វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5240 342891 342803 2026-11-12T01:35:34Z Sreynaree1986 47227 ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 342891 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ជ័យវរ្ម័នទី៧<br/>(ជយវម៌្មទី៧) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Jayavarman_VII_Guimet_90508_1.jpg | caption = Jayavarman VII At [[សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត|Paris Guimet Museum]] of [[បារាំង|France]]. | reign = គ.ស ១១៨១–១២១៥ | coronation = គ.ស ១១៨១ | full name = ជ័យវរ្ម័នអវតារលោកកេរស្វរៈ<br/>(ជ័យវរធន់) | predecessor = ព្រះបាទ[[ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន|ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម]] | successor = ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] | spouse = ព្រះនាង[[ជ័យរាជទេវី]] (អគ្គមហេសីទី១)<br/>ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] (អគ្គមហេសីទី២)<br/>ព្រះនាង[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] (អនុមហេសី) | issue = ព្រះអង្គម្ចាស់[[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]]<br/>ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់[[វីរកុមារ|វីរៈកុមារ]]<br/>[[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|ស្រីសុខរមហាទេវី]] (បុត្រី)<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស្រីឥន្ទ្រកុមារ]]<br/>ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] | mother = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|សុដាមណី]] | birth_date = គ.ស ១១២៥ | birth_place = | death_date = គ.ស ១២១៨ | death_place = | date of burial = | place of burial = ព្រះបរមសៅសុគតបទ | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ជ័យវរ្ម័នទី៧''' ([[អង់គ្លេស]]: Jeyvaraman VII) ([[សំស្ក្រឹត]]: Jayavarman VII) (ប្រ.ស|គ.ស ១១២៥-១២១៨) '''រជ្ជកាលគ្រងរាជ''' (គ.ស ១១៨១-១២១៨) ក្រោយគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មាន ព្រះបរមនាមថា '''"ជយវម៌្មអវតាលោកេរស្វរ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ជ័យវរ្ម័នអវតារលោកកេរស្វរៈ" ព្រះអង្គជាស្ដេចខ្មែរដ៏ខ្លាំងពូកែមួយព្រះអង្គដែលរើបំរាសពីការត្រួតត្រា របស់រាជវង្ស [[ចាម]] ដែលមកពីភាគកើតកម្ពុជា គឺ [[ប្រទេសចម្ប៉ា|អាណាចក្រចាម្ប៉ា]] ហើយព្រះអង្គដែលជាស្ដេចសឹកខ្លាំងពូកែ ដែលត្រួតត្រាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកមួយភាគធំ ព្រះអង្គជាបុត្ររបស់ព្រះបាទ [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] និងបានរៀបអភិសេក អគ្គមហេសី ២អង្គ គឺ ព្រះនាង [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] និង ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] ហើយទ្រង់មានបុត្រាបុត្រី ៦អង្គ, បុត្រទី១ ព្រនាម [[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]]បុត្រទី២ នាម [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]], បុត្រទី៣ នាម [[ស្រីឥន្ទ្រកុមារ]] , ជាបុត្ររបស់ ជ័យរាជទេវី ដែលជាមហេសីទី១ បុត្រទី៤ ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] ជាបុត្ររបស់ ឥន្ទ្រទេវី ដែលជាមហេសីទី២, បុត្រទី៥ នាម [[វីរកុមារ|វីរៈកុមារ]] ជាបុត្ររបស់[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ដែលជាអនុមហេសី បុត្រទី៦ នាម [[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|ស្រីសុខរមហាទេវី]] ជាបុត្រីរបស់ស្នំឯក ហើយបុត្រដែលឡើងសោយរាជបន្តពីទ្រង់គឺព្រះបាទ [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ដែលជាបុត្រទី២របស់ទ្រង់ ។<ref> Adhir Chakravarti (1982) [https://www.worldcat.org/title/Royal-succession-in-ancient-Cambodia/oclc/10064283 Royal Succession in Ancient Cambodia], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of Virginia p.119 </ref> == ការរំដោះក្រុងអង្គរពីពួកចាម្ប៉ា == '''Liberation of Angkor city from Champa''' [[File:Angkor Thom, Bayon 08.jpg|left|thumb|ចម្លាក់ [[ប្រាសាទបាយ័ន]] បង្ហាញពីចម្បាំងរវាងខ្មែរ និង ចាម នាសមរភូមិ [[បឹងទន្លេសាប]] ស.វទី១២]] ក្នុងឆ្នាំ ១១៧៧ នៃគ.ស កងទ័ពចម្ប៉ាបានលើកទ័ពយ៉ាងធំ តាមផ្លូវទឹកនៃដង [[ទន្លេមេគង្គ]] ក្រោម ដោយបរសំពៅចម្បាំងកាត់តាមផ្លូវទឹកទៅ [[បឹងទន្លេសាប]] រួចវាយចូលដុតបំផ្លាញក្រុងអង្គរ ដើម្បីកាន់កាប់ក្រុងអង្គរ នៅទីបំផុតកងទ័ពចម្ប៉ាក៏ទទួលបានជ័យជំនះ និងបានសម្លាប់ស្ដេច "[[ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន]]" និងបានប្រមូលយកមាសប្រាក់ជាច្រើនក្នុងក្រុងអង្គរ រួចដឹកជញ្ជូនទៅកាន់ ប្រទេសចាម្ប៉ា ហើយការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកចាម មកលើក្រុងអង្គរមានរយៈ ៤ឆ្នាំ ។ នៅក្នុងអំឡុងពេលនោះមាន រាជវង្សខ្មែរមួយអង្គព្រះនាម "ជ័យវរធន់" ដែលគង់នៅ រាជធានី [[ខេត្តតាកែវ]] ដែលព្រះអង្គបានកសាង បាសាទតាព្រហ្ម ឬ ហៅថា ប្រាសាទព្រហ្មមនៈ ក្នុងតំបន់ទន្លេបាទី សព្វថ្ងៃនេះ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.ស "ជ័យវរធន់" បានបើកការប្រយុទ្ធនៅស្រមោលភូមិអង្គរយ៉ាងខ្លាំងក្លានៃចម្បាំងលើបឹងទន្លេសាប នៅទីបំផុតទ្រង់ក៏យកជ័យជំនះពីពួកចាម្ប៉ាបាន និងបានប្រកាសគ្រងរាជក្នុងឆ្នាំ ១១៨២ នៃគ.ស ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា "ជ័យវរ្ម័ន [[អវតារ]] លោកកេរស្វរៈ" ។<ref> Russell R. Ross, Library of Congress (1990) [https://www.worldcat.org/title/Cambodia-:-a-country-study/oclc/1132893228 Cambodia : a country study], Publisher: The Division : For sale by the Supt. of Docs., U.S. G.P.O., Washington, D.C., Original from the University of Virginia p. 362 [[ISBN]]: 0160208386 </ref> <ref> George Coedès (1975) [https://books.google.com/books/about/The_Indianized_States_of_Southeast_Asia.html?id=iDyJBFTdiwoC The Indianized States of Southeast Asia], Editor: Walter F. Vella, Translated by Sue Brown Cowing, Publisher: University of Hawaii Press p.424 [[ISBN]]: 082480368X, 9780824803681 </ref> == ការកសាងទីក្រុងអង្គរធំ == '''Construction of Angkor Thom''' [[File:Angkor Thom M2.png|thumb|ផែនទី ក្រុងអង្គរធំ នៃស្ថាបត្យកម្មអង្គរទី៣]] [[File:20171126 South gate of Angkor Thom 4733 DxO.jpg|thumb|ក្លោងទ្វារនៃទីក្រុងអង្គរធំ]] ទីក្រុងអង្គរធំត្រូវបានកសាងឡើងនៅចុងសតវត្សទី១២ ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាទីក្រុងដ៏ធំសំបើមនៅភូមភាគអាសុីអាគ្នេយ៍នេះ ទីក្រុងអង្គរធំត្រូវបានគេចាត់ទុកស្ថាបត្យកម្មដ៏ធំនេះ ជាស្ថាបត្យកម្មអង្គរទី៣ ដែលរាជធានីនេះគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីដែលមានទំហំ ៩​គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា និងមានបូជនីយដ្ឋាន ប្រាសាទបុរាណជាច្រើនបន្សល់ទុកនៅទីនេះ ដូចជា៖ [[ប្រាសាទបាយ័ន]] ជាប្រាសាទ ឧទ្ទិសរួមបញ្ចូលគ្នា នៃ [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] និង [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] [[មហាយាន]] ដែលមានគូបរៈចំនួន ៥៤ ដោយស្មើ និង ព្រះភ័ក្ត្រព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ចំនួន ២១៦ តំំណាងឱ្យ អវតារលោកកេរស្វរៈ ។<ref> Henri Stierlin (1984) [https://www.worldcat.org/title/cultural-history-of-angkor/oclc/1015084899 The Cultural History of Angkor Great civilizations], Publisher: Aurum, London, Original from the University of Michigan p.94 [[ISBN]]: 0906053676 </ref> ក្រុងអង្គរធំ មានក្លោងទ្វារចូលចំនួន៥ទិស ទិសនិមួយៗ៖ ទ្វារខ្មោច (នៅទិសខាងកើត) ទ្វារដីឆ្នាំង (នៅទិសខាងជើង) ទ្វារតាកៅ (នៅទិសខាងលិច) ទ្វារទន្លេអ៊ុំ (នៅទិសខាងត្បូង) និងទ្វារជ័យ (នៅទិសខាងកើតចំពីមុខព្រះបរមរាជវាំងក្នុងខេត្តសៀមរាប) គូបរៈនៃទ្វារនីមួយៗមានព្រហ្មមុខបួន តំណាងឱ្យ ភ្នំមន្ទ្រៈនៃខ្សែររឿង [[រឿងកូរសមុទ្រទឹកដោះ|កូរសមុទ្រចក្រវាឡ]] ។ ទ្វារនៅទិសខាងត្បូងក្រុងអង្គរធំស្ថិតនៅចំងាយ ៧,២គីឡូម៉ែត្ រពីខាងជើងក្រុងសៀមរាប និង ១,៧គីឡូម៉ែត្ រពីខាងជើងច្រកចូលប្រាសាទអង្គរវត្ត ។ កំពែងព័ទ្ធជុំវិញនីមួយៗមានប្រវែង៣គីឡូម៉ែត្របួនជ្រុង និងមានកំពស់៨ម៉ែត្រព័ទ្ធជុំវិញដោយគូទឹក ហ៊ុំព័ទ្ធលើផ្ទៃដី៩​គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា ។ ដើម្បីការពារក្រុងពីការវាយប្រហារពីគូសត្រូវ ជ័យវរ្ម័នទី៧ បាន​កសាង​កំផែង​ថ្ម​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ក្រុង​ដែល​មាន​ប្រវែង​១២​គីឡូម៉ែត្រ ។ ក្នុង​វិស័យ​សំណង់ នៃសត្ថបត្យកម្ម របស់ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារចនាបទ បាយ័ន ដែលរាជវាំងទាំងមូល និងទីស្នាក់នៅសាងសង់ដោយសំណង់ឈើ ដែលប្រើប្រាសកម្លាំងពលកម្មប្រមាណជា ២មុឺននាក់ ជាមួយនិង ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រឆ្លងកាត់នៃការរំដោះទឹក ដែលមានបួនទិសដែលចាក់បង្ហូរ ទៅកាន់គូទឹកដែលព័ទ្ធជុំវិញ ។<ref> Henri Stierlin (1977) [https://www.worldcat.org/title/encyclopaedia-of-world-architecture/oclc/4493914 Encyclopedia of World Architecture, Volume 2], Publisher: Facts on File, New York, Original from Pennsylvania State University p.499 [[ISBN]]: 0871964058 </ref> ព្រអង្គក៏បានកសាងដំណាក់ឃ្លាំងចំនួន២ គឺខាងត្បូង និង ខាងជើង ដែលដំណាក់ឃ្លាំងខាងត្បូងដាក់នៅជង្រុកស្រូវ ដែលប៉ានស្មានប្រមាណជា ១១.១៩២ តោន និង ដំណាក់ឃ្លាំងខាងជើងដាក់នៅក្រណាត់សូត្រសម្លៀកបំពាក់ ប្រមាណជា ៥១២កី ជាមួយនិងឆ័ត្រក្លោះ ៥២៣ ។ នៅតាមប្រាសាទ នីមួយ​ៗមានរន្ធសម្រាប់ដាក់លម្អនូវគ្រឿងត្បូងចំរុះដែលត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានសរុបប្រម៉ាណជា ​៤៨០០០​គ្រាប់ ។ ក្រៅពីនេះ ព្រះអង្គបានក៏សាងរាជដំណាក់ស្រីរបាំប្រចាំក្រុងអង្គរធំផងដែរ ត្រង់ប្រាសាទ សួរព្រ័ត្យ ត្រូវបានគេប៉ានស្មានថាមានអ្នករបាំប្រហែលជា ១៦០០នាក់ ។ <ref> European Association of Southeast Asian Archaeologists. International Conference (2000) [https://www.worldcat.org/title/South-east-Asian-archaeology-...-:-proceedings-of-the-...-International-Conference-of-the-European-Association-of-South-East-Asian-Archaeologists/oclc/50651897 South-east Asian Archaeology ...: Proceedings of the ... International Conference of the European Association of South-East Asian Archaeologists], Publisher: Istituto Italiano per l'Africa e l'Oriente, Original from the University of Michigan </ref> <ref> André Migot (1960) [https://www.worldcat.org/title/khmers-des-origines-dangkor-au-cambodges-daujourdhui/oclc/1006412017 Les Khmers, des origines d'Angkor au Cambodge d'aujourd'hui Collection "L'aventure du passé"], Publisher: Paris,Le Livre contemporain, Original from the University of Virginia p.376 </ref> <ref> Ly Daravuth, Ingrid Muan, Raiyaṃ (2001) [https://www.worldcat.org/title/cultures-of-independence-an-introduction-to-cambodian-arts-and-culture-in-the-1950s-and-1960s/oclc/49613043 Cultures of Independence], Publisher: Reyum institute, Original from the University of Michigan </ref> == ជំនឿលើពុទ្ធសាសនា មហាយាន == '''Belief in Mahayana Buddhism''' [[File:Bodhisattva Lokesvara irradiant (musée Guimet) (6372559143).jpg|thumb|Buddha Mahayana 12th century at musée Guimet art of Jayavarman VII]] ជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាព្រះមហាក្សត្រដែលត្រូវបានគេស្គាល់ច្រើនដោយសារសំណង់ដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ជាច្រើនដែលបានបញ្ចប់ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ រួមទាំងប្រាសាទឧទ្ទិសដល់មាតាបិតារបស់ព្រះអង្គផងដែរ ។ ប្រាសាទបាយ័ន ដែលជាប្រាសាទឧទ្ទិសឱ្យ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន ដែលស្ថិតនៅចំកណ្ដាលនៃអង្គរធំ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ទ្រង់មានជំនឿយ៉ាងមុតមាំទៅលើពុទ្ធសាសនា មហាយាន ដែលបន្តពីបិតារបស់ទ្រង់ព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ដែលនាំយកពុទ្ធសាសនា មហាយាន យកមកគោរពបូជានៅកម្ពុជា ។ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន ត្រូវបានចាត់ទុកជាសាសនា របស់ព្រះរាជា ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ព្រះអង្គមិនបោះបង់ចោលនូវ ព្រហ្មញ្ញសាសនាផងដែរ ដោយរក្សានូវ រឿងព្រេងទេវកថា ហិណ្ឌូជាច្រើននូវតាមចម្លាក់នៃជញ្ជាំងប្រាសាទជាប់ជានិច្ច ដែលទុកជាមរតករបស់ដូនតា ហើយប្រាសាទដែលទ្រង់បានកសាងឧទ្ទិសជូនមាតាបិតារបស់ព្រះអង្គផងដែរនោះ គឺ [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] ។<ref> Steve McCurry (2002) [https://www.worldcat.org/title/Sanctuary-:-the-temples-of-Angkor/oclc/1008142557 Sanctuary : the temples of Angkor], Publisher: Phaidon, London, Original from the University of Michigan p.116 [[ISBN]]: 0714841757, 9780714841755 </ref> <ref> Jacques Dumarçay, Michael Smithies (1998) [https://www.worldcat.org/title/The-site-of-Angkor/oclc/37864679 The site of Angkor], Publisher: Oxford University Press, New York, Original from the University of Michigan p.72 [[ISBN]]: 9835600406, 9789835600401 </ref> === ការកសាង [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] === ប្រាសាទតាព្រហ្ម កងសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្នុងឆ្នាំ ១១៨៦ នៃគ.ស ទ្រង់បានកសាងដើម្បីឧទ្ទិសជូន មាតាបិតា របស់ព្រះអង្គ ដែលប្រាសាទនេះមានឈ្មោះដើមហៅថា ប្រាសាទ "រាជវិហារ" ។<ref> Lynn S Teague (1975) [https://www.worldcat.org/title/ancient-civilization-and-trade/oclc/1067257011 Ancient Civilization and Trade], Publisher: University of New Mexico Press p.485 [[ISBN]]: 0826303455 </ref> ប្រសាទតាព្រហ្មមានកំពែងព័ទ្ធពីក្រៅទំហំ (១០០០មx៦០០ម) ដោយស្មើនិង ៦០០,០០០ ម៉ែតការ៉េ ។ ប្រាសាទនេះផងដែរ មានភូមិប្រជាជនរស់នៅជុំវិញប្រមាណជា ១២,៦៦០ នាក់ ក្នុងនោះរួមបញ្ចូលទាំងមន្ត្រីធំៗ ចំនួន ៤១៨ នាក់និងមានអ្នកបម្រើកាងារប្រចាំរាជដំណាក់ចំនួន ២៧៤០ នាក់ ក្នុងនោះមានជំនួយការបង្ហាត់របាំចំនួន ២៣២ នាក់ និង មានស្រីរបាំប្រចាំរាជដំណាក់ចំនួន ៦១៥នាក់ ។ រួមទាំងរតនៈវត្ថុក្នុងនោះមួយចំនួនផង ដូជា៖ មាន​ចាន​មាស​សរុប ដែល​មាន​ទម្ងន់​ជាង​ប្រាំ​រយ​គីឡូក្រាម ចាន​ប្រាក់​ចំនួន​៣៥ គ្រាប់​គជ់​ខ្យងចំនួន ៤០៦២០​គ្រាប់ ត្បូង​ចំរុះចំនួន ​៤៥៤០​គ្រាប់ រនាំងដាក់ការពារ ដែលជាតង្វាយពីប្រទេស​ចិន​ ក្នុងរាជវង្សសុង ([[អង់គ្លេស]]: Song dynasty) ចំនួន ៨៧៦ ។ ប្រាសាទនេះក៏ត្រូវបានចាត់ទុកផងដែរ ជាសាកលវិទ្យាល័យផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រដែលក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្សត្រី [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] ។<ref> Harriet Winifred Ponder (1938) [https://www.worldcat.org/title/cambodian-glory-the-mystery-of-the-deserted-khmer-cities-and-their-vanished-splendour-and-a-description-of-life-in-cambodia-today/oclc/68180136 Cambodian Glory: The Mystery of the Deserted Khmer Cities and Their Vanished Splendour; and a Description of Life in Cambodia Today], Publisher: T. Butterworth, Limited, Original from the University of Michigan p.383 </ref> <ref> David L. Snellgrove (2000) [https://www.amazon.com/s?k=9789748299310&i=stripbooks&linkCode=qs Asian Commitment: Travels and Studies in the Indian Sub-continent and South-East Asia], Publisher: Orchid Press, Original from the University of Michigan p.587 [[ISBN]]: 9748299317 </ref> === ការកសាង [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] === ប្រាសាទព្រះខ័ន កងសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្នុងឆ្នាំ ១១៩១ នៃគ.ស ។<ref> Bernard Philippe Groslier, Jacques Arthaud (1957)[https://www.abebooks.com//servlet/SearchResults?tn=Arts+Civilization+Angkor The Arts and Civilization of Angkor], Publisher: Praeger, Original from the University of Michigan p.230 </ref> ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយ ព្រះពិស្ណុការអាវតារលោកកេរ្ត៍ស្វារៈ ប្រាសាទនេះមានទំហំ ៥៦ ហិចតា និងមានបរិមាត្រ (៨០០មx៧០០ម) ប្រាសាទព្រះខ័ន បានឱ្យដឹងថា បដិមានៃរូបព្រះពុទ្ធ ព្រះឥសូរ និងព្រះវិស្ណុ ដែលត្រូវបានតម្កល់នៅក្នុងប្រាសាទនេះមានចំនួនដល់ទៅ ២០,៤០០ ដែលធ្វើអំពីមាស ប្រាក់ សំរិទ្ធ និងថ្ម ចំណែកឯ បដិមាទេវៈផ្សេងៗទៀយមានចំនួន ៤៣០ និងប្រជាជនក្នុងភូមិចំនួន ១៣,៥០០ ដែលមានតួនាទីថែរក្សាផ្គត់ផ្គង់មូលនិធិសាសនាឱ្យមានដំណើរការល្អនៅប្រាសាទនេះ និងស្បៀងអាហារជាច្រើនផ្តល់ដោយឃ្លាំងព្រះរាជទ្រព្យ ឬដោយប្រជាជនក្នុងភូមិចំនួន ៥៣២៥ ដែលមានមនុស្សសរុបចំនួន៨៧,៨៤០នាក់ ។ មានបដិមាចំនួន ២៨៣ ត្រូវបានតម្កល់ជុំវិញបដិមាព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ ដែលតំណាងឱ្យដួងវិញាណខ័ន្ឌព្រះបិតារបស់ព្រះរាជា ។ មានសំណង់ប៉មចំនួន ៨៥សម្រាប់តម្កល់ព្រះបដិមាដល់ទៅ ៥២៥អង្គជាចំណុះប្រាសាទដ៏ធំនេះ។ សិលាចារឹកបានបន្តទៀតថា ប្រាសាទនេះសូមឧទ្ទិសកុសលទៅកាន់អតីតព្រះរាជាព្រះនាម ធរណិន្ទ្រវរ្ម័ន ដែលជាព្រះបិតា របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និងបួងសួងឱ្យព្រះមហាក្សត្រជំនាន់ក្រោយ ដែលបានជួយថែរក្សាសំណង់ព្រះពុទ្ធសានា ដែលមានទាសាទាសីចំនួន ៣០៦,៣៧២នាក់ សូមឱ្យទទួលផលបុណ្យគ្រប់ៗគ្នា ។ សិលាចារឹកនៃប្រាសាទព្រះខ័នមានការរៀបរាប់ពីទីក្រុងដ៏រីចម្រើនដ៏ជឿនលឿនមួយ ដែលផ្តោតទៅលើសកម្មភាពសាសនា និងសេចក្តិត្រូវការនៃប្រាសាទនេះ ដង្វាយត្រូវបានរៀបចំសម្រាប់អាទិទេពហើយកម្រងផ្កាត្រូវបានលម្អសម្រាប់អាទិទេពទាំងនេះទៀតផង ។ ម្ហូបអាហារត្រូវបានផ្គតផ្គង់ហើយនៅតាមខ្លោងទ្វារតែងមានអ្នកយាម និងមានក្រុមរបាំរាប់ពាន់នាក់សម្រាប់ រាំសម្តែងសម្រាប់ប្រាសាទនេះក្នុងកិច្ចពិធីសាសនាធំៗផងដែង។<ref> George Coedés (1935) [https://www.worldcat.org/title/qambi-mahaksatr-muay-qang-knun-krun-kambuja-jayavaraman-di-7/oclc/23578422 Qaṃbī Mahāksǎtr muay qaṅg knuṅ Kruṅ Kambūjā Jayavaramǎn dī 7], Publisher: Braḥrāj Paṇṇālăy Kambujā, Original from the University of Michigan p.56 </ref> == ការកសាង មន្ទីពេទ្យ និង សាលាសំណាក់ == '''Construction of hospitals and guesthouses''' ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាស្ដេចមានប្រាជ្ញា និងគិតគូរទៅដល់សុខមាលភាពរបស់ប្រជានុរាស្ត្ររបស់ព្រះអង្គ ដោយទ្រង់បានបង្កើត "អរោគ្យសាលា" ដែលមានន័យថាមន្ទីរព្យាបាលរោគ ឬ ហៅថាមន្ទីពេទ្យ ដែលមានចំនួន ៩៨ និង "ធម្មសាលា" ដែលមានន័យថា សាលាសំណាក់ធម៌សម្រាប់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ដែលមានចំនួន ១០១ នៅទូទាំងប្រទេស ។ តាមកំណត់ត្រាសិលាចារឹក K.368 នៅស្រុកសាយហ្វុង ប្រទេសឡាវ បានពិពណ៌នាថា អរោគ្យសាលានីមួយៗមានគ្រូពេទ្យចំនួន២នាក់ អមដោយស្ត្រី ចំនួន២នាក់ និងមនុស្សប្រុសម្នាក់ គ្រូថ្នាំចំនួន ២នាក់នៅឃ្លាំងសម្រាប់ចែកចាយថ្នាំ អ្នកថែរក្សាសំអាតចំនួន២នាក់ អ្នកមើលជំងឺ (គិលានុបដ្ឋាន) ចំនួន១៤នាក់ ស្រ្តីសម្រាប់ដាំថ្នាំមានចំនួន៨នាក់ ដូចនេះមន្ទីរព្យាបាលរោគក្នុងរាជរបស់ទ្រង់ ធ្វើការព្យាបាលអ្នកជំងឺគ្រប់ប្រភេទដោយមិនមានការរើសអើងនោះទេ ។ ចំណែកឯ "ធម្មសាលា" ដែលជា សាលាសំណាក់ធម៌សម្រាប់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ត្រូវបានដាក់ឱ្យមើលការខុសត្រូវផ្នែកព្យាបាលសុខមាលភាពរបស់ភិក្ខុសង្ឃ ដោយព្រះគ្រូ "ផៃសាញ់យៈ" ដែលមានជំនួយការជាមន្ត្រីសង្ឃចំនួន ២រូប នាមជា សូរ្យគណៈ និង ចន្ទ្រាគណៈ សម្រាប់ការព្យបាលជំងឺទៅលើព្រះសង្ឃទូទៅ នៃពុទ្ធសាសនា មហាយាន ក្រោយមកមន្ទីរព្យាបាលរោគត្រូវបានគេសាងសង់បន្ថែមនូវបរិវេណនៃ [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] ដែលធ្វើឱ្យកំណត់ត្រាមន្ទីរព្យាបាលរោគរបស់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ មានច្រើនដល់ ១០២ ក្នុងរជ្ជកាលនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គ ។ <ref> Lawrence Palmer Briggs (1951) [https://www.worldcat.org/title/The-ancient-Khmer-Empire/oclc/527144 The Ancient Khmer Empire, Volume 41], Publisher: American Philosophical Society, Original from the University of California p.295 </ref> <ref> University of Calcutta (1955) [https://books.google.com/books/about/The_Calcutta_review.html?id=Lg8xAQAAMAAJ The Calcutta review], Publisher: University of Calcutta, Original from Northwestern University </ref> == ការវាយដណ្ដើមយកចាម្ប៉ា == '''The conquest of Champa''' នៅក្នុងឆ្នាំ ១១៩០ នៃ គ.ស ស្ដេចចាមព្រះនាម ជ័យឥន្ត្រវរ្ម័នទី៤ បានលើកទ័ពមកវាយអាណាចក្រខ្មែរម្ដងទៀត ការលុកលុយអាណាចក្រខ្មែរមានរយៈពេលពេញ១ឆ្នាំ រហូតដល់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ បង្ក្រាបការលុកលុយរបស់ពួកចាមបានទាំងស្រុង ក្នុងឆ្នាំ ១១៩១ នៃ គ.ស ។ យោងតាមសិលាចរឹកនៅប៉ោនគរ (ញ៉ាត្រាង) បានសរសេរទុកថា ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ វាយយកបានរាជធានីនៃប្រទេសចាម្ប៉ា ដោយទ្រង់បញ្ជាឱ្យវិទ្យានន្តៈ វាយចូលរាជធានី "វិជ័យ" (បិញឌិញ) ហើយចាប់បានស្ដេចចាម ជាឈ្លើយសឹកនិងបានយកស្ដេចអង្គនេះ មកថ្វាយព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ។ ហើយព្រះអង្គបានលើកព្រះអនុជថ្លៃ របស់ព្រះអង្គ ព្រះនាម "អុិន" ដែលត្រូវជាប្អូនប្រុសព្រះនាង "ជ័យរាជទេវី" ឱ្យឡើងសោយរាជនៅវិជ័យ ដោយមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "សូរ្យវរ្ម័នទេវរាជ" មិនយូរបុ៉ន្មាន ពួកចាមដែលមានមេដឹកនាំឈ្មោះ "រៈសុបតិ" ក៏ងើបលើកបះបោរបណ្ដេញព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទេវរាជ ចេញពីរាជធានីវិជ័យ ហើយមាននាមក្នុងរាជថា "ជ័យឥន្ត្រវរ្ម័នទី៥" ។ ពេលនោះ "វិទ្យានន្តៈ" ក៏លើកទ័ពវាយរាជធានីវិជ័យម្ដងទៀត ហើយបានធ្វើឃាតស្ដេចចាម "ជ័យឥន្ត្រវរ្ម័នទី៥" និងបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសចម្ប៉ាឱ្យមានឯកភាពឡើងវិញ និងបានប្រកាសសោយរាជនាពេលនោះក្នងឆ្នាំ ១១៩២ នៃគ.ស រហូតដល់ឆ្នាំ ១២០៣ នៃគ.ស ទើបព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ លើកទ័ពធំមកកំចាត់ចាម និងបានវាយយកចាម្ប៉ាមកគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងក្នុងឆ្នាំ ១២០៣ នៃគ.ស ។<ref> Daniel George Edward Hall (1961) [https://books.google.com.kh/books?id=5lV85XuvoZ4C&q=Jayavarman+VII+1190+1191&dq=Jayavarman+VII+1190+1191&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiF6K_U-vjuAhWTIbcAHQKSDxEQ6AEwBnoECAAQAw A History of South-East Asia], Publisher: Macmillan, Original from the University of California p.807 </ref> <ref> André Migot (1960) [https://www.worldcat.org/title/khmers-des-origines-dangkor-au-cambodges-daujourdhui/oclc/1006412017 Les Khmers, des origines d'Angkor au Cambodge d'aujourd'hui Collection "L'aventure du passé"], Publisher: Le Livre Contemporain, Paris, p.376 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| width=100% class="wikitable" |colspan="5" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''ជ័យវរ្ម័នទី៧'''</font></center> <br> <center> '''Jeyvaraman VII''' </center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ជយរាជទេវី]]''' <br> (Jayarajadevi) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]]''' <br> (Indradevi) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] <br> (Rajendradevi) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ព្រះស្នំ <br> (Concubine) |- | align="center" |'''[[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]]''' <br> (Suryakumara) <br> '''[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]''' <br> (Indravarman II) <br> '''[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]''' <br> (Srindrakumara) <br> | align="center" |'''ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]]''' <br> (Tamalinda) | align="center" |'''[[វីរកុមារ|វីរៈកុមារ]]''' <br> (Virakumara) | align="center" |'''[[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|សុខរមហាទេវី]]''' (កូនស្រី) <br> (Sukhara Mahadevi) (daughter) |} ==ពង្សាវលី== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម មហិធរាទិត្យ និងព្រះអយ្យិកា ជាបុត្រីនៃព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១ និងមហេសីមួយអង្គទៀត។ **ព្រះបិតាព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ***ព្រះមាតា [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] ****ព្រះអគ្គមហេសីព្រះនាម [[ជយរាជទេវី]] និង [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] *****ព្រះរាជបុត្រាព្រះរាជបុត្រី [[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]] ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] [[វីរកុមារ]] ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[សូយ៌កុមារ]] [[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|សុខរមហាទេវី]] និង មួយអង្គទៀតមិនស្គាល់ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧''' |2= [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] |3= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ព្រះអង្គម្ចាស់[[មហិធរាទិត្យ]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា ព្រះនាងរាជបតីន្ទ្រលក្ម្សី |6= [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣]] |7= ព្រះនាង[[ហស៌លក្ស្មីទេវី]] |8= ព្រះបុត្រនៃព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |9= ព្រះមហេសីផ្សេងមួយទៀត |10= |11= |12= ព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] |13= ព្រះនាង[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|ឝ្រីយសោធរទេវី]] |14= |15= |16= ព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |17= ព្រះនាង[[ហិរណ្យលក្ឝ្មី|ហិរណ្យលក្ស្មី]] |18= |19= |20= |21= |22= |23= |24= ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] |25= ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == សេចក្តីប្រកាស == ប្រជាជនកម្ពុជាទូទាំងប្រទេស សរសេរ អាន តាម ខេមរៈភាសា ប្អូនៗដែលមានកម្រិតវប្បធម៌ទាប ខ្លៅ មិនគួរណាធ្វើការកែប្រែចំណងជើងអត្ថបទ (Article) ទៅជា ភាសាសំស្ក្រឹតនោះទេ កម្ពុជាមានជនជាតិភាគតិច ជាង 20ក្រុមពួក ពួកគេមានភាសាបែបផ្សេងពីភាសាខ្មែរបច្ចុប្បន្ន បើពួកគេយករបៀបសរសេរប្រកបរបស់ពួកគេមកច្របល់ក្នុងសង្គមខ្មែរ នោះនិងនាំប្រជាជនឆ្គួតតាមប្អូនៗជាក់ជាមិនខាន ។ ជនជាតិភាគតិច ជាង 20ក្រុមពួក នៅកម្ពុជាត្រូវរៀនភាសាខ្មែរ បច្ចុប្បន្នហៅថា ខេមរៈភាសា ដើម្បីប្រើប្រាស់សម្រាប់ការប្រាស្រ័យទាក់ទងសម្រាប់ការសរសេរឯកសារ ជាផ្លូវការណ៍ មិនអាចយកភាសាពួកគេមកសរសេរឡូកឡំសម្រាប់ការប្រើលិខិតបទដ្ឋាននោះទេ ឈប់ខ្លៅ ។ បើប្អូនៗចង់យកសំស្ក្រឹតមកប្រើ ប្រើក្នុងទម្រង់បើកបិទ វង់ក្រចក ជ័យវរ្ម័នទី៧ (សំស្ក្រឹត:ជយវម្ម៌ទី៧) ។ សំស្ក្រឹត ជាកម្ចីភាសា មិនមែនជាភាសាផ្លូវការណ៍ ដែលយើងប្រើបច្ចុប្បន្ននេះទេ ឈប់នាំគេខ្លៅ ។ លោក ហង់ជួនណារ៉ុង រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំ សូមបញ្ឈប់ការនាំក្មេងៗរៀន ភាសាសំស្ក្រឹត និង ភាសាបាលី តាមសាលាទាំងអស់ទៀត សំស្ក្រឹត សម្រាប់តែអ្នកចង់ក្លាយជាអ្នកប្រវត្តិវិទូ ឬ នរៈវិទ្យា ហើយភាសាបាលី សម្រាប់តែព្រះសង្ឃបានហើយ សូមផ្ដោតទៅលើ វេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរ ភាសាអង់គ្លេស ចិន និង បារាំង សូមអរគុណ ។ == មើលផងដែរ == * '''[[រាជានិយមកម្ពុជា]]''' * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == កណត់ត្រា == === កំណត់ត្រាប្រវត្តិវិទូ === *[https://www.worldcat.org/title/qambi-mahaksatr-muay-qang-knun-krun-kambuja-jayavaraman-di-7/oclc/23578422 Georges Coedès: Un grand roi de Cambodge - Jayavaraman VII., Phnom Penh 1935.] * [https://www.worldcat.org/title/journal-asiatique/oclc/1782245 Georges Coedès: Journal asiatique, Volumes 226-227, Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche scientifique 1935.] * [https://www.abebooks.com//servlet/SearchResults?tn=Les+Khmers,+des+origines+d%27Angkor+au+Cambodge+d%27aujourd%27hui André Migot: Les Khmers, des origines d'Angkor au Cambodge d'aujourd'hui 1960.] * [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-southeast-asian-studies/article/abs/garuda-vajrapani-and-religious-change-in-jayavarman-viis-angkor/8F9BA9D7F6CC01A4C3ED2A33DE013EC7 Jean Boiselier: Refléxions sur l'art du Jayavarman VII., BSEI (Paris), 27 (1952) 3: 261-273.] Cambridge University Press: 07 January 2009 == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១១២៥-១២១៩)''}} {{Succession box|before= [[ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១១៨១–១២១៥'''|after=[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category|Jayavarman VII|ជ័យវរ្ម័នទី៧}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} 1clw98c4zyv96sxz34ra1fe0mta4yzf 342892 342891 2026-11-12T01:36:15Z Sreynaree1986 47227 ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 342892 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ជ័យវរ្ម័នទី៧<br/>(ជយវម៌្មទី៧) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Jayavarman_VII_Guimet_90508_1.jpg | caption = Jayavarman VII At [[សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត|Paris Guimet Museum]] of [[បារាំង|France]]. | reign = គ.ស ១១៨១–១២១៥ | coronation = គ.ស ១១៨១ | full name = ជ័យវរ្ម័នអវតារលោកកេរស្វរៈ<br/>(ជ័យវរធន់) | predecessor = ព្រះបាទ[[ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន|ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម]] | successor = ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] | spouse = ព្រះនាង[[ជ័យរាជទេវី]] (អគ្គមហេសីទី១)<br/>ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] (អគ្គមហេសីទី២)<br/>ព្រះនាង[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] (អនុមហេសី) | issue = ព្រះអង្គម្ចាស់[[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]]<br/>ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់[[វីរកុមារ|វីរៈកុមារ]]<br/>[[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|ស្រីសុខរមហាទេវី]] (បុត្រី)<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស្រីឥន្ទ្រកុមារ]]<br/>ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] | mother = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|សុដាមណី]] | birth_date = គ.ស ១១២៥ | birth_place = | death_date = គ.ស ១២១៨ | death_place = | date of burial = | place of burial = ព្រះបរមសៅសុគតបទ | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ជ័យវរ្ម័នទី៧''' ([[អង់គ្លេស]]: Jeyvaraman VII) ([[សំស្ក្រឹត]]: Jayavarman VII) (ប្រ.ស|គ.ស ១១២៥-១២១៨) '''រជ្ជកាលគ្រងរាជ''' (គ.ស ១១៨១-១២១៨) ក្រោយគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មាន ព្រះបរមនាមថា '''"ជយវម៌្មអវតាលោកេរស្វរ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ជ័យវរ្ម័នអវតារលោកកេរស្វរៈ" ព្រះអង្គជាស្ដេចខ្មែរដ៏ខ្លាំងពូកែមួយព្រះអង្គដែលរើបំរាសពីការត្រួតត្រា របស់រាជវង្ស [[ចាម]] ដែលមកពីភាគកើតកម្ពុជា គឺ [[ប្រទេសចម្ប៉ា|អាណាចក្រចាម្ប៉ា]] ហើយព្រះអង្គដែលជាស្ដេចសឹកខ្លាំងពូកែ ដែលត្រួតត្រាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកមួយភាគធំ ព្រះអង្គជាបុត្ររបស់ព្រះបាទ [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] និងបានរៀបអភិសេក អគ្គមហេសី ២អង្គ គឺ ព្រះនាង [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] និង ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] ហើយទ្រង់មានបុត្រាបុត្រី ៦អង្គ, បុត្រទី១ ព្រនាម [[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]] បុត្រទី២ នាម [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]], បុត្រទី៣ នាម [[ស្រីឥន្ទ្រកុមារ]] , ជាបុត្ររបស់ ជ័យរាជទេវី ដែលជាមហេសីទី១ បុត្រទី៤ ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] ជាបុត្ររបស់ ឥន្ទ្រទេវី ដែលជាមហេសីទី២, បុត្រទី៥ នាម [[វីរកុមារ|វីរៈកុមារ]] ជាបុត្ររបស់[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ដែលជាអនុមហេសី បុត្រទី៦ នាម [[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|ស្រីសុខរមហាទេវី]] ជាបុត្រីរបស់ស្នំឯក ហើយបុត្រដែលឡើងសោយរាជបន្តពីទ្រង់គឺព្រះបាទ [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ដែលជាបុត្រទី២របស់ទ្រង់ ។<ref> Adhir Chakravarti (1982) [https://www.worldcat.org/title/Royal-succession-in-ancient-Cambodia/oclc/10064283 Royal Succession in Ancient Cambodia], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of Virginia p.119 </ref> == ការរំដោះក្រុងអង្គរពីពួកចាម្ប៉ា == '''Liberation of Angkor city from Champa''' [[File:Angkor Thom, Bayon 08.jpg|left|thumb|ចម្លាក់ [[ប្រាសាទបាយ័ន]] បង្ហាញពីចម្បាំងរវាងខ្មែរ និង ចាម នាសមរភូមិ [[បឹងទន្លេសាប]] ស.វទី១២]] ក្នុងឆ្នាំ ១១៧៧ នៃគ.ស កងទ័ពចម្ប៉ាបានលើកទ័ពយ៉ាងធំ តាមផ្លូវទឹកនៃដង [[ទន្លេមេគង្គ]] ក្រោម ដោយបរសំពៅចម្បាំងកាត់តាមផ្លូវទឹកទៅ [[បឹងទន្លេសាប]] រួចវាយចូលដុតបំផ្លាញក្រុងអង្គរ ដើម្បីកាន់កាប់ក្រុងអង្គរ នៅទីបំផុតកងទ័ពចម្ប៉ាក៏ទទួលបានជ័យជំនះ និងបានសម្លាប់ស្ដេច "[[ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន]]" និងបានប្រមូលយកមាសប្រាក់ជាច្រើនក្នុងក្រុងអង្គរ រួចដឹកជញ្ជូនទៅកាន់ ប្រទេសចាម្ប៉ា ហើយការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកចាម មកលើក្រុងអង្គរមានរយៈ ៤ឆ្នាំ ។ នៅក្នុងអំឡុងពេលនោះមាន រាជវង្សខ្មែរមួយអង្គព្រះនាម "ជ័យវរធន់" ដែលគង់នៅ រាជធានី [[ខេត្តតាកែវ]] ដែលព្រះអង្គបានកសាង បាសាទតាព្រហ្ម ឬ ហៅថា ប្រាសាទព្រហ្មមនៈ ក្នុងតំបន់ទន្លេបាទី សព្វថ្ងៃនេះ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.ស "ជ័យវរធន់" បានបើកការប្រយុទ្ធនៅស្រមោលភូមិអង្គរយ៉ាងខ្លាំងក្លានៃចម្បាំងលើបឹងទន្លេសាប នៅទីបំផុតទ្រង់ក៏យកជ័យជំនះពីពួកចាម្ប៉ាបាន និងបានប្រកាសគ្រងរាជក្នុងឆ្នាំ ១១៨២ នៃគ.ស ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា "ជ័យវរ្ម័ន [[អវតារ]] លោកកេរស្វរៈ" ។<ref> Russell R. Ross, Library of Congress (1990) [https://www.worldcat.org/title/Cambodia-:-a-country-study/oclc/1132893228 Cambodia : a country study], Publisher: The Division : For sale by the Supt. of Docs., U.S. G.P.O., Washington, D.C., Original from the University of Virginia p. 362 [[ISBN]]: 0160208386 </ref> <ref> George Coedès (1975) [https://books.google.com/books/about/The_Indianized_States_of_Southeast_Asia.html?id=iDyJBFTdiwoC The Indianized States of Southeast Asia], Editor: Walter F. Vella, Translated by Sue Brown Cowing, Publisher: University of Hawaii Press p.424 [[ISBN]]: 082480368X, 9780824803681 </ref> == ការកសាងទីក្រុងអង្គរធំ == '''Construction of Angkor Thom''' [[File:Angkor Thom M2.png|thumb|ផែនទី ក្រុងអង្គរធំ នៃស្ថាបត្យកម្មអង្គរទី៣]] [[File:20171126 South gate of Angkor Thom 4733 DxO.jpg|thumb|ក្លោងទ្វារនៃទីក្រុងអង្គរធំ]] ទីក្រុងអង្គរធំត្រូវបានកសាងឡើងនៅចុងសតវត្សទី១២ ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាទីក្រុងដ៏ធំសំបើមនៅភូមភាគអាសុីអាគ្នេយ៍នេះ ទីក្រុងអង្គរធំត្រូវបានគេចាត់ទុកស្ថាបត្យកម្មដ៏ធំនេះ ជាស្ថាបត្យកម្មអង្គរទី៣ ដែលរាជធានីនេះគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីដែលមានទំហំ ៩​គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា និងមានបូជនីយដ្ឋាន ប្រាសាទបុរាណជាច្រើនបន្សល់ទុកនៅទីនេះ ដូចជា៖ [[ប្រាសាទបាយ័ន]] ជាប្រាសាទ ឧទ្ទិសរួមបញ្ចូលគ្នា នៃ [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] និង [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] [[មហាយាន]] ដែលមានគូបរៈចំនួន ៥៤ ដោយស្មើ និង ព្រះភ័ក្ត្រព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ចំនួន ២១៦ តំំណាងឱ្យ អវតារលោកកេរស្វរៈ ។<ref> Henri Stierlin (1984) [https://www.worldcat.org/title/cultural-history-of-angkor/oclc/1015084899 The Cultural History of Angkor Great civilizations], Publisher: Aurum, London, Original from the University of Michigan p.94 [[ISBN]]: 0906053676 </ref> ក្រុងអង្គរធំ មានក្លោងទ្វារចូលចំនួន៥ទិស ទិសនិមួយៗ៖ ទ្វារខ្មោច (នៅទិសខាងកើត) ទ្វារដីឆ្នាំង (នៅទិសខាងជើង) ទ្វារតាកៅ (នៅទិសខាងលិច) ទ្វារទន្លេអ៊ុំ (នៅទិសខាងត្បូង) និងទ្វារជ័យ (នៅទិសខាងកើតចំពីមុខព្រះបរមរាជវាំងក្នុងខេត្តសៀមរាប) គូបរៈនៃទ្វារនីមួយៗមានព្រហ្មមុខបួន តំណាងឱ្យ ភ្នំមន្ទ្រៈនៃខ្សែររឿង [[រឿងកូរសមុទ្រទឹកដោះ|កូរសមុទ្រចក្រវាឡ]] ។ ទ្វារនៅទិសខាងត្បូងក្រុងអង្គរធំស្ថិតនៅចំងាយ ៧,២គីឡូម៉ែត្ រពីខាងជើងក្រុងសៀមរាប និង ១,៧គីឡូម៉ែត្ រពីខាងជើងច្រកចូលប្រាសាទអង្គរវត្ត ។ កំពែងព័ទ្ធជុំវិញនីមួយៗមានប្រវែង៣គីឡូម៉ែត្របួនជ្រុង និងមានកំពស់៨ម៉ែត្រព័ទ្ធជុំវិញដោយគូទឹក ហ៊ុំព័ទ្ធលើផ្ទៃដី៩​គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា ។ ដើម្បីការពារក្រុងពីការវាយប្រហារពីគូសត្រូវ ជ័យវរ្ម័នទី៧ បាន​កសាង​កំផែង​ថ្ម​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ក្រុង​ដែល​មាន​ប្រវែង​១២​គីឡូម៉ែត្រ ។ ក្នុង​វិស័យ​សំណង់ នៃសត្ថបត្យកម្ម របស់ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារចនាបទ បាយ័ន ដែលរាជវាំងទាំងមូល និងទីស្នាក់នៅសាងសង់ដោយសំណង់ឈើ ដែលប្រើប្រាសកម្លាំងពលកម្មប្រមាណជា ២មុឺននាក់ ជាមួយនិង ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រឆ្លងកាត់នៃការរំដោះទឹក ដែលមានបួនទិសដែលចាក់បង្ហូរ ទៅកាន់គូទឹកដែលព័ទ្ធជុំវិញ ។<ref> Henri Stierlin (1977) [https://www.worldcat.org/title/encyclopaedia-of-world-architecture/oclc/4493914 Encyclopedia of World Architecture, Volume 2], Publisher: Facts on File, New York, Original from Pennsylvania State University p.499 [[ISBN]]: 0871964058 </ref> ព្រអង្គក៏បានកសាងដំណាក់ឃ្លាំងចំនួន២ គឺខាងត្បូង និង ខាងជើង ដែលដំណាក់ឃ្លាំងខាងត្បូងដាក់នៅជង្រុកស្រូវ ដែលប៉ានស្មានប្រមាណជា ១១.១៩២ តោន និង ដំណាក់ឃ្លាំងខាងជើងដាក់នៅក្រណាត់សូត្រសម្លៀកបំពាក់ ប្រមាណជា ៥១២កី ជាមួយនិងឆ័ត្រក្លោះ ៥២៣ ។ នៅតាមប្រាសាទ នីមួយ​ៗមានរន្ធសម្រាប់ដាក់លម្អនូវគ្រឿងត្បូងចំរុះដែលត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានសរុបប្រម៉ាណជា ​៤៨០០០​គ្រាប់ ។ ក្រៅពីនេះ ព្រះអង្គបានក៏សាងរាជដំណាក់ស្រីរបាំប្រចាំក្រុងអង្គរធំផងដែរ ត្រង់ប្រាសាទ សួរព្រ័ត្យ ត្រូវបានគេប៉ានស្មានថាមានអ្នករបាំប្រហែលជា ១៦០០នាក់ ។ <ref> European Association of Southeast Asian Archaeologists. International Conference (2000) [https://www.worldcat.org/title/South-east-Asian-archaeology-...-:-proceedings-of-the-...-International-Conference-of-the-European-Association-of-South-East-Asian-Archaeologists/oclc/50651897 South-east Asian Archaeology ...: Proceedings of the ... International Conference of the European Association of South-East Asian Archaeologists], Publisher: Istituto Italiano per l'Africa e l'Oriente, Original from the University of Michigan </ref> <ref> André Migot (1960) [https://www.worldcat.org/title/khmers-des-origines-dangkor-au-cambodges-daujourdhui/oclc/1006412017 Les Khmers, des origines d'Angkor au Cambodge d'aujourd'hui Collection "L'aventure du passé"], Publisher: Paris,Le Livre contemporain, Original from the University of Virginia p.376 </ref> <ref> Ly Daravuth, Ingrid Muan, Raiyaṃ (2001) [https://www.worldcat.org/title/cultures-of-independence-an-introduction-to-cambodian-arts-and-culture-in-the-1950s-and-1960s/oclc/49613043 Cultures of Independence], Publisher: Reyum institute, Original from the University of Michigan </ref> == ជំនឿលើពុទ្ធសាសនា មហាយាន == '''Belief in Mahayana Buddhism''' [[File:Bodhisattva Lokesvara irradiant (musée Guimet) (6372559143).jpg|thumb|Buddha Mahayana 12th century at musée Guimet art of Jayavarman VII]] ជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាព្រះមហាក្សត្រដែលត្រូវបានគេស្គាល់ច្រើនដោយសារសំណង់ដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ជាច្រើនដែលបានបញ្ចប់ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ រួមទាំងប្រាសាទឧទ្ទិសដល់មាតាបិតារបស់ព្រះអង្គផងដែរ ។ ប្រាសាទបាយ័ន ដែលជាប្រាសាទឧទ្ទិសឱ្យ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន ដែលស្ថិតនៅចំកណ្ដាលនៃអង្គរធំ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ទ្រង់មានជំនឿយ៉ាងមុតមាំទៅលើពុទ្ធសាសនា មហាយាន ដែលបន្តពីបិតារបស់ទ្រង់ព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ដែលនាំយកពុទ្ធសាសនា មហាយាន យកមកគោរពបូជានៅកម្ពុជា ។ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន ត្រូវបានចាត់ទុកជាសាសនា របស់ព្រះរាជា ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ព្រះអង្គមិនបោះបង់ចោលនូវ ព្រហ្មញ្ញសាសនាផងដែរ ដោយរក្សានូវ រឿងព្រេងទេវកថា ហិណ្ឌូជាច្រើននូវតាមចម្លាក់នៃជញ្ជាំងប្រាសាទជាប់ជានិច្ច ដែលទុកជាមរតករបស់ដូនតា ហើយប្រាសាទដែលទ្រង់បានកសាងឧទ្ទិសជូនមាតាបិតារបស់ព្រះអង្គផងដែរនោះ គឺ [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] ។<ref> Steve McCurry (2002) [https://www.worldcat.org/title/Sanctuary-:-the-temples-of-Angkor/oclc/1008142557 Sanctuary : the temples of Angkor], Publisher: Phaidon, London, Original from the University of Michigan p.116 [[ISBN]]: 0714841757, 9780714841755 </ref> <ref> Jacques Dumarçay, Michael Smithies (1998) [https://www.worldcat.org/title/The-site-of-Angkor/oclc/37864679 The site of Angkor], Publisher: Oxford University Press, New York, Original from the University of Michigan p.72 [[ISBN]]: 9835600406, 9789835600401 </ref> === ការកសាង [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] === ប្រាសាទតាព្រហ្ម កងសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្នុងឆ្នាំ ១១៨៦ នៃគ.ស ទ្រង់បានកសាងដើម្បីឧទ្ទិសជូន មាតាបិតា របស់ព្រះអង្គ ដែលប្រាសាទនេះមានឈ្មោះដើមហៅថា ប្រាសាទ "រាជវិហារ" ។<ref> Lynn S Teague (1975) [https://www.worldcat.org/title/ancient-civilization-and-trade/oclc/1067257011 Ancient Civilization and Trade], Publisher: University of New Mexico Press p.485 [[ISBN]]: 0826303455 </ref> ប្រសាទតាព្រហ្មមានកំពែងព័ទ្ធពីក្រៅទំហំ (១០០០មx៦០០ម) ដោយស្មើនិង ៦០០,០០០ ម៉ែតការ៉េ ។ ប្រាសាទនេះផងដែរ មានភូមិប្រជាជនរស់នៅជុំវិញប្រមាណជា ១២,៦៦០ នាក់ ក្នុងនោះរួមបញ្ចូលទាំងមន្ត្រីធំៗ ចំនួន ៤១៨ នាក់និងមានអ្នកបម្រើកាងារប្រចាំរាជដំណាក់ចំនួន ២៧៤០ នាក់ ក្នុងនោះមានជំនួយការបង្ហាត់របាំចំនួន ២៣២ នាក់ និង មានស្រីរបាំប្រចាំរាជដំណាក់ចំនួន ៦១៥នាក់ ។ រួមទាំងរតនៈវត្ថុក្នុងនោះមួយចំនួនផង ដូជា៖ មាន​ចាន​មាស​សរុប ដែល​មាន​ទម្ងន់​ជាង​ប្រាំ​រយ​គីឡូក្រាម ចាន​ប្រាក់​ចំនួន​៣៥ គ្រាប់​គជ់​ខ្យងចំនួន ៤០៦២០​គ្រាប់ ត្បូង​ចំរុះចំនួន ​៤៥៤០​គ្រាប់ រនាំងដាក់ការពារ ដែលជាតង្វាយពីប្រទេស​ចិន​ ក្នុងរាជវង្សសុង ([[អង់គ្លេស]]: Song dynasty) ចំនួន ៨៧៦ ។ ប្រាសាទនេះក៏ត្រូវបានចាត់ទុកផងដែរ ជាសាកលវិទ្យាល័យផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រដែលក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្សត្រី [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] ។<ref> Harriet Winifred Ponder (1938) [https://www.worldcat.org/title/cambodian-glory-the-mystery-of-the-deserted-khmer-cities-and-their-vanished-splendour-and-a-description-of-life-in-cambodia-today/oclc/68180136 Cambodian Glory: The Mystery of the Deserted Khmer Cities and Their Vanished Splendour; and a Description of Life in Cambodia Today], Publisher: T. Butterworth, Limited, Original from the University of Michigan p.383 </ref> <ref> David L. Snellgrove (2000) [https://www.amazon.com/s?k=9789748299310&i=stripbooks&linkCode=qs Asian Commitment: Travels and Studies in the Indian Sub-continent and South-East Asia], Publisher: Orchid Press, Original from the University of Michigan p.587 [[ISBN]]: 9748299317 </ref> === ការកសាង [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] === ប្រាសាទព្រះខ័ន កងសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្នុងឆ្នាំ ១១៩១ នៃគ.