់រយៈពេល ២០១៩ ដល់ ២០២៤។ <ref>{{Cite news|title=Prabowo jadi menteri pertahanan, pengamat militer: Pandangannya 'berbahaya'|language=id|work=BBC News Indonesia|url=https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-50136600|url-status=live|access-date=8 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208015652/https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-50136600|archive-date=8 December 2023}}</ref> នៅថ្ងៃទី ១០ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២១ គណបក្សហ្គេរីនដ្រា បានប្រកាសលោកជាបេក្ខជនរបស់ពួកគេនៅក្នុង [[ការបោះឆ្នោតជាតិឥណ្ឌូនេស៊ីឆ្នាំ ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ ២០២៤។]] <ref>{{Cite web |date=10 October 2021 |title=Sekjen Gerindra: Insyaallah Prabowo Maju Pilpres 2024 |url=https://news.detik.com/berita/d-5760591/sekjen-gerindra-insyaallah-prabowo-maju-pilpres-2024 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010040559/https://news.detik.com/berita/d-5760591/sekjen-gerindra-insyaallah-prabowo-maju-pilpres-2024 |archive-date=10 October 2021 |access-date=10 October 2021 |website=detiknews |language=id-ID |archivedate=10 តុលា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010040559/https://news.detik.com/berita/d-5760591/sekjen-gerindra-insyaallah-prabowo-maju-pilpres-2024 }}</ref> នៅថ្ងៃទី ១២ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២២ លោកបានប្រកាសថាលោកបានទទួលយកការតែងតាំងរបស់គណបក្សហ្គេរីនដ្រា។ <ref>{{Cite news|last=Teresia|first=Ananda|last2=Lamb|first2=Kate|last3=Suroyo|first3=Gayatri|date=12 August 2022|title=Indonesia defence minister Prabowo accepts party's nomination to run for president|work=Reuters|editor-last=Kapoor|editor-first=Kanupriya|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/indonesia-defence-minister-prabowo-accepts-partys-nomination-run-president-2022-08-12/|url-status=live|access-date=13 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007215059/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/indonesia-defence-minister-prabowo-accepts-partys-nomination-run-president-2022-08-12/|archive-date=7 October 2022}}</ref> លោក បានប្រកាសជ័យជម្នះក្នុងការបោះឆ្នោតនៅថ្ងៃទី ១៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២៤ ដោយសារការស្ទង់មតិក្រៅផ្លូវការដំបូងបានបង្ហាញថាលោកនាំមុខគេក្នុងជុំទីមួយនៃការបោះឆ្នោត។ <ref>{{Cite news|date=15 February 2024|title=Indonesia election 2024: Prabowo Subianto hails 'victory for all Indonesians' as early counts show him in lead with 58%|work=South China Morning Post|url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3251920/indonesia-election-2024-polls-close-race-defence-minister-prabowo-subianto-favoured-win?module=feature_package&pgtype=homepage|url-status=live|access-date=16 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215043201/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3251920/indonesia-election-2024-polls-close-race-defence-minister-prabowo-subianto-favoured-win?module=feature_package&pgtype=homepage|archive-date=15 February 2024}}</ref> នៅថ្ងៃទី ២០ ខែមីនា គណៈកម្មការរៀបចំការបោះឆ្នោតទូទៅ (KPU) បានបញ្ជាក់លទ្ធផល ហើយបានប្រកាសលោកជា [[ប្រធានាធិបតីជាប់ឆ្នោត]] នៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី។ <ref name=":12">{{Cite web |date=19 March 2024 |title=Pemilu 2024: KPU umumkan Prabowo-Gibran raih suara terbanyak, bagaimana nasib dugaan kecurangan? |url=https://www.bbc.com/indonesia/articles/c6p4l4plx34o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320065755/https://www.bbc.com/indonesia/articles/c6p4l4plx34o |archive-date=20 March 2024 |access-date=20 March 2024 |website=BBC News Indonesia |language=id}}</ref> [[តុលាការធម្មនុញ្ញឥណ្ឌូនេស៊ី|តុលាការធម្មនុញ្ញ]] (MK) បានបញ្ជាក់ឋានៈរបស់លោកនៅថ្ងៃទី ២២ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០២៤។ <ref>{{Cite web |last=Rahmawati |first=Dwi |last2=Sari |first2=Brigitta Belia Permata |last3=Muliawati |first3=Anggi |title=MK Tolak Gugatan Sengketa Pilpres 2024 dari Anies-Cak Imin! |url=https://news.detik.com/pemilu/d-7304246/mk-tolak-gugatan-sengketa-pilpres-2024-dari-anies-cak-imin |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509213940/https://news.detik.com/pemilu/d-7304246/mk-tolak-gugatan-sengketa-pilpres-2024-dari-anies-cak-imin |archive-date=9 May 2024 |access-date=22 April 2024 |website=detiknews |language=id-ID |archivedate=9 ឧសភា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509213940/https://news.detik.com/pemilu/d-7304246/mk-tolak-gugatan-sengketa-pilpres-2024-dari-anies-cak-imin }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Sari |first=Brigitta Belia Permata |last2=Rahmawati |first2=Dwi |last3=Muliawati |first3=Anggi |title=MK Juga Tolak Gugatan Hasil Pilpres 2024 dari Ganjar-Mahfud! |url=https://news.detik.com/pemilu/d-7304530/mk-juga-tolak-gugatan-hasil-pilpres-2024-dari-ganjar-mahfud |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509214906/https://news.detik.com/pemilu/d-7304530/mk-juga-tolak-gugatan-hasil-pilpres-2024-dari-ganjar-mahfud |archive-date=9 May 2024 |access-date=22 April 2024 |website=detiknews |language=id-ID |archivedate=9 ឧសភា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509214906/https://news.detik.com/pemilu/d-7304530/mk-juga-tolak-gugatan-hasil-pilpres-2024-dari-ganjar-mahfud }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Rosseno Aji |last2=Emir Yanwardhana |title=MK Tolak Gugatan Anies-Ganjar, Kapan Prabowo Ditetapkan Jadi Presiden? |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240422152052-4-532303/mk-tolak-gugatan-anies-ganjar-kapan-prabowo-ditetapkan-jadi-presiden |access-date=22 April 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id-ID}}</ref> លោក បាន[[ពិធីសម្ពោធ Prabowo Subianto|ស្បថចូលកាន់តំណែង]]ជាប្រធានាធិបតីទី ៨ របស់ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីនៅថ្ងៃទី ២០ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៤។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានាធិបតីឥណ្ឌូនេស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] sqo4gy7jb8rtzdgdmc34mhsnjj2ed94 0 55069 342836 2026-11-10T13:07:55Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1382238676|Garden of Eden]]" 342836 wikitext text/x-wiki [[File:Jan_Brueghel_de_Oude_en_Peter_Paul_Rubens_-_Het_aards_paradijs_met_de_zondeval_van_Adam_en_Eva.jpg|រូបភាពតូច| ''សួនច្បារអេដែន ជាមួយនឹងការដួលរលំរបស់មនុស្ស'' គូរដោយ យ៉ាន ប្រ៊ូហ្គែល អែលឌើរ និង ភីធើរ ប៉ូល រូបិន ប្រហែល ឆ្នាំ ១៦១៥ ដែលពណ៌នាអំពីសត្វព្រៃទាំង ក្នុងស្រុក និងសត្វព្រៃកម្រដូចជា ខ្លា សេក និង សត្វអូទ្រីស ដែលរស់នៅជាមួយគ្នានៅក្នុងសួនច្បារ។]] '''សួនច្បារអេដែន''' ( ហេព្រើ : גַּן־עֵדֶן ;ក្រិក: Εδέμ ; អង់គ្លេស : Garden of Eden) ទីតាំងនៃសួនអេដែនត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុង សៀវភៅលោកុប្បត្តិ ថាជាប្រភពនៃដៃទន្លេចំនួនបួន។ មាន​ការ​ផ្ដល់​យោបល់​ផ្សេងៗ​គ្នា​សម្រាប់​ទីតាំង​របស់​វា៖ <ref name="wilensky2012">{{Cite book|url=https://archive.org/details/paradiselustsear00wile|title=Paradise Lust: Searching for the Garden of Eden|year=2012|isbn=9780802145840|url-access=registration}}</ref> នៅ​ដើម [[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស|​ឈូង​សមុទ្រ​ពែរ្ស]] នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូង ​មេសូប៉ូតាមៀ ជា​កន្លែង​ដែល​ទន្លេ ​ទីគ្រីស និង​ទន្លេ ​អឺប្រាត ​ហូរ​ចូល​សមុទ្រ; <ref name="Hamblin-1987">{{Cite journal|last=Hamblin|first=Dora Jane|date=May 1987|title=Has the Garden of Eden been located at last? (Dead Link)|url=http://www.theeffect.org/resources/articles/pdfsetc/Eden.pdf|journal=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]]|volume=18|issue=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109135715/http://www.theeffect.org/resources/articles/pdfsetc/Eden.pdf|archive-date=9 January 2014|accessdate=8 January 2014}}</ref> និង​នៅ [[អាមេនី|​អាមេនី]] ។ <ref name="Zevit">Zevit, Ziony. ''What Really Happened in the Garden of Eden?'' 2013. Yale University Press, p. 111. {{ISBN|9780300178692}}.</ref> <ref name="Duncan">Duncan, Joseph E. ''Milton's Earthly Paradise: A Historical Study of Eden.'' 1972. University Of Minnesota Press, pp. 96, 212. {{ISBN|9780816606337}}.</ref> <ref name="Scafi">Scafi, Alessandro. ''Return to the Sources: Paradise in Armenia, in: Mapping Paradise: A History of Heaven on Earth.'' 2006. London, England and Chicago, Illinois: British Library and University of Chicago Press, pp. 317–322. {{ISBN|9780226735597}}.</ref> អ្នកផ្សេងទៀតបង្កើតទ្រឹស្តីថា អេដែន គឺជា អឌ្ឍចន្ទដ៏មានជីជាតិ ទាំងមូល <ref name="Mark-2018">{{Cite web |last=Mark |first=Joshua J. |date=March 28, 2018 |title=Fertile Crescent |url=https://www.worldhistory.org/Fertile_Crescent/ |website=World History Encyclopedia}}</ref> ឬតំបន់មួយដែលមានទំហំធំគួរសមនៅមេសូប៉ូតាមៀ ជាកន្លែងដែលប្រជាជនដើមរបស់វានៅតែមាននៅក្នុងទីក្រុងដូចជា Telassar ។ <ref name="Telassar">{{Cite web |title=Telassar in the International Standard Bible Encyclopedia |url=http://www.internationalstandardbible.com/T/telassar.html}}</ref> <ref name="Biblehub-2023">{{Cite web |date=2023 |title=Isaiah 37: Barnes Commentary |url=https://biblehub.com/commentaries/barnes/isaiah/37.htm |website=Biblehub}}</ref> ដូច ​និទានកថា​ទឹកជំនន់​សៀវភៅ​លោកុប្បត្តិ និទានកថា​អំពី​ការបង្កើត​សៀវភៅ​លោកុប្បត្តិ និង​រឿងរ៉ាវ​អំពី ​ប៉ម​បាបិល ​សួនអេដែន​បាន​បន្លឺ​ឡើង​នូវ ​ទេវកថា​មេសូប៉ូតាមៀ ​អំពី​ស្តេច​មួយ​អង្គ ជា​បុរស​ដើម​ដំបូង ដែល​ត្រូវ​បាន​ដាក់​ក្នុង ​សួនច្បារ ​ដ៏​ទេវភាព​ដើម្បី​ការពារ ​ដើមឈើ​ជីវិត ។ {{Sfn|Davidson|1973}} អ្នកប្រាជ្ញកត់សម្គាល់ថា និទានកថាអំពីសួនអេដែនបង្ហាញពីភាពស្រដៀងគ្នាជាមួយនឹងទិដ្ឋភាពនៃ [[ប្រាសាទសាឡូម៉ូន|ព្រះវិហារបរិសុទ្ធរបស់សាឡូម៉ូន]] និង [[យេរូសាឡឹម|ក្រុងយេរូសាឡឹម]] ដែលបញ្ជាក់ពីធម្មជាតិរបស់វាជាកន្លែងពិសិដ្ឋ។ <ref name="Stager">{{Cite journal|last=[[Lawrence E. Stager|Stager, Lawrence E.]]|year=1999|title=Jerusalem and the Garden of Eden|journal=[[Israel Exploration Society#Periodicals and Series|Eretz-Israel: Archaeological, Historical and Geographical Studies]]|publisher=[[Israel Exploration Society]]|volume=26|pages=183*–194*|jstor=23629939}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Kang|first=Seung Il|year=2020|title=The Garden of Eden as an Israelite Sacred Place|journal=Theology Today|volume=77|issue=1|pages=89–99|doi=10.1177/0040573617731712|doi-access=free}}</ref> ការលើកឡើងអំពីសួនអេដែនក៏ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងព្រះគម្ពីរនៅកន្លែងផ្សេងទៀតនៅក្នុងលោកុប្បត្តិ ១៣:១០, <ref>{{Bibleverse|Genesis|13:10|HE}}.</ref> នៅក្នុងអេសាយ ៥១:៣, <ref>{{Bibleverse|Isaiah|51:3|HE}}.</ref> អេសេគាល ៣៦:៣៥, <ref>{{Bibleverse|Ezekiel|36:35|HE}}.</ref> និងយ៉ូអែល ២:៣; <ref>{{Bibleverse|Joel|2:3|HE}}.</ref> សាការី ១៤ និង អេសេគាល ៤៧ ប្រើរូបភាពឋានសួគ៌ដោយមិនដាក់ឈ្មោះសួនអេដែន។ ឈ្មោះនេះមានប្រភពមកពីពាក្យ អាកាឌៀន គឺ អេឌីនុ (edinnu) ដែលមកពីពាក្យ សុមេរៀ គឺ អេឌីន (edin) ដែលមានន័យថា ' វាល ឬ ' វាលស្មៅ ដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងពាក្យឫស [[ភាសាអារ៉ាម|អារ៉ាមិច]] ដែលមានន័យថា ' មានផ្លែផ្កា ។ ការបកស្រាយមួយទៀតភ្ជាប់ឈ្មោះនេះជាមួយពាក្យ [[ភាសាហេប្រឺ|ហេព្រើរ]] មានន័យថា ' ភាពរីករាយ '; {{Sfn|Day|2014}} ដូច្នេះ Vulgate អានថា {{Lang|la|paradisum voluptatis}} នៅក្នុងលោកុប្បត្តិ ២:៨ ហើយ ព្រះគម្ពីរ Douay–Rheims នៅបន្ទាប់ មានពាក្យថា «ហើយព្រះអម្ចាស់ជាព្រះបានដាំសួនមនោរម្យនៃសេចក្តីរីករាយ» <ref>{{Cite web |title=Latin Vulgate Bible with Douay–Rheims and King James Version Side-by-Side+Complete Sayings of Jesus Christ |url=http://www.latinvulgate.com/lv/verse.aspx?t=0&b=1&c=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312221644/http://www.latinvulgate.com/lv/verse.aspx?t=0&b=1&c=2 |archive-date=2021-03-12 |access-date=2021-03-10 |website=www.latinvulgate.com}}</ref> == រឿងព្រះគម្ពីរ == === លោកុប្បត្តិ === [[File:James_Jacques_Joseph_Tissot_-_Adam_and_Eve_Driven_From_Paradise_-_Google_Art_Project.jpg|រូបភាពតូច| ''ការបណ្តេញចេញពីឋានសួគ៌'' គូរដោយ James Tissot ប្រហែល១៨៩៦–១៩០២]] [[File:CaedmonManuscriptPage46Illust.jpg|រូបភាពតូច| ការបណ្តេញចេញ ដែលបានបង្ហាញនៅក្នុង សាត្រាស្លឹករឹតភាសាអង់គ្លេស Junius ប្រហែល ១០០០ គ.ស.]] ផ្នែកទីពីរនៃ រឿងនិទាននៃការបង្កើតលោកុប្បត្តិ លោកុប្បត្តិ ២:៤–៣:២៤ {{Efn|Many English translations divide Genesis 2:4 into two parts, verse 4a completing the account of creation contained in Genesis 1, and verse 4b introducing a new narrative or a second account of creation.<ref>[[R. N. Whybray|Whybray, R. N.]], ''4. Genesis'', in Barton, J. and Muddiman, J. (2001), [https://web.archive.org/web/20171102094409/http://b-ok.org/book/946961/0df02a The Oxford Bible Commentary], pp. 42-43, archived on 2 November 2017</ref> See for example {{bibleverse|Genesis|2:4|RSV}} in the [[Revised Standard Version]]. Alternatively the [[English Standard Version]] incorporates the whole verse in its opening words of the second account of the creation.<ref>{{bibleverse|Genesis|2:4|ESV}}: ESV</ref>}} បើកជាមួយ ព្រះយេហូវ៉ា - អេឡូហ៊ីម (បកប្រែនៅទីនេះថា " ព្រះជាម្ចាស់") {{Efn|See [[Names of God in Judaism]]}} បង្កើតមនុស្សដំបូង ( [[អ័ដាម]] ) ដែលទ្រង់បានដាក់នៅក្នុងសួនច្បារដែលទ្រង់បានដាំ "នៅទិសខាងកើតក្នុងអេដែន"។ បុរសនោះមានសេរីភាពក្នុងការបរិភោគពីដើមឈើណាមួយនៅក្នុងសួនច្បារ លើកលែងតែ ដើមឈើនៃចំណេះដឹងអំពីល្អ និងអាក្រក់ ដែលជា រឿងហាមឃាត់ ។ ជាចុងក្រោយ ព្រះបានបង្កើតស្ត្រីម្នាក់ ( អេវ៉ា ) ពីឆ្អឹងជំនីររបស់បុរស ដើម្បីធ្វើជាដៃគូសម្រាប់បុរសនោះ។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|2:18-24|HE}}</ref> នៅក្នុងលោកុប្បត្តិ ជំពូកទី ៣ បុរសនិងស្ត្រីត្រូវបាន ពស់ ល្បួងឱ្យបរិភោគ ផ្លែឈើហាមឃាត់ ហើយពួកគេត្រូវបានបណ្តេញចេញពីសួនច្បារដើម្បីការពារពួកគេពីការបរិភោគផ្លែឈើនៃជីវិត ហើយដូច្នេះ រស់នៅជារៀងរហូត ។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|3:22|HE}}</ref> រូប​ចេរូប៊ីន និង ​ដាវ​អណ្ដាតភ្លើង ​ដែល​បែរ​ទៅ​គ្រប់​ទិសទី ត្រូវ​បាន​ដាក់​នៅ​ខាងកើត​សួនច្បារ «ដើម្បី​ការពារ​ផ្លូវ​ទៅ​កាន់ [ឬ​ទៅ​កាន់] ដើមឈើ​ជីវិត»។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|3:24|HE}} in the JPS translation, cf. {{Bibleverse|Genesis|3:24|RSV}} in the Revised Standard Version</ref> លោកុប្បត្តិ ២:១០–១៤ <ref name=":0">{{Bibleverse|Genesis|2:10–14|HE}}</ref> រាយបញ្ជីទន្លេបួនដែលជាប់ទាក់ទងនឹងសួនច្បារអេដែន៖ ពីសុន គីហុន ទីគ្រីស (ហ៊ីដេកេកែល ជាភាសាហេព្រើរ) <ref>{{Cite web |title=Definition of Tigris (Hiddekel) in the Bible |url=https://www.biblestudy.org/meaning-names/tigris-hiddekel.html |access-date=2024-11-19 |website=www.biblestudy.org}}</ref> និង អឺប្រាត (ពេរ៉ាត ជាភាសាហេព្រើរ)។ <ref>{{Cite web |title=Strong's Hebrew: 6578. פְּרָת (Perath) -- Euphrates |url=https://biblehub.com/hebrew/6578.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203053021/https://biblehub.com/hebrew/6578.htm |archive-date=2024-12-03 |access-date=2024-11-19 |website=biblehub.com}}</ref> វាក៏សំដៅទៅលើដែនដីរបស់ ជនជាតិគូស ផងដែរ — ដែលត្រូវបានបកប្រែ/បកស្រាយថាជា [[អេត្យូពី|ប្រទេសអេត្យូពី]] ប៉ុន្តែអ្នកខ្លះគិតថាស្មើនឹង ''ពាក្យកូសៀ'' ដែលជាឈ្មោះក្រិកសម្រាប់ដែនដីរបស់ ជនជាតិកាស៊ីត ។ <ref>{{Cite journal|date=1973|title=The Jewish Quarterly Review|url=https://books.google.com/books?id=me8sAAAAIAAJ&q=Cossaea|journal=The Jewish Quarterly Review|publisher=University of Pennsylvania Press|volume=64–65|page=132|issn=1553-0604|accessdate=2014-02-19|quote=...as Cossaea, the country of the Kassites in Mesopotamia [...]}}</ref> ដែនដីទាំងនេះស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃ អេឡាំ ភ្លាមៗនៅខាងកើតនៃបាប៊ីឡូនបុរាណ ដែលមិនដូចប្រទេសអេត្យូពីទេ ទឹកដីទាំងនេះស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដែលកំពុងត្រូវបានពិពណ៌នា។ នៅក្នុង ''សៀវភៅ Antiquities of the Jews'' អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រជនជាតិយូដានៅសតវត្សរ៍ទីមួយ Josephus បានកំណត់អត្តសញ្ញាណទន្លេ Pishon ថាជាអ្វីដែល "ជនជាតិក្រិចហៅថា [[ទន្លេគង្គា|Ganges]] " និងទន្លេ Geon (ជីហុន) ថាជា [[ទន្លេនីល]] ។ === អេសេគាល === នៅក្នុងអេសេគាល ២៨:១២–១៩ <ref>{{Bibleverse|Ezekiel|28:12–19|HE}}.</ref> ព្យាការី អេសេគាល «កូនមនុស្ស» បានដាក់ព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះប្រឆាំងនឹងស្តេចក្រុងទីរ៉ុស៖ ស្តេចគឺជា «ត្រានៃភាពល្អឥតខ្ចោះ» តុបតែងដោយត្បូងមានតម្លៃតាំងពីថ្ងៃដែលទ្រង់បង្កើត ដែលព្រះបានដាក់នៅក្នុងសួនច្បារអេដែននៅលើភ្នំបរិសុទ្ធជាចេរូប៊ីនអ្នកថែរក្សា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ស្តេចបានធ្វើបាបតាមរយៈអំពើអាក្រក់ និងអំពើហិង្សា ដូច្នេះទ្រង់ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីសួនច្បារ ហើយបោះទៅផែនដី ជាកន្លែងដែលទ្រង់ត្រូវបានឆេះដោយភ្លើងរបស់ព្រះ៖ «អស់អ្នកដែលស្គាល់អ្នកនៅក្នុងប្រជាជាតិនានា មានការភ្ញាក់ផ្អើលចំពោះអ្នក អ្នកបានឈានដល់ទីបញ្ចប់ដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាច ហើយនឹងលែងមានទៀត»។ (អេសេគាល ២៨:១៩)។ == ទីតាំងដែលបានស្នើឡើង == [[File:Tigr-euph.png|រូបភាពតូច| ទន្លេ ទីគ្រីស និង អ៊ើប្រាត]] [[File:Mortier,_Situation_du_Paradise_Terrestre,_1700_Cornell_CUL_PJM_1014_01.jpg|រូបភាពតូច| ផែនទីមួយដោយ Pierre Mortier ដែលមានចំណងជើងថា ''ផែនទីនៃទីតាំងនៃឋានសួគ៌លើផែនដី និងប្រទេសដែលរស់នៅដោយបុព្វបុរស ដែលបានរៀបចំឡើងសម្រាប់ការយល់ដឹងដ៏ល្អអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ពិសិដ្ឋ គូរដោយ Pierre Daniel Huet'' (ឆ្នាំ១៧០០)]] ទីតាំងនៃសួនអេដែនត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុងលោកុប្បត្តិ ២:១០–១៤។ <ref name=":0" />   ការផ្តល់យោបល់សម្រាប់ទីតាំងនៃអេដែនរួមមាន <ref name="wilensky2012" /> <ref>{{Cite web |title=The Garden of Eden |url=https://www.asa3.org/ASA/PSCF/2000/PSCF3-00Hill.html |access-date=2026-06-15 |website=www.asa3.org}}</ref> ក្បាល [[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]] ដូចដែលបានជជែកវែកញែកដោយ Juris Zarins នៅភាគខាងត្បូងមេសូប៉ូតាមៀ ជាកន្លែងដែលទន្លេ ទីគ្រីស និង អ៊ើប្រាត ហូរចូលទៅក្នុងសមុទ្រ; <ref name="Hamblin-1987" /> និងនៅតំបន់ខ្ពង់រាបអាមេនី ឬខ្ពង់រាបជាតិអាមេនី។ <ref name="Zevit" /> <ref>Day, John. ''Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan.'' 2002. Sheffield Academic Press, p. 30. {{ISBN|9780826468307}}.</ref> <ref name="Duncan" /> <ref name="Scafi" /> អ្នកបុរាណវិទូអង់គ្លេស ដេវីដ រ៉ូល បានរកឃើញវានៅក្នុង [[អ៊ីរ៉ង់|ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់]] និងនៅជិត ទីក្រុងតាប្រ៊ីស ប៉ុន្តែការផ្ដល់យោបល់នេះមិនត្រូវបានអនុម័តដោយស្ថាប័នសិក្សាសំខាន់ៗទេ។ <ref>{{Cite book|year=2007|title=From Eden to Exile: Unraveling Mysteries of the Bible|page=10|isbn=978-1-4262-0084-7|url=https://books.google.com/books?id=bJW-zhffwk4C&pg=PA10}}</ref> អ្នកផ្សេងទៀតបង្កើតទ្រឹស្តីថា អេដែនគ្រាន់តែជាតំបន់មួយដែលមាន «ទំហំធំសម្បើម» នៅ មេសូប៉ូតាមៀ ជាកន្លែងដែលប្រជាជនដើមរបស់វានៅតែមាននៅក្នុងទីក្រុងដូចជា តេឡាសារ ដោយផ្អែកលើខគម្ពីរដូចជា អេសាយ ៣៧:១២, <ref name="Telassar" /> <ref name="Biblehub-2023" /> ឬថាវារួមបញ្ចូលអឌ្ឍចន្ទដ៏មានជីជាតិទាំងមូល។ <ref name="Mark-2018" /> យោងតាមលោក Terje Stordalen សៀវភៅអេសេគាលបានដាក់សួនច្បារអេដែននៅក្នុងប្រទេសលីបង់។ "[វាហាក់ដូចជាលីបង់គឺជាទីតាំងជំនួសមួយនៅក្នុងទេវកថារបស់ពួកភូនីស (ដូចនៅក្នុងអេសេគាល ២៨,១៣, III.