ស ។<ref> Bernard Philippe Groslier, Jacques Arthaud (1957)[https://www.abebooks.com//servlet/SearchResults?tn=Arts+Civilization+Angkor The Arts and Civilization of Angkor], Publisher: Praeger, Original from the University of Michigan p.230 </ref> ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយ ព្រះពិស្ណុការអាវតារលោកកេរ្ត៍ស្វារៈ ប្រាសាទនេះមានទំហំ ៥៦ ហិចតា និងមានបរិមាត្រ (៨០០មx៧០០ម) ប្រាសាទព្រះខ័ន បានឱ្យដឹងថា បដិមានៃរូបព្រះពុទ្ធ ព្រះឥសូរ និងព្រះវិស្ណុ ដែលត្រូវបានតម្កល់នៅក្នុងប្រាសាទនេះមានចំនួនដល់ទៅ ២០,៤០០ ដែលធ្វើអំពីមាស ប្រាក់ សំរិទ្ធ និងថ្ម ចំណែកឯ បដិមាទេវៈផ្សេងៗទៀយមានចំនួន ៤៣០ និងប្រជាជនក្នុងភូមិចំនួន ១៣,៥០០ ដែលមានតួនាទីថែរក្សាផ្គត់ផ្គង់មូលនិធិសាសនាឱ្យមានដំណើរការល្អនៅប្រាសាទនេះ និងស្បៀងអាហារជាច្រើនផ្តល់ដោយឃ្លាំងព្រះរាជទ្រព្យ ឬដោយប្រជាជនក្នុងភូមិចំនួន ៥៣២៥ ដែលមានមនុស្សសរុបចំនួន៨៧,៨៤០នាក់ ។ មានបដិមាចំនួន ២៨៣ ត្រូវបានតម្កល់ជុំវិញបដិមាព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ ដែលតំណាងឱ្យដួងវិញាណខ័ន្ឌព្រះបិតារបស់ព្រះរាជា ។ មានសំណង់ប៉មចំនួន ៨៥សម្រាប់តម្កល់ព្រះបដិមាដល់ទៅ ៥២៥អង្គជាចំណុះប្រាសាទដ៏ធំនេះ។ សិលាចារឹកបានបន្តទៀតថា ប្រាសាទនេះសូមឧទ្ទិសកុសលទៅកាន់អតីតព្រះរាជាព្រះនាម ធរណិន្ទ្រវរ្ម័ន ដែលជាព្រះបិតា របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និងបួងសួងឱ្យព្រះមហាក្សត្រជំនាន់ក្រោយ ដែលបានជួយថែរក្សាសំណង់ព្រះពុទ្ធសានា ដែលមានទាសាទាសីចំនួន ៣០៦,៣៧២នាក់ សូមឱ្យទទួលផលបុណ្យគ្រប់ៗគ្នា ។ សិលាចារឹកនៃប្រាសាទព្រះខ័នមានការរៀបរាប់ពីទីក្រុងដ៏រីចម្រើនដ៏ជឿនលឿនមួយ ដែលផ្តោតទៅលើសកម្មភាពសាសនា និងសេចក្តិត្រូវការនៃប្រាសាទនេះ ដង្វាយត្រូវបានរៀបចំសម្រាប់អាទិទេពហើយកម្រងផ្កាត្រូវបានលម្អសម្រាប់អាទិទេពទាំងនេះទៀតផង ។ ម្ហូបអាហារត្រូវបានផ្គតផ្គង់ហើយនៅតាមខ្លោងទ្វារតែងមានអ្នកយាម និងមានក្រុមរបាំរាប់ពាន់នាក់សម្រាប់ រាំសម្តែងសម្រាប់ប្រាសាទនេះក្នុងកិច្ចពិធីសាសនាធំៗផងដែង។<ref> George Coedés (1935) [https://www.worldcat.org/title/qambi-mahaksatr-muay-qang-knun-krun-kambuja-jayavaraman-di-7/oclc/23578422 Qaṃbī Mahāksǎtr muay qaṅg knuṅ Kruṅ Kambūjā Jayavaramǎn dī 7], Publisher: Braḥrāj Paṇṇālăy Kambujā, Original from the University of Michigan p.56 </ref> == ការកសាង មន្ទីពេទ្យ និង សាលាសំណាក់ == '''Construction of hospitals and guesthouses''' ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាស្ដេចមានប្រាជ្ញា និងគិតគូរទៅដល់សុខមាលភាពរបស់ប្រជានុរាស្ត្ររបស់ព្រះអង្គ ដោយទ្រង់បានបង្កើត "អរោគ្យសាលា" ដែលមានន័យថាមន្ទីរព្យាបាលរោគ ឬ ហៅថាមន្ទីពេទ្យ ដែលមានចំនួន ៩៨ និង "ធម្មសាលា" ដែលមានន័យថា សាលាសំណាក់ធម៌សម្រាប់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ដែលមានចំនួន ១០១ នៅទូទាំងប្រទេស ។ តាមកំណត់ត្រាសិលាចារឹក K.368 នៅស្រុកសាយហ្វុង ប្រទេសឡាវ បានពិពណ៌នាថា អរោគ្យសាលានីមួយៗមានគ្រូពេទ្យចំនួន២នាក់ អមដោយស្ត្រី ចំនួន២នាក់ និងមនុស្សប្រុសម្នាក់ គ្រូថ្នាំចំនួន ២នាក់នៅឃ្លាំងសម្រាប់ចែកចាយថ្នាំ អ្នកថែរក្សាសំអាតចំនួន២នាក់ អ្នកមើលជំងឺ (គិលានុបដ្ឋាន) ចំនួន១៤នាក់ ស្រ្តីសម្រាប់ដាំថ្នាំមានចំនួន៨នាក់ ដូចនេះមន្ទីរព្យាបាលរោគក្នុងរាជរបស់ទ្រង់ ធ្វើការព្យាបាលអ្នកជំងឺគ្រប់ប្រភេទដោយមិនមានការរើសអើងនោះទេ ។ ចំណែកឯ "ធម្មសាលា" ដែលជា សាលាសំណាក់ធម៌សម្រាប់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ត្រូវបានដាក់ឱ្យមើលការខុសត្រូវផ្នែកព្យាបាលសុខមាលភាពរបស់ភិក្ខុសង្ឃ ដោយព្រះគ្រូ "ផៃសាញ់យៈ" ដែលមានជំនួយការជាមន្ត្រីសង្ឃចំនួន ២រូប នាមជា សូរ្យគណៈ និង ចន្ទ្រាគណៈ សម្រាប់ការព្យបាលជំងឺទៅលើព្រះសង្ឃទូទៅ នៃពុទ្ធសាសនា មហាយាន ក្រោយមកមន្ទីរព្យាបាលរោគត្រូវបានគេសាងសង់បន្ថែមនូវបរិវេណនៃ [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] ដែលធ្វើឱ្យកំណត់ត្រាមន្ទីរព្យាបាលរោគរបស់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ មានច្រើនដល់ ១០២ ក្នុងរជ្ជកាលនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គ ។ <ref> Lawrence Palmer Briggs (1951) [https://www.worldcat.org/title/The-ancient-Khmer-Empire/oclc/527144 The Ancient Khmer Empire, Volume 41], Publisher: American Philosophical Society, Original from the University of California p.295 </ref> <ref> University of Calcutta (1955) [https://books.google.com/books/about/The_Calcutta_review.html?id=Lg8xAQAAMAAJ The Calcutta review], Publisher: University of Calcutta, Original from Northwestern University </ref> == ការវាយដណ្ដើមយកចាម្ប៉ា == '''The conquest of Champa''' នៅក្នុងឆ្នាំ ១១៩០ នៃ គ.ស ស្ដេចចាមព្រះនាម ជ័យឥន្ត្រវរ្ម័នទី៤ បានលើកទ័ពមកវាយអាណាចក្រខ្មែរម្ដងទៀត ការលុកលុយអាណាចក្រខ្មែរមានរយៈពេលពេញ១ឆ្នាំ រហូតដល់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ បង្ក្រាបការលុកលុយរបស់ពួកចាមបានទាំងស្រុង ក្នុងឆ្នាំ ១១៩១ នៃ គ.ស ។ យោងតាមសិលាចរឹកនៅប៉ោនគរ (ញ៉ាត្រាង) បានសរសេរទុកថា ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ វាយយកបានរាជធានីនៃប្រទេសចាម្ប៉ា ដោយទ្រង់បញ្ជាឱ្យវិទ្យានន្តៈ វាយចូលរាជធានី "វិជ័យ" (បិញឌិញ) ហើយចាប់បានស្ដេចចាម ជាឈ្លើយសឹកនិងបានយកស្ដេចអង្គនេះ មកថ្វាយព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ។ ហើយព្រះអង្គបានលើកព្រះអនុជថ្លៃ របស់ព្រះអង្គ ព្រះនាម "អុិន" ដែលត្រូវជាប្អូនប្រុសព្រះនាង "ជ័យរាជទេវី" ឱ្យឡើងសោយរាជនៅវិជ័យ ដោយមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "សូរ្យវរ្ម័នទេវរាជ" មិនយូរបុ៉ន្មាន ពួកចាមដែលមានមេដឹកនាំឈ្មោះ "រៈសុបតិ" ក៏ងើបលើកបះបោរបណ្ដេញព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទេវរាជ ចេញពីរាជធានីវិជ័យ ហើយមាននាមក្នុងរាជថា "ជ័យឥន្ត្រវរ្ម័នទី៥" ។ ពេលនោះ "វិទ្យានន្តៈ" ក៏លើកទ័ពវាយរាជធានីវិជ័យម្ដងទៀត ហើយបានធ្វើឃាតស្ដេចចាម "ជ័យឥន្ត្រវរ្ម័នទី៥" និងបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសចម្ប៉ាឱ្យមានឯកភាពឡើងវិញ និងបានប្រកាសសោយរាជនាពេលនោះក្នងឆ្នាំ ១១៩២ នៃគ.ស រហូតដល់ឆ្នាំ ១២០៣ នៃគ.ស ទើបព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ លើកទ័ពធំមកកំចាត់ចាម និងបានវាយយកចាម្ប៉ាមកគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងក្នុងឆ្នាំ ១២០៣ នៃគ.ស ។<ref> Daniel George Edward Hall (1961) [https://books.google.com.kh/books?id=5lV85XuvoZ4C&q=Jayavarman+VII+1190+1191&dq=Jayavarman+VII+1190+1191&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiF6K_U-vjuAhWTIbcAHQKSDxEQ6AEwBnoECAAQAw A History of South-East Asia], Publisher: Macmillan, Original from the University of California p.807 </ref> <ref> André Migot (1960) [https://www.worldcat.org/title/khmers-des-origines-dangkor-au-cambodges-daujourdhui/oclc/1006412017 Les Khmers, des origines d'Angkor au Cambodge d'aujourd'hui Collection "L'aventure du passé"], Publisher: Le Livre Contemporain, Paris, p.376 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| width=100% class="wikitable" |colspan="5" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''ជ័យវរ្ម័នទី៧'''</font></center> <br> <center> '''Jeyvaraman VII''' </center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ជយរាជទេវី]]''' <br> (Jayarajadevi) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]]''' <br> (Indradevi) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] <br> (Rajendradevi) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ព្រះស្នំ <br> (Concubine) |- | align="center" |'''[[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]]''' <br> (Suryakumara) <br> '''[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]''' <br> (Indravarman II) <br> '''[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]''' <br> (Srindrakumara) <br> | align="center" |'''ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]]''' <br> (Tamalinda) | align="center" |'''[[វីរកុមារ|វីរៈកុមារ]]''' <br> (Virakumara) | align="center" |'''[[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|សុខរមហាទេវី]]''' (កូនស្រី) <br> (Sukhara Mahadevi) (daughter) |} ==ពង្សាវលី== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម មហិធរាទិត្យ និងព្រះអយ្យិកា ជាបុត្រីនៃព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១ និងមហេសីមួយអង្គទៀត។ **ព្រះបិតាព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ***ព្រះមាតា [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] ****ព្រះអគ្គមហេសីព្រះនាម [[ជយរាជទេវី]] និង [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] *****ព្រះរាជបុត្រាព្រះរាជបុត្រី [[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]] ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] [[វីរកុមារ]] ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[សូយ៌កុមារ]] [[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|សុខរមហាទេវី]] និង មួយអង្គទៀតមិនស្គាល់ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧''' |2= [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] |3= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ព្រះអង្គម្ចាស់[[មហិធរាទិត្យ]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា ព្រះនាងរាជបតីន្ទ្រលក្ម្សី |6= [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣]] |7= ព្រះនាង[[ហស៌លក្ស្មីទេវី]] |8= ព្រះបុត្រនៃព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |9= ព្រះមហេសីផ្សេងមួយទៀត |10= |11= |12= ព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] |13= ព្រះនាង[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|ឝ្រីយសោធរទេវី]] |14= |15= |16= ព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |17= ព្រះនាង[[ហិរណ្យលក្ឝ្មី|ហិរណ្យលក្ស្មី]] |18= |19= |20= |21= |22= |23= |24= ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] |25= ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == សេចក្តីប្រកាស == ប្រជាជនកម្ពុជាទូទាំងប្រទេស សរសេរ អាន តាម ខេមរៈភាសា ប្អូនៗដែលមានកម្រិតវប្បធម៌ទាប ខ្លៅ មិនគួរណាធ្វើការកែប្រែចំណងជើងអត្ថបទ (Article) ទៅជា ភាសាសំស្ក្រឹតនោះទេ កម្ពុជាមានជនជាតិភាគតិច ជាង 20ក្រុមពួក ពួកគេមានភាសាបែបផ្សេងពីភាសាខ្មែរបច្ចុប្បន្ន បើពួកគេយករបៀបសរសេរប្រកបរបស់ពួកគេមកច្របល់ក្នុងសង្គមខ្មែរ នោះនិងនាំប្រជាជនឆ្គួតតាមប្អូនៗជាក់ជាមិនខាន ។ ជនជាតិភាគតិច ជាង 20ក្រុមពួក នៅកម្ពុជាត្រូវរៀនភាសាខ្មែរ បច្ចុប្បន្នហៅថា ខេមរៈភាសា ដើម្បីប្រើប្រាស់សម្រាប់ការប្រាស្រ័យទាក់ទងសម្រាប់ការសរសេរឯកសារ ជាផ្លូវការណ៍ មិនអាចយកភាសាពួកគេមកសរសេរឡូកឡំសម្រាប់ការប្រើលិខិតបទដ្ឋាននោះទេ ឈប់ខ្លៅ ។ បើប្អូនៗចង់យកសំស្ក្រឹតមកប្រើ ប្រើក្នុងទម្រង់បើកបិទ វង់ក្រចក ជ័យវរ្ម័នទី៧ (សំស្ក្រឹត:ជយវម្ម៌ទី៧) ។ សំស្ក្រឹត ជាកម្ចីភាសា មិនមែនជាភាសាផ្លូវការណ៍ ដែលយើងប្រើបច្ចុប្បន្ននេះទេ ឈប់នាំគេខ្លៅ ។ លោក ហង់ជួនណារ៉ុង រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំ សូមបញ្ឈប់ការនាំក្មេងៗរៀន ភាសាសំស្ក្រឹត និង ភាសាបាលី តាមសាលាទាំងអស់ទៀត សំស្ក្រឹត សម្រាប់តែអ្នកចង់ក្លាយជាអ្នកប្រវត្តិវិទូ ឬ នរៈវិទ្យា ហើយភាសាបាលី សម្រាប់តែព្រះសង្ឃបានហើយ សូមផ្ដោតទៅលើ វេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរ ភាសាអង់គ្លេស ចិន និង បារាំង សូមអរគុណ ។ == មើលផងដែរ == * '''[[រាជានិយមកម្ពុជា]]''' * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == កណត់ត្រា == === កំណត់ត្រាប្រវត្តិវិទូ === *[https://www.worldcat.org/title/qambi-mahaksatr-muay-qang-knun-krun-kambuja-jayavaraman-di-7/oclc/23578422 Georges Coedès: Un grand roi de Cambodge - Jayavaraman VII., Phnom Penh 1935.] * [https://www.worldcat.org/title/journal-asiatique/oclc/1782245 Georges Coedès: Journal asiatique, Volumes 226-227, Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche scientifique 1935.] * [https://www.abebooks.com//servlet/SearchResults?tn=Les+Khmers,+des+origines+d%27Angkor+au+Cambodge+d%27aujourd%27hui André Migot: Les Khmers, des origines d'Angkor au Cambodge d'aujourd'hui 1960.] * [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-southeast-asian-studies/article/abs/garuda-vajrapani-and-religious-change-in-jayavarman-viis-angkor/8F9BA9D7F6CC01A4C3ED2A33DE013EC7 Jean Boiselier: Refléxions sur l'art du Jayavarman VII., BSEI (Paris), 27 (1952) 3: 261-273.] Cambridge University Press: 07 January 2009 == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១១២៥-១២១៩)''}} {{Succession box|before= [[ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១១៨១–១២១៥'''|after=[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category|Jayavarman VII|ជ័យវរ្ម័នទី៧}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} 3d8v2jft2p1mxyc47a6egczsf1xph17 0 28028 342893 342809 2026-11-12T01:40:02Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342893 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ<br/>(ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ) | title = ព្រះអង្គម្ចាស់[[អាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេឝសម័យកាលមហានគរ]]<br/>(ប្រមុខ​មេទ័ពកម្វុជទេឝ) | image = Angor Bayon.jpg | caption = [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]] នៃស្ថាបត្យកម្ម[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]]។ | reign = គ.ស ១១៦០-១១៦៥<br/>(រជ្ជកាល[[យសោវរ្ម័នទី២|យឝោវម៌្មទី២]]) | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះអង្គម្ចាស់[[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]] | successor = ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] | queen = | spouse = | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | mother = ព្រះនាង[[ជយរាជទេវី|ស្រីជ័យរាជទេវី]] | birth_date = | birth_place = [[អង្គរ]] [[ចក្រភពខ្មែរ|កម្វុជទេឝ]] | death_date = | death_place = {{nowrap|[[យសោធរបុរៈ|យឝោធរបុរ]] [[ចក្រភពខ្មែរ|កម្វុជទេឝ]]}} | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} ព្រះអង្គម្ចាស់'''ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ''' គឺជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្ម​ទី​៧]]និង​[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះ​អគ្គមហេសី​]][[ជយរាជទេវី|ស្រីជ័យរាជទេវី]]និងព្រះអនុជរួមព្រះបិតានៃព្រះមហាក្សត្រ[[អាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេឝសម័យកាលមហានគរ]]តគឺព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]។ == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == បើតាមសិលាចារឹកយើងអាចសន្និដា្ឋនបានថាកាលនោះព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]មានព្រះ[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|មហេសី]]រួចសេ្រចទៅហើយព្រះនាមរបស់ព្រះនាងគឺ[[ជយរាជទេវី]]។ រួមជាមួយនឹងព្រះនាងប្រហែលជាក្នុងគ.ស ១១៤៥ ព្រះអង្គបាន មានព្រះរាជ្សបុត្រមួយព្រះអង្គព្រះនាម'''ឝ្រីឥន្រ្ទកុមារ'''។ នៅគ.ស ១១៦០ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ កំពុងតែធ្វើចំបាំងប្រយុទ្ធជាមួយកងទ័ពនគរ[[ចាម្ប៉ា]]នៅមុខទីក្រុង[[វិជ័យ|វិជយ]] គា្រនោះព្រះអង្គបានទទួលដំណឹងថាព្រះបិតាព្រះអង្គចូលទិវង្គតហើយព្រះបាទយឝោវម៌្មទី២បានឡើងសោយរាជ្យជំនួសនៅចំពោះមុខស្ថានការណ៍ផ្លាស់ប្តូរនេះ ព្រះអង្គពុំបានផ្លាស់ប្តូរចិត្តគំនិតអ្វីទាំងអស់ព្រះអង្គនៅតែបន្តធ្វើសង្រ្គាមវាយប្រហារនគរចាមហើយគោរពស្មោះស្ម័គ្របំរើព្រះមហាក្សត្រថ្មីដោយគ្មានវៀចវេរឡើយ នៅពេលដែលព្រះអង្គទទួលដំណឹងដឹងថានៅព្រះរាជធានីមានមន្រ្តីក្បត់ចង់ធ្វើឃាតព្រះមហាក្សត្រព្រះអង្គបានធ្វើដំណើរយាងចូលមកនគរវិញដើម្បីជួយការពារជ្រោមជ្រែងព្រះរាជាតែព្រះអង្គមកដល់យឺតពេលហើយ សោកនាដកម្មក៏បានកន្លងហួសផុតរួចស្រេចបាត់ទៅហើយព្រះបាទយឝោវម៌្មទី២ ត្រូវគេធ្វើឃាតហើយព្រះរាជបុត្រព្រះអង្គព្រះឝ្រីឥន្រ្ទកុមារក៏ប្រហែលជាអស់សង្ខារក្នុងសម័យជាមួយគ្នាដែរក្នុងគ.ស ១១៦៥។ ប្រាសាទ​បន្ទាយឆ្មារ កសាង​ឡើង​ក្នុង​ចុង​សតវត្សរ៍​ទី​១២ និង​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី​១៣ ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទជយវម៌្ម​ទី​៧ ស្ថិតនៅ​[[ឃុំ​បន្ទាយឆ្មារ]] [[ស្រុក​ថ្មពួក]] [[ខេត្ត​បន្ទាយមានជ័យ]] ខាងជើង​ទីប្រជុំជន​ខេត្ត​ជិត ៦០ ​គ​.​ម ភាគ​ពាយព្យ​ប្រទេស​[[កម្ពុជា]]។ បំណង​នៃ​ការកសាង​គឺ​ដើម្បី​ឧទ្ទិស​ដល់​វីរភាព​នៃ​ព្រះរាជបុត្រ​ឆ្នើម​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្មទី​៧ និង​ព្រះ​អគ្គមហេសីជយរាជទេវី និង​[[សញ្ជក]] ([[​សេនា​ជំនិត]]​) ៤​ រូបដែល​បាន​បូជាជីវិត​ក្នុងចំបាំង​បង្ក្រាប​ការបះបោរ​របស់​ពួក[[​ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]។ រូបចំលាក់អ​វ​លោ​កេឝ្វរ​ប្រាសាទ​នេះនា​បច្ចុប្បន្នត្រូ​វ​បាន​អាជ្ញាធរ​ខេត្ត​បន្ទាយមានជ័យ​យក​ជា​[[និមិត្តរូប​ខេត្ត]]។​ ​​រូបចំលាក់​នៅ​ជញ្ជាំង​ខាងលិច​ជ្រុង​ខាងជើង នៃ​ប្រាសាទ​នេះ គឺ​មាន​បង្ហាញ​ពី​ព្រះរាជបុត្រឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ ទ្រង់​គង់​បរ​[[រាជរថ]][[​ឧភរាជ]]​យ៉ាង​លឿន​ឆ្ពោះ​ទៅមុខ។ នៅ​ពីមុខ​រទេះ​នោះ​គឺជា​រទេះ​នៃ​សេនា ឬ​ជា​ប្រជារាស្ត្រ ដែល​ជួប​នឹង​គ្រោះអាក្រក់​គឺ​ត្រូវ​[[រាហុ|រា​ហ៊ូ]] ([[​និមិត្តរូប​]]គឺ[[​សភាវៈ​]]អាក្រក់​ឬ​[[យក្ស]]​) បាន​ស្ទាក់​រួច​លេប​ឧស​ភៈ (​គោ​) និង ម្ចាស់​វា។ ពីលើ​រូបចំលាក់នេះ​ទៀត​ជា​រូបចំលាក់​នៃ​ចំបាំងដាវ​ដ៏​ជាញជ័យ​រវាង​ព្រះរាជបុត្រ​ឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ និង​[[រាហុ|រា​ហ៊ូ]]។ តាម[[​សិលាចារឹក​​បន្ទាយឆ្មារ]]​អោយដឹងថា ឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ​ជា​ព្រះរាជបុត្រ​ឆ្នើម និង​សំណព្វ​ព្រះទ័យ​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៧ បាន​ជំនួយ​ពី​សញ្ជក (​សេនា​) ៤​ រូប​គឺ ១-​[[អជ៌ុន (សញ្ជក)|អ​ជ៌ុន]], ២-​[[ទេវ (សញ្ជក)|ទេវ]], ៣-[[វទ្ធន]], ៤-​[[ឝ្រីធរ]] និង​ទាហាន​ជាច្រើន​ទៀត​បាន​ច្បាំង​នឹង​រា​ហ៊ូ​ដែល​ជា​ប្រផ្នូល​និមិត្ត នៃ​ជន​អាក្រក់ និង​បំបះបំបោរ​ខ្មែរ សៀម​នៅ​[[ខេត្តលពបុរី|ចង្វាត​លវ​បុរី]] (​សព្វថ្ងៃ​នៅ​ប្រទេស[[នគរលវោ|​សៀម]] ខាងលិច​ក្រុង​[[បាងកក]]​)។ រា​ហ៊ូបាន​យា​យី​ព្រះជន្ម​ព្រះ​ឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ​ជា​ខ្លាំង តែ​ត្រូវ​ព្រះអង្គ​និង​[[សញ្ជក​]]បង្ក្រាបបាន។ [[សិលាចារឹក​វិមានអាកាស​]]នៅ​[[ខេត្ត​សៀមរាប]] និង​ប្រវត្តិ​ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ​ស្រាវជ្រាវ​ដោយ​អ្នកប្រាជ្ញ​បារាំង​បញ្ជាក់ថា ព្រះ​រាជបុត្រឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ សេនា​ជំនិត និង​ពល​យោធា​ទទួល​ទិស​ខាងលិច នៃ​ព្រះ​នគរ​បាន​បង្ក្រាប​រាបទាប​នូវ​ពួក​[[ប្រជា​អាណា​គ្រាម]] និង​ទ័ព​នៃ​មន្ត្រី​អាក្រក់​នៅ​ខេត្ត​លវបុរី សព្វថ្ងៃ​ស្ថិត​នៅក្នុ​ប្រទេ​ស[[សៀម]]។ ដែល​ក្រោយមក​ព្រះរាជបុត្រ ១​អង្គ​ទៀត នៃ​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៧ ត្រូវ​ទៅ​កាន់ការ​ជា​ស្វាមិននៃបុរ​នោះ។ គួរ​បញ្ជាក់ដែរថា សិលាចារឹក​បង្ហាញថាព្រះរាជបុត្រ​បង្កើត​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៧ និង​ព្រះ​អគ្គមហេសី​[[ជយរាជទេវី|ជយរាជ​ទេវី]]មាន​ ៣ អង្គដែល​ស្គាល់ព្រះនាម​ក្នុងចំណោម​ច្រើន​អង្គ ១-[[សូយ៌កុមារ]] ទ្រង់​ជា​[[កវី​]]ឯក ១​ អង្គ​ក្នុង​ការ​តែង​[[កាព្យ​]][[សំស្ក្រឹត]] នៅ​សិលាចារឹក​[[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]]។ ២-'''ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ'''​ជា​ប្រមុខ​[[មេទ័ព]]។ ៣-​[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២|ឥន្ទ្រ​វម៌្មទី២]]ជា[[រាជានិយមកម្ពុជា|​ស្វាមិន]]នៃ[[នគរលវោ|លវបុរ​]] និង ​៤-[[វីរកុមារ]]ជា​កវី​តែង​កាព្យ​ជា​ភាសាសំស្ក្រឹត​នៅ​[[ប្រាសាទព្រះខ័ន|ប្រាសាទ​ព្រះខ័ន]]។​<ref>{{Cite web |url=http://www.cen.com.kh/local/1328842#sthash.Gjj8935v.dpuf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2015-04-26 |archivedate=2017-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170429104915/http://www.cen.com.kh/local/1328842#sthash.Gjj8935v.dpuf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cen.com.kh/local/1328842 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2015-04-26 |archivedate=2017-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170429104915/http://www.cen.com.kh/local/1328842 |url-status=dead }}</ref> ==ព្រឹត្តិការណ៍ទាក់ទងនឹងប្រវត្តិរបស់ព្រះអង្គ== សូម​រំលឹក​ថា ព្រឹត្តិការណ៍​អាក្រក់ ១​ទៀត គឺ​ខណៈ​ព្រះជយវធ៌ន​យាង​ត្រលប់​មក​នគរ​ពី​នគរ[[​ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម្ប៉ា]]​ចំណុះ​នោះ មេទ័ព​ម្នាក់​នៅ​នគរ​ចាម្ប៉ា​បាន​ដឹកនាំ​ទ័ព​បះបោរ រួច​រំដោះ​យក​នគរ​ពីក្រោម​ចំណុះ​មហានគរ​ខ្មែរ​ហើយ តាំងខ្លួន​ជា​ស្តេច​ក្នុងនាម​ថាព្រះបាទ​[[ជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤|ជយឥន្ទ្រវម៌នទី​៤]] ដែល​ជា​ស្តេចចង​សម្ព័ន្ធមេត្រី​នឹង​នគរ​[[អណ្ណាម|អណ្ណា​ម]]​ដែល​ថា​មិន​ឈ្លានពាន​គ្នា។ បន្ទាប់​មក​ស្តេច​នេះ​លោភលន់​ហើយ​ដឹកនាំ​ទ័ព​មក​វាយបក និង​ត្រួតត្រា​មហានគរ​ខ្មែរ​ដោយ ធ្វើ​គត់​ព្រះបាទ[[ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម|ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម]] និង​សំលាប់​ប្រជារាស្ត្រ​សំលាប់ទ័ព​ខ្មែរ​ប្លន់​យក​ទ្រព្យសម្បត្តិ​រួច​នាំយក​ទៅ​នគរ​ខ្លួន។ ក្នុងពេលនោះ​ព្រះ​ជយវធ៌ន និង​ជា​មេទ័ព ពល​សេនា​ដ៏​មាន​សេចក្តី​អង់អាច រួម​ទាំង​ព្រះរាជបុត្រ​ទ្រង់​ព្រះនាមឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ​ផងបាន​ប្រយុទ្ធ​នឹង​ទ័ព​នៃ​ស្តេច​នគរ​ចាម្ប៉ា​នោះ​រហូត​បាន​ឈ្នះ និង​ដេញ​ខ្ចាត់ខ្ចាយហើយ​ដាក់ នគរ​ចាម្ប៉ា​ចំណុះ​ជាថ្មី​វិញ តែ​ព្រះរាជបុត្រ​ឝ្រីន្ទ្រ​កុមារ​ទ្រង់​សុគត។ ក្រោយ​ចំបាំង​បង្ហូរ​ឈាម​នោះ​ព្រះអង្គជយវធ៌ន​ត្រូវបាន​ឡើង​គ្រង​រាជសម្បត្តិ​ជា​មហា​វីរក្សត្រ​ក្នុង​នាម​ថាវ្រះបាទ​ជយវម៌្មទី​៧ (១១៨១-១២១៩)។ ទ្រង់សព្វ​ហឫទ័យ​សោមនស្ស​នឹង​ព្រះរាជកិច្ច​នគរ ប្រជារាស្ត្រ [[ពល​សេនា]] មន្ត្រី​ក្រុម​ការ​និង​ព្រះរាជវង្សានុវង្ស ហើយ​កសាង​សមិទ្ធផល​យ៉ាងច្រើន​លើសលុប​ក្នុង​[[ចក្រភពខ្មែរ|មហានគរ​]]រហូតដល់​ដែន​[[សាមន្តរដ្ឋ]]។ ប៉ុន្តែ​ទ្រង់​នៅតែមានវិប្ប​យោគ​ជា​[[ទំងន់]]អំពី​ការបាត់បង់​សមាជិកគ្រួសារ​ពីររូប គឺ​ព្រះរាជបុត្រ​ឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ និង​បន្ទាប់មក​ព្រះរាជ​អគ្គមហេសី​ជយ​រាជទេវី​សោយ​ទិវង្គត​ដោយ​រោគា។ ផុត​ពី​វេលា​កាន់ទុក្ខ​នេះ ដោយសារ​មាន​សំណើ​ពី​ព្រះរាជវង្សានុវង្ស នាម៉ឺន​សព្វ​មុខមន្ត្រី និង​ប្រជារាស្ត្រ​ទ្រង់​បាន​អភិសេក​អគ្គមហេសី​ថ្មី គឺ​ព្រះ​នាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២]]ជា​ព្រះរាជ​ជេដ្ឋានៃ​ព្រះ​នាង​ជយរាជ​ទេវី។ ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៧ និង​ព្រះ​អគ្គមហេសី​ឥន្ទ្រ​ទេវី​បាន​ដឹកនាំ​ព្រះ​នគរ​បាន​រីកចំរើន​ល្បីល្បាញ​ដល់​កំពូល។ ក្នុងចំណោម​[[សមិទ្ធិផល​]]សន្ធឹកសន្ធាប់​គ្រប់ទិសទី​ទ្រង់​ក៏​ចាត់​អោយ​កសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ​|ប្រាសាទ​បន្ទាយឆ្មារ]]​ ១ ​ដែរ សំរាប់​ឧទ្ទិស​ចំពោះ​វីរភាព ឬ​ជា​ចំណង​ព្រហស្ថ​កិត្តិយស​ថ្វាយ​ចំពោះ​ព្រះរាជបុតឝ្រី​ន្ទ្រ​កុមារ និង[[​សញ្ជក]] (​សេនា​ជំនិត​) ៤ ​រូបពល​សេនា​ទាំងអស់​ដែល​បូជាជីវិត​ក្នុង​ការបង្ក្រាប​ការបះបោរ​នៃ​ជន​ក្បត់ និង​ចំបាំង​នឹង​នគរ[[​ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]។ នៅ​ជញ្ជាំង​ខាង​មុខ​នៃ​ប្រាសាទ​បន្ទាយឆ្មារ​មាន​រូបចំលាក់​ស្តីពី​សកម្មភាព​បញ្ជា​ទ័ព​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្មទី​៧ និង​សមរភូមិ​ប្រយុទ្ធ​នៃ​កងទ័ពជើងទឹក​ខ្មែរ​ច្បាំង​នឹង​ទ័ព​ចាម។ ចំបាំង​នោះ​ជាញ​ជ័យតែ​ស្លាប់​ពល​សេនា​យ៉ាងច្រើន។​ <ref>​ ​​http://www.cen.com.kh/local/1328842#sthash.Gjj8935v.dpuf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429104915/http://www.cen.com.kh/local/1328842#sthash.Gjj8935v.dpuf |date=2017-04-29 }}</ref> ==ពង្សាវលី== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] និងព្រះអយ្យិកា [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]]។ **ព្រះបិតាព្រះនាម [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] ***ព្រះមាតាព្រះនាម [[ជយរាជទេវី|ស្រីជយរាជទេវី]] ****ព្រះអនុជរួមព្រះឧទរ ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]] [[ស្រីឥន្ទ្រកុមារ]] *****ព្រះអនុជរួមព្រះបិតា ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] [[វីរកុមារ]] [[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|សុខរមហាទេវី]] និង មួយអង្គទៀតមិនស្គាល់។ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះអង្គម្ចាស់ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ''' |2= ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] |3= ព្រះនាង[[ជយរាជទេវី|ស្រីជ័យរាជទេវី]] |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] |6= |7= |8= ព្រះអង្គម្ចាស់[[មហិធរាទិត្យ]] |9= ព្រះនាងរាជបតីន្ទ្រលក្ម្សី |10= [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣]] |11= ព្រះនាង[[ហស៌លក្ស្មីទេវី]] |12= |13= |14= |15= |16= ព្រះបុត្រនៃព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |17= ព្រះមហេសីផ្សេងមួយទៀត |18= |19= |20= ព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] |21= ព្រះនាង[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|ឝ្រីយសោធរទេវី]] |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} == មើលផងដែរ == * '''[[រាជានិយមកម្ពុជា]]''' * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{commons category|សូយ៌កុមារ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} pmz5t360921lw7hrctshw7rclkjgtq0 342894 342893 2026-11-12T01:40:22Z Sreynaree1986 47227 /* ពង្សាវលី */ 342894 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ<br/>(ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ) | title = ព្រះអង្គម្ចាស់[[អាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេឝសម័យកាលមហានគរ]]<br/>(ប្រមុខ​មេទ័ពកម្វុជទេឝ) | image = Angor Bayon.jpg | caption = [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]] នៃស្ថាបត្យកម្ម[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]]។ | reign = គ.ស ១១៦០-១១៦៥<br/>(រជ្ជកាល[[យសោវរ្ម័នទី២|យឝោវម៌្មទី២]]) | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះអង្គម្ចាស់[[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]] | successor = ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] | queen = | spouse = | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | mother = ព្រះនាង[[ជយរាជទេវី|ស្រីជ័យរាជទេវី]] | birth_date = | birth_place = [[អង្គរ]] [[ចក្រភពខ្មែរ|កម្វុជទេឝ]] | death_date = | death_place = {{nowrap|[[យសោធរបុរៈ|យឝោធរបុរ]] [[ចក្រភពខ្មែរ|កម្វុជទេឝ]]}} | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} ព្រះអង្គម្ចាស់'''ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ''' គឺជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្ម​ទី​៧]]និង​[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះ​អគ្គមហេសី​]][[ជយរាជទេវី|ស្រីជ័យរាជទេវី]]និងព្រះអនុជរួមព្រះបិតានៃព្រះមហាក្សត្រ[[អាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេឝសម័យកាលមហានគរ]]តគឺព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]។ == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == បើតាមសិលាចារឹកយើងអាចសន្និដា្ឋនបានថាកាលនោះព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]មានព្រះ[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|មហេសី]]រួចសេ្រចទៅហើយព្រះនាមរបស់ព្រះនាងគឺ[[ជយរាជទេវី]]។ រួមជាមួយនឹងព្រះនាងប្រហែលជាក្នុងគ.ស ១១៤៥ ព្រះអង្គបាន មានព្រះរាជ្សបុត្រមួយព្រះអង្គព្រះនាម'''ឝ្រីឥន្រ្ទកុមារ'''។ នៅគ.ស ១១៦០ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ កំពុងតែធ្វើចំបាំងប្រយុទ្ធជាមួយកងទ័ពនគរ[[ចាម្ប៉ា]]នៅមុខទីក្រុង[[វិជ័យ|វិជយ]] គា្រនោះព្រះអង្គបានទទួលដំណឹងថាព្រះបិតាព្រះអង្គចូលទិវង្គតហើយព្រះបាទយឝោវម៌្មទី២បានឡើងសោយរាជ្យជំនួសនៅចំពោះមុខស្ថានការណ៍ផ្លាស់ប្តូរនេះ ព្រះអង្គពុំបានផ្លាស់ប្តូរចិត្តគំនិតអ្វីទាំងអស់ព្រះអង្គនៅតែបន្តធ្វើសង្រ្គាមវាយប្រហារនគរចាមហើយគោរពស្មោះស្ម័គ្របំរើព្រះមហាក្សត្រថ្មីដោយគ្មានវៀចវេរឡើយ នៅពេលដែលព្រះអង្គទទួលដំណឹងដឹងថានៅព្រះរាជធានីមានមន្រ្តីក្បត់ចង់ធ្វើឃាតព្រះមហាក្សត្រព្រះអង្គបានធ្វើដំណើរយាងចូលមកនគរវិញដើម្បីជួយការពារជ្រោមជ្រែងព្រះរាជាតែព្រះអង្គមកដល់យឺតពេលហើយ សោកនាដកម្មក៏បានកន្លងហួសផុតរួចស្រេចបាត់ទៅហើយព្រះបាទយឝោវម៌្មទី២ ត្រូវគេធ្វើឃាតហើយព្រះរាជបុត្រព្រះអង្គព្រះឝ្រីឥន្រ្ទកុមារក៏ប្រហែលជាអស់សង្ខារក្នុងសម័យជាមួយគ្នាដែរក្នុងគ.ស ១១៦៥។ ប្រាសាទ​បន្ទាយឆ្មារ កសាង​ឡើង​ក្នុង​ចុង​សតវត្សរ៍​ទី​១២ និង​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី​១៣ ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទជយវម៌្ម​ទី​៧ ស្ថិតនៅ​[[ឃុំ​បន្ទាយឆ្មារ]] [[ស្រុក​ថ្មពួក]] [[ខេត្ត​បន្ទាយមានជ័យ]] ខាងជើង​ទីប្រជុំជន​ខេត្ត​ជិត ៦០ ​គ​.​ម ភាគ​ពាយព្យ​ប្រទេស​[[កម្ពុជា]]។ បំណង​នៃ​ការកសាង​គឺ​ដើម្បី​ឧទ្ទិស​ដល់​វីរភាព​នៃ​ព្រះរាជបុត្រ​ឆ្នើម​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្មទី​៧ និង​ព្រះ​អគ្គមហេសីជយរាជទេវី និង​[[សញ្ជក]] ([[​សេនា​ជំនិត]]​) ៤​ រូបដែល​បាន​បូជាជីវិត​ក្នុងចំបាំង​បង្ក្រាប​ការបះបោរ​របស់​ពួក[[​ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]។ រូបចំលាក់អ​វ​លោ​កេឝ្វរ​ប្រាសាទ​នេះនា​បច្ចុប្បន្នត្រូ​វ​បាន​អាជ្ញាធរ​ខេត្ត​បន្ទាយមានជ័យ​យក​ជា​[[និមិត្តរូប​ខេត្ត]]។​ ​​រូបចំលាក់​នៅ​ជញ្ជាំង​ខាងលិច​ជ្រុង​ខាងជើង នៃ​ប្រាសាទ​នេះ គឺ​មាន​បង្ហាញ​ពី​ព្រះរាជបុត្រឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ ទ្រង់​គង់​បរ​[[រាជរថ]][[​ឧភរាជ]]​យ៉ាង​លឿន​ឆ្ពោះ​ទៅមុខ។ នៅ​ពីមុខ​រទេះ​នោះ​គឺជា​រទេះ​នៃ​សេនា ឬ​ជា​ប្រជារាស្ត្រ ដែល​ជួប​នឹង​គ្រោះអាក្រក់​គឺ​ត្រូវ​[[រាហុ|រា​ហ៊ូ]] ([[​និមិត្តរូប​]]គឺ[[​សភាវៈ​]]អាក្រក់​ឬ​[[យក្ស]]​) បាន​ស្ទាក់​រួច​លេប​ឧស​ភៈ (​គោ​) និង ម្ចាស់​វា។ ពីលើ​រូបចំលាក់នេះ​ទៀត​ជា​រូបចំលាក់​នៃ​ចំបាំងដាវ​ដ៏​ជាញជ័យ​រវាង​ព្រះរាជបុត្រ​ឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ និង​[[រាហុ|រា​ហ៊ូ]]។ តាម[[​សិលាចារឹក​​បន្ទាយឆ្មារ]]​អោយដឹងថា ឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ​ជា​ព្រះរាជបុត្រ​ឆ្នើម និង​សំណព្វ​ព្រះទ័យ​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៧ បាន​ជំនួយ​ពី​សញ្ជក (​សេនា​) ៤​ រូប​គឺ ១-​[[អជ៌ុន (សញ្ជក)|អ​ជ៌ុន]], ២-​[[ទេវ (សញ្ជក)|ទេវ]], ៣-[[វទ្ធន]], ៤-​[[ឝ្រីធរ]] និង​ទាហាន​ជាច្រើន​ទៀត​បាន​ច្បាំង​នឹង​រា​ហ៊ូ​ដែល​ជា​ប្រផ្នូល​និមិត្ត នៃ​ជន​អាក្រក់ និង​បំបះបំបោរ​ខ្មែរ សៀម​នៅ​[[ខេត្តលពបុរី|ចង្វាត​លវ​បុរី]] (​សព្វថ្ងៃ​នៅ​ប្រទេស[[នគរលវោ|​សៀម]] ខាងលិច​ក្រុង​[[បាងកក]]​)។ រា​ហ៊ូបាន​យា​យី​ព្រះជន្ម​ព្រះ​ឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ​ជា​ខ្លាំង តែ​ត្រូវ​ព្រះអង្គ​និង​[[សញ្ជក​]]បង្ក្រាបបាន។ [[សិលាចារឹក​វិមានអាកាស​]]នៅ​[[ខេត្ត​សៀមរាប]] និង​ប្រវត្តិ​ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ​ស្រាវជ្រាវ​ដោយ​អ្នកប្រាជ្ញ​បារាំង​បញ្ជាក់ថា ព្រះ​រាជបុត្រឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ សេនា​ជំនិត និង​ពល​យោធា​ទទួល​ទិស​ខាងលិច នៃ​ព្រះ​នគរ​បាន​បង្ក្រាប​រាបទាប​នូវ​ពួក​[[ប្រជា​អាណា​គ្រាម]] និង​ទ័ព​នៃ​មន្ត្រី​អាក្រក់​នៅ​ខេត្ត​លវបុរី សព្វថ្ងៃ​ស្ថិត​នៅក្នុ​ប្រទេ​ស[[សៀម]]។ ដែល​ក្រោយមក​ព្រះរាជបុត្រ ១​អង្គ​ទៀត នៃ​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៧ ត្រូវ​ទៅ​កាន់ការ​ជា​ស្វាមិននៃបុរ​នោះ។ គួរ​បញ្ជាក់ដែរថា សិលាចារឹក​បង្ហាញថាព្រះរាជបុត្រ​បង្កើត​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៧ និង​ព្រះ​អគ្គមហេសី​[[ជយរាជទេវី|ជយរាជ​ទេវី]]មាន​ ៣ អង្គដែល​ស្គាល់ព្រះនាម​ក្នុងចំណោម​ច្រើន​អង្គ ១-[[សូយ៌កុមារ]] ទ្រង់​ជា​[[កវី​]]ឯក ១​ អង្គ​ក្នុង​ការ​តែង​[[កាព្យ​]][[សំស្ក្រឹត]] នៅ​សិលាចារឹក​[[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]]។ ២-'''ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ'''​ជា​ប្រមុខ​[[មេទ័ព]]។ ៣-​[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២|ឥន្ទ្រ​វម៌្មទី២]]ជា[[រាជានិយមកម្ពុជា|​ស្វាមិន]]នៃ[[នគរលវោ|លវបុរ​]] និង ​៤-[[វីរកុមារ]]ជា​កវី​តែង​កាព្យ​ជា​ភាសាសំស្ក្រឹត​នៅ​[[ប្រាសាទព្រះខ័ន|ប្រាសាទ​ព្រះខ័ន]]។​<ref>{{Cite web |url=http://www.cen.com.kh/local/1328842#sthash.Gjj8935v.dpuf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2015-04-26 |archivedate=2017-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170429104915/http://www.cen.com.kh/local/1328842#sthash.Gjj8935v.dpuf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cen.com.kh/local/1328842 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2015-04-26 |archivedate=2017-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170429104915/http://www.cen.com.kh/local/1328842 |url-status=dead }}</ref> ==ព្រឹត្តិការណ៍ទាក់ទងនឹងប្រវត្តិរបស់ព្រះអង្គ== សូម​រំលឹក​ថា ព្រឹត្តិការណ៍​អាក្រក់ ១​ទៀត គឺ​ខណៈ​ព្រះជយវធ៌ន​យាង​ត្រលប់​មក​នគរ​ពី​នគរ[[​ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម្ប៉ា]]​ចំណុះ​នោះ មេទ័ព​ម្នាក់​នៅ​នគរ​ចាម្ប៉ា​បាន​ដឹកនាំ​ទ័ព​បះបោរ រួច​រំដោះ​យក​នគរ​ពីក្រោម​ចំណុះ​មហានគរ​ខ្មែរ​ហើយ តាំងខ្លួន​ជា​ស្តេច​ក្នុងនាម​ថាព្រះបាទ​[[ជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤|ជយឥន្ទ្រវម៌នទី​៤]] ដែល​ជា​ស្តេចចង​សម្ព័ន្ធមេត្រី​នឹង​នគរ​[[អណ្ណាម|អណ្ណា​ម]]​ដែល​ថា​មិន​ឈ្លានពាន​គ្នា។ បន្ទាប់​មក​ស្តេច​នេះ​លោភលន់​ហើយ​ដឹកនាំ​ទ័ព​មក​វាយបក និង​ត្រួតត្រា​មហានគរ​ខ្មែរ​ដោយ ធ្វើ​គត់​ព្រះបាទ[[ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម|ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម]] និង​សំលាប់​ប្រជារាស្ត្រ​សំលាប់ទ័ព​ខ្មែរ​ប្លន់​យក​ទ្រព្យសម្បត្តិ​រួច​នាំយក​ទៅ​នគរ​ខ្លួន។ ក្នុងពេលនោះ​ព្រះ​ជយវធ៌ន និង​ជា​មេទ័ព ពល​សេនា​ដ៏​មាន​សេចក្តី​អង់អាច រួម​ទាំង​ព្រះរាជបុត្រ​ទ្រង់​ព្រះនាមឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ​ផងបាន​ប្រយុទ្ធ​នឹង​ទ័ព​នៃ​ស្តេច​នគរ​ចាម្ប៉ា​នោះ​រហូត​បាន​ឈ្នះ និង​ដេញ​ខ្ចាត់ខ្ចាយហើយ​ដាក់ នគរ​ចាម្ប៉ា​ចំណុះ​ជាថ្មី​វិញ តែ​ព្រះរាជបុត្រ​ឝ្រីន្ទ្រ​កុមារ​ទ្រង់​សុគត។ ក្រោយ​ចំបាំង​បង្ហូរ​ឈាម​នោះ​ព្រះអង្គជយវធ៌ន​ត្រូវបាន​ឡើង​គ្រង​រាជសម្បត្តិ​ជា​មហា​វីរក្សត្រ​ក្នុង​នាម​ថាវ្រះបាទ​ជយវម៌្មទី​៧ (១១៨១-១២១៩)។ ទ្រង់សព្វ​ហឫទ័យ​សោមនស្ស​នឹង​ព្រះរាជកិច្ច​នគរ ប្រជារាស្ត្រ [[ពល​សេនា]] មន្ត្រី​ក្រុម​ការ​និង​ព្រះរាជវង្សានុវង្ស ហើយ​កសាង​សមិទ្ធផល​យ៉ាងច្រើន​លើសលុប​ក្នុង​[[ចក្រភពខ្មែរ|មហានគរ​]]រហូតដល់​ដែន​[[សាមន្តរដ្ឋ]]។ ប៉ុន្តែ​ទ្រង់​នៅតែមានវិប្ប​យោគ​ជា​[[ទំងន់]]អំពី​ការបាត់បង់​សមាជិកគ្រួសារ​ពីររូប គឺ​ព្រះរាជបុត្រ​ឝ្រីឥន្ទ្រ​កុមារ និង​បន្ទាប់មក​ព្រះរាជ​អគ្គមហេសី​ជយ​រាជទេវី​សោយ​ទិវង្គត​ដោយ​រោគា។ ផុត​ពី​វេលា​កាន់ទុក្ខ​នេះ ដោយសារ​មាន​សំណើ​ពី​ព្រះរាជវង្សានុវង្ស នាម៉ឺន​សព្វ​មុខមន្ត្រី និង​ប្រជារាស្ត្រ​ទ្រង់​បាន​អភិសេក​អគ្គមហេសី​ថ្មី គឺ​ព្រះ​នាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២]]ជា​ព្រះរាជ​ជេដ្ឋានៃ​ព្រះ​នាង​ជយរាជ​ទេវី។ ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៧ និង​ព្រះ​អគ្គមហេសី​ឥន្ទ្រ​ទេវី​បាន​ដឹកនាំ​ព្រះ​នគរ​បាន​រីកចំរើន​ល្បីល្បាញ​ដល់​កំពូល។ ក្នុងចំណោម​[[សមិទ្ធិផល​]]សន្ធឹកសន្ធាប់​គ្រប់ទិសទី​ទ្រង់​ក៏​ចាត់​អោយ​កសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ​|ប្រាសាទ​បន្ទាយឆ្មារ]]​ ១ ​ដែរ សំរាប់​ឧទ្ទិស​ចំពោះ​វីរភាព ឬ​ជា​ចំណង​ព្រហស្ថ​កិត្តិយស​ថ្វាយ​ចំពោះ​ព្រះរាជបុតឝ្រី​ន្ទ្រ​កុមារ និង[[​សញ្ជក]] (​សេនា​ជំនិត​) ៤ ​រូបពល​សេនា​ទាំងអស់​ដែល​បូជាជីវិត​ក្នុង​ការបង្ក្រាប​ការបះបោរ​នៃ​ជន​ក្បត់ និង​ចំបាំង​នឹង​នគរ[[​ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]។ នៅ​ជញ្ជាំង​ខាង​មុខ​នៃ​ប្រាសាទ​បន្ទាយឆ្មារ​មាន​រូបចំលាក់​ស្តីពី​សកម្មភាព​បញ្ជា​ទ័ព​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្មទី​៧ និង​សមរភូមិ​ប្រយុទ្ធ​នៃ​កងទ័ពជើងទឹក​ខ្មែរ​ច្បាំង​នឹង​ទ័ព​ចាម។ ចំបាំង​នោះ​ជាញ​ជ័យតែ​ស្លាប់​ពល​សេនា​យ៉ាងច្រើន។​ <ref>​ ​​http://www.cen.com.kh/local/1328842#sthash.Gjj8935v.dpuf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429104915/http://www.cen.com.kh/local/1328842#sthash.Gjj8935v.dpuf |date=2017-04-29 }}</ref> ==ពង្សាវលី== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] និងព្រះអយ្យិកា [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]]។ **ព្រះបិតាព្រះនាម [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] ***ព្រះមាតាព្រះនាម [[ជយរាជទេវី|ស្រីជយរាជទេវី]] ****ព្រះអនុជរួមព្រះឧទរ ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]] *****ព្រះអនុជរួមព្រះបិតា ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] [[វីរកុមារ]] [[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|សុខរមហាទេវី]] និង មួយអង្គទៀតមិនស្គាល់។ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះអង្គម្ចាស់ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ''' |2= ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] |3= ព្រះនាង[[ជយរាជទេវី|ស្រីជ័យរាជទេវី]] |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] |6= |7= |8= ព្រះអង្គម្ចាស់[[មហិធរាទិត្យ]] |9= ព្រះនាងរាជបតីន្ទ្រលក្ម្សី |10= [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣]] |11= ព្រះនាង[[ហស៌លក្ស្មីទេវី]] |12= |13= |14= |15= |16= ព្រះបុត្រនៃព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |17= ព្រះមហេសីផ្សេងមួយទៀត |18= |19= |20= ព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] |21= ព្រះនាង[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|ឝ្រីយសោធរទេវី]] |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} == មើលផងដែរ == * '''[[រាជានិយមកម្ពុជា]]''' * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{commons category|សូយ៌កុមារ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} 8jsswb5ayauun19ep5jj1wbfo4p75mt 0 28036 342897 342818 2026-11-12T01:47:58Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 342897 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = វីរកុមារ | title = ព្រះអង្គម្ចាស់[[អាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេឝសម័យកាលមហានគរ]] | image = 2016 Angkor, Angkor Thom, Bajon (12).jpg | caption = [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]] នៃស្ថាបត្យកម្ម[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]]។ | reign = គ.ស ១១៨១–១២១៥<br/>រជ្ជកាល[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះអង្គម្ចាស់[[គមលិន្ត]] | successor = | queen = | spouse = | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | mother = ព្រះនាង[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] | birth_date = | birth_place = [[អង្គរ]] [[ចក្រភពខ្មែរ|កម្វុជទេឝ]] | death_date = | death_place = {{nowrap|[[យសោធរបុរៈ|យឝោធរបុរ]] [[ចក្រភពខ្មែរ|កម្វុជទេឝ]]}} | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} ព្រះអង្គម្ចាស់'''វីរកុមារ''' (អានថា:វី-រៈ-កុ-ម៉ា) រជ្ជកាល ([[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) គឺជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្ម​ទី​៧]]និង​[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះ​អនុមហេសី​]][[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]]និងព្រះអនុជរួមព្រះបិតានៃព្រះមហាក្សត្រ[[អាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេឝសម័យកាលមហានគរ]]តគឺព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]តាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]]​[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។<ref>{{Cite web |title= |url= https://cdn.angkordatabase.asia/libs/docs/publications/note-on-names-of-queens-in-ancient-cambodia/Note-on-Queens.pdf|access-date=2023-10-14 |website= ព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវីទី៣}}</ref> == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == គួរ​បញ្ជាក់ដែរថា សិលាចារឹក​បង្ហាញថាព្រះរាជបុត្រ​បង្កើត​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី៧ និង​ព្រះ​អគ្គមហេសី​[[ជយរាជទេវី]]មាន​ ៣ អង្គដែល​ស្គាល់ព្រះនាម​ក្នុងចំណោម​ច្រើន​អង្គ ១-​[[សូយ៌កុមារ]] ទ្រង់​ជា[[​កវី]]​ឯក អង្គ​ក្នុង​ការ​តែង​កាព្យ​[[សំស្ក្រឹត]] នៅ​[[សិលាចារឹក​ប្រាសាទតាព្រហ្ម]]។ ២-​[[ឥន្ទ្រ​វម៌្មទី២]]ជា​[[ស្វាមិន]]នៃ[[លវបុរ​]] និង ​៣-​[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]​ជា​ប្រមុខ[[​មេទ័ព]]។ និង​'''វីរ​កុមារ​''' ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្ម​ទី​៧]]និង​[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះ​អនុមហេសី​]][[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]]ជា​កវី​តែង​កាព្យ​ជា​ភាសាសំស្ក្រឹត​បាននិពន្ធចារអត្ថបទមួយយ៉ាងល្អវែកញែកអធិប្បាយពីព្រះពុទ្ធនៅលើផ្ទាំងថ្មនៅ​[[ប្រាសាទ​ព្រះខ័ន]]។ ជយវម៌្មទី៧ព្រះអង្គឯងមានព្រះរាជបុត្រជាច្រើនអង្គ ដូចជាសូយ៌កុមារ និង វីរកុមារ ដែលជាម្កុដរាជកុមារ ប៉ុន្តែគ្មានអង្គណាបានស្នងរាជ្យឡើយ លើកលែងតែព្រះឥន្ទ្រវម៌្មទី២ចេញ។ ==ពង្សាវលី== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] និងព្រះអយ្យិកា [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]]។ **ព្រះបិតាព្រះនាម [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] ***ព្រះមាតាព្រះនាម [[ជយរាជទេវី|ស្រីជយរាជទេវី]] ****ព្រះអនុជរួមព្រះបិតា ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]] [[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|សុខរមហាទេវី]] និង មួយអង្គទៀតមិនស្គាល់។ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះអង្គម្ចាស់ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ''' |2= ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] |3= ព្រះនាង[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] |6= |7= |8= ព្រះអង្គម្ចាស់[[មហិធរាទិត្យ]] |9= ព្រះនាងរាជបតីន្ទ្រលក្ម្សី |10= [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣]] |11= ព្រះនាង[[ហស៌លក្ស្មីទេវី]] |12= |13= |14= |15= |16= ព្រះបុត្រនៃព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |17= ព្រះមហេសីផ្សេងមួយទៀត |18= |19= |20= ព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] |21= ព្រះនាង[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|ឝ្រីយសោធរទេវី]] |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} == មើលផងដែរ == * '''[[រាជានិយមកម្ពុជា]]''' * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{commons category|សូយ៌កុមារ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កវីនិពន្ធនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} ggj7o9ieedvi6d7wgxsqh1ft73j93px 342898 342897 2026-11-12T01:48:36Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 342898 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = វីរកុមារ | title = ព្រះអង្គម្ចាស់[[អាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេឝសម័យកាលមហានគរ]] | image = 2016 Angkor, Angkor Thom, Bajon (12).jpg | caption = [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]] នៃស្ថាបត្យកម្ម[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]]។ | reign = គ.ស ១១៨១–១២១៥<br/>រជ្ជកាល[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះអង្គម្ចាស់[[គមលិន្ត]] | successor = | queen = | spouse = | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | mother = ព្រះនាង[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] | birth_date = | birth_place = [[អង្គរ]] [[ចក្រភពខ្មែរ|កម្វុជទេឝ]] | death_date = | death_place = {{nowrap|[[យសោធរបុរៈ|យឝោធរបុរ]] [[ចក្រភពខ្មែរ|កម្វុជទេឝ]]}} | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} ព្រះអង្គម្ចាស់'''វីរកុមារ''' (អានថា:វី-រៈ-កុ-ម៉ា) រជ្ជកាល ([[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) គឺជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្ម​ទី​៧]]និង​[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះ​អនុមហេសី​]][[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]]និងព្រះអនុជរួមព្រះបិតានៃព្រះមហាក្សត្រ[[អាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេឝសម័យកាលមហានគរ]]តគឺព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]តាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]]​[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។<ref>{{Cite web |title= |url= https://cdn.angkordatabase.asia/libs/docs/publications/note-on-names-of-queens-in-ancient-cambodia/Note-on-Queens.pdf|access-date=2023-10-14 |website= ព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវីទី៣}}</ref> == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == គួរ​បញ្ជាក់ដែរថា សិលាចារឹក​បង្ហាញថាព្រះរាជបុត្រ​បង្កើត​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី៧ និង​ព្រះ​អគ្គមហេសី​[[ជយរាជទេវី]]មាន​ ៣ អង្គដែល​ស្គាល់ព្រះនាម​ក្នុងចំណោម​ច្រើន​អង្គ ១-​[[សូយ៌កុមារ]] ទ្រង់​ជា[[​កវី]]​ឯក អង្គ​ក្នុង​ការ​តែង​កាព្យ​[[សំស្ក្រឹត]] នៅ​[[សិលាចារឹក​ប្រាសាទតាព្រហ្ម]]។ ២-​[[ឥន្ទ្រ​វម៌្មទី២]]ជា​[[ស្វាមិន]]នៃ[[លវបុរ​]] និង ​៣-​[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]​ជា​ប្រមុខ[[​មេទ័ព]]។ និង​'''វីរ​កុមារ​''' ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្ម​ទី​៧]]និង​[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះ​អនុមហេសី​]][[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]]ជា​កវី​តែង​កាព្យ​ជា​ភាសាសំស្ក្រឹត​បាននិពន្ធចារអត្ថបទមួយយ៉ាងល្អវែកញែកអធិប្បាយពីព្រះពុទ្ធនៅលើផ្ទាំងថ្មនៅ​[[ប្រាសាទ​ព្រះខ័ន]]។ ជយវម៌្មទី៧ព្រះអង្គឯងមានព្រះរាជបុត្រជាច្រើនអង្គ ដូចជាសូយ៌កុមារ និង វីរកុមារ ដែលជាម្កុដរាជកុមារ ប៉ុន្តែគ្មានអង្គណាបានស្នងរាជ្យឡើយ លើកលែងតែព្រះឥន្ទ្រវម៌្មទី២ចេញ។ ==ពង្សាវលី== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] និងព្រះអយ្យិកា [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]]។ **ព្រះបិតាព្រះនាម [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] ***ព្រះមាតាព្រះនាម [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ****ព្រះអនុជរួមព្រះបិតា ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]] [[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|សុខរមហាទេវី]] និង មួយអង្គទៀតមិនស្គាល់។ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះអង្គម្ចាស់ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ''' |2= ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] |3= ព្រះនាង[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] |6= |7= |8= ព្រះអង្គម្ចាស់[[មហិធរាទិត្យ]] |9= ព្រះនាងរាជបតីន្ទ្រលក្ម្សី |10= [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣]] |11= ព្រះនាង[[ហស៌លក្ស្មីទេវី]] |12= |13= |14= |15= |16= ព្រះបុត្រនៃព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |17= ព្រះមហេសីផ្សេងមួយទៀត |18= |19= |20= ព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] |21= ព្រះនាង[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|ឝ្រីយសោធរទេវី]] |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} == មើលផងដែរ == * '''[[រាជានិយមកម្ពុជា]]''' * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{commons category|សូយ៌កុមារ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កវីនិពន្ធនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} ktcabthmwz6k7iuvz0530cqx2ftrqtg 342899 342898 2026-11-12T01:49:16Z Sreynaree1986 47227 /* ពង្សាវលី */ 342899 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = វីរកុមារ | title = ព្រះអង្គម្ចាស់[[អាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេឝសម័យកាលមហានគរ]] | image = 2016 Angkor, Angkor Thom, Bajon (12).jpg | caption = [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]] នៃស្ថាបត្យកម្ម[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]]។ | reign = គ.ស ១១៨១–១២១៥<br/>រជ្ជកាល[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះអង្គម្ចាស់[[គមលិន្ត]] | successor = | queen = | spouse = | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | mother = ព្រះនាង[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] | birth_date = | birth_place = [[អង្គរ]] [[ចក្រភពខ្មែរ|កម្វុជទេឝ]] | death_date = | death_place = {{nowrap|[[យសោធរបុរៈ|យឝោធរបុរ]] [[ចក្រភពខ្មែរ|កម្វុជទេឝ]]}} | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} ព្រះអង្គម្ចាស់'''វីរកុមារ''' (អានថា:វី-រៈ-កុ-ម៉ា) រជ្ជកាល ([[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) គឺជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្ម​ទី​៧]]និង​[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះ​អនុមហេសី​]][[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]]និងព្រះអនុជរួមព្រះបិតានៃព្រះមហាក្សត្រ[[អាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេឝសម័យកាលមហានគរ]]តគឺព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]តាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]]​[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។<ref>{{Cite web |title= |url= https://cdn.angkordatabase.asia/libs/docs/publications/note-on-names-of-queens-in-ancient-cambodia/Note-on-Queens.pdf|access-date=2023-10-14 |website= ព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវីទី៣}}</ref> == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == គួរ​បញ្ជាក់ដែរថា សិលាចារឹក​បង្ហាញថាព្រះរាជបុត្រ​បង្កើត​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី៧ និង​ព្រះ​អគ្គមហេសី​[[ជយរាជទេវី]]មាន​ ៣ អង្គដែល​ស្គាល់ព្រះនាម​ក្នុងចំណោម​ច្រើន​អង្គ ១-​[[សូយ៌កុមារ]] ទ្រង់​ជា[[​កវី]]​ឯក អង្គ​ក្នុង​ការ​តែង​កាព្យ​[[សំស្ក្រឹត]] នៅ​[[សិលាចារឹក​ប្រាសាទតាព្រហ្ម]]។ ២-​[[ឥន្ទ្រ​វម៌្មទី២]]ជា​[[ស្វាមិន]]នៃ[[លវបុរ​]] និង ​៣-​[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]​ជា​ប្រមុខ[[​មេទ័ព]]។ និង​'''វីរ​កុមារ​''' ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្ម​ទី​៧]]និង​[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះ​អនុមហេសី​]][[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]]ជា​កវី​តែង​កាព្យ​ជា​ភាសាសំស្ក្រឹត​បាននិពន្ធចារអត្ថបទមួយយ៉ាងល្អវែកញែកអធិប្បាយពីព្រះពុទ្ធនៅលើផ្ទាំងថ្មនៅ​[[ប្រាសាទ​ព្រះខ័ន]]។ ជយវម៌្មទី៧ព្រះអង្គឯងមានព្រះរាជបុត្រជាច្រើនអង្គ ដូចជាសូយ៌កុមារ និង វីរកុមារ ដែលជាម្កុដរាជកុមារ ប៉ុន្តែគ្មានអង្គណាបានស្នងរាជ្យឡើយ លើកលែងតែព្រះឥន្ទ្រវម៌្មទី២ចេញ។ ==ពង្សាវលី== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] និងព្រះអយ្យិកា [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]]។ **ព្រះបិតាព្រះនាម [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] ***ព្រះមាតាព្រះនាម [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ****ព្រះអនុជរួមព្រះបិតា ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[សូយ៌កុមារ|សូរ្យកុមារ]] [[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|សុខរមហាទេវី]] [[ស្រីឥន្ទ្រកុមារ]] និង មួយអង្គទៀតមិនស្គាល់។ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះអង្គម្ចាស់ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ''' |2= ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] |3= ព្រះនាង[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] |6= |7= |8= ព្រះអង្គម្ចាស់[[មហិធរាទិត្យ]] |9= ព្រះនាងរាជបតីន្ទ្រលក្ម្សី |10= [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣]] |11= ព្រះនាង[[ហស៌លក្ស្មីទេវី]] |12= |13= |14= |15= |16= ព្រះបុត្រនៃព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |17= ព្រះមហេសីផ្សេងមួយទៀត |18= |19= |20= ព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] |21= ព្រះនាង[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|ឝ្រីយសោធរទេវី]] |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} == មើលផងដែរ == * '''[[រាជានិយមកម្ពុជា]]''' * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{commons category|សូយ៌កុមារ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កវីនិពន្ធនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} 5up09nm9w9k4yhsg3bhx46sdtdwub75 0 28037 342895 342804 2026-11-12T01:40:53Z Sreynaree1986 47227 /* ពង្សាវលី */ 342895 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សូយ៌កុមារ<br/>(សូរ្យកុមារ) | title = ព្រះអង្គម្ចាស់[[អាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេឝសម័យកាលមហានគរ]] | image = Bayan-angkor.jpg | caption = [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]] នៃស្ថាបត្យកម្ម[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]]។ | reign = គ.ស ១១៨១–១២១៥ | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះអង្គម្ចាស់[[ក្សត្រេន្ទ្រាទិត្យ]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]]) | successor = ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស្រីឥន្ទ្រកុមារ]] | queen = | spouse = | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | mother = ព្រះនាង[[ជយរាជទេវី|ស្រីជ័យរាជទេវី]] | birth_date = | birth_place = [[អង្គរ]] [[ចក្រភពខ្មែរ|កម្វុជទេឝ]] | death_date = | death_place = {{nowrap|[[យសោធរបុរៈ|យឝោធរបុរ]] [[ចក្រភពខ្មែរ|កម្វុជទេឝ]]}} | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} ព្រះអង្គម្ចាស់'''សូយ៌កុមារ''' រជ្ជកាល ([[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]])គឺជាព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ព្រះបាទ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្ម​ទី​៧]]និង​[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះ​អគ្គមហេសី​]][[ជយរាជទេវី|ស្រីជ័យរាជទេវី]]និងត្រូវជាព្រះរាមនៃព្រះមហាក្សត្រ[[អាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេឝសម័យកាលមហានគរ]]តគឺព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]។<ref>{{Cite web |title= |url= https://khmerization.blogspot.com/2008/01/biography-of-king-jayavarman-vii.html|access-date=2023-10-14 |website= ក្រុមគ្រួសាររាជវង្សរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧}}</ref> == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == គួរ​បញ្ជាក់ដែរថា សិលាចារឹក​បង្ហាញថាព្រះរាជបុត្រ​បង្កើត​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៧ និង​ព្រះ​អគ្គមហេសី​[[ជយរាជទេវី|ស្រីជយរាជទេវី]]មាន​ ២ អង្គដែល​ស្គាល់ព្រះនាម​ក្នុងចំណោម​ច្រើន​អង្គ ១-​'''សូយ៌កុមារ''' ទ្រង់​ជា​កវី​ឯក ១​ អង្គ​ក្នុង​ការ​តែង​កាព្យ​សំស្ក្រឹត នៅ​សិលាចារឹក​ប្រាសាទតាព្រហ្ម។ ២-​[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ឥន្ទ្រ​វម៌្មទី២]]ជា​[[រាជានិយមកម្ពុជា|ស្វាមិន]]នៃ[[នគរលវោ|លវបុរ​]]។ ព្រះបុត្រារបស់ស្ដេចខ្មែរមិនត្រូវបានស្នងរាជ្យពីព្រះបិតារបស់ទ្រង់ផ្ទាល់ឡើយ ជយវម៌្មទី៧ព្រះអង្គឯងមានព្រះរាជបុត្រជាច្រើនអង្គ ដូចជាសូយ៌កុមារ និង វីរកុមារ ដែលជាម្កុដរាជកុមារ ប៉ុន្តែម្នាក់ៗមិនបានស្នងរាជ្យឡើយ លើកលែងតែព្រះ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]]ចេញ។ ==ពង្សាវលី== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] និងព្រះអយ្យិកា [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]]។ **ព្រះបិតាព្រះនាម [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] ***ព្រះមាតាព្រះនាម [[ជយរាជទេវី|ស្រីជយរាជទេវី]] ****ព្រះអនុជរួមព្រះឧទរ ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]] *****ព្រះអនុជរួមព្រះបិតា ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] [[វីរកុមារ]] [[ព្រះនាងសុខរមហាទេវី|សុខរមហាទេវី]] និង មួយអង្គទៀតមិនស្គាល់។ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះអង្គម្ចាស់សូរ្យកុមារ''' |2= ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] |3= ព្រះនាង[[ជយរាជទេវី|ស្រីជ័យរាជទេវី]] |4= សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] |5= សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកា ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] |6= |7= |8= ព្រះអង្គម្ចាស់[[មហិធរាទិត្យ]] |9= ព្រះនាងរាជបតីន្ទ្រលក្ម្សី |10= [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣]] |11= ព្រះនាង[[ហស៌លក្ស្មីទេវី]] |12= |13= |14= |15= |16= ព្រះបុត្រនៃព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |17= ព្រះមហេសីផ្សេងមួយទៀត |18= |19= |20= ព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] |21= ព្រះនាង[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|ឝ្រីយសោធរទេវី]] |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} == មើលផងដែរ == * '''[[រាជានិយមកម្ពុជា]]''' * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category|សូយ៌កុមារ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កវីនិពន្ធនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរសាស្ត្រិននៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} gxqye496wgvb9pz9mpev2z6iyhg6qqh 14 28773 342908 341943 2026-11-12T02:48:44Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342908 wikitext text/x-wiki {{Good article}} ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យនគរភ្នំ]] អាណាចក្រភ្នំ ឬហ្វូណន (ស.វទី១-ស.វទី៦) # [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] # [[ឝ្រីមារញទេវី]] # [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] # [[អស្សាជយទេវី]] # [[កុលទីទេវី]] # [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] # [[កុលប្រភាវតី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] # [[រុទ្រទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យចេនឡា|សម័យនគរចេនឡា]] (ស.វទី៦-ស.វទី៩) # [[ឝ្រុតទេវី]] # [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] # [[វីរៈទេវី]] # [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] # [[សករមន្ជរិ]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] # [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]] # [[ភវទេវីទី១]] # [[ហឝ៌ទេវី]] # [[ត្សៀគី​វទេវី]] # [[ជយសិង្ហទេវី]] # [[ភូមីទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]] # [[ពាលាទិត្យទេវី]] # [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] # [[បុស្ករាក្សទេវី]] # [[នរេន្ទ្រទេវី]] # [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] # [[សម្ភុទេវី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] # [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យអង្គរ]] (ស.វទី៩-ស.វទី១៥) ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ # [[ហង្សអម្រិត]] # [[ជយេន្ទ្រភា]] # [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] # [[ប្រាណទេវី]] # [[ភាស្វាមិនី]] # [[ប្រវិត្តរាទេវី # [[រាជេន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] # [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] # [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] # [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] # [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវីទី១]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] # [[ន្ឫបតីឥន្ទ្រាលក្ស្មី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] # [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[ជ័យទេវីទី១]] # [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី|ឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី]] # [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] # [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] # [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] # [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] # [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] # [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មីទី១]] ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]] # [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]] # [[គន្ធបទុម]] # [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] # [[មង្គលក្សត្រី]] # [[មន្ទាពិសី]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] # [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] # [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យចតុមុខ]](ស.វទី១៥-ស.វទី១៦) # [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] # [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] # [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] # [[ស៊ីសៈងាម]] # [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] # [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] # [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] # [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] # [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] # [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] # [[ទេពបុប្ផា]] # [[កេសរបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]](ស.វទី១៦) # [[សិរីចក្រពត្តិ]] # [[បទុមបុប្ផា]] # [[ស្រីទេពធីតា]] # [[សុជាតិក្សត្រី]] # [[កេសរមាលា]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] # [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] # [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] # [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] # [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] # [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] # [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] # [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]](ស.វទី១៧) # [[បទុមា|បទុមាទេវី]] # [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] # [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] # [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យឧដុង្គ]] (ស.វទី១៨-ស.វទី១៩) # [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] # [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] # [[អ្នកម្នាងនង|នង]] # [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] # [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] # [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] # [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] # [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] # [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] # [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] # [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] # [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] # [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] # [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] # [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] # [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] # [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] # [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] # [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រីទី ១]] # [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] # [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] # [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] # [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] # [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] # [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] # [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] # [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] # [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] # [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] # [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] # [[អ្នកម្នាងយស|យស]] # [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] [[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] # [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] # [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះអង្គឌួង)|ទេពីមង្គល]] # [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] # [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] # [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] # [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] # [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] # [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] # [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] # [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] # [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] # [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] # [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] # [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] # [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] # [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] # [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] # [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] # [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] # [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] # [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] # [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] # [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] # [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] # [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] # [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង|សម័យអាណានិគមន៍និយមបារាំង]] (ស.វទី១៩-ស.វទី២០) រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] # [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] # [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] # [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] # [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] # [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] # [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] # [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] # [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] # [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] # [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] # [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] # [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] # [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] # [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] # [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] # [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] # [[ឃុន ធីម|ធីម]] # [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] # [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] # [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] # [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] # [[អ្នក នូ|នូ]] # [[អ្នក អាន|អាន]] # [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] # [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] # [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] # [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] # [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] # [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] # [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] # [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] # [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] # [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] # [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] # [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] # [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] # [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] # [[ម៉ម តាត|តាត]] # [[ម៉ម យាយ|យាយ]] # [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] # [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] # [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]] # [[ម៉ម សោម|សោម]] រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] # [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] # [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] # [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] # [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] # [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] # [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] # [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] # [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] # [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] # [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] # [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] # [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] # [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] # [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] # [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] # [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] # [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] # [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] # [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] # [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] # [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] # [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] # [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] # [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] # [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] # [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] # [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] # [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] # [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] # [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] # [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] # [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] # [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] # [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] # [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម|សម័យសង្គមរាស្រ្តនិយម]] (គ.ស១៩៥៥-១៩៧០) រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] # [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម|សម័យព្រះរាជាណាចក្រណាចក្រកម្ពុជា]] (គ.ស១៩៩៣) រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] # [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] # [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] # [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] # [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] 18v26r86ogjbznebyamqlmhzgcxlc7u 342909 342908 2026-11-12T02:49:07Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342909 wikitext text/x-wiki {{Good article}} ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យនគរភ្នំ]] អាណាចក្រភ្នំ ឬហ្វូណន (ស.វទី១-ស.វទី៦) # [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] # [[ឝ្រីមារញទេវី]] # [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] # [[អស្សាជយទេវី]] # [[កុលទីទេវី]] # [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] # [[កុលប្រភាវតី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] # [[រុទ្រទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យចេនឡា|សម័យនគរចេនឡា]] (ស.វទី៦-ស.វទី៩) # [[ឝ្រុតទេវី]] # [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] # [[វីរៈទេវី]] # [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] # [[សករមន្ជរិ]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] # [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]] # [[ភវទេវីទី១]] # [[ហឝ៌ទេវី]] # [[ត្សៀគី​វទេវី]] # [[ជយសិង្ហទេវី]] # [[ភូមីទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]] # [[ពាលាទិត្យទេវី]] # [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] # [[បុស្ករាក្សទេវី]] # [[នរេន្ទ្រទេវី]] # [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] # [[សម្ភុទេវី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] # [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យអង្គរ]] (ស.វទី៩-ស.វទី១៥) ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ # [[ហង្សអម្រិត]] # [[ជយេន្ទ្រភា]] # [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] # [[ប្រាណទេវី]] # [[ភាស្វាមិនី]] # [[ប្រវិត្តរាទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] # [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] # [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] # [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] # [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវីទី១]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] # [[ន្ឫបតីឥន្ទ្រាលក្ស្មី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] # [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[ជ័យទេវីទី១]] # [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី|ឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី]] # [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] # [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] # [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] # [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] # [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] # [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មីទី១]] ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]] # [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]] # [[គន្ធបទុម]] # [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] # [[មង្គលក្សត្រី]] # [[មន្ទាពិសី]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] # [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] # [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យចតុមុខ]](ស.វទី១៥-ស.វទី១៦) # [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] # [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] # [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] # [[ស៊ីសៈងាម]] # [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] # [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] # [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] # [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] # [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] # [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] # [[ទេពបុប្ផា]] # [[កេសរបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]](ស.វទី១៦) # [[សិរីចក្រពត្តិ]] # [[បទុមបុប្ផា]] # [[ស្រីទេពធីតា]] # [[សុជាតិក្សត្រី]] # [[កេសរមាលា]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] # [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] # [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] # [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] # [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] # [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] # [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] # [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]](ស.វទី១៧) # [[បទុមា|បទុមាទេវី]] # [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] # [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] # [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យឧដុង្គ]] (ស.វទី១៨-ស.វទី១៩) # [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] # [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] # [[អ្នកម្នាងនង|នង]] # [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] # [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] # [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] # [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] # [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] # [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] # [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] # [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] # [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] # [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] # [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] # [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] # [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] # [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] # [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] # [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រីទី ១]] # [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] # [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] # [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] # [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] # [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] # [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] # [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] # [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] # [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] # [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] # [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] # [[អ្នកម្នាងយស|យស]] # [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] [[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] # [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] # [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះអង្គឌួង)|ទេពីមង្គល]] # [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] # [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] # [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] # [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] # [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] # [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] # [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] # [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] # [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] # [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] # [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] # [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] # [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] # [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] # [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] # [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] # [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] # [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] # [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] # [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] # [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] # [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] # [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] # [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង|សម័យអាណានិគមន៍និយមបារាំង]] (ស.វទី១៩-ស.វទី២០) រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] # [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] # [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] # [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] # [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] # [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] # [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] # [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] # [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] # [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] # [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] # [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] # [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] # [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] # [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] # [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] # [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] # [[ឃុន ធីម|ធីម]] # [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] # [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] # [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] # [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] # [[អ្នក នូ|នូ]] # [[អ្នក អាន|អាន]] # [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] # [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] # [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] # [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] # [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] # [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] # [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] # [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] # [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] # [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] # [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] # [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] # [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] # [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] # [[ម៉ម តាត|តាត]] # [[ម៉ម យាយ|យាយ]] # [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] # [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] # [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]] # [[ម៉ម សោម|សោម]] រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] # [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] # [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] # [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] # [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] # [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] # [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] # [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] # [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] # [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] # [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] # [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] # [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] # [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] # [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] # [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] # [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] # [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] # [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] # [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] # [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] # [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] # [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] # [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] # [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] # [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] # [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] # [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] # [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] # [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] # [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] # [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] # [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] # [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] # [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] # [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម|សម័យសង្គមរាស្រ្តនិយម]] (គ.ស១៩៥៥-១៩៧០) រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] # [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម|សម័យព្រះរាជាណាចក្រណាចក្រកម្ពុជា]] (គ.ស១៩៩៣) រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] # [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] # [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] # [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] # [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] bstuoxwtihqofdbpygh8xky00lc9io0 342910 342909 2026-11-12T02:51:15Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342910 wikitext text/x-wiki {{Good article}} ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យនគរភ្នំ]] អាណាចក្រភ្នំ ឬហ្វូណន (ស.វទី១-ស.វទី៦) # [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] # [[ឝ្រីមារញទេវី]] # [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] # [[អស្សាជយទេវី]] # [[កុលទីទេវី]] # [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] # [[កុលប្រភាវតី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] # [[រុទ្រទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យចេនឡា|សម័យនគរចេនឡា]] (ស.វទី៦-ស.វទី៩) # [[ឝ្រុតទេវី]] # [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] # [[វីរៈទេវី]] # [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] # [[សករមន្ជរិ]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] # [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]] # [[ភវទេវីទី១]] # [[ហឝ៌ទេវី]] # [[ត្សៀគី​វទេវី]] # [[ជយសិង្ហទេវី]] # [[ភូមីទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]] # [[ពាលាទិត្យទេវី]] # [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] # [[បុស្ករាក្សទេវី]] # [[នរេន្ទ្រទេវី]] # [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] # [[សម្ភុទេវី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] # [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យអង្គរ]] (ស.វទី៩-ស.វទី១៥) ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ # [[ហង្សអម្រិត]] # [[ជយេន្ទ្រភា]] # [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] # [[ប្រាណទេវី (ជ័យវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] # [[ភាស្វាមិនី]] # [[ប្រវិត្តរាទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] # [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] # [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] # [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] # [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវីទី១]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] # [[ន្ឫបតីឥន្ទ្រាលក្ស្មី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] # [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[ជ័យទេវីទី១]] # [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី|ឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី]] # [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] # [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] # [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] # [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] # [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] # [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មីទី១]] ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]] # [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]] # [[គន្ធបទុម]] # [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] # [[មង្គលក្សត្រី]] # [[មន្ទាពិសី]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] # [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] # [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យចតុមុខ]](ស.