៤៨) នៃសួនច្បារអេដែន" ហើយមានទំនាក់ទំនងរវាងឋានសួគ៌ សួនច្បារអេដែន និងព្រៃឈើលីបង់ (ប្រហែលជាប្រើជានិមិត្តរូប) នៅក្នុងសំណេរព្យាករណ៍។ លោក Edward Lipinski និង លោក Peter Kyle McCarter បានលើកឡើងថា សួនច្បារនៃព្រះ មេរៀនចំណាស់ជាងគេបំផុតនៃសួនច្បារអេដែន ទាក់ទងនឹងទីសក្ការៈបូជានៅលើភ្នំមួយនៅក្នុងតំបន់លីបង់ និង ជួរភ្នំអង់ទីលីបង់ ។ ក្រុមសាសនាមួយចំនួនជឿថាទីតាំងនៃសួនច្បារនេះស្ថិតនៅក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ក្រៅពីមជ្ឈិមបូព៌ា។ មេដឹកនាំ​ដំបូងៗ​មួយចំនួន​នៃ ​សាសនា​មរមន ​បាន​អះអាងថា វា​មាន​ទីតាំងនៅ​ក្នុង ​ខោនធី​ជែកសុន រដ្ឋមីសសួរី ។ <ref name="fairlatterdaysaints">{{Cite web |title=The location of the Garden of Eden – FAIR |url=https://www.fairlatterdaysaints.org/answers/Joseph_Smith/Garden_of_Eden_in_Missouri |access-date=2023-11-09 |website=www.fairlatterdaysaints.org}}</ref> សមាគម Panacea នៃសតវត្សរ៍ទី ២០ ជឿថាវាមានទីតាំងនៅទីតាំងស្រុកកំណើតរបស់ពួកគេគឺ Bedford ប្រទេសអង់គ្លេស <ref>{{Cite book|title=Octavia, Daughter of God|date=2012|isbn=9781446484272|pages=119}}</ref> ខណៈពេលដែលអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា Elvy E. Callaway ជឿថាវាស្ថិតនៅលើ ទន្លេ Apalachicola ក្នុងរដ្ឋ Florida ជិតទីក្រុង Bristol អ្នកខ្លះបានណែនាំថាទីតាំងនេះស្ថិតនៅក្នុង [[យេរូសាឡឹម|ក្រុងយេរូសាឡឹម]] ។ <ref>{{Cite web |date=24 August 2015 |title=Jerusalem as Eden |url=https://www.baslibrary.org/biblical-archaeology-review/26/3/2 |website=The BAS Library}}</ref> នៅក្នុង ដំណើរលើកទីបីរបស់គាត់ ទៅកាន់ [[ទ្វីបអាមេរិក]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៩៨ [[គ្រីស្តុប កូឡុំ|គ្រីស្តូហ្វឺរ កូឡុំបឺស]] គិតថាគាត់ប្រហែលជាបានទៅដល់ឋានសួគ៌នៅលើផែនដី នៅពេលដែលគាត់បានឃើញដីគោក អាមេរិកខាងត្បូង ជាលើកដំបូង។ <ref>{{Cite book|last=Bergreen|first=Lawrence|url=https://books.google.com/books?id=3Dyhtkk4VQcC|title=Columbus: The Four Voyages, 1493–1504|publisher=Penguin Group US|year=2011|isbn=978-1101544327|page=236|author-link=Laurence Bergreen}}</ref> បន្ទាប់ពីការទទួលយក [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រឹស្ត]] របស់ខ្លួននៅឆ្នាំ ១៤៩១ ថ្នាក់ដឹកនាំនៃ ព្រះរាជាណាចក្រកុងហ្គោ បានជឿថា ឋានសួគ៌លើដីគោក ហើយដូច្នេះសួនច្បារអេដែនគឺនៅអាហ្វ្រិកកណ្តាល។ ដោយធ្វើតាមតក្កវិជ្ជានៃផែនទីអឺរ៉ុបមជ្ឈិមសម័យ អ្នកគូរផែនទីព័រទុយហ្គាល់បានអះអាងថា ទាំង ទន្លេកុងហ្គោ និងទន្លេ Zambezi បានហូរចេញពីឋានសួគ៌ ហើយអ្នកបញ្ញវន្តកុងហ្គោ ប្រហែលជានិស្សិតនៅ ទីក្រុងលីសបោន បានទទួលយកថាទីតាំងរបស់វានៅក្នុងផែនទីដែលគូរនៅអឺរ៉ុបមេឌីទែរ៉ាណេបានបង្ហាញពីព្រំដែនខាងកើតរបស់កុងហ្គោនៃឋានសួគ៌។ គំនិតនេះត្រូវបានទទួលយកយ៉ាងពេញលេញ ដូចដែលអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាអ៊ីតាលី Giovanni Antonio Cavazzi បានរាយការណ៍នៅឆ្នាំ ១៦៨៧ ថាជនជាតិកុងហ្គោ "អះអាងជានិច្ចថា នៅក្នុងការបង្កើតសកលលោក ព្រះបានប្រគល់ភារកិច្ចដល់ពួកទេវតា និងអ្នកជឿទុកចិត្តផ្សេងទៀតរបស់ទ្រង់ ក្នុងការរៀបចំផែនដីដែលនៅសល់ឱ្យមានសណ្តាប់ធ្នាប់ ដោយរក្សាទុកសម្រាប់ខ្លួនទ្រង់តែម្នាក់ឯង ស្របតាមគំនិតដ៏ឧត្តម និងទេពកោសល្យរបស់ទ្រង់ គឺការបង្កើតប្រទេសអេត្យូពី និងជាពិសេសនគរកុងហ្គោ។ អ្វីៗដែលនៅសល់ទាំងអស់ត្រូវបានទាញយកចេញពីគ្មានអ្វីសោះនៅក្នុងយប់ងងឹតនៃភាពវឹកវរដែលគ្មានរូបរាង ហើយមានតែផ្នែកមួយនេះប៉ុណ្ណោះ ដែលមានឯកសិទ្ធិពិសេស ទទួលបានទម្រង់ដ៏ល្អឥតខ្ចោះបំផុតរបស់វានៅក្នុងពន្លឺដ៏ស្ងប់ស្ងាត់នៃរសៀលដ៏ស្រស់ស្អាត"។ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ ''ដែលមានចំណងជើងថា The Creation, the Garden of Eden and the Origin of the Chinese'' លោក Tse Tsan-tai បានអះអាងថា សួនច្បារអេដែនមានទីតាំងនៅ ស៊ីនជាំង សម័យទំនើប។ <ref>{{Cite web |date=2012-10-02 |title=The Garden of Eden – in China? |url=https://bigthink.com/strange-maps/583-east-is-eden-adam-and-eves-chinese-garden/ |access-date=2023-11-05 |website=Big Think |language=en-US}}</ref> == ទិដ្ឋភាពផ្សេងទៀត == === ទេវវិទ្យានៃថ្ងៃស្លាប់របស់ជនជាតិយូដា === [[File:Hieronymus_Bosch_-_The_Garden_of_Earthly_Delights_-_The_Earthly_Paradise_(Garden_of_Eden).jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| សួនច្បារអេដែននៅក្នុងបន្ទះខាងឆ្វេងនៃសៀវភៅ ''The Garden of Earthly Delights'' របស់ Bosch]] នៅក្នុង Talmud និង [[កាបាឡាហ៍|Kabbalah]] របស់ជ្វីហ្វ អ្នកប្រាជ្ញយល់ស្របថាមានកន្លែងខាងវិញ្ញាណពីរប្រភេទដែលហៅថា "សួនច្បារក្នុងអេដែន"។ ទីមួយ​គឺជា​ដីគោក មាន​ជីជាតិ​ច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់ និង​រុក្ខជាតិ​ខៀវស្រងាត់ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា " Gan Eden ខាងក្រោម" ( gan មានន័យថា សួនច្បារ)។ ទីពីរត្រូវបានស្រមៃថាជាឋានសួគ៌ ជាជម្រករបស់ព្រលឹងអមតៈទាំងសុចរិត ជាជនជាតិយូដា និងមិនមែនជាជនជាតិយូដា ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "ឋានសួគ៌ខ្ពស់ Gan "។ ពួក [[រ៉ាប៊ី]] បែងចែករវាង Gan និងអេដែន។ គេនិយាយថា អ័ដាមរស់នៅតែក្នុង Gan ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯសួនអេដែនវិញ គេនិយាយថាមិនដែលមាននរណាឃើញដោយភ្នែកមនុស្សឡើយ។ <ref name="Gan Eden" /> យោងទៅតាម ​សុគតវិទ្យា​របស់​ជនជាតិយូដា ឋានសួគ៌ Gan ដែន​ដែលខ្ពស់ជាង​ត្រូវបានគេហៅថា "សួនច្បារនៃសេចក្តីសុចរិត"។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងតាំងពីដើមដំបូងនៃពិភពលោក ហើយនឹងលេចឡើងយ៉ាងរុងរឿងនៅចុងបញ្ចប់នៃពេលវេលា។ ពួកអ្នកសុចរិតដែលរស់នៅទីនោះនឹងរីករាយនឹងការមើលឃើញ chayot នៅស្ថានសួគ៌ដែលកាន់បល្ល័ង្ករបស់ព្រះ។ មនុស្សសុចរិតម្នាក់ៗនឹងដើរជាមួយព្រះ ដែលនឹងដឹកនាំពួកគេក្នុងការរាំ។ ប្រជាជន​យូដា និង​មិនមែន​ជា​ជនជាតិ​យូដា​នៅ​ទីនោះ «ស្លៀកពាក់​ដោយ​សម្លៀកបំពាក់​នៃ​ពន្លឺ និង​ជីវិត​អស់កល្ប​ជានិច្ច ហើយ​បរិភោគ​ផ្លែ​ឈើ​ពី​ដើម​ជីវិត» (អេណុក ៥៨,៣) នៅ​ជិត​ព្រះ និង​អ្នក​ដែល​ទ្រង់​បាន​ចាក់​ប្រេង​តាំង។ <ref name="Eschatology" /> គំនិត​របស់​ពួក​រ៉ាប៊ី​យូដា​អំពី​សួន Gan ​ដ៏​ខ្ពស់​ជាង​នេះ ត្រូវ​បាន​ជំទាស់​ដោយ​ពាក្យ​ភាសា​ហេព្រើរ gehinnom និង sheol ដែល​ជា​ឈ្មោះ​ប្រៀបធៀប​សម្រាប់​កន្លែង​នៃ​ការ​បន្សុទ្ធ​ខាង​វិញ្ញាណ​សម្រាប់​មនុស្ស​អាក្រក់​ដែល​ស្លាប់​ក្នុង​សាសនា​យូដា ជា​កន្លែង​មួយ​ដែល​ត្រូវ​បាន​ស្រមៃ​ថា​ស្ថិត​នៅ​ចម្ងាយ​ឆ្ងាយ​បំផុត​ពី ​ស្ថានសួគ៌ ។{{Citation needed|date=July 2023}} ជនជាតិយូដា​សម័យ​ទំនើប​ខ្លះ​ដែល​កាន់​សាសនា​ជ្វិសអូស្សូដក់ស៍​ជឿ​ថា ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នឹង​បញ្ចប់​ដោយ​ខ្លួន​វា ហើយ​គោលដៅ​ចុងក្រោយ​នឹង​កើតឡើង​នៅ​ពេល​ដែល​មនុស្សជាតិ​ទាំងអស់​ត្រឡប់​ទៅ​សួនច្បារ​អេដែន​វិញ។ <ref>{{Cite web |date=11 January 2000 |title=End of Days |url=http://www.aish.com/ci/a/48925077.html |access-date=1 May 2012 |publisher=Aish}}</ref> === ទស្សនៈគ្រីស្ទាន === ចំពោះគ្រិស្តបរិស័ទមួយចំនួន ជាពិសេសនៅក្នុងប្រពៃណី គ្រិស្តអូស្សូដក់ស៍ខាងកើត អេដែនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការពិតនៅខាងក្រៅប្រវត្តិសាស្ត្រជាក់ស្តែង ដែលប៉ះពាល់ដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រទាំងមូលនៃសកលលោក ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុងគំនិតនៃ ការធ្លាក់ចុះខាងពេលវេលា ដែលបំបែកទម្រង់ពេលវេលាដែលបានកាត់បន្ថយបច្ចុប្បន្នរបស់មនុស្សជាតិពីជីវិតដ៏ទេវភាពដែលមាននៅក្នុងអេដែន។ គំនិតនៃការបែកគ្នាជាបណ្ដោះអាសន្នពីសួនអេដែននេះត្រូវបានការពារថ្មីៗនេះដោយអ្នកទ្រឹស្ដីសាសនា David Bentley Hart, John Behr និង Sergei Bulgakov ក៏ដូចជាមានឫសគល់នៅក្នុងសំណេររបស់បុព្វបុរសព្រះវិហារដំបូងៗជាច្រើន ជាពិសេស Origen និង Maximus the Confessor ។ <ref>{{Cite web |last=Behr |first=John |author-link=John Behr |date=15 January 2018 |title=Origen and the Eschatological Creation of the Cosmos |url=https://afkimel.wordpress.com/2018/01/15/origen-and-the-eschatological-creation-of-the-cosmos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124131351/https://afkimel.wordpress.com/2018/01/15/origen-and-the-eschatological-creation-of-the-cosmos/ |archive-date=24 January 2023 |access-date=5 February 2023 |website=Eclectic Orthodoxy |quote=Our beginning in this world and its time can only be thought of as a falling away from that eternal and heavenly reality, to which we are called.}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Chenoweth |first=Mark |date=Summer 2022 |title=The Redemption of Evolution: Maximus the Confessor, The Incarnation, and Modern Science |url=https://issuu.com/jacobswell/docs/jacob_s_well_spring_2022_online_1_ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814135608/https://issuu.com/jacobswell/docs/jacob_s_well_spring_2022_online_1_ |archive-date=14 August 2022 |access-date=5 February 2023 |website=Jacob's Well}}</ref> <ref>{{Cite book|year=2001|title=The Bride of the Lamb|location=Grand Rapids, Michigan|pages=170|isbn=9780802839152}}</ref> <ref>{{Cite book|author-link=David Bentley Hart|year=2020|title=Theological Territories: A David Bentley Hart Digest|location=Notre Dame, Indiana|isbn=9780268107178}}</ref> === ទស្សនៈអ៊ីស្លាម === [[ឯកសារ:Spanish-Arabic_map_of_1109.jpg|រូបភាពតូច| ផែនទីពិភពលោក ម៉ូហ្សារ៉ាប៊ីក ពីឆ្នាំ ១១០៩ ដែលមានអេដែននៅខាងកើត (នៅខាងលើ)]] ពាក្យថា جنات عدن jannāt ʿadn ("សួនច្បារអេដែន" ឬ "សួនច្បារនៃលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍") ត្រូវបានប្រើនៅក្នុង [[គម្ពី គួរអាន|គម្ពីរកូរ៉ាន]] សម្រាប់គោលដៅរបស់មនុស្សសុចរិត។ មានការលើកឡើងជាច្រើនអំពី «សួនច្បារ» នៅក្នុងគម្ពីរកូរ៉ាន។ សួនច្បារអេដែន ដោយគ្មានពាក្យ ʿadn <ref>See [http://corpus.quran.com/search.jsp?q=lem%3AEadon+pos%3Apn list of occurrences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722082206/http://corpus.quran.com/search.jsp?q=lem%3AEadon+pos%3Apn|date=2015-07-22}}.</ref> ជាទូទៅគឺជាស្រទាប់ទីបួននៃ ឋានសួគ៌ អ៊ីស្លាម ហើយមិនចាំបាច់គិតថាជាលំនៅរបស់ អ័ដាម ទេ។ <ref>Patrick Hughes, Thomas Patrick Hughes ''Dictionary of Islam,'' Asian Educational Services 1995 {{ISBN|978-8-120-60672-2}} p. 133.</ref> គម្ពីរកូរ៉ានតែងតែលើកឡើងជាញឹកញាប់លើ ស៊ូរ៉ា ជាច្រើនអំពីលំនៅដ្ឋានដំបូងរបស់អ័ដាម និងប្តី/ប្រពន្ធរបស់គាត់ (ដែលត្រូវបានគេប្រាប់ថាជាហាវ៉ា ឬអេវ៉ា ឈ្មោះរបស់នាងមិនដែលត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនៅក្នុងគម្ពីរកូរ៉ានទេ) រួមទាំងស៊ូរ៉ា សាដ ដែលមាន ១៨ ខគម្ពីរលើប្រធានបទនេះ (38:71–88) ស៊ូរ៉ា អាល់បាការ៉ា ស៊ូរ៉ា អាល់អារ៉ាហ្វ និងស៊ូរ៉ា អាល់ហ៊ីជរ ទោះបីជាពេលខ្លះមិនបានបញ្ជាក់ពីទីតាំងក៏ដោយ។ រឿងរ៉ាវនេះភាគច្រើនទាក់ទងនឹងការបណ្តេញអាដាម និងប្តី/ប្រពន្ធរបស់គាត់ចេញ បន្ទាប់ពីពួកគេត្រូវបាន អ៊ីបលីស (សាតាំង) ល្បួង។ បើទោះបីជាមានកំណត់ហេតុនៅក្នុងព្រះគម្ពីរក៏ដោយ គម្ពីរកូរ៉ានបានរៀបរាប់តែដើមឈើមួយដើមប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងសួនអេដែន គឺដើមឈើនៃអមតភាព ដែល ព្រះ បានហាមឃាត់ជាពិសេសចំពោះអ័ដាម និងប្តី/ប្រពន្ធរបស់គាត់។ ការពន្យល់ ខ្លះបានបន្ថែមរឿងរ៉ាវអំពី [[សាតាំង]] ដែលក្លែងខ្លួនជាពស់ដើម្បីចូលទៅក្នុងសួនច្បារ បានប្រាប់អ័ដាមម្តងហើយម្តងទៀតឱ្យបរិភោគផ្លែឈើពីដើមឈើនោះ ហើយនៅទីបំផុតទាំងអ័ដាម និងប្តីឬប្រពន្ធរបស់គាត់បានធ្វើដូច្នេះ ដែលបណ្តាលឱ្យមិនស្តាប់បង្គាប់ព្រះ។ រឿងទាំងនេះក៏ត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងបណ្តុំ ហាឌីត ផងដែរ រួមទាំង អាល់-តាបារី ។ Khwaja Abdullah Ansari (១០០៦–១០៨៨) ពិពណ៌នាអំពីការបណ្តេញអ័ដាម និងប្តី/ប្រពន្ធរបស់គាត់ថា បណ្តាលមកពីព្រះជាម្ចាស់។ <ref name="Awn">{{Cite journal|last=Awn|first=Peter J.|date=1983|title=The Ethical Concerns of Classical Sufism|url=https://www.jstor.org/stable/40017708|journal=The Journal of Religious Ethics|volume=11|issue=2|pages=240–263|issn=0384-9694|jstor=40017708|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404201310/https://www.jstor.org/stable/40017708|archive-date=2023-04-04|accessdate=2023-11-09}}</ref> : ២៥២ យ៉ាងណាក៏ដោយ បើទោះបីជាមានគំនិតផ្ទុយគ្នាថាមនុស្សគ្មានជម្រើសអ្វីក្រៅពីគោរពតាមព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះក៏ដោយ នេះមិនមានន័យថាមនុស្សមិនគួរបន្ទោសខ្លួនឯងចំពោះ «អំពើបាប» របស់ពួកគេក្នុងការគោរពតាមនោះទេ។ <ref name="Awn" /> : ២៥២ នេះត្រូវបានបង្ហាញជាឧទាហរណ៍ដោយអ័ដាម និងស្វាមីរបស់គាត់នៅក្នុងគម្ពីរកូរ៉ាន (សំណួរទី ៧:២៣ "ឱព្រះអម្ចាស់របស់យើង! យើងបានប្រព្រឹត្តខុសចំពោះខ្លួនឯង។ ប្រសិនបើទ្រង់មិនអត់ទោសឱ្យយើង ហើយមិនអាណិតអាសូរយើងទេ យើងប្រាកដជាអ្នកចាញ់") ផ្ទុយពីអ៊ីបលីស (សាតាំង) ដែលបន្ទោសព្រះថាបាននាំគាត់ឱ្យវង្វេង (សំណួរទី ១៥:៣៧)។ <ref name="Awn" /> === ពួកបរិសុទ្ធថ្ងៃចុងក្រោយ === អ្នកដើរតាម ចលនាមរមន ជឿថា បន្ទាប់ពីអ័ដាម និងអេវ៉ាត្រូវបានបណ្តេញចេញពីសួនច្បារអេដែន ពួកគេបានរស់នៅក្នុងកន្លែងមួយដែលគេស្គាល់ថា Adam-ondi-Ahman ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងស្រុក Daviess រដ្ឋ Missouri សព្វថ្ងៃ។ វាត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុង គោលលទ្ធិ និងសេចក្តីសញ្ញា ថា អ័ដាមបានប្រទានពរដល់កូនចៅរបស់គាត់នៅទីនោះ ហើយថាគាត់នឹងត្រឡប់ទៅកន្លែងនោះវិញនៅពេលនៃ ការជំនុំជម្រះចុងក្រោយ <ref>{{Cite web |title=Doctrine and Covenants 107:53 |url=https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/dc-testament/dc/107.53?lang=eng}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Doctrine and Covenants 116:1 |url=https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/dc-testament/dc/116.1?lang=eng}}</ref> ដើម្បីបំពេញតាមទំនាយដែលបានចែងនៅក្នុងព្រះគម្ពីរ។ <ref>{{Cite web |title=Daniel 7:13–14, 22 |url=https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/ot/dan/7.13.13-14,22?lang=eng}}</ref> មេដឹកនាំសាសនាចក្រដំបូងៗជាច្រើន រួមទាំង Brigham Young, Heber C. Kimball និង George Q. Cannon បានបង្រៀនថាសួនច្បារអេដែនខ្លួនឯងមានទីតាំងនៅជិត Jackson County <ref name="fairlatterdaysaints" /> ប៉ុន្តែមិនមានកំណត់ត្រាផ្ទាល់ដៃដែលនៅសេសសល់អំពីគោលលទ្ធិនោះដែលត្រូវបានបង្រៀនដោយ Joseph Smith ផ្ទាល់នោះទេ។ គោលលទ្ធិរបស់ពួកបរិសុទ្ធថ្ងៃចុងក្រោយមិនច្បាស់លាស់អំពីទីតាំងពិតប្រាកដនៃសួនច្បារអេដែនទេ ប៉ុន្តែប្រពៃណីក្នុងចំណោមអ្នកកាន់សាសនាដាក់វានៅកន្លែងណាមួយនៅជិត Adam-ondi-Ahman ឬនៅក្នុងខោនធី Jackson។ <ref>{{Cite web |title=I Have a Question |url=https://www.churchofjesuschrist.org/study/eng/ensign/1994/01/i-have-a-question |access-date=2023-11-09 |website=www.churchofjesuschrist.org |pages=54–55 |language=en-us}}</ref> <ref>{{Cite news|date=2014-10-13|title=What is Mormonism? Overview of Mormon Beliefs – Mormonism 101|language=en|work=www.mormonnewsroom.org|url=https://www.mormonnewsroom.org/article/mormonism-101#C18|url-status=dead|access-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310215659/http://www.mormonnewsroom.org/article/mormonism-101#C18|archive-date=2012-03-10}}</ref> === លទ្ធិ​ជីណូស្ទីក === ចាស្ទីន គ្រូបង្រៀន ​ខាង​នូស្ទិក ​នៅ​សតវត្សរ៍​ទី ២ បាន​មាន​ជំនឿ​ថា មាន​ទេវភាព​ដើម​ចំនួន​បី គឺ​អង្គ​ដ៏​វិសេសវិសាល​មួយ​ដែល​ហៅ​ថា​ព្រះ​ល្អ តួអង្គ​បុរស​កម្រិត​មធ្យម​មួយ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ​អេឡូហ៊ីម និង​អេដែន​ដែល​ជា ​ម្តាយ​ផែនដី ។ ពិភពលោកត្រូវបានបង្កើតឡើងពីសេចក្ដីស្រឡាញ់របស់ព្រះអេឡូហ៊ីម និងអេដែន ប៉ុន្តែក្រោយមកអំពើអាក្រក់ត្រូវបាននាំមកក្នុងសកលលោក នៅពេលដែលព្រះអេឡូហ៊ីមបានដឹងអំពីអត្ថិភាពនៃសេចក្ដីល្អនៅពីលើគាត់ ហើយឡើងទៅលើមេឃដោយព្យាយាមទៅដល់វា។ <ref>{{Cite web |title=Gnosticism – Apocryphon of John |url=https://www.britannica.com/topic/gnosticism/Apocryphon-of-John |access-date=2022-01-28 |publisher=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> == កំណត់ចំណាំ == == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 19fvkhlbeig6qlgr4yqr5qbx7omba5f 0 55070 342838 2026-11-10T14:07:09Z Abong12345 53603 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ សិលាចារឹកភ្នំតូច សិលាចារឹកនេះ ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ២០១៦ នៅទួលភ្នំទូច ស្ថិតក្នុងស្រុកអង្គរបុរី ខេត្តតាកែវ ដែលជាតំបន់ស្ថានីយប្រវត្តិសាស្ត្រ និងជាអត... 342838 wikitext text/x-wiki សិលាចារឹកភ្នំតូច សិលាចារឹកនេះ ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ២០១៦ នៅទួលភ្នំទូច ស្ថិតក្នុងស្រុកអង្គរបុរី ខេត្តតាកែវ ដែលជាតំបន់ស្ថានីយប្រវត្តិសាស្ត្រ និងជាអតីតរាជធានីដ៏ចំណាស់មួយរបស់ខ្មែរតាំងពីសម័យហ្វូណន និងចេនឡាមកម៉្លេះ។ បច្ចុប្បន្ន ព្រះពុទ្ធបដិមាដែលចារសិលាចារឹក K.1455 នេះ ត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅ សារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា ស្ថិតក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានឆ្លាក់ដោយផ្ទាល់នៅលើបល្ល័ង្ក (ឬជើងទម្រ) ផ្នែកខាងក្រោមនៃព្រះពុទ្ធបដិមាថ្មភក់។ តួអក្សរទាំង ៣ បន្ទាត់ត្រូវបានដាប់ជារង្វង់ជុំវិញជើងទម្រនោះតែម្តង មិនមែនជាការឆ្លាក់លើផ្ទាំងសិលា (ស្ដម្ភ) ដាច់ដោយឡែកនោះទេ។ == អត្ថបទ == ⟨១⟩ ភគវាញ្ ឆាក្យមុនិះ ⟨២⟩ ធម៌-ម្ឫគ-រាជ-នាម្នា ស្ថវិរេណ ក្ឫតា មុនេរ ឥយំ ប្រតិមា ស្ថវិរម មាតុល-មាតុល-ភទន្ត-ជិនភទ្រម ឧទ្ទិស្យ ⟨៣⟩ ទុក្ខំ ទុក្ខ-សមុប្បាទោ ទុក្ខស្ស ច អតិក្រមោ ឯរោ ចដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ខេមោបសម-គាមិកោ == បកប្រែ == ⟨១⟩ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះសាក្យមុនី។ ⟨២⟩ ព្រះពុទ្ធបដិមានេះ របស់ព្រះមុនី (ព្រះពុទ្ធ) ត្រូវបានកសាងឡើងដោយព្រះថេរៈ ដែលមានព្រះនាមថា ធរ្មម្រឹគរាជ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយចំពោះលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ជិនភទ្រ ដែលជាព្រះថេរៈ និងជាលោកមា នៃលោកមារបស់ព្រះអង្គ (ជីដូនមួយខាងម្តាយ ឬមាធំ)។ ⟨៣⟩ សេចក្តីទុក្ខ, ហេតុដែលនាំឱ្យកើតសេចក្តីទុក្ខ, ការរំលត់បង់នូវសេចក្តីទុក្ខ និងផ្លូវដ៏ប្រសើរប្រកបដោយអង្គប្រាំបី ដែលជាផ្លូវនាំទៅរកសេចក្តីសុខក្សេមក្សាន្ត និងការរំលត់ទុក្ខ (ព្រះនិព្វាន)។ == សូមមើល == សិលាចារឹកវត្តមហាធាតុ សិលាចារឹកវត្តឈ្នះ សិលាចារឹកជើងទម្រព្រះពុទ្ធរូបទន្លេមេគង្គ សិលាចារឹកទួលព្រះធាតុ សិលាចារឹកវត្តត្រពាំងវែង [[សិលាចារឹក គ្រហិ|សិលាចារឹកគ្រហិ]] cqo7ly8mgp9lpc99cjub9cjfuk0r3uc 342839 342838 2026-11-10T14:14:41Z Abong12345 53603 342839 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | titleclass = fn | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | header1 = {{#if:{{{dynasty|}}}{{{material|}}}{{{inscription_type|}}}{{{script|}}}{{{language|}}}{{{dimensions|}}}{{{weight|}}}|ព័ត៌មានទូទៅ}} | label2 = រាជវង្ស/សម័យកាល | data2 = {{{dynasty|}}} | label3 = ប្រភេទវត្ថុធាតុ | data3 = {{{material|}}} | label4 = ប្រភេទសិលាចារឹក | data4 = {{{inscription_type|}}} | label5 = ប្រភេទអក្សរ | data5 = {{{script|}}} | label6 = ភាសា | data6 = {{{language|}}} | label7 = ទំហំ/វិមាត្រ | data7 = {{{dimensions|}}} | label8 = ទម្ងន់ | data8 = {{{weight|}}} | header9 = {{#if:{{{discovered|}}}{{{site|}}}{{{zone|}}}{{{coordinates|}}}|ព័ត៌មាននៃការរកឃើញ}} | label10 = កាលបរិច្ឆេទរកឃើញ | data10 = {{{discovered|}}} | label11 = ទីតាំងរកឃើញ | data11 = {{{site|}}} | label12 = តំបន់/ខេត្ត | data12 = {{{zone|}}} | label13 = កូអរដោនេ | data13 = {{{coordinates|}}} | header14 = {{#if:{{{location|}}}{{{id|}}}|ទីតាំងបច្ចុប្បន្ន}} | label15 = កន្លែងរក្សាទុក | data15 = {{{location|}}} | label16 = លេខសម្គាល់/លេខកូដ | data16 = {{{id|}}} }} សិលាចារឹកភ្នំតូច សិលាចារឹកនេះ ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ២០១៦ នៅទួលភ្នំទូច ស្ថិតក្នុងស្រុកអង្គរបុរី ខេត្តតាកែវ ដែលជាតំបន់ស្ថានីយប្រវត្តិសាស្ត្រ និងជាអតីតរាជធានីដ៏ចំណាស់មួយរបស់ខ្មែរតាំងពីសម័យហ្វូណន និងចេនឡាមកម៉្លេះ។ បច្ចុប្បន្ន ព្រះពុទ្ធបដិមាដែលចារសិលាចារឹក K.1455 នេះ ត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅ សារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា ស្ថិតក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានឆ្លាក់ដោយផ្ទាល់នៅលើបល្ល័ង្ក (ឬជើងទម្រ) ផ្នែកខាងក្រោមនៃព្រះពុទ្ធបដិមាថ្មភក់។ តួអក្សរទាំង ៣ បន្ទាត់ត្រូវបានដាប់ជារង្វង់ជុំវិញជើងទម្រនោះតែម្តង មិនមែនជាការឆ្លាក់លើផ្ទាំងសិលា (ស្ដម្ភ) ដាច់ដោយឡែកនោះទេ។ == អត្ថបទ == ⟨១⟩ ភគវាញ្ ឆាក្យមុនិះ ⟨២⟩ ធម៌-ម្ឫគ-រាជ-នាម្នា ស្ថវិរេណ ក្ឫតា មុនេរ ឥយំ ប្រតិមា ស្ថវិរម មាតុល-មាតុល-ភទន្ត-ជិនភទ្រម ឧទ្ទិស្យ ⟨៣⟩ ទុក្ខំ ទុក្ខ-សមុប្បាទោ ទុក្ខស្ស ច អតិក្រមោ ឯរោ ចដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ខេមោបសម-គាមិកោ == បកប្រែ == ⟨១⟩ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះសាក្យមុនី។ ⟨២⟩ ព្រះពុទ្ធបដិមានេះ របស់ព្រះមុនី (ព្រះពុទ្ធ) ត្រូវបានកសាងឡើងដោយព្រះថេរៈ ដែលមានព្រះនាមថា ធរ្មម្រឹគរាជ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយចំពោះលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ជិនភទ្រ ដែលជាព្រះថេរៈ និងជាលោកមា នៃលោកមារបស់ព្រះអង្គ (ជីដូនមួយខាងម្តាយ ឬមាធំ)។ ⟨៣⟩ សេចក្តីទុក្ខ, ហេតុដែលនាំឱ្យកើតសេចក្តីទុក្ខ, ការរំលត់បង់នូវសេចក្តីទុក្ខ និងផ្លូវដ៏ប្រសើរប្រកបដោយអង្គប្រាំបី ដែលជាផ្លូវនាំទៅរកសេចក្តីសុខក្សេមក្សាន្ត និងការរំលត់ទុក្ខ (ព្រះនិព្វាន)។ == សូមមើល == សិលាចារឹកវត្តមហាធាតុ សិលាចារឹកវត្តឈ្នះ សិលាចារឹកជើងទម្រព្រះពុទ្ធរូបទន្លេមេគង្គ សិលាចារឹកទួលព្រះធាតុ សិលាចារឹកវត្តត្រពាំងវែង [[សិលាចារឹក គ្រហិ|សិលាចារឹកគ្រហិ]] n8vkuki1s7s524j8tjqiimfw3fgpvcq 342840 342839 2026-11-10T14:19:23Z Abong12345 53603 342840 wikitext text/x-wiki សិលាចារឹកភ្នំតូច សិលាចារឹកនេះ ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ២០១៦ នៅទួលភ្នំទូច ស្ថិតក្នុងស្រុកអង្គរបុរី ខេត្តតាកែវ ដែលជាតំបន់ស្ថានីយប្រវត្តិសាស្ត្រ និងជាអតីតរាជធានីដ៏ចំណាស់មួយរបស់ខ្មែរតាំងពីសម័យហ្វូណន និងចេនឡាមកម៉្លេះ។ បច្ចុប្បន្ន ព្រះពុទ្ធបដិមាដែលចារសិលាចារឹក K.1455 នេះ ត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅ សារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា ស្ថិតក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានឆ្លាក់ដោយផ្ទាល់នៅលើបល្ល័ង្ក (ឬជើងទម្រ) ផ្នែកខាងក្រោមនៃព្រះពុទ្ធបដិមាថ្មភក់។ តួអក្សរទាំង ៣ បន្ទាត់ត្រូវបានដាប់ជារង្វង់ជុំវិញជើងទម្រនោះតែម្តង មិនមែនជាការឆ្លាក់លើផ្ទាំងសិលា (ស្ដម្ភ) ដាច់ដោយឡែកនោះទេ។ == អត្ថបទ == ⟨១⟩ ភគវាញ្ ឆាក្យមុនិះ ⟨២⟩ ធម៌-ម្ឫគ-រាជ-នាម្នា ស្ថវិរេណ ក្ឫតា មុនេរ ឥយំ ប្រតិមា ស្ថវិរម មាតុល-មាតុល-ភទន្ត-ជិនភទ្រម ឧទ្ទិស្យ ⟨៣⟩ ទុក្ខំ ទុក្ខ-សមុប្បាទោ ទុក្ខស្ស ច អតិក្រមោ ឯរោ ចដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ខេមោបសម-គាមិកោ == បកប្រែ == ⟨១⟩ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះសាក្យមុនី។ ⟨២⟩ ព្រះពុទ្ធបដិមានេះ របស់ព្រះមុនី (ព្រះពុទ្ធ) ត្រូវបានកសាងឡើងដោយព្រះថេរៈ ដែលមានព្រះនាមថា ធរ្មម្រឹគរាជ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយចំពោះលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ជិនភទ្រ ដែលជាព្រះថេរៈ និងជាលោកមា នៃលោកមារបស់ព្រះអង្គ (ជីដូនមួយខាងម្តាយ ឬមាធំ)។ ⟨៣⟩ សេចក្តីទុក្ខ, ហេតុដែលនាំឱ្យកើតសេចក្តីទុក្ខ, ការរំលត់បង់នូវសេចក្តីទុក្ខ និងផ្លូវដ៏ប្រសើរប្រកបដោយអង្គប្រាំបី ដែលជាផ្លូវនាំទៅរកសេចក្តីសុខក្សេមក្សាន្ត និងការរំលត់ទុក្ខ (ព្រះនិព្វាន)។ == សូមមើល == សិលាចារឹកវត្តមហាធាតុ សិលាចារឹកវត្តឈ្នះ សិលាចារឹកជើងទម្រព្រះពុទ្ធរូបទន្លេមេគង្គ សិលាចារឹកទួលព្រះធាតុ សិលាចារឹកវត្តត្រពាំងវែង [[សិលាចារឹក គ្រហិ|សិលាចារឹកគ្រហិ]] nk237wnzeou8vznpw30e0uc7qarlnis 342842 342840 2026-11-10T14:54:21Z Abong12345 53603 342842 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន សិលាចារឹក | ឈ្មោះ = សិលាចារឹកភ្នំតូច | រូបភាព = [[ឯកសារ:Example.jpg|220px]] | អត្ថន័យរូបភាព = ការពិពណ៌នារូបភាព | លេខកូដ = K. 1455 | ឆ្នាំ = សតវត្សរ៍ទី៧ | ប្រភព = [[ស្រុកអង្គរបូរី|ស្រុកអង្គរបុរី]] [[ខេត្តតាកែវ]] | ទីតាំង = កន្លែងតម្កល់បច្ចុប្បន្ន ([[សារមន្ទីរជាតិ|សារមន្ទីរជាតិភ្នំពេញ]]) | អក្សរ = អក្សរបល្លវៈ/អក្សរខ្មែរមុនអង្គរ | ភាសា = បន្ទាត់ទី១និងទី២ជា[[ភាសាសំស្ក្រឹត]] ចំណែកបន្ទាត់ទី៣ជា[[ភាសាបាលី]] | អ្នកនិពន្ធ = ព្រះថេរៈព្រះនាម ធរ្មម្រឹគរាជ }} '''សិលាចារឹកភ្នំតូច''' សិលាចារឹកនេះ ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ២០១៦ នៅទួលភ្នំទូច ស្ថិតក្នុង[[ស្រុកអង្គរបូរី|ស្រុកអង្គរបុរី]] [[ខេត្តតាកែវ]] ដែលជាតំបន់ស្ថានីយប្រវត្តិសាស្ត្រ និងជាអតីតរាជធានីដ៏ចំណាស់មួយរបស់ខ្មែរតាំងពី[[ហ៊្វូណន|សម័យហ្វូណន]] និង[[ចេនឡា]]មកម៉្លេះ។ បច្ចុប្បន្ន ព្រះពុទ្ធបដិមាដែលចារសិលាចារឹក K.1455 នេះ ត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅ [[សារមន្ទីរជាតិ|សារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា]] ស្ថិតក្នុង[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានឆ្លាក់ដោយផ្ទាល់នៅលើបល្ល័ង្ក (ឬជើងទម្រ) ផ្នែកខាងក្រោមនៃ[[ព្រះពុទ្ធ|ព្រះពុទ្ធបដិមា]]ថ្មភក់។ តួអក្សរទាំង ៣ បន្ទាត់ត្រូវបានដាប់ជារង្វង់ជុំវិញជើងទម្រនោះតែម្តង មិនមែនជាការឆ្លាក់លើផ្ទាំងសិលា (ស្ដម្ភ) ដាច់ដោយឡែកនោះទេ។ == អត្ថបទ == ⟨១⟩ ភគវាញ្ ឆាក្យមុនិះ ⟨២⟩ ធម៌-ម្ឫគ-រាជ-នាម្នា ស្ថវិរេណ ក្ឫតា មុនេរ ឥយំ ប្រតិមា ស្ថវិរម មាតុល-មាតុល-ភទន្ត-ជិនភទ្រម ឧទ្ទិស្យ ⟨៣⟩ ទុក្ខំ ទុក្ខ-សមុប្បាទោ ទុក្ខស្ស ច អតិក្រមោ ឯរោ ចដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ខេមោបសម-គាមិកោ == បកប្រែ == ⟨១⟩ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះសាក្យមុនី។ ⟨២⟩ ព្រះពុទ្ធបដិមានេះ របស់ព្រះមុនី (ព្រះពុទ្ធ) ត្រូវបានកសាងឡើងដោយព្រះថេរៈ ដែលមានព្រះនាមថា ធរ្មម្រឹគរាជ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយចំពោះលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ជិនភទ្រ ដែលជាព្រះថេរៈ និងជាលោកមា នៃលោកមារបស់ព្រះអង្គ (ជីដូនមួយខាងម្តាយ ឬមាធំ)។ ⟨៣⟩ សេចក្តីទុក្ខ, ហេតុដែលនាំឱ្យកើតសេចក្តីទុក្ខ, ការរំលត់បង់នូវសេចក្តីទុក្ខ និងផ្លូវដ៏ប្រសើរប្រកបដោយអង្គប្រាំបី ដែលជាផ្លូវនាំទៅរកសេចក្តីសុខក្សេមក្សាន្ត និងការរំលត់ទុក្ខ ([[ព្រះនិព្វាន]])។ == សូមមើល == សិលាចារឹកវត្តមហាធាតុ សិលាចារឹកវត្តឈ្នះ សិលាចារឹកជើងទម្រព្រះពុទ្ធរូបទន្លេមេគង្គ សិលាចារឹកទួលព្រះធាតុ សិលាចារឹកវត្តត្រពាំងវែង [[សិលាចារឹក គ្រហិ|សិលាចារឹកគ្រហិ]] ca2zukfivkw1o8s8fhpkhwkm2ndauuo 10 55071 342841 2026-11-10T14:40:51Z Abong12345 53603 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ <noinclude>{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Template:ប្រអប់ព័ត៌មាន សិលាចារឹក||}}</noinclude> {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 90%; text-align: left;" |- ! colspan="2" style="background-color: #eaecf0; text-align: center; font-size: 110%; padding: 5px;" | {{{ឈ្មោះ|{{PAGENAME}}}}} |- | colspan="2" style="text-align: center;" | {{{រូបភាព|}}} |-... 342841 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Template:ប្រអប់ព័ត៌មាន សិលាចារឹក||}}</noinclude> {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 90%; text-align: left;" |- ! colspan="2" style="background-color: #eaecf0; text-align: center; font-size: 110%; padding: 5px;" | {{{ឈ្មោះ|{{PAGENAME}}}}} |- | colspan="2" style="text-align: center;" | {{{រូបភាព|}}} |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%; color: #555;" | {{{អត្ថន័យរូបភាព|}}} |- ! style="width: 35%;" | លេខកូដ / ឈ្មោះផ្សេង | {{{លេខកូដ|—}}} |- ! ឆ្នាំ / សតវត្សរ៍ | {{{ឆ្នាំ|—}}} |- ! ប្រភពដើម / កន្លែងរកឃើញ | {{{ប្រភព|—}}} |- ! ទីតាំងតម្កល់បច្ចុប្បន្ន | {{{ទីតាំង|—}}} |- ! ប្រភេទអក្សរ | {{{អក្សរ|—}}} |- ! ភាសា | {{{ភាសា|—}}} |- ! អ្នកនិពន្ធ / ព្រះរាជកិច្ច | {{{អ្នកនិពន្ធ|—}}} |} <noinclude> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំព័រគំរូប្រអប់ព័ត៌មាន]] </noinclude> eco89jfspbl29mx9iv9ho1l2zoovo42 0 55072 342843 2026-11-10T15:24:12Z Abong12345 53603 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ {{ប្រអប់ព័ត៌មាន សិលាចារឹក | ឈ្មោះ = សិលាចារឹកទួលព្រះធាតុ | រូបភាព = Musée Guimet 897 09.jpg | អត្ថន័យរូបភាព = រូបបដិមាដែលមានសិលាចារឹកទួលព្រះធាតុនៅខាងក្រោម | លេខកូដ = K.820 | ឆ្នា... 342843 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន សិលាចារឹក | ឈ្មោះ = សិលាចារឹកទួលព្រះធាតុ | រូបភាព = Musée Guimet 897 09.jpg | អត្ថន័យរូបភាព = រូបបដិមាដែលមានសិលាចារឹកទួលព្រះធាតុនៅខាងក្រោម | លេខកូដ = K.820 | ឆ្នាំ = សតវត្សរ៍ទី៧ | ប្រភព = ទួលព្រះធាតុ [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | ទីតាំង = [[សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត|សារមន្ទីរជាតិសិល្បៈអាស៊ី-ហ្គីម៉េ]] | អក្សរ = អក្សរបល្លវ/អក្សរខ្មែរសម័យមុនអង្គរ | ភាសា = បាលី | អ្នកនិពន្ធ = មិនស្គាល់ }} សិលាចារឹកទួលព្រះធាតុ (Tuol Preah Theat Inscription) គឺជាសិលាចារឹកពុទ្ធសាសនាដ៏សំខាន់ និងចាស់ជាងគេបំផុតមួយដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ សិលាចារឹកនេះផ្តល់ភស្តុតាងដ៏កម្រ និងមានតម្លៃបំផុតអំពីវត្តមាននៃ[[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] នា[[សម័យមុនអង្គរ]]។ សិលាចារឹកនេះមានគាថាពី[[ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា]]ដែលរកឃើញក្នុងសិលាចារឹកខ្មែរដូចជា [[សិលាចារឹកអង្គរបុរី (K.1355)]] ,[[សិលាចារឹកប្រាសាទតាព្រហ្ម (K.273)]],[[សិលាចារឹកភ្នំខៀវ (K.987)]],[[សិលាចារឹកស្រីទេព]], [[សិលាចារឹកវត្តភូ (ឡាវ|សិលាចារឹកវត្តភូ (K.1320)]],សិលាចារឹកថាខេក,សិលាចារឹកអូកែវ (K.1426),សិលាចារឹកវត្តថ្លែង(K.1) ,K.1330និង K.1455។ == អត្ថបទ == (១) យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា តេសំ ហេតុំ តថាកតោ អាហ (២) តេសញ្ច យោ និរោធោ ឯវំវាទី មហាសមណោ == បកប្រែ == ធម៌ទាំងឡាយណាដែលកើតអំពីហេតុ ព្រះតថាគតត្រាស់សម្ដែងនូវហេតុនៃធម៌ទាំងឡាយនោះ ផងដែរ និងការរលត់ទៅនៃហេតុនៃធម៌ទាំងឡាយនោះ ព្រះមហាសមណៈមានសេចក្ដីប្រដៅយ៉ាងនេះ។ == សូមមើល == [[ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា]] សិលាចារឹកវត្តមហាធាតុ សិលាចារឹកវត្តឈ្នះ សិលាចារឹកជើងទម្រព្រះពុទ្ធរូបទន្លេមេគង្គ [[សិលាចារឹកភ្នំតូច]] សិលាចារឹកវត្តត្រពាំងវែង [[សិលាចារឹក គ្រហិ|សិលាចារឹកគ្រហិ]] qna0tq5q3aywrdta4djd9u1d83ubbqa 0 55073 342875 2026-11-11T04:51:46Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13378301|ศิลาจารึกถมอแกร]]" 342875 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកថ្មគ្រែ''' ជាឈ្មោះដែលដាក់ឱ្យក្រុមសិលាចារឹក [[អង្គរ|មុនអង្គរ]] ចំនួនបី ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ ថ្មគ្រែ នៅលើច្រាំង [[ទន្លេមេគង្គ]] ក្នុង [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ បានចុះបញ្ជីក្នុងបញ្ជី CIK ជាលេខ '''K.122''', '''K.926''' និង '''K.927''' K.122 គឺជាសិលាចារឹក [[សំស្ក្រឹត]] នៅលើថ្មធម្មជាតិ ដែលកត់ត្រាការបង្កើត [[ព្រះសិវលិង្គ|លិង្គសិវៈ]] ដោយ ព្រះអង្គម្ចាស់ចិត្រសេនា ដែលក្រោយមកបានសោយរាជ្យជា [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|ព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័ន]] ។ K.926 មានកាលបរិច្ឆេទនៅឆ្នាំ ៥៤៦ នៃ [[មហាសករាជ]] ដែលត្រូវនឹងឆ្នាំ ៦២៤ និង K.927 ដែលមានអាយុកាលប្រហែល ៦០០ ក្នុងសម័យមហាសករាជ ទាក់ទងនឹងប្រាសាទ [[ព្រះហរិហរៈ|ហរិហរៈ]] ដែល​ត្រូវបាន​គេ​សំដៅ​នៅក្នុង​សិលាចារឹក​ថា វ្រះកម្រតាងអញស្រីសង្ករនារាយណ៍ (Vraḥ Kamratāṅ Añ Śrī Śaṅkaranārāyaṇa) ហើយ​កត់ត្រា​វត្ថុ​ដែល​បាន​ថ្វាយ​ដល់​ប្រាសាទ។ == ទីតាំង និងការរកឃើញ == [[ហ្សក សឺដែស្ត|លោក ហ្សកហ្សឺដេស]] បានកត់ត្រាថា K.926 និង K.927 ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៤៤ ដោយមន្ត្រីនៃវិទ្យាស្ថាន [[สถาบันพุทธศาสนบัณฑิตย์|ពុទ្ធសាសនា]] {{Lang|fr|Institut bouddhique}} ) នៅ ថ្មគ្រែ ក្នុងស្រុក សំបុក ខេត្តក្រចេះ ចម្ងាយ ២០០ ម៉ែត្រពីទន្លេមេគង្គ ជាកន្លែងដែលសិលាចារឹក K.122 ត្រូវបានរកឃើញពីមុន។ ហ្សឺដេស ជឿថាសិលាចារឹកទាំងពីរបានបង្ហាញពីទីតាំងនៃប្រាសាទហរិហរៈ ។ បច្ចុប្បន្ននេះ ទាំងសំបុក និងថ្នគ្រែគឺជានៅនិងថ្នគ្រែគឺជា [[ស្រុកចិត្របុរី]] ។<ref name="nis">{{Cite web |date=2013-12-31 |title=Map 10. Administrative Areas in Kratie Province by District and Commune |url=http://www.stat.go.jp/info/meetings/cambodia/pdf/10com_11.pdf |access-date=2026-09-10 |publisher=National Institute of Statistics, Ministry of Planning (Cambodia)}}</ref> សិលាចារឹក K.122 និង K.926 នៅតែស្ថិតនៅទីតាំងដើមរបស់វា ខណៈដែល K.927 ស្ថិតនៅសារមន្ទីរក្រចេះ។ == K.122 សិលាចារឹក​ចិត្រសេន == K.122 ឆ្លាក់លើថ្មធម្មជាតិ ៤ បន្ទាត់ ស្លោកសំស្ក្រឹតតែមួយ អក្សរសតវត្សទី ៧ [[ល្វីស៍ ហ្វ៊ីណូត៍|លោក Louis Fino]] បានបោះពុម្ពចម្លងអត្ថបទនេះជាលើកដំបូង ជាមួយនឹងការបកប្រែជាភាសាបារាំងនៅឆ្នាំជាមួយនឹងការអានខាងក្រោមនេះត្រូវបានបកប្រែទៅជារូវបានបកប្រែទៅជាអក្សរថៃពីការអាន DHARMA ([ ] បង្ហាញពីតួអក្សរដែលអ្នកបោះពុម្ពផ្សាយមិនប្រាកដ)។ : (1) Bhaktyā Bhagavatāśaṃbho- វាមានន័យថា "សូមឱ្យសិវៈលិង្គរបស់ព្រះសម្ភុ ( [[ព្រះសិវៈ|សិវៈ]] ) ដែលចិត្រសេនបានកសាងឡើងដោយការគោរពបូជាចំពោះភគវ័ន្តសម្ភុនិងដោយមានការយល់ព្រមពីឪពុកម្តាយរបស់ព្រះអង្គ ទទួលបានជ័យជំនះ"។ សារដូចគ្នានេះលេចឡើងនៅក្នុងសិលាចារឹកបីផ្សេងទៀត៖ K.116, K.1338 និង K.1458។ ហ្សឺដេស បានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៨ មានរបាយការណ៍ថា នៅពាក់កណ្តាលចុងក្រោយនៃសតវត្សរ៍ទី ៦ នៃគ.ស. [[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១]] និងព្រះញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គ ចិត្រសេន បានវាយប្រហារ [[ហ៊្វូណន|នគរហ្វូណន]] ។ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១ ចិត្រសេនបានចារឹកសិលាចារឹកសំស្ក្រឹតខ្លីៗ ដែលកត់ត្រាការបង្កើតលិង្គសិវៈជាច្រើននៅតាមដងទន្លេមេគង្គ ក្នុងតំបន់ក្រចេះ និង [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] និងភាគខាងលិចនៃ [[ខេត្តបុរីរម្យ|បុរីរម្យ។]] ចិត្រសេនាបានសោយរាជ្យនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦០០ ដោយ​ប្រើ​ព្រះនាម​ថា មហេន្ទ្រវរ្ម័ន ។ == សិលាចារឹក K.926 == K.926 មានកម្ពស់ ០.៤៥ ម៉ែត្រ និងទទឹង ០.៧៦ ម៉ែត្រ ដែលមាន ១១ បន្ទាត់។ បន្ទាត់ពីរដំបូងជាភាសាសំស្ក្រឹត ហើយបន្ទាត់ប្រាំបួនដែលនៅសល់ជា [[ខ្មែរបុរាណ|ភាសាខ្មែរចាស់]]។ ស្លោកសំស្ក្រឹតពិពណ៌នាអំពីទីតាំងនៃភព និងថ្ងៃទី ១០កើត ខែចេត្រ ក្នុងឆ្នាំ ៥៤៦ នៃមហាសករាជ (គ.ស ៦២៤) ដែលជាថ្ងៃដែលរូបភាពនៃហរិហរៈត្រូវបានតម្កល់ទុក។ អត្ថបទខ្មែរចាស់បានរៀបរាប់អំពីការតម្កល់ទុករបស់វ្រះកម្រតាងអញ ស្រីពិង្គលេស្វរៈ (Śrī Piṅgaleśvara) និងកត់ត្រានូវរបស់របរដែលបានថ្វាយដល់ព្រះកម្រតាងអញស្រីសុវណ្ណលិង្គ ដែលបានចែករំលែកទ្រព្យសម្បត្តិជាមួយ''វ្រះ កម្រតាង អញ ស្រីពិង្គលេស្វរៈ'' (Śrī Piṅgaleśvara) រួមទាំងមនុស្ស ៤២ នាក់ គោ ៣០ ក្បាល ដើមម្លូ ២០០ ដើម និងវាលស្រែ។ នៅក្នុងបញ្ជីឈ្មោះមនុស្សប្រាំពីរនាក់ដែលបានចុះបញ្ជីថាជាកម្មសិទ្ធិរបស់ក្រុម "ចំដក" ដែលលោក ហ្សឺដេស កំណត់អត្តសញ្ញាណថាជាកាតព្វកិច្ចមុនអង្គរ ដែលអត្ថន័យរបស់វាមិនស្គាល់ មានឈ្មោះ "វាវ្រៅរមញ" នៅលើបន្ទាត់ទី ៧។ លោក ហ្សឺដេស ជឿថា បុរសឈ្មោះព្រៅ ម្នាក់នេះទំនងជា [[ជនជាតិមន]] ដោយភ្ជាប់រឿងនេះទៅនឹងការពន្យល់របស់គាត់អំពីពាក្យ "រមញ" នៅក្នុង សិលាចារឹកភ្នំហ៊ូព្នៅ (K.76) ក្នុងភាគដូចគ្នា ដែលគាត់យល់ឃើញថាត្រូវគ្នានឹងពាក្យដែលជនជាតិមនប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើខ្លួនឯង។ {{Lang|en|Philip N. Jenner}} [[ฟิลิป เจนเนอร์|Jenner]] ឈ្មោះនេះត្រូវបានបកប្រែថា "បុរសព្រៅរមញ" ហើយត្រូវបានដាក់ក្រោមចំណងជើងដូចគ្នានឹងសិលាចារឹកមុនអង្គរផ្សេងទៀត ហ្សឺដេស បានបោះពុម្ពផ្សាយការបញ្ចេញសំឡេង និងការបកប្រែជាភាសាបារាំងនៅក្នុង ''{{Lang|fr|Inscriptions du Cambodge}}'' ភាគទី ៥ (១៩៥៣)។ == សិលាចារឹក K.927 == សិលាចារឹក K.927 មានកម្ពស់ ០.២៧ ម៉ែត្រ ទទឹង ០.៧០ ម៉ែត្រ មានសិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរបុរាណ ចំនួន ៦ បន្ទាត់ ដែលកត់ត្រាស្រូវចំនួន ២ ដែលមន្ត្រីឈ្មោះ គុរាកសូរគ្រាម (Kurāk Śūragrāma) បានថ្វាយដល់វ្រះកម្រតាងអញស្រីសង្ករនារាយណ៍ (Vraḥ Kamratāṅ Añ Śrī Śaṅkaranārāyaṇa) ដោយបញ្ជាក់ពីព្រំប្រទល់នៃស្រូវ និងប្រភពដើមនៃស្រូវមួយក្នុងចំណោមស្រូវដែលបោញ ភា វិសារទ (Poñ Bhā Viśārada) បានទិញពីខ្លោញ ទេព (Kloñ Tep) ចុះថ្ងៃទី ១២ នៃខែស្រាពណ៌ ។ ឆ្នាំដែលបានកត់ត្រានៅលើសិលាចារឹកត្រូវបានខូចខាត ដោយនៅសល់តែខ្ទង់រយ (៦០០) និងអក្សរចុងក្រោយនៃខ្ទង់ដប់ ។ Roger Villarre បានលើកឡើងថាវាអាចជាមហាសក្ការៈ ៦៣២, ៦៣៦ ឬ ៦៥០ ដែលត្រូវគ.ស ៧១០/៧១១, ៧១៤/៧១៥ ឬ ៧២៨/៧២៩។ == មើលបន្ថែម == * [[ចេនឡា|ក្រចេះ]] * [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|ព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័ន]] * [[ព្រះហរិហរៈ|ហរិរហ]] == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តក្រចេះ]] 4aou344di41hcexjn91qlji41lp67fu 0 55074 342876 2026-11-11T06:10:14Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13320374|ภาพสลักนูนต่ำยุคหลังแห่งนครวัด]]" 342876 wikitext text/x-wiki '''ចម្លាក់លៀនស្រាលៗនៃអង្គរវត្តជំនាន់ក្រោយៗ''' គឺជាបន្ទះចម្លាក់លៀនស្រាលធំៗពីរក្នុងចំណោមបន្ទះចម្លាក់លៀនស្រាលទាំងប្រាំបីនៅលើ ជញ្ជាំង ខាងក្រៅនៃ [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត]] ៖ បន្ទះរបស់ [[ព្រះវិស្ណុ]] កំពុងប្រយុទ្ធនឹង [[អសុរៈ]] នៅស្លាបខាងជើងនៃផ្នែកខាង ចម្លាក់របស់ [[ព្រះក្រឹស្ណ|ព្រះគ្រឹស្ណា]] ដែលកម្ចាត់ កាណាសូ នៅស្លាបខាងកើតនៃផ្នែកខាងជើង ដែល [[ហ្សក សឺដែស្ត|លោកហ្សឺដេស]]បានកត់សម្គាល់ថាត្រូវបានឆ្លាក់នៅពេលក្រោយជាងការសាងសង់អង្គរវត្ត និងបន្ទះចំនួនប្រាំមួយផ្សេងទៀត។ <ref name="coedes235">{{Cite journal|last=Cœdès|first=George|author-link=ยอร์ช เซเดส์|date=1962|title=La date d'exécution des deux bas-reliefs tardifs d'Angkor Vat|url=https://archivesdunord.com/3506--p-la-date-d-execution-des-deux-bas-reliefs-tardifs-d-angkor-vat-p-.html|journal=Journal Asiatique|language=fr|volume=250|issue=2|page=235|accessdate=2026-10-02}}</ref> បន្ទះនីមួយៗមានសិលាចារឹកខ្មែរមួយជួរដែលឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំង លេខចុះបញ្ជី '''K.296''' និង '''K.297''' ចុះកាលបរិច្ឆេទ [[មហាសករាជ]] ១៤៦៨ និង ១៤៨៥។ <ref name="cik">{{Cite web |date=2017 |title=Inventaire CIK des inscriptions khmères |url=https://cik.efeo.fr/wp-content/uploads/2017/04/Inventaire-CIK-09042017.pdf |access-date=2026-10-02 |publisher=Corpus des inscriptions khmères, École française d'Extrême-Orient |page=31 |language=fr}}</ref> និយាយពីបន្ទះពីរ ដែលព្រះបាទមហាវិស្ណុលោកបានទុកចោលមិនទាន់បញ្ចប់ ត្រូវបានបញ្ចប់ក្រោមបញ្ជារបស់ព្រះមហាក្សត្រនៅសតវត្សរ៍ទី ១៦។ <ref name="vickery10">{{Cite web |last=Vickery |first=Michael |author-link=ไมเคิล วิกเกอรี |date=June 2004 |title=Cambodia and Its Neighbors in the 15th Century |url=https://cdn.angkordatabase.asia/libs/docs/vickery-cambodia-and-its-neighbors-in-the-15th-century-2004.pdf |access-date=2026-09-19 |series=ARI Working Paper No. 27 |publisher=Asia Research Institute, National University of Singapore |page=10 |language=en}}</ref> == សិលាចារឹក K.296 និង K.297 == សិលាចារឹកទាំងពីរមានប្រវែងមួយបន្ទាត់ ឆ្លាក់ដោយផ្ទាល់នៅលើជញ្ជាំង ជាភាសាខ្មែរ។ <ref name="cik" /> សិលាចារឹក K.297 ត្រូវបានឆ្លាក់នៅលើបន្ទះគែមខាងក្រោមចម្លាក់។ {| class="wikitable" !លេខ​ផ្លាក​លេខ !កន្លែង ! រូបចម្លាក់ដែលភ្ជាប់មកជាមួយ !ឆ្នាំមហាសករាជ !ត្រូវនឹងឆ្នាំ |- |K.296 | យ៉រខាងកើត ស្លាបខាងជើង។ |ព្រះវិស្ណុប្រយុទ្ធជាមួយអសុរៈ | ១៤៦៨ | ១៥៤៦ |- |K.297 | យ៉រខាងជើង ស្លាបខាងកើត។ |គ្រិស្ណាប្រយុទ្ធជាមួយពាណាសុរៈ | ១៤៨៥ | ១៥៦៤ |} ប្រភព៖ ទីតាំង និងឆ្នាំនៃមហាសករាជ CIK <ref name="cik" /> យោងតាមលោក Vickery ។<ref name="vickery10" /> សិលាចារឹកនេះមិនបានបញ្ជាក់ឈ្មោះព្រះមហាក្សត្រដែលបានបញ្ជាឱ្យឆ្លាក់នោះទេ មានតែងារជាស្តេចប៉ុណ្ណោះ <ref name="vickery10" /> ការអានខាងក្រោម ដូចដែល [[ម៉ៃឃើល វីកឃឺវី|លោក Michael Vickery បានដកស្រង់]] ចេញពីអត្ថបទរបស់លោក ហ្សឺដេស បង្ហាញពាក្យដែលរកឃើញតែនៅក្នុងសិលាចារឹកឆ្នាំ ១៥៦៤ (K.297) ក្នុងវង់ក្រចក [] និងពាក្យដែលរកឃើញតែនៅក្នុងសិលាចារឹកឆ្នាំ ១៥៤៦ (K.296) ប៉ុណ្ណោះ។ <ref name="vickery10" /> : ព្រះបាទស្ដចព្រះរាជឱង្ការបរមរាជាធិរាជរាជាធិបតីបរមចក្រព្រតិរាជ Vickery កត់សម្គាល់ថា ចំណងជើងនេះលែងមានពាក្យ "វរ្ម័ន" ពីសម័យអង្គរទៀតហើយ ហើយពាក្យថ្មីៗដូចជា រាជាធិរាជ, រាមាធិបតី និង ចក្រពត្តិរាជ គឺមានច្រើននៅ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|អយុធ្យា។]] <ref name="vickery10" /> សិលាចារឹកនេះបញ្ជាក់ថា បន្ទះទាំងពីរនេះមិនត្រូវបានបញ្ចប់ដោយព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គព្រះនាម មហាវិស្ណុលោក ដែលលោក Vickery កំណត់អត្តសញ្ញាណថាទំនងជាព្រះនាមក្រោយមរណភាព របស់ [[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២]] ហើយត្រូវបានបញ្ចប់តាមការបញ្ជារបស់ព្រះមហាក្សត្រនៅសតវត្សរ៍ទី១៦ ដែលមានងារនោះ។ <ref name="vickery10" /> <ref name="nhim52">{{Cite journal|last=Nhim|first=Sotheavin|date=2016|title=Factors that Led to the Change of the Khmer Capitals from the 15th to 17th century|url=https://dept.sophia.ac.jp/is/angkor/publication/pdf/bunka/bunka29_03.pdf|journal=Renaissance Culturelle du Cambodge|language=en|issue=29|page=52|accessdate=2026-09-19}}</ref> លោក Aemonier ដែលអាចអានសិលាចារឹកបានតែផ្នែកខ្លះប៉ុណ្ណោះដោយសារតែការខូចខាតរបស់វា បានអានឈ្មោះនៅក្នុង K.296 ថា មហាវិស្ណុលោក និងនៅក្នុង K.297 ថា បរមវិស្ណុលោក។ == ការកំណត់អាយុ == លោក Amonier មិនអាចឌិគ្រីបកាលបរិច្ឆេទបានទេ ហើយតាមព្រះរាជក្រឹត្យ បានលើកឡើងថា សិលាចារឹក K.296 ទំនងជាមកពីសតវត្សរ៍ទី 13។ អ្នកប្រាជ្ញក្រោយមកជាទូទៅយល់ឃើញថា បន្ទះទាំងពីរនេះត្រូវបានឆ្លាក់បន្ទាប់ពីសតវត្សរ៍ទី ១២។ [[វិកទរ ហ្គោលូបេវ|លោក Victor Golubev]] យល់ឃើញថា រចនាបថនេះមានឥទ្ធិពលសិល្បៈចិន ហើយទំនងជាឆ្លាក់នៅសតវត្សរ៍ទី ១៤។ <ref name="coedes235" /> ក្រោយមក លោក ហ្សឺដេសបានសិក្សាអំពីសិលាចារឹកទាំងពីរនៅក្នុងអត្ថបទរបស់គាត់ ឆ្នាំ១៩៦២ ហើយឆ្នាំនៃសិលាចារឹកគឺនៅគ.ស. ១៥៤៦ និង ១៥៦៤។ <ref name="vickery10" /> <ref name="nhim84">{{Cite journal|last=Nhim|first=Sotheavin|date=2016|title=Factors that Led to the Change of the Khmer Capitals from the 15th to 17th century|url=https://dept.sophia.ac.jp/is/angkor/publication/pdf/bunka/bunka29_03.pdf|journal=Renaissance Culturelle du Cambodge|language=en|issue=29|page=84|accessdate=2026-10-02}}</ref> វីកឃឺរី កត់សម្គាល់ថា សិលាចារឹកនៅអង្គរបានឈប់បន្ទាប់ពីសិលាចារឹកចុងក្រោយនៅប្រហែលឆ្នាំ ១៣២៧ ហើយបានលេចឡើងវិញជាង ២០០ ឆ្នាំក្រោយមក ជាមួយនឹងសិលាចារឹកឆ្នាំ ១៥៤៦ និង ១៥៦៤។ <ref name="vickery10" /> == អ្នកដែលឆ្លាក់រូបចម្លាក់ == វីកឃឺរី យល់ឃើញថា សិលាចារឹកទាំងពីរនេះ «ទំនងជា» ជារបស់ព្រះមហាក្សត្រតែមួយ គឺព្រះបាទអង្គចន្ទ <ref name="vickery10" /> ឬ [[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទបរមរាជាទី២]] ។ <ref name="nhim65">{{Cite journal|last=Nhim|first=Sotheavin|date=2016|title=Factors that Led to the Change of the Khmer Capitals from the 15th to 17th century|url=https://dept.sophia.ac.jp/is/angkor/publication/pdf/bunka/bunka29_03.pdf|journal=Renaissance Culturelle du Cambodge|language=en|issue=29|page=65|accessdate=2026-10-02}}</ref> វីកឃឺរី បានបញ្ជាក់ថា ឆ្នាំដែលព្រះអង្គសោយទិវង្គតគឺ គ.ស. ១៥៦៦ គឺជាឆ្នាំតែមួយគត់នៃរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គដែលប្រាកដប្រជា ក្រៅពីសិលាចារឹកពីរនេះថា "ប្រសិនបើវាជារបស់ព្រះអង្គ" ជាមួយនឹងសិលាចារឹកពីរផ្សេងទៀត មួយនៅអង្គរវត្ត និងមួយទៀតនៅ [[បន្ទាយព្រៃនគរ|វត្តអង្គរ]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] ដែលគាំទ្រដល់កំណែដែលអាចទុកចិត្តបំផុតនៃពង្សាវតារ។ <ref name="vickery49">{{Cite web |last=Vickery |first=Michael |author-link=ไมเคิล วิกเกอรี |date=June 2004 |title=Cambodia and Its Neighbors in the 15th Century |url=https://cdn.angkordatabase.asia/libs/docs/vickery-cambodia-and-its-neighbors-in-the-15th-century-2004.pdf |access-date=2026-10-02 |series=ARI Working Paper No. 27 |publisher=Asia Research Institute, National University of Singapore |page=49 |language=en}}</ref> ញឹមសុធាវិន្ទ េ កាជឿថាការវិលត្រឡប់របស់ព្រះអង្គមកកាន់អង្គរវិញ ត្រូវបានបង្ហាញជាភស្តុតាងដោយសិលាចារឹកទាំងពីរនេះ និងសំណេររបស់ [[ดีโยกู ดู โกตู|ឌីអូហ្គោឌូគូតូ]] ({{Lang|pt|Diogo do Couto}} ) ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ ដែលធ្លាប់និយាយថា... ឆ្នាំ ១៥៥០ ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាបានយាងមកអង្គរដើម្បីបរបាញ់ដំរី ហើយបានបញ្ជាឱ្យកាប់បំផ្លាញរុក្ខជាតិ និងដើមឈើតូចៗដែលដុះនៅលើប្រាសាទ។ <ref name="nhim52" /> ព្រះបាទបរមរាជាទី២ បានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ១៥៦៦។ <ref name="nhim84" /> ក្រោយមក សិលាចារឹក IMA 3 នៅក្នុងក្រុម សិលាចារឹកអង្គរវត្តសម័យទំនើប បានកត់ត្រាថា ព្រះបាទសត្ថា ( [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទបរមរាជាទី៤]] ) មានបំណងជួសជុលជញ្ជាំងអង្គរវត្តឡើងវិញ។ <ref name="nhim45">{{Cite journal|last=Nhim|first=Sotheavin|date=2016|title=Factors that Led to the Change of the Khmer Capitals from the 15th to 17th century|url=https://dept.sophia.ac.jp/is/angkor/publication/pdf/bunka/bunka29_03.pdf|journal=Renaissance Culturelle du Cambodge|language=en|issue=29|page=45|accessdate=2026-10-02}}</ref> ព្រះអង្គជាចៅប្រុសរបស់ព្រះបាទបរមរាជាទី២។ <ref name="nhim77">{{Cite journal|last=Nhim|first=Sotheavin|date=2016|title=Factors that Led to the Change of the Khmer Capitals from the 15th to 17th century|url=https://dept.sophia.ac.jp/is/angkor/publication/pdf/bunka/bunka29_03.pdf|journal=Renaissance Culturelle du Cambodge|language=en|issue=29|page=77|accessdate=2026-10-02}}</ref> == មើលបន្ថែម == * [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|សិលាចារឹក​ថ្ម​ដ៏​អស្ចារ្យ​នៃ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត]] * សិលាចារឹកថ្មសម័យទំនើបនៅអង្គរវត្ត == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]] 42pbkgflns4kya3v1ftx642pyps3az0 342877 342876 2026-11-11T06:16:48Z Abong12345 53603 /* សិលាចារឹក K.296 និង K.297 */ 342877 wikitext text/x-wiki '''ចម្លាក់លៀនស្រាលៗនៃអង្គរវត្តជំនាន់ក្រោយៗ''' គឺជាបន្ទះចម្លាក់លៀនស្រាលធំៗពីរក្នុងចំណោមបន្ទះចម្លាក់លៀនស្រាលទាំងប្រាំបីនៅលើ ជញ្ជាំង ខាងក្រៅនៃ [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត]] ៖ បន្ទះរបស់ [[ព្រះវិស្ណុ]] កំពុងប្រយុទ្ធនឹង [[អសុរៈ]] នៅស្លាបខាងជើងនៃផ្នែកខាង ចម្លាក់របស់ [[ព្រះក្រឹស្ណ|ព្រះគ្រឹស្ណា]] ដែលកម្ចាត់ កាណាសូ នៅស្លាបខាងកើតនៃផ្នែកខាងជើង ដែល [[ហ្សក សឺដែស្ត|លោកហ្សឺដេស]]បានកត់សម្គាល់ថាត្រូវបានឆ្លាក់នៅពេលក្រោយជាងការសាងសង់អង្គរវត្ត និងបន្ទះចំនួនប្រាំមួយផ្សេងទៀត។ <ref name="coedes235">{{Cite journal|last=Cœdès|first=George|author-link=ยอร์ช เซเดส์|date=1962|title=La date d'exécution des deux bas-reliefs tardifs d'Angkor Vat|url=https://archivesdunord.com/3506--p-la-date-d-execution-des-deux-bas-reliefs-tardifs-d-angkor-vat-p-.html|journal=Journal Asiatique|language=fr|volume=250|issue=2|page=235|accessdate=2026-10-02}}</ref> បន្ទះនីមួយៗមានសិលាចារឹកខ្មែរមួយជួរដែលឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំង លេខចុះបញ្ជី '''K.296''' និង '''K.297''' ចុះកាលបរិច្ឆេទ [[មហាសករាជ]] ១៤៦៨ និង ១៤៨៥។ <ref name="cik">{{Cite web |date=2017 |title=Inventaire CIK des inscriptions khmères |url=https://cik.efeo.fr/wp-content/uploads/2017/04/Inventaire-CIK-09042017.pdf |access-date=2026-10-02 |publisher=Corpus des inscriptions khmères, École française d'Extrême-Orient |page=31 |language=fr}}</ref> និយាយពីបន្ទះពីរ ដែលព្រះបាទមហាវិស្ណុលោកបានទុកចោលមិនទាន់បញ្ចប់ ត្រូវបានបញ្ចប់ក្រោមបញ្ជារបស់ព្រះមហាក្សត្រនៅសតវត្សរ៍ទី ១៦។ <ref name="vickery10">{{Cite web |last=Vickery |first=Michael |author-link=ไมเคิล วิกเกอรี |date=June 2004 |title=Cambodia and Its Neighbors in the 15th Century |url=https://cdn.angkordatabase.asia/libs/docs/vickery-cambodia-and-its-neighbors-in-the-15th-century-2004.pdf |access-date=2026-09-19 |series=ARI Working Paper No. 27 |publisher=Asia Research Institute, National University of Singapore |page=10 |language=en}}</ref> == សិលាចារឹក K.296 និង K.297 == សិលាចារឹកទាំងពីរមានប្រវែងមួយបន្ទាត់ ឆ្លាក់ដោយផ្ទាល់នៅលើជញ្ជាំង ជាភាសាខ្មែរ។ <ref name="cik" /> សិលាចារឹក K.297 ត្រូវបានឆ្លាក់នៅលើបន្ទះគែមខាងក្រោមចម្លាក់។ {| class="wikitable" !លេខ​ផ្លាក​លេខ !កន្លែង ! រូបចម្លាក់ដែលភ្ជាប់មកជាមួយ !ឆ្នាំមហាសករាជ !