វទី១៥-ស.វទី១៦) # [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] # [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] # [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] # [[ស៊ីសៈងាម]] # [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] # [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] # [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] # [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] # [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] # [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] # [[ទេពបុប្ផា]] # [[កេសរបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]](ស.វទី១៦) # [[សិរីចក្រពត្តិ]] # [[បទុមបុប្ផា]] # [[ស្រីទេពធីតា]] # [[សុជាតិក្សត្រី]] # [[កេសរមាលា]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] # [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] # [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] # [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] # [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] # [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] # [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] # [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]](ស.វទី១៧) # [[បទុមា|បទុមាទេវី]] # [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] # [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] # [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យឧដុង្គ]] (ស.វទី១៨-ស.វទី១៩) # [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] # [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] # [[អ្នកម្នាងនង|នង]] # [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] # [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] # [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] # [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] # [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] # [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] # [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] # [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] # [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] # [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] # [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] # [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] # [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] # [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] # [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] # [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រីទី ១]] # [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] # [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] # [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] # [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] # [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] # [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] # [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] # [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] # [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] # [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] # [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] # [[អ្នកម្នាងយស|យស]] # [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] [[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] # [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] # [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះអង្គឌួង)|ទេពីមង្គល]] # [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] # [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] # [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] # [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] # [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] # [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] # [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] # [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] # [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] # [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] # [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] # [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] # [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] # [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] # [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] # [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] # [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] # [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] # [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] # [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] # [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] # [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] # [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] # [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង|សម័យអាណានិគមន៍និយមបារាំង]] (ស.វទី១៩-ស.វទី២០) រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] # [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] # [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] # [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] # [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] # [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] # [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] # [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] # [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] # [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] # [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] # [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] # [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] # [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] # [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] # [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] # [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] # [[ឃុន ធីម|ធីម]] # [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] # [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] # [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] # [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] # [[អ្នក នូ|នូ]] # [[អ្នក អាន|អាន]] # [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] # [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] # [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] # [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] # [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] # [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] # [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] # [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] # [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] # [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] # [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] # [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] # [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] # [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] # [[ម៉ម តាត|តាត]] # [[ម៉ម យាយ|យាយ]] # [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] # [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] # [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]] # [[ម៉ម សោម|សោម]] រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] # [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] # [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] # [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] # [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] # [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] # [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] # [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] # [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] # [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] # [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] # [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] # [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] # [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] # [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] # [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] # [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] # [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] # [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] # [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] # [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] # [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] # [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] # [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] # [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] # [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] # [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] # [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] # [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] # [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] # [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] # [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] # [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] # [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] # [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] # [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម|សម័យសង្គមរាស្រ្តនិយម]] (គ.ស១៩៥៥-១៩៧០) រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] # [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម|សម័យព្រះរាជាណាចក្រណាចក្រកម្ពុជា]] (គ.ស១៩៩៣) រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] # [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] # [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] # [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] # [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] nmew3x5ob50h7g0h01yw1d73ru4ls7z 342926 342910 2026-11-12T07:11:10Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342926 wikitext text/x-wiki {{Good article}} ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យនគរភ្នំ]] អាណាចក្រភ្នំ ឬហ្វូណន (ស.វទី១-ស.វទី៦) # [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] # [[ឝ្រីមារញទេវី]] # [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] # [[អស្សាជយទេវី]] # [[កុលទីទេវី]] # [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] # [[កុលប្រភាវតី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] # [[រុទ្រទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យចេនឡា|សម័យនគរចេនឡា]] (ស.វទី៦-ស.វទី៩) # [[ឝ្រុតទេវី]] # [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] # [[វីរៈទេវី]] # [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] # [[សករមន្ជរិ]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] # [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]] # [[ភវទេវីទី១]] # [[ហឝ៌ទេវី]] # [[ត្សៀគី​វទេវី]] # [[ជយសិង្ហទេវី]] # [[ភូមីទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]] # [[ពាលាទិត្យទេវី]] # [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] # [[បុស្ករាក្សទេវី]] # [[នរេន្ទ្រទេវី]] # [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] # [[សម្ភុទេវី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] # [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យអង្គរ]] (ស.វទី៩-ស.វទី១៥) ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ # [[ហង្សអម្រិត]] # [[ជយេន្ទ្រភា]] # [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] # [[ប្រាណទេវី (ជ័យវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] # [[ភាស្វាមិនី]] # [[ប្រវិត្តរាទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] # [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] # [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី (អង្គរ)|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២]] # [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] # [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវីទី១]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] # [[ន្ឫបតីឥន្ទ្រាលក្ស្មី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] # [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[ជ័យទេវីទី១]] # [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី|ឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី]] # [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] # [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] # [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] # [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] # [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] # [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មីទី១]] ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]] # [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]] # [[គន្ធបទុម]] # [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] # [[មង្គលក្សត្រី]] # [[មន្ទាពិសី]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] # [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] # [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យចតុមុខ]](ស.វទី១៥-ស.វទី១៦) # [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] # [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] # [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] # [[ស៊ីសៈងាម]] # [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] # [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] # [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] # [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] # [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] # [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] # [[ទេពបុប្ផា]] # [[កេសរបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]](ស.វទី១៦) # [[សិរីចក្រពត្តិ]] # [[បទុមបុប្ផា]] # [[ស្រីទេពធីតា]] # [[សុជាតិក្សត្រី]] # [[កេសរមាលា]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] # [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] # [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] # [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] # [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] # [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] # [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] # [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]](ស.វទី១៧) # [[បទុមា|បទុមាទេវី]] # [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] # [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] # [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យឧដុង្គ]] (ស.វទី១៨-ស.វទី១៩) # [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] # [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] # [[អ្នកម្នាងនង|នង]] # [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] # [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] # [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] # [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] # [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] # [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] # [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] # [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] # [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] # [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] # [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] # [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] # [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] # [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] # [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] # [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រីទី ១]] # [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] # [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] # [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] # [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] # [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] # [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] # [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] # [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] # [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] # [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] # [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] # [[អ្នកម្នាងយស|យស]] # [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] [[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] # [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] # [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះអង្គឌួង)|ទេពីមង្គល]] # [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] # [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] # [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] # [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] # [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] # [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] # [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] # [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] # [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] # [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] # [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] # [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] # [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] # [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] # [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] # [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] # [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] # [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] # [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] # [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] # [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] # [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] # [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] # [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង|សម័យអាណានិគមន៍និយមបារាំង]] (ស.វទី១៩-ស.វទី២០) រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] # [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] # [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] # [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] # [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] # [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] # [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] # [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] # [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] # [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] # [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] # [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] # [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] # [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] # [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] # [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] # [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] # [[ឃុន ធីម|ធីម]] # [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] # [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] # [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] # [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] # [[អ្នក នូ|នូ]] # [[អ្នក អាន|អាន]] # [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] # [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] # [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] # [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] # [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] # [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] # [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] # [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] # [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] # [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] # [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] # [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] # [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] # [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] # [[ម៉ម តាត|តាត]] # [[ម៉ម យាយ|យាយ]] # [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] # [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] # [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]] # [[ម៉ម សោម|សោម]] រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] # [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] # [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] # [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] # [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] # [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] # [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] # [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] # [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] # [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] # [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] # [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] # [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] # [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] # [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] # [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] # [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] # [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] # [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] # [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] # [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] # [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] # [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] # [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] # [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] # [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] # [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] # [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] # [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] # [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] # [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] # [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] # [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] # [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] # [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] # [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម|សម័យសង្គមរាស្រ្តនិយម]] (គ.ស១៩៥៥-១៩៧០) រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] # [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម|សម័យព្រះរាជាណាចក្រណាចក្រកម្ពុជា]] (គ.ស១៩៩៣) រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] # [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] # [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] # [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] # [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] s2xmy3wbiamz0gjz0fi9scb2k3m5fny 0 45854 342932 342209 2026-11-12T09:58:37Z Ziv 45268 ([[c:GR|GR]]) [[File:Map of Ukraine with Cities.png]] → [[File:Map of Ukraine with cities (2014-2022).png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. outdated 342932 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន | partof = [[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] | image = [[File:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|320px]] | image_size = | caption = ស្ថានភាពយោធានៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនគិតត្រឹមថ្ងៃទី{{date}}<br /> {{legend0|#FDE182|ទឹកដី[[អ៊ុយក្រែន]]}} {{legend0|#ebc0b3|[[ទឹកដីអ៊ុយក្រែនក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី|ទឹកដីក្រោមរុស្ស៊ី]]}}<br />{{legend0|#ABD4DD|[[ទឹកដីអ៊ុយក្រែនក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី#អតីតទឹកដីដែលបា​នកាន់កាប់|ទឹកដីធ្លាប់នៅក្រោមរុស្ស៊ី]]}}<br/><small>[[:en:Template:Russo-Ukrainian War detailed map|ផែនទីលម្អិត (ជាភាសាអង់គ្លេស)]]</small> | date = ២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – បច្ចុប្បន្ន | place = [[អ៊ុយក្រែន]] [[រុស្ស៊ី]] [[សមុទ្រខ្មៅ]] | result = | status = កំពុងសកម្ម | combatant1 = {{plainlist| {{Tree list}} * {{flag|រុស្ស៊ី}} **{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍|name=ស.ប. ដូណេតស្ក៍}}{{refn|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ គឺជារដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនដែលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីរដ្ឋ[[អូសេទីខាងត្បូង]] (រដ្ឋគ្នីគ្នាដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច) និងប្រទេសរុស្ស៊ី (ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="SouthOssetiaRecognizesDPRLPR">{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=South Ossetia recognises independence of Donetsk People's Republic |url=http://tass.ru/en/world/738110 |agency=Information Telegraph Agency of Russia |date=27 June 2014 |access-date=31 January 2022 |archive-date=17 វិច្ឆិកា 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117173807/http://tass.com/world/738110 |url-status=dead }}</ref>|group=ស}} **{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|name=ស.ប. លូហ្កានស្ក៍}}{{refn|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍ គឺជារដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនដែលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីរដ្ឋ[[អូសេទីខាងត្បូង]] (រដ្ឋគ្នីគ្នាដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច) និងប្រទេសរុស្ស៊ី (ឆ្នាំ២០២២)។<ref>{{cite web|date=6 November 2014 |title=Ukraine's rebel 'people's republics' begin work of building new states |author-first=Luhn |author-last=Alec |location=Donetsk |url=http://www.theguardian.com/world/2014/nov/06/ukraine-rebel-peoples-republic-states |access-date=31 January 2022 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web |url=https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya |title=Общая информация |website=Official site of the head of the Lugansk People's Republic |access-date=11 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312022523/https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya |archive-date=12 មីនា 2018 |url-status=dead |trans-title=(ភាសារុស្ស៊ី) ព័ត៌មានទូទៅ |archivedate=12 មីនា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180312022523/https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya }}</ref>|group=ស}} * '''គាំទ្រដោយ៖''' *{{flag|បេឡារុស}}{{refn|កងកម្លាំងរុស្ស៊ីត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើប្រតិបត្តិការឈ្លានពានរបស់គេចេញពីទឹកដីប្រទេសបេឡារុស។<ref name="CNN invasion routes">{{cite news |last1=Lister |first1=Tim |last2=Kesa |first2=Julia |title=Ukraine says it was attacked through Russian, Belarus and Crimea borders |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |access-date=23 មីនា 2022 |agency=CNN |date=24 February 2022 |location=Kyiv |archive-date=24 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224071121/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Murphy |first1=Palu |title=Troops and military vehicles have entered Ukraine from Belarus |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_d115a65e9b6348752422ad427fa83b95 |access-date=23 មីនា 2022 |agency=CNN |date=24 February 2022 |archive-date=23 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223185404/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/ |url-status=live }}</ref> ប្រធានាធិបតីបេឡារុស លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាឆេនកូ]]ក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថា កងទ័ពបេឡារុសអាចនឹងចូលរួមក្នុងយុទ្ធនាការឈ្លានពានមួយនេះ ប្រសិនបើមានការចាំបាច់<ref>{{cite web |last1=Rodionov |first1=Maxim |last2=Balmforth |first2=Tom |url=https://www.reuters.com/world/europe/belarusian-troops-could-be-used-operation-against-ukraine-if-needed-lukashenko-2022-02-24/ |title=Belarusian troops could be used in operation against Ukraine if needed, Lukashenko says |website=Reuters |date=25 February 2022 |access-date=23 មីនា 2022 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225020021/https://www.reuters.com/world/europe/belarusian-troops-could-be-used-operation-against-ukraine-if-needed-lukashenko-2022-02-24/ |url-status=live}}</ref> ហើយមីស៊ីលរបស់រុស្ស៊ីជាច្រើនគ្រាប់ត្រូវបានគេប្រទះឃើញបាញ់ចេញពីដែនដីបេឡារុស។<ref>{{cite news |title=Missiles launched into Ukraine from Belarus |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?pinned_post_locator=urn:asset:4b1fae66-d68a-4ba0-9cb3-bf962c5a10d2 |publisher=BBC News |date=27 February 2022 |access-date=23 មីនា 2022 |archive-date=2 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302125730/https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?pinned_post_locator=urn%3Aasset%3A4b1fae66-d68a-4ba0-9cb3-bf962c5a10d2 |url-status=live }}</ref> មន្ត្រីអ៊ុយក្រែនជាច្រើនបានអះអាងថា ទាហានបេឡារុសបានហោះជំហានឆ្លងចូលដែនដីអ៊ុយក្រែនរួចទៅហើយ។<ref>{{cite web |url=https://time.com/6152999/russia-ukraine-belarus-kharkiv/ |title=Ukrainian Official Says Belarus Has Joined the War, as Russia Pummels Kharkiv |website=Time |date=1 March 2022 |access-date=22 មីនា 2022 |archive-date=2 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302202151/https://time.com/6152999/russia-ukraine-belarus-kharkiv/ |url-status=dead |archivedate=2 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220302202151/https://time.com/6152999/russia-ukraine-belarus-kharkiv/ }}</ref> |group=ស}} *{{flag|កូរ៉េខាងជើង}} {{Tree list/end}} }} | combatant2 = {{plainlist| * {{flag|អ៊ុយក្រែន}} }} | commander1 = {{flagdeco|Russia}} [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] | commander2 = {{flagdeco|Ukraine}} [[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]] | strength1 = '''កម្លាំងមុនការឈ្លានពាននៅព្រំដែន'''៖<br />១៦៩,០០០–១៩០,០០០{{refn|group=ស|រាប់បញ្ចូលទាំងកម្លាំងយោធាទូទៅ យោធាប្រតិព័ន្ធ និងកម្លាំងក្រុមបំបែករដ្ឋប្រមាណ ៣៤,០០០ នាក់បន្ថែមទៀត។}}<ref>{{Cite web |title=75 тысяч погибших российских солдат 120 смертей в день – вот цена, которую платит Россия за нападение на соседнюю страну. Новое большое исследование "Медузы" и "Медиазоны" о потерях |url=https://meduza.io/feature/2024/02/24/75-tysyach-pogibshih-rossiyskih-soldat |access-date=17 August 2025 |website=Meduza}}</ref><ref>{{cite news |last=Bengali |first=Shashank |date=18 February 2022 |title=The U.S. says Russia's troop buildup could be as high as 190,000 in and near Ukraine. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news |access-date=23 មីនា 2022 |url-access=limited |archive-date=18 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218063637/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news |url-status=live}}</ref><ref name="The Military Balance2021">{{cite book |title=The military balance 2021 |date=2021 |publisher=International Institute for Strategic Studies |location=Abingdon, Oxon |isbn=978-1032012278}}</ref><br />'''កម្លាំងសរុបមុនការឈ្លានពាន'''៖<br />យោធាទូទៅប្រមាណ ៩០០,០០០ នាក់<ref name="The Military Balance2022_p901">{{cite book |title=The Military Balance 2022 |date=February 2022 |url=https://books.google.com/books?id=vOFeEAAAQBAJ&pg=PA901 |publisher=International Institute for Strategic Studies |isbn=9781000620030 |via=Google Books}}</ref><br />យោធាប្រតិព័ន្ធប្រមាណ ៥៥៤,០០០ នាក់<ref name="The Military Balance2022_p901"/><br />'''ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៣'''៖<br />ទាហានសកម្មប្រមាណ ៣០០,០០០+ នាក់នៅអ៊ុយក្រែន<ref name="ISW May 30">{{cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 30, 2023 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-30-2023 |website=Institute for the Study of War |access-date=17 August 2025 |archivedate=31 ឧសភា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230531014846/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-30-2023 |url-status=dead }}</ref><br />'''ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤'''៖<br />ទាហានសកម្មប្រមាណ ៧០០,០០០ នាក់នៅក្នុងតំបន់<ref name="ISW 14 June 2024">{{cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, June 14, 2024 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-june-14-2024 |website=Institute for the Study of War |access-date=18 August 2025 |archivedate=15 មិថុនា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240615031414/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-june-14-2024 |url-status=dead }}</ref> | strength2 = '''កម្លាំងសរុបមុនការឈ្លានពាន'''៖<br />យោធាទូទៅប្រមាណ ១៩៦,០០០ នាក់<ref name="The Military Balance2022_p945">{{cite book |title=The Military Balance 2022 |date=February 2022 |url=https://books.google.com/books?id=vOFeEAAAQBAJ&pg=PA945 |publisher=International Institute for Strategic Studies |isbn=9781000620030 |via=Google Books}}</ref><br />យោធាប្រតិព័ន្ធប្រមាណ ១០២,០០០ នាក់<ref name="The Military Balance2022_p945" /><br />'''ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២២'''៖<br />ជាង ៧០០,០០០ នាក់<ref>"[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#military-and-security Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#military-and-security |date=2021-02-14 }}", The World Factbook, Central Intelligence Agency, 2023-01-18, retrieved 17 August 2025</ref><br />'''ក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៣'''៖<br /> ជាង ៨០០,០០០ នាក់<ref>{{Cite news |date=17 November 2023 |title=Swimming rivers and faking illness to escape Ukraine's draft |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67120904 |access-date=17 August 2025}}</ref> | casualties3 = ទិន្នន័យមានប្រភព និងបម្រែបម្រួលខុសៗគ្នាច្រើន សូមមើល [[#វិនាសកម្ម|§វិនាសកម្ម]]សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែម }} នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ ប្រទេស[[រុស្ស៊ី]]​បាន​បើក​ការ​ឈ្លានពាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំទៅលើប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]] បង្កឱ្យកើតជាសង្គ្រាមដ៏ធំនិងសាហាវឃោរឃៅបំផុតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបចាំងពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] មក។ ការឈ្លានពាននេះគឺបានវិវត្តចេញពី[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|ជម្លោះសង្គ្រាមព្រំដែន]]រវាងប្រទេសទាំងពីរដែលបានផ្ទុះឡើងដំបូងតាំងពីឆ្នាំ២០១៤ មកម៉្លេះ។<ref>{{Cite book |last1=McFaul |first1=Michael |last2=Person |first2=Robert |editor1-last=Brands |editor1-first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=0n72EAAAQBAJ&dq=On+February+24,+2022,+Russian+president+Vladimir+Putin+launched+a+full-+scale+invasion+of+Ukraine,+expanding+dramatically+the+war+against+Ukraine+he+be+gan+in+2014+and+starting+the+largest+war+in+Europe+since+World+War+II.&pg=PA34 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-4985-2 |page=34}}</ref>{{sfn|Ramani|2023|p=74}}{{sfn|D'Anieri|2023|p=i; 98}} ប្រតិបត្តិការឈ្លានពានមួយនេះបានបណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់ម៉ឺនរាប់សែននាក់របួសនិងបាត់បង់ជីវិត ក្នុងនោះមានទាំងយោធានិងស៊ីវិល។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៥ នេះ កងទ័ពរុស្ស៊ីបានកំពុងកាន់កាប់ទឹកអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ២០%។ ចំពោះប្រជាជនអ៊ុយក្រែនសរុប ៤១ លាននាក់ មាន ៨ លាននាក់ត្រូវបង្ខំផ្លាស់ទីចាកចេញពីប្រទេសរបស់ពួកគេ បើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២៣ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២–២០២៣|វិបត្តិជនភៀសខ្លួន]]ដ៏ធំបំផុតចាប់តាំងពីសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនខែមុនពេលឈ្លានពាន ទាហានរុស្ស៊ីបាន[[វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២|ប្រមូលផ្តុំគ្នានៅជុំវិញព្រំដែនប្រទេសអ៊ុយក្រែន]] ប៉ុន្តែមន្ត្រីរុស្ស៊ីបានចេញបដិសេធ និងច្រានចោលរាល់នូវផែនការវាយប្រហារដែលត្រូវបានគេចោទប្រកាន់។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានប្រកាសផ្តើម "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" ដើម្បីគាំទ្ររដ្ឋបំបែកខ្លួននៅអ៊ុយក្រែនពោលគឺ [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍|សាធារណរដ្ឋដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|លូហ្កានស្ក៍]]នៃ[[ជម្លោះនៅដុនបាស|តំបន់ដុនបាស]]។ ពូទីន​បាន​និយាយ​ថា គោល​ដៅ​នៃប្រតិបត្តិការនេះគឺ​ដើម្បីធ្វើ"វិយោធកម្ម" និង"វិណាស៊ីកម្ម"នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ លោកបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវមហិច្ឆតារុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន ប្រឆាំងនឹងអធិបតេយ្យភាពរបស់អ៊ុយក្រែន និងបានអះអាងមិនពិតថា អ៊ុយក្រែនត្រូវបានកំពុងគ្រប់គ្រងដោយក្រុមនិយមណាស៊ីដែលកំពុងតែធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើជនជាតិភាគតិចរុស្ស៊ី។ ប៉ុន្មាននាទីក្រោយពីការប្រកាសផ្តើមប្រតិបត្តិការពិសេសនោះ ការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសនិងផ្លូវគោកក៏បានចាប់ផ្តើមពីទិសខាងជើង ចេញពីប្រទេស[[បេឡារុស]]តម្រង់ឆ្ពោះទៅរដ្ឋធានី[[កៀវ]] និងតាមទិសផ្សេងៗទៀតរួមមាន៖ ទិសឦសានឆ្ពោះទៅទីក្រុង[[ខាគីវ]] ទិសខាងត្បូងផ្តើមចេញពីតំបន់[[គ្រីមៀ]] និងទិសអាគ្នេយ៍ចេញពីតំបន់[[ដុនបាស]]។ ជាការឆ្លើយតបទៅរុស្ស៊ីវិញ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានអនុម័តច្បាប់អាជ្ញាសឹក និងបានបញ្ជាឱ្យមានការចល័តទ័ពទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីការពារប្រទេសរបស់ខ្លួន។ ទាហានរុស្ស៊ីបានដកថយចេញពីសមរភូមិភាគខាងជើងនៅអំឡុងខែមេសា។ ចំណែកនៅឯជួរប្រយុទ្ធខាងត្បូង និងអាគ្នេយ៍វិញ រុស្ស៊ីបានវាយដណ្ដើមយកបានទីក្រុង[[ខឺសុន]]ក្នុងខែមីនា និងទីក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]នៅខែឧសភា។ នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា រុស្ស៊ីបានប្រកាសផ្តើម[[សមរភូមិដុនបាស (២០២២–បច្ចុប្បន្ន)|សមរភូមិដុនបាស]]សារជាថ្មីឡើងវិញ។ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តទម្លាក់គ្រាប់បែកលើមូលដ្ឋានយោធា និងស៊ីវិលដែលសុទ្ធសឹងតែមានទីតាំងនៅឆ្ងាយពីជួរប្រយុទ្ធ រួមទាំងបណ្តាញថាមពលរបស់អ៊ុយក្រែនពេញមួយសិសិររដូវ។ នៅចុងឆ្នាំ២០២២ អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសវាយបកទៅវិញតាមជួរប្រយុទ្ធខាងត្បូង និងខាងកើត។ មិនយូរប៉ុន្មាន រុស្ស៊ីក៏បានប្រកាសកាត់ផ្ដាច់តំបន់ដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់ចំនួនបួនមកបញ្ចូលជាទឹកដីរុស្ស៊ីដោយខុសច្បាប់។<ref>{{Cite news|first1=Joshua|last1=Berlinger|first2=Anna|last2=Chernova|first3=Tim|last3=Lister|date=30 September 2022|title=Putin announces annexation of Ukrainian regions in defiance of international law|url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/putin-russia-ukraine-annexation-intl/index.html |access-date=14 មេសា 2023|work=CNN}}</ref><ref>{{cite web|last=Speri|first=Alice|date=8 October 2022|title=Will Putin Face Prosecution for the Crime of Aggression in Ukraine?|url=https://theintercept.com/2022/10/08/russia-putin-ukraine-war-crimes-accountability/ |access-date=14 មេសា 2023|website=The Intercept}}</ref> នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា អ៊ុយក្រែនបានវាយយកទីក្រុងខឺសុនបានមកវិញ។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៣ រុស្ស៊ីបានត្រៀមទាហានជិត ២០០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀតសម្រាប់យុទ្ធនាការវាយប្រហារជាថ្មីសម្ដៅទៅរកទីក្រុង[[បាក់មុត]]។<ref name=":2">{{Cite news|last1=Schwirtz|first1=Michael|last2=Addario|first2=Lynsey|date=6 February 2023|title=Outnumbered and Worn Out, Ukrainians in East Brace for Russian Assault|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2023/02/06/world/europe/ukraine-russia-offensive.html |access-date=14 មេសា 2023|issn=0362-4331}}</ref> សកម្មភាព​ឈ្លានពាន​របស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​បាន​ទទួលរងនូវ[[ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​|ការ​ថ្កោលទោស​យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីសហគមន៍អន្តរជាតិ]]។<ref>{{cite web|last=Bellinger III|first=John B.