ត្រូវនឹងឆ្នាំ |- |K.296 | យ៉រខាងកើត ស្លាបខាងជើង។ |ព្រះវិស្ណុប្រយុទ្ធជាមួយអសុរៈ | ១៤៦៨ | ១៥៤៦ |- |K.297 | យ៉រខាងជើង ស្លាបខាងកើត។ |គ្រិស្ណាប្រយុទ្ធជាមួយពាណាសុរៈ | ១៤៨៥ | ១៥៦៤ |} ប្រភព៖ ទីតាំង និងឆ្នាំនៃមហាសករាជ CIK <ref name="cik" /> យោងតាមលោក Vickery ។<ref name="vickery10" /> សិលាចារឹកនេះមិនបានបញ្ជាក់ឈ្មោះព្រះមហាក្សត្រដែលបានបញ្ជាឱ្យឆ្លាក់នោះទេ មានតែងារជាស្តេចប៉ុណ្ណោះ <ref name="vickery10" /> ការអានខាងក្រោម ដូចដែល [[ម៉ៃឃើល វីកឃឺវី|លោក Michael Vickery បានដកស្រង់]] ចេញពីអត្ថបទរបស់លោក ហ្សឺដេស បង្ហាញពាក្យដែលរកឃើញតែនៅក្នុងសិលាចារឹកឆ្នាំ ១៥៦៤ (K.297) ក្នុងវង់ក្រចក [] និងពាក្យដែលរកឃើញតែនៅក្នុងសិលាចារឹកឆ្នាំ ១៥៤៦ (K.296) ប៉ុណ្ណោះ។ <ref name="vickery10" /> : ព្រះបាទស្ដចព្រះរាជឱង្ការបរមរាជាធិរាជរាជាធិបតីបរមចក្រព្រតិរាជ Vickery កត់សម្គាល់ថា ចំណងជើងនេះលែងមានពាក្យ "វរ្ម័ន" ពីសម័យអង្គរទៀតហើយ ហើយពាក្យថ្មីៗដូចជា រាជាធិរាជ, រាមាធិបតី និង ចក្រពត្តិរាជ គឺមានច្រើននៅ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|អយុធ្យា។]] <ref name="vickery10" /> សិលាចារឹកនេះបញ្ជាក់ថា បន្ទះទាំងពីរនេះមិនត្រូវបានបញ្ចប់ដោយព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គព្រះនាម មហាវិស្ណុលោក ដែលលោក Vickery កំណត់អត្តសញ្ញាណថាទំនងជាព្រះនាមក្រោយមរណភាព របស់ [[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២]] ហើយត្រូវបានបញ្ចប់តាមការបញ្ជារបស់ព្រះមហាក្សត្រនៅសតវត្សរ៍ទី១៦ ដែលមានងារនោះ។ <ref name="vickery10" /> <ref name="nhim52">{{Cite journal|last=Nhim|first=Sotheavin|date=2016|title=Factors that Led to the Change of the Khmer Capitals from the 15th to 17th century|url=https://dept.sophia.ac.jp/is/angkor/publication/pdf/bunka/bunka29_03.pdf|journal=Renaissance Culturelle du Cambodge|language=en|issue=29|page=52|accessdate=2026-09-19}}</ref> លោក Aemonier ដែលអាចអានសិលាចារឹកបានតែផ្នែកខ្លះប៉ុណ្ណោះដោយសារតែការខូចខាតរបស់វា បានអានឈ្មោះនៅក្នុង K.296 ថា មហាវិស្ណុលោក និងនៅក្នុង K.297 ថា បរមវិស្ណុលោក។ === K.296 === ⟨១⟩ ព្រះបាទមហាវិឞ្នណុលោក ធ្វេព្វុំទានស្រច នៅផេនព្យរ លុះថ្លេងរាជ ព្រះបាទស្តចព្រះរាជឱង្ការ បរម្មរាជាធិរាជ រាមាធិប្បតិ បរម្មចក្រវត្ត[ិ]រាជ ប្រេព្រះមហិធរ នាំរាជសិល្បិ បុ{១} ឆ្លាកផេន និយាយ អនុ{២} កូលុង អឞ្តសក មមិនក្ឞត្រ ពុទ្ធពារ បុរ្ណ្ណមិ ភទ្របទ្ទ។ បកប្រែ : «ព្រះបាទមហាវិស្ណុលោក (ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២) បានកសាងពុំទាន់រួចរាល់ ដោយនៅសល់ផ្ទាំងចម្លាក់ចំនួនពីរ។ លុះដល់ពេលឡើងសោយរាជ្យ ព្រះបាទសម្តេចព្រះរាជឱង្ការ បរមរាជាធិរាជ រាមាធិបតី បរមចក្រពត្តិរាជ (ព្រះបាទអង្គចន្ទទី១) ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឱ្យព្រះមហិធរ នាំក្រុមរាជសិល្បករ... មកឆ្លាក់ផ្ទាំងរឿង... នៅក្នុងឆ្នាំមមែ អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃពុធ ពេញបូណ៌មី ខែភទ្របទ។» === K.297 === == ការកំណត់អាយុ == លោក Amonier មិនអាចឌិគ្រីបកាលបរិច្ឆេទបានទេ ហើយតាមព្រះរាជក្រឹត្យ បានលើកឡើងថា សិលាចារឹក K.296 ទំនងជាមកពីសតវត្សរ៍ទី 13។ អ្នកប្រាជ្ញក្រោយមកជាទូទៅយល់ឃើញថា បន្ទះទាំងពីរនេះត្រូវបានឆ្លាក់បន្ទាប់ពីសតវត្សរ៍ទី ១២។ [[វិកទរ ហ្គោលូបេវ|លោក Victor Golubev]] យល់ឃើញថា រចនាបថនេះមានឥទ្ធិពលសិល្បៈចិន ហើយទំនងជាឆ្លាក់នៅសតវត្សរ៍ទី ១៤។ <ref name="coedes235" /> ក្រោយមក លោក ហ្សឺដេសបានសិក្សាអំពីសិលាចារឹកទាំងពីរនៅក្នុងអត្ថបទរបស់គាត់ ឆ្នាំ១៩៦២ ហើយឆ្នាំនៃសិលាចារឹកគឺនៅគ.ស. ១៥៤៦ និង ១៥៦៤។ <ref name="vickery10" /> <ref name="nhim84">{{Cite journal|last=Nhim|first=Sotheavin|date=2016|title=Factors that Led to the Change of the Khmer Capitals from the 15th to 17th century|url=https://dept.sophia.ac.jp/is/angkor/publication/pdf/bunka/bunka29_03.pdf|journal=Renaissance Culturelle du Cambodge|language=en|issue=29|page=84|accessdate=2026-10-02}}</ref> វីកឃឺរី កត់សម្គាល់ថា សិលាចារឹកនៅអង្គរបានឈប់បន្ទាប់ពីសិលាចារឹកចុងក្រោយនៅប្រហែលឆ្នាំ ១៣២៧ ហើយបានលេចឡើងវិញជាង ២០០ ឆ្នាំក្រោយមក ជាមួយនឹងសិលាចារឹកឆ្នាំ ១៥៤៦ និង ១៥៦៤។ <ref name="vickery10" /> == អ្នកដែលឆ្លាក់រូបចម្លាក់ == វីកឃឺរី យល់ឃើញថា សិលាចារឹកទាំងពីរនេះ «ទំនងជា» ជារបស់ព្រះមហាក្សត្រតែមួយ គឺព្រះបាទអង្គចន្ទ <ref name="vickery10" /> ឬ [[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទបរមរាជាទី២]] ។ <ref name="nhim65">{{Cite journal|last=Nhim|first=Sotheavin|date=2016|title=Factors that Led to the Change of the Khmer Capitals from the 15th to 17th century|url=https://dept.sophia.ac.jp/is/angkor/publication/pdf/bunka/bunka29_03.pdf|journal=Renaissance Culturelle du Cambodge|language=en|issue=29|page=65|accessdate=2026-10-02}}</ref> វីកឃឺរី បានបញ្ជាក់ថា ឆ្នាំដែលព្រះអង្គសោយទិវង្គតគឺ គ.ស. ១៥៦៦ គឺជាឆ្នាំតែមួយគត់នៃរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គដែលប្រាកដប្រជា ក្រៅពីសិលាចារឹកពីរនេះថា "ប្រសិនបើវាជារបស់ព្រះអង្គ" ជាមួយនឹងសិលាចារឹកពីរផ្សេងទៀត មួយនៅអង្គរវត្ត និងមួយទៀតនៅ [[បន្ទាយព្រៃនគរ|វត្តអង្គរ]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] ដែលគាំទ្រដល់កំណែដែលអាចទុកចិត្តបំផុតនៃពង្សាវតារ។ <ref name="vickery49">{{Cite web |last=Vickery |first=Michael |author-link=ไมเคิล วิกเกอรี |date=June 2004 |title=Cambodia and Its Neighbors in the 15th Century |url=https://cdn.angkordatabase.asia/libs/docs/vickery-cambodia-and-its-neighbors-in-the-15th-century-2004.pdf |access-date=2026-10-02 |series=ARI Working Paper No. 27 |publisher=Asia Research Institute, National University of Singapore |page=49 |language=en}}</ref> ញឹមសុធាវិន្ទ េ កាជឿថាការវិលត្រឡប់របស់ព្រះអង្គមកកាន់អង្គរវិញ ត្រូវបានបង្ហាញជាភស្តុតាងដោយសិលាចារឹកទាំងពីរនេះ និងសំណេររបស់ [[ดีโยกู ดู โกตู|ឌីអូហ្គោឌូគូតូ]] ({{Lang|pt|Diogo do Couto}} ) ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ ដែលធ្លាប់និយាយថា... ឆ្នាំ ១៥៥០ ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាបានយាងមកអង្គរដើម្បីបរបាញ់ដំរី ហើយបានបញ្ជាឱ្យកាប់បំផ្លាញរុក្ខជាតិ និងដើមឈើតូចៗដែលដុះនៅលើប្រាសាទ។ <ref name="nhim52" /> ព្រះបាទបរមរាជាទី២ បានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ១៥៦៦។ <ref name="nhim84" /> ក្រោយមក សិលាចារឹក IMA 3 នៅក្នុងក្រុម សិលាចារឹកអង្គរវត្តសម័យទំនើប បានកត់ត្រាថា ព្រះបាទសត្ថា ( [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទបរមរាជាទី៤]] ) មានបំណងជួសជុលជញ្ជាំងអង្គរវត្តឡើងវិញ។ <ref name="nhim45">{{Cite journal|last=Nhim|first=Sotheavin|date=2016|title=Factors that Led to the Change of the Khmer Capitals from the 15th to 17th century|url=https://dept.sophia.ac.jp/is/angkor/publication/pdf/bunka/bunka29_03.pdf|journal=Renaissance Culturelle du Cambodge|language=en|issue=29|page=45|accessdate=2026-10-02}}</ref> ព្រះអង្គជាចៅប្រុសរបស់ព្រះបាទបរមរាជាទី២។ <ref name="nhim77">{{Cite journal|last=Nhim|first=Sotheavin|date=2016|title=Factors that Led to the Change of the Khmer Capitals from the 15th to 17th century|url=https://dept.sophia.ac.jp/is/angkor/publication/pdf/bunka/bunka29_03.pdf|journal=Renaissance Culturelle du Cambodge|language=en|issue=29|page=77|accessdate=2026-10-02}}</ref> == មើលបន្ថែម == * [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|សិលាចារឹក​ថ្ម​ដ៏​អស្ចារ្យ​នៃ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត]] * សិលាចារឹកថ្មសម័យទំនើបនៅអង្គរវត្ត == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]] 4qpv3r6j9xh4xhbby1ivbe0f1onn0u5 0 55075 342878 2026-11-11T06:27:53Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13329697|ศิลาจารึกสมัยใหม่แห่งนครวัด]]" 342878 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកសម័យទំនើបនៃប្រាសាទអង្គរវត្ត''' ( {{Lang-fr|Inscriptions modernes d'Angkor}} '''IMA''' ) គឺជាឈ្មោះដែលផ្តល់ឱ្យក្រុម [[ចារឹក|សិលាចារឹកខ្មែរ]] [[ភាសាខ្មែរសម័យកណ្តាល|សម័យកណ្ដាល]] ដែលឆ្លាក់នៅលើសសរ និងជញ្ជាំងនៅខាងក្នុង [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត។]] ប៉ាវ សាវ៉ារ៉ុត ពន្យល់ថា ដោយសារសិលាចារឹកភាគច្រើនទាំងនេះស្ថិតនៅអង្គរវត្ត ពួកវាត្រូវបានគេហៅថា "សិលាចារឹកអង្គរវត្តសម័យទំនើប"។ [[អេធៀន អៃម៉ូនីញ៉េរ៍|Étienne Aymonier]] ហៅពួកវាថា "ទំនើប" ពីព្រោះវាត្រូវបានឆ្លាក់បន្ទាប់ពីសតវត្សទី ១៣។ [[សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស|សាលាបារាំងចុងបូព៌ា]] ( CIK ) រាយបញ្ជីសិលាចារឹកទាំងនេះក្រោមលេខ '''K.301,''' '''K.302''' និង '''K.303''' ហើយប្រើលេខស៊េរី IMA 1 ដល់ IMA 40។ កាលបរិច្ឆេទដែលលេចឡើងក្នុងសិលាចារឹកគឺស្ថិតនៅចន្លោះសតវត្សទី ១៦ និងទី ១៨ ដែលជាសម័យកាលដែលអង្គរវត្ត ដែលដើមឡើយត្រូវបានសាងសង់ជាប្រាសាទវិស្ណុក្នុងសតវត្សទី ១២ បានផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តងៗទៅជាកន្លែងសាសនា [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] ។ អ្នកស្រី ពៅសាវរស បាន​បញ្ជាក់​ថា សិលាចារឹក​ទាំងនោះ​សុទ្ធតែ​ជា ពាក្យសច្ចាប្រណិធាននៃការលះបង់ ពោលគឺ ​ឧបាសក ​និង​ពួក​គ្រហស្ថ​ពិនិត្យ​ឡើងវិញ​នូវ​អំពើល្អ​ដែល​ពួកគេ​បាន​ធ្វើ និង​បង្កើត​សេចក្តីប្រាថ្នា​សម្រាប់​ខ្លួនឯង​ឬ​អ្នកដទៃ។ លោក Amonier បាន​បញ្ជាក់​ថា ខ្លឹមសារ​នៃ​សិលាចារឹក​ស្ទើរតែ​ទាំងស្រុង​គឺជា​កំណត់ត្រា​នៃ​ធម្មយាត្រា និង​ទង្វើ​សប្បុរសធម៌​នៅ​អង្គរវត្ត។ == ទីតាំង និងការចុះឈ្មោះ == លោក Aemonier បានរកឃើញ និងចម្លងសិលាចារឹកទំនើបចំនួន ៤២ នៅអង្គរវត្ត៖ សិលាចារឹកចំនួន ១៣ នៅលើសសរនៃរានហាលខាងលើបំផុត (បាកាន) ចំនួន ២៧ នៅលើសសរនៃព្រះពាន់។ សិលាចារឹកតូចមួយនៅព្រះពាន់ និងសិលាចារឹកធំមួយនៅលើជញ្ជាំងនៃបន្ទប់កណ្តាលមួយនៅខាងកើតនៃរានហាលដែលគ្របដណ្ដប់ដោយបន្ទះឈើ។ គណនី CIK ដាក់ក្រុមសិលាចារឹកតាមទីតាំងដូចខាងក្រោម៖ {| class="wikitable" !លេខ !កន្លែង ! ចំនួនធាតុចូលក្នុងគណនី CIK។ ! លេខ IMA |- |K.301 | វិចិត្រសាលរូបភាពឆ្លាក់ ច្រកចូលខាងកើត។ |1 | IMA 38 ( [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|សិលាចារឹក​ថ្ម​ដ៏​អស្ចារ្យ​នៃ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត]] ) |- |K.302 |ព្រះពាន់ |28 (K.302.1-K.302.28) | IMA 3, 6–9, 11–29, 33, 37, 39, 40 |- |K.303 |បាកាន |11 (K.303.1-K.303.11) | IMA 1, 2, 4, 5, 10, 30–32, 34–36 |} សិលាចារឹក K.296 និង K.297 លើ ចម្លាក់លៀនក្រោយៗទៀត នៅលើថែវខាងកើត និងខាងជើង ដែលមានចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ ១៤៦៨ និង ១៤៨៥ រៀងៗខ្លួន មិនមានលេខ IMA នៅក្នុងបញ្ជី CIK ទេ។ == បញ្ជីសិលាចារឹកនៅក្នុងក្រុម == តារាងខាងក្រោមសង្ខេបខ្លឹមសារនៃសិលាចារឹកយោងទៅតាមលេខ IMA ពីការវិភាគដោយ ពៅសាវរសក្នុង BEFEO ឆ្នាំ ១៩៧០–១៩៧៥ ជាចម្បងក្រុម K. យោងទៅតាមគណនី CIK ។ {| class="wikitable" !เลข IMA !กลุ่ม K. !เนื้อหาโดยสรุป |- |IMA 1 |303 |ไม่ระบุศักราช เพาเห็นว่าเก่าที่สุดในกลุ่ม ข้อความไม่สมบูรณ์ เป็นรายการกุศลกรรมของพระภิกษุและบัณฑิต (ปลูกต้นโพธิ์และสร้างพระพุทธรูป) |- |IMA 2 |303 |คำประกาศศรัทธาของสมเด็จพระราชชนนีศรีสุชาดา ลงวันที่ตรงกับ 29 มิถุนายน ค.ศ. 1577 |- |IMA 3 |302 |สัตยประณิธานของกษัตริย์ที่จารึกเรียกพระนามว่า "ชัยเชษฐา" ทรงบูรณะพระพิษณุโลก (นครวัด) บางส่วน (กำแพงล้อมและหลังคา) และประดิษฐานพระธาตุ พระราชโอรสประสูติในเดือนอาษาฒ มหาศักราช 1501 |- |IMA 4 |303 |ออกหลวงอไภยราชกับภรรยานางธรรมสร้างพระวิหาร (ใช้เวลา 11 ปี) พระพุทธรูป และคัดลอกพระคัมภีร์ มหาศักราช 1488 |- |IMA 5 |303 |คำสาบานสั้น ๆ ของออกหลวงอไภยราช ห้ามลูกหลานขัดขวางกุศลกรรมที่ทำไว้ |- |IMA 6 |302 |หลังภรรยาถึงแก่กรรม ออกหลวงอไภยราชกับคณะสงฆ์ร่วมสร้างปรางค์สี่หน้าถวายพระพิษณุโลก มหาศักราช 1521 ภิกษุชื่ออินทร์เป็นผู้จารึก |- |IMA 7 |302 |ข้อความสั้นมาก มหาศักราช 1544 คำอธิษฐานขอได้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคต |- |IMA 8 |302 |ออกหลวงราชเตชะปลดปล่อยครอบครัวทาส มหาศักราช 1523 |- |IMA 9 |302 |ขุนนางออกญาสมรสงครามกับภรรยาปลดปล่อยทาส มหาศักราช 1539 |- |IMA 10 |303 |พระอุทัยปัญญาจาริกแสวงบุญไปพระพิษณุโลกพร้อมครอบครัว ถวายธงทิวและบวชให้บุคคล |- |IMA 11 |302 |ข้อความสั้น คู่สมรสทำบุญที่พระพิษณุโลกโดยมีพระสงฆ์เป็นพยาน |- |IMA 12 |302 |สามคู่สามีภรรยาจากหมู่บ้านปันดายเบชร์ข้ามโตนเลสาบมาร่วมสร้างพระพุทธรูปกับญาติที่พระนคร |- |IMA 13 |302 |การปลดปล่อยทาส (ทาสชื่อราม) เนื้อหาให้ข้อมูลใหม่เรื่องระบบทาสสมัยกลาง |- |IMA 14 |302 |มหาศักราช 1553 ข้อความไม่ชัดเจน |- |IMA 15 |302 |พระอริยสุธรรมสร้างพระพุทธรูปแล้วปลดปล่อยทาส 2 คน ให้ข้อมูลเรื่องระบบทาส |- |IMA 16a |302 |การปลดปล่อยทาสในโอกาสงานศพของเจ้าของทาส |- |IMA 16b |302 |การทำสมาธิเรื่องอนิจจังของนางสานำไปสู่การทำบุญต่อเนื่องหลายคน |- |IMA 16c |302 |ข้อความชำรุด เนื้อหาไม่ต่างจากจารึกก่อนหน้า |- |IMA 17 |302 |คู่สมรสปลดปล่อยทาสแล้วให้บวช มีบทสารภาพบาปภาษาบาลีแทรกอยู่ (บรรทัด 59–63) |- |IMA 18 |302 |แต่งโดยบัณฑิตไน บันทึกกุศลกรรมของคณะบุคคลภายใต้การนำของยายโมกษ์ มหาศักราช 1555 |- |IMA 19 |302 |แต่งโดยบัณฑิตไนเช่นกัน บันทึกกุศลกรรมของพรหมพิจิตรกับภรรยา ปีเดียวกับ IMA 18 |- |IMA 20 |302 |ทำบุญอุทิศแก่ผู้วายชนม์ ปรากฏศัพท์ใหม่ "อนักจา" (ทาสที่ได้รับอิสรภาพ) |- |IMA 21 |302 |ขุนนางป่วยหนักสั่งบุตรชายปลดปล่อยทาส |- |IMA 22 |302 |ข้อความชำรุดที่ต้นบรรทัด |- |IMA 23 |302 |นางแกวและบุตรทำบุญ ปลดปล่อยทาสแล้วรับไว้เป็นบุตรบุญธรรม |- |IMA 24 |302 |ปลดปล่อยทาสตามคำสั่งเสียของพระมหาสังฆราชธรรมเขตผู้ล่วงลับ |- |IMA 25 |302 |ปลดปล่อยทาสตามคำสั่งเสียของพระมหาสังฆราชศีลาจารย์ผู้ล่วงลับ |- |IMA 26 |302 |นางเฮียมถวายพระพุทธรูปและปลดปล่อยทาส มีพิธี "สูตรมนต์" ที่ยังปฏิบัติกันอยู่ในปัจจุบัน |- |IMA 27 |302 |ข้อความสั้น มหาศักราช 1593 สมเด็จพระมุนีกุศลมาสักการะนครวัด |- |IMA 28 |302 |ข้อความสั้นมาก บันทึกการปลดปล่อยทาส |- |IMA 29 |302 |ข้อความสั้น ขุนนางชั้นผู้น้อยกับภรรยาเดินทางมาแสวงบุญจากหมู่บ้านแห่งหนึ่งในภาคใต้ของกัมพูชา |- |IMA 30 |303 |นางคันธ์ (สนมของพระเจ้าแผ่นดิน) สร้างพระพุทธรูปและปลดปล่อยทาส 5 คน |- |IMA 31 |303 |สมเด็จพระปรวิทูทบทวนกุศลกรรมที่ทำมาตลอดชีวิต เพาเรียกว่าเป็นแบบฉบับของสัตยประณิธาน |- |IMA 32 |303 |นางแปนทบทวนกุศลกรรมของตนตั้งแต่อายุ 16 ถึง 44 ปี (ค.ศ. 1687) |- |IMA 33 |302 |มหาศักราช 1612 ระบุนามพระมหาสังฆราชและพระมหาเถระหลายรูป |- |IMA 34 |303 |ขุนนางออกญายมราชกับภรรยาเทพสุบรรณขอพระราชานุญาตทำบุญที่นครวัด และจัดพิธีสามวันในมหาศักราช 1618 |- |IMA 35 |303 |ข้อความสั้น ปลดปล่อยทาสหญิง ครึ่งแรกเป็นรายชื่อพยานฝ่ายสงฆ์และฆราวาส |- |IMA 36 |303 |พระมหาสังฆราชโชติเทพถวายสิ่งของแด่มหานคร (นครวัด) ไม่ระบุศักราช |- |IMA 37 |302 |ครอบครัวขุนนางชั้นผู้ใหญ่ (ออกญากรลาโหม เสนาปรเทศ) ทำบุญ เนื้อหายาว |- |IMA 38 |301 |[[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|ศิลาจารึกใหญ่แห่งนครวัด]] จารึกที่ยาวที่สุดในกลุ่ม และเป็นบทกวีหลักเดียวในกลุ่ม (152 บท) ลงวันที่ในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1702 |- |IMA 39 |302 |บุตรของขุนนางตระกูลเดียวกับ IMA 37 (ออกญาวงศาอัครราช กับภรรยารัตนเกสร) ทำบุญ |- |IMA 40 |302 |ข้อความสั้น กล่าวถึงตำนานการสร้างนครวัดโดยพระอินทร์ สลักในคริสต์ศตวรรษที่ 16<ref name="helloangkor2026">{{Cite web |last=L'Huillier |first=Rodney Charles |date=2026 |title=Angkor Wat – Inscriptions |url=https://helloangkor.com/attractions/angkor-wat-inscriptions/ |access-date=2026-09-19 |website=Hello Angkor |language=en}}</ref> |} == ព័ត៌មានលម្អិតនៃសិលាចារឹកមួយចំនួន == * IMA 1 (K.303.1): CIK ระบุอายุว่าต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16 เพาเห็นว่าแม้ไม่ระบุศักราชแต่เห็นได้ชัดว่าเก่าที่สุดในกลุ่ม * IMA 2 (K.303.2): จารึกของสมเด็จพระราชชนนีศรีสุชาดา สลักบนเสาในระเบียงชั้นบนสุดของนครวัด เชื่อมโยงกุศลกรรมของพระองค์กับการที่พระราชโอรสผู้เป็นกษัตริย์ทรงบูรณะนครวัด เขียนด้วยร้อยแก้วภาษาเขมรกลางสำนวนสูง เพาระบุว่าไม่อาจบอกได้ว่าพระราชชนนีทรงแต่งเอง หรือเป็นงานของกวีในราชสำนักหรือพระภิกษุ วอล์กเกอร์ระบุว่าจารึกนี้มีโครงสร้างต่างจากจารึกส่วนใหญ่ในกลุ่ม คือปิดท้ายด้วยความปรารถนาจะบรรลุอรหัตผลแทนคำสาปแช่ง * IMA 3 (K.302.1): สัตยประณิธานของกษัตริย์ชัยเชษฐา ซึ่งเพาระบุว่าคือ "ชัยเชษฐาที่ 1 ของนักประวัติศาสตร์" หรือพระนามหนึ่งว่าสัตถา ([[ព្រះសត្ថាទី១|สมเด็จพระบรมราชาที่ 4]]) ในรัชกาลนี้กรุงละแวกเสียแก่สยามใน ค.ศ. 1594 และพระองค์ต้องหนีไปลาว * IMA 38 (K.301): [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|ศิลาจารึกใหญ่แห่งนครวัด]] จารึกที่ยาวที่สุดในกลุ่มและเป็นบทกวีหลักเดียว ยาว 152 บท ของขุนนางออกญายมราช (นามตัวว่าชัยนนท์) ผู้เดียวกับใน IMA 34 จารึกขึ้นหลังภรรยาถึงแก่กรรม == មើលបន្ថែម == * [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត]] * [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|សិលាចារឹក​ថ្ម​ដ៏​អស្ចារ្យ​នៃ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត]] * ចម្លាក់លៀនប្រាសាទអង្គរវត្តនៅពេលក្រោយ * [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​៤ (ព្រះ​សត្ថា)]] * [[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​២ (ពញាច័ន្ទ)]] == យោង == qcfv7w4knbanzq2m69kujvryipg19rb 342880 342878 2026-11-11T07:28:33Z Abong12345 53603 342880 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកសម័យទំនើបនៃប្រាសាទអង្គរវត្ត''' ( {{Lang-fr|Inscriptions modernes d'Angkor}} '''IMA''' ) គឺជាឈ្មោះដែលផ្តល់ឱ្យក្រុម [[ចារឹក|សិលាចារឹកខ្មែរ]] [[ភាសាខ្មែរសម័យកណ្តាល|សម័យកណ្ដាល]] ដែលឆ្លាក់នៅលើសសរ និងជញ្ជាំងនៅខាងក្នុង [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត។]] ប៉ាវ សាវ៉ារ៉ុត ពន្យល់ថា ដោយសារសិលាចារឹកភាគច្រើនទាំងនេះស្ថិតនៅអង្គរវត្ត ពួកវាត្រូវបានគេហៅថា "សិលាចារឹកអង្គរវត្តសម័យទំនើប"។ [[អេធៀន អៃម៉ូនីញ៉េរ៍|Étienne Aymonier]] ហៅពួកវាថា "ទំនើប" ពីព្រោះវាត្រូវបានឆ្លាក់បន្ទាប់ពីសតវត្សទី ១៣។ [[សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស|សាលាបារាំងចុងបូព៌ា]] ( CIK ) រាយបញ្ជីសិលាចារឹកទាំងនេះក្រោមលេខ '''K.301,''' '''K.302''' និង '''K.303''' ហើយប្រើលេខស៊េរី IMA 1 ដល់ IMA 40។ កាលបរិច្ឆេទដែលលេចឡើងក្នុងសិលាចារឹកគឺស្ថិតនៅចន្លោះសតវត្សទី ១៦ និងទី ១៨ ដែលជាសម័យកាលដែលអង្គរវត្ត ដែលដើមឡើយត្រូវបានសាងសង់ជាប្រាសាទវិស្ណុក្នុងសតវត្សទី ១២ បានផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តងៗទៅជាកន្លែងសាសនា [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] ។ អ្នកស្រី ពៅសាវរស បាន​បញ្ជាក់​ថា សិលាចារឹក​ទាំងនោះ​សុទ្ធតែ​ជា ពាក្យសច្ចាប្រណិធាននៃការលះបង់ ពោលគឺ ​ឧបាសក ​និង​ពួក​គ្រហស្ថ​ពិនិត្យ​ឡើងវិញ​នូវ​អំពើល្អ​ដែល​ពួកគេ​បាន​ធ្វើ និង​បង្កើត​សេចក្តីប្រាថ្នា​សម្រាប់​ខ្លួនឯង​ឬ​អ្នកដទៃ។ លោក Amonier បាន​បញ្ជាក់​ថា ខ្លឹមសារ​នៃ​សិលាចារឹក​ស្ទើរតែ​ទាំងស្រុង​គឺជា​កំណត់ត្រា​នៃ​ធម្មយាត្រា និង​ទង្វើ​សប្បុរសធម៌​នៅ​អង្គរវត្ត។ == ទីតាំង និងការចុះឈ្មោះ == លោក Aemonier បានរកឃើញ និងចម្លងសិលាចារឹកទំនើបចំនួន ៤២ នៅអង្គរវត្ត៖ សិលាចារឹកចំនួន ១៣ នៅលើសសរនៃរានហាលខាងលើបំផុត (បាកាន) ចំនួន ២៧ នៅលើសសរនៃព្រះពាន់។ សិលាចារឹកតូចមួយនៅព្រះពាន់ និងសិលាចារឹកធំមួយនៅលើជញ្ជាំងនៃបន្ទប់កណ្តាលមួយនៅខាងកើតនៃរានហាលដែលគ្របដណ្ដប់ដោយបន្ទះឈើ។ គណនី CIK ដាក់ក្រុមសិលាចារឹកតាមទីតាំងដូចខាងក្រោម៖ {| class="wikitable" !លេខ !កន្លែង ! ចំនួនធាតុចូលក្នុងគណនី CIK។ ! លេខ IMA |- |K.301 | វិចិត្រសាលរូបភាពឆ្លាក់ ច្រកចូលខាងកើត។ |1 | IMA 38 ( [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|សិលាចារឹក​ថ្ម​ដ៏​អស្ចារ្យ​នៃ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត]] ) |- |K.302 |ព្រះពាន់ |28 (K.302.1-K.302.28) | IMA 3, 6–9, 11–29, 33, 37, 39, 40 |- |K.303 |បាកាន |11 (K.303.1-K.303.11) | IMA 1, 2, 4, 5, 10, 30–32, 34–36 |} សិលាចារឹក K.296 និង K.297 លើ ចម្លាក់លៀនក្រោយៗទៀត នៅលើថែវខាងកើត និងខាងជើង ដែលមានចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ ១៤៦៨ និង ១៤៨៥ រៀងៗខ្លួន មិនមានលេខ IMA នៅក្នុងបញ្ជី CIK ទេ។ == បញ្ជីសិលាចារឹកនៅក្នុងក្រុម == តារាងខាងក្រោមសង្ខេបខ្លឹមសារនៃសិលាចារឹកយោងទៅតាមលេខ IMA ពីការវិភាគដោយ ពៅសាវរសក្នុង BEFEO ឆ្នាំ ១៩៧០–១៩៧៥ ជាចម្បងក្រុម K. យោងទៅតាមគណនី CIK ។ {| class="wikitable" !លេខ IMA !លេខ K. ! |- |IMA 1 |303 |មិនមានកាលបរិច្ឆេទកំណត់ ប៉ុន្តែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាវត្ថុចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងក្រុមនេះ។ អត្ថបទនេះមិនពេញលេញទេ ដោយបានកត់ត្រាអំពីកុសលកម្មដែលធ្វើឡើងដោយព្រះសង្ឃមួយអង្គ និងគ្រហស្ថអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ (គឺការដាំដើមពោធិ៍ និងការកសាងព្រះពុទ្ធរូប)។ |- |IMA 2 |303 |សេចក្តីថ្លែងបញ្ជាក់ជំនឿដោយព្រះមាតាអគ្គមហេសី ស្រីសុជាតា (ព្រះមាតារបស់ព្រះបាទសត្ថាទី១) ក្នុងឱកាសដែលព្រះអង្គបានចូលរួមកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងជួសជុលប្រាសាទព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត)។ ចុះថ្ងៃទី ២៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៥៧៧ |- |IMA 3 |302 |រៀបរាប់អំពីការយាងមកគង់ប្រថាប់នៅមហានគរ (អង្គរធំ) របស់ព្រះមហាក្សត្រ (ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី១) ដើម្បីធ្វើព្រះរាជពិធីបុណ្យបិណ្ឌទី១២ ឧទ្ទិសកុសលដល់បុព្វការីជន (ព្រះបិតរ ព្រះញាតិ៧សន្តាន) និងការជួសជុលកំពែងព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត) ឡើងវិញតាមទំនៀមបុរាណ។ លើសពីនេះ ក្នុងសិលាចារឹកនេះក៏មានប្រើពាក្យថា «កម្ពុជាទេស» ផងដែរ។ សិលាចារឹកនេះចុះមហាសករាជ១៥០១ (១៥៧៩)។ |- |IMA 4 |303 |លោកឧកញ៉ាអភ័យរាជ និងភរិយារបស់លោក គឺអ្នកស្រី ឧក បានផ្តួចផ្តើមឱ្យមានការសាងសង់វិហារមួយ (ដែលជាគម្រោងចំណាយពេល ១១ ឆ្នាំ) ព្រមទាំងការបង្កើតព្រះពុទ្ធរូប និងការចម្លងគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនា នៅឆ្នាំ ១៥០៩ នៃមហាសករាជ (១៥៨៧)។ |- |IMA 5 |303 |ពាក្យសច្ចាដោយសង្ខេបរបស់ឧកញាអភ័យរាជ ដែលហាមឃាត់កូនចៅមិនឱ្យរារាំងដល់កុសលផលបុណ្យដែលលោកបានសាងឡើង។ |- |IMA 6 |302 |បន្ទាប់ពីភរិយារបស់លោកបានទទួលមរណភាព ឧកញាអភ័យរាជ បានសហការជាមួយសហគមន៍ព្រះសង្ឃ ដើម្បីចាត់ចែងការសាងសង់ «ប្រាង្គ» (សំណង់ដែលមានរាងដូចកំពូល) បួនមុខមួយឡើង ដោយឧទ្ទិសថ្វាយដល់ ព្រះពិស្ណុលោក (Phra Phitsanulok)។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានកើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២១ នៃមហាសករាជ ដោយមានព្រះសង្ឃមួយអង្គព្រះនាម «ឥន្ទ» (In) ជាអ្នកចារឹកអក្សរនៅលើសិលាចារឹកនោះ។ |- |IMA 7 |302 |សិលាចារឹកខ្លីមួយ ចុះកាលបរិច្ឆេទក្នុងឆ្នាំ ១៥៤៤ នៃមហាសករាជ ដែលមានខ្លឹមសារជាការបួងសួងដើម្បីបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធនៅពេលអនាគត។ |- |IMA 8 |302 |រៀបរាប់អំពីពិធីបុណ្យរបស់អកហ្លួងរាជតេជៈ បានដោះលែងគ្រួសារទាសករមួយគ្រួសារ (រួមមានឪពុកម្តាយ និងកូន២នាក់ ហើយក្រោយមកមានកូនស្រីម្នាក់ទៀតកើតក្រោយពេលទទួលបានសេរីភាព) នៅចំពោះមុខសាក្សីជាច្រើន ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥២៣ មហាសករាជ (ឆ្នាំខាល) ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦០១ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 9 |302 |រៀបរាប់អំពីពិធីបុណ្យកុសលរបស់ឧកញ៉ា សមរសង្គ្រាម និងភរិយា ដែលបានសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ ដើម្បីទទួលបានសេរីភាព និងឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៣៩ មហាសករាជ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦១៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 10 |303 |ព្រះភិក្ខុព្រះនាម ឧទ័យបញ្ញា ព្រះអង្គ និងគ្រួសារបានធ្វើដំណើរធម្មយាត្រាមកបូជាចំពោះព្រះពិស្ណុលោក ដោយបានថ្វាយទង់ជ័យ ប្រាក់កាស និងរៀបចំពិធីបំបួសកុលបុត្រផងដែរ។ ក្រៅពីការឧទ្ទិសកុសលដល់មាតាបិតា និងខ្លួនព្រះអង្គផ្ទាល់ លក្ខណៈពិសេសនៃសិលាចារឹកនេះគឺព្រះឧទ័យបញ្ញាបានបួងសួងសុំសេចក្តីសុខ និង ប្រាថ្នាសុំផលបុណ្យសម្រាប់ជីវិតនៅលើលោកនេះ។ ស្ថិតក្នុងចន្លោះដើមសតវត្សទី១៧ នៃគ្រិស្តសករាជ (ប្រហែលឆ្នាំ ១៦២៥-១៦២៧ ដោយអត្ថបទដើមមិនមានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទជាក់លាក់នោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវបានអ្នកស្រាវជ្រាវកំណត់តាមរយៈទីតាំងសសរ និងអក្ខរាវិរុទ្ធដែលចារបន្តពីសិលាចារឹកមុនៗ)។ |- |IMA 11 |302 |ជាអត្ថបទខ្លីដែលរៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល និងការសាងព្រះពុទ្ធរូបរបស់គូស្វាមីភរិយាមួយគូថ្វាយដល់ព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត) ដោយមានព្រះសង្ឃនិមន្តចូលរួមធ្វើជាសាក្សីក្នុងពិធី។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥០ មហាសករាជ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦២៨ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 12 |302 |ចារឡើងនៅ ថ្ងៃសៅរ៍ ៦រោច ខែបុស្ស ឆ្នាំរោង ១៥៥០ មហាសករាជ។ និយាយពីគូស្វាមីភរិយា ៣ គូ គឺ ចៅពៅ និងនាងមាន ចៅព្រហ្ម និងនាងបុស ចៅសុខ និងនាងទេព រួមជាមួយសាច់ញាតិផ្សេងទៀត (ចៅនន្ទ ចៅឪ ចៅគាម មេកែវ មេស្រី មេចិន ជីសោម) ដែលធ្វើដំណើរមកពីតំបន់ បន្ទាយព្រេច (ប្រហែលជាបន្ទាយពេជ្រ នៅរាជធានីឧដុង្គ)។ បន្ទាប់ពីឆ្លងផុតគ្រោះភ័យខ្យល់ព្យុះនៅ ទន្លេសាប មកជួបជុំកូនចៅនៅមហានគរ ពួកគាត់បានកសាង ព្រះពុទ្ធរូបមាស ២ អង្គ ប្រាក់ ៣ អង្គ ថ្វាយទង់ធម្មធជ ២ បំបួសកូនប្រុស ២ នាក់ និងមានការអុជកាំជ្រួចអបអរយ៉ាងឱឡារិក។ |- |IMA 13 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗរបស់ពុទ្ធបរិស័ទ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យដល់បុព្វការីជន និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥១ មហាសករាជ (ឆ្នាំម្សាញ់) ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦២៩ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 14 |302 |សេចក្តីចារនៅលើថ្មមានសភាពរលុប និងខូចខាតច្រើន ធ្វើឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវមិនអាចកំណត់ឈ្មោះបុគ្គល ឬខ្លឹមសារលម្អិតបានច្បាស់លាស់នោះទេ។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥៣ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៣១ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ |- |IMA 15 |302 |ព្រះភិក្ខុព្រះនាម ព្រះអរិយសុធម្ម ព្រះអង្គបានធ្វើបុណ្យកុសលដោយការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងបានសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករចំនួន ២ នាក់ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងទទួលបានសេរីភាព។ ចារនៅសតវត្សទី១៧នៃគ.ស។ |- |IMA 16a |302 |កត់ត្រាអំពីពិធីបុណ្យដោះលែងទាសករឱ្យមានសេរីភាព ក្នុងឱកាសធ្វើពិធីបុណ្យសពជូនដល់ម្ចាស់ទាសករ ដែលជាទំនៀមទម្លាប់ឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យដ៏ពេញនិយមនាសម័យកណ្តាល។ |- |IMA 16b |302 |រៀបរាប់អំពីស្ត្រីម្នាក់ឈ្មោះ នាងសា ដែលបានតាំងសមាធិពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីមិនទៀង (អនិច្ចំ) នៃជីវិត។ ការភ្ញាក់រលឹកនេះបានជំរុញឱ្យនាង និងមនុស្សជាច្រើននាក់ទៀតរួមគ្នាធ្វើបុណ្យកុសលជាបន្តបន្ទាប់នៅប្រាសាទអង្គរវត្ត។ |- |IMA 16c |302 |សេចក្តីចារនៅលើថ្មមានសភាពខូចខាត និងរលុបច្រើនកន្លែង។ ទោះជាយ៉ាងណា តាមរយៈពាក្យពេចន៍ដែលនៅសល់ អ្នកស្រាវជ្រាវសន្និដ្ឋានថា ខ្លឹមសារនៃផ្នែកនេះនិយាយអំពីការធ្វើបុណ្យកុសល និងការសាងព្រះពុទ្ធរូបមិនខុសពីសិលាចារឹកមុនៗឡើយ។ |- |IMA 17 |302 |គូស្វាមីភរិយាឈ្មោះ ចៅជេដ្ឋ (Cau Jetth) និង នាងសួស (Nāṅ Suos) បន្ទាប់ពីស្វាមីភរិយាទាំងពីរបានពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីមិនទៀង (អនិច្ចំ) និងទុក្ខវេទនានៃរូបកាយមនុស្ស ពួកគាត់ក៏មានសទ្ធាជ្រះថ្លាធ្វើបុណ្យទានផ្សេងៗថ្វាយដល់ព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត)។ ចៅជេដ្ឋ និងនាងសួស បានសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករម្នាក់ដែលមានឈ្មោះថា សួស (Suos) ដូចគ្នា នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងគ្រហស្ថជាសាក្សីយ៉ាងច្រើនកុះករ។ បន្ទាប់ពីទទួលបានសេរីភាពហើយ ទាសកររូបនោះក៏បានសាងផ្នួសបួសជាព្រះសង្ឃផងដែរ។ |- |IMA 18 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យដល់បុព្វការីជន និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥៥ មហាសករាជ (ឆ្នាំរកា) ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៣៣ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 19 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការធ្វើទាននានារបស់លោកព្រហ្មពិចិត្រ និងភរិយា ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥៥ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៣៣ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ |- |IMA 20 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល និងការដោះលែងទាសករឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ នៅចំពោះមុខព្រះពុទ្ធ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥៧ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៣៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ |- |IMA 21 |302 |រៀបរាប់អំពីមន្ត្រីមួយរូបដែលធ្លាក់ខ្លួនឈឺធ្ងន់ ហើយមុនពេលទទួលមរណភាព លោកបានបង្គាប់ឱ្យកូនប្រុសរបស់លោករៀបចំពិធីបុណ្យ និង ដោះលែងទាសករ ឱ្យមានសេរីភាព ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យជូនដល់រូបលោក។ ចារនៅសតវត្សទី១៧។ |- |IMA 22 |302 |រៀបរាប់អំពីការកើតសទ្ធាជ្រះថ្លារបស់លោកមន្ត្រីមានងារជា ឧកហ្លួង មនោ... (Uk-hluon Mano...) រួមជាមួយសមាជិកគ្រួសារ និងញាតិមិត្តជាច្រើនរូបទៀត ដូចជា អ្នកឧទ័យជេដ្ឋ (Anak Udaiyjet) អ្នកសុស (Anak Sus) អ្នកមហាឧបាសិកា និង អ្នកនាង...។ ក្នុងការកសាង ព្រះពុទ្ធរូបប្រាក់ និងរៀបចំគ្រឿងសក្ការបូជាថ្វាយដល់ព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត) ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅ ថ្ងៃ៩រោច ខែអស្សុជ ឆ្នាំ១៥៥៨ មហាសករាជ ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៣៦ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 23 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសលរបស់នាងកែវ និងកូនប្រុស ដោយបានសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ។ លើសពីនេះ ពួកគាត់ថែមទាំងបាន រើសយកអតីតទាសករទាំងនោះមកចិញ្ចឹមទុកជាកូនបង្កើត (កូនចិញ្ចឹម) ក្នុងគ្រួសារថែមទៀតផង។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៦១ មហាសករាជ ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៣៩ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 24 |302 |ពាក់ព័ន្ធនឹង អ្នកព្រះធម្មខិតមហាសង្ឃរាជ (ជាព្រះមហាសង្ឃរាជដ៏មានកិត្តិនាមល្បីល្បាញ ដែលធ្លាប់ត្រូវបាននិមន្តទៅសម្តែងធម៌ទេសនាក្នុងសិលាចារឹក IMA 12 ផងដែរ) រួមជាមួយសិស្សគណ និងញាតិញោមដែលជាអ្នកអនុវត្តតាមបណ្តាំ។ មុនពេលព្រះអង្គចូលទិវង្គត ព្រះមហាសង្ឃរាជធម្មខិតបានផ្តាំផ្ញើឱ្យមានការ ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ។ ពិធីដោះលែងនេះត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សីជាច្រើន ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យថ្វាយដល់ព្រះអង្គ។ |- |IMA 25 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗរបស់ពុទ្ធបរិស័ទ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងបួងសួងសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 26 |302 |នាងហៀម បានធ្វើបុណ្យកុសលដោយការថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗ ការកសាង និងអភិសេកព្រះពុទ្ធរូប ព្រមទាំងបាន ដោះលែងទាសករម្នាក់ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាព។ លក្ខណៈពិសេសនៃសិលាចារឹកនេះគឺការរៀបរាប់យ៉ាងលម្អិតអំពីពិធី «សូត្រមន្ត» ដែលប្រព្រឹត្តទៅរយៈពេល ២ ថ្ងៃ។ នៅពេលល្ងាចថ្ងៃទី១ ម្ចាស់ដើមបុណ្យនិមន្តព្រះសង្ឃមកសូត្រមន្ត ឬព្រះបរិត្តដើម្បីសេចក្តីសុខចម្រើន។ លុះព្រឹកឡើងថ្ងៃទី២ ព្រះសង្ឃនិមន្តមកសូត្រមន្តម្តងទៀត រួចទើបម្ចាស់ដើមបុណ្យប្រគេនចង្ហាន់យ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ ដែលទំនៀមទម្លាប់នេះនៅតែបន្តរក្សាបានដូចដើមរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ |- |IMA 27 |302 |រៀបរាប់អំពីដំណើរយាងមកធ្វើសក្ការបូជា និងបំពេញបុណ្យកុសលរបស់សម្តេចព្រះមុនីកុសល នៅ ព្រះអង្គរវត្ត ព្រមទាំងមានការពិចារណាអំពីសេចក្តីមិនទៀង (អនិច្ចំ) និងទុក្ខវេទនានៃជីវិត។ ចារឡើងនៅ ខែអាសាឍ ឆ្នាំ១៥៨៣ មហាសករាជ ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៦១ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 28 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 29 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 30 |303 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦០៦ មហាសករាជ (ឆ្នាំជូត) ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៨៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 31 |303 |រៀបរាប់អំពីការរំឭកឡើងវិញនូវបុណ្យកុសល និងសកម្មភាពសប្បុរសធម៌នានាដែលព្រះសង្ឃជាន់ខ្ពស់មួយអង្គព្រះនាម សម្តេចព្រះបរវិទូ បានសាងតាំងពីដើមរហូតមក ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងតាំងសច្ចាប្រណិធានសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 32 |303 |រៀបរាប់អំពីការកើតសទ្ធាជ្រះថ្លារបស់នាងប៉ែន ក្នុងការរៀបចំពិធីបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យដល់បុព្វការីជន និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦០៩ មហាសករាជ (ឆ្នាំថោះ) ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៨៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 33 |302 |សិលាចារឹកនេះបានកត់ត្រាឈ្មោះ ព្រះមហាសង្ឃរាជ និងព្រះមហាថេរជាច្រើនរូប ដែលបាននិមន្តចូលរួមក្នុងពិធីបុណ្យកុសល និងធ្វើជាសាក្សី។ រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការប្រារព្ធពិធីសាសនានានារបស់ពុទ្ធបរិស័ទ ក្រោមអធិបតីភាពរបស់គណៈសង្ឃជាន់ខ្ពស់ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងបួងសួងសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦១២ មហាសករាជ (ឆ្នាំមមី) ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៩០ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 34 |303 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើដំណើរមកធ្វើបូជនិយកិច្ច និងបំពេញបុណ្យកុសលរបស់លោកឧកញ៉ាយមរាជ ជ័យនន្ទ និងភរិយា នៅប្រាសាទអង្គរវត្ត ដោយបានកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងធ្វើទាននានាដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា ទោះបីជាគ្រួសាររបស់លោកទើបតែជួបប្រទះនូវទុក្ខសោកដោយសារការបាត់បង់កូនចំនួន ២ នាក់ក៏ដោយ។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦១៨ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៩៦ ឬ ១៦៩៧ នៃគ្រិស្តសករាជ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី៣ ឬព្រះអង្គសូរ)។ |- |IMA 35 |303 |ជាសំណេរខ្លីដែលរៀបរាប់អំពីពិធីបុណ្យ ដោះលែងទាសករស្រីម្នាក់ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ។ |- |IMA 36 |303 |រៀបរាប់អំពីការបំពេញបុណ្យកុសលរបស់ព្រះមហាសង្ឃរាជជោតិទេព ដែលបានយាងមកថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជា និងសម្ភារៈប្រើប្រាស់ផ្សេងៗដល់មហានគរ (អង្គរវត្ត) ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងតាំងសច្ចាប្រណិធានសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 37 |302 |ជាអត្ថបទវែងដែលរៀបរាប់យ៉ាងច្បាស់លាស់ និងមានសំណេរល្អប្រណីត អំពីពិធីបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការធ្វើទាននានារបស់គ្រួសារភរិយា និងក្រុមគ្រួសាររបស់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ដែលមានងារជា ឧកញ៉ាក្រឡាហោម សេនាប្រទេស ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងបួងសួងសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅ ខែមាឃ ឆ្នាំរោង ១៦២២ មហាសករាជ ត្រូវនឹង ខែមករា ឬ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៧០១ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 38 |301 |[[សិលាចារឹកសម័យកណ្តាលនៅអង្គរវត្ត|សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរវត្ត]] រៀបរាប់អំពីជីវប្រវត្តិរបស់លោកឧកញ៉ា ជ័យនន្ទ (ការបួសរៀន និងការឡើងកាន់មុខតំណែងរាជការ) រួមជាមួយទុក្ខសោកដ៏ធំធេងបន្ទាប់ពីភរិយា (ជំទាវទេពសុពណ៌ ឬនាងប៉ែន) និងកូនប្រុសពីរនាក់ (ឥម និង ឧង) បានទទួលមរណភាពទៅ។ ដោយក្តីអាឡោះអាល័យ លោកបានកសាងចេតិយថ្មបាយក្រៀមមួយនៅមុខច្រកចូលខាងកើតប្រាសាទអង្គរវត្ត (ហៅថា ចេតិយជ័យនន្ទ) និងបានជួសជុលព្រះពុទ្ធរូបប្រមាណ ១៣០ អង្គ ព្រមទាំងដោះលែងទាសករ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាជួបព្រះសិអារ្យមេត្រិយ។ ចារឡើងនៅ ឆ្នាំ១៦២៣ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៧០១ ឬ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ១២រោច ខែមាឃ ឆ្នាំមមី ដើមឆ្នាំ ១៧០២ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ |- |IMA 39 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើដំណើរមកធ្វើបូជនិយកិច្ច និងបំពេញបុណ្យកុសលរបស់លោកមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មានងារជា ឧកញ៉ាវង្សាអគ្គរាជ (Oknha Vaṃsā Aggarāj) និងភរិយារបស់លោកឈ្មោះ រតនកេសរ (Ratanakesar) នៅប្រាសាទអង្គរវត្ត ដោយបានកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦៦៩ មហាសករាជ (ឆ្នាំថោះ) ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៧៤៧ នៃគ្រិស្តសករាជ ដែលចាត់ទុកថាជាសិលាចារឹកចុងក្រោយគេបង្អស់មួយក្នុងចំណោមសិលាចារឹកសម័យកណ្តាលនៅអង្គរវត្ត។ |- |IMA 40 |302 |ជាសំណេរខ្លីដែលរៀបរាប់អំពី រឿងព្រេងនិទាននៃការកសាងប្រាសាទអង្គរវត្តដោយព្រះឥន្ទ្រាធិរាជ ដើម្បីថ្វាយដល់ព្រះកេតុមាលា (ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ)។ 16<ref name="helloangkor2026">{{Cite web |last=L'Huillier |first=Rodney Charles |date=2026 |title=Angkor Wat – Inscriptions |url=https://helloangkor.com/attractions/angkor-wat-inscriptions/ |access-date=2026-09-19 |website=Hello Angkor |language=en}}</ref> |} == ព័ត៌មានលម្អិតនៃសិលាចារឹកមួយចំនួន == * IMA 1 (K.303.1): CIK វាត្រូវបានកំណត់កាលបរិច្ឆេទនៅក្នុងអំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី១៦។ ទោះបីជាមិនមានការបញ្ជាក់ពីឆ្នាំជាក់លាក់ណាមួយក៏ដោយ ក៏វាច្បាស់ណាស់ថាជាវត្ថុដែលមានអាយុកាលចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងក្រុមនេះ។ * IMA 2 (K.303.2): จารึกของสมเด็จพระราชชนนีศรีสุชาดา สลักบนเสาในระเบียงชั้นบนสุดของนครวัด เชื่อมโยงกุศลกรรมของพระองค์กับการที่พระราชโอรสผู้เป็นกษัตริย์ทรงบูรณะนครวัด เขียนด้วยร้อยแก้วภาษาเขมรกลางสำนวนสูง เพาระบุว่าไม่อาจบอกได้ว่าพระราชชนนีทรงแต่งเอง หรือเป็นงานของกวีในราชสำนักหรือพระภิกษุ วอล์กเกอร์ระบุว่าจารึกนี้มีโครงสร้างต่างจากจารึกส่วนใหญ่ในกลุ่ม คือปิดท้ายด้วยความปรารถนาจะบรรลุอรหัตผลแทนคำสาปแช่ง * IMA 3 (K.302.1): สัตยประณิธานของกษัตริย์ชัยเชษฐา ซึ่งเพาระบุว่าคือ "ชัยเชษฐาที่ 1 ของนักประวัติศาสตร์" หรือพระนามหนึ่งว่าสัตถา ([[ព្រះសត្ថាទី១|สมเด็จพระบรมราชาที่ 4]]) ในรัชกาลนี้กรุงละแวกเสียแก่สยามใน ค.ศ. 1594 และพระองค์ต้องหนีไปลาว * IMA 38 (K.301): [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|ศิลาจารึกใหญ่แห่งนครวัด]] จารึกที่ยาวที่สุดในกลุ่มและเป็นบทกวีหลักเดียว ยาว 152 บท ของขุนนางออกญายมราช (นามตัวว่าชัยนนท์) ผู้เดียวกับใน IMA 34 จารึกขึ้นหลังภรรยาถึงแก่กรรม == មើលបន្ថែម == * [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត]] * [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|សិលាចារឹក​ថ្ម​ដ៏​អស្ចារ្យ​នៃ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត]] * ចម្លាក់លៀនប្រាសាទអង្គរវត្តនៅពេលក្រោយ * [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​៤ (ព្រះ​សត្ថា)]] * [[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​២ (ពញាច័ន្ទ)]] == យោង == 0z44zqpwbwx3ccqnfqxgbe2giysurz5 342881 342880 2026-11-11T07:33:10Z Abong12345 53603 /* ព័ត៌មានលម្អិតនៃសិលាចារឹកមួយចំនួន */ 342881 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកសម័យទំនើបនៃប្រាសាទអង្គរវត្ត''' ( {{Lang-fr|Inscriptions modernes d'Angkor}} '''IMA''' ) គឺជាឈ្មោះដែលផ្តល់ឱ្យក្រុម [[ចារឹក|សិលាចារឹកខ្មែរ]] [[ភាសាខ្មែរសម័យកណ្តាល|សម័យកណ្ដាល]] ដែលឆ្លាក់នៅលើសសរ និងជញ្ជាំងនៅខាងក្នុង [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត។]] ប៉ាវ សាវ៉ារ៉ុត ពន្យល់ថា ដោយសារសិលាចារឹកភាគច្រើនទាំងនេះស្ថិតនៅអង្គរវត្ត ពួកវាត្រូវបានគេហៅថា "សិលាចារឹកអង្គរវត្តសម័យទំនើប"។ [[អេធៀន អៃម៉ូនីញ៉េរ៍|Étienne Aymonier]] ហៅពួកវាថា "ទំនើប" ពីព្រោះវាត្រូវបានឆ្លាក់បន្ទាប់ពីសតវត្សទី ១៣។ [[សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស|សាលាបារាំងចុងបូព៌ា]] ( CIK ) រាយបញ្ជីសិលាចារឹកទាំងនេះក្រោមលេខ '''K.301,''' '''K.302''' និង '''K.303''' ហើយប្រើលេខស៊េរី IMA 1 ដល់ IMA 40។ កាលបរិច្ឆេទដែលលេចឡើងក្នុងសិលាចារឹកគឺស្ថិតនៅចន្លោះសតវត្សទី ១៦ និងទី ១៨ ដែលជាសម័យកាលដែលអង្គរវត្ត ដែលដើមឡើយត្រូវបានសាងសង់ជាប្រាសាទវិស្ណុក្នុងសតវត្សទី ១២ បានផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តងៗទៅជាកន្លែងសាសនា [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] ។ អ្នកស្រី ពៅសាវរស បាន​បញ្ជាក់​ថា សិលាចារឹក​ទាំងនោះ​សុទ្ធតែ​ជា ពាក្យសច្ចាប្រណិធាននៃការលះបង់ ពោលគឺ ​ឧបាសក ​និង​ពួក​គ្រហស្ថ​ពិនិត្យ​ឡើងវិញ​នូវ​អំពើល្អ​ដែល​ពួកគេ​បាន​ធ្វើ និង​បង្កើត​សេចក្តីប្រាថ្នា​សម្រាប់​ខ្លួនឯង​ឬ​អ្នកដទៃ។ លោក Amonier បាន​បញ្ជាក់​ថា ខ្លឹមសារ​នៃ​សិលាចារឹក​ស្ទើរតែ​ទាំងស្រុង​គឺជា​កំណត់ត្រា​នៃ​ធម្មយាត្រា និង​ទង្វើ​សប្បុរសធម៌​នៅ​អង្គរវត្ត។ == ទីតាំង និងការចុះឈ្មោះ == លោក Aemonier បានរកឃើញ និងចម្លងសិលាចារឹកទំនើបចំនួន ៤២ នៅអង្គរវត្ត៖ សិលាចារឹកចំនួន ១៣ នៅលើសសរនៃរានហាលខាងលើបំផុត (បាកាន) ចំនួន ២៧ នៅលើសសរនៃព្រះពាន់។ សិលាចារឹកតូចមួយនៅព្រះពាន់ និងសិលាចារឹកធំមួយនៅលើជញ្ជាំងនៃបន្ទប់កណ្តាលមួយនៅខាងកើតនៃរានហាលដែលគ្របដណ្ដប់ដោយបន្ទះឈើ។ គណនី CIK ដាក់ក្រុមសិលាចារឹកតាមទីតាំងដូចខាងក្រោម៖ {| class="wikitable" !លេខ !កន្លែង ! ចំនួនធាតុចូលក្នុងគណនី CIK។ ! លេខ IMA |- |K.301 | វិចិត្រសាលរូបភាពឆ្លាក់ ច្រកចូលខាងកើត។ |1 | IMA 38 ( [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|សិលាចារឹក​ថ្ម​ដ៏​អស្ចារ្យ​នៃ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត]] ) |- |K.302 |ព្រះពាន់ |28 (K.302.1-K.302.28) | IMA 3, 6–9, 11–29, 33, 37, 39, 40 |- |K.303 |បាកាន |11 (K.303.1-K.303.11) | IMA 1, 2, 4, 5, 10, 30–32, 34–36 |} សិលាចារឹក K.296 និង K.297 លើ ចម្លាក់លៀនក្រោយៗទៀត នៅលើថែវខាងកើត និងខាងជើង ដែលមានចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ ១៤៦៨ និង ១៤៨៥ រៀងៗខ្លួន មិនមានលេខ IMA នៅក្នុងបញ្ជី CIK ទេ។ == បញ្ជីសិលាចារឹកនៅក្នុងក្រុម == តារាងខាងក្រោមសង្ខេបខ្លឹមសារនៃសិលាចារឹកយោងទៅតាមលេខ IMA ពីការវិភាគដោយ ពៅសាវរសក្នុង BEFEO ឆ្នាំ ១៩៧០–១៩៧៥ ជាចម្បងក្រុម K. យោងទៅតាមគណនី CIK ។ {| class="wikitable" !លេខ IMA !លេខ K. ! |- |IMA 1 |303 |មិនមានកាលបរិច្ឆេទកំណត់ ប៉ុន្តែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាវត្ថុចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងក្រុមនេះ។ អត្ថបទនេះមិនពេញលេញទេ ដោយបានកត់ត្រាអំពីកុសលកម្មដែលធ្វើឡើងដោយព្រះសង្ឃមួយអង្គ និងគ្រហស្ថអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ (គឺការដាំដើមពោធិ៍ និងការកសាងព្រះពុទ្ធរូប)។ |- |IMA 2 |303 |សេចក្តីថ្លែងបញ្ជាក់ជំនឿដោយព្រះមាតាអគ្គមហេសី ស្រីសុជាតា (ព្រះមាតារបស់ព្រះបាទសត្ថាទី១) ក្នុងឱកាសដែលព្រះអង្គបានចូលរួមកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងជួសជុលប្រាសាទព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត)។ ចុះថ្ងៃទី ២៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៥៧៧ |- |IMA 3 |302 |រៀបរាប់អំពីការយាងមកគង់ប្រថាប់នៅមហានគរ (អង្គរធំ) របស់ព្រះមហាក្សត្រ (ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី១) ដើម្បីធ្វើព្រះរាជពិធីបុណ្យបិណ្ឌទី១២ ឧទ្ទិសកុសលដល់បុព្វការីជន (ព្រះបិតរ ព្រះញាតិ៧សន្តាន) និងការជួសជុលកំពែងព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត) ឡើងវិញតាមទំនៀមបុរាណ។ លើសពីនេះ ក្នុងសិលាចារឹកនេះក៏មានប្រើពាក្យថា «កម្ពុជាទេស» ផងដែរ។ សិលាចារឹកនេះចុះមហាសករាជ១៥០១ (១៥៧៩)។ |- |IMA 4 |303 |លោកឧកញ៉ាអភ័យរាជ និងភរិយារបស់លោក គឺអ្នកស្រី ឧក បានផ្តួចផ្តើមឱ្យមានការសាងសង់វិហារមួយ (ដែលជាគម្រោងចំណាយពេល ១១ ឆ្នាំ) ព្រមទាំងការបង្កើតព្រះពុទ្ធរូប និងការចម្លងគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនា នៅឆ្នាំ ១៥០៩ នៃមហាសករាជ (១៥៨៧)។ |- |IMA 5 |303 |ពាក្យសច្ចាដោយសង្ខេបរបស់ឧកញាអភ័យរាជ ដែលហាមឃាត់កូនចៅមិនឱ្យរារាំងដល់កុសលផលបុណ្យដែលលោកបានសាងឡើង។ |- |IMA 6 |302 |បន្ទាប់ពីភរិយារបស់លោកបានទទួលមរណភាព ឧកញាអភ័យរាជ បានសហការជាមួយសហគមន៍ព្រះសង្ឃ ដើម្បីចាត់ចែងការសាងសង់ «ប្រាង្គ» (សំណង់ដែលមានរាងដូចកំពូល) បួនមុខមួយឡើង ដោយឧទ្ទិសថ្វាយដល់ ព្រះពិស្ណុលោក (Phra Phitsanulok)។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានកើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២១ នៃមហាសករាជ ដោយមានព្រះសង្ឃមួយអង្គព្រះនាម «ឥន្ទ» (In) ជាអ្នកចារឹកអក្សរនៅលើសិលាចារឹកនោះ។ |- |IMA 7 |302 |សិលាចារឹកខ្លីមួយ ចុះកាលបរិច្ឆេទក្នុងឆ្នាំ ១៥៤៤ នៃមហាសករាជ ដែលមានខ្លឹមសារជាការបួងសួងដើម្បីបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធនៅពេលអនាគត។ |- |IMA 8 |302 |រៀបរាប់អំពីពិធីបុណ្យរបស់អកហ្លួងរាជតេជៈ បានដោះលែងគ្រួសារទាសករមួយគ្រួសារ (រួមមានឪពុកម្តាយ និងកូន២នាក់ ហើយក្រោយមកមានកូនស្រីម្នាក់ទៀតកើតក្រោយពេលទទួលបានសេរីភាព) នៅចំពោះមុខសាក្សីជាច្រើន ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥២៣ មហាសករាជ (ឆ្នាំខាល) ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦០១ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 9 |302 |រៀបរាប់អំពីពិធីបុណ្យកុសលរបស់ឧកញ៉ា សមរសង្គ្រាម និងភរិយា ដែលបានសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ ដើម្បីទទួលបានសេរីភាព និងឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៣៩ មហាសករាជ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦១៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 10 |303 |ព្រះភិក្ខុព្រះនាម ឧទ័យបញ្ញា ព្រះអង្គ និងគ្រួសារបានធ្វើដំណើរធម្មយាត្រាមកបូជាចំពោះព្រះពិស្ណុលោក ដោយបានថ្វាយទង់ជ័យ ប្រាក់កាស និងរៀបចំពិធីបំបួសកុលបុត្រផងដែរ។ ក្រៅពីការឧទ្ទិសកុសលដល់មាតាបិតា និងខ្លួនព្រះអង្គផ្ទាល់ លក្ខណៈពិសេសនៃសិលាចារឹកនេះគឺព្រះឧទ័យបញ្ញាបានបួងសួងសុំសេចក្តីសុខ និង ប្រាថ្នាសុំផលបុណ្យសម្រាប់ជីវិតនៅលើលោកនេះ។ ស្ថិតក្នុងចន្លោះដើមសតវត្សទី១៧ នៃគ្រិស្តសករាជ (ប្រហែលឆ្នាំ ១៦២៥-១៦២៧ ដោយអត្ថបទដើមមិនមានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទជាក់លាក់នោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវបានអ្នកស្រាវជ្រាវកំណត់តាមរយៈទីតាំងសសរ និងអក្ខរាវិរុទ្ធដែលចារបន្តពីសិលាចារឹកមុនៗ)។ |- |IMA 11 |302 |ជាអត្ថបទខ្លីដែលរៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល និងការសាងព្រះពុទ្ធរូបរបស់គូស្វាមីភរិយាមួយគូថ្វាយដល់ព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត) ដោយមានព្រះសង្ឃនិមន្តចូលរួមធ្វើជាសាក្សីក្នុងពិធី។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥០ មហាសករាជ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦២៨ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 12 |302 |ចារឡើងនៅ ថ្ងៃសៅរ៍ ៦រោច ខែបុស្ស ឆ្នាំរោង ១៥៥០ មហាសករាជ។ និយាយពីគូស្វាមីភរិយា ៣ គូ គឺ ចៅពៅ និងនាងមាន ចៅព្រហ្ម និងនាងបុស ចៅសុខ និងនាងទេព រួមជាមួយសាច់ញាតិផ្សេងទៀត (ចៅនន្ទ ចៅឪ ចៅគាម មេកែវ មេស្រី មេចិន ជីសោម) ដែលធ្វើដំណើរមកពីតំបន់ បន្ទាយព្រេច (ប្រហែលជាបន្ទាយពេជ្រ នៅរាជធានីឧដុង្គ)។ បន្ទាប់ពីឆ្លងផុតគ្រោះភ័យខ្យល់ព្យុះនៅ ទន្លេសាប មកជួបជុំកូនចៅនៅមហានគរ ពួកគាត់បានកសាង ព្រះពុទ្ធរូបមាស ២ អង្គ ប្រាក់ ៣ អង្គ ថ្វាយទង់ធម្មធជ ២ បំបួសកូនប្រុស ២ នាក់ និងមានការអុជកាំជ្រួចអបអរយ៉ាងឱឡារិក។ |- |IMA 13 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗរបស់ពុទ្ធបរិស័ទ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យដល់បុព្វការីជន និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥១ មហាសករាជ (ឆ្នាំម្សាញ់) ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦២៩ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 14 |302 |សេចក្តីចារនៅលើថ្មមានសភាពរលុប និងខូចខាតច្រើន ធ្វើឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវមិនអាចកំណត់ឈ្មោះបុគ្គល ឬខ្លឹមសារលម្អិតបានច្បាស់លាស់នោះទេ។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥៣ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៣១ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ |- |IMA 15 |302 |ព្រះភិក្ខុព្រះនាម ព្រះអរិយសុធម្ម ព្រះអង្គបានធ្វើបុណ្យកុសលដោយការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងបានសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករចំនួន ២ នាក់ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងទទួលបានសេរីភាព។ ចារនៅសតវត្សទី១៧នៃគ.