|date=28 February 2022|title=How Russia's Invasion of Ukraine Violates International Law|url=https://www.cfr.org/article/how-russias-invasion-ukraine-violates-international-law |access-date=14 មេសា 2023|website=Council on Foreign Relations}}</ref> [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័តលើ[[សេចក្ដីសម្រេច ES-១១/១ នៃមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|សេចក្ដីសម្រេច ES-១១/១]] ដោយថ្កោលទោសលើការឈ្លានពាន និងបានទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានរបស់ខ្លួនដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែន។ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]បានបញ្ជាឱ្យរុស្ស៊ីផ្អាកប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួន ខណៈដែល[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]បានដកប្រទេសរុស្ស៊ីចេញពីអង្គការរបស់ខ្លួន។ ប្រទេសជាច្រើនបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើប្រទេសរុស្ស៊ី និងរួមទាំងបេឡារុស ហើយបានរួមគ្នាបញ្ជូនជំនួយមនុស្សធម៌ និងយោធាដល់ប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ បាតុកម្មប្រឆាំងរុស្ស៊ីបានកើតឡើងនៅជុំវិញពិភពលោក រីឯនៅក្នុងប្រទេស​រុស្ស៊ីវិញ បាតុករ​ប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមគឺនឹងត្រូវ​​ចាប់​ខ្លួនដាក់ពន្ធនាគារ ហើយសារព័ត៌មានផ្សេងៗត្រូវបានអាជ្ញាធរពិរុទ្ធមើលយ៉ាងតឹងរឹង។ ជាលទ្ធផលនៃការឈ្លានពាននេះ ក្រុមហ៊ុនបរទេសជាង ១,០០០ បានដកខ្លួនចេញពីប្រទេសរុស្ស៊ី និងបេឡារុស។ [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]] (ICC) បានបើកការស៊ើបអង្កេតលើ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងនឹងមនុស្សជាតិ]] [[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] [[ការចាប់ពង្រត់កុមារ]] និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ក្នុងអំឡុងការឈ្លានពាន<ref>{{Cite news|last=Allegretti|first=Aubrey|date=3 March 2022|title=ICC launches war crimes investigation over Russian invasion of Ukraine|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/03/icc-launches-war-crimes-investigation-russia-invasion-ukraine |access-date=14 មេសា 2023|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{cite web|title=Ukraine|url=https://www.icc-cpi.int/ukraine |access-date=14 មេសា 2023|website=[[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]]}}</ref> ហើយនៅខែ​មីនា ឆ្នាំ​២០២៣ ICC បានចេញ​ដីកា​ចាប់​ខ្លួន​លោកពូទីន​។<ref>{{Cite news|date=17 March 2023|title=International Criminal Court Issues Arrest Warrant for Putin Over Ukraine War Crimes|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-17/urgent-icc-issues-arrest-warrant-for-putin-over-ukraine-war-crimes |access-date=14 មេសា 2023}}</ref> ==ផ្ទៃរឿង== {{Main|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន}} [[File:Euromaidan 01.JPG|thumb|បាតុករនៅរដ្ឋធានី[[កៀវ]]ក្នុងអំឡុងបាតុកម្ម[[អឺរ៉ូម៉ីដាន]], វិច្ឆិកា ២០១៣]] បន្ទាប់ពី[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|ការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសអ៊ុយក្រែនដែលទើបតែទទួលបានឯករាជ្យថ្មីៗ និងរុស្ស៊ីបានបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធនឹងគ្នា។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ អ៊ុយក្រែនបានយល់ព្រមចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាស្តីពីការមិនរីកសាយភាយនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] ហើយបានដោះកម្ទេចអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទាំងប៉ុន្មានដែលបន្សល់ទុកពីអតីតសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite web|last=Budjeryn |first=Mariana |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/Issue%20Brief%20No%203--The%20Breach--Final4.pdf |title=Issue Brief #3: The Breach: Ukraine's Territorial Integrity and the Budapest Memorandum |publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars |access-date=25 មីនា 2022}}</ref> ជាការតបស្នងវិញ រុស្ស៊ី សហរាជាណាចក្រ និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានយល់ព្រមគោរពនូវបូរណភាពទឹកដី និងឯករាជ្យភាពនយោបាយរបស់អ៊ុយក្រែន តាមរយៈ[[អនុស្សារណៈស្តីពីការធានាសន្តិសុខនៅអ៊ុយក្រែន|អនុស្សរណៈនៃការធានាសន្តិសុខ]]នៅឯទីក្រុង[[ប៊ុយដាប៉ែស]]។<ref>{{cite news|last=Vasylenko |first=Volodymyr |date=15 December 2009 |url=https://www.day.kiev.ua/en/article/close/assurances-without-guarantees-shelved-document |title=On assurances without guarantees in a 'shelved document' |newspaper=The Day |access-date=25 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite web |last=Harahan |first=Joseph P. |year=2014 |title=With Courage and Persistence: Eliminating and Securing Weapons of Mass Destruction with the Nunn-Luger Cooperative Threat Reduction Programs |url=https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228153820/https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-date=28 កុម្ភៈ 2022 |access-date=25 មីនា 2022 |website=DTRA History Series |publisher=Defense Threat Reduction Agency |asin=B01LYEJ56H |archivedate=2022-02-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228153820/https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |url-status=dead }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសហត្ថលេខីទាំងប៉ុន្មាននៃ[[ធម្មនុញ្ញដើម្បីសន្តិសុខអឺរ៉ុប]] ដោយបាន"បញ្ជាក់ឡើងវិញនូវសិទ្ធិរបស់រដ្ឋចូលរួមនីមួយៗ និងសេរីភាពក្នុងការជ្រើសរើស ឬផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធសន្តិសុខរបស់ពួកគេ រួមទាំងសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធភាពផងដែរ"។<ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999 |url=https://www.osce.org/node/39569 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |date=19 November 1999 |access-date=25 មីនា 2022 |archive-date=1 មិថុនា 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/https://www.osce.org/node/39569 |url-status=live}}</ref> ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត អតីតប្រទេស[[ប្លុកខាងកើត|ប្លុកបូព៌ា]]ជាច្រើនបានចូលរួមជាមួយអង្គការ[[ណាតូ]] ព្រោះដោយសារការគំរាមកំហែងផ្នែកសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ដែលមានប្រទេសរុស្ស៊ីជាប់ពាក់ព័ន្ធដូចជា៖ [[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣]] [[សង្រ្គាមនៅអាប់កាស៊ី]] (១៩៩២–១៩៩៣) និង[[សង្រ្គាមឆេឆិនលើកទី១]] (១៩៩៤–១៩៩៦) ជាដើម។<ref>{{cite web |last=Hall |first=Gavin E. L. |title=Ukraine: the history behind Russia's claim that Nato promised not to expand to the east |url=https://theconversation.com/ukraine-the-history-behind-russias-claim-that-nato-promised-not-to-expand-to-the-east-177085 |website=The Conversation |access-date=25 មីនា 2022 |date=14 February 2022}}</ref> មេដឹកនាំរុស្ស៊ីជាច្រើនបានអះអាងថា មហាអំណាចលោកខាងលិចបានសន្យានឹងរុស្ស៊ីថាសម្ព័ន្ធណាតូនឹងមិនពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនមកទិសខាងកើតនោះឡើយ ប៉ុន្តែអំណះអំណាងនេះត្រូវបានគេជំទាស់ និងច្រានចោលទៅវិញ។<ref name="Wiegrefe 2022" /><ref>{{Cite news|last=Baker|first=Peter|date=9 January 2022|title=In Ukraine Conflict, Putin Relies on a Promise That Ultimately Wasn't|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/01/09/us/politics/russia-ukraine-james-baker.html|issn=0362-4331}}</ref> នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០០៨]] នៅឯទីក្រុងប៊ុយការែស ប្រទេសអ៊ុយក្រែន និង[[ចចជី]]បានស្នើសុំសិទ្ធិចូលរួមជាសមាជិកអង្គការណាតូ។<ref>{{cite news|title=Ukraine-Georgia NATO membership a 'direct threat to Russia'|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2008-04-05/ukraine-georgia-nato-membership-a-direct-threat-to/2393800|last=Bevan|first=Scott|date=5 April 2008}}</ref> យោបល់ឆ្លើយតបរបស់សមាជិកផ្លូវការណាតូនីមួយៗមានលក្ខណៈចម្រុះដោយបណ្តារដ្ឋនៅអឺរ៉ុបខាងលិចបានសម្តែងនូវសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ​ជុំវិញការចេញ​ប្រឆាំង​របស់​រុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |last=Brown |first=Colin |title=EU allies unite against Bush over Nato membership for Georgia and Ukraine |work=The Independent |date=3 April 2008 |page=24 }}</ref> ទីបំផុត ណាតូបានបដិសេធមិនផ្តល់សមាជិកភាពដល់អ៊ុយក្រែន និងចចជី ប៉ុន្តែពួកគេបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយដោយយល់ព្រមថា"ប្រទេសទាំងពីរគង់តែក្លាយជាសមាជិកអង្គការណាតូនៅថ្ងៃណាមួយ"។ លោកពូទីនបានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងពេញទំហឹងចំពោះការដេញថ្លៃសមាជិកភាពណាតូរបស់រដ្ឋទាំងពីរ<ref>{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=President tells summit he wants security and friendship |work=The Times |date=5 April 2008 |page=46}}</ref> ហើយរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសរុស្ស៊ីលោក[[ស៊ែរជី ឡាហ្វរូហ្វ]]បាននិយាយថា រុស្ស៊ីនឹងធ្វើអ្វីគ្រប់យ៉ាងដើម្បីទប់ស្កាត់ប្រទេសទាំងពីរពីការចូលជាសមាជិកអង្គការណាតូ។<ref>{{cite news|title=Russia army vows steps if Georgia and Ukraine join NATO|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-nato-steps/russia-army-vows-steps-if-georgia-and-ukraine-join-nato-idUSL1143027920080411|date=11 April 2008|location=Moscow |editor-last=Dick |editor-first=Charles}}</ref> [[File:Map of Ukraine with cities (2014-2022).png|thumb|ផែនទីប្រទេសអ៊ុយក្រែនក្រោយតំបន់[[គ្រីមៀ]] (ត្បូង) ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី និងរដ្ឋផ្ដាច់ខ្លួនគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីនៅតំបន់[[ដុនបាស]] (កើត)។]] នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៣ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វិចទ័រ យ៉ានូកូវិច]]បានបដិសេធមិនចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសមាគមន៍ជាមួយ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] (EU) ដោយបានប្រើប្រាស់អំណាចនយោបាយសង្កត់លើ[[វែរឃូវណារ៉ាដា|សភាជាតិ]] រួចបានបង្វែរខ្លួនមកជ្រើសរើសពង្រឹងទំនាក់ទំនងជាមួយ[[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ាស៊ី]]ដែលដឹកនាំដោយរុស្ស៊ីវិញ។ សារព័ត៌មានមួយចំនួនបានចុះផ្សាយអំពីសម្ពាធដែលរុស្ស៊ីបានដាក់មកលើអ៊ុយក្រែនដែលបង្ខំឱ្យប្រមុខដឹកនាំអ៊ុយក្រែនបដិសេធនូវកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref>{{cite book |editor-last1=Dinan |editor-first1=Desmond |editor-last2=Nugent |editor-first2=Neil |title=The European Union in Crisis |publisherPalgrave Macmillan |pages=3, 274}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះបានបង្កឱ្យមានរលកបាតុកម្មគាំទ្រសហភាពអឺរ៉ុបដែលគេនិយមហៅថា [[អឺរ៉ូម៉ីដាន]] (Euromaidan) ហើយជាលទ្ធផល លោកយ៉ានូកូវិចត្រូវបានផ្តួលទម្លាក់ចេញពីអំណាចនៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ ហើយចលនាគាំទ្ររុស្ស៊ីក៏បានផ្ទុះឡើងជាបន្តបន្ទាប់នៅតំបន់ប៉ែកខាងកើត និងត្បូងនៃទឹកដីអ៊ុយក្រែន។ ទាហានរុស្ស៊ីដែលមិនមានសញ្ញាសម្គាល់ពីសាមីខ្លួនបានឆក់យកឱកាសនេះចូលកាន់កាប់ទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់គ្រីមៀ ហើយថែមទាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់សភាប្រចាំតំបន់គ្រីមៀទៀតផង។ នៅអំឡុងខែមីនា រុស្ស៊ីបានរៀបចំ[[ប្រជាមតិស្ថានការណ៍គ្រីមៀឆ្នាំ២០១៤|ប្រជាមតិមួយ]] និងបានកាត់ឧបទ្វីបគ្រីមៀបញ្ចូលជាកម្មសិទ្ធិទឹកដីរបស់ខ្លួន។ មួយខែក្រោយមកគឺនៅខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ [[សង្គ្រាមនៅដុនបាស|សង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងនៅតំបន់ដុនបាស]] ហើយរដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនចំនួនពីរក៏បានលេចជារូបរាងឡើង (គាំទ្រដោយប្រទេសរុស្ស៊ី)<ref>{{Cite news|last1=Charap|first1=Samuel|last2=Boston|first2=Scott|date=21 January 2022|title=U.S. Military Aid to Ukraine: A Silver Bullet?|publisher=RAND Corporation|url=https://www.rand.org/blog/2022/01/us-military-aid-to-ukraine-a-silver-bullet.html}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Walker|first1=Shaun|last2=Grytsenko|first2=Oksana|last3=Ragozin|first3=Leonid|date=3 September 2014|title=Russian soldier: 'You're better clueless because the truth is horrible'|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/03/ukraine-soldier-youre-better-clueless-because-truth-horrible-moscow-ilovaysk |url-status=live |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/03/ukraine-soldier-youre-better-clueless-because-truth-horrible-moscow-ilovaysk |archive-date=1 មីនា 2022|issn=1756-3224|oclc=60623878}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 October 2014|title=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |url-status=live |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |archive-date=1 មីនា 2022}}</ref> ពោលគឺ [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|លូហ្កានស្ក៍]]។<ref>{{Cite news|last1=Grytsenko|first1=Oksana|last2=Vlasova|first2=Anastasia|date=12 April 2014|title=Armed pro-Russian insurgents in Luhansk say they are ready for police raid|work=Kyiv Post|publisher=Businessgroup LLC|location=Luhansk|url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/https://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html |archive-date=12 មេសា 2014}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|last=Ragozin|first=Leonid|date=16 March 2019|title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation |url-status=live |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230534/https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation/ |archive-date=7 វិច្ឆិកា 2022}}</ref> [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ]]ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ និងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៥ គឺជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងបញ្ឈប់ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នា ប៉ុន្តែបទឈប់បាញ់មិនដែលត្រូវបានចុះជាផ្លូវការឡើយ។<ref>{{Cite news|date=29 July 2020|title=Ukraine ceasefire violated more than 100 times within days: OSCE|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |url-status=live |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |archive-date=1 មីនា 2022}}</ref> សមាជិក[[ទម្រង់ន័រម៉ង់ឌី]]៖ ប្រទេស[[បារាំង]] [[អាល្លឺម៉ង់]] និង​[[អ៊ុយក្រែន]]បានមើល​ឃើញ​កិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងមីនស្កឹ ជា​កិច្ចព្រមព្រៀងតែ​រវាង​រុស្ស៊ី និង​អ៊ុយក្រែនប៉ុណ្ណោះ ខណៈ​រុស្ស៊ី​ទទូច​ថា អ៊ុយក្រែន​គួរ​តែចរចា​ដោយ​ផ្ទាល់​ជាមួយ​រដ្ឋ​បំបែក​ខ្លួន​ទាំងពីរនោះ។<ref>{{Cite news|date=9 November 2021|title=France says Russia refused to hold ministerial meeting on Ukraine|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/france-says-russia-refused-hold-normandy-format-meeting-ukraine-2021-11-09/ |access-date=26 មេសា 2023}}</ref><ref>{{cite web|date=12 July 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians'|url=https://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219001954/https://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-date=19 កុម្ភៈ 2022 |access-date=26 មេសា 2023|website=[[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី]]}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានបដិសេធមិនព្រមធ្វើកិច្ចពិភាក្សាកម្រិតខ្ពស់ជាមួយហ្សេឡេនស្គី ហើយរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានចេញគាំទ្រនូវអត្ថបទមួយរបស់អតីតប្រធានាធិបតីលោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]ជាសាធារណៈ ដែលក្នុងនោះវាបានប្រកែកថា រាល់ដំណោះស្រាយរវាងរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែនគឺគ្មានអត្ថន័យអ្វីឡើយ ខណៈដែលអ៊ុយក្រែននៅតែបន្តដើរតួជា"រដ្ឋចំណុះ"របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite web |date=11 October 2021 |title=Russia Shouldn't Negotiate With 'Vassal' Ukraine, Ex-President Medvedev Says |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/10/11/russia-shouldnt-negotiate-with-vassal-ukraine-ex-president-medvedev-says-a75263 |access-date=26 មីនា 2022 |website=The Moscow Times}}</ref> ការកាត់ឧបទ្វីបគ្រីមៀធ្វើជាកម្មសិទ្ធិទឹកដីរបស់ខ្លួនបាននាំឱ្យមានរលកថ្មីនៃជាតិនិយមរុស្ស៊ី ដោយ[[រុស្ស៊ីនិយម|ចលនាចក្រពត្តិនិយមរុស្ស៊ីថ្មី]]ភាគច្រើនប្រាថ្នាចង់កាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនបន្ថែមទៀត ដូចជាផែនការ[[ណូវ៉ូរ៉ូស៊ីយ៉ា]]ជាដើម។<ref>{{Cite news|last=Michael|first=Casey|date=19 June 2015|title=Pew Survey: Irredentism Alive and Well in Russia|publisher=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2015/06/pew-survey-irredentism-alive-and-well-in-russia/}}</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានបោះពុម្ពអត្ថបទមួយដែលមានចំណងជើងថា "ស្តីពីការរួបរួមជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់រុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែន" ដោយបញ្ជាក់ជាថ្មីថាជនជាតិរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែនគឺជា"ជនជាតិតែមួយ"។<ref>{{cite web|last=Putin|first=Vladimir |author-link=Vladimir Putin|date=12 July 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians'|url=https://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/https://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-date=25 មករា 2022 |access-date=27 មេសា 2023|website=The Kremlin|publisher=[[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី]]}}</ref> អ្នកសង្កេតការណ៍ជាច្រើនបានកត់សម្គាល់ថា ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីមានទស្សនៈបំប្លែងចំពោះអ៊ុយក្រែនសម័យទំនើប ក៏ដូចជាប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|last=Roth|first=Andrew|date=7 December 2021|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbor|url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |archive-date=7 ធ្នូ 2021 |access-date=27 មេសា 2023|website=The Guardian |publication-place=Moscow}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dickinson|first1=Peter|last2=Haring|first2=Melinda|last3=Lubkivsky|first3=Danylo|last4=Motyl|first4=Alexander|last5=Whitmore|first5=Brian|last6=Goncharenko|first6=Oleksiy|last7=Fedchenko|first7=Yevhen|last8=Bonner|first8=Brian|last9=Kuzio|first9=Taras|date=15 July 2021|title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |archive-date=15 កក្កដា 2021 |access-date=27 មេសា 2023|publisher=Atlantic Council}}</ref><ref>{{cite web|last=Wilson|first=Andrew|date=23 December 2021|title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims?|url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/ |archive-date=24 មករា 2022 |access-date=27 មេសា 2023|publisher=Royal United Services Institute}}</ref> ==វិបត្តិមុនការឈ្លានពាន== {{See|វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២}} ==ព្រឹត្តិការណ៍ឈ្លានពាន== ការឈ្លានពាននេះបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ។ វាគឺជាការវាយប្រហារដ៏ធំបំផុតមកលើប្រទេសមួយនៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងក៏ជាសង្គ្រាមពេញលេញលើកដំបូងនៅក្នុងទ្វីបនេះផងដែរចាប់តាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មក។ រុស្ស៊ីបានបើកការវាយតាមរយៈកម្លាំងថ្មើរជើងនិងដែនអាកាសដំណាលៗគ្នា<ref name="CriticalThreats" /><ref name="ISW 4MAR" /> ខណៈមីស៊ីលនិងគ្រាប់ផ្លោងរាប់រយគ្រាប់ត្រូវបានបាញ់បំផ្លោងចូលទៅទូទាំងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite web |last=Sheftalovich |first=Zoya |date=24 February 2022 |title=Battles flare across Ukraine after Putin declares war |url=https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064603/https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |archive-date=24 February 2022 |access-date=18 August 2025 |website=Politico}}</ref> ជាក់ស្តែង កងពលថ្មើរជើង និងកងកម្លាំងរថក្រោះបានផ្តើមការវាយលុកពីបួនទិសរួមមាន៖ ទិសខាងជើង (សម្រុកទៅទីក្រុងកៀវ) ទិសខាងត្បូង (ចេញពីឧបទ្វីបគ្រីមៀ) ទិសអាគ្នេយ៍ (ចេញពីដែនដីលូហ្កានស្ក៍ និងដុនបាស) និងទិសខាងកើត។<ref name="auto3">{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-mariupol-russia-surrender-reject/ |title=Ukraine rejects Russian demand to surrender port city of Mariupol in exchange for safe passage |publisher=CBS News |date=20 March 2022 |access-date=27 មីនា 2022}}</ref><ref name="auto5">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709 |title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=21 March 2022 |access-date=27 មីនា 2022}}</ref> យុទ្ធនាការ​ទម្លាក់​គ្រាប់​មីស៊ីល​ដ៏ធំ​ត្រូវ​បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយរុស្ស៊ីបានបាញ់​មីស៊ីល​រាប់​សិប​គ្រាប់ចូល​ទូទាំង​ប្រទេស​អ៊ុយក្រែន​រហូត​ដល់​ភាគ​ខាងលិចក្នុង​ទីក្រុងល្វីវទៀតផង។<ref name="auto4">{{cite news |last=Dutton |first=Jack |date=25 February 2022 |title=Russian Military Base Blown Up as Ukraine Fights Back |work=Newsweek |url=https://www.newsweek.com/russian-military-base-blown-ukraine-fights-back-1682558 |url-status=live |access-date=27 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225075915/https://www.newsweek.com/russian-military-base-blown-ukraine-fights-back-1682558 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref name="auto2">{{cite news |date=25 February 2022 |title=Ukrainian Armed Forces attacked Millerovo with Tochka-U |work=Rostov Gazeta |url=https://rostovgazeta.ru/news/politics/25-02-2022/vooruzhennye-sily-ukrainy-atakovali-millerovo-tochkoy-u |url-status=live |access-date=27 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225073113/https://rostovgazeta.ru/news/politics/25-02-2022/vooruzhennye-sily-ukrainy-atakovali-millerovo-tochkoy-u |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពរុស្ស៊ីនៅជួរប្រយុទ្ធភាគខាងជើងសម្ដៅទៅទីក្រុងកៀវ ត្រូវបានបញ្ជាឱ្យដកថយរួចបង្វែរមកប្រយុទ្ធនៅដុនបាសវិញ ដើម្បីពង្រឹងការឈ្លានពានជាថ្មីនៅភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ កម្លាំងរុស្ស៊ីនៅជួរប្រយុទ្ធភាគឦសានក៏ត្រូវបានដកចេញ និងផ្លាស់ទីមកសមរភូមិនៅភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសអ៊ុយក្រែនដូចគ្នា។<ref name="TR" /><ref name="news.yahoo.com">{{Cite news |last1=Epstein |first1=Jake |last2=Haltiwanger |first2=John |date=6 April 2022 |title=NATO chief says Putin still wants to control all of Ukraine, despite repositioning forces to the eastern Donbas region |url=https://news.yahoo.com/nato-chief-says-putin-still-144125043.html |access-date=22 August 2025}}</ref> ឈានដល់ថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា គណៈប្រតិភូមកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសសម្ព័ន្ធមិត្តចំនួន ៤០ ប្រទេសបានមកជួបប្រជុំគ្នានៅ[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសរ៉ាំស្តែន]]ក្នុងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដើម្បីពិភាក្សាអំពីការបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពសម្រាប់ផ្តល់ជំនួយសេដ្ឋកិច្ច បន្ថែមពីលើជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធា និងថវិកាទុកកសាងប្រទេសអ៊ុយក្រែនក្រោយចប់សង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |last1=Vandiver |first1=John |last2=Svan |first2=Jennifer H. |date=26 April 2022 |title=US and allies gather at Ramstein to discuss how to help Ukraine defeat Russia's 'unjust invasion' |work=Stars and Stripes |location=Ramstein Air Base, Germany |url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=22 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504174341/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |archive-date=4 May 2022}}</ref> ការពឹងផ្អែករបស់អ៊ុយក្រែនលើជំនួយផ្គត់ផ្គង់ដោយលោកខាងលិចបានធ្វើឱ្យប្រសិទ្ធភាពប្រតិបត្តិការយោធាពួកគេមានកំណត់ ខណៈដែលប្រទេសជំនួយបានកើតការបារម្ភខ្លាចថាអ៊ុយក្រែននឹងប្រើប្រាស់គ្រឿងសព្វាវុធដែលផលិតដោយលោកខាងលិចទៅវាយប្រហារគោលដៅស្ថិតនៅខាងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref name="Sabbagh">{{Cite news |last=Sabbagh |first=Dan |date=31 May 2022 |title=Biden will not supply Ukraine with long-range rockets that can hit Russia |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/30/biden-will-not-supply-ukraine-with-long-range-rockets-that-can-hit-russia}}</ref> បណ្ឌិតនិងអ្នកជំនាញផ្សេងៗបានសម្ដែងនូវមតិខុសៗគ្នាជុំវិញអនាគតនៃសង្គ្រាមនេះ ដោយអ្នក​ខ្លះគិតថា​អ៊ុយក្រែន​គួរយកទឹកដី​ទៅដោះដូរ​សន្តិភាពជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news |last1=Champion |first1=Marc |last2=Kudrytski |first2=Aliaksandr |date=28 May 2022 |title=Russian Wins in Eastern Ukraine Spark Debate Over Course of War |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-27/russian-wins-in-eastern-ukraine-spark-debate-over-course-of-war |work=Bloomberg}} * {{Cite news |last=Luxmoore |first=Matthew |date=26 May 2022 |title=Ukraine Slams Idea of Swapping Land for Peace |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-slams-idea-of-exchanging-land-for-peace-11653558912 |access-date=22 August 2025 |issn=0099-9660}}</ref> តែអ្នកខ្លះវិញគិតថាអ៊ុយក្រែនអាចបន្តប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីតទៀតថាព្រោះថារុស្ស៊ីបាននិងកំពុងបាត់បង់ធនធានច្រើនស្រាប់ទៅហើយដោយសារសង្គ្រាមនេះ ពោលរុស្ស៊ីអាចចុះខ្សោយនាពេលខាងមុខ។<ref>{{Cite web |last=Atlamazoglou |first=Stavros |date=30 May 2022 |title=War in Ukraine, Day 96 Update: Russia's Military Losses are 'Unsustainable' |url=https://www.19fortyfive.com/2022/05/war-in-ukraine-day-96-update-russias-military-losses-are-unsustainable/ |website=19fortyfive.com}}</ref> ===ការឈ្លានពានដំបូង=== ====ជួរប្រយុទ្ធខាងជើង==== {{Main|ការវាយប្រហារនៅកៀវ (២០២២)}} [[File:2022 Russian Invasion of Ukraine animated.gif|thumb|upright=2.1|ការវិវត្តនៃសង្គ្រាមឈ្លានពានក្នុងទឹកដីអ៊ុយក្រែន (២៤ កុម្ភៈ ដល់ ២៤ មីនា)]] ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីដណ្តើមកាន់កាប់រដ្ឋធានីកៀវ រុស្ស៊ីបានលើកទ័ពឈ្លានពានចេញពីប្រទេសបេឡារុសតាមច្រាំងខាងលិចនៃ[[ទន្លេឌីណេព័រ]] ដោយមានគោលដៅជាក់ស្តែងគឺឡោមព័ទ្ធរដ្ឋធានីរបស់អ៊ុយក្រែនពីទិសខាងលិច។<ref name="wapo20220320">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |title=Russia's war for Ukraine could be headed toward stalemate |first1=Liz |last1=Sly |first2=Dan |last2=Lamothe |newspaper=The Washington Post |date=20 March 2022 |access-date=6 មេសា 2022}} * {{Cite web |last=Roblin |first=Sebastien |date=27 February 2022 |title=At Vasylkiv, Ukrainians Repel Russia's Paratroopers and Commandos in Frantic Night Battle |url=https://www.19fortyfive.com/2022/02/at-vasylkiv-ukrainians-repel-russias-paratroopers-and-commandos-in-frantic-night-battle/ |access-date=18 August 2025 |website=19FortyFive}} * {{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/03/21/ukraine-is-winning-war-russia-offensive-putin/ |title=Opinion: Against all odds, Ukrainians are winning. Russia's initial offensive has failed. |first=Max |last=Boot |newspaper=The Washington Post |date=21 March 2022 |access-date=6 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/opinion/2022/03/22/russian-army-has-run-time/ |title=The Russian army has run out of time |first=Richard |last=Kemp |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2022 |access-date=6 មេសា 2022}}</ref> កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះត្រូវបានគាំទ្រដោយកម្លាំងវាយប្រហារចំនួនពីរនៅតាមបណ្តោយច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេឌីណេព័រ៖ ខាងលិចនៅទីក្រុង[[ឈើហ៊ីនីវ]] និងភាគខាងកើតនៅក្រុង[[ស៊ូមី]]។<ref name="ISW 4MAR">{{cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, March 4 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-4 |last1=Kagan |first1=Frederick |last2=Barros |first2=George |last3=Stepanenko |first3=Kateryna |website=Institute for the Study of War |access-date=27 មីនា 2022 |date=4 March 2022}}</ref><ref name="CriticalThreats">{{cite news |last1=Kagan |first1=Frederick |last2=Barros |first2=George |last3=Stepanenko |first3=Kateryna |title=Russian Offensive Campaign Assessment, March 4 |url=https://www.criticalthreats.org/analysis/russian-offensive-campaign-assessment-march-4 |access-date=27 មីនា 2022 |work=CriticalThreats |date=5 March 2022}}</ref> កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានចូលទៅដល់[[អូប្លាសឈើនីហ៊ីវ]]នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ហើយបានឡោមព័ទ្ធទីក្រុងរដ្ឋបាលនៃអូប្លាសនោះបន្ទាប់ពី[[ការឡោមព័ទ្ធឈើនីហ៊ីវ|ប្រយុទ្ធគ្នាអស់បួនថ្ងៃ]]។<ref>{{cite news |last=Ward |first=Alexander |date=25 February 2022 |title='Almost not possible' for Ukraine to win without West's help, Ukraine official says |work=Politico |url=https://politi.co/3LWSyC5 |url-status=live |access-date=28 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226175146/https://www.politico.com/newsletters/national-security-daily/2022/02/25/almost-not-possible-for-ukraine-to-win-00011969 |archive-date=26 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Ukraine war news from February 25: Kyiv suburbs breached, Russian forces face resistance, Zelensky warns Russia will 'storm' capital |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/93554a7e-f974-49fc-85ba-c111d253b002 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=28 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226151541/https://www.ft.com/content/93554a7e-f974-49fc-85ba-c111d253b002 |archive-date=26 កុម្ភៈ 2022}}</ref> ដោយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីក៏បានចូលដល់ជាយរដ្ឋធានីកៀវភាគខាងកើត ពោលគឺក្រុងប្រូវ៉ារី នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា។<ref name="ISW 4MAR"/><ref name="CriticalThreats"/> [[File:50 днів активного спротиву окупанту 02.jpg|right|thumb|សំណល់យន្តហោះ ''Antonov An-២២៥ Mriya'' ដែលត្រូវជាយន្តហោះមានទំហំធំបំផុតលើលោក ត្រូវបានរងការខូចខាតជាដំណំកំឡុង[[សមរភូមិអាកាសយានដ្ឋានអាន់តូណូហ្វ]]]] គិតត្រឹមថ្ងៃទី៥ ខែមីនា ក្បួនរថយន្តយោធារុស្ស៊ីដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាមានប្រវែង ៦៤ គីឡូម៉ែត្រ ត្រូវបានជាប់គាំងខណៈពេលធ្វើដំណើរការឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុងកៀវ។<ref>{{cite news |last=Stern |first=David L. |date=5 March 2022 |title=After temporary cease-fires break down, Putin threatens Ukraine's government |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/05/ukraine-military-battlefield-kyiv-mariupol/ |access-date=27 មីនា 2022 |issn=0190-8286}}</ref> កម្លាំងរុស្ស៊ីដែលមានគោលដៅដណ្តើមទីក្រុងឈើនីហ៊ីវក៏ត្រូវជាប់គាំងផងដែរ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យពួកគេសម្រេចចិត្តយាមឡោមព័ទ្ធជុំវិញទីក្រុងនោះ។ នៅឯភាគពាយព្យ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តរុលទៅមុខដោយបានកាន់កាប់ក្រុងប៊ូតឆា [[ហូស្តូមឹល]] និង[[វ័រហ្សែល]]ក្នុងដំណើរឆ្ពោះទៅរករដ្ឋធានីកៀវ បើគិតត្រឹមថ្ងៃទី៥ ខែមីនា។<ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2022/03/06/europe/ukraine-russia-invasion-sunday-intl-hnk/index.html |title='A family died... in front of my eyes': Civilians killed as Russian military strike hits evacuation route in Kyiv suburb |first1=Tim |last1=Lister |first2=Josh |last2=Pennington |first3=Luke |last3=McGee |first4=Radina |last4=Gigova |publisher=CNN |date=7 March 2022 |access-date=27 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |title=Bucha, Vorzel, Hostomel under enemy's control, situation remains critical |agency=Ukrinform |date=7 March 2022 |access-date=27 មីនា 2022 |archive-date=9 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309001159/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |url-status=dead }}</ref> ដល់ថ្ងៃទី១១ ខែមីនា វាត្រូវបានគេរាយការណ៍ថា ហ្វូងរថយន្តដ៏វែងនោះបានបំបែកទៅទីតាំងខុសៗគ្នា ដោយខ្លះបានចតនៅក្រោមម្លប់ដើមឈើដើម្បីគេចខ្លួនពីការចាប់យករូបភាពពីផ្កាយរណប។ គ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនក៏ត្រូវបានគេរកឃើញផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Murphy |first=Paul |title=Stalled 40-mile-long Russian convoy near Kyiv now largely dispersed, satellite images show |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-11-22/h_1b9599f9b4bf3b17110242404180ffec |access-date=6 មេសា 2022 |publisher=CNN |date=11 March 2022 |archive-date=13 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313042127/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-11-22/h_1b9599f9b4bf3b17110242404180ffec |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមីនា កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការវាយតបវិញដើម្បីទប់កងកម្លាំងរុស្ស៊ីដែលត្រៀមនឹងចូលទីក្រុងកៀវតាមទិសដៅផ្សេងៗ។<ref>{{cite news |first1=Alan |last1=Cullison |first2=Isabel |last2=Coles |first3=Yaroslav |last3=Trofimov |date=16 March 2022 |title=Ukraine Mounts Counteroffensive to Drive Russians Back From Kyiv, Key Cities |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |access-date=6 មេសា 2022 |archive-date=16 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316111106/https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |url-status=live }}</ref> ដោយមិនអាចទទួលបានជ័យជំនះភ្លាមៗនៅក្នុងប្រតិបត្តិការកៀវ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីក៏សម្រេចផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្រ្ត ហើយចាប់ផ្តើមប្រើប្រាស់អាវុធប្រឈម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកមិនរើសមុខ និងសង្គ្រាមឡោមព័ទ្ធ។<ref>{{cite news |first1=Michael R. |last1=Gordon |first2=Alex |last2=Leary |title=WSJ News Exclusive {{!}} Russia, Failing to Achieve Early Victory in Ukraine, Is Seen Shifting to 'Plan B' |url=https://www.wsj.com/articles/russia-failing-to-achieve-early-victory-in-ukraine-is-seen-shifting-to-plan-b-11647824374 |work=The Wall Street Journal |date=21 March 2022 |access-date=6 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/europe/putins-nuclear-move-could-make-situation-much-much-more-dangerous-us-official-2022-02-27/ |title=Russian forces appear to shift to siege warfare in Ukraine- U.S. official |first1=Idrees |last1=Ali |first2=Phil |last2=Stewart |work=Reuters |date=27 February 2022 |access-date=6 មេសា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា សកម្មភាពវាយតបរបស់អ៊ុយក្រែននៅក្នុងទីក្រុងកៀវបានផ្តល់លទ្ធផលផ្លែផ្កាច្រើនលើសពីអ្វីដែលខ្លួនបានស្មាន់ បន្ទាប់ពីពួកគេបានដណ្តើមបានទីក្រុង និងតំបន់តូចៗនៅភាគខាងកើត និងលិចនៃទីក្រុងកៀវមកវិញ។<ref name="Guardian220325">{{cite news |first1=Joanna |last1=Walters |first2=Jem |last2=Bartholomew |first3=Martin |last3=Belam |first4=Samantha |last4=Lock |date=25 March 2022 |title=Russia-Ukraine war latest: Ukraine takes back towns east of Kyiv; hopes of Mariupol humanitarian corridor grow – live |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/mar/25/ukraine-war-latest-news-sanctions-a-little-late-zelenskiy-tells-european-council-biden-to-visit-poland-live |access-date=6 មេសា 2022 |issn=0261-3077}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីជាច្រើនបានដកថយចេញពីភាគខាងជើងនៃទីក្រុងកៀវខណៈកំពុងរងការវាយប្រហារច្រើនឡើងៗពីយោធាអ៊ុយក្រែន ហើយនៅចុងខែមីនា កងទ័ពរុស្ស៊ីនៅក្នុងតំបន់ក្រុងប៊ូតឆាបានដកថយចេញទាំងស្រុងទៅភាគខាងជើង។ កង​កម្លាំង​អ៊ុយក្រែន​បាន​ចូល​ក្នុង​ក្រុង​នេះនៅ​ថ្ងៃ​ទី​១ ខែ​មេសា។<ref>{{cite web |last=Rudenko |first=Olga |date=2 April 2022 |title=Hundreds of murdered civilians discovered as Russians withdraw from towns near Kyiv (GRAPHIC IMAGES) |url=https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |access-date=6 មេសា 2022 |website=The Kyiv Independent |archive-date=3 មេសា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403022637/https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |url-status=live}}</ref> អ៊ុយក្រែន​បាន​អះអាង​ថាខ្លួន​បាន​ដណ្តើម​កាន់កាប់តំបន់​ទាំង​មូល​ជុំវិញ​រដ្ឋធានី​កៀវដោយក្នុងនោះរួមមានក្រុងអៀរពីន ប៊ូតឆា និងហូស្តូមឹល។ល។ នៅ​ត្រឹម​ថ្ងៃ​ទី២ ខែ​មេសា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅប៊ូតឆា|ភស្តុតាង​នៃ​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​សង្រ្គាម​]]ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅទីក្រុងប៊ូតឆា។<ref>{{cite web |title=Ukraine war latest: Ukraine says it has retaken entire Kyiv region |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60949706 |access-date=6 មេសា 2022 |website=BBC News}}</ref> ====ជួរប្រយុទ្ធខាងត្បូង និងកើត==== {{Main|ការវាយប្រហារអ៊ុយក្រែនខាងកើត}} [[File:Russian bombardment on the outskirts of Kharkiv.jpg|thumb|លទ្ធផលពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយរុស្ស៊ីនៅជាយក្រុងការគីវ, ១ មីនា]] នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ កងកម្លាំងរុស្សីបានផ្លាស់ទីចេញពីគ្រីមៀបុកសម្ដៅមកប៉ែកពាយព្យ ដោយបានកាន់កាប់ស្ពានឆ្លងទន្លេឌីណេព័រជាច្រើន<ref>{{Cite news |title=Ukraine loses control over crossing to Kherson |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |url-status=live |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225155031/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> និងរួមទាំង[[ព្រែកជីកគ្រីមៀខាងជើង]]ទៀតផង។<ref>{{Cite news |last1=Marrow |first1=Alexander |last2=Ostroukh |first2=Andrey |date=24 February 2022 |editor-last=Balmforth |editor-first=Tom |title=Russian forces unblock water flow for canal to annexed Crimea, Moscow says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |archive-date=1 March 2022 |work=Reuters}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទីក្រុង[[ខឺសុន]]បានក្លាយជាទីក្រុងសំខាន់ដំបូងរបស់អ៊ុយក្រែនដែលបានធ្លាក់ទៅក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |date=2 March 2022 |title=First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |access-date=31 មីនា 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=3 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000108/https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់មក កងទ័ពរុស្ស៊ីបានបន្តដំណើរទៅកាន់ក្រុង[[មិកូឡៃហ្វ]] ហើយបានបើកការវាយលុកព្យាយាមដណ្ដើមទីក្រុងនេះ ប៉ុន្តែត្រូវបានកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនរុញច្រានចេញវិញ។<ref>{{cite news |title=Ukrainian defenders repelled attack on Mykolaiv city, fighting continues on outskirts |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420336-ukrainian-defenders-repelled-attack-on-mykolaiv-city-fighting-continues-on-outskirts.html |access-date=31 មីនា 2022 |agency=Ukrinform |date=4 March 2022}}</ref> បន្តបន្ទាប់មកទៀត កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានផ្លាស់ទីខិតមកជិត[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា]] និងបានឡោមព័ទ្ធទីក្រុង[[អេនែរ្ហូដារ]]។<ref>{{cite web |date=3 March 2022 |title=Russian forces attacking Zaporizhzhia nuclear power plant in Ukraine, per multiple reports |url=https://www.businessinsider.com.au/russian-forces-attacking-zaporizhzhia-nuclear-power-plant-ukraine-ap-2022-3 |access-date=30 មីនា 2022 |website=Business Insider Australia |archivedate=4 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220304042146/https://www.businessinsider.com.au/russian-forces-attacking-zaporizhzhia-nuclear-power-plant-ukraine-ap-2022-3 |url-status=dead }}</ref> គិតមកត្រឹមថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ កងទ័ពរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្ដើមធ្វើដំណើរសម្ដៅទៅក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]<ref>{{Cite news |title=Battle ongoing near Mariupol – mayor |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |url-status=live |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110919/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |archive-date=25 February 2022}} * {{Cite web |last=Richárd |first=Jabronka |date=25 February 2022 |title=(ភាសាហុងគ្រី) Így áll most a háború Ukrajnában: több nagyvárosban harcok dúlnak, megtámadtak egy orosz repülőteret |url=https://ellenszel.hu/2022/02/25/igy-all-most-a-haboru-ukrajnaban-tobb-nagyvarosban-harcok-dulnak-megtamadtak-egy-orosz-repuloteret/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226011052/https://ellenszel.hu/2022/02/25/igy-all-most-a-haboru-ukrajnaban-tobb-nagyvarosban-harcok-dulnak-megtamadtak-egy-orosz-repuloteret/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=29 មីនា 2022 |website=Ellenszél}}</ref> ហើយមកដល់ថ្ងៃទី២៧ កម្លាំងរុស្ស៊ីបានកាន់កាប់ទីក្រុង[[ប៊ែរដាំនស្ក៍]]។<ref name="unianberdyansk" /><ref>{{cite tweet |author=NEXTA |author-link=Nexta |user=nexta_tv |number=1497605510887100420 |date=26 February 2022 |title=The tanks of the occupiers have circled #Berdyansk and are heading towards #Mariupol. https://t.co/jwsIoORzH0 |access-date=30 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227062037/https://twitter.com/nexta_tv/status/1497605510887100420 |archive-date=27 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live}}</ref><ref name="CNN-Berdyansk">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2022/03/24/europe/ukraine-russian-warship-berdyansk-intl/index.html |title=Ukrainians claim to have destroyed large Russian warship in Berdyansk |first1=Tim |last1=Lister |first2=Celine |last2=Alkhaldi |first3=Olga |last3=Voitovych |first4=Gianluca |last4=Mezzofiore |publisher=CNN |date=24 March 2022 |access-date=30 មីនា 2022}}</ref> មកត្រឹមថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលត្រូវបានកម្លាំងរុស្ស៊ីឡោមព័ទ្ធទាំងស្រុង ហើយការប្រយុទ្ធគ្នាបានរាលដាលដល់កណ្តាលទីក្រុង ដែលជាហេតុនាំឱ្យកិច្ចប្រឹងប្រែងជម្លៀសជនស៊ីវិលមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួច។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war |title=Fighting reaches central Mariupol as shelling hinders rescue attempts |first1=Daniel |last1=Boffey |first2=Lorenzo |last2=Tondo |newspaper=The Guardian |date=18 March 2022 |access-date=29 មីនា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ ​រុស្ស៊ីបានទាមទារឱ្យអាជ្ញាធរក្រុងទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ប៉ុន្តែខាងភាគីអ៊ុយក្រែនបានបដិសេធ។<ref name="auto3" /><ref name="auto5" /> នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ុយក្រែន លោកស្រី[[អុលហា ស្តេហ្វានីស៊ីណា]]បាននិយាយថា " ជាង ៨៥ ភាគរយនៃទីក្រុងម៉ារីអ៊ូបូលត្រូវបានរងការបំផ្លិចបំផ្លាញ"។<ref>{{cite news |url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/599917-ukrainian-official-mariupol-simply-does-not-exist-anymore |title=Ukrainian official: Mariupol 'simply does not exist anymore' |first=Rachel |last=Scully |work=The Hill |publisher=Nexstar Media Group |date=27 March 2022 |access-date=31 មីនា 2022}}</ref> ជាងនេះទៅទៀតនោះ រុស្ស៊ី​បាន​បដិសេធមិនអនុញ្ញាតឱ្យឡានក្រុងចំនួន ៥០ គ្រឿងបញ្ជូនដោយ​អង្គការសហប្រជាជាតិចូលជម្លៀស​ជនស៊ីវិលជាប់នៅក្នុងទីក្រុងឡើយ។​<ref>"Ukraine War: Putin demands Mariupol surrender to end shelling". BBC News. 3-30-2022. [https://www.bbc.com/news/world-europe-60926470]</ref> នៅឯដែនដីភាគខាងកើត ទាហានរុស្ស៊ីបានព្យាយាមចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[សមរភូមិខាគីវ (២០២២)|ខាគីវ]] ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងតស៊ូការពារដ៏រឹងមាំរបស់អ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |last=Losh |first=Jack |title=Kharkiv's Resistance to Russia's War Has Already Begun |website=Foreign Policy |url=https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |access-date=29 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225044904/https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 }}</ref> ទីក្រុង[[អ៊ីហ្សូម]]របស់អ៊ុយក្រែនត្រូវបានកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចូលកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា បន្ទាប់ពីប្រយុទ្ធគ្នាអស់ជាងមួយខែ។<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/07/izyum-eastern-ukraine-razing-towns/ |title=In eastern Ukraine, Russian military razing towns to take them over |first=Dalton |last=Bennett |newspaper=The Washington Post |date=7 April 2022 |access-date=18 August 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jul/18/russian-human-rights-abuses-took-place-in-izium-ukraine-investigation-finds |title=Militia units commanded by Russia named in Izium abuse investigation |first1=Nick |last1=Hopkins |first2=Jamie |last2=Wilson |first3=Luke |last3=Harding |work=The Guardian |date=18 July 2023 |access-date=18 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ីបានថ្លែងថា ខ្លួនបានត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចដើម្បីបើកប្រតិបត្តិការយោធាដំណាក់កាលទីពីរដោយមានគោលដៅកាន់កាប់ទីក្រុងធំៗនៅភាគខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |url=https://finance.yahoo.com/news/russia-says-first-phase-ukraine-134534902.html |title=Russia says first phase of Ukraine operation mostly complete, focus now on Donbass |work=Yahoo! Finance |date=25 March 2022 |access-date=2 មេសា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែមេសា បន្ទាប់ពីកងទ័ពរុស្ស៊ីបានដកថយចេញពីរដ្ឋធានីកៀវ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្ដើមពង្រីកការវាយប្រហាររបស់ខ្លួនលើទឹកដីភាគខាងត្បូងប្រទេសអ៊ុយក្រែនតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែក និងការវាយប្រហារដែនអាកាសទៅលើទីក្រុងអូដេសា មិកូឡៃហ្វ និងរោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា។<ref>{{Cite news |date=3 April 2022 |title=Missiles hit Ukraine refinery, 'critical infrastructure' near Odessa |work=The Straits Times |publisher=SPH Media Trust |agency=Reuters |url=https://www.straitstimes.com/world/missiles-hit-critical-infrastructure-at-ukrainian-port-of-odessa |access-date=18 August 2025}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 March 2022 |title=Video analysis reveals Russian attack on Ukrainian nuclear plant veered near disaster |publisher=[[NPR]] |url=https://www.npr.org/2022/03/11/1085427380/ukraine-nuclear-power-plant-zaporizhzhia |access-date=18 August 2025}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ការប្រមូលផ្តុំកងទ័ព និងរថក្រោះរុស្ស៊ីឡើងវិញនៅជុំវិញក្រុងអ៊ីហ្សូម ស្លូវីអានស្កិ៍ និងក្រាម៉ាតរស្កិ៍ បានជំរុញឱ្យមន្ត្រីអ៊ុយក្រែនចេញសេចក្ដីណែនាំឱ្យប្រជាជនដែលរស់នៅជិតព្រំដែនភាគខាងកើតទាំងប៉ុន្មានឱ្យជម្លៀសខ្លួនមកភាគខាងលិចអ៊ុយក្រែនជាបន្ទាន់។<ref>{{Cite news |last=Picheta |first=Rob |date=6 April 2022 |title=The fight for Sloviansk may be 'the next pivotal battle' of Russia's war in Ukraine |publisher=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/04/06/europe/sloviansk-ukraine-russia-military-significance-intl/index.html |access-date=18 August 2025}}</ref> ===ជួរប្រយុទ្ធភាគអាគ្នេយ៍ (៨ មេសា – ៥ កញ្ញា ២០២២)=== {{Main|ខ្សែកាលនៃការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន (៨ មេសា – ២៨ សីហា ២០២២)}} [[File:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 2 animated.gif|thumb|upright=1.7|ផែនទីបង្ហាញពីដំណើរការឈ្លានពានរុស្ស៊ីនៅប្រទេសអ៊ុយក្រែនពីថ្ងៃទី៧ ខែមេសា រហូតដល់ថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២]] ត្រឹមថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ដំណើរឈ្លានពានរបស់កម្លាំងរុស្ស៊ីនៅជួរប្រយុទ្ធភាគអាគ្នេយ៍ត្រូវបានកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបិទខ្ទប់នៅតំបន់ជុំវិញទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល។<ref name="RNZM"/> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ប្រទេសរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមបើកការវាយប្រហារតាមភាគខាងកើតប្រវែង ៤៨០ គីឡូម៉ែត្រ ដែលលាតសន្ធឹងពីទីក្រុងខាគីវទៅដល់ទីក្រុងដូណេតស្ក៍និងលូហ្កានស្ក៍ និងបូករួមទាំងការបាញ់មីស៊ីលស្របៗគ្នាផងដែរចូលសម្ដៅទីក្រុងកៀវនិងល្វីវ។<ref name="nytimes.com">{{Cite news |last1=Arraf |first1=Jane |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Landler |first3=Mark |date=19 April 2022 |title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html |access-date=18 August 2025 }}</ref> ត្រឹមថ្ងៃទី៣០ ខែឧសភា ព្រោះតែការនាំចូលបន្ថែមនៃអាវុធកាំភ្លើងធំចូលសមរភូមិ រុស្ស៊ីបានមានប្រៀបខ្លាំងលើអ៊ុយក្រែនជុំវិញគុណភាពនិងចំនួននៃកាំភ្លើងធំ។<ref name="Sabbagh"/> ដោយជាការឆ្លើយតបទៅនឹងពាក្យសម្ដីប្រធានាធិបតីបៃដិនដែលថាអាមេរិកនឹងបញ្ជូនកាំភ្លើងធំទំនើបៗមកឱ្យអ៊ុយក្រែន លោកពូទីនបាននិយាយថា រុស្ស៊ីនឹងពង្រីកប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនដោយវាតទីលើទីប្រជុំជនសំខាន់ៗបន្ថែមទៀតរបស់អ៊ុយក្រែន។ បន្តិចក្រោយមកនៅថ្ងៃទី៦ ខែឧសភា ក្បាលគ្រាប់មីស៊ីលថ្មីៗបានហោះមកបំបុកទីតាំងជាច្រើនផ្សេងៗនៅទីក្រុងកៀវក្រោយពីរុស្ស៊ីបានខកខានបាញ់ប្រហារទីក្រុងនេះអស់ជាច្រើនសប្ដាហ៍។<ref>{{cite web |url=https://news.yahoo.com/russia-bombards-kyiv-vows-strike-123428279.html?fr=yhssrp_catchall |title=Russia bombards Kyiv, vows to strike new targets if U.S. Sends long-range missiles to Ukraine |date=6 June 2022 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា លោកឡាហ្វរូហ្វបានប្រកាសថា ការពង្រីកប្រតិបត្តិការយោធាពិសេសរុស្ស៊ីនៅតំបន់ហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា និងខឺសុនគឺជាទង្វើដ៏សមស្របបំផុតបើប្រៀបទៅនឹងជំនួយយោធាពីបរទេសដែលបានបញ្ជូនមកឱ្យអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |date=20 July 2022 |title=Ukraine News: Kyiv Intensifies Attacks on Russian Positions in South |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/07/20/world/ukraine-russia-war#russia-ukraine-territory-expansion-lavrov }}</ref> កងកម្លាំងជើងគោករុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមកែនទាហានស្ម័គ្រចិត្តពីតំបន់ខ្លួនកំពុងកាន់កាប់នៅក្នុងខែមិថុនា ហើយក៏បង្កើតបានជា[[កងអង្គទ័ពទីបី (រុស្ស៊ី)|កងអង្គទ័ពទីបី]]ថ្មីដោយមានកម្លាំងប្រមាណចាប់ពី ១៦,០០០ ទៅ ៦០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite news |date=29 July 2022 |title=Russia prepares to deploy new strike force against Ukraine – Ukrainian Intelligence |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/07/29/7360811/ |access-date=18 August 2025}}</ref> នៅក្នុងខែកញ្ញា អង្គភាពថ្មីថ្មោងនេះក៏ត្រូវបានរុស្ស៊ីបញ្ជូនទៅ[[ប្រតិបត្តិការវាយបកនៅខាគីវ (២០២២)|សមរភូមិខាគីវ]]ចំពេលដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីនៅទីនោះបានកំពុងដកថយ។ បើយោងទៅតាមកាសែតព័ត៌មាន ''Forbes'' បានបញ្ជាក់ថា​ កងអង្គទ័ពទីបីមិនបានជួយកម្លាំងរុស្ស៊ីអ្វីច្រើនណាស់ណានោះទេ ពោលគឺគ្មានប្រសិទ្ធភាពដូចការគ្រោងទុកឡើយ។<ref>{{Cite magazine |last=Axe |first=David |date=15 September 2022 |title=The Russians Spent Months Forming A New Army Corps. It Lasted Days in Ukraine. |url=https://www.msn.com/en-us/money/news/the-russians-spent-months-forming-a-new-army-corps-it-lasted-days-in-ukraine/ar-AA11RjPK |magazine=Forbes |access-date=18 August 2025 |via=MSN }}</ref> ====ការដួលរលំនៃទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល==== {{Main|ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបង្កើនការវាយប្រហារបន្ថែមទៅលើរោងចក្រផលិតដែកនិងដែកថែបមួយកន្លែងនៅទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល ដែលជាកន្លែងដែលកម្លាំងអ៊ុយក្រែនកំពុងប្រើប្រាស់ដើម្បីការពារបិទកម្លាំងរុស្ស៊ីមិនឱ្យចូលកាន់កាប់ទីក្រុង។<ref>{{Cite news |last1=Harding |first1=Luke |last2=Koshiw |first2=Isobel |last3=McKernan |first3=Bethan |date=13 April 2022 |title=Last marines defending Mariupol 'running out of ammunition' |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-mariupol-running-out-of-ammunition |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415205024/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-mariupol-running-out-of-ammunition |archive-date=15 April 2025}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ុយក្រែន លោកដេនីស ស្មីហាលបាននិយាយថា ទាហានអ៊ុយក្រែនបានប្តេជ្ញាទោះយ៉ាងណាក៏មិនព្រមទទួលឱសានវាទចុះចាញ់ពីរុស្ស៊ី និងប្រយុទ្ធការពារម៉ារីអ៊ូប៉ូលរហូតដល់ទីបញ្ចប់។<ref name="RNZM">{{Cite news |date=17 April 2022 |title=Ukraine war: Mariupol defenders will fight to the end |work=Radio New Zealand News |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/465439/ukraine-war-mariupol-defenders-will-fight-to-the-end-pm }}</ref> បន្ទាប់ពីបានជួបប្រជុំជាមួយពូទីន និងហ្សេឡេនស្គី អគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិ លោកហ្គូតេរ៉េសបានថ្លែងនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមេសា ថា លោកនឹងព្យាយាមរៀបចំដំណើរជម្លៀសប្រជាជនស៊ីវិលចេញពីរោងចក្រនោះ។<ref>{{Cite news |last=Prentice |first=Alessandra |date=28 April 2022 |title=U.N. chief Guterres calls for escape route from Mariupol 'apocalypse' |work=Reuters |publication-place=Kyiv |url=https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |url-status=live |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429105525/https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |archive-date=29 April 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ទាហានរុស្ស៊ីបានអនុញ្ញាតឱ្យជនស៊ីវិលចាកចេញក្រោមការដឹកនាំរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{Cite news |date=1 May 2022 |title=Civilians flee Azovstal bunkers in evacuation led by U.N. |first1=Tom |last1=Balmforth |first2=Max |last2=Hunder |first3=Alessandra |last3=Prentice |work=Yahoo News |agency=Reuters |url=https://news.yahoo.com/more-civilians-evacuated-around-azovstal-111331097.html |access-date=18 August 2025 }}</ref> មកត្រឹមថ្ងៃទី៣ ខែឧសភា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានផ្ដើមការវាយប្រហារសារថ្មីលើរោងចក្រនោះ<ref>{{Cite news |date=3 May 2022 |title=Russia shells Mariupol plant with civilians still reported trapped |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |url-status=live |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506145656/https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |archive-date=6 May 2022}}</ref> ខណៈជនស៊ីវិលត្រូវបានជម្លៀសចេញអស់នៅថ្ងៃទី៧ ខែឧសភា។<ref>{{Cite news |date=7 May 2022 |title='All' civilians have been evacuated from a besieged steel plant in Mariupol |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/05/07/1097413091/steel-plant-mariupol-azovstal-civilians-evacuated |access-date=2 June 2022 }}</ref> ក្រោយពីជនស៊ីវិលត្រូវជម្លៀសអស់ រោងចក្រមួយនោះនៅផ្ទុកទាហានអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ២,០០០ នាក់ដោយក្នុងនោះមាន ៧០០ នាក់បានរងរបួស។ [[File:Наслідки обстрілу дитячої лікарні та пологового будинку в Маріуполі, 9 березня 2022 року.jpg|thumb|មន្ទីរពេទ្យកុមារមួយកន្លែងនៅម៉ារីអ៊ូប៉ូលក្រោយរងការទម្លាក់គ្រាប់ពីរុស្ស៊ី]] មេបញ្ជាការទ័ពជាប់នៅរោងចក្រនោះបានទាក់ទងរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនឱ្យចរចាជាមួយរុស្ស៊ីដើម្បីបើកច្រកផ្លូវចេញ ដោយពួកគេខ្លាចថាកម្លាំងរុស្ស៊ីនឹងប្រហារជីវិតពួកគេអស់ប្រសិនបើពួកគេសុំចុះចាញ់។<ref>{{Cite news |last=Koshiw |first=Isobel |date=8 May 2022 |title='Surrender is not an option': Azov battalion commander in plea for help to escape Mariupol |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-mariupol |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511201140/https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-mariupol |archive-date=11 May 2025}}</ref> មេបញ្ជាការរងទ័ពជាប់ក្នុងរោងចក្រនោះគឺលោក[[អ៊ីលីយ៉ា សាម៉ូលែនកូ]]បាននិយាយថា "ពួកយើងដូចមនុស្សត្រៀមស្លាប់អញ្ចឹង ដូច្នេះហើយបានជាយើងខិតខំប្រឹងប្រយុទ្ធតបតវិញអស់ពីចិត្តពីថ្លើម"។<ref>{{Cite news |last1=Krasnolutska |first1=Daryna |last2=Champion |first2=Marc |date=8 May 2022 |title=Mariupol Steel Plant's 'Dead Men' Defenders Call for Rescue Plan |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-08/mariupol-steel-plant-s-dead-men-defenders-call-for-rescue-plan |access-date=18 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែឧសភា ការិយាល័យអគ្គសេនាធិការអ៊ុយក្រែនបានប្រកាសថា ទ័ពនៅម៉ារីអ៊ូប៉ូលនោះបាន "បំពេញបេសកកម្មប្រយុទ្ធរបស់គេហើយ" ហើយនិងកំពុងចាប់ផ្តើមជម្លៀសចេញ។ ទាហានចំនួន ២៦៤ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅពន្ធនាគារអូលេនីវកាក្រោមរុស្ស៊ី ខណៈដែល ៥៣ នាក់ដែលរងរបួសធ្ងន់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅមន្ទីរពេទ្យនៅក្រុងណូវ៉ូអាសូហ្វស្កិ៍ ដែលកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ីដូចគ្នា។<ref name="nytimes16">{{Cite news |last1=Hopkins |first1=Valerie |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Santora |first3=Marc |name-list-style=and |date=16 May 2022 |title=Ukrainian authorities declare an end to the combat mission in Mariupol after weeks of Russian siege. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-mariupol.html |archive-url=https://archive.today/20220516233043/https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-mariupol.html |archive-date=16 May 2022 |access-date=18 August 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Harrison |first1=Virginia |last2=agencies |name-list-style=and |date=17 May 2022 |title=Hundreds of Ukrainian troops evacuated from Mariupol steelworks after 82-day assault: Blow for Ukraine as removal of soldiers, many wounded, suggests city that became symbol of resistance has fallen into Russian hands |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/16/hundreds-of-ukrainian-troops-evacuated-from-azovstal-steelworks-after-82-day-assault |access-date=18 August 2025 |work=The Guardian }}</ref> ក្រោយការជម្លៀសទាហានអ៊ុយក្រែនទាំងប៉ុន្មានចេញអស់ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនិងដូណេតស្ក៍បានឈរជើងជាផ្លូវការនៅទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល។ វិមានក្រឹមឡាំងបានថ្លែងថា លោកពូទីនបានធានារួចហើយថាយុទ្ធជនអ៊ុយក្រែនដែលបានចុះចាញ់នោះនឹងត្រូវបានមើលថែស្របតាម "ច្បាប់អន្តរជាតិ" ខណៈដែលហ្សេឡេនស្គីបាននិយាយថា ខ្លួនកំពុងស្វះស្វែងរកវិធីនាំទាហានទាំងនោះមកផ្ទះវិញ...។<ref name="reutersmay17">{{Cite news |date=17 May 2022 |title=Azovstal siege ends as hundreds of Ukrainian fighters surrender |work=Reuters |publication-place=Mariupol |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20220517160354/https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |archive-date=17 May 2022}}</ref> ====សមរភូមិដុនបាសថ្មី==== {{Main|សមរភូមិដុនបាស (២០២២)}} [[File:Map of the war in Donbass.svg|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីតំបន់ដុនបាសគិតត្រឹមថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៤៖ តំបន់ពណ៌ផ្កាឈូកគឺស្ថិតនៅក្រោមរុស្ស៊ីនិងក្រុមផ្ដាច់ខ្លួនអ៊ុយក្រែន ឯតំបន់ពណ៌លឿងគឺស្ថិតក្នុងដៃរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន។]] ការ​វាយ​ប្រហារ​ដោយ​មីស៊ីល​របស់​រុស្ស៊ីមក​លើ​ស្ថានីយ​រថភ្លើងក្រុងក្រាម៉ាថូស្ក៍នៅថ្ងៃ​ទី៨ ខែ​មេសា បាន​សម្លាប់​មនុស្សប្រមាណ ៦១ នាក់<ref name="z362"/> និងបង្ក​របួសដល់មនុស្សប្រមាណ ៨៧ ទៅ ៣០០ នាក់បន្ថែមទៀត​។<ref>{{Cite web |last1=Tebor |first1=Celina |last2=Lee |first2=Ella |date=8 April 2022 |title='An evil without limits': Dozens killed, injured in rocket strike on train station in eastern Ukraine: Live updates |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/04/08/kraine-russia-invasion-live-updates/9507961002/ |access-date=19 August 2025 |website=USA Today }}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា លោកហ្សេឡេនស្គីបាននិយាយថា អ៊ុយក្រែនកំពុងត្រៀមខ្លួនសម្រាប់យុទ្ធនាការវាយប្រហារថ្មីរបស់រុស្ស៊ីពីភាគខាងកើត។<ref>{{Cite news |date=11 April 2022 |title=Tens of thousands feared dead in Mariupol |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/russia-ukraine-war-live-updates-zelenskyy-warns-offensive-east-rcna23809 |access-date=19 August 2025 }}</ref> ភស្តុតាងពីរូបភាព​ផ្កាយរណបបានបង្ហាញឱ្យឃើញពីក្បួនរថយន្តយោធារុស្ស៊ីនៅភាគខាងត្បូងចាប់ពីទីក្រុងខាគីវ រហូតដល់អ៊ីហ្សូមនៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ពោលជាការដាក់ពង្រាយរៀបចំទ័ពឡើងវិញដោយរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |last=Saric |first=Ivana |date=10 April 2022 |title=Satellite images: Russian military convoy heads south toward Donbas region |work=Axios |url=https://www.axios.com/photos-russia-convoy-donbas-3af345c4-c292-4181-abe5-80abbc303b8b.html |access-date=19 សីហា 2025 |archive-date=5 មីនា 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305030725/https://www.axios.com/2022/04/10/photos-russia-convoy-donbas |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា បន្ទាប់ពីទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលត្រូវបានធ្លាក់ក្នុងដៃរុស្ស៊ី រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនបានចេញប្រកាសថា ដំណាក់កាលទីពីរនៃការឈ្លានពានរុស្ស៊ីនៅតំបន់ដូណេតស្ក៍ លូហ្កានស្ក៍ និងខាគីវបានកំពុងតែរីករាលដាលខ្លាំង ដោយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីស្ទើរតែកាន់កាប់តំបន់ដុនបាសទាំងមូល។<ref>{{Cite news |date=18 April 2022 |title=Ukraine says 'Battle of Donbas' has begun, Russia pushing in east |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=19 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418205729/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |archive-date=18 April 2022}}</ref> យោងទៅតាមរបាយការណ៍ពីសារព័ត៌មាន ''BBC''​ នៅថ្ងៃទី២២ ឧសភា បានឱ្យដឹងថា ក្រោយពីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលបានដួលរលំ រុស្ស៊ីបានបង្កើនការវាយលុករបស់ពួកគេនៅលូហ្កានស្ក៍ និងដូណេតស្ក៍ ខណៈគ្រាប់មីស៊ីលជាច្រើនរួមទាំងគ្រាប់កាំភ្លើងធំផងបានផ្លោងចូលក្រុងស៊ីវេរ៉ូដូណេតស្ក៍ ដែលជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ុយក្រែនក្នុងខេត្តលូហ្កានស្ក៍។<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Matt |date=23 May 2022 |title=Ukraine war: Russian assault on key Donbas city intensifies |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |url-status=live |access-date=19 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523080849/https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |archive-date=23 May 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែឧសភា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានវាយចូលទីក្រុង[[លីម៉ាន់ (អ៊ុយក្រែន)|លីម៉ាន់]] ដោយបានកាន់កាប់ទីក្រុងនេះនៅថ្ងៃទី២៦ ខែឧសភា។<ref>{{Cite web |date=26 May 2022 |title=Russian forces have 'upper hand' in Donbas fighting, Ukrainian officials say |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/26/ukraine-burying-civilians-mass-graves-russia-advances |website=The Guardian}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែឧសភា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានកាន់កាប់ទីក្រុង[[ស្វីតឡូដាស្ក៍]]មួយទៀត<ref name="Svitlodarsk24522">{{Cite news |title=Donetsk region: occupying forces capture Svitlodarsk |work=[[Yahoo News]] |url=https://news.yahoo.com/donetsk-region-occupying-forces-capture-133430234.html |access-date=18 August 2025}}</ref> ហើយមកត្រឹមថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា មានរបាយការណ៍ថ្មីប្រាប់ថា ទីក្រុងស៊ីវេរ៉ូដូណេតស្ក៍ប្រមាណ ៨០% កំពុងស្ថិតក្រោមកម្មសិទ្ធិរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |last1=Thebault |first1=Reis |last2=Iati |first2=Marisa |last3=Timsit |first3=Annabelle |last4=Suliman |first4=Adela |last5=Pietsch |first5=Bryan |last6=Pannett |first6=Rachel |date=2 June 2022 |title=Russia, U.S. trade barbs over weapons pledge; Severodonetsk on the brink |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/06/01/russia-ukraine-war-news-live-updates/ |access-date=19 August 2025 }}</ref> មួយថ្ងៃក្រោយមក កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានផ្ដើមយុទ្ធនាការវាយបកវិញ ហើយមកត្រឹមថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនបានចេញមុខអះអាងថា កម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានដណ្ដើម ២០% នៃទីក្រុងនោះមកវិញ។<ref>{{Cite news |date=4 June 2022 |title=Russia 'suffering huge casualties' as troops retreat: Ukraine |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/4/fighting-rages-in-two-key-eastern-ukrainian-cities |access-date=19 August 2025 }}</ref> ខណៈជួរការពារអ៊ុយក្រែននៅស៊ីវេរ៉ូដូណេតស្ក៍បានកំពុងចុះខ្សោយ កងទ័ពរុស្ស៊ីក៏បង្កើនការវាយប្រហារលើទីក្រុង[[លីស៊ីឆានស្ក៍]]នៅក្បែរនោះ។<ref>{{Cite news |last1=Gibbons-Neff |first1=Thomas |last2=Stevis-Gridneff |first2=Matina |date=13 June 2022 |title=Ukraine Allies Ponder Options As Cities Falter |edition=Late, New York |volume=59,453 |page=1 |work=The New York Times |url=https://static01.nyt.com/images/2022/06/13/nytfrontpage/scan.pdf }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែកក្កដា ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ីបានអះអាងថាទីក្រុងលីស៊ីឆាន់ស្ក៍ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite news |date=3 July 2022 |title=Russia claims capture of pivotal city in eastern Ukraine |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-russia-war-lysychansk-luhansk-province-donbas/ }}</ref> សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' នៅថ្ងៃទី៤ ខែកក្កដា បានចុះផ្សាយថា ក្រោយពីខេត្តលូហ្កានស្ក៍បានដួលរលំទៅក្រោមរុស្ស៊ី កងទ័ពរុស្ស៊ីនឹងបន្តការឈ្លានពានរបស់ពួកគេចូលទៅក្នុងខេត្តដូណេតស្ក៍ម្តង ដោយមានគោលដៅវាយបំបែកទីក្រុងស្លូវីអានស្កិ៍ និង[[បាក់មុត]]។<ref>{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=4 July 2022 |title=Putin declares victory in Luhansk after fall of Lysychansk |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/04/ukraine-donetsk-next-russian-target-after-capture-of-luhansk-says-governor }}</ref> ====សមរភូមិហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា==== [[File:Shopping center in Kremenchuk after Russian shelling, 2022-06-27 (1) frame 0246.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីបារាំង លោកអេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុងបានសម្ដៅលើការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលរុស្ស៊ីលើផ្សារទំនើបមួយក្នុងក្រុង[[ក្រេមិនឈូក]]នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ ថាជា "ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម"។]] កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តបាញ់ស្រោបមីស៊ីល និងទម្លាក់គ្រាប់បែកជាច្រើនលើទីក្រុង[[ឌីញីប្រូ]] និង[[ហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា]]។<ref name="nytimes.com"/> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមេសា [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌីញីប្រូ]]ត្រូវបានរុស្ស៊ីវាយកម្ទេចដោយគ្រាប់មីស៊ីល។<ref>{{Cite news |date=10 April 2022 |title=Russian rockets destroy airport in Ukrainian city of Dnipro |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/10/russian-rockets-destroy-airport-in-ukrainian-city-of-dnipro |access-date=19 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨​ ខែមិថុនា មីស៊ីលរុស្ស៊ីដែលបានធ្លាក់លើផ្សារទំនើបមួយកន្លែងនៅក្រុង[[ក្រេមិនឈូក]]បានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១៨ នាក់ ខណៈប្រធានាធិបតីបារាំងបានចាត់ទុកវាជាឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមប្រព្រឹត្តិដោយរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=Simon |date=28 June 2022 |title=Dozens missing after Russian missile strike on mall kills 18 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/rescuers-dig-survivors-russian-missile-strike-ukrainian-shopping-mall-2022-06-28/ }}</ref> [[File:Missile strike on a humanitarian convoy in Zaporizhzhia, 2022-09-30 (02).jpg|thumb|សពប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែននៅហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាក្រោយការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលពីកងទ័ពរុស្ស៊ីកំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២]] ទីភ្ញាក់ងារនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ុយក្រែនគឺ[[អ៊ែនឺហួអាតូម]]បានសម្ដៅលើស្ថានការណ៍នៅរោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាថាមាន "ភាពតានតឹងខ្លាំង" ដោយបញ្ជាក់ថា រោងចក្រនោះឥឡូវកំពុងបានគ្រប់គ្រងដោយទាហានរុស្ស៊ីរហូតដល់ទៅ ៥០០ នាក់ ខណៈរុស្ស៊ីបានបន្តបាញ់ផ្លោងនៅតំបន់ក្បែរៗនោះដោយមិនញញើត និងបានយករោងចក្រធ្វើជាកន្លែងស្តុកទុកអាវុធទៀតផង។<ref>{{Cite news |date=7 July 2022 |title=Russia accused of shelling from Zaporizhzhia nuclear plant in Ukraine |url=https://www.france24.com/en/europe/20220716-live-russia-accused-of-shelling-from-zaporizhzhia-nuclear-plant |access-date=19 August 2025 |work=France 24 }}</ref> ក្រោយមានការសន្ទនាតាមទូរស័ព្ទរវាងម៉ាក្រុងនិងពូទីន ប្រទេសរុស្ស៊ីបានយល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យអធិការនៃ[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលអាតូមិកអន្តរជាតិ]] (IAEA) ទៅចុះពិនិត្យនៅរោងចក្រនោះនៅថ្ងៃទី១៩ ខែសីហា។ គិតត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ ការចូលស្ទាបស្ទង់ស្ថានការណ៍នៅរោងចក្រនោះត្រូវបានរុស្ស៊ីរឹតបន្តឹតយ៉ាងខ្លាំង ហើយត្រូវការទាមទារចរចាស្មុគស្មាញច្រើនដើម្បីឱ្យភាគីរុស្ស៊ីបើកផ្លូវចូលមើល។<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-yet-grant-access-zaporizhzhia-nuclear-reactor-roofs-iaea-2023-07-20/ |title=Russia yet to grant access to Zaporizhzhia nuclear reactor roofs, IAEA says |last1=Murphy |first1=Francois |date=20 July 2023 |work=Reuters |access-date=19 August 2025 }} * {{Cite news |last=Mureephy |first=Matt |date=19 August 2022 |title=Ukraine war: Russia to allow inspectors at Zaporizhzhia nuclear plant – Putin |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-62613013 |access-date=19 August 2025}}</ref> ===ការកាត់ទឹកដី និងការបាត់បង់ទឹកដី (៦ កញ្ញា – ១១ វិច្ឆិកា ២០២២)=== {{Further|ខ្សែកាលនៃការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន (២៩ សីហា – ១១ វិច្ឆិកា ២០២២)}} [[File:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 3 animated (cropped).gif|thumb|upright=1.5|ផែនទីបង្ហាញពីដំណើរការឈ្លានពានរុស្ស៊ីនៅប្រទេសអ៊ុយក្រែនពីថ្ងៃទី៦ ខែកញ្ញា ដល់ថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២២]] នៅថ្ងៃទី៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនក្រោមបញ្ជាការរបស់[[អូឡិចសាន់ដឺ ស៊ីរស្គី|នាយឧត្តមសេនីយ៍ស៊ីរស្គី]]បានបើកការវាយប្រហារតបតនឹងរុស្ស៊ីវិញនៅក្នុងតំបន់ខាគីវ ដោយផ្តើមចេញពីទីតាំងក្បែរក្រុង[[បាឡាគ្លីយ៉ា]]។<ref name="RO">{{Cite report |url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Russian%20Operations%20Assessment%20September%206.pdf |title=Russian offensive campaign assessment, September 6 |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Barros |first2=George |date=6 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |last3=Philipson |first3=Layne |last4=Kagan |first4=Frederick W. |access-date=19 August 2025 |archivedate=7 កញ្ញា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220907043934/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Russian%20Operations%20Assessment%20September%206.pdf |deadurl=yes }} * {{Cite web |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Oleksandr Syrskyi, o coronel-general que está a orquestrar a contraofensiva na Ucrânia |url=https://observador.pt/2022/09/11/oleksandr-syrskyi-o-coronel-general-que-esta-a-orquestrar-a-contraofensiva-na-ucrania |website=Observador }} * {{Cite news |last1=Sauer |first1=Pjotr |last2=Koshiw |first2=Isobel |date=8 September 2022 |title=Ukraine launches surprise counterattack in Kharkiv region |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/global/2022/sep/07/ukraine-launches-surprise-counterattack-kharkiv-region-russia |access-date=19 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ លោកវ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីនបានប្រកាសពីការចល័តទ័ពដោយផ្នែក ខណៈរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ី លោក[[ស៊ែរហ្គី ស៊ុយហ្គូ]]បាននិយាយថា ទាហានបម្រុងប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់នឹងត្រូវបានកោះហៅចូលបម្រើមាតុភូមិ។<ref name="France 24 2022">{{Cite web |date=21 September 2022 |title=Putin calls up reservists, warns Russia will use 'all means' for defence |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220921-putin-calls-up-reservists-warns-russia-will-use-all-means-for-defence |access-date=19 August 2025 |website=France 24}} * {{Cite news |last=Scott-Geddes |first=Arthur |date=21 September 2022 |title=Putin calls up 300,000 reservists in 'partial mobilisation' |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/09/21/putin-calls-300000-reservists-partial-mobilisation/ |access-date=19 August 2025 }} * {{Cite news |date=21 September 2022 |title=Russia calls up 300,000 reservists, says 6,000 soldiers killed in Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-partial-mobilisation-will-see-300000-drafted-defence-minister-2022-09-21/ |access-date=19 August 2025 |work=Reuters }}</ref> នៅចុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីអ៊ុយក្រែនដែលបានតែងតាំងដោយរុស្ស៊ីនៅក្នុងតំបន់រុស្ស៊ីកាន់កាប់បានរៀបចំ[[ប្រជាមតិកាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ការបោះឆ្នោតប្រជាមតិ]]មួយស្តីពីការកាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនទាំងនោះចូលទៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។ ទឹកដីដែលត្រូវកាត់នោះរួមមាន ដូណេតស្ក៍និងលូហ្កានស្ក៍ និងព្រមទាំងទឹកដីរដ្ឋបាលយោធារុស្ស៊ីនៅក្នុងខេត្តខឺសុន និងហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាផងដែរ។ រដ្ឋាភិបាល​អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសមិនទទួលស្គាល់ប្រជាមតិនោះយ៉ាងក្ដែងៗ ដោយបានចោតវាថា​ជា​ការ​បោះឆ្នោត​ក្លែងក្លាយ ខណៈលទ្ធផល​ផ្លូវការបាន​បង្ហាញ​ពី​សំឡេង​គាំទ្រ​លើសលប់​ចំពោះការចុះចូលក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |date=27 September 2022 |title=Ukraine war: Russia claims win in occupied Ukraine 'sham' referendums |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63052207 |access-date=19 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ លោកពូទីនក៏បានប្រកាសអំពីការកាត់បញ្ចូលតំបន់ដូណេតស្ក៍ លូហ្កានស្ក៍ ខឺសុន និងហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ារបស់អ៊ុយក្រែនជាផ្លូវការតាមរយៈសុន្ទរកថាទៅកាន់សភារុស្ស៊ីទាំងពីរជាន់ថ្នាក់។<ref>{{Cite news |last1=Berlinger |first1=Joshua |last2=Chernova |first2=Anna |last3=Lister |first3=Tim |date=30 September 2022 |title=Putin announces annexation of Ukrainian regions in defiance of international law |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/putin-russia-ukraine-annexation-intl/index.html |access-date=19 August 2025 }} * {{Cite web |last=Speri |first=Alice |date=8 October 2022 |title=Will Putin Face Prosecution for the Crime of Aggression in Ukraine? |url=https://theintercept.com/2022/10/08/russia-putin-ukraine-war-crimes-accountability/ |access-date=19 August 2025 |website=The Intercept }}</ref> ដំណាលគ្នានេះ អ៊ុយក្រែន សហរដ្ឋអាមេរិក សហភាពអឺរ៉ុប និងអង្គការសហប្រជាជាតិសុទ្ធតែបានច្រានចោលទង្វើរុស្ស៊ី និងចាត់ទុកវាជាអំពើខុសច្បាប់។<ref>{{Cite news |last=Trevelyan |first=Mark |date=30 September 2022 |title=Putin declares annexation of Ukrainian lands in Kremlin ceremony |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/putin-declare-annexation-ukrainian-lands-major-escalation-war-2022-09-29/ |access-date=19 August 2025 }}</ref> [[File:Volodymyr Zelenskyy took part in hoisting the State Flag of Ukraine in liberated Kherson. (52502054830).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានកំពុងចូលរួមពិធីបង្ហូតទង់ជាតិអ៊ុយក្រែននៅខឺសុន បន្ទាប់ពីកងទ័ពអ៊ុយក្រែនបាន[[ការរំដោះទីក្រុងខឺសុន|រំដោះទីក្រុងនេះពីរុស្ស៊ី]]វិញ។]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែសីហា លោកហ្សេឡេនស្គីបានប្រកាសចាប់ផ្ដើមយុទ្ធនាការវាយបកតបតនឹងរុស្ស៊ីនៅភាគអាគ្នេយ៍ដើម្បីដណ្តើមយកទឹកដីក្នុងតំបន់ខឺសុន និងមិកូឡៃហ្វមកវិញ។<ref>{{Cite news |title=Ukraine's south is on the line as a major counteroffensive appears to be underway |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-counteroffensive-russian-held-south-kherson-rcna45265 |access-date=20 August 2025 }} * {{Cite news |date=29 August 2022 |title=Ukraine says long-anticipated southern offensive has begun |url=https://www.reuters.com/world/ukraine-says-long-anticipated-southern-offensive-has-begun-2022-08-29/ |access-date=20 August 2025 |work=Reuters }} * {{Cite web |date=29 August 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, August 29 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-august-29 |access-date=20 August 2025 |website=Institute for the Study of War }}</ref> នៅកំឡុងខែតុលា កងទ័ពអ៊ុយក្រែនបានបំបោលកម្លាំងបន្តមកភាគខាងត្បូងឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុងខឺសុន ដោយបានកាន់កាប់ទឹកដីប្រមាណ ១,១៧០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ខណៈការប្រយុទ្ធគ្នាបានរាលដាលដល់ភូមិ[[ឌូចឆានី]]។<ref>{{Cite news |last1=Peter |first1=Laurence |last2=Murphy |first2=Matt |date=4 October 2022 |title=Ukraine makes breakthrough in south against Russia Published |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-63126156 |access-date=20 August 2025 }}</ref><ref>{{Cite news |date=9 October 2022 |title=Ukraine says it recaptured 1,200 sq km of Kherson region in ongoing counteroffensive |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-says-it-recaptured-1200-sq-km-kherson-region-ongoing-counteroffensive-2022-10-09/ |access-date=19 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិរុស្ស៊ី លោកស៊ុយហ្គូបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងរុស្ស៊ីដកថយចេញពីខេត្តខឺសុនមួយផ្នែក និងរួមទាំងទីក្រុងខឺសុនផងដែរ ហើយផ្លាស់ទីទៅច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេឌីណេព័រវិញ។<ref>{{Cite news |last1=Beaumont |first1=Peter |last2=Sauer |first2=Pjotr |date=9 November 2022 |title=Russian troops ordered to retreat from Kherson in face of Ukrainian advance |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/nov/09/russians-destroy-dnieper-bridges-to-slow-ukraine-advance-on-kherson |access-date=20 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា បន្ទាប់ពីកម្លាំងរុស្ស៊ីបានដកថយចេញអស់ កងទ័ពអ៊ុយក្រែនក៏បានរុលចូលទីក្រុងខឺសុន ដែលត្រូវជាទីតាំង​ឈរ​ជើង​ចុងក្រោយបង្អស់របស់រុស្ស៊ីនៅ​ប៉ែក​ខាង​លិច (​ស្ដាំ) ​ទន្លេឌីណេព័រ។<ref>{{Cite news |last1=Kramer |first1=Andrew E. |last2=Santora |first2=Marc |date=11 November 2022 |title=Russia-Ukraine War: Zelensky Hails 'Historic Day' as Ukrainian Troops Enter Kherson |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/11/11/world/ukraine-war-news-russia-updates |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref> {{CSS image crop |Image=2022 Russian invasion of Ukraine.svg | bSize = 2800 | cWidth = 300 | cHeight = 400 | oTop = 470 | oLeft = 2150 | Location = right | Description ={{legend2|#FDE182}} ទឹកដីអ៊ុយក្រែន<br />{{legend2|#add5de}} ទឹកដីអ៊ុយក្រែនដណ្ដើមបានវិញ<br />{{legend2|#EBC0B3}} ទឹកដីក្រោមការត្រួតត្រារុស្ស៊ី<br />ផែនទីនៃជួរប្រយុទ្ធខាគីវគិតត្រឹមថ្ងៃទី{{TODAY}} | Link = | Alt = }} ក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍ស៊ីរស្គី កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានបើកការវាយបកដោយសម្ងាត់មួយទៀតនៅថ្ងៃទី៦ ខែកញ្ញា នៅតំបន់ខេត្តខាគីវ ក្បែរក្រុងបាឡាគ្លីយ៉ា។<ref name="RO" /> មកត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែកញ្ញា កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានវាយចូលក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីកាន់កាប់បានចម្ងាយប្រមាណ ២០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយបានអះអាងថាខ្លួនបានដណ្តើមទឹកដីមកវិញបានប្រមាណ ៤០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{Cite web |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Barros |first3=George |last4=Philipson |first4=Layne |last5=Clark |first5=Mason |date=7 September 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 7 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-7 |access-date=20 August 2025 |publisher=Institute for the Study of War |via=understandingwar.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20220909220809/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-7 |archive-date=9 កញ្ញា 2022 |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានវាយយកក្រុងបាឡាគ្លីយ៉ាមកវិញ ហើយបានបន្តបោះជំហានសម្ដៅទៅក្រុង[[គូពានស្ក៍]]។<ref>{{Cite web |last1=Stepanenko |first1=Kateryna |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Barros |first3=George |last4=Philipson |first4=Layne |last5=Clark |first5=Mason |date=8 September 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 8 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-8 |access-date=20 August 2025 |publisher=Institute for the Study of War |via=understandingwar.