ស។ |- |IMA 16a |302 |កត់ត្រាអំពីពិធីបុណ្យដោះលែងទាសករឱ្យមានសេរីភាព ក្នុងឱកាសធ្វើពិធីបុណ្យសពជូនដល់ម្ចាស់ទាសករ ដែលជាទំនៀមទម្លាប់ឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យដ៏ពេញនិយមនាសម័យកណ្តាល។ |- |IMA 16b |302 |រៀបរាប់អំពីស្ត្រីម្នាក់ឈ្មោះ នាងសា ដែលបានតាំងសមាធិពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីមិនទៀង (អនិច្ចំ) នៃជីវិត។ ការភ្ញាក់រលឹកនេះបានជំរុញឱ្យនាង និងមនុស្សជាច្រើននាក់ទៀតរួមគ្នាធ្វើបុណ្យកុសលជាបន្តបន្ទាប់នៅប្រាសាទអង្គរវត្ត។ |- |IMA 16c |302 |សេចក្តីចារនៅលើថ្មមានសភាពខូចខាត និងរលុបច្រើនកន្លែង។ ទោះជាយ៉ាងណា តាមរយៈពាក្យពេចន៍ដែលនៅសល់ អ្នកស្រាវជ្រាវសន្និដ្ឋានថា ខ្លឹមសារនៃផ្នែកនេះនិយាយអំពីការធ្វើបុណ្យកុសល និងការសាងព្រះពុទ្ធរូបមិនខុសពីសិលាចារឹកមុនៗឡើយ។ |- |IMA 17 |302 |គូស្វាមីភរិយាឈ្មោះ ចៅជេដ្ឋ (Cau Jetth) និង នាងសួស (Nāṅ Suos) បន្ទាប់ពីស្វាមីភរិយាទាំងពីរបានពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីមិនទៀង (អនិច្ចំ) និងទុក្ខវេទនានៃរូបកាយមនុស្ស ពួកគាត់ក៏មានសទ្ធាជ្រះថ្លាធ្វើបុណ្យទានផ្សេងៗថ្វាយដល់ព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត)។ ចៅជេដ្ឋ និងនាងសួស បានសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករម្នាក់ដែលមានឈ្មោះថា សួស (Suos) ដូចគ្នា នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងគ្រហស្ថជាសាក្សីយ៉ាងច្រើនកុះករ។ បន្ទាប់ពីទទួលបានសេរីភាពហើយ ទាសកររូបនោះក៏បានសាងផ្នួសបួសជាព្រះសង្ឃផងដែរ។ |- |IMA 18 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យដល់បុព្វការីជន និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥៥ មហាសករាជ (ឆ្នាំរកា) ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៣៣ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 19 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការធ្វើទាននានារបស់លោកព្រហ្មពិចិត្រ និងភរិយា ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥៥ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៣៣ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ |- |IMA 20 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល និងការដោះលែងទាសករឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ នៅចំពោះមុខព្រះពុទ្ធ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥៧ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៣៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ |- |IMA 21 |302 |រៀបរាប់អំពីមន្ត្រីមួយរូបដែលធ្លាក់ខ្លួនឈឺធ្ងន់ ហើយមុនពេលទទួលមរណភាព លោកបានបង្គាប់ឱ្យកូនប្រុសរបស់លោករៀបចំពិធីបុណ្យ និង ដោះលែងទាសករ ឱ្យមានសេរីភាព ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យជូនដល់រូបលោក។ ចារនៅសតវត្សទី១៧។ |- |IMA 22 |302 |រៀបរាប់អំពីការកើតសទ្ធាជ្រះថ្លារបស់លោកមន្ត្រីមានងារជា ឧកហ្លួង មនោ... (Uk-hluon Mano...) រួមជាមួយសមាជិកគ្រួសារ និងញាតិមិត្តជាច្រើនរូបទៀត ដូចជា អ្នកឧទ័យជេដ្ឋ (Anak Udaiyjet) អ្នកសុស (Anak Sus) អ្នកមហាឧបាសិកា និង អ្នកនាង...។ ក្នុងការកសាង ព្រះពុទ្ធរូបប្រាក់ និងរៀបចំគ្រឿងសក្ការបូជាថ្វាយដល់ព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត) ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅ ថ្ងៃ៩រោច ខែអស្សុជ ឆ្នាំ១៥៥៨ មហាសករាជ ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៣៦ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 23 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសលរបស់នាងកែវ និងកូនប្រុស ដោយបានសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ។ លើសពីនេះ ពួកគាត់ថែមទាំងបាន រើសយកអតីតទាសករទាំងនោះមកចិញ្ចឹមទុកជាកូនបង្កើត (កូនចិញ្ចឹម) ក្នុងគ្រួសារថែមទៀតផង។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៦១ មហាសករាជ ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៣៩ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 24 |302 |ពាក់ព័ន្ធនឹង អ្នកព្រះធម្មខិតមហាសង្ឃរាជ (ជាព្រះមហាសង្ឃរាជដ៏មានកិត្តិនាមល្បីល្បាញ ដែលធ្លាប់ត្រូវបាននិមន្តទៅសម្តែងធម៌ទេសនាក្នុងសិលាចារឹក IMA 12 ផងដែរ) រួមជាមួយសិស្សគណ និងញាតិញោមដែលជាអ្នកអនុវត្តតាមបណ្តាំ។ មុនពេលព្រះអង្គចូលទិវង្គត ព្រះមហាសង្ឃរាជធម្មខិតបានផ្តាំផ្ញើឱ្យមានការ ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ។ ពិធីដោះលែងនេះត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សីជាច្រើន ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យថ្វាយដល់ព្រះអង្គ។ |- |IMA 25 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗរបស់ពុទ្ធបរិស័ទ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងបួងសួងសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 26 |302 |នាងហៀម បានធ្វើបុណ្យកុសលដោយការថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗ ការកសាង និងអភិសេកព្រះពុទ្ធរូប ព្រមទាំងបាន ដោះលែងទាសករម្នាក់ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាព។ លក្ខណៈពិសេសនៃសិលាចារឹកនេះគឺការរៀបរាប់យ៉ាងលម្អិតអំពីពិធី «សូត្រមន្ត» ដែលប្រព្រឹត្តទៅរយៈពេល ២ ថ្ងៃ។ នៅពេលល្ងាចថ្ងៃទី១ ម្ចាស់ដើមបុណ្យនិមន្តព្រះសង្ឃមកសូត្រមន្ត ឬព្រះបរិត្តដើម្បីសេចក្តីសុខចម្រើន។ លុះព្រឹកឡើងថ្ងៃទី២ ព្រះសង្ឃនិមន្តមកសូត្រមន្តម្តងទៀត រួចទើបម្ចាស់ដើមបុណ្យប្រគេនចង្ហាន់យ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ ដែលទំនៀមទម្លាប់នេះនៅតែបន្តរក្សាបានដូចដើមរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ |- |IMA 27 |302 |រៀបរាប់អំពីដំណើរយាងមកធ្វើសក្ការបូជា និងបំពេញបុណ្យកុសលរបស់សម្តេចព្រះមុនីកុសល នៅ ព្រះអង្គរវត្ត ព្រមទាំងមានការពិចារណាអំពីសេចក្តីមិនទៀង (អនិច្ចំ) និងទុក្ខវេទនានៃជីវិត។ ចារឡើងនៅ ខែអាសាឍ ឆ្នាំ១៥៨៣ មហាសករាជ ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៦១ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 28 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 29 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 30 |303 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦០៦ មហាសករាជ (ឆ្នាំជូត) ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៨៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 31 |303 |រៀបរាប់អំពីការរំឭកឡើងវិញនូវបុណ្យកុសល និងសកម្មភាពសប្បុរសធម៌នានាដែលព្រះសង្ឃជាន់ខ្ពស់មួយអង្គព្រះនាម សម្តេចព្រះបរវិទូ បានសាងតាំងពីដើមរហូតមក ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងតាំងសច្ចាប្រណិធានសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 32 |303 |រៀបរាប់អំពីការកើតសទ្ធាជ្រះថ្លារបស់នាងប៉ែន ក្នុងការរៀបចំពិធីបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យដល់បុព្វការីជន និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦០៩ មហាសករាជ (ឆ្នាំថោះ) ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៨៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 33 |302 |សិលាចារឹកនេះបានកត់ត្រាឈ្មោះ ព្រះមហាសង្ឃរាជ និងព្រះមហាថេរជាច្រើនរូប ដែលបាននិមន្តចូលរួមក្នុងពិធីបុណ្យកុសល និងធ្វើជាសាក្សី។ រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការប្រារព្ធពិធីសាសនានានារបស់ពុទ្ធបរិស័ទ ក្រោមអធិបតីភាពរបស់គណៈសង្ឃជាន់ខ្ពស់ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងបួងសួងសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦១២ មហាសករាជ (ឆ្នាំមមី) ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៩០ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 34 |303 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើដំណើរមកធ្វើបូជនិយកិច្ច និងបំពេញបុណ្យកុសលរបស់លោកឧកញ៉ាយមរាជ ជ័យនន្ទ និងភរិយា នៅប្រាសាទអង្គរវត្ត ដោយបានកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងធ្វើទាននានាដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា ទោះបីជាគ្រួសាររបស់លោកទើបតែជួបប្រទះនូវទុក្ខសោកដោយសារការបាត់បង់កូនចំនួន ២ នាក់ក៏ដោយ។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦១៨ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៩៦ ឬ ១៦៩៧ នៃគ្រិស្តសករាជ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី៣ ឬព្រះអង្គសូរ)។ |- |IMA 35 |303 |ជាសំណេរខ្លីដែលរៀបរាប់អំពីពិធីបុណ្យ ដោះលែងទាសករស្រីម្នាក់ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ។ |- |IMA 36 |303 |រៀបរាប់អំពីការបំពេញបុណ្យកុសលរបស់ព្រះមហាសង្ឃរាជជោតិទេព ដែលបានយាងមកថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជា និងសម្ភារៈប្រើប្រាស់ផ្សេងៗដល់មហានគរ (អង្គរវត្ត) ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងតាំងសច្ចាប្រណិធានសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 37 |302 |ជាអត្ថបទវែងដែលរៀបរាប់យ៉ាងច្បាស់លាស់ និងមានសំណេរល្អប្រណីត អំពីពិធីបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការធ្វើទាននានារបស់គ្រួសារភរិយា និងក្រុមគ្រួសាររបស់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ដែលមានងារជា ឧកញ៉ាក្រឡាហោម សេនាប្រទេស ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងបួងសួងសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅ ខែមាឃ ឆ្នាំរោង ១៦២២ មហាសករាជ ត្រូវនឹង ខែមករា ឬ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៧០១ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 38 |301 |[[សិលាចារឹកសម័យកណ្តាលនៅអង្គរវត្ត|សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរវត្ត]] រៀបរាប់អំពីជីវប្រវត្តិរបស់លោកឧកញ៉ា ជ័យនន្ទ (ការបួសរៀន និងការឡើងកាន់មុខតំណែងរាជការ) រួមជាមួយទុក្ខសោកដ៏ធំធេងបន្ទាប់ពីភរិយា (ជំទាវទេពសុពណ៌ ឬនាងប៉ែន) និងកូនប្រុសពីរនាក់ (ឥម និង ឧង) បានទទួលមរណភាពទៅ។ ដោយក្តីអាឡោះអាល័យ លោកបានកសាងចេតិយថ្មបាយក្រៀមមួយនៅមុខច្រកចូលខាងកើតប្រាសាទអង្គរវត្ត (ហៅថា ចេតិយជ័យនន្ទ) និងបានជួសជុលព្រះពុទ្ធរូបប្រមាណ ១៣០ អង្គ ព្រមទាំងដោះលែងទាសករ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាជួបព្រះសិអារ្យមេត្រិយ។ ចារឡើងនៅ ឆ្នាំ១៦២៣ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៧០១ ឬ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ១២រោច ខែមាឃ ឆ្នាំមមី ដើមឆ្នាំ ១៧០២ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ |- |IMA 39 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើដំណើរមកធ្វើបូជនិយកិច្ច និងបំពេញបុណ្យកុសលរបស់លោកមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មានងារជា ឧកញ៉ាវង្សាអគ្គរាជ (Oknha Vaṃsā Aggarāj) និងភរិយារបស់លោកឈ្មោះ រតនកេសរ (Ratanakesar) នៅប្រាសាទអង្គរវត្ត ដោយបានកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦៦៩ មហាសករាជ (ឆ្នាំថោះ) ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៧៤៧ នៃគ្រិស្តសករាជ ដែលចាត់ទុកថាជាសិលាចារឹកចុងក្រោយគេបង្អស់មួយក្នុងចំណោមសិលាចារឹកសម័យកណ្តាលនៅអង្គរវត្ត។ |- |IMA 40 |302 |ជាសំណេរខ្លីដែលរៀបរាប់អំពី រឿងព្រេងនិទាននៃការកសាងប្រាសាទអង្គរវត្តដោយព្រះឥន្ទ្រាធិរាជ ដើម្បីថ្វាយដល់ព្រះកេតុមាលា (ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ)។ 16<ref name="helloangkor2026">{{Cite web |last=L'Huillier |first=Rodney Charles |date=2026 |title=Angkor Wat – Inscriptions |url=https://helloangkor.com/attractions/angkor-wat-inscriptions/ |access-date=2026-09-19 |website=Hello Angkor |language=en}}</ref> |} == ព័ត៌មានលម្អិតនៃសិលាចារឹកមួយចំនួន == * IMA 1 (K.303.1): CIK វាត្រូវបានកំណត់កាលបរិច្ឆេទនៅក្នុងអំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី១៦។ ទោះបីជាមិនមានការបញ្ជាក់ពីឆ្នាំជាក់លាក់ណាមួយក៏ដោយ ក៏វាច្បាស់ណាស់ថាជាវត្ថុដែលមានអាយុកាលចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងក្រុមនេះ។ * IMA 2 (K.303.2): សិលាចារឹកមួយផ្ទាំងរបស់ព្រះមាតាអគ្គមហេសី ស្រីសុជាតា (Sri Suchada) ដែលឆ្លាក់នៅលើសសរមួយក្នុងថែវជាន់ខ្ពស់បំផុតនៃប្រាសាទអង្គរវត្ត បានផ្សារភ្ជាប់ព្រះរាជកុសលរបស់ព្រះអង្គ ទៅនឹងការជួសជុលប្រាសាទនេះដោយព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ ដែលជាព្រះមហាក្សត្រកំពុងគ្រងរាជ្យ។ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានសរសេរឡើងដោយប្រើពាក្យពេចន៍បែបពាក្យរាយក្នុងភាសាខ្មែរសម័យកណ្ដាលយ៉ាងល្អវិចិត្រ ប៉ុន្តែគេមិនអាចបញ្ជាក់បានច្បាស់ទេថា តើអត្ថបទនេះត្រូវបានតាក់តែងឡើងដោយព្រះមាតាអគ្គមហេសីផ្ទាល់ ដោយកវីក្នុងរាជវាំង ឬដោយព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនានោះឡើយ។ ដូចដែលលោក Walker បានកត់សម្គាល់ សិលាចារឹកនេះមានរចនាសម្ព័ន្ធខុសប្លែកពីសិលាចារឹកភាគច្រើននៅក្នុងក្រុមតែមួយនេះ៖ ជំនួសឱ្យការបញ្ចប់ដោយពាក្យបណ្តាសា សិលាចារឹកនេះបែរជាបញ្ចប់ដោយការតាំងចិត្តប្រាថ្នាដើម្បីសម្រេចបាននូវឋានៈជា «ព្រះអរហន្ត» (បុគ្គលដែលបានត្រាស់ដឹង) ទៅវិញ។ * IMA 3 (K.302.1): ពាក្យសច្ចាដ៏ម៉ឺងម៉ាត់របស់ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា ដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រកំណត់សម្គាល់ថាជា [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ១]] ហើយក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរក្នុងព្រះនាមថា សត្ថា ([[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទសត្ថាទី១]])។ ក្នុងរជ្ជកាលនេះ ទីក្រុងលង្វែកបានធ្លាក់ទៅក្នុងដៃសៀមនៅឆ្នាំ ១៥៩៤ ហើយព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានបង្ខំឱ្យភៀសព្រះកាយទៅកាន់ប្រទេសឡាវ។ * IMA 38 (K.301): [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ]] សិលាចារឹកដែលវែងជាងគេនៅក្នុងក្រុមនេះ—ហើយក៏ជាសិលាចារឹកតែមួយគត់ដែលភាគច្រើនសរសេរជាកំណាព្យ—មានចំនួន ១៥២ វគ្គ។ វាត្រូវបានតែងឡើងដោយមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់ឈ្មោះ ឱកញាយមរាជ (ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួន៖ ជ័យនន្ទ)—ដែលជាបុគ្គលតែមួយគ្នានឹងអ្នកដែលត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងសិលាចារឹក IMA 34—បន្ទាប់ពីភរិយារបស់គាត់បានទទួលមរណភាព។ == មើលបន្ថែម == * [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត]] * [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|សិលាចារឹក​ថ្ម​ដ៏​អស្ចារ្យ​នៃ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត]] * ចម្លាក់លៀនប្រាសាទអង្គរវត្តនៅពេលក្រោយ * [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​៤ (ព្រះ​សត្ថា)]] * [[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​២ (ពញាច័ន្ទ)]] == យោង == jsirsf0o7qpy4jwr5bpp1d391brlxep 342882 342881 2026-11-11T07:34:09Z Abong12345 53603 /* មើលបន្ថែម */ 342882 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកសម័យទំនើបនៃប្រាសាទអង្គរវត្ត''' ( {{Lang-fr|Inscriptions modernes d'Angkor}} '''IMA''' ) គឺជាឈ្មោះដែលផ្តល់ឱ្យក្រុម [[ចារឹក|សិលាចារឹកខ្មែរ]] [[ភាសាខ្មែរសម័យកណ្តាល|សម័យកណ្ដាល]] ដែលឆ្លាក់នៅលើសសរ និងជញ្ជាំងនៅខាងក្នុង [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត។]] ប៉ាវ សាវ៉ារ៉ុត ពន្យល់ថា ដោយសារសិលាចារឹកភាគច្រើនទាំងនេះស្ថិតនៅអង្គរវត្ត ពួកវាត្រូវបានគេហៅថា "សិលាចារឹកអង្គរវត្តសម័យទំនើប"។ [[អេធៀន អៃម៉ូនីញ៉េរ៍|Étienne Aymonier]] ហៅពួកវាថា "ទំនើប" ពីព្រោះវាត្រូវបានឆ្លាក់បន្ទាប់ពីសតវត្សទី ១៣។ [[សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស|សាលាបារាំងចុងបូព៌ា]] ( CIK ) រាយបញ្ជីសិលាចារឹកទាំងនេះក្រោមលេខ '''K.301,''' '''K.302''' និង '''K.303''' ហើយប្រើលេខស៊េរី IMA 1 ដល់ IMA 40។ កាលបរិច្ឆេទដែលលេចឡើងក្នុងសិលាចារឹកគឺស្ថិតនៅចន្លោះសតវត្សទី ១៦ និងទី ១៨ ដែលជាសម័យកាលដែលអង្គរវត្ត ដែលដើមឡើយត្រូវបានសាងសង់ជាប្រាសាទវិស្ណុក្នុងសតវត្សទី ១២ បានផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តងៗទៅជាកន្លែងសាសនា [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] ។ អ្នកស្រី ពៅសាវរស បាន​បញ្ជាក់​ថា សិលាចារឹក​ទាំងនោះ​សុទ្ធតែ​ជា ពាក្យសច្ចាប្រណិធាននៃការលះបង់ ពោលគឺ ​ឧបាសក ​និង​ពួក​គ្រហស្ថ​ពិនិត្យ​ឡើងវិញ​នូវ​អំពើល្អ​ដែល​ពួកគេ​បាន​ធ្វើ និង​បង្កើត​សេចក្តីប្រាថ្នា​សម្រាប់​ខ្លួនឯង​ឬ​អ្នកដទៃ។ លោក Amonier បាន​បញ្ជាក់​ថា ខ្លឹមសារ​នៃ​សិលាចារឹក​ស្ទើរតែ​ទាំងស្រុង​គឺជា​កំណត់ត្រា​នៃ​ធម្មយាត្រា និង​ទង្វើ​សប្បុរសធម៌​នៅ​អង្គរវត្ត។ == ទីតាំង និងការចុះឈ្មោះ == លោក Aemonier បានរកឃើញ និងចម្លងសិលាចារឹកទំនើបចំនួន ៤២ នៅអង្គរវត្ត៖ សិលាចារឹកចំនួន ១៣ នៅលើសសរនៃរានហាលខាងលើបំផុត (បាកាន) ចំនួន ២៧ នៅលើសសរនៃព្រះពាន់។ សិលាចារឹកតូចមួយនៅព្រះពាន់ និងសិលាចារឹកធំមួយនៅលើជញ្ជាំងនៃបន្ទប់កណ្តាលមួយនៅខាងកើតនៃរានហាលដែលគ្របដណ្ដប់ដោយបន្ទះឈើ។ គណនី CIK ដាក់ក្រុមសិលាចារឹកតាមទីតាំងដូចខាងក្រោម៖ {| class="wikitable" !លេខ !កន្លែង ! ចំនួនធាតុចូលក្នុងគណនី CIK។ ! លេខ IMA |- |K.301 | វិចិត្រសាលរូបភាពឆ្លាក់ ច្រកចូលខាងកើត។ |1 | IMA 38 ( [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|សិលាចារឹក​ថ្ម​ដ៏​អស្ចារ្យ​នៃ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត]] ) |- |K.302 |ព្រះពាន់ |28 (K.302.1-K.302.28) | IMA 3, 6–9, 11–29, 33, 37, 39, 40 |- |K.303 |បាកាន |11 (K.303.1-K.303.11) | IMA 1, 2, 4, 5, 10, 30–32, 34–36 |} សិលាចារឹក K.296 និង K.297 លើ ចម្លាក់លៀនក្រោយៗទៀត នៅលើថែវខាងកើត និងខាងជើង ដែលមានចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ ១៤៦៨ និង ១៤៨៥ រៀងៗខ្លួន មិនមានលេខ IMA នៅក្នុងបញ្ជី CIK ទេ។ == បញ្ជីសិលាចារឹកនៅក្នុងក្រុម == តារាងខាងក្រោមសង្ខេបខ្លឹមសារនៃសិលាចារឹកយោងទៅតាមលេខ IMA ពីការវិភាគដោយ ពៅសាវរសក្នុង BEFEO ឆ្នាំ ១៩៧០–១៩៧៥ ជាចម្បងក្រុម K. យោងទៅតាមគណនី CIK ។ {| class="wikitable" !លេខ IMA !លេខ K. ! |- |IMA 1 |303 |មិនមានកាលបរិច្ឆេទកំណត់ ប៉ុន្តែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាវត្ថុចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងក្រុមនេះ។ អត្ថបទនេះមិនពេញលេញទេ ដោយបានកត់ត្រាអំពីកុសលកម្មដែលធ្វើឡើងដោយព្រះសង្ឃមួយអង្គ និងគ្រហស្ថអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ (គឺការដាំដើមពោធិ៍ និងការកសាងព្រះពុទ្ធរូប)។ |- |IMA 2 |303 |សេចក្តីថ្លែងបញ្ជាក់ជំនឿដោយព្រះមាតាអគ្គមហេសី ស្រីសុជាតា (ព្រះមាតារបស់ព្រះបាទសត្ថាទី១) ក្នុងឱកាសដែលព្រះអង្គបានចូលរួមកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងជួសជុលប្រាសាទព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត)។ ចុះថ្ងៃទី ២៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៥៧៧ |- |IMA 3 |302 |រៀបរាប់អំពីការយាងមកគង់ប្រថាប់នៅមហានគរ (អង្គរធំ) របស់ព្រះមហាក្សត្រ (ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី១) ដើម្បីធ្វើព្រះរាជពិធីបុណ្យបិណ្ឌទី១២ ឧទ្ទិសកុសលដល់បុព្វការីជន (ព្រះបិតរ ព្រះញាតិ៧សន្តាន) និងការជួសជុលកំពែងព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត) ឡើងវិញតាមទំនៀមបុរាណ។ លើសពីនេះ ក្នុងសិលាចារឹកនេះក៏មានប្រើពាក្យថា «កម្ពុជាទេស» ផងដែរ។ សិលាចារឹកនេះចុះមហាសករាជ១៥០១ (១៥៧៩)។ |- |IMA 4 |303 |លោកឧកញ៉ាអភ័យរាជ និងភរិយារបស់លោក គឺអ្នកស្រី ឧក បានផ្តួចផ្តើមឱ្យមានការសាងសង់វិហារមួយ (ដែលជាគម្រោងចំណាយពេល ១១ ឆ្នាំ) ព្រមទាំងការបង្កើតព្រះពុទ្ធរូប និងការចម្លងគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនា នៅឆ្នាំ ១៥០៩ នៃមហាសករាជ (១៥៨៧)។ |- |IMA 5 |303 |ពាក្យសច្ចាដោយសង្ខេបរបស់ឧកញាអភ័យរាជ ដែលហាមឃាត់កូនចៅមិនឱ្យរារាំងដល់កុសលផលបុណ្យដែលលោកបានសាងឡើង។ |- |IMA 6 |302 |បន្ទាប់ពីភរិយារបស់លោកបានទទួលមរណភាព ឧកញាអភ័យរាជ បានសហការជាមួយសហគមន៍ព្រះសង្ឃ ដើម្បីចាត់ចែងការសាងសង់ «ប្រាង្គ» (សំណង់ដែលមានរាងដូចកំពូល) បួនមុខមួយឡើង ដោយឧទ្ទិសថ្វាយដល់ ព្រះពិស្ណុលោក (Phra Phitsanulok)។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានកើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២១ នៃមហាសករាជ ដោយមានព្រះសង្ឃមួយអង្គព្រះនាម «ឥន្ទ» (In) ជាអ្នកចារឹកអក្សរនៅលើសិលាចារឹកនោះ។ |- |IMA 7 |302 |សិលាចារឹកខ្លីមួយ ចុះកាលបរិច្ឆេទក្នុងឆ្នាំ ១៥៤៤ នៃមហាសករាជ ដែលមានខ្លឹមសារជាការបួងសួងដើម្បីបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធនៅពេលអនាគត។ |- |IMA 8 |302 |រៀបរាប់អំពីពិធីបុណ្យរបស់អកហ្លួងរាជតេជៈ បានដោះលែងគ្រួសារទាសករមួយគ្រួសារ (រួមមានឪពុកម្តាយ និងកូន២នាក់ ហើយក្រោយមកមានកូនស្រីម្នាក់ទៀតកើតក្រោយពេលទទួលបានសេរីភាព) នៅចំពោះមុខសាក្សីជាច្រើន ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥២៣ មហាសករាជ (ឆ្នាំខាល) ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦០១ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 9 |302 |រៀបរាប់អំពីពិធីបុណ្យកុសលរបស់ឧកញ៉ា សមរសង្គ្រាម និងភរិយា ដែលបានសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ ដើម្បីទទួលបានសេរីភាព និងឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៣៩ មហាសករាជ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦១៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 10 |303 |ព្រះភិក្ខុព្រះនាម ឧទ័យបញ្ញា ព្រះអង្គ និងគ្រួសារបានធ្វើដំណើរធម្មយាត្រាមកបូជាចំពោះព្រះពិស្ណុលោក ដោយបានថ្វាយទង់ជ័យ ប្រាក់កាស និងរៀបចំពិធីបំបួសកុលបុត្រផងដែរ។ ក្រៅពីការឧទ្ទិសកុសលដល់មាតាបិតា និងខ្លួនព្រះអង្គផ្ទាល់ លក្ខណៈពិសេសនៃសិលាចារឹកនេះគឺព្រះឧទ័យបញ្ញាបានបួងសួងសុំសេចក្តីសុខ និង ប្រាថ្នាសុំផលបុណ្យសម្រាប់ជីវិតនៅលើលោកនេះ។ ស្ថិតក្នុងចន្លោះដើមសតវត្សទី១៧ នៃគ្រិស្តសករាជ (ប្រហែលឆ្នាំ ១៦២៥-១៦២៧ ដោយអត្ថបទដើមមិនមានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទជាក់លាក់នោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវបានអ្នកស្រាវជ្រាវកំណត់តាមរយៈទីតាំងសសរ និងអក្ខរាវិរុទ្ធដែលចារបន្តពីសិលាចារឹកមុនៗ)។ |- |IMA 11 |302 |ជាអត្ថបទខ្លីដែលរៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល និងការសាងព្រះពុទ្ធរូបរបស់គូស្វាមីភរិយាមួយគូថ្វាយដល់ព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត) ដោយមានព្រះសង្ឃនិមន្តចូលរួមធ្វើជាសាក្សីក្នុងពិធី។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥០ មហាសករាជ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦២៨ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 12 |302 |ចារឡើងនៅ ថ្ងៃសៅរ៍ ៦រោច ខែបុស្ស ឆ្នាំរោង ១៥៥០ មហាសករាជ។ និយាយពីគូស្វាមីភរិយា ៣ គូ គឺ ចៅពៅ និងនាងមាន ចៅព្រហ្ម និងនាងបុស ចៅសុខ និងនាងទេព រួមជាមួយសាច់ញាតិផ្សេងទៀត (ចៅនន្ទ ចៅឪ ចៅគាម មេកែវ មេស្រី មេចិន ជីសោម) ដែលធ្វើដំណើរមកពីតំបន់ បន្ទាយព្រេច (ប្រហែលជាបន្ទាយពេជ្រ នៅរាជធានីឧដុង្គ)។ បន្ទាប់ពីឆ្លងផុតគ្រោះភ័យខ្យល់ព្យុះនៅ ទន្លេសាប មកជួបជុំកូនចៅនៅមហានគរ ពួកគាត់បានកសាង ព្រះពុទ្ធរូបមាស ២ អង្គ ប្រាក់ ៣ អង្គ ថ្វាយទង់ធម្មធជ ២ បំបួសកូនប្រុស ២ នាក់ និងមានការអុជកាំជ្រួចអបអរយ៉ាងឱឡារិក។ |- |IMA 13 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗរបស់ពុទ្ធបរិស័ទ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យដល់បុព្វការីជន និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥១ មហាសករាជ (ឆ្នាំម្សាញ់) ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦២៩ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 14 |302 |សេចក្តីចារនៅលើថ្មមានសភាពរលុប និងខូចខាតច្រើន ធ្វើឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវមិនអាចកំណត់ឈ្មោះបុគ្គល ឬខ្លឹមសារលម្អិតបានច្បាស់លាស់នោះទេ។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥៣ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៣១ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ |- |IMA 15 |302 |ព្រះភិក្ខុព្រះនាម ព្រះអរិយសុធម្ម ព្រះអង្គបានធ្វើបុណ្យកុសលដោយការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងបានសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករចំនួន ២ នាក់ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងទទួលបានសេរីភាព។ ចារនៅសតវត្សទី១៧នៃគ.ស។ |- |IMA 16a |302 |កត់ត្រាអំពីពិធីបុណ្យដោះលែងទាសករឱ្យមានសេរីភាព ក្នុងឱកាសធ្វើពិធីបុណ្យសពជូនដល់ម្ចាស់ទាសករ ដែលជាទំនៀមទម្លាប់ឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យដ៏ពេញនិយមនាសម័យកណ្តាល។ |- |IMA 16b |302 |រៀបរាប់អំពីស្ត្រីម្នាក់ឈ្មោះ នាងសា ដែលបានតាំងសមាធិពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីមិនទៀង (អនិច្ចំ) នៃជីវិត។ ការភ្ញាក់រលឹកនេះបានជំរុញឱ្យនាង និងមនុស្សជាច្រើននាក់ទៀតរួមគ្នាធ្វើបុណ្យកុសលជាបន្តបន្ទាប់នៅប្រាសាទអង្គរវត្ត។ |- |IMA 16c |302 |សេចក្តីចារនៅលើថ្មមានសភាពខូចខាត និងរលុបច្រើនកន្លែង។ ទោះជាយ៉ាងណា តាមរយៈពាក្យពេចន៍ដែលនៅសល់ អ្នកស្រាវជ្រាវសន្និដ្ឋានថា ខ្លឹមសារនៃផ្នែកនេះនិយាយអំពីការធ្វើបុណ្យកុសល និងការសាងព្រះពុទ្ធរូបមិនខុសពីសិលាចារឹកមុនៗឡើយ។ |- |IMA 17 |302 |គូស្វាមីភរិយាឈ្មោះ ចៅជេដ្ឋ (Cau Jetth) និង នាងសួស (Nāṅ Suos) បន្ទាប់ពីស្វាមីភរិយាទាំងពីរបានពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីមិនទៀង (អនិច្ចំ) និងទុក្ខវេទនានៃរូបកាយមនុស្ស ពួកគាត់ក៏មានសទ្ធាជ្រះថ្លាធ្វើបុណ្យទានផ្សេងៗថ្វាយដល់ព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត)។ ចៅជេដ្ឋ និងនាងសួស បានសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករម្នាក់ដែលមានឈ្មោះថា សួស (Suos) ដូចគ្នា នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងគ្រហស្ថជាសាក្សីយ៉ាងច្រើនកុះករ។ បន្ទាប់ពីទទួលបានសេរីភាពហើយ ទាសកររូបនោះក៏បានសាងផ្នួសបួសជាព្រះសង្ឃផងដែរ។ |- |IMA 18 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យដល់បុព្វការីជន និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥៥ មហាសករាជ (ឆ្នាំរកា) ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៣៣ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 19 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការធ្វើទាននានារបស់លោកព្រហ្មពិចិត្រ និងភរិយា ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥៥ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៣៣ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ |- |IMA 20 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល និងការដោះលែងទាសករឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ នៅចំពោះមុខព្រះពុទ្ធ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៥៧ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៣៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ |- |IMA 21 |302 |រៀបរាប់អំពីមន្ត្រីមួយរូបដែលធ្លាក់ខ្លួនឈឺធ្ងន់ ហើយមុនពេលទទួលមរណភាព លោកបានបង្គាប់ឱ្យកូនប្រុសរបស់លោករៀបចំពិធីបុណ្យ និង ដោះលែងទាសករ ឱ្យមានសេរីភាព ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យជូនដល់រូបលោក។ ចារនៅសតវត្សទី១៧។ |- |IMA 22 |302 |រៀបរាប់អំពីការកើតសទ្ធាជ្រះថ្លារបស់លោកមន្ត្រីមានងារជា ឧកហ្លួង មនោ... (Uk-hluon Mano...) រួមជាមួយសមាជិកគ្រួសារ និងញាតិមិត្តជាច្រើនរូបទៀត ដូចជា អ្នកឧទ័យជេដ្ឋ (Anak Udaiyjet) អ្នកសុស (Anak Sus) អ្នកមហាឧបាសិកា និង អ្នកនាង...។ ក្នុងការកសាង ព្រះពុទ្ធរូបប្រាក់ និងរៀបចំគ្រឿងសក្ការបូជាថ្វាយដល់ព្រះពិស្ណុលោក (អង្គរវត្ត) ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅ ថ្ងៃ៩រោច ខែអស្សុជ ឆ្នាំ១៥៥៨ មហាសករាជ ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៣៦ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 23 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសលរបស់នាងកែវ និងកូនប្រុស ដោយបានសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ។ លើសពីនេះ ពួកគាត់ថែមទាំងបាន រើសយកអតីតទាសករទាំងនោះមកចិញ្ចឹមទុកជាកូនបង្កើត (កូនចិញ្ចឹម) ក្នុងគ្រួសារថែមទៀតផង។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៥៦១ មហាសករាជ ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៣៩ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 24 |302 |ពាក់ព័ន្ធនឹង អ្នកព្រះធម្មខិតមហាសង្ឃរាជ (ជាព្រះមហាសង្ឃរាជដ៏មានកិត្តិនាមល្បីល្បាញ ដែលធ្លាប់ត្រូវបាននិមន្តទៅសម្តែងធម៌ទេសនាក្នុងសិលាចារឹក IMA 12 ផងដែរ) រួមជាមួយសិស្សគណ និងញាតិញោមដែលជាអ្នកអនុវត្តតាមបណ្តាំ។ មុនពេលព្រះអង្គចូលទិវង្គត ព្រះមហាសង្ឃរាជធម្មខិតបានផ្តាំផ្ញើឱ្យមានការ ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ។ ពិធីដោះលែងនេះត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សីជាច្រើន ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យថ្វាយដល់ព្រះអង្គ។ |- |IMA 25 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗរបស់ពុទ្ធបរិស័ទ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងបួងសួងសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 26 |302 |នាងហៀម បានធ្វើបុណ្យកុសលដោយការថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗ ការកសាង និងអភិសេកព្រះពុទ្ធរូប ព្រមទាំងបាន ដោះលែងទាសករម្នាក់ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាព។ លក្ខណៈពិសេសនៃសិលាចារឹកនេះគឺការរៀបរាប់យ៉ាងលម្អិតអំពីពិធី «សូត្រមន្ត» ដែលប្រព្រឹត្តទៅរយៈពេល ២ ថ្ងៃ។ នៅពេលល្ងាចថ្ងៃទី១ ម្ចាស់ដើមបុណ្យនិមន្តព្រះសង្ឃមកសូត្រមន្ត ឬព្រះបរិត្តដើម្បីសេចក្តីសុខចម្រើន។ លុះព្រឹកឡើងថ្ងៃទី២ ព្រះសង្ឃនិមន្តមកសូត្រមន្តម្តងទៀត រួចទើបម្ចាស់ដើមបុណ្យប្រគេនចង្ហាន់យ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ ដែលទំនៀមទម្លាប់នេះនៅតែបន្តរក្សាបានដូចដើមរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ |- |IMA 27 |302 |រៀបរាប់អំពីដំណើរយាងមកធ្វើសក្ការបូជា និងបំពេញបុណ្យកុសលរបស់សម្តេចព្រះមុនីកុសល នៅ ព្រះអង្គរវត្ត ព្រមទាំងមានការពិចារណាអំពីសេចក្តីមិនទៀង (អនិច្ចំ) និងទុក្ខវេទនានៃជីវិត។ ចារឡើងនៅ ខែអាសាឍ ឆ្នាំ១៥៨៣ មហាសករាជ ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៦១ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 28 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 29 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 30 |303 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ នៅចំពោះមុខព្រះសង្ឃ និងសាក្សី ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦០៦ មហាសករាជ (ឆ្នាំជូត) ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៨៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 31 |303 |រៀបរាប់អំពីការរំឭកឡើងវិញនូវបុណ្យកុសល និងសកម្មភាពសប្បុរសធម៌នានាដែលព្រះសង្ឃជាន់ខ្ពស់មួយអង្គព្រះនាម សម្តេចព្រះបរវិទូ បានសាងតាំងពីដើមរហូតមក ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងតាំងសច្ចាប្រណិធានសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 32 |303 |រៀបរាប់អំពីការកើតសទ្ធាជ្រះថ្លារបស់នាងប៉ែន ក្នុងការរៀបចំពិធីបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការសម្រេចចិត្ត ដោះលែងទាសករ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យដល់បុព្វការីជន និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦០៩ មហាសករាជ (ឆ្នាំថោះ) ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៨៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 33 |302 |សិលាចារឹកនេះបានកត់ត្រាឈ្មោះ ព្រះមហាសង្ឃរាជ និងព្រះមហាថេរជាច្រើនរូប ដែលបាននិមន្តចូលរួមក្នុងពិធីបុណ្យកុសល និងធ្វើជាសាក្សី។ រៀបរាប់អំពីការធ្វើបុណ្យកុសល ការកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការប្រារព្ធពិធីសាសនានានារបស់ពុទ្ធបរិស័ទ ក្រោមអធិបតីភាពរបស់គណៈសង្ឃជាន់ខ្ពស់ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងបួងសួងសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦១២ មហាសករាជ (ឆ្នាំមមី) ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៦៩០ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 34 |303 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើដំណើរមកធ្វើបូជនិយកិច្ច និងបំពេញបុណ្យកុសលរបស់លោកឧកញ៉ាយមរាជ ជ័យនន្ទ និងភរិយា នៅប្រាសាទអង្គរវត្ត ដោយបានកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងធ្វើទាននានាដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា ទោះបីជាគ្រួសាររបស់លោកទើបតែជួបប្រទះនូវទុក្ខសោកដោយសារការបាត់បង់កូនចំនួន ២ នាក់ក៏ដោយ។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦១៨ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៦៩៦ ឬ ១៦៩៧ នៃគ្រិស្តសករាជ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី៣ ឬព្រះអង្គសូរ)។ |- |IMA 35 |303 |ជាសំណេរខ្លីដែលរៀបរាប់អំពីពិធីបុណ្យ ដោះលែងទាសករស្រីម្នាក់ ឱ្យរួចផុតពីភាពជាទាសៈ និងទទួលបានសេរីភាពពេញលេញ។ |- |IMA 36 |303 |រៀបរាប់អំពីការបំពេញបុណ្យកុសលរបស់ព្រះមហាសង្ឃរាជជោតិទេព ដែលបានយាងមកថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជា និងសម្ភារៈប្រើប្រាស់ផ្សេងៗដល់មហានគរ (អង្គរវត្ត) ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងតាំងសច្ចាប្រណិធានសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ |- |IMA 37 |302 |ជាអត្ថបទវែងដែលរៀបរាប់យ៉ាងច្បាស់លាស់ និងមានសំណេរល្អប្រណីត អំពីពិធីបុណ្យកុសល ការសាងព្រះពុទ្ធរូប និងការធ្វើទាននានារបស់គ្រួសារភរិយា និងក្រុមគ្រួសាររបស់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ដែលមានងារជា ឧកញ៉ាក្រឡាហោម សេនាប្រទេស ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងបួងសួងសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅ ខែមាឃ ឆ្នាំរោង ១៦២២ មហាសករាជ ត្រូវនឹង ខែមករា ឬ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៧០១ នៃគ្រិស្តសករាជ។ |- |IMA 38 |301 |[[សិលាចារឹកសម័យកណ្តាលនៅអង្គរវត្ត|សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរវត្ត]] រៀបរាប់អំពីជីវប្រវត្តិរបស់លោកឧកញ៉ា ជ័យនន្ទ (ការបួសរៀន និងការឡើងកាន់មុខតំណែងរាជការ) រួមជាមួយទុក្ខសោកដ៏ធំធេងបន្ទាប់ពីភរិយា (ជំទាវទេពសុពណ៌ ឬនាងប៉ែន) និងកូនប្រុសពីរនាក់ (ឥម និង ឧង) បានទទួលមរណភាពទៅ។ ដោយក្តីអាឡោះអាល័យ លោកបានកសាងចេតិយថ្មបាយក្រៀមមួយនៅមុខច្រកចូលខាងកើតប្រាសាទអង្គរវត្ត (ហៅថា ចេតិយជ័យនន្ទ) និងបានជួសជុលព្រះពុទ្ធរូបប្រមាណ ១៣០ អង្គ ព្រមទាំងដោះលែងទាសករ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាជួបព្រះសិអារ្យមេត្រិយ។ ចារឡើងនៅ ឆ្នាំ១៦២៣ មហាសករាជ (ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៧០១ ឬ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ១២រោច ខែមាឃ ឆ្នាំមមី ដើមឆ្នាំ ១៧០២ នៃគ្រិស្តសករាជ)។ |- |IMA 39 |302 |រៀបរាប់អំពីការធ្វើដំណើរមកធ្វើបូជនិយកិច្ច និងបំពេញបុណ្យកុសលរបស់លោកមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មានងារជា ឧកញ៉ាវង្សាអគ្គរាជ (Oknha Vaṃsā Aggarāj) និងភរិយារបស់លោកឈ្មោះ រតនកេសរ (Ratanakesar) នៅប្រាសាទអង្គរវត្ត ដោយបានកសាងព្រះពុទ្ធរូប និងថ្វាយគ្រឿងសក្ការបូជាផ្សេងៗ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងប្រាថ្នាសុំសេចក្តីសុខចម្រើន។ ចារឡើងនៅឆ្នាំ ១៦៦៩ មហាសករាជ (ឆ្នាំថោះ) ត្រូវនឹង ឆ្នាំ១៧៤៧ នៃគ្រិស្តសករាជ ដែលចាត់ទុកថាជាសិលាចារឹកចុងក្រោយគេបង្អស់មួយក្នុងចំណោមសិលាចារឹកសម័យកណ្តាលនៅអង្គរវត្ត។ |- |IMA 40 |302 |ជាសំណេរខ្លីដែលរៀបរាប់អំពី រឿងព្រេងនិទាននៃការកសាងប្រាសាទអង្គរវត្តដោយព្រះឥន្ទ្រាធិរាជ ដើម្បីថ្វាយដល់ព្រះកេតុមាលា (ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ)។ 16<ref name="helloangkor2026">{{Cite web |last=L'Huillier |first=Rodney Charles |date=2026 |title=Angkor Wat – Inscriptions |url=https://helloangkor.com/attractions/angkor-wat-inscriptions/ |access-date=2026-09-19 |website=Hello Angkor |language=en}}</ref> |} == ព័ត៌មានលម្អិតនៃសិលាចារឹកមួយចំនួន == * IMA 1 (K.303.1): CIK វាត្រូវបានកំណត់កាលបរិច្ឆេទនៅក្នុងអំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី១៦។ ទោះបីជាមិនមានការបញ្ជាក់ពីឆ្នាំជាក់លាក់ណាមួយក៏ដោយ ក៏វាច្បាស់ណាស់ថាជាវត្ថុដែលមានអាយុកាលចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងក្រុមនេះ។ * IMA 2 (K.303.2): សិលាចារឹកមួយផ្ទាំងរបស់ព្រះមាតាអគ្គមហេសី ស្រីសុជាតា (Sri Suchada) ដែលឆ្លាក់នៅលើសសរមួយក្នុងថែវជាន់ខ្ពស់បំផុតនៃប្រាសាទអង្គរវត្ត បានផ្សារភ្ជាប់ព្រះរាជកុសលរបស់ព្រះអង្គ ទៅនឹងការជួសជុលប្រាសាទនេះដោយព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ ដែលជាព្រះមហាក្សត្រកំពុងគ្រងរាជ្យ។ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានសរសេរឡើងដោយប្រើពាក្យពេចន៍បែបពាក្យរាយក្នុងភាសាខ្មែរសម័យកណ្ដាលយ៉ាងល្អវិចិត្រ ប៉ុន្តែគេមិនអាចបញ្ជាក់បានច្បាស់ទេថា តើអត្ថបទនេះត្រូវបានតាក់តែងឡើងដោយព្រះមាតាអគ្គមហេសីផ្ទាល់ ដោយកវីក្នុងរាជវាំង ឬដោយព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនានោះឡើយ។ ដូចដែលលោក Walker បានកត់សម្គាល់ សិលាចារឹកនេះមានរចនាសម្ព័ន្ធខុសប្លែកពីសិលាចារឹកភាគច្រើននៅក្នុងក្រុមតែមួយនេះ៖ ជំនួសឱ្យការបញ្ចប់ដោយពាក្យបណ្តាសា សិលាចារឹកនេះបែរជាបញ្ចប់ដោយការតាំងចិត្តប្រាថ្នាដើម្បីសម្រេចបាននូវឋានៈជា «ព្រះអរហន្ត» (បុគ្គលដែលបានត្រាស់ដឹង) ទៅវិញ។ * IMA 3 (K.302.1): ពាក្យសច្ចាដ៏ម៉ឺងម៉ាត់របស់ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា ដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រកំណត់សម្គាល់ថាជា [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ១]] ហើយក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរក្នុងព្រះនាមថា សត្ថា ([[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទសត្ថាទី១]])។ ក្នុងរជ្ជកាលនេះ ទីក្រុងលង្វែកបានធ្លាក់ទៅក្នុងដៃសៀមនៅឆ្នាំ ១៥៩៤ ហើយព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានបង្ខំឱ្យភៀសព្រះកាយទៅកាន់ប្រទេសឡាវ។ * IMA 38 (K.301): [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ]] សិលាចារឹកដែលវែងជាងគេនៅក្នុងក្រុមនេះ—ហើយក៏ជាសិលាចារឹកតែមួយគត់ដែលភាគច្រើនសរសេរជាកំណាព្យ—មានចំនួន ១៥២ វគ្គ។ វាត្រូវបានតែងឡើងដោយមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់ឈ្មោះ ឱកញាយមរាជ (ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួន៖ ជ័យនន្ទ)—ដែលជាបុគ្គលតែមួយគ្នានឹងអ្នកដែលត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងសិលាចារឹក IMA 34—បន្ទាប់ពីភរិយារបស់គាត់បានទទួលមរណភាព។ == មើលបន្ថែម == * [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត]] * [[សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាលនៅអង្គរ|សិលាចារឹក​ថ្ម​ដ៏​អស្ចារ្យ​នៃ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត]] * [[សិលាចារឹកសម័យក្រោយអង្គរនៅចម្លាក់លៀនប្រាសាទអង្គរវត្ត|ចម្លាក់លៀនប្រាសាទអង្គរវត្តនៅពេលក្រោយ]] * [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​៤ (ព្រះ​សត្ថា)]] * [[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​២ (ពញាច័ន្ទ)]] == យោង == 2vp7fo29z5phznceg6390obk5u9qzzo 0 55076 342883 2026-11-11T08:10:09Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13333765|ศิลาจารึกปราสาทพนมบาแคง]]" 342883 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកប្រាសាទភ្នំបាខែង''' គឺជាក្រុមសិលាចារឹកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ និងជុំវិញ [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា។]] ពួកវាមានលេខចុះបញ្ជីជាច្រើន។ សិលាចារឹកចាស់បំផុតគឺ '''K.464''' និង '''K.558''' ចុះកាលបរិច្ឆេទ [[មហាសករាជ]] ៨៩០ (គ.ស. ៩៦៨) ដែលជាព្រះរាជក្រឹត្យរបស់ [[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ១]] ស្តីពីអ្នកបម្រើនៃព្រះអាទិទេពនៃប្រាសាទ ហើយបង្ហាញថាព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ ជាអ្នកសាងសង់ប្រាសាទ។ សិលាចារឹក '''K.465''' និង '''K.285''' ចុះកាលបរិច្ឆេទមហាសក្ការៈ ១៥០៥ (គ.ស. ១៥៨៣) កត់ត្រាការជួសជុលរូបព្រះពុទ្ធនៅលើភ្នំបាខែង។ និង '''K.1081''' ត្រូវបានចារឹកជាអក្សរអារ៉ាប់។ [[ឃឹន សុខ|ជឹន សុខ]] សរសេរថា ភ្នំបាខែងបានផ្តល់សិលាចារឹកជាច្រើន។ ក្នុងចំណោមនេះ សិលាចារឹកបីគឺជាសិលាចារឹកក្រោយអង្គរយ៉ាងច្បាស់។ == បញ្ជីសិលាចារឹកដែលបានរកឃើញ == ទិន្នន័យនៅក្នុងតារាងនេះគឺផ្អែកលើកំណត់ត្រា CIK ។ វាលអាយុដែលបានចង្អុលបង្ហាញនៅក្នុងកំណត់ត្រាគឺជាសតវត្សនៃសម័យមហាសករាជទី ៩ ត្រូវគ្នានឹងប្រហែលឆ្នាំ៨៧៨-៩៧៧ នៃគ.ស។ {| class="wikitable" !លេខ !ตำแหน่งที่พบ !ភាសា !จำนวนบรรทัด !អាយុ !ที่เก็บปัจจุบัน |- |K.464 |เสาประตูปรางค์ประธาน |[[សំស្ក្រឹត|สันสกฤต]] และ[[ខ្មែរបុរាណ|เขมรโบราณ]] |2 + 13 |មហាសករាជ៨៩០ (៩៦៨) |ที่ตั้งเดิม |- |K.558 |มุมตะวันออกเฉียงเหนือของชั้นบน (เป็นชิ้นส่วน) |สันสกฤตและเขมรโบราณ |11¾ + 3¼ |មហាសករាជ៨៩០ (៩៦៨) |คลังอนุรักษ์พระนคร (DCA 6371) |- |K.683 |ฐานปิรามิดด้านตะวันตก (เป็นชิ้นส่วน) |สันสกฤต |3 |សតវត្សទី១០ |BTLSH LSb 19827 |- |K.684 |ฐานปิรามิดด้านเหนือ (เสาประตู) |เขมรโบราณ |18 |សតវត្សទី១០ |คลังอนุรักษ์พระนคร (DCA 3070) |- |K.729 |ฐานปิรามิดด้านตะวันออกเฉียงเหนือ (ชิ้นส่วน 9 ชิ้น) |เขมรโบราณ |ไม่ทราบ |សតវត្សទី១០ |ไม่ทราบ |- |K.285 |พนมบาแคง |[[ភាសាខ្មែរសម័យកណ្តាល|เขมรสมัยกลาง]] |31 + 16 |មហាសករាជ១៥០៥ (១៥៨៣) |พิพิธภัณฑ์ชาติพันธุ์วิทยา กรุงเบอร์ลิน |- |K.465 |อาคารหลังเล็ก E ด้านใต้ |เขมรสมัยกลาง |26 |មហាសករាជ១០៥ (១៥៨៣) |ที่ตั้งเดิม |- |K.1157 |ใกล้โคปุระด้านตะวันออก (ศิลาชำรุด) |ไม่ทราบ |ไม่ทราบ |ไม่ทราบ |ที่ตั้งเดิม |- |K.1081 |พนมบาแคง |[[ភាសាអារ៉ាប់|อาหรับ]] |4 |สมัยใหม่ |พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติกัมพูชา (ka 513) |- |K.1299 |เนินดินทางตะวันตกของพนมบาแคง (แผ่นยันต์ 7 ชิ้น) |มีตัวอักษรเพียงไม่กี่ตัว | - |សតវត្សទី១០ |คลังอนุรักษ์พระนคร (DCA 1066) |- |K.1357 |มุมตะวันออกเฉียงใต้ เชิงฐานปิรามิด (ร่องขุดค้นที่ 17 ของกองทุนอนุสรณ์สถานโลก) |เขมรโบราณ |3 |សតវត្សទី១០ |สำนักงานกองทุนอนุสรณ์สถานโลก เสียมราฐ |} == សិលាចារឹកពីរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ (K..៤៦៤ និង K..៥៥៨) == លោក ហ្សឺដេស បានរាយការណ៍នៅក្នុង នៅឆ្នាំ ១៩១១ {{Lang|fr|Jean de Mecquenem}} សិលាចារឹកមួយដែលត្រូវបានរក្សាទុកយ៉ាងល្អត្រូវបានគេរកឃើញនៅលើបង្គោលទ្វារខាងកើតនៃទ្វារខាងជើងនៅក្នុងប៉មធំនៃប្រាសាទភ្នំបាខែង។ វាមាន ១៥ បន្ទាត់ ដោយ ២ ជាភាសាសំស្ក្រឹត និង ១៣ ជាភាសាខ្មែរ។ រាយការណ៍ពីសកម្មភាពរបស់ [[សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស|សាលាបារាំងចុងបូព៌ា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩១២ រាយការណ៍ថា ដឺម៉ាញ៉ាំ បានរកឃើញសិលាចារឹកថ្មីពីរនៅអង្គរ មួយនៅភ្នំបាខែង និងមួយទៀតនៅអគារ [[ប្រាសាទឃ្លាំង|ឃ្លាំង]] ហើយសិលាចារឹកទីមួយ ដែលលោកហ្សឺដេស បានបកប្រែ បានកំណត់អត្តសញ្ញាណយ៉ាងច្បាស់លាស់ថា ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ព្រះបាទយសោវរ្ម័ន ជាអ្នកសាងសង់។ប្រាសាទភ្នំបាខែង ភាសាសំស្ក្រឹតបានលើកឡើងអំពីព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ ដែលជាបុត្ររបស់ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័ន ដែលបានឡើងសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ៨៩០។ ភាសាខ្មែរបានចែងថា នៅក្នុងមហាសករាជ ៨៩០ [[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥]] បានចេញព្រះរាជក្រឹត្យមួយដល់ ព្រះកម្រតេងអញ រាជកុលមហាមន្ត្រីចតុរាចារ្យ និងម្រតាញស្រីលក្ស្មី ដើម្បីចម្លងបញ្ជីព្រះរាជក្រឹត្យរបស់ [[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១]] បន្ទាប់មកដោយបញ្ជីឈ្មោះអ្នកដែលបានថ្វាយអំណោយដល់ព្រះកម្រតេងអញស្រីយសោធរេស្វរៈ ពីភូមិឧត្យាន ក្នុងតំបន់បុរន្ទ្របុរៈ។ ហ្សឺដេសចង្អុលបង្ហាញថា អត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនផ្តល់ព័ត៌មានថ្មីទេ ព្រោះការឡើងសោយរាជ្យរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ ក្នុងឆ្នាំ៨៩០ ត្រូវបានគេដឹងរួចហើយ ប៉ុន្តែអត្ថបទខ្មែរដាក់ឈ្មោះប្រាសាទថា "យសោធរេស្វរៈ" ដែលបង្ហាញថាវាជាប្រាសាទព្រះសិវៈ។ ហើយនៅពេលប្រៀបធៀបទៅនឹងរចនាសម្ព័ន្ធផ្សេងទៀតរបស់ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ១ ដែលព្រះនាមចាប់ផ្តើមដោយអក្សរ "យសោធរ" ដូចជា [[យសោធរបុរៈ]] វាទំនងជាស្នាដៃរបស់ព្រះអង្គ។ [[ល្វីស៍ ហ្វ៊ីណូត៍|លោក Luis Fino]] បានបោះពុម្ពសិលាចារឹក K.558 ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩២៥ ក្នុងអំឡុងពេលជីកកកាយក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់ [[ហង់រី ម៉ាហ្សាល់|Henri Marshall]] ភាគច្រើនបានរសាត់បាត់ទៅហើយ ប៉ុន្តែនៅសល់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបង្ហាញថាវាជាច្បាប់ចម្លងនៃ K.464 ដែលខុសគ្នាតែនៅក្នុងបញ្ជីអ្នកបម្រើមកពីភូមិមួយផ្សេងទៀត គឺភូមិត្បល ក្នុងស្រុកជេង... == សិលាចារឹកទាក់ទងនឹងការជួសជុលព្រះពុទ្ធរូប (K.465 និង K.285) == សិលាចារឹកទាំងពីរនេះ ដែលសរសេរជា [[ភាសាខ្មែរសម័យកណ្តាល|ភាសាខ្មែរកណ្តាល]] ដូចគ្នា មានកាលបរិច្ឆេទនៅឆ្នាំ ១៥០៥ មហាសក្ការៈ (១៥៨៣ គ.ស)។ [[ឃឹន សុខ|គឹន សុខ]] បានបោះពុម្ពអត្ថបទចម្លង និងការបកប្រែនៅក្នុងអត្ថបទ "Deux inscriptions tardives du Phnom Bàkhèn, K 465 et K 285" នៅក្នុង ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient,'' Volume 65 (1978) ដោយកត់សម្គាល់ថា សិលាចារឹកទាំងនេះផ្តល់ព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រមានប្រយោជន៍នៅក្នុងយុគសម័យនៃកង្វះខាតព័ត៌មាន។ === ការរកឃើញនេះ === ច្បាប់ចម្លងនៃសិលាចារឹក K.465 ត្រូវបានធ្វើឡើង និងចម្លងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ ហើយត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំឆ១៩២៥ 1925 នៅក្នុងប៉មឥដ្ឋតូចមួយនៅគល់ខាងកើតនៃពីរ៉ាមីតហ្សឺដេសCedès ហៅថា "អគារតូច E នៅផ្នែកខាងត្បូង" សិលាចារឹកមួយត្រូវបានឆ្លាក់នៅម្ខាងនៃបន្ទះថ្មមួ៨ភាគ 8 នៃ Inscriptions du Cambodge ។ ១៩២៥ វាហាក់ដូចជាត្រូវបានគេប្រើជាមូលដ្ឋានសម្រាប់រូបសំណាកព្រះពុទ្ធ។ សិលាចារឹក K.285 បច្ចុប្បន្នត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរជនជាតិវិទ្យានៅទីក្រុងប៊ែរឡាំង ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ហា។ ស្តូនណឺរ ( {{Lang|de|H. Stönner}} ) បានបញ្ជាក់ថា សិលាចារឹកនេះត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ជុំវិញ [[ប្រាសាទបាយ័ន]] ប៉ុន្តែលោក Ghyn Suk ចាត់ទុកថារឿងនេះមិនទំនងទេ ដោយសារ [[អេធៀន អៃម៉ូនីញ៉េរ៍|លោក Étienne Aymonier]] បានពិពណ៌នាអំពីសិលាចារឹកនៅក្នុងសៀវភៅ ''Le Cambodge'' ភាគទី ៣ ថាត្រូវបានគេឃើញនៅលើកំពូលភ្នំបាខែង (ប៉ុន្តែមិនបានបញ្ជាក់ពីទីតាំងពិតប្រាកដ)។ ប្រសិនបើវាត្រូវបានគេរកឃើញនៅជិតប្រាសាទបាយ័ន វានឹងត្រូវបានដឹកជញ្ជូនទៅទីនោះ ព្រោះវាជាទីតាំងនៃលំនៅដ្ឋានរបស់អ្នកអភិរក្ស ហើយប្រហែលជាត្រូវបានដឹកទៅកាន់ទីក្រុងប៊ែរឡាំងដោយអ្នកធ្វើដំណើរពីទីនោះ។ សិលាចារឹក K.285 គឺជាថ្មសំប៉ែតតូចមួយធ្វើពីថ្មភក់ទន់ខ្លាំង មានកម្ពស់ ០.៧៧៥ ម៉ែត្រ ទទឹង ០.៣៥ ម៉ែត្រ និងកម្រាស់ ០.១៣ ម៉ែត្រ។ ផ្នែកខាងលើត្រូវបានឆ្លាក់ជារូបព្រះពុទ្ធមួយអង្គគង់លើបល្ល័ង្កពីរជាន់ ដែលមានក្រណាត់រុំពីស្មាស្តាំរបស់ព្រះអង្គចុះមកចំហៀងខាងឆ្វេងរបស់ព្រះអង្គ។ សិលាចារឹកនេះមានបន្ទាត់ចំនួន ៣១ នៅខាងមុខ និងបន្ទាត់ចំនួន ១៦ នៅចំហៀង។ Aemonier យល់ថាបន្ទាត់នៅចំហៀងគឺជាការបន្តនៃបន្ទាត់នៅខាងមុខ ប៉ុន្តែ Ghyn Sukh បាននិយាយថា វាជាការបន្តនៃខ្លឹមសារពីខាងមុខដូចធម្មតា។ K.285 ងាយស្រួលអានជាង K.465 ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការបំពេញពាក្យជាច្រើនដែលមិនអាចអានបាននៅក្នុង K.465។ Ghyn Sukh ជឿថាសិប្បករដូចគ្នាបានឆ្លាក់សិលាចារឹកទាំងពីរ ព្រោះលេខ អក្សរ និងពាក្យដែលសរសេរខុសគឺដូចគ្នា។ === អត្ថបទ === សិលាចារឹកនេះចាប់ផ្តើមដោយពរជ័យ "សុភមស្តុ" បន្ទាប់មកដោយកាលបរិច្ឆេទ មហាសករាជមហាសករាជ ១៥មមែ១ ៥មមែ ដែលជាថ្ងៃអាទទី៨រូថកើតមី ខែចេត្រ ដែល Roger Villarreal បានគណនាថាជាថ្ងៃអាទិត្យ ខែមិថុនាឆ្នាំ ែមចា។រ្យ ១៥៨៣ អត្ថបទនេះចែងថា ព្រះសង្ឃមួយអង្គដែលមានងារជា សម្តេចព្រះសង្ឃរាជមុនីបពិត្រ បានមកសាងសង់សិលាចារឹកមួយនៅលើភ្នំបាខែង។ ដោយទតឃើញព្រះពុទ្ធរូបចាស់ៗ ខូចៗ ព្រះអង្គបានជួសជុល លាបពណ៌ក្រហមឆ្អៅ និងស្រោបមាស សរុបចំនួន ២៦ អង្គ។ មុននោះ ព្រះអង្គបានជួសជុលព្រះពុទ្ធរូបដែលខូចចំនួន ៥០ អង្គនៅលើភ្នំរាជទ្រព្យ និងបានថ្វាយបដាព្រះពុទ្ធសាសនាដែលពណ៌នាអំពី ត្រៃភូមិ ដែលទាក់ទងនឹងព្រះពុទ្ធរូបផ្អៀងប្រវែង ៦ វ៉ា និងប្រាសាទនៅទីនោះ។ (គឹន សុខ កត់សម្គាល់ថា ប្រយោគនេះមិនច្បាស់លាស់ទេ។ វាអាចមានន័យថា ព្រះពុទ្ធរូប និងប្រាសាទគឺជាអំណោយ ឬអំណោយដែលទទួលបាន។) លោក គឹន សុខ បានរៀបរាប់ថា ភ្នំរាជទ្រព្យភ្នំ គឺជាឈ្មោះភ្នំមួយ ដែលគេស្គាល់ថា [[ឧដុង្គមានជ័យ|ឧត្តុង្គ]] ដែលមានទីតាំងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រ ភាគខាងជើងនៃ [[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]] ។ កាលប្បវត្តិកម្ពុជា បានរៀបរាប់ថា ក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កជាមួយព្រះនាងកាន [[បរមរាជាទី២|ព្រះ្ាស់ចន្ទ]] បានឆ្លងកាត់ភ្នំនេះ។ នៅយប់ព្រះច័ន្ទពេញវង់ ក្នុងខែកត្តិក ព្រះអង្គបានឃើញពន្លឺមួយ រំកិលទៅទិសខាងកើត ហើយបានស្បថថា ប្រសិនបើព្រះអង្គបកស្រាយប្រផ្នូលបានត្រឹមត្រូវ ព្រះអង្គនឹងសាងសង់ប្រាសាទមួយនៅលើភ្នំ។ បន្ទាប់ពីឡើងគ្រងរាជ្យ ព្រះអង្គបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់ព្រះពុទ្ធរូបមួយអង្គ ដែលមានកម្ពស់ ១៨ ហត្ថ ដែលមានព្រះនាមថា ព្រះពុទ្ធអដ្ឋរស្ស នៅលើកំពូលខាងត្បូង និងវិហារមួយ ព្រះពុទ្ធរូបមួយអង្គ ទ្រង់ផ្អៀង និងរូបព្រះអរហន្តនៅលើកំពូលខាងកើត។ សុខ រកមិនឃើញហេតុផលណាមួយដើម្បីសង្ស័យលើកំណត់ហេតុនៃកាលប្បវត្តិនោះទេ ហើយសិលាចារឹកនេះបញ្ជាក់ថា វិហារ និងព្រះពុទ្ធរូប មានមុន ្នាំ១៥៨៣ ។ សិលាចារឹកនេះបញ្ចប់ដោយការអធិស្ឋានទាក់ទងនឹងព្រះសង្ឃ និងប្រជាជន ដោយសុំឱ្យអ្នកដែលឃើញទីតាំងសាសនាដែលទ្រុឌទ្រោមនេះជួយជួសជុលវាឡើងវិញ ដើម្បីឱ្យវាអាចរីកចម្រើនបានរយៈពេលប្រាំពាន់ឆ្នាំ។ សិលាចារឹកនេះបញ្ចប់នៅចំកណ្តាលប្រយោគ ដែលលោក យល់ថាគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល ព្រោះវាជាសិលាចារឹកដែលនិយាយអំពីការដំឡើងបន្ទះថ្ម។ === ទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រ === លោក ឃៀន សុខ បានសង្កេតឃើញថា សិលាចារឹក K.465 ផ្តល់នូវព័ត៌មានថ្មីដែលអាចប្រើដើម្បីផ្ទៀងផ្ទាត់ ឬច្រានចោលកាលបរិច្ឆេទគួរឱ្យសង្ស័យនៅក្នុងពង្សាវតារ។ ការអធិស្ឋានសុំឱ្យព្រះរាជបុត្រាឡើងសោយរាជ្យត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទថ្ងៃទី ១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៥៨៣ បង្ហាញថា ព្រះរាជមុនីមិននៅខាងប្អូនប្រុសរបស់ព្រះមហាក្សត្រទេ ហើយអាចបង្ហាញថា ព្រះមហាក្សត្របានធ្វើការសម្រេចចិត្តរួចហើយទាក់ទងនឹងអ្នកស្នងរាជ្យនៅពេលនោះ ហើយព្រះរាជមុនីក៏បានជ្រាបអំពីរឿងនេះដែរ។ សិលាចារឹកនេះក៏បង្ហាញផងដែរថា ទីក្រុងលង្វែកមិនទាន់ដួលរលំនៅឆ្នាំនោះនៅឡើយទេ។ ១៥៨៣ យោងតាមពង្សាវតារមួយចំនួន ដែលក្រោយមក Bernard-Philippe Grolier បានលុបចោលដោយសារហេតុផលផ្សេងទៀត។ == សិលាចារឹកភាសាអារ៉ាប់ (K.1081) == នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការរុះរើជញ្ជាំងថ្មដែលបានបិទច្រកចូលទៅកាន់ទីសក្ការៈសំខាន់នៃប្រាសាទភ្នំបាខែង សិលាចារឹកតូចមួយដែលមានកម្ពស់ ០.៣៧ម៉ែត្រ និងទទឹង ០.២៧ម៉ែត្រ ត្រូវបានគេរកឃើញ។ វាមាន អក្សរអារ៉ាប់ ចំនួនបួនជួរ ហើយបច្ចុប្បន្នត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា (ka . 513) ។ {{Lang|fr|Gabriel Ferrand}} (អាចអានបានថា បន្ទាត់ទីមួយគឺ Basmalah "ក្នុងនាមអល់ឡោះ ដ៏មានព្រះហឫទ័យមេត្តាករុណាបំផុត"។ បន្ទាត់ទីពីរគឺ Shahada "គ្មានព្រះណាក្រៅពីអល់ឡោះទេ ហើយ មហាំម៉ាត់ គឺជាអ្នកនាំសាររបស់អល់ឡោះ"។ បន្ទាត់ទីបីគឺដោយ {{Lang|fr|Maurice Gaudefroy-Demombynes}} [[มอริส โกดฟรัว-เดอมงบีน|)]] វាត្រូវបានកំណត់ថាជាខទី ១៣ នៃជំពូកទី ៦១ នៃ [[គម្ពី គួរអាន|គម្ពីរកូរ៉ាន]] ៖ «ជំនួយពីអល់ឡោះ និងជ័យជម្នះដ៏ជិតមកដល់ ហើយចូរប្រាប់ដំណឹងល្អដល់អ្នកជឿ»។ បន្ទាត់ទីបួនគឺមិនអាចអានបាន។ ហ្វ្រែង បានរកឃើញថាអក្សរនោះស្រស់ស្អាត និងថ្មីស្រឡាង។ ជាងឆ្លាក់ហាក់ដូចជាមិនចេះអក្សរអារ៉ាប់ទេ។ វាទំនងជាសិប្បករក្នុងស្រុកម្នាក់ដែលបានចម្លងវាពីគំរូដែលបានរៀន។ == សិលាចារឹកផ្សេងទៀត == * K.683 បំណែកសិលាចារឹកភាសាសំស្ក្រឹតចំនួនបីបន្ទាត់ ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅត្រង់គល់នៃផ្នែកខាងលិចនៃសំណង់រាងពីរ៉ាមីត។ * K.684 សិលាចារឹកភាសាខ្មែរបុរាណចំនួន ១៨ បន្ទាត់ នៅលើសសរទ្វារមួយ ត្រូវបានរកឃើញដោយលោក Henri Marshall នៅថ្ងៃទី ៦ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៣១ នៅក្នុងគំនរដីមួយនៅត្រង់ជើងនៃសំណង់រាងពីរ៉ាមីតខាងជើង ក្បែរជើងនៃរូបបដិមាណាមួយ ដែលជាសំណល់នៃសំណង់តូចមួយបានបាក់រលំ។ លោក Cœdès បានចុះផ្សាយសិលាចារឹកនេះនៅក្នុង... ''Inscriptions du Cambodgeភាគទី ៤ រៀបរាប់អំពីការទិញដីពីអ្នកបម្រើនៃទេពមួយអង្គដែលមាននាមថា «វនកន្តាល» (Vana Kantal) — ដែល ហ្សឺដេស បានកំណត់ថាជាឈ្មោះដើមរបស់ភ្នំបាខែង — ហើយកំណត់កាលបរិច្ឆេទនៃហេតុការណ៍នេះថា មិនមុនសតវត្សរ៍ទី ១០ នៃគ.ស. នោះទេ។'' * K.729 ''Inscriptions du Cambodge'' ភាគទី ៨ បង្ហាញថាវាស្ថិតនៅទីក្រុងហាណូយ។ * K.1157សិលាចារឹកថ្មភក់ដែលខូចខាត ត្រូវបានរកឃើញនៅជិតគោបុរៈខាងកើត។ * K.1299ផ្ទាំងថ្មភក់ចំនួនប្រាំពីរដែលមានសិលាចារឹកអក្សរមួយចំនួនតូច ត្រូវបានរកឃើញនៅលើទួលមួយនៅខាងលិចភ្នំបាខែង។ * K.1357 [[กองทุนอนุสรณ์สถานโลก]] ({{Lang|en|World Monuments Fund}}) == មើលបន្ថែម == * [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] * សិលាចារឹកនៅវត្តរំលក * [[សិលាចារឹកសម័យកណ្តាលនៅអង្គរវត្ត|សិលាចារឹកថ្មសម័យទំនើបនៅអង្គរវត្ត]] == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 5itb62d4ad9mxsta76c0g360ynnckrt 342884 342883 2026-11-11T08:21:32Z Abong12345 53603 /* បញ្ជីសិលាចារឹកដែលបានរកឃើញ */ 342884 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកប្រាសាទភ្នំបាខែង''' គឺជាក្រុមសិលាចារឹកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ និងជុំវិញ [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា។]] ពួកវាមានលេខចុះបញ្ជីជាច្រើន។ សិលាចារឹកចាស់បំផុតគឺ '''K.464''' និង '''K.558''' ចុះកាលបរិច្ឆេទ [[មហាសករាជ]] ៨៩០ (គ.ស. ៩៦៨) ដែលជាព្រះរាជក្រឹត្យរបស់ [[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ១]] ស្តីពីអ្នកបម្រើនៃព្រះអាទិទេពនៃប្រាសាទ ហើយបង្ហាញថាព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ ជាអ្នកសាងសង់ប្រាសាទ។ សិលាចារឹក '''K.465''' និង '''K.285''' ចុះកាលបរិច្ឆេទមហាសក្ការៈ ១៥០៥ (គ.ស. ១៥៨៣) កត់ត្រាការជួសជុលរូបព្រះពុទ្ធនៅលើភ្នំបាខែង។ និង '''K.1081''' ត្រូវបានចារឹកជាអក្សរអារ៉ាប់។ [[ឃឹន សុខ|ជឹន សុខ]] សរសេរថា ភ្នំបាខែងបានផ្តល់សិលាចារឹកជាច្រើន។ ក្នុងចំណោមនេះ សិលាចារឹកបីគឺជាសិលាចារឹកក្រោយអង្គរយ៉ាងច្បាស់។ == បញ្ជីសិលាចារឹកដែលបានរកឃើញ == ទិន្នន័យនៅក្នុងតារាងនេះគឺផ្អែកលើកំណត់ត្រា CIK ។ វាលអាយុដែលបានចង្អុលបង្ហាញនៅក្នុងកំណត់ត្រាគឺជាសតវត្សនៃសម័យមហាសករាជទី ៩ ត្រូវគ្នានឹងប្រហែលឆ្នាំ៨៧៨-៩៧៧ នៃគ.ស។ {| class="wikitable" !លេខ !បានរកឃើញទីតាំង !ភាសា !ចំនួនបន្ទាត់ !អាយុ !ទីតាំងបច្ចុប្បន្ន |- |K.464 |ទ្វារនៃប្រាង្គកណ្ដាល |សំស្ក្រឹតនិងខ្មែរ |2 + 13 |មហាសករាជ៨៩០ (៩៦៨) |ទីតាំងដើម |- |K.558 |ជ្រុងឦសាននៃជាន់ខាងលើ (ជាបំណែកៗ) |សំស្ក្រឹត និង ខ្មែរ |11¾ + 3¼ |មហាសករាជ៨៩០ (៩៦៨) |ឃ្លាំងរក្សាទុកវត្ថុសម្រាប់អភិរក្សអង្គរ (DCA 6371) |- |K.683 |ផ្នែកខាងក្រោមនៃជ្រុងខាងលិចនៃប្រាង្គ (ជាបំណែកៗ) |សំស្ក្រឹត |3 |សតវត្សទី១០ |BTLSH LSb 19827 |- |K.684 |មូលដ្ឋានពីប្រាង្គខាងជើង (សសរច្រកទ្វារ) |ខ្មែរ |18 |សតវត្សទី១០ |ឃ្លាំងរក្សាទុកវត្ថុសម្រាប់អភិរក្សអង្គរ (DCA 3070) |- |K.729 |គល់ពីប្រាង្គផ្នែកឦសាន (បំណែកចំនួន ៩) |ខ្មែរ |មិនដឹង |សតវត្សទី១០ |មិនដឹង |- |K.285 |ភ្នំបាខែង |ខ្មែរ |31 + 16 |មហាសករាជ១៥០៥ (១៥៨៣) |សារមន្ទីរជាតិពន្ធុវិទ្យានៃទីក្រុងប៊ែរឡាំង |- |K.465 |ប្រាង្គតូច E ផ្នែកខាងត្បូង |ខ្មែរ |26 |មហាសករាជ១០៥ (១៥៨៣) |ទីតាំងដើម |- |K.1157 |នៅជិតគោបុរៈខាងកើត (ថ្មដែលខូចខាត) |មិនដឹង |មិនដឹង |មិនដឹង |ទីតាំងដើម |- |K.1081 |ភ្នំបាខែង |អារ៉ាប់ |4 |សម័យទំនើប |[[សារមន្ទីរជាតិ|សារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា]] (ka 513) |- |K.1299 |ទួលនៅខាងលិចភ្នំបាខែង (បន្ទះលោហៈមានចារឹកចំនួន ៧) |មានអក្សរតែពីរបីប៉ុណ្ណោះ | - |សតវត្សទី១០ |ឃ្លាំងរក្សាទុកវត្ថុសម្រាប់អភិរក្សអង្គរ (DCA 1066) |- |K.1357 |ជ្រុងអាគ្នេយ៍ នៅត្រង់គល់នៃសំណង់រាងពីរ៉ាមីត (រណ្តៅកំណាយទី ១៧, មូលនិធិបូជនីយដ្ឋានពិភពលោក) |ខ្មែរ |3 |សតវត្សទី១០ |ការិយាល័យរបស់មូលនិធិប្រាសាទពិភពលោក (World Monuments Fund - WMF) ប្រចាំនៅខេត្តសៀមរាប |} == សិលាចារឹកពីរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ (K..៤៦៤ និង K..៥៥៨) == លោក ហ្សឺដេស បានរាយការណ៍នៅក្នុង នៅឆ្នាំ ១៩១១ {{Lang|fr|Jean de Mecquenem}} សិលាចារឹកមួយដែលត្រូវបានរក្សាទុកយ៉ាងល្អត្រូវបានគេរកឃើញនៅលើបង្គោលទ្វារខាងកើតនៃទ្វារខាងជើងនៅក្នុងប៉មធំនៃប្រាសាទភ្នំបាខែង។ វាមាន ១៥ បន្ទាត់ ដោយ ២ ជាភាសាសំស្ក្រឹត និង ១៣ ជាភាសាខ្មែរ។ រាយការណ៍ពីសកម្មភាពរបស់ [[សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស|សាលាបារាំងចុងបូព៌ា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩១២ រាយការណ៍ថា ដឺម៉ាញ៉ាំ បានរកឃើញសិលាចារឹកថ្មីពីរនៅអង្គរ មួយនៅភ្នំបាខែង និងមួយទៀតនៅអគារ [[ប្រាសាទឃ្លាំង|ឃ្លាំង]] ហើយសិលាចារឹកទីមួយ ដែលលោកហ្សឺដេស បានបកប្រែ បានកំណត់អត្តសញ្ញាណយ៉ាងច្បាស់លាស់ថា ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ព្រះបាទយសោវរ្ម័ន ជាអ្នកសាងសង់។ប្រាសាទភ្នំបាខែង ភាសាសំស្ក្រឹតបានលើកឡើងអំពីព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ ដែលជាបុត្ររបស់ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័ន ដែលបានឡើងសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ៨៩០។ ភាសាខ្មែរបានចែងថា នៅក្នុងមហាសករាជ ៨៩០ [[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥]] បានចេញព្រះរាជក្រឹត្យមួយដល់ ព្រះកម្រតេងអញ រាជកុលមហាមន្ត្រីចតុរាចារ្យ និងម្រតាញស្រីលក្ស្មី ដើម្បីចម្លងបញ្ជីព្រះរាជក្រឹត្យរបស់ [[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១]] បន្ទាប់មកដោយបញ្ជីឈ្មោះអ្នកដែលបានថ្វាយអំណោយដល់ព្រះកម្រតេងអញស្រីយសោធរេស្វរៈ ពីភូមិឧត្យាន ក្នុងតំបន់បុរន្ទ្របុរៈ។ ហ្សឺដេសចង្អុលបង្ហាញថា អត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនផ្តល់ព័ត៌មានថ្មីទេ ព្រោះការឡើងសោយរាជ្យរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ ក្នុងឆ្នាំ៨៩០ ត្រូវបានគេដឹងរួចហើយ ប៉ុន្តែអត្ថបទខ្មែរដាក់ឈ្មោះប្រាសាទថា "យសោធរេស្វរៈ" ដែលបង្ហាញថាវាជាប្រាសាទព្រះសិវៈ។ ហើយនៅពេលប្រៀបធៀបទៅនឹងរចនាសម្ព័ន្ធផ្សេងទៀតរបស់ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ១ ដែលព្រះនាមចាប់ផ្តើមដោយអក្សរ "យសោធរ" ដូចជា [[យសោធរបុរៈ]] វាទំនងជាស្នាដៃរបស់ព្រះអង្គ។ [[ល្វីស៍ ហ្វ៊ីណូត៍|លោក Luis Fino]] បានបោះពុម្ពសិលាចារឹក K.558 ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩២៥ ក្នុងអំឡុងពេលជីកកកាយក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់ [[ហង់រី ម៉ាហ្សាល់|Henri Marshall]] ភាគច្រើនបានរសាត់បាត់ទៅហើយ ប៉ុន្តែនៅសល់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបង្ហាញថាវាជាច្បាប់ចម្លងនៃ K.464 ដែលខុសគ្នាតែនៅក្នុងបញ្ជីអ្នកបម្រើមកពីភូមិមួយផ្សេងទៀត គឺភូមិត្បល ក្នុងស្រុកជេង... == សិលាចារឹកទាក់ទងនឹងការជួសជុលព្រះពុទ្ធរូប (K.465 និង K.285) == សិលាចារឹកទាំងពីរនេះ ដែលសរសេរជា [[ភាសាខ្មែរសម័យកណ្តាល|ភាសាខ្មែរកណ្តាល]] ដូចគ្នា មានកាលបរិច្ឆេទនៅឆ្នាំ ១៥០៥ មហាសក្ការៈ (១៥៨៣ គ.ស)។ [[ឃឹន សុខ|គឹន សុខ]] បានបោះពុម្ពអត្ថបទចម្លង និងការបកប្រែនៅក្នុងអត្ថបទ "Deux inscriptions tardives du Phnom Bàkhèn, K 465 et K 285" នៅក្នុង ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient,'' Volume 65 (1978) ដោយកត់សម្គាល់ថា សិលាចារឹកទាំងនេះផ្តល់ព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រមានប្រយោជន៍នៅក្នុងយុគសម័យនៃកង្វះខាតព័ត៌មាន។ === ការរកឃើញនេះ === ច្បាប់ចម្លងនៃសិលាចារឹក K.465 ត្រូវបានធ្វើឡើង និងចម្លងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ ហើយត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំឆ១៩២៥ 1925 នៅក្នុងប៉មឥដ្ឋតូចមួយនៅគល់ខាងកើតនៃពីរ៉ាមីតហ្សឺដេសCedès ហៅថា "អគារតូច E នៅផ្នែកខាងត្បូង" សិលាចារឹកមួយត្រូវបានឆ្លាក់នៅម្ខាងនៃបន្ទះថ្មមួ៨ភាគ 8 នៃ Inscriptions du Cambodge ។ ១៩២៥ វាហាក់ដូចជាត្រូវបានគេប្រើជាមូលដ្ឋានសម្រាប់រូបសំណាកព្រះពុទ្ធ។ សិលាចារឹក K.285 បច្ចុប្បន្នត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរជនជាតិវិទ្យានៅទីក្រុងប៊ែរឡាំង ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ហា។ ស្តូនណឺរ ( {{Lang|de|H. Stönner}} ) បានបញ្ជាក់ថា សិលាចារឹកនេះត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ជុំវិញ [[ប្រាសាទបាយ័ន]] ប៉ុន្តែលោក Ghyn Suk ចាត់ទុកថារឿងនេះមិនទំនងទេ ដោយសារ [[អេធៀន អៃម៉ូនីញ៉េរ៍|លោក Étienne Aymonier]] បានពិពណ៌នាអំពីសិលាចារឹកនៅក្នុងសៀវភៅ ''Le Cambodge'' ភាគទី ៣ ថាត្រូវបានគេឃើញនៅលើកំពូលភ្នំបាខែង (ប៉ុន្តែមិនបានបញ្ជាក់ពីទីតាំងពិតប្រាកដ)។ ប្រសិនបើវាត្រូវបានគេរកឃើញនៅជិតប្រាសាទបាយ័ន វានឹងត្រូវបានដឹកជញ្ជូនទៅទីនោះ ព្រោះវាជាទីតាំងនៃលំនៅដ្ឋានរបស់អ្នកអភិរក្ស ហើយប្រហែលជាត្រូវបានដឹកទៅកាន់ទីក្រុងប៊ែរឡាំងដោយអ្នកធ្វើដំណើរពីទីនោះ។ សិលាចារឹក K.285 គឺជាថ្មសំប៉ែតតូចមួយធ្វើពីថ្មភក់ទន់ខ្លាំង មានកម្ពស់ ០.៧៧៥ ម៉ែត្រ ទទឹង ០.៣៥ ម៉ែត្រ និងកម្រាស់ ០.១៣ ម៉ែត្រ។ ផ្នែកខាងលើត្រូវបានឆ្លាក់ជារូបព្រះពុទ្ធមួយអង្គគង់លើបល្ល័ង្កពីរជាន់ ដែលមានក្រណាត់រុំពីស្មាស្តាំរបស់ព្រះអង្គចុះមកចំហៀងខាងឆ្វេងរបស់ព្រះអង្គ។ សិលាចារឹកនេះមានបន្ទាត់ចំនួន ៣១ នៅខាងមុខ និងបន្ទាត់ចំនួន ១៦ នៅចំហៀង។ Aemonier យល់ថាបន្ទាត់នៅចំហៀងគឺជាការបន្តនៃបន្ទាត់នៅខាងមុខ ប៉ុន្តែ Ghyn Sukh បាននិយាយថា វាជាការបន្តនៃខ្លឹមសារពីខាងមុខដូចធម្មតា។ K.285 ងាយស្រួលអានជាង K.465 ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការបំពេញពាក្យជាច្រើនដែលមិនអាចអានបាននៅក្នុង K.465។ Ghyn Sukh ជឿថាសិប្បករដូចគ្នាបានឆ្លាក់សិលាចារឹកទាំងពីរ ព្រោះលេខ អក្សរ និងពាក្យដែលសរសេរខុសគឺដូចគ្នា។ === អត្ថបទ === សិលាចារឹកនេះចាប់ផ្តើមដោយពរជ័យ "សុភមស្តុ" បន្ទាប់មកដោយកាលបរិច្ឆេទ មហាសករាជមហាសករាជ ១៥មមែ១ ៥មមែ ដែលជាថ្ងៃអាទទី៨រូថកើតមី ខែចេត្រ ដែល Roger Villarreal បានគណនាថាជាថ្ងៃអាទិត្យ ខែមិថុនាឆ្នាំ ែមចា។រ្យ ១៥៨៣ អត្ថបទនេះចែងថា ព្រះសង្ឃមួយអង្គដែលមានងារជា សម្តេចព្រះសង្ឃរាជមុនីបពិត្រ បានមកសាងសង់សិលាចារឹកមួយនៅលើភ្នំបាខែង។ ដោយទតឃើញព្រះពុទ្ធរូបចាស់ៗ ខូចៗ ព្រះអង្គបានជួសជុល លាបពណ៌ក្រហមឆ្អៅ និងស្រោបមាស សរុបចំនួន ២៦ អង្គ។ មុននោះ ព្រះអង្គបានជួសជុលព្រះពុទ្ធរូបដែលខូចចំនួន ៥០ អង្គនៅលើភ្នំរាជទ្រព្យ និងបានថ្វាយបដាព្រះពុទ្ធសាសនាដែលពណ៌នាអំពី ត្រៃភូមិ ដែលទាក់ទងនឹងព្រះពុទ្ធរូបផ្អៀងប្រវែង ៦ វ៉ា និងប្រាសាទនៅទីនោះ។ (គឹន សុខ កត់សម្គាល់ថា ប្រយោគនេះមិនច្បាស់លាស់ទេ។ វាអាចមានន័យថា ព្រះពុទ្ធរូប និងប្រាសាទគឺជាអំណោយ ឬអំណោយដែលទទួលបាន។) លោក គឹន សុខ បានរៀបរាប់ថា ភ្នំរាជទ្រព្យភ្នំ គឺជាឈ្មោះភ្នំមួយ ដែលគេស្គាល់ថា [[ឧដុង្គមានជ័យ|ឧត្តុង្គ]] ដែលមានទីតាំងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រ ភាគខាងជើងនៃ [[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]] ។ កាលប្បវត្តិកម្ពុជា បានរៀបរាប់ថា ក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កជាមួយព្រះនាងកាន [[បរមរាជាទី២|ព្រះ្ាស់ចន្ទ]] បានឆ្លងកាត់ភ្នំនេះ។ នៅយប់ព្រះច័ន្ទពេញវង់ ក្នុងខែកត្តិក ព្រះអង្គបានឃើញពន្លឺមួយ រំកិលទៅទិសខាងកើត ហើយបានស្បថថា ប្រសិនបើព្រះអង្គបកស្រាយប្រផ្នូលបានត្រឹមត្រូវ ព្រះអង្គនឹងសាងសង់ប្រាសាទមួយនៅលើភ្នំ។ បន្ទាប់ពីឡើងគ្រងរាជ្យ ព្រះអង្គបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់ព្រះពុទ្ធរូបមួយអង្គ ដែលមានកម្ពស់ ១៨ ហត្ថ ដែលមានព្រះនាមថា ព្រះពុទ្ធអដ្ឋរស្ស នៅលើកំពូលខាងត្បូង និងវិហារមួយ ព្រះពុទ្ធរូបមួយអង្គ ទ្រង់ផ្អៀង និងរូបព្រះអរហន្តនៅលើកំពូលខាងកើត។ សុខ រកមិនឃើញហេតុផលណាមួយដើម្បីសង្ស័យលើកំណត់ហេតុនៃកាលប្បវត្តិនោះទេ ហើយសិលាចារឹកនេះបញ្ជាក់ថា វិហារ និងព្រះពុទ្ធរូប មានមុន ្នាំ១៥៨៣ ។ សិលាចារឹកនេះបញ្ចប់ដោយការអធិស្ឋានទាក់ទងនឹងព្រះសង្ឃ និងប្រជាជន ដោយសុំឱ្យអ្នកដែលឃើញទីតាំងសាសនាដែលទ្រុឌទ្រោមនេះជួយជួសជុលវាឡើងវិញ ដើម្បីឱ្យវាអាចរីកចម្រើនបានរយៈពេលប្រាំពាន់ឆ្នាំ។ សិលាចារឹកនេះបញ្ចប់នៅចំកណ្តាលប្រយោគ ដែលលោក យល់ថាគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល ព្រោះវាជាសិលាចារឹកដែលនិយាយអំពីការដំឡើងបន្ទះថ្ម។ === ទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រ === លោក ឃៀន សុខ បានសង្កេតឃើញថា សិលាចារឹក K.465 ផ្តល់នូវព័ត៌មានថ្មីដែលអាចប្រើដើម្បីផ្ទៀងផ្ទាត់ ឬច្រានចោលកាលបរិច្ឆេទគួរឱ្យសង្ស័យនៅក្នុងពង្សាវតារ។ ការអធិស្ឋានសុំឱ្យព្រះរាជបុត្រាឡើងសោយរាជ្យត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទថ្ងៃទី ១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៥៨៣ បង្ហាញថា ព្រះរាជមុនីមិននៅខាងប្អូនប្រុសរបស់ព្រះមហាក្សត្រទេ ហើយអាចបង្ហាញថា ព្រះមហាក្សត្របានធ្វើការសម្រេចចិត្តរួចហើយទាក់ទងនឹងអ្នកស្នងរាជ្យនៅពេលនោះ ហើយព្រះរាជមុនីក៏បានជ្រាបអំពីរឿងនេះដែរ។ សិលាចារឹកនេះក៏បង្ហាញផងដែរថា ទីក្រុងលង្វែកមិនទាន់ដួលរលំនៅឆ្នាំនោះនៅឡើយទេ។ ១៥៨៣ យោងតាមពង្សាវតារមួយចំនួន ដែលក្រោយមក Bernard-Philippe Grolier បានលុបចោលដោយសារហេតុផលផ្សេងទៀត។ == សិលាចារឹកភាសាអារ៉ាប់ (K.1081) == នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការរុះរើជញ្ជាំងថ្មដែលបានបិទច្រកចូលទៅកាន់ទីសក្ការៈសំខាន់នៃប្រាសាទភ្នំបាខែង សិលាចារឹកតូចមួយដែលមានកម្ពស់ ០.៣៧ម៉ែត្រ និងទទឹង ០.២៧ម៉ែត្រ ត្រូវបានគេរកឃើញ។ វាមាន អក្សរអារ៉ាប់ ចំនួនបួនជួរ ហើយបច្ចុប្បន្នត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា (ka . 513) ។ {{Lang|fr|Gabriel Ferrand}} (អាចអានបានថា បន្ទាត់ទីមួយគឺ Basmalah "ក្នុងនាមអល់ឡោះ ដ៏មានព្រះហឫទ័យមេត្តាករុណាបំផុត"។ បន្ទាត់ទីពីរគឺ Shahada "គ្មានព្រះណាក្រៅពីអល់ឡោះទេ ហើយ មហាំម៉ាត់ គឺជាអ្នកនាំសាររបស់អល់ឡោះ"។ បន្ទាត់ទីបីគឺដោយ {{Lang|fr|Maurice Gaudefroy-Demombynes}} [[มอริส โกดฟรัว-เดอมงบีน|)]] វាត្រូវបានកំណត់ថាជាខទី ១៣ នៃជំពូកទី ៦១ នៃ [[គម្ពី គួរអាន|គម្ពីរកូរ៉ាន]] ៖ «ជំនួយពីអល់ឡោះ និងជ័យជម្នះដ៏ជិតមកដល់ ហើយចូរប្រាប់ដំណឹងល្អដល់អ្នកជឿ»។ បន្ទាត់ទីបួនគឺមិនអាចអានបាន។ ហ្វ្រែង បានរកឃើញថាអក្សរនោះស្រស់ស្អាត និងថ្មីស្រឡាង។ ជាងឆ្លាក់ហាក់ដូចជាមិនចេះអក្សរអារ៉ាប់ទេ។ វាទំនងជាសិប្បករក្នុងស្រុកម្នាក់ដែលបានចម្លងវាពីគំរូដែលបានរៀន។ == សិលាចារឹកផ្សេងទៀត == * K.683 បំណែកសិលាចារឹកភាសាសំស្ក្រឹតចំនួនបីបន្ទាត់ ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅត្រង់គល់នៃផ្នែកខាងលិចនៃសំណង់រាងពីរ៉ាមីត។ * K.684 សិលាចារឹកភាសាខ្មែរបុរាណចំនួន ១៨ បន្ទាត់ នៅលើសសរទ្វារមួយ ត្រូវបានរកឃើញដោយលោក Henri Marshall នៅថ្ងៃទី ៦ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៣១ នៅក្នុងគំនរដីមួយនៅត្រង់ជើងនៃសំណង់រាងពីរ៉ាមីតខាងជើង ក្បែរជើងនៃរូបបដិមាណាមួយ ដែលជាសំណល់នៃសំណង់តូចមួយបានបាក់រលំ។ លោក Cœdès បានចុះផ្សាយសិលាចារឹកនេះនៅក្នុង... ''Inscriptions du Cambodgeភាគទី ៤ រៀបរាប់អំពីការទិញដីពីអ្នកបម្រើនៃទេពមួយអង្គដែលមាននាមថា «វនកន្តាល» (Vana Kantal) — ដែល ហ្សឺដេស បានកំណត់ថាជាឈ្មោះដើមរបស់ភ្នំបាខែង — ហើយកំណត់កាលបរិច្ឆេទនៃហេតុការណ៍នេះថា មិនមុនសតវត្សរ៍ទី ១០ នៃគ.ស. នោះទេ។'' * K.729 ''Inscriptions du Cambodge'' ភាគទី ៨ បង្ហាញថាវាស្ថិតនៅទីក្រុងហាណូយ។ * K.1157សិលាចារឹកថ្មភក់ដែលខូចខាត ត្រូវបានរកឃើញនៅជិតគោបុរៈខាងកើត។ * K.1299ផ្ទាំងថ្មភក់ចំនួនប្រាំពីរដែលមានសិលាចារឹកអក្សរមួយចំនួនតូច ត្រូវបានរកឃើញនៅលើទួលមួយនៅខាងលិចភ្នំបាខែង។ * K.1357 [[กองทุนอนุสรณ์สถานโลก]] ({{Lang|en|World Monuments Fund}}) == មើលបន្ថែម == * [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] * សិលាចារឹកនៅវត្តរំលក * [[សិលាចារឹកសម័យកណ្តាលនៅអង្គរវត្ត|សិលាចារឹកថ្មសម័យទំនើបនៅអង្គរវត្ត]] == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] k3r4y975g89jamheujqbf7lyua5i86n 0 55077 342885 2026-11-11T09:05:08Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13353271|ศิลาจารึกปราสาทบาทชุม]]" 342885 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកប្រាសាទបាតជុំ''' ជាសិលាចារឹកមួយនៅលើស៊ុមទ្វារនៃប៉មឥដ្ឋទាំងបីនៃ [[ប្រាសាទបាតជុំ]] ក្នុង [[អង្គរ|ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ វាត្រូវបានចុះបញ្ជីជា '''K.266''' (ប៉មខាងត្បូង) '''K.267''' (ប៉មកណ្តាល) និង '''K.268''' (ប៉មខាងជើង) នៅក្នុងបញ្ជី CIK ។ ទាំងអស់នៅតែស្ថិតនៅទីតាំងដើមរបស់វា។ សិលាចារឹកនេះភាគច្រើនជា [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] ហើយ K.266 មាន [[ខ្មែរបុរាណ|អត្ថបទខ្មែរចាស់]] ចំនួន ១៣ ជួរបន្ទាប់ពីវា។ សិលាចារឹកទាំងបីកត់ត្រាថា កវិន្ទ្រារីមថន ដែលជាមន្ត្រីពុទ្ធសាសនារបស់ [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] បានបញ្ជាឱ្យបង្កើតរូបភាពព្រះពុទ្ធ ព្រះវជ្របាណិ និងទេពមួយអង្គនៅទីនេះក្នុងឆ្នាំ ៨៧៥ នៃមហាសករាជ ដែលត្រូវនឹងគ.ស. ៩៥៣ ។ == អត្ថបទ == សិលាចារឹកទាំងបីចាប់ផ្តើមដោយខគម្ពីរសរសើរព្រះពុទ្ធ និងវជ្របាណិ បន្ទាប់មកដោយអវលោកេស្វរៈ (K.266) ឬ [[ប្រាជ្ញាបារមីតា]] (K.267, K.268) បន្ទាប់មកសរសើរព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ហើយនិយាយអំពីកវិន្ទ្រារីមថន និងរូបព្រះដែលលោកបានកសាង ហើយបញ្ចប់ដោយការហាមឃាត់ទាក់ទងនឹងស្រះទឹកនៃប្រាសាទ សិលាចារឹកនីមួយៗរាយបញ្ជីអ្នកនិពន្ធស្លោកផ្សេងៗគ្នា៖ ម្រតាញស្រីឥន្ទ្របណ្ឌិត (K.266), វាប រាមភាគវត (K.267) និង សិវច្យុត (K.268)។ === កវិន្ទ្រារីមថន === K.266ា ព្រះមហាក្សត្រមានអ្នកបម្រើដ៏ជាទីស្រឡាញ់ម្នាក់ ដែលមានប្រាជ្ញា និងស្មោះត្រង់ ឈ្មោះ ស្រី កវិន្ទ្រារីមថន ហើយព្រះមហាក្សត្របានប្រទានខ្សែក្រវ៉ាត់មួយ ខ្នើយមួយ ធុងសម្រាប់ដាក់គ្រាប់ម្លូ និងគ្រឿងតុបតែងលម្អដល់ព្រះអង្គ។ K.268 ចែងថា ទោះបីជាលោកជាមេដឹកនាំនៃពុទ្ធសាសនិកជនក៏ដោយ ក៏លោកនៅតែស្មោះត្រង់នឹងព្រះមហាក្សត្រ ដែលជាបរមេស្វរៈ ហើយព្រះមហាក្សត្របានប្រទានឱ្យព្រះអង្គ ដែលចេះសិល្បៈដូចជាវិស្វកម្ម ឲ្យសាងសង់វិមានមួយនៅ [[យសោធរបុរៈ]] និងសាងសង់ "ភ្នំ" និងសំណង់ផ្សេងៗទៀតនៅកណ្តាលបឹងយសោធរ។ === រូបសំណាកដែលត្រូវបានបង្កើតឡើង === យោងតាមឯកសារ K.266 នៅក្នុងមហាសករាជ ៨៧៥ កវិន្ទ្រារីមថន បានកសាងរូបសំណាកព្រះពុទ្ធ (ជិន) ដ៏ធំមួយអង្គ ជាមួយនឹងព្រះវជ្របាណិ និងព្រះប្រាជ្ញាបារមីតា នៅក្នុងព្រះរាជវាំងនេះ។ មុននោះ នៅក្នុងមហាសករាជ ៨៦៨ (គ.ស.៩៤៦) លោកបានកសាងរូបសំណាកព្រះពុទ្ធនៅជយន្ត ហើយនៅក្នុងមហាសករាជ ៨៧២ (គ.ស.៩៥០) លោកបានកសាងព្រះលោកជ័យនាថ និងទេពស្រីពីរអង្គនៅគុដិស្វរៈ។ ឯកសារ K.267 ក៏បានរៀបរាប់អំពីសំណង់ទីពីរទាំងនេះ ហើយបានបញ្ជាក់ថា លោកបានកសាងទេពលោកបានកសាងទេព គឺព្រះពជ្របាណិធិងព្រះវជរបនីនៅទីនេះ។ === ការរឹតត្បិតទាក់ទងនឹងស្រះ === សិលាចារឹកទាំងបីហាមឃាត់អ្នកណាម្នាក់ក្រៅពីព្រាហ្មណ៍ពីការងូតទឹកក្នុងបារាយណ៍នៃព្រះបរមរាជវាំង និងហាមឃាត់ដំរីពីការចុះទឹកក្នុងបារាយណ៍ ព្រោះវានឹងបណ្តាលឱ្យច្រាំងបាក់។ K.266 ចែងថាទឹកនេះមកពីស្រះទឹកពិសិដ្ឋ នៅលើកំពូលភ្នំមហេន្ទ្រៈ។ យោងតាមការអាននៅក្នុង DHARMA ដែលត្រូវបានបកប្រែទៅជាអក្សរដូចខាងក្រោម៖ : (N9) ឝ្រីមន្មហេន្ទ្រគិរិមូទ៌្ធជតីថ៌ជាតេ ស្វច្ឆេ វិឝុទ្ធបរិខាម្ភសិ មង្គលាហ៌េ : (N10)អនល្ពផលទាយិនិ សវ៌្វេ មា ស្ណាសិឞុទ៌្វិជវរេណ វិនៃវ ហោត្រា ∥ មានន័យថា "នៅក្នុងទឹកនៃគូទឹក (បរិខា) ដ៏ថ្លាឈ្វេង បរិសុទ្ធ គួរជាទីសិរីមង្គល និងផ្តល់នូវផលបុណ្យដ៏ច្រើនឥតគណនា ដែលមានប្រភពហូរចេញពីទីពិសិដ្ឋលើកំពូលភ្នំមហេន្ទ្រគិរី (ភ្នំគូលែន) នេះ ជនទាំងឡាយទាំងពួង ចូរកុំចុះងូត (ជម្រះកាយ) ឡើយ ប្រសិនបើគ្មានវត្តមានរបស់ព្រាហ្មណ៍ដ៏ប្រសើរជាអ្នកធ្វើពិធីបូជា (ហោត្រា) នៅទីនោះទេ។" ហ្សង់-បាទីស្ទ ឆេវ៉ង់ស៍ ប្រើខគម្ពីរនេះជាភស្តុតាងដើម្បីជួយកំណត់អត្តសញ្ញាណ [[មហិន្រ្ទបព៌ត|មហិន្ទ្រៈបរព័ត]] ថាជា [[ភ្នំគូលែន]] ។ K.267 ហាការកាប់ដើមឈើធំៗដែលផ្តល់ម្លប់នៅក្នុងតំបន់នេះ ហើយស្នើសុំឱ្យព្រះសង្ឃដែលរក្សាសីល សូមគង់នៅទីនេះ។ K.268 ថវិន្ទ្រារីមថនសង់ប្រឡាយទឹក និងស្រះទឹកនេះតាមពិធីព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយអនុញ្ញាតឱ្យតែបូជាចារ្យ និងព្រាហ្មណ៍របស់ព្រះមហាក្សត្រងូតទឹកប៉ុណ្ណោះ។ === អត្ថបទ​ខ្មែរ​នៃ K.266 === អត្ថបទ​ខ្មែរ​នៅ​ចុង​បញ្ចប់​នៃ K.266 ដែល​មាន​ចុះ​កាលបរិច្ឆេទ​ឆ្នាំ​មហាសករាជឆ្នាំ ៨៨២ ត្រូវនឹងឆ្នាំនាំ ៩៦០ ។ លោក Taranyasri Naraveera បានរាយការណ៍អំពីរូបចម្លាក់ដែល កវិន្ទ្រារីមថន បានបង្កើតនៅក្នុងរាជធានី និងនៅ កុដិស្វរ ហើយបានចេញព្រះរាជក្រឹត្យមួយថា រូបចម្លាក់ទាំងនោះ រួមជាមួយនឹងទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់របស់ពួកគេ ត្រូវតែដាក់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ សោកស្រម សិលាចារឹកនេះបញ្ជាក់ពីភូមិដែលត្រូវបានប្រទានដល់ព្រះទាំងបីអង្គ និងរាយបញ្ជីឈ្មោះអ្នកដែលបានថ្វាយយញ្ញបូជា។ == សិលាចារឹកផ្សេងទៀតពីប្រាសាទបាតជុំ == គណនី CIK រួមមានសិលាចារឹកមួយទៀតពីប្រាង្គកណ្តាលនៃប្រាសាទបាតជុំ ដែលមានឈ្មោះថា K.948 ដែលជាបន្ទះ [[ยันตระ|ថ្ម]] មួយដែលមានយានត្រៃមួយដែលមានតួអក្សរចំនួនប្រាំមួយ ដែលមានអាយុកាលប្រហែលសតវត្សទី ៩ នៃមហាសករាជ។ បច្ចុប្បន្នវាត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងបណ្ណសារអភិរក្សអង្គរ។ យានត្រៃផ្សេងទៀតដែលត្រូវបានរកឃើញនៅប្រាសាទស្រុង និង K.1285 នៅប្រាសាទអុងម៉ុង ក៏ត្រូវបានលើកឡើងផងដែរ។ CIK បញ្ជាក់ថា វាក៏អាចមកពីប្រាសាទបាតជុំផងដែរ។ == មើលបន្ថែម == * [[ប្រាសាទបាតជុំ]] * សិលាចារឹកភ្នំគូលែន == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តសៀមរាប]] inexaemhc9oduw3ahq19wx86nmv4oom