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922062839/https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-8 |archive-date=22 កញ្ញា 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Santora |first1=Marc |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Hernandez |first3=Marco |date=9 September 2022 |title=Ukraine Attacks Russia Along Northern Front, Swiftly Making Gains |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/09/09/world/europe/ukraine-russia-kharkiv.html |access-date=20 August 2025 }}</ref> នៅ​ព្រឹក​ថ្ងៃ​ទី១០ ខែ​កញ្ញា កម្រងរូបថតថ្មីៗ​បាន​លេច​ឡើង​បង្ហាញ​ពី​សកម្មភាពទាហាន​អ៊ុយក្រែន​​លើក​បង្ហូតទង់ជាតិ​អ៊ុយក្រែន​នៅ​កណ្តាល​ទីក្រុងគូពានស្ក៍។<ref name="kupiansk-euromaidanpress">{{Cite news |date=10 September 2022 |title=Ukrainian troops liberate Kupiansk, Kharkiv oblast – media |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/09/10/ukrainian-troops-liberate-kupiansk-kharkiv-oblast-media/ |access-date=20 August 2025 }}</ref> ត្រឹមថ្ងៃទី១៥ ខែកញ្ញា [[ក្រសួងការពារជាតិ (សហរាជាណាចក្រ)|ក្រសួងការពារជាតិ]]ចក្រភពអង់គ្លេសបានបញ្ជាក់ថា រុស្ស៊ីបានបាត់បង់ ឬបានដកខ្លួនចេញពីទីតាំងកាន់កាប់ស្ទើរតែទាំងអស់របស់ពួកគេនៅប៉ែកខាងលិច[[ទន្លេអូស្គីល]]។<ref>{{Cite news |date=15 September 2022 |title=Ukraine continues to consolidate its control in Kharkiv area, UK says |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-continues-consolidate-its-control-kharkiv-area-uk-says-2022-09-15/ }}</ref> កម្លាំងអ៊ុយក្រែនបា​បន្ត​រុញ​ច្រានទៅ​ភាគ​ខាង​កើត ហើយ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​តុលា កងកម្លាំង​​អ៊ុយក្រែន​ក៏បាន[[សមរភូមិលីម៉ាន់លើកទីពីរ|​រំដោះ​ទីក្រុង​លីម៉ាន់]]ដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite news |last1=Balmforth |first1=Tom |last2=Polityuk |first2=Pavel |date=1 October 2022 |title=Ukraine troops say they take key town, Putin ally mulls possible nuclear response |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-encircles-russian-forces-around-lyman-stronghold-military-2022-10-01/ |access-date=20 August 2025 }}</ref> ===សង្គ្រាមឈានដល់វគ្គជាប់គាំង (១២ វិច្ឆិកា ២០២២ – ៧ មិថុនា ២០២៣)=== {{Further|យុទ្ធនាការសិសិររដូវរុស្ស៊ីវាយបកនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២}} បន្ទាប់ពីយុទ្ធនាគារវាយបកតបតដ៏ជោគជ័យទាំងពីររបស់អ៊ុយក្រែន សង្គ្រាមជួរមុខបានឈានចូលដល់ចំណុចជាប់គាំងនៅកំឡុងសិសិររដូវនៃឆ្នាំ២០២២។<ref name="TakesStock">{{Cite news |date=8 April 2023 |title=Russia takes stock after winter offensive fails to deliver gains |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/04/08/russia-takes-stock-after-winter-offensive-fails-to-deliver-gains-a80762 |work=The Moscow Times |agency=AFP | access-date=20 August 2025}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ រុស្ស៊ីក៏បានប្រកាសអំពីយុទ្ធនាការវាយតបតនឹងអ៊ុយក្រែនវិញ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់មុខសម្រាប់រុស្ស៊ី បន្ទាប់ពីខ្លួនមិនអាចចម្រាញ់បានសមិទ្ធផលអ្វីពីយុទ្ធនាការនោះ។<ref name="TakesStock"/><ref name="aground">{{Cite news |last1=Holder |first1=Josh |last2=Hernandez |first2=Marco |date=6 April 2023 |title=How Russia's Offensive Ran Aground |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/04/06/world/europe/russia-offensive-maps.html |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref> ក្រៅពីកត្ដារដូវរងា អ្នកវិភាគជាច្រើនបានចាត់ទុកកត្តាបរាជ័យរបស់រុស្ស៊ីលើកង្វះ "ទាហានមានវិជ្ជាជីវៈ" ពោលគឹខ្វះបទពិសោធន៍ បូករួមទាំងកត្តាភស្តុភារដែលជាហេតុនាំឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីខ្វះអាវុធ និងគ្រាប់រំសេវដើម្បីបំពេញភារកិច្ចរបស់ពួកគេ។<ref name=TakesStock/><ref name="aground" /> នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ កាសែត ''ដឹញូវយ៉កថែមស៍'' បានរាយការណ៍ថា ប្រទេសរុស្ស៊ីបានធ្វើកំណែនទ័ពបន្ថែម ២០០,០០០​ នាក់ត្រៀមប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិនៅដុនបាស។<ref>{{Cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Addario |first2=Lynsey |date=6 February 2023 |title=Outnumbered and Worn Out, Ukrainians in East Brace for Russian Assault |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/02/06/world/europe/ukraine-russia-offensive.html |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref> នៅចុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៣ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅភាគខាងត្បូងខេត្តហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាបានពុះកញ្ជ្រោលឡើង នាំឱ្យទាហានទាំងសងខាងស្លាប់និងរបួសជាច្រើននាក់។<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |date=24 January 2023 |title=Fighting Intensifies in Southern Ukraine |page=A6 |work=The Wall Street Journal}} ^{{Cite news |date=22 January 2023 |title=Ukraine Latest: Russia Makes 'Incremental Gains' Around Bakhmut |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-01-22/ukraine-latest-russia-makes-incremental-gains-around-bakhmut |access-date=20 August 2025 }}</ref> នៅភាគខាងត្បូងខេត្តដូណេតស្ក៍ក្បែរៗនោះ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបើកការវាយប្រហាររយៈពេលបីសប្ដាហ៍មកលើទីក្រុងរ៉ែធ្យូងមួយឈ្មោះ[[វូលឡេដារ]] ដោយប្រើរថក្រោះនិងរថពាសធន់ធ្ងន់ជាច្រើនគ្រឿង។ យោងតាមមេបញ្ជាការអ៊ុយក្រែនទៅទីនោះ រថក្រោះនិងរថពាសរុស្ស៊ីជាច្រើនប្រមាណ ១៣០ គ្រឿងត្រូវបានកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបំផ្លាញកម្ទេចចោល ខណៈក្រសួងការពារជាតិអង់គ្លេសបានថ្លែងថា កងពលតូចរថក្រោះរុស្ស៊ីក្នុងសមរភូមិនេះត្រូវបានអ៊ុយក្រែនវាយសាបអស់។<ref>{{Cite news |last=Santora |first=Marc |date=16 February 2023 |title=Moscow's Military Capabilities Are in Question After Failed Battle for Ukrainian City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/02/15/world/europe/russia-military-vuhledar-ukraine.html |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref><ref name="TankKramer">{{Cite news |last=Kramer |first=Andrew E. |date=1 March 2023 |title=How Russia Lost an Epic Tank Battle, Repeating Earlier Mistakes |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/03/01/world/europe/ukraine-russia-tanks.html |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref> ===យុទ្ធនាការវាយបកនឹងរុស្ស៊ី (៨ មិថុនា – ១ ធ្នូ ២០២៣)=== {{Further|យុទ្ធនាការវាយបករបស់អ៊ុយក្រែនលើរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២៣}} [[File:Flood in Kherson Oblast, 2023-06-10.jpg|thumb|ស្ថានភាពគ្រោះទឹកជំនន់នៅក្នុងខេត្តខឺសុននៅថ្ងៃទី១០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីទំនប់ទឹកក្បែរនោះត្រូវរងការខូចខាតពីសង្គ្រាម]] នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីសមរភូមិប្រយុទ្ធបានជាប់គាំងអស់ជាច្រើនខែ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយបកទៅនឹងរុស្ស៊ីតាមទិសដៅជាច្រើន។<ref>{{Cite news |title=Russia-Ukraine war updates: Russian missiles strike Zelenskyy's hometown |url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/russia-ukraine-war/?id=99926452 |work=ABC News |first1=Tom Soufi |last1=Burridge |first2=Oleksiy |last2=Pshemyskiy |first3=Yulia |last3=Drozd |first4=Nadine |last4=El-Bawab |first5=Kevin |last5=Shalvey |date=27 June 2023 |access-date=20 August 2025 }}</ref><ref>{{Cite news |date=8 June 2023 |title=Ukraine launches counteroffensive against Russia|url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-launches-counteroffensive-russia-zaporizhzhia-rcna88332 |first1=Raf |last1=Sanchez |first2=Anastasiia |last2=Parafeniuk |first3=Bill |last3=O'Reilly |work=NBC News }}</ref> ថ្វីបើកងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានខិតខំប្រឹងប្រែងការពារទឹកដីកាន់កាប់របស់ខ្លួន<ref>{{Cite news|date=9 June 2023|title=Ukraine counteroffensive ramps up, but meets stiff Russian resistance|first=Jamie|last=Dettmer|work=Politico|url=https://www.politico.eu/article/ukraine-russia-war-counteroffensive-ramps-up-but-meets-stiff-russian-resistance/}}</ref> អ៊ុយក្រែន​នៅតែអាច​វាយដណ្តើម​យក​ទឹកដី​ដុនបាសខ្លះៗបានមកវិញនៅចុងខែមិថុនា ហើយបាន​កំពុងវាយរំដោះទឹកដីបន្ថែមទៀតនៅក្នុងខេត្តខឺសុន។<ref>{{cite news |title=Ukraine in maps: Tracking the war with Russia |work=BBC News |date=1 July 2023 |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60506682 }}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានបង្កប់មីនជាច្រើននៅតាមតំបន់ដែលពួកគេកាន់កាប់ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យប្រតិបត្តិការវាយបករបស់យោធាអ៊ុយក្រែនមានការពិបាកនិងយឺតយ៉ាវហួសពីការគ្រោងទុក ហើយលើសពីនេះ វាបានធ្វើឱ្យអ៊ុយក្រែនក្លាយជាប្រទេសមានមីនសកម្មច្រើនជាងគេនៅពិភពលោកថែមទៀតផង។<ref>{{Cite news |date=13 August 2023 |first=Daniel|last=Boffey|title=Ukraine desperate for help clearing mines, says defence minister |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/13/ukraine-desperate-for-help-clearing-mines-says-defence-minister |work=The Guardian }}</ref> នៅចន្លោះខែតុលាដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានរុលឆ្លងទន្លេឌីណេព័រដោយជោគជ័យ តែត្រូវរងការខាតបង់ជាទម្ងន់ដូចជាជីវិតទាហាននិងយានយន្តសម្ភារៈយោធាជាដើម។ នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣ លោកហ្សេឡេនស្គីបានថ្លែងថា យុទ្ធនាការវាយរុស្ស៊ីក្នុងរយៈពេលជិតកន្លះឆ្នាំមកនេះត្រូវបានបរាជ័យ ដោយហេតុថាដំណើរការវាយតបតបានអូសបន្លាយយូរ និងពិបាកខ្លាំងក្នុងការវាយបំបែកកងការពាររបស់រុស្ស៊ី។<ref name="failedTelegraph">{{Cite news |last=Page |first=Lewis |date=12 November 2023 |title=Ukraine's counteroffensive has failed — here's why |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/11/12/ukraine-counteroffensive-failed-russia-putin-war-plan/ |access-date=20 August 2025 |work=The Telegraph }}</ref><ref name="failedNYT">{{Cite news |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Schmitt |first2=Eric |date=11 December 2023 |title=U.S. and Ukraine Seek New Strategy for War's Next Phase |url=https://www.nytimes.com/2023/12/11/us/politics/us-ukraine-war-strategy.html |access-date=20 August 2025 |work=The New York Times }}</ref> លោកហ្សេឡេនស្គីបាននិយាយបន្ថែមទៀតថា វាគឺងាយស្រួលជាងសម្រាប់អ៊ុយក្រែនក្នុងការវាយដណ្តើមយកគ្រីមៀមកវិញជាជាងដុនបាស ព្រោះថាតំបន់ដុនបាសនេះគឺមានប៉ុស្តិ៍ និងទីកន្លែងឈរយោធារុស្ស៊ីច្រើន ហើយណាមួយប្រជាជននៅទីនោះបានបង្ហាញឆន្ទៈគាំទ្ររុស្ស៊ីរួចទៅហើយ។<ref>{{cite news |date=30 November 2023 |title=Zelenskyy on liberation: Crimea is waiting, but it will be mentally harder with Donbas |last=Mazurenko |first=Alona |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/11/30/7431027/ |work=Ukrainska Pravda }}</ref> ===សមរភូមិអាឌីហ្យកា=== {{Main|សមរភូមិអាឌីហ្យកា (២០២៣–២០២៤)}} [[File:Avdiivka during fighting (2024-01-03) 01.jpg|thumb|សំណង់អគារខ្ទិចខ្ទាំនៅក្រុង[[អាឌីហ្យកា]]កំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានៅខែមករា ឆ្នាំ២០២៤]] នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ របាយការណ៍សារព័ត៌មានបានចុះផ្សាយថាទាហានរុស្ស៊ីមួយចំនួនបានធ្វើសង្កុបកម្មបង្ហាញការមិនពេញចិត្តនឹងថ្នាក់លើបន្ទាប់ពីកម្លាំងរបស់ពួកគេបានរងនូវការខាតបង់ច្រើនខ្លាំងខណៈកំពុងវាយដណ្ដើមទីក្រុងអាឌីហ្យកា ដោយក្នុងនោះរួមមានកង្វះខាតកាំភ្លើងធំ ស្បៀងអាហារ និងទឹកប្រើប្រាស់ជាដើម។<ref name="Cole 2023 r879">{{cite news |last=Cole |first=Brendan |title=Mutiny is brewing in the Russian army |work=[[Newsweek]] |date=26 October 2023 |url=https://www.newsweek.com/russia-ukraine-avdiivka-astra-army-1838107 |access-date=20 August 2025}}</ref> គិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់អង់គ្លេសបានបង្ហាញថា ក្នុងប៉ុន្មានសប្តាហ៍មកនេះ កងទ័ពរុស្ស៊ីមានអត្រាអ្នកស្លាប់ និងរបួសកើនឡើងខ្ពស់បំផុតមិនធ្លាប់មានចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងមក។<ref name="France 24 2023 a290">{{cite web |title=Russia ramping up attacks in eastern Ukrainian town of Avdiivka |website=France 24 |date=29 November 2023 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20231129-russia-ramping-up-attacks-in-donetsk-region |access-date=10 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីទីបំផុតក៏បានដណ្ដើមទីក្រុងអាឌីហ្យកាបានដោយជោគជ័យ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកទីក្រុងនោះថាជាទ្វាបើកចំហសម្រាប់ឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីបន្តវាយយកខេត្តដូណេតស្ក៍ទាំងមូលរបស់អ៊ុយក្រែន។<ref name="Avdiivka_BBCW">{{Cite news |last=Lukiv |first=Jaroslav |date=17 February 2024 |title=Avdiivka: Ukraine troops leaving embattled eastern town |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68323366 |access-date=20 August 2025 |website=BBC News |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217011141/https://www.bbc.com/news/world-europe-68323366 |url-status=live}}</ref><ref name="Avdiivka_TGW">{{Cite news |last=Walker |first=Shaun |date=17 February 2024 |title=Ukrainian forces withdraw from Avdiivka to avoid encirclement, army chief says |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/16/ukrainian-forces-give-up-some-positions-in-avdiivka-as-russian-assault-continues |access-date=20 August 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217014538/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/16/ukrainian-forces-give-up-some-positions-in-avdiivka-as-russian-assault-continues |url-status=live}}</ref><ref name=17Feb24NYT>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/02/17/world/europe/ukraine-avdiivka-withdraw-despair.html |work=The New York Times |date=17 February 2024 |title=Avdiivka, Longtime Stronghold for Ukraine, Falls to Russians |access-date=20 August 2025 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217142646/https://www.nytimes.com/2024/02/17/world/europe/ukraine-avdiivka-withdraw-despair.html |url-status=live}}</ref> អ្នកសារព័ត៌មាន ''Forbes'' ម្នាក់គឺលោកដេវីដ អាក្ស៍បានចាត់ទុកជ័យជម្នះរុស្ស៊ីមួយនេះថាជាជ័យជម្នះដ៏ខាតបង់ច្រើនប្រៀបបានដូចបរាជ័យទៅហើយ ព្រោះថាល្មមតែគេវាយបានក្រុងនេះមួយ រុស្ស៊ីត្រូវចំណាយកម្លាំងទាហានច្រើនហួសប្រមាណ (កងពលទីពីរបូករួមទាំងកម្លាំងទ័ពផ្សេងទៀត) បង្កឱ្យមានទាហានស្លាប់រហូតដល់ទៅ ១៦,០០០ នាក់ និងរបួសដល់ទាហានរាប់ពាន់រាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀត ខណៈរថយន្តចម្បាំងជាង ៧០០ គ្រឿងត្រូវបានបំផ្លាញ។<ref name="Axe 2024 u665">{{cite web |last=Axe |first=David |title=Russian Regiments Collide With Ukraine's Rebuilt Defensive Line—And Lose 80 Vehicles In One Day |website=Forbes |date=8 March 2024 |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/03/08/the-russians-usually-lose-20-armored-vehicles-a-day-around-march-1-they-lost-more-than-80/?sh=7a8a40b63f66 |access-date=20 August 2025}}</ref> ===ការវាយបកពីរុស្ស៊ី និងការលុកលុយដោយអ៊ុយក្រែន (មេសា ២០២៤ – បច្ចុប្បន្ន)=== ====យុទ្ធនាការវាយបកដោយរុស្ស៊ីប្រចាំវស្សានរដូវ និងនិទាឃរដូវ==== {{Further|សមរភូមិអូឆេរីទីណេ|ជួរប្រយុទ្ធខាគីវខាងជើងក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន}} [[File:Vovchansk (2024-06-02) 1604.jpg|thumb|ទីក្រុង[[វូហ្វឆាន់ស្ក៍]]នៅកំឡុង[[ជួរប្រយុទ្ធខាគីវខាងជើងក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|យុទ្ធនាការវាយបកនៅខាគីវ]]]] នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៤ រុស្ស៊ីបានបើកយុទ្ធនាការថ្មីវាយចូលទៅក្នុង[[អូប្លាសខាគីវ|ខេត្តខាគីវ]]។ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះ រុស្ស៊ីបានវាយកាន់កាប់ភូមិជាច្រើន ខណៈអ៊ុយក្រែនបានជម្លៀសប្រជាជនជាង ១១,០០០ នាក់ចេញពីតំបន់គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៥​ ខែឧសភា។ អ៊ុយក្រែនបានអះអាងនៅថ្ងៃទី១៧ ខែឧសភាថាកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនបានវាយបង្អង់ថយយុទ្ធនាការរុស្ស៊ី ហើយនៅថ្ងៃទី២៥ ខែឧសភា លោកហ្សេឡេនស្គីបានថ្លែងថាកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានចូលគ្រប់គ្រងទីតាំងដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីវាយចូលមកនៅភាគឦសានខេត្តខាគីវ។ មន្ត្រីរុស្ស៊ីបាននិយាយថា កម្លាំងខ្លួនកំពុង "វាយអ៊ុយក្រែនពីគ្រប់ទិសដៅ" ហើយគោលដៅរបស់ពួកគេគឺបង្កើត "តំបន់ទ្រនាប់" ទុកជាព្រំដែនប្រយុទ្ធ។<ref name="c973">{{cite web |last1=Kullab |first1=Samya |last2=Morton |first2=Elise |name-list-style=and |date=25 May 2024 |title=Zelenskyy says Ukraine has taken back control in areas of Kharkiv region, aerial attacks continue |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-kharkiv-offensive-f05456d648a341970ce446c35fa69173 |access-date=21 August 2025 |website=AP News}}</ref><ref name="k589">{{cite web |last1=Mayer |first1=Daryna |last2=Talmazan |first2=Yuliya |name-list-style=and |date=17 May 2024 |title=Ukraine halts Russia's advance and unleashes a wave of drones on Crimea |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-stabilized-kharkiv-russia-offensive-crimea-drone-attack-power-rcna152717 |access-date=21 August 2025 |website=NBC News}}</ref> បន្ទាប់ពីទទួលបានជោគជ័យក្នុងសមរភូមិអាឌីហ្យកា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីក៏បានបន្តរុលទៅទិសពាយ័ព្យដើម្បីប្រមូលផ្ដុំបង្កើនកម្លាំងឡើងវិញ ហើយនៅពាក់កណ្តាលខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនោះក៏បានចូលទៅដល់ក្រុងតូចមួយឈ្មោះ[[អូឆេរីទីណេ]] ដោយបានកាន់កាប់កូនក្រុងមួយនេះនៅចុងខែមេសា<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/24/russia-advances-5-miles-after-error-by-ukraine-forces/ |title=Russian troops advance five miles after Ukrainians left front line unmanned |work=The Telegraph |date=24 April 2024 |first=Joe |last=Barnes}}</ref><ref name="ISW 2024-05-04">{{Cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 4, 2024 |last1=Harward |first1=Christina |last2=Evans |first2=Angelica |last3=Stepanenko |first3=Kateryna |last4=Kagan |first4=Frederick W. |work=Institute for the Study of War |date=4 May 2024 |access-date=21 August 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-4-2024 |archivedate=5 ឧសភា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240505063304/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-4-2024 |url-status=dead }}</ref> រួចក៏បន្តពង្រីកកម្លាំងខ្លួនបន្ថែមនៅខែបន្ទាប់។<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/05/14/world/europe/ukraine-russia-war-battlefield.html |work=The New York Times |date=14 May 2024 |title=How One Crack in the Line Opened a Path for the Russians |first=Marc |last=Santora}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ រុស្ស៊ីក៏បានបើកការវាយលុកបន្ថែមទៅលើទីក្រុង[[ឆាស៊ីវយា]]<ref>{{cite web |url=https://euromaidanpress.com/2024/04/07/frontline-report-ukrainian-troops-in-chasiv-yar-face-extensive-bombing-and-numerous-attacks/ |title=Frontline report: Ukrainian troops in Chasiv Yar face extensive bombing and numerous attacks |work=Euromaidan Press |date=7 April 2024}}</ref> ដែលជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់នៅភាគខាងលិចបាក់មុត ហើយបានដណ្ដើមសង្កាត់នៅជាយខាងកើតបំផុតនៃក្រុងនោះនៅចុងខែកក្កដា។<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/4/ukraine-army-retreats-from-part-of-strategic-chasiv-yar-as-russia-advances |title=Ukraine army retreats from part of strategic Chasiv Yar as Russia advances |date=4 July 2024 |work=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-took-control-district-chasiv-yar-ukraine-2024-07-03/ |title=Russia claims control of part of Chasiv Yar, Ukraine reports heavy fighting |date=4 July 2024 |work=Reuters}}</ref> ប្រតិបត្តិការរុស្ស៊ីមួយទៀតត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅពាក់កណ្ដាលខែមិថុនាដើម្បី[[សមរភូមិតូរ៉េតស្ក៍|វាយដណ្ដើម]]ទីក្រុង[[តូរ៉េតស្ក៍]]។<ref name="ISW 2024-07-18">{{Cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, July 18, 2024 |last1=Stepanenko |first1=Kateryna |last2=Evans |first2=Angelica |last3=Hird |first3=Karolina |last4=Harward |first4=Christina |last5=Barros |first5=George |work=Institute for the Study of War |date=18 July 2024 |access-date=21 August 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-july-18-2024 |archivedate=19 កក្កដា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719004132/https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-july-18-2024 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/post/35449 |date=7 July 2024 |title=Russians Advance on Toretsk, Ukrainian Troops Battle on Town's Approaches |work=Kyiv Post |first=Julia |last=Struck}}</ref> ក្នុងកំឡុងខែកក្កដា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានមកផ្ដុំពង្រីកកម្លាំងនៅភាគពាយព្យនៃក្រុងអាឌីហ្យកា ហើយនៅថ្ងៃទី១៩ ខែកក្កដា ពួកគេបានចាប់ផ្ដើមដំណើរសម្រុកទៅវាយយកក្រុង[[ប៉ូក្រូហ្វស្ក៍]]។<ref>{{cite web |work=Meduza |date=26 July 2024 |title=The fall of Prohres : A new Russian breakthrough threatens Ukraine's supply lines at the most vulnerable part of the front |url=https://meduza.io/en/feature/2024/07/26/the-fall-of-prohres}}</ref><ref name="ISW 2024-07-19">{{Cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, July 19, 2024 |last1=Bailey |first1=Riley |last2=Evans |first2=Angelica |last3=Wolkov |first3=Nicole |last4=Harward |first4=Christina |last5=Barros |first5=George |last6=Gasparyan |first6=Davit |work=Institute for the Study of War |date=19 July 2024 |access-date=21 August 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-july-19-2024 |archivedate=13 សីហា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250813121201/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-july-19-2024 |url-status=dead }}</ref> ====អ៊ុយក្រែនវាយចូលទឹកដីរុស្ស៊ី==== {{main|យុទ្ធនាការគូស្គិ៍}} [[File:The 80th Air Assault Brigade captured a T-90M Proryv tank in the Kursk region.jpg|thumb|ទាហានអ៊ុយក្រែនកំពុងបំបោលរថក្រោះក្នុង[[ខេត្តគូស្គិ៍]]របស់រុស្ស៊ី, សីហា ២០២៤]] នៅថ្ងៃទី៦ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ុយក្រែនបានបើកការវាយប្រហារដ៏ធំបំផុតដំបូងរបស់ខ្លួនចូលទៅក្នុងខេត្តគូស្គ៍នៃទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web |work=The New York Times |date=7 August 2024 |first=Constant |last=Méheut |title=Ukraine Launches Rare Cross-Border Ground Assault Into Russia |url=https://www.nytimes.com/2024/08/07/world/europe/ukraine-russia-cross-border-assault.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808025204/https://www.nytimes.com/2024/08/07/world/europe/ukraine-russia-cross-border-assault.html |archive-date=8 August 2024}}</ref> គោលដៅចម្បងដំបូងនៃប្រតិបត្តិការវាយលុកមួយនេះគឺវាយដណ្ដើមយកក្រុង[[ស៊ូដចា]]ដែលស្ថិតនៅចម្ងាយ ១០ គីឡូម៉ែត្រពីព្រំដែន<ref>{{cite web |url=https://kyivindependent.com/ukraine-brings-war-back-to-russian-soil-with-unprecedented-attack-on-kursk-oblast/ |work=Kyiv Independent |first=Francis |last=Farrell |date=8 August 2024 |title=Ukraine's unprecedented attack on Kursk Oblast brings war back to Russian soil}}</ref> ហើយបើយោងតាមហ្សេឡេនស្គីគឺអ៊ុយក្រែនបានវាយដណ្ដើមវាដោយជោគជ័យនៅថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា។<ref>{{cite web |work=The New York Times |date=15 August 2024 |first=Constant |last=Méheut |title=Ukraine Captures Russian Town, Zelensky Says |url=https://www.nytimes.com/2024/08/15/world/europe/russia-ukraine-airfields-kursk.html}}</ref> ដោយសារអង្គភាពយោធា និងកងការពារនៅគូស្គ៍មិនសូវមានបទពិសោធន៍ច្រើន ដូចនេះអ៊ុយក្រែនក៏បានឆក់យកឱកាសវាយកាន់កាប់តំបន់គាកព្រំដែនក្នុងខេត្តមួយនេះ។<ref>{{cite web |work=Associated Press |date=16 August 2024 |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-kursk-incursion-putin-1178b99b32b476816db3a48ffa06b11a |title=Ukraine's swift push into the Kursk region shocked Russia and exposed its vulnerabilities}}</ref> ការលុកលុយរបស់អ៊ុយក្រែននេះបានធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីបង្វែរទ័ពជាច្រើនពីទឹកដីអ៊ុយក្រែនខាងកើតដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់ (លើកលែងតែដូណេតស្ក៍) ដើម្បីមកបិទដំណើរការលុកលុយរបស់អ៊ុយក្រែននៅគូស្គ៍។<ref name="k052">{{cite web |last1=Lister |first1=Tim |last2=Brennan |first2=Eve |last3=Goodwin |first3=Allegra |title=How Ukraine turned the war on its head with surprise attack on southern Russia |website=CNN |date=17 August 2024 |url=https://edition.cnn.com/2024/08/17/europe/ukraine-kursk-russia-attack-explainer-intl/index.html |access-date=21 August 2025}}</ref><ref name="wapo831">{{cite news |newspaper=The Washington Post |title=Ukraine's gamble in Russia has yet to slow Moscow's eastern assault |date=31 August 2024 |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/08/31/ukraine-russia-kursk-pokrovsk-sysrky/ |first1=Siobhán |last1=O'Grady |first2=Tetiana |last2=Burianova |first3=Serhiy |last3=Morgunov}}</ref> ថ្វីបើពូទីនបានបញ្ជាដាក់កំហិត​​ឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីវាយបណ្ដេញអ៊ុយក្រែនចេញពីគូស្គ៍ឱ្យឆាប់ក្ដី ប៉ុន្តែមកដល់ចុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ កងទ័ពរុស្ស៊ីនៅតែមិនទាន់ជោគជ័យ ខណៈបញ្ជាការច្រើនជាប់ផ្ដោតលើប្រតិបត្តិការនៅដូណេតស្ក៍។<ref name="y851">{{cite web | last=Evans | first=Angelica | title=Ukraine's Kursk Incursion: Six Month Assessment | website=Institute for the Study of War | date=6 February 2025 | url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/ukraine%E2%80%99s-kursk-incursion-six-month-assessment | access-date=21 August 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250819112735/https://www.understandingwar.org/backgrounder/ukraine%E2%80%99s-kursk-incursion-six-month-assessment | archive-date=19 សីហា 2025 | url-status=dead}}</ref><ref name="g362">{{cite web | last1=Coffey| first1=Luke | last2=Kim | first2=Glen | last3=Holland | first3=Brian | last4=Little | first4=Greg | last5=Moore | first5=Tom | last6=Clifford | first6=Paul | last7=Moyer | first7=Brad | last8=Lehman | first8=Rob | title=Renewed Ukrainian Offensive in Kursk | website=Hudson Institute | date=21 January 2025 | url=https://www.hudson.org/defense-strategy/renewed-ukrainian-offensive-kursk-luke-coffey | access-date=21 August 2025}}</ref> ====យុទ្ធនាការរុស្ស៊ីនៅចុងឆ្នាំ២០២៤ និងដើមឆ្នាំ២០២៥==== ខុសពីយុទ្ធនាការដ៏យឺតយូរនៅគូស្គ៍<ref name=Miller>{{cite web |title=Volodymyr Zelenskyy faces backlash over Russia's breach of eastern defences |website=FT |date=30 August 2024 |last1=Miller |first1=Christopher |url=https://www.ft.com/content/e63ce931-d3a1-4b4a-8540-e578d87873e5 |access-date=22 August 2025 |archive-date=31 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240831121654/https://www.ft.com/content/e63ce931-d3a1-4b4a-8540-e578d87873e5 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានបន្តរំកិលកម្លាំងបន្តិចម្តងៗនៅអ៊ុយក្រែនខាងកើត ដោយគោលដៅចម្បងរបស់ពួកគេគឺវាយយកទីក្រុង[[ប៉ូក្រូហ្វស្ក៍]]។<ref>{{cite news |newspaper=The Washington Post |date=22 August 2024 |first1=Isabelle |last1=Khurshudyan |first2=Anastacia |last3=Morgunov |last2=Galouchka |first3=Serhiy |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/08/22/ukraine-kursk-pokrovsk-russia-views/ |title=Ukrainians cheer push into Russia but fear it comes at the cost of the east}}</ref><ref>{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/europe/2024/08/22/the-kremlin-is-close-to-crushing-pokrovsk-a-vital-ukrainian-town |title=The Kremlin is close to crushing Pokrovsk, a vital Ukrainian town |date=22 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |work=Associated Press |date=22 August 2024 |title=Moscow sees one of Ukraine's largest drone attacks as fighting rages in Kursk and eastern Ukraine |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-829eac0d80851258f03d8d9cbaf71eea }}</ref> នៅចុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានដណ្តើមយកទីក្រុង[[ណូវ៉ូហ្រូឌីវកា]]ដែលស្ថិតចម្ងាយតែ ៨ គីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះពីភាគអាគ្នេយ៍នៃទីក្រុងប៉ូក្រូហ្វស្ក៍។<ref name=Miller/> បន្ទាប់មកនៅដើមខែកញ្ញា កងទ័ពរុស្ស៊ីបាន[[សមរភូមិក្រាស្នូហូរីវកា|វាយដណ្ដើមយក]]ក្រុង[[ក្រាស្នូហូរីវកា]]<ref name="ISW 2024-09-10">{{cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 10, 2024 |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Evans |first2=Angelica |last3=Wolkov |first3=Nicole |last4=Mappes |first4=Grace |last5=Zehrung |first5=Haley |work=Institute for the Study of War |date=10 September 2024 |access-date=22 August 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-10-2024 |archivedate=11 កញ្ញា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911154603/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-10-2024 |url-status=dead }}</ref> និង[[អ៊ុយក្រៃអ៊ីនស្ក៍]]<ref name="NYT918"/> ដែលសុទ្ធសឹងនៅក្បែរប៉ូក្រូហ្វស្ក៍ និងប៉ែកខាងលិចពីទីក្រុងដូណេតស្ក៍។<ref name="NYT918">{{Cite news |last=Méheut |first=Constant |date=18 September 2024 |title=Russia Seizes Eastern Town as Ukraine Says It Hit a Big Ammunition Depot |url=https://www.nytimes.com/2024/09/18/world/europe/ukraine-russia-strikes.html |archive-url=https://archive.today/20240918100048/https://www.nytimes.com/2024/09/18/world/europe/ukraine-russia-strikes.html |archive-date=18 September 2024 |access-date=21 August 2025 |work=The New York Times}}</ref> មកដល់ចុងខែកញ្ញា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្ដើម[[សមរភូមិវូលឡេដារ|ដំណើរវាយលុក]]លើក្រុង[[វូលឡេដារ]]ជាថ្មី<ref>{{cite news |work=Reuters |title=Russian forces storming east Ukrainian town of Vuhledar, bloggers and media say |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-storming-ukrainian-town-vuhledar-bloggers-media-say-2024-09-24/ |date=24 September 2024 }}</ref> ដោយបានដណ្ដើមក្រុងនេះនៅក្នុងខែតុលា។ ទីក្រុងវូលឡេដារដែលមានមនុស្សរស់នៅប្រមាណ ១៤,០០០ នាក់នៅមុនសង្គ្រាមត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពទ្រុឌទ្រោមសល់តែ "សំបកក្រៅ" ពោលគឺលែងមានជីវិតរស់នៅកុះករដូចមុនក្រោយពីវាបានធ្លាក់មកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ី។<ref name="vuhledar101">{{cite news |last=Kilner |first=James |date=1 October 2024 |title=Russia secures biggest victory since February as it captures Ukrainian stronghold |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/10/01/russias-biggest-victory-since-february-ukrainian-stronghold/ |work=The Daily Telegraph }}</ref><ref name="j026">{{cite news |last=Harding |first=Luke |title=Ukraine says its forces have withdrawn from defensive bastion of Vuhledar |work=The Guardian |date=2 October 2024 |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/02/ukraine-forces-withdrawn-vuhledar-donetsk |access-date=22 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែតុលា ឧត្តមសេនីយ៍អ៊ុយក្រែនម្នាក់គឺលោក[[ដឺមុយត្រូ​ ម៉ាឆិនកូ]]បានមានប្រសាសន៍ថា "កម្លាំងជួរមុខរបស់យើងត្រូវបានដួលរលំ" ដោយសារតែចំនួនគ្រាប់រំសេវផ្គត់ផ្គង់បានថយចុះ បញ្ហាទាក់ទិននឹងរឿងកំណែនយោធា និងបញ្ជាការនៅសមរភូមិលែងមានប្រសិទ្ធភាព។ លោកបានបន្តនិយាយទៀតថា[[ផែនការជ័យជម្នះអ៊ុយក្រែន|ផែនការជ័យជំនះរបស់ហ្សេឡេនស្គី]]គឺពឹងផ្អែកជ្រុលខ្លាំងទៅលើជំនួយលោកខាងលិច។ របាយការណ៍សង្ខេបស្ថានភាពសង្គ្រាមអ៊ុយក្រែនដោយមន្ត្រីនៃបណ្ដាប្រទេសលោកខាងលិចក៏បានប្រែលក្ខណៈមកបែបទុទិដ្ឋិនិយមលែងសូវមានមហិច្ឆតាដូចមុន។<ref name=telegraph-20241030>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/10/30/ukraine-crumbling-russia-zelensky-victory-plan-kyiv/ |title=Ukraine's front line is 'crumbling' against Russian advances, says general |last1=Kilner |first1=James |last2=Hardaker |first2=Daniel |newspaper=The Daily Telegraph |url-access=subscription |date=30 October 2024 |access-date=22 August 2025 }}</ref><ref name=nyt-20241101>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/11/01/us/politics/russia-ukraine-war.html |title=As Russia Advances, U.S. Fears Ukraine Has Entered a Grim Phase |last1=Barnes |first1=Julian E. |last2=Schmitt |first2=Eric |last3=Cooper |first3=Helene |last4=Barker |first4=Kim |newspaper=The New York Times |url-access=subscription |date=1 November 2024 |archive-url=https://archive.today/20241104173615/https://www.nytimes.com/2024/11/01/us/politics/russia-ukraine-war.html |archive-date=4 November 2024}}</ref> យោងតាមការិយាល័យអគ្គរដ្ឋអាជ្ញាអ៊ុយក្រែន សំណុំរឿងព្រហ្មទណ្ឌជាង ១០០,០០០ ករណីចំពោះទាហានរត់ចោលជួរត្រូវបានផ្តួចផ្តើមគិតមកត្រឹមចុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{cite news |first1=Samya |last1=Kullab |first2=Volodymyr |last2=Yurchuk |title=Desertion threatens to starve Ukraine's forces at a crucial time in its war with Russia |url=https://apnews.com/article/deserters-awol-ukraine-russia-war-def676562552d42bc5d593363c9e5ea0 |work=AP News |date=29 November 2024 }}</ref>​ ស្ថានការណ៍សង្គ្រាមសម្រាប់អ៊ុយក្រែនបានវិវត្តធ្ងន់ធ្ងរមួយកម្រិតទៀតនៅពេលដែលកងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានវាយដណ្ដើមក្រុង[[ឃូរ៉ាហូវេ]]នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite web |date=31 December 2024 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, December 31, 2024 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-december-31-2024 |access-date=22 August 2025 |website=Institute for the Study of War}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ២០២៥ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តរុញចូលកាន់តែជ្រៅនៅអ៊ុយក្រែនភាគខាងកើត<ref>{{cite news |last1=Eckel |first1=Mike |date=3 January 2025 |title=Russia Advances, Ukraine Struggles, The War Turns Grimmer For Kyiv |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-russia-pokrovsk-donbas-war-offensive/33261303.html |work=Radio Free Europe/Radio Liberty }}</ref><ref>{{cite news |date=15 February 2025 |title=Russian forces take control of two settlements in eastern Ukraine, TASS says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-take-control-two-settlements-eastern-ukraine-tass-says-2025-02-14/ |work=Reuters }}</ref> ដោយបានកាន់កាប់ទីក្រុង[[វេលីកាណូវ៉ូស៊ីលកា]] និងមួយភាគធំនៃក្រុង[[តូរ៉េតស្ក៍]] បើគិតត្រឹមចុងខែមករា។<ref>{{Cite web |date=26 January 2025 |title=Russia says its troops have captured a strategic town in eastern Ukraine |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-invasion-donetsk-offensive-c544bbc5c99c64d5620876cad165a5db |access-date=22 August 2025 |work=AP News }}</ref><ref>{{Cite web |date=2 February 2025 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, February 2, 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-february-2-2025 |access-date=22 August 2025 |website=Institute for the Study of War |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724100833/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-february-2-2025 |archive-date=24 កក្កដា 2025 |url-status=dead }}</ref> ==សមរភូមិប្រយុទ្ធ== ===សង្គ្រាមដែនអាកាស=== {{Main|សង្គ្រាមដែនអាកាសក្នុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} [[File:Kyiv after Russian shelling, 2022-10-10 (073).webp|thumb|ផ្លូវមួយកន្លែងក្នុងរដ្ឋធានីកៀវបន្ទាប់ពីរងការវាយប្រហារតាមអាកាសពីរុស្ស៊ី, ១០ តុលា ២០២២]] សង្គ្រាមដែនកាសបានចាប់ផ្ដើមតាំងពីថ្ងៃដំបូងនៃជម្លោះនេះមកម៉្លេះ។ ករណីវាយប្រហារដោយគ្រាប់មីស៊ីលរុស្ស៊ីជាច្រើនបានកើតឡើងនៅទូទាំងប្រទេសអ៊ុយក្រែនបូករួមទាំងតំបន់ខាងលិចនៃប្រទេសនេះផងដែរ។<ref name="CriticalThreats"/><ref name="ISW 4MAR"/><ref name="Rostov-Gazeta-2022-02-25">{{Cite news |date=25 February 2022 |title=Ukrainian Armed Forces attacked Millerovo with Tochka-U |url=https://rostovgazeta.ru/news/politics/25-02-2022/vooruzhennye-sily-ukrainy-atakovali-millerovo-tochkoy-u |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225073113/https://rostovgazeta.ru/news/politics/25-02-2022/vooruzhennye-sily-ukrainy-atakovali-millerovo-tochkoy-u |archive-date=25 February 2022 |access-date=22 August 2025 |work=Rostov Gazeta}}</ref> គិតមកត្រឹមខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ កងកម្លាំងដែនអាកាសអ៊ុយក្រែនបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះចម្បាំងរុស្ស៊ីប្រមាណ ៥៥ គ្រឿង។<ref>{{Cite web |last=Insinna |first=Valerie |date=19 September 2022 |title=It took 'couple of months' to put US anti-radiation missiles on Ukrainian fighters, USAF reveals |url=https://breakingdefense.sites.breakingmedia.com/2022/09/it-took-couple-of-months-to-put-us-anti-radiation-missiles-on-ukrainian-fighters-usaf-reveals/ |access-date=22 August 2025 |website=Breaking Defense |archivedate=24 តុលា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231024222634/https://breakingdefense.com/2022/09/it-took-couple-of-months-to-put-us-anti-radiation-missiles-on-ukrainian-fighters-usaf-reveals/ |url-status=dead }}</ref> មកដល់ខែតុលា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបើកការវាយប្រហារលើគោលដៅហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗនៅអ៊ុយក្រែនក្នុងបំណងបំផ្លាញមន្ទីរនិងទីកន្លែងចែកចាយផ្គត់ផ្គង់ថាមពលអគ្គិសនីផ្សេងៗ។<ref>{{Cite news |last1=Meilhan |first1=Pierre |last2=Roth |first2=Richard |date=22 October 2022 |title=Ukrainian military says 18 Russian cruise missiles destroyed amid attacks on energy infrastructure |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/10/22/europe/russia-ukraine-war-intl-hnk/index.html |access-date=22 August 2025 }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការវាយប្រហារបែបនេះ ប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនរាប់រយនាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=25 November 2022 |title=UN: Russian attacks on Ukraine's energy system have killed 77 civilians since Oct. 10 |work=The Kyiv Independent |url=https://kyivindependent.com/news-feed/un-says-russian-attacks-on-ukraines-energy-system-have-killed-77-civilians-since-oct-10 |access-date=22 August 2025 }}</ref> និងរាប់លាននាក់ទៀតត្រូវរស់នៅដោយគ្មានអគ្គិសនីប្រើប្រាស់ជាបណ្ដោះអាសន្នគិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |title=Ukraine battles to restore power as millions face blackouts |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/11/24/ukraine-battles-to-restore-power-after-russia-damages-grid |access-date=22 August 2025 }}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២២ ដ្រូនរបស់អ៊ុយក្រែនជាច្រើនបានទៅធ្វើការវាយប្រហារនៅមូលដ្ឋានទ័ពអាកាស[[ដ្យាហ្គីលេវ៉ា]]និង[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសអេនហ្កេលស៍-២|អេនហ្កេលស៍]]នៅភាគខាងលិចប្រទេសរុស្ស៊ី ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១០​​ នាក់ និងបំផ្លាញយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[ទូប៉ូលេវ ទូ-៩៥|ទូ-៩៥]] ចំនួនពីរគ្រឿង។<ref>{{Cite web |title=Three dead in explosions at Russian airbases |url=https://english.nv.ua/nation/three-dead-in-explosions-at-russian-air-bases-ukraine-war-news-50288864.html |access-date=22 August 2025 |website=english.nv.ua }} * {{Cite news |date=26 December 2022 |title=Three killed in second attack on Engels base deep inside Russia |url=https://www.cnbc.com/2022/12/26/ukraine-war-explosions-reported-at-engels-airbase-deep-inside-russia.html |access-date=12 August 2025 |work=CNBC }}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ុយក្រែនបានបើកដំណើរការ[[ប្រតិបត្តិការសម្បុកពីងពាង]]ដែលប្រើប្រាស់ដ្រូនវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសស្ថិតនៅជ្រៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ី។ ប្រតិបត្តិការនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជោគជ័យ<ref name="z595">{{cite news |last=Boffey |first=Daniel |title='He's a bulldog': the man behind the success of Ukraine's Operation Spiderweb |work=The Guardian |date=6 June 2025 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/06/the-man-behind-the-success-of-ukraine-operation-spiderweb-russia |access-date=22 August 2025 }}</ref> ដោយអ៊ុយក្រែនបានអះអាងថាខ្លួនបានធ្វើឱ្យខូចខាត ឬបំផ្លាញទាំងស្រុងនូវយន្តហោះចម្បាំងតម្លៃថ្លៃៗរបស់រុស្ស៊ីចំនួន​ ៤១​ គ្រឿង ដែលក្នុងនោះរួមមានទាំងយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រដែលរុស្ស៊ីធ្លាប់យកទៅវាយប្រហារតាមបណ្ដាទីប្រជុំជនអ៊ុយក្រែនផងដែរ។<ref name="b319">{{cite web |last=Bego |first=Katja |title=Ukraine's Operation Spider's Web is a game-changer for modern drone warfare. NATO should pay attention |website=Chatham House – International Affairs Think Tank |date=5 June 2025 |url=https://www.chathamhouse.org/2025/06/ukraines-operation-spiders-web-game-changer-modern-drone-warfare-nato-should-pay-attention |access-date=22 August 2025 }}</ref> បើយោងតាមរបាយការណ៍របស់អាមេរិកវិញបានបង្ហាញថាដ្រូនរបស់អ៊ុយក្រែនបានវាយត្រូវយន្តហោះរុស្ស៊ីចំនួនតែ ២០ គ្រឿងប៉ុណ្ណោះ ដោយក្នុងនោះមាន ១០ គ្រឿងត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញទាំងស្រុង។<ref name="s394">{{cite news |first1=Phil |last1=Stewart |first2=Idrees |last2=Ali |title=Exclusive: Ukraine hit fewer Russian planes than it estimated, US officials say |work=Reuters |date=5 June 2025 |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-hit-fewer-russian-planes-than-it-estimated-us-officials-say-2025-06-04/ |access-date=22 August 2025 }}</ref> ប្រតិបត្តិការរបស់អ៊ុយក្រែនមួយនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានបង្កការខូតខាតជាទឹកប្រាក់រាប់ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកដល់កងទ័ពជើងអាកាសរុស្ស៊ី។<ref name="b759">{{cite news |last=Gozzi| first=Laura| title=How Ukraine carried out daring 'Spider Web' attack on Russian bombers |work=BBC News |date=2 June 2025 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cq69qnvj6nlo |access-date=22 August 2025 }}</ref><ref name="p895">{{cite web |last=Bondar |first=Kateryna |title=How Ukraine's Operation "Spider's Web" Redefines Asymmetric Warfare |website=CSIS |date=3 June 2025 |url=https://www.csis.org/analysis/how-ukraines-spider-web-operation-redefines-asymmetric-warfare |access-date=22 August 2025 }}</ref><ref name="t713">{{cite news |title=Just how much damage did Ukraine do in its 'Spiderweb' drone attack on Russia? |work=NBC News | date=7 June 2025 |url=https://www.nbcnews.com/world/ukraine/ukraine-spiderweb-drone-attack-russia-kyiv-moscow-osint-satellite-rcna211381 |access-date=22 August 2025 }}</ref><ref name="d975">{{cite web |last1=Mazhulin | first1=Artem |last2=Holmes |first2=Oliver |last3=Swan |first3=Lucy |last4=Boulinier |first4=Laure |last5=Hecimovic | first5=Arnel |title=Operation Spiderweb: a visual guide to Ukraine's destruction of Russian aircraft |work=The Guardian |date=2 June 2025 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/02/operation-spiderweb-visual-guide-ukraine-drone-attack-russian-aircraft |access-date=22 August 2025 }}</ref> ===ជម្លោះដែនទឹក=== [[File:Russian cruiser Moskva.jpg|thumb|នាវាចម្បាំងរុស្ស៊ី ''[[ម៉ូស្គ៍វ៉ា]]'' នៃកងនាវាសមុទ្រខ្មៅ។ នាវានេះត្រូវបានអ៊ុយក្រែនប្រើមីស៊ីលប្រឆាំងនាវាបាញ់ពន្លិចនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២២]] អ៊ុយក្រែនជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅជាប់[[សមុទ្រខ្មៅ]]ដែលមានច្រកចូលតាមច្រកសមុទ្រ[[បូស្បូរូស]] និង[[ដារដាណែល]] ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រទេសតួកគី។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ តួកគីបានអនុវត្តតាម[[សន្ធិសញ្ញាម៉ុងទ្រុក]]ឆ្នាំ១៩៣៦ និងបានបិទច្រកសមុទ្រទាំងពីរនោះដើម្បីហាមឃាត់នាវាចម្បាំងរុស្ស៊ីដែលមិនបានចុះបញ្ជីនៅឯមូលដ្ឋានទឹកក្នុងសមុទ្រខ្មៅ ហើយត្រូវត្រឡប់ទៅចូលចតនៅកំពង់ផែដើមរបស់គេវិញ។ ជាក់ស្តែង តួកគីបានបដិសេធការឆ្លងកាត់នាវាកងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ីចំនួនបួនដែលរកឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រតួកគី]]។<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-implement-international-pact-access-shipping-straits-due-ukraine-war-2022-02-27/ |title=Turkey to implement pact limiting Russian warships to Black Sea |work=Reuters |date=28 February 2022 |access-date=2 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tavsan |first=Sinan |date=2 March 2022 |title=Turkey rejects Russia's request for navy ships to pass Bosporus |newspaper=Nikkei Asia |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-war/Turkey-rejects-Russia-s-request-for-navy-ships-to-pass-Bosporus |access-date=2 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia cancelled Black Sea passage bid of four warships: Turkey |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/2/russia-cancelled-black-sea-passage-bid-warships-turkey |work=Al Jazeera |date=2 March 2022 |access-date=2 មេសា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ [[សេវាឆ្មាំព្រំដែនរដ្ឋអ៊ុយក្រែន]]បានប្រកាសថា នាវាកងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមធ្វើការវាយប្រហារលើ[[កោះពស់ (សមុទ្រខ្មៅ)|កោះពស់]]របស់ខ្លួននៅក្នុងសមុទ្រខ្មៅ។<ref>{{cite tweet|date=25 February 2022|title=Ukrainian soldier deployed on Snake Island live streamed the moment a Russian warship opened fire on the Island. All 13 soldiers lost their lives. |url=https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |number=1497003710349824007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100712/https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 |access-date=2 មេសា 2022 |user=PokiRae_}}</ref> នាវាចម្បាំងរបស់រុស្ស៊ីបានបាញ់គ្រាប់ជាច្រើនចូលទៅលើកោះនោះដោយកាំភ្លើងធំនៅលើនាវារបស់ពួកគេ។<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Russian Navy Captures Ukraine's Outpost on Snake Island |work=The Maritime Executive |url=https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |url-status=live |access-date=2 មេសា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100645/https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022}}</ref> បន្ទាប់​ពី​ការបាញ់ប្រហារ ទាហាន​រុស្ស៊ី​មួយ​ក្រុម​បាន​ចូលចត​នៅឆ្នេរកោះ ហើយក៏បានដណ្តើមកាន់កាន់យក​កោះ​ពស់បានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |title=Ukraine soldiers told Russian officer 'go fuck yourself' before they died on island |first=Elias |last=Visontay |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225102114/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 |access-date=2 មេសា 2022 |website=The Guardian}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែកុម្ភៈ រុស្ស៊ីបានចោទប្រកាន់អាមេរិកថាបានផ្ដល់ជំនួយស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ដល់កងកម្លាំងជើងទឹកអ៊ុយក្រែនដើម្បីឱ្យពួកគេងាយស្រួលកំណត់គោលដៅវាយប្រហារលើនាវារុស្ស៊ី។ អាមេរិកបានបដិសេដច្រានចោលការចោទប្រកាន់របស់រុស្ស៊ីនេះចោល។<ref>{{Cite news |last1=Hodge |first1=Nathan |last2=Cotovio |first2=Vasco |last3=Lieberman |first3=Oren |date=26 February 2022 |title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22#h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-date=27 February 2022 |work=CNN}}</ref> មកត្រឹមថ្ងៃទី៣ ខែមីនា កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែននៅទីក្រុងមិកូឡៃហ្វបានពន្លិចនាវាចម្បាំងប្រភេទ[[ហ្វ្រីហ្គាត]]របស់ខ្លួនឈ្មោះ ''[[ហ៊ឺធីម៉ន់ សាហៃដាចឈ្នី]]'' ដែលត្រូវជាមេនាវាធំរបស់កងទ័ពជើងទឹកអ៊ុយក្រែន ដើម្បីការពារកុំឱ្យនាវានេះធ្លាក់ទៅក្នុងដៃកងកម្លាំងរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as the Russians close in |work=The Times |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=22 August 2025}} * {{Cite news |date=4 March 2022 |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Фрегат України "Гетьман Сагайдачний" виведений з ладу |publisher=[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអ៊ុយក្រែន]] |url=https://mil.in.ua/uk/news/fregat-ukrayiny-getman-sagajdachnyj-vyvedenyj-z-ladu/ |access-date=22 August 2025 }} * {{Cite news |title=Hetman Sahaidachny frigate, being under repair, flooded not to get to enemy – Reznikov |publisher=Interfax Ukraine |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/806837.html |access-date=22 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា មន្ត្រីអ៊ុយក្រែនបាននិយាយថា នាវារបស់រុស្ស៊ីបានចូលចតនៅទីក្រុងប៊ែរឌានស្ក៍ ប៉ុន្តែត្រូវបានអ៊ុយក្រែនបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតកម្ទេចចោល។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-says-it-has-destroyed-large-russian-landing-ship-2022-03-24/ |title=Ukraine says it has destroyed a large Russian landing ship |first1=Pavel |last1=Polityuk |first2=Timothy |last2=Heritage |editor-first=Andrew |editor-last=Heavens |work=Reuters |date=24 March 2022 |access-date=2 មេសា 2022}}</ref><ref name="Guardian220325" /><ref name="CNN-Berdyansk" /> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ [[អង្គការនាវាចរណ៍សមុទ្រអន្តរជាតិ]]នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ (IMO) បានប្ដេជ្ញាស្វែងរកច្រកផ្លូវសមុទ្រមួយនៅសមុទ្រខ្មៅដើម្បីឱ្យនាវាពាណិជ្ជកម្មឆ្លងកាត់ចាកចេញពីកំពង់ផែអ៊ុយក្រែនដោយសុវត្ថិភាព។<ref name="reuters-20220312">{{Cite news |last=Saul |first=Jonathan |date=12 March 2022 |title=UN to work on safe corridor for ships stranded by Ukraine conflict |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/un-work-safe-corridor-ships-stranded-by-ukraine-conflict-2022-03-12/ |access-date=22 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមិថុនា រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសរុស្ស៊ី លោក[[ស៊ែរជី ឡាហ្វរូហ្វ]]បានអះអាងថា គោលនយោបាយរបស់អ៊ុយក្រែនក្នុងការបង្កប់មីនក្រោមទឹកនៅខាងក្រៅកំពង់ផែរបស់ខ្លួនគឺជាកត្តាមួយបណ្ដាលឱ្យកើតមានវិបត្តិនាំចេញស្បៀងអាហារទៅផ្គត់ផ្គង់ទីផ្សារពិភពលោក។ លោកបាននិយាយបន្ថែមទៀតថា "ប្រសិនបើទីក្រុងកៀវដោះស្រាយបញ្ហាមីននៅកំពង់ផែរបស់ខ្លួន នោះកងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ីនឹងធានាបើកផ្លូវដល់នាវាដឹកគ្រាប់ធញ្ញជាតិផ្សេងៗឱ្យឆ្លងកាត់ចេញទៅកាន់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេដោយរលូន"។<ref>{{Cite news |date=31 May 2022 |title=Lavrov said Russians would let through ships carrying grain if Ukraine demined ports |work=Yahoo! News |agency=Ukrainska Pravda |url=https://news.yahoo.com/lavrov-said-russians-let-ships-103100228.html |access-date=24 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកក្កដា សារព័ត៌មាន ''CNBC'' បានរាយការណ៍ពីការបាញ់ប្រហារគ្រាប់មីស៊ីលដោយរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងកំពង់ផែក្រុងអូដេសារបស់អ៊ុយក្រែន។ ទង្វីរបស់រុស្ស៊ីនេះបានទទួលការថ្កោលទោសភ្លាមៗពីមេដឹកនាំនៃបណ្ដាប្រទេសនានានៅជុំវិញពិភពលោក ចំពេលដែលអង្គការសហប្រជាជាតិ និងប្រទេសតួកគីទើបបានសម្រេចកិច្ចព្រមព្រៀងនឹងគ្នានាពេលថ្មីៗទាក់ទិននឹងការបើកច្រករបៀងនៅដែនសមុទ្រសម្រាប់ការនាំចេញផលិតផលគ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងគ្រឿងឧបភោគបរិភោគផ្សេងៗទៀត។<ref>{{Cite news |date=22 July 2022 |title=Russia, Ukraine seal grain deal in Istanbul |work=[[Le Monde]] |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/07/22/russia-ukraine-seal-grain-deal-in-istanbul_5991090_4.html |access-date=2 August 2022 }} * {{Cite news |last=Macias |first=Amanda |date=23 July 2022 |title='He simply cannot be trusted:' World leaders slam Putin's attack on Odesa following sea corridor deal |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2022/07/23/world-leaders-slam-putins-attack-on-odesa-following-sea-corridor-deal.html |access-date=24 August 2025 }}</ref> ===កម្លាំងការពារប្រជាជនអ៊ុយក្រែន=== [[File:Reporter’s Notebook - Thriving Kyiv Becomes Battle Zone, Almost Overnight 03 (cropped).jpg|thumb|ប្រជាជនស៊ីវិលនៅកៀវកំពុងរៀបចំគ្រាប់បែកដប, ២៦​ កុម្ភៈ ២០២២]] ជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនបានរួមគ្នាប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី ដោយការស្ម័គ្រចិត្តចុះចូលជាមួយអង្គភាពការពារទឹកដី ផលិត[[គ្រាប់បែកដប]] បរិច្ចាគស្បៀងអាហារ សាងសង់របាំងការពារយោធា<ref>{{cite news |last1=Raghavan |first1=Sudarsan |last2=O'Grady |first2=Siobhán |last3=Shefte |first3=Whitney |last4=Khudov |first4=Kostiantyn |title=In a Kyiv under siege, neighbors dig trenches and raise barriers to brace for Russian assault |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/28/ukraine-russia-kyiv-defense/ |access-date=3 មេសា 2022 |newspaper=The Washington Post |date=28 February 2022}}</ref> និងជួយដឹកជញ្ជូនជនភៀសខ្លួន។ល។<ref>{{cite web|first=Jen |last=Kirby |access-date=3 មេសា 2022 |title=The other members of Ukraine's resistance |url=https://www.vox.com/22956752/ukraine-resistance-volunteers-russia-invasion |date=3 March 2022 |website=Vox}}</ref> ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការអំពាវនាវពីទីភ្នាក់ងារដឹកជញ្ជូនអ៊ុយក្រែន ប្រជាជនស៊ីវិលបានរុះរើ ឬផ្លាស់ប្តូរផ្លាកសញ្ញាផ្លូវគោក សាងសង់របាំងបណ្តោះអាសន្ន និងបិទច្រកផ្លូវផ្សេងៗ។ របាយការណ៍តាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមបានបង្ហាញអំពីបាតុកម្មតាមដងផ្លូវប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅក្នុងទឹកដីកាន់កាប់ ហើយជារឿយៗវាបានវិវត្តទៅជាជម្លោះពាក្យសម្ដី និងការប្រឈមមុខដោយផ្ទាល់ជាមួយកងទ័ពរុស្ស៊ី។<ref name="yes!">{{cite news |last=Hunter |first=Daniel |title=How Ukrainian Civilians Are Resisting Military Force |url=https://www.yesmagazine.org/democracy/2022/03/01/ukraine-civilian-resistance |access-date=3 មេសា 2022 |work=YES! Magazine |date=1 March 2022}}</ref> នៅដើមខែមេសា ប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមរត់ចូលតំបន់ព្រៃភាគខាងជើង និងខាងកើតនៃប្រទេសដើម្បីបង្កើតជាចលនាទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងសត្រូវឈ្លានពានរបស់ពួកគេ។ យោធាអ៊ុយក្រែនក៏បានប្រកាសស្របៗដែរអំពីយុទ្ធនាការទ័ពព្រៃទ្រង់ទ្រាយធំ ដើម្បីបំពេញបន្ថែមកម្លាំងការពារទូទៅរបស់ខ្លួន។<ref>{{Cite magazine |last=Motyl |first=Alexander J. |date=12 April 2022 |title=Russians Likely to Encounter Growing Guerrilla Warfare in Ukraine |url=https://foreignpolicy.com/2022/04/01/ukraine-russia-war-guerrilla-partisans-civilian-militia/ |magazine=Foreign Policy |access-date=25 August 2025}}</ref> ក្នុង​ករណី​ខ្លះ មនុស្ស​មួយចំនួនបានយកខ្លួនប្រាណរបស់គេទៅ​រារាំង​យានយន្ត​យោធា​រុស្ស៊ី ហើយវាជាវិធីសាស្ត្រមួយដែលបង្ខំឱ្យកងកម្លាំងរុស្ស៊ីត្រឡប់បកក្រោយវិញ។<ref name="yes!" /><ref>{{cite news |title=Ukrainian Civilians Take On Russian Invaders With Words And Deeds |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-civil-resistance-russian-aggression/31728966.html |access-date=3 មេសា 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Santora |first2=Marc |last3=Hill |first3=Evan |last4=Cardia |first4=Alexander |title=Ukrainian protesters take to the streets in occupied Kherson. |url=https://www.nytimes.com/2022/03/05/world/europe/kherson-protests-ukraine.html |access-date=3 មេសា 2022 |work=The New York Times |date=5 March 2022}}</ref> ប្រតិកម្មរបស់ទាហានរុស្ស៊ីចំពោះចលនាតស៊ូរបស់ជនស៊ីវិលគឺមានជាច្រើនទម្រង់ខុសៗគ្នាដូចជា ការចុះទៅចរចាជាមួយក្រុមបាតុករ<ref name="yes!" /> ការបាញ់គំរាមទៅលើអាកាស ឬដោយផ្ទាល់ទៅក្នុងហ្វូងមនុស្សតែម្ដង។<ref>{{cite news |title=Ukrainian authorities accuse Russians of opening fire on civilian protest |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-05-22/h_c9644300c3986a3e19e31dcb6188abdf |access-date=3 មេសា 2022 |publisher=CNN |date=5 March 2022}}</ref> នៅអំឡុងពេលឈ្លានពាន គេសង្កេតឃើញមានការចាប់ឃុំខ្លួនក្រុមបាតុករជនជាតិអ៊ុយក្រែនជាច្រើននាក់ ហើយប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអ៊ុយក្រែនបានរាយការណ៍ពីការបាត់ខ្លួន ការប្រល័យជីវិត ការចាប់ធ្វើចំណាប់ខ្មាំង ការសម្លាប់ក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការ និងអំពើហិង្សាផ្លូវភេទមកលើប្រជាជនអ៊ុយក្រែនដែលប្រព្រឹត្តដោយយោធារុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |title=Ordinary Ukrainians are resisting Vladimir Putin's occupying force in Kherson and elsewhere |url=https://www.economist.com/europe/ordinary-ukrainians-are-resisting-vladimir-putins-occupying-force-in-kherson-and-elsewhere/21808101 |newspaper=The Economist |date=9 March 2022 |access-date=3 មេសា 2022 |url-access=subscription}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២២ លោកហ្សេឡេនស្គីបានបង្ហាញថា អ៊ុយក្រែនកំពុងមានសមាជិកយោធាចំនួន ៧០០,០០០ នាក់ ដែលបានកំពុងបំពេញកាតព្វកិច្ចប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |date=21 May 2022 |title=Zelensky: 700,000 soldiers defending Ukraine now. |work=The Kyiv Independent |url=https://kyivindependent.com/uncategorized/zelensky-700000-soldiers-defending-ukraine-now/ |access-date=25 August 2025}}</ref> អាវុធ និងអង្គភាព​យោធាទាំងឡាយដែលអ៊ុយក្រែនធ្លាប់បានបញ្ជូនទៅក្នុង​បេសកកម្ម​រក្សា​សន្តិភាព​របស់​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ​ដូច​ជាបេសកកម្ម[[ម៉ូនូស្កូ]]នៅ​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាធិបតេយ្យ​កុងហ្គោជាដើម ត្រួវបានថ្នាក់លើបញ្ជាឱ្យនាំចូលស្រុកវិញ។<ref>{{Cite news |last=Cyuzuzo |first=Samba |date=18 September 2022 |title=Ukraine troops leave DR Congo peacekeeping mission Monusco |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-62945971 |access-date=25 August 2025}}</ref> ==អន្តរាគមន៍ពីយោធាបរទេស== {{Main|អន្តរាគមន៍បរទេសនៅក្នុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} ===ជំនួយដល់អ៊ុយក្រែន=== [[File:Delivering military aid to Ukraine - detailed.svg|thumb|upright=1.5|{{center|'''ប្រទេសដែលបានបញ្ជូនជំនួយយោធាទៅអ៊ុយក្រែន'''}}{{legend|#0071b2|អាវុធធន់ធ្ងន់}}{{legend|#75abd0|អាវុធធន់ស្រាល}}{{legend|#67f03c|សម្ភារៈមិនប៉ះពាល់អាយុជីវិត}}{{legend|#feda77|ជំនួយក្រៅសម្ភារៈ}}{{legend|#893f9e|អ៊ុយក្រែន}}]] ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី ប្រទេសជាច្រើនបានសម្រចផ្ដល់ជំនួយយោធាដល់ប្រទេសអ៊ុយក្រែនរួមមានគ្រឿងសព្វាវុធ បរិក្ខារ ការហ្វឹកហ្វឺន និងជំនួយភស្តុភារជាដើម។ ក្រោយពីរុស្ស៊ីបានចូលឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន បណ្ដាបស្ចិមប្រទេសនិងរួមទាំងប្រទេសមួយចំនួនផ្សេងទៀតដែលមានទណ្ឌកម្មនៅលើរុស្ស៊ីស្រាប់ បានប្រកាសតម្លើងកម្រិតទណ្ឌកម្មសារជាថ្មីក្នុងគោលបំណងផ្ដួលសេដ្ឋកិច្ចរបស់រុស្ស៊ី។<ref name="DA">{{Cite web |last1=Melander |first1=Ingrid |last2=Gabriela |first2=Baczynska |date=24 February 2022 |title=EU targets Russian economy after 'deluded autocrat' Putin invades Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226002323/https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 August 2025 |website=Reuters}} * {{Cite web |date=25 February 2022 |title=Western Countries Agree To Add Putin, Lavrov To Sanctions List |url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226005425/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 August 2025 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Funakoshi |first1=Minami |last2=Lawson |first2=Hugh |last3=Deka |first3=Kannaki |date=9 March 2022 |title=Tracking sanctions against Russia |url=https://graphics.reuters.com/UKRAINE-CRISIS/SANCTIONS/byvrjenzmve/ |access-date=25 August 2025 |work=Reuters}}</ref> ទណ្ឌកម្មដែលបានដាក់សង្កត់មកលើរុស្ស៊ីនោះបានចុចសម្ដៅទៅលើអ្នកនយោបាយ ធនាគារ អាជីវកម្ម ដំណូររូបិយវត្ថុ ការនាំចេញ និងការនាំចូលពីប្រទេសរុស្ស៊ីជាដើម។<ref name="DA" /> [[File:Fumio Kishida at the issuance of the Joint Declaration on Assistance to Ukraine at the 2023 NATO Summit (3).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]] និងមេដឹកនាំបស្ចិមប្រទេសនៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០២៣|ជំនួបកំពូលណាតូនៅទីក្រុងវីលនៀស]]ក្នុងថ្ងៃទី១២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣]] ជំនួយយោធាអ៊ុយក្រែនភាគច្រើនត្រូវបានសម្របសម្រួលតាមរយៈ[[ក្រុមទំនាក់ទំនងការពារជាតិអ៊ុយក្រែន]] ដែលមានប្រទេសជាង ៥០ ចូលរួមដោយក្នុងនោះមាន[[រដ្ឋសមាជិកណាតូ|រដ្ឋជាសមាជិកទាំង ៣២]] របស់អង្គការ[[ណាតូ]]ផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=NATO's response to Russia's invasion of Ukraine |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_192648.htm |access-date=25 August 2025 |website=[[ណាតូ]]}}</ref> [[វិទ្យាស្ថានឃីលដើម្បីសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក|វិទ្យាស្ថានឃីល]]បានរកឃើញថាជំនួយបរទេសដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៣៨០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកត្រូវបានបញ្ជូនទៅអ៊ុយក្រែននៅក្នុងចន្លោះខែមករា ឆ្នាំ២០២២​ ដល់ខែមករា ឆ្នាំ២០២៤។<ref name="cnn-aid">{{cite news|first1=Rachel|last1=Wilson|first2=Lou|last2=Robinson|first3=Henrik |last3=Pettersson|date=20 March 2024 |title=Ukraine aid: Where the money is coming from, in 4 charts |url=https://edition.cnn.com/2023/10/05/world/ukraine-money-military-aid-intl-dg/index.html |work=CNN}}</ref> ជំនួយទៅអ៊ុយក្រែនភាគច្រើនមានប្រភពចេញពីប្រទេសនៅអឺរ៉ុប (ទាំងយោធា ហិរញ្ញវត្ថុ និងមនុស្សធម៌)។<ref name="CNN US investment">{{cite news |date=21 September 2023|last=Wolf|first=Zachary|title=$113 billion: Where the US investment in Ukraine aid has gone |url=https://edition.cnn.com/2023/09/21/politics/war-funding-ukraine-what-matters/index.html |work=CNN}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់ជំនួយយោធាដល់អ៊ុយក្រែនច្រើនបំផុតបើប្រៀបធៀបនឹងប្រទេសដទៃ<ref name="CNN US investment"/> ដោយចាត់ថវិកាប្រមាណ ១៧៥ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីជួយប្រទេសនេះ។<ref name="CFR">{{cite web |title=How Much U.S. Aid Is Going to Ukraine? |url=https://www.cfr.org/article/how-much-us-aid-going-ukraine |website=Council on Foreign Relations |date=27 September 2024}}</ref> ក្នុងអំឡុងសប្តាហ៍ដំបូងនៃការឈ្លានពាន ប្រទេសសមាជិកណាតូបានផ្គត់ផ្គង់អាវុធប្រឆាំងរថក្រោះជាង ១៧,០០០ គ្រឿងដល់អ៊ុយក្រែន<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2022/03/12/us/politics/biden-ukraine-weapons.html |title=The White House approves $200 million in arms and equipment for Ukraine. |last=Schmitt |first=Eric |newspaper=The New York Times |date=12 March 2022 |access-date=13 មេសា 2022}}</ref> ហើយនៅពាក់កណ្តាលខែមីនា ចំនួននេះត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាបានកើនច្រើនជាង ២០,០០០ គ្រឿងទៅទៀត។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-begin-planning-more-troops-eastern-flank-after-russias-ukraine-invasion-2022-03-16/ |title=NATO vows more help for Ukraine, begins planning to adapt to 'new reality' |last1=Emmott |first1=Robin |last2=Melander |first2=Ingrid |website=Reuters |date=17 March 2022 |access-date=13 មេសា 2022}}</ref> នៅដើមសង្គ្រាមឈ្លានពានដំបូង បណ្ដាប្រទេសគាំទ្រអ៊ុយក្រែនភាគច្រើនបានអះអាងថាខ្លួននឹងមិនបញ្ជូនជំនួយជាកម្លាំងទ័ពទៅកាន់ប្រទេសអ៊ុយក្រែនឡើយ។<ref>{{Cite news |last=LeBlanc |first=Paul |date=28 February 2022 |title=Why the US isn't sending troops into Ukraine |url=https://www.cnn.com/2022/02/27/politics/us-troops-ukraine-russia-what-matters/index.html |access-date=20 April 2022 |publisher=CNN}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០២៤​ ប្រធានាធិបតីបារាំង លោក[[អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង]]បាននិយាយពីលទ្ធភាពបញ្ជូនទ័ពទៅអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web |work=The New York Times |date=26 February 2024 |title=Macron Does Not Rule Out Sending Western Troops to Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/02/26/world/europe/europe-ukraine-support-meeting.html |first1=Constant |last1=Méheut |first2=Aurelien |last2=Breeden}}</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីធ្លាប់បានគំរាមសងសឹកនឹងប្រទេសដែលបានផ្គត់ផ្គង់ជំនួយយោធាដល់អ៊ុយក្រែន ហើយបាននិយាយអះអាងទៀតថា អង្គការណាតូបានកំពុងប្រើប្រាស់អ៊ុយក្រែនដើម្បីវាយប្រហាររុស្ស៊ីដោយប្រយោល។<ref>{{cite news |title=Russia accuses Nato of 'proxy war' in Ukraine as US hosts crucial defence summit |url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/26/russia-accuses-nato-of-proxy-war-in-ukraine-as-us-hosts-crucial-defence-summit |work=The Guardian |date=26 April 2022}}</ref> យោងតាមគរុសុភាអាមេរិកមួយគឺ​ ''Atlantic Council'' បានបកស្រាយបញ្ជាក់ថា រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអ្វីដើម្បីសងសឹកទៅលើបស្ចិមលោកដូចដែលខ្លួនបានអះអាងនោះទេ​ ទោះជាបស្ចិមលោកទាំងនោះបានប្រព្រឹត្តិលើសបន្ទាត់ក្រហមរបស់រុស្ស៊ីក៏ដោយ។<ref>{{cite news |last1=Dickinson |first1=Peter |title=Putin is becoming entangled in his own discredited red lines |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putin-is-becoming-entangled-in-his-own-discredited-red-lines/ |work=Atlantic Council |date=17 September 2024}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ លោកពូទីនបាននិយាយថា ប្រសិនបើជំនួយយោធាទាំងប៉ុន្មានត្រូវកាត់ផ្ដាច់ នោះអ៊ុយក្រែននឹងមិនអាចតតាំងនឹងរុស្ស៊ីបានយូរឡើយ។<ref>{{cite news |title=Putin says Ukraine would last 'a week' if Western military support stops |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/6/putin-says-ukraine-would-last-a-week-if-western-military-support-stops |work=Al Jazeera English |date=6 October 2023 |access-date=25 August 2025 |archive-date=16 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216024122/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/6/putin-says-ukraine-would-last-a-week-if-western-military-support-stops |url-status=live}}</ref> ===ជំនួយដល់រុស្ស៊ី=== [[File:Countries supplying military equipment to Russia during the 2022 Russian invasion.png|thumb|upright=1.5| {{legend|#ffb0ca|ប្រទេសដែលបញ្ជូនអាវុធទៅរុស្ស៊ី}} {{legend|#810000|រុស្ស៊ី}} {{legend|#ffff00|អ៊ុយក្រែន}}]] {{See also|ជំនួយគាំទ្ររុស្ស៊ីកំឡុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} ប្រទេស[[បេឡារុស]]បានអនុញ្ញាតឱ្យរុស្ស៊ីប្រើប្រាស់ទឹកដីរបស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើការវាយលុក និងបាញ់មីស៊ីលរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |date=31 January 2023 |title=Lukashenko: Belarus willing to offer more help to Russia |work=[[AP News]] |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-politics-belarus-government-alexander-lukashenko-1124dbad889ccc6d269069e501a31fa6 |access-date=26 August 2025}}</ref> ដែនអាកាសប្រទេសបេឡារុសធ្លាប់ត្រូវបានរុស្ស៊ីប្រើប្រាស់ ពិសេសសម្រាប់ប្រតិបត្តិការប្រព័ន្ធរ៉ាដា​រហូតដល់ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីយន្តហោះចាប់រ៉ាដារបស់រុស្ស៊ីប្រភេទ [[បេរីហ្វ អា-៥០]] ត្រូវបានដ្រូនរបស់ក្រុមប្រឆាំងបេឡារុសបាញ់កម្ទេច។<ref>{{Cite web |date=23 July 2024 |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Почему российские "шахеды" залетают в Беларусь и чем это опасно для Украины |url=https://www.bbc.com/russian/articles/crg51dr8lmqo |access-date=26 August 2025 |website=BBC News Русская служба }}</ref> ដោយសារតែអន្តរាគមន៍ដ៏សកម្មរបស់បេឡារុសនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ អ្នកជំនាញមួយចំនួនក៏បានចាត់ទុកបេឡារុសជាសហភាគីសង្គ្រាមមួយផងដែរ<ref>{{Cite book |last=Lozka |first=Katsiaryna |url=http://hdl.handle.net/1854/LU-01HGZF2NV7XH9AVKAZSP0VSVX3 |title=Between the hammer and the anvil : Belarus, its people, and Russia's war against Ukraine |date=2023 |isbn=978-83-67678-29-2 |volume=6 |publisher=Instytut Europy Środkowej |hdl=1854/LU-01HGZF2NV7XH9AVKAZSP0VSVX3}}</ref><ref>{{Cite web |title=Putin's Strategic Failure |url=https://www.iiss.org/sv/online-analysis/survival-online/2022/04/putins-strategic-failure/ |access-date=26 August 2025 |website=IISS}}</ref> ដែលខុសពីរដ្ឋមិនមែនសហភាគីសង្គ្រាម ពោលជារដ្ឋផ្ដល់ការគាំទ្រផ្សេងៗដោយប្រយោលដល់ភាគីសង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |last1=Humphreys |first1=Richard |last2=Paegļkalna |first2=Lauma |title=Combat Without Warfighting: Non-Belligerent Actors and the Russian Invasion of Ukraine |ssrn=4048994 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4048994}}</ref> ក្រៅពីនេះ បេឡារុសក៏បានគាំទ្រដល់យោធារុស្ស៊ីតាមរយៈការផ្ដល់គ្រឿងសព្វាវុធ និងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ ហើយបើយោងតាម ''Armed Conflict Survey'' នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ បានឱ្យដឹងថា រុស្ស៊ីបានបញ្ជូនអាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរមកបេឡារុស។<ref>{{Cite book |last=Studies (IISS) |first=The International Institute for Strategic |url=https://books.google.com/books?id=Clc3EQAAQBAJ&dq=%22Belarusian+territory+to+launch+ground+and+air+%22&pg=PT145 |title=The Armed Conflict Survey 2024 |date=12 December 2024 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-040-33815-5 |page=82 }}</ref> នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ របាយការណ៍ចារកម្មយោធាអាមេរិកបានសន្មតថា ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់កំពុងតែផ្តល់ដ្រូនសឹកប្រភេទ [[ដ្រូនស្ហាហែដ|ស្ហាហែដ]] និងសម្ភារៈផលិតផ្សេងៗដើម្បីបង្កើតរោងចក្រផលិតដ្រូនដល់ប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref> {{Cite web |date=9 June 2023 |title=White House says Iran is helping Russia build a drone factory east of Moscow for the war in Ukraine |url=https://www.sun-sentinel.com/2023/06/09/white-house-says-iran-is-helping-russia-build-a-drone-factory-east-of-moscow-for-the-war-in-ukraine-2/ |access-date=26 August 2025 |website=Sun Sentinel}}</ref> នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ របាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''Reuters'' បានចង្អុលបង្ហាញថា អ៊ីរ៉ង់បានបញ្ជូនគ្រាប់មីស៊ីលបាលីស្ទីកទៅឱ្យយោធារុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web |date=21 February 2024 |title=Exclusive: Iran sends Russia hundreds of ballistic missiles |url=https://www.reuters.com/world/iran-sends-russia-hundreds-ballistic-missiles-sources-say-2024-02-21/ |access-date=26 August 2025 |website=Reuters}}</ref> យោងតាមប្រភពពីអាមេរិកនិងអ៊ុយក្រែនបានឱ្យដឹងទៀតថា កងទ័ពអ៊ីរ៉ង់បានមានវត្តមាននៅក្នុងឧបទ្វីបគ្រីមៀដោយដើរតួជាកម្លាំងជួរក្រោយចាប់បញ្ជាដ្រូនទៅវាយប្រហារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិល ឬជនស៊ីវិលផ្ទាល់នៅអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Miller |first2=Zeke |date=21 October 2022 |title=US: Iranian troops in Crimea backing Russian drone strikes |url=https://apnews.com/article/government-and-politics-8b085070758120c31d421f68a65e4b14 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503164518/https://apnews.com/article/government-and-politics-8b085070758120c31d421f68a65e4b14 |archive-date=3 May 2023 |access-date=26 August 2025 |publisher=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Bailey |first3=Riley |last4=Howard |first4=Angela |last5=Kagan |first5=Frederick W. |date=25 November 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, November 25 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-november-25 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214005539/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-november-25 |archive-date=14 December 2023 |access-date=26 August 2025 |publisher=Institute for the Study of War}}</ref> [[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម]]បានសន្មតស្មាន់ថា កម្លាំងអ៊ីរ៉ង់ទាំងនោះទំនងជាទាហានរបស់អង្គភាព[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]] ឬបុគ្គលដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងអង្គភាពនោះ។<ref>{{Cite web |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Bailey |first2=Riley |last3=Mappes |first3=Grace |last4=Barros |first4=George |last5=Kagan |first5=Frederick W. |date=12 October 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, October 12 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114103621/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-12 |archive-date=14 January 2024 |access-date=26 August 2025 |publisher=Institute for the Study of War |archivedate=14 មករា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240114103621/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-12 }}</ref> អាជ្ញាធរប្រទេសអ៊ីរ៉ង់វិញបានប្រកាសក្ដែងៗច្រានចោលរាល់ការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាខ្លួនបានបញ្ជូនគ្រឿងសឹកទៅរុស្ស៊ីដើម្បីវាយប្រហារអ៊ុយក្រែន។<ref name="CNN: Iran denies supplying Russia with weapons for use in Ukraine">{{Cite news |last1=Kennedy |first1=Niamh |last2=Mahmoodi |first2=Negar |last3=Kottasová |first3=Ivana |last4=Raine |first4=Andrew |date=16 October 2022 |title=Iran denies supplying Russia with weapons for use in Ukraine |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/10/15/europe/iran-denies-supplying-russia-weapons-ukraine-intl-hnk/index.html |access-date=26 August 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912064217/https://edition.cnn.com/2022/10/15/europe/iran-denies-supplying-russia-weapons-ukraine-intl-hnk/index.html |archive-date=12 September 2023}}</ref> ប្រទេស[[កូរ៉េខាងជើង]]​បាន​ផ្គត់ផ្គង់​ឱ្យ​រុស្ស៊ី​នូវមីស៊ីលបាលីស្ទីក និង​គ្រាប់​ផ្លោង​ផ្សេងៗ ខណៈអាជ្ញាធរ​អាមេរិក​មិន​បាន​បញ្ជាក់​ពីប្រភេទ ឬម៉ាក​អាវុធជាក់លាក់​មួយ​ណា​ទេ។ សំណល់កម្ទេចកម្ទីដែលបន្សល់ទុកពីមីស៊ីលដែលធ្លាក់នៅអ៊ុយក្រែននៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣ បានបង្ហាញពីបំណែកផ្នែកនៃមីស៊ីល[[ហាស៊ុង-១១ អា]] [[ហាស៊ុង-១១ បេ|១១ បេ]] និង[[កាអិន-២៥]]។<ref>{{cite news |last1=Axe |first1=David |title=Russia Got 7,500-Pound Rockets From North Korea—And Promptly Blew Up A Pair Of Ukrainian Supply Bases |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/01/05/russia-got-7500-pound-rockets-from-north-korea-and-promptly-blew-up-a-pair-of-ukrainian-supply-bases/?sh=208781e9363f |access-date=26 August 2025 |work=Forbes }}</ref><ref>{{cite news |title=Did Russia Fire North Korean Missiles At Ukraine? |url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-north-korea-war-missiles-kn-23/32765450.html |access-date=26 August 2025 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ុយក្រែននិងកូរ៉េខាងត្បូងបានអះអាងថា វិស្វករកូរ៉េខាងជើងត្រូវបានគេបញ្ជូនមកកាន់សមរភូមិនៅអ៊ុយក្រែនដើម្បីជួយប្រតិបត្តិការបាញ់មីស៊ីលកូរ៉េខាងជើងទាំងនោះ ហើយពួកនោះក៏ត្រូវបាត់បង់ជីវិតខ្លះដែរ។<ref name="The Guardian: North Korean Troops Deployed">{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |last2=McCurry |first2=Justin |name-list-style=and |date=10 October 2024 |title=North Koreans deployed alongside Russian troops in Ukraine, sources say |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/10/north-korea-engineers-deployed-russia-ukraine |access-date=26 August 2025 |work=The Guardian }}</ref><ref name="k284">{{cite news |last=Jochecová |first=Ketrin |date=8 October 2024 |title=North Korean soldiers are likely dying for Putin in Ukraine, Seoul says |url=https://www.politico.eu/article/north-korean-soldiers-are-likely-fighting-in-ukraine-seouls-defense-minister-says/ |access-date=26 August 2025 |work=Politico }}</ref><ref name="a180">{{cite web |last=Lee |first=Youkyung |date=9 October 2024 |title=North Korea Seen Likely to Send Troops to Ukraine to Aid Russia |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-10-09/north-korea-seen-likely-to-send-troops-to-ukraine-to-aid-russia |access-date=26 August 2025 |website=Bloomberg }}</ref> ក្រោយមកក្នុងខែដដែរ អ្នកនាំពាក្យសេតវិមានបាននិយាយថា សហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងមាន "ការព្រួយបារម្ភ" អំពីរបាយការណ៍ដែលបង្ហាញពីវត្តមានទាហានកូរ៉េខាងជើងកំពុងប្រយុទ្ធនៅអ៊ុយក្រែន។<ref name="u147">{{cite news |date=15 October 2024 |title=US concerned by reports of North Korean soldiers fighting for Russia |url=https://www.reuters.com/world/europe/us-concerned-by-reports-north-korean-soldiers-fighting-russia-2024-10-15/ |access-date=26 August 2025 |work=Reuters }}</ref><ref name="n959">{{cite news |date=16 October 2024 |title=North Korean soldiers are training to fight for Russia, Ukraine says |url=https://www.nbcnews.com/news/world/us-concerned-reports-north-korean-soldiers-fighting-for-russia-ukraine-rcna175640 |first1=Anastasiia |last1=Parafeniuk |first2=Mithil |last2=Aggarwal |access-date=26 August 2025 |work=NBC News }}</ref><ref name="h428">{{cite news |last=McCurry |first=Justin |date=16 October 2024 |title=North Korean troops for Russia's war in Ukraine: what we know so far |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/16/north-korean-troops-for-russias-war-in-ukraine-what-we-know-so-far |access-date=26 August 2025 |work=The Guardian }}</ref> ព័ត៌មានពីចារកម្មអ៊ុយក្រែនតាមរយៈលោកហ្សេឡេនស្គីបានជឿថា កូរ៉េខាងជើងបានកំពុងត្រៀមកម្លាំងទាហានប្រមាណ ១០,០០០ នាក់មកប្រយុទ្ធខាងរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |last=Cecil |first=Nicholas |date=17 October 2024 |title=Putin military doubling 'kamikaze' drone attacks on Ukraine to 1,500 last month, say western officials |url=https://www.standard.co.uk/news/politics/vladimir-putin-ukraine-drone-attacks-russia-double-b1188508.html |newspaper=Evening Standard }}</ref> ចំណែកឯរដ្ឋាភិបាលកូរ៉េខាងជើងវិញបានចេញមុខនិយាយថាគ្មានទាហានខ្លួនណាមួយត្រូវបានបញ្ជូនមកជួយប្រយុទ្ធជាមួយនឹងរុស្ស៊ីឡើយ។<ref>{{cite news |date=22 October 2024 |title=North Korea UN representative denies Pyongyang sent troops to Russia |url=https://www.channelnewsasia.com/east-asia/north-korea-united-nations-represenative-denies-pyongyangg-troops-russia-4693886 |access-date=26 August 2025 |work=CNA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113011116/https://www.channelnewsasia.com/east-asia/north-korea-united-nations-represenative-denies-pyongyangg-troops-russia-4693886 |archive-date=13 November 2024 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2024 |title=North Korea UN representative denies Pyongyang sent troops to Russia |url=https://www.trtworld.com/asia/north-korea-un-representative-denies-pyongyang-sent-troops-to-russia-18223088 |access-date=26 August 2025 |work=TRT World |archive-date=4 ឧសភា 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504134050/https://www.trtworld.com/asia/north-korea-un-representative-denies-pyongyang-sent-troops-to-russia-18223088 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last=Denisova |first=Kateryna |date=22 October 2024 |title=North Korea denies sending troops to join Russia's war in Ukraine, dismisses 'groundless rumors' |url=https://kyivindependent.com/north-korea-denies-alleged-troops-sending-to-fight-russian-war-as-groundless-rumors/ |access-date=26 August 2025 |work=The Kyiv Independent }}</ref> អាមេរិកក្រោយមកបានអះអាងពីការបានរកឃើញភស្តុតាងដែលថាកូរ៉េខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានប្រមាណ ៣,០០០ នាក់ទៅកាន់ប្រទេសរុស្ស៊ី ដោយទាហានទាំងនោះអាចត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមនាវាកាលកំឡុងខែតុលា និងកំពុងហ្វឹកហាត់នៅមូលដ្ឋានយោធាចំនួនបីកន្លែងនៅភាគខាងកើតប្រទេសរុស្ស៊ី។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបន្ថែមទៀតថា ការបញ្ជូនទាហានកូរ៉េខាងជើងចូលរុស្ស៊ីបែបនេះអាចជាភស្តុតាងមួយកម្រិតទៀតដែលបញ្ជាក់ថាយោធារុស្ស៊ីពិតជាកំពុងមានបញ្ហាកង្វះកម្លាំងទាហានមែន។<ref name="y335">{{cite news |last=Phil Stewart |first=Hyonhee Shin |date=23 October 2024 |title=US says evidence shows North Korea has troops in Russia, possibly for Ukraine war |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/north-korea-has-sent-3000-troops-russia-ukraine-war-south-korean-lawmakers-say-2024-10-23/ |access-date=26 August 2025 |work=Reuters }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ប្រធានអង្គការណាតូ លោកម៉ាក រូតបានលើកបញ្ជាក់ពីរបាយការណ៍ចារកម្មអ៊ុយក្រែនថា ទាហានកូរ៉េខាងជើងនោះត្រូវបានបញ្ជូនមកតំបន់គូស្គ៍ដើម្បីគាំទ្រកងកម្លាំងរុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងទាហានវាយលុករបស់អ៊ុយក្រែន ខណៈមន្ទីរបញ្ចកោណបានរាយការណ៍ថាទាហានកូរ៉េខាងជើងប្រមាណ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកជួយរុស្ស៊ីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |date=29 October 2024 |title=Russia to deploy 10,000 North Korean troops against Ukraine within 'weeks', Pentagon says |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/29/russia-north-korean-troops-ukraine-war |access-date=26 August 2025 |work=The Guardian }}</ref><ref name="i587">{{cite news |last=Phil Stewart |first=Andrew Gray |date=28 October 2024 |title=No new limits on Ukraine's use of US arms if North Korea joins fight, Pentagon says |url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-chief-says-he-can-confirm-north-korean-troops-are-russias-kursk-2024-10-28/ |access-date=26 August 2025 |work=Reuters }}</ref><ref name="k484">{{cite news |date=28 October 2024 |title=NATO, Pentagon confirm deployment of North Korean troops to Russia |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/28/nato-pentagon-confirm-deployment-of-north-korean-troops-to-russia |access-date=26 August 2025 |work=Al Jazeera }}</ref> [[File:Andrei Belousov and No Kwang-chol, 2024.jpg|thumb|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ី លោក[[អាន់ឌ្រីយ បេឡូយូសូហ្វ]]ជាមួយនឹងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិកូរ៉េខាងជើង លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ណូ ក្វាង់ឆឹល]], ២៩ វិច្ឆិកា ២០២៤]] វត្តមានកូរ៉េខាងជើងនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រូវបានគេបញ្ជាក់ម្ដងហើយម្ដងទៀត ដូចនៅថ្ងៃទី៧ ខែវិច្ឆិកា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ុយក្រែនបានរាយការណ៍ពីវត្តមានទាហានកូរ៉េខាងជើងក្នុងសមរភូមិកាលថ្ងៃទី៥ ខែវិច្ឆិកា។<ref>{{cite news |date=7 November 2024 |title=North Korean Soldiers Fighting in Kursk |url=https://fu.kyivpost.com/post/41862 |access-date=26 August 2025 |work=Kyiv Post }}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី១៣ ខែវិច្ឆិកា ទាំងក្រសួងការបរទេសអាមេរិក និងកូរ៉េខាងត្បូងបានបញ្ជាក់ស្របគ្នាថា កងទ័ពកូរ៉េខាងជើងបានចាប់ផ្តើមចូលរួមក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែននៅតំបន់គូស្គ៍។<ref name="r219">{{cite web |date=13 November 2024 |title=US confirms North Korean troops joining Russia in combat against Ukraine |url=https://www.rfa.org/english/korea/2024/11/13/north-korea-us-kursk-confirm/ |first=Taejun |last=Kang |access-date=26 August 2025 |website=Radio Free Asia }}</ref><ref name="b215">{{cite news |date=13 November 2024 |title=South Korea says North Korean soldiers are fighting Ukraine forces |url=https://www.reuters.com/world/europe/south-korea-says-north-korean-soldiers-are-fighting-ukraine-forces-2024-11-13/ |access-date=26 August 2025 |work=Reuters }}</ref><ref name="u951">{{cite news |date=16 November 2024 |title=Language barriers and inexperience may hamper North Korean troops on Russia's battlefield |url=https://www.nbcnews.com/news/world/language-barriers-inexperience-may-hamper-north-korean-troops-russias-rcna177756 |first1=Stella |last1=Kim |first2=Mithil |last2=Aggarwal |access-date=26 August 2025 |work=NBC News }}</ref> ថ្វីបើគណៈនាយកចារកម្មអ៊ុយក្រែនបានពោលថា កងទ័ពកូរ៉េខាងជើងទំនងជាមិនប្រឡូកវាយជាមួយអ៊ុយក្រែន ហើយកំពុងស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលហ្វឹកហ្វាត់នៅឡើយក្ដី<ref>{{cite news |date=3 December 2024 |title=2,000 North Korean Troops Led by 3 Generals Join Russians Against Ukraine – Intel |url=https://www.kyivpost.com/post/43184 |access-date=26 August 2025 |work=Kyiv Post }}</ref> ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី១៦ ខែធ្នូ អាមេរិក​បានរកឃើញថាមានទាហាន​កូរ៉េ​ខាង​ជើង​មួយចំនួនត្រូវ​បាន​ស្លាប់​នៅក្នុង​សមរភូមិ​ប្រយុទ្ធ​នៃតំបន់គូស្គ៍។<ref>{{Cite news |title=North Korean troops killed in combat against Ukraine for first time, Pentagon says |url=https://www.reuters.com/world/north-korean-troops-killed-combat-against-ukraine-first-time-pentagon-says-2024-12-16/ |work=Reuters }}</ref> ពីរថ្ងៃក្រោយមកនៅថ្ងៃទី១៨ គេបានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនទាហានកូរ៉េខាងជើងដែលបានស្លាប់នៅក្នុងសង្គ្រាមមកទល់បច្ចុប្បន្នអាចឈានដល់ខ្ទង់រយ<ref>{{Cite news |date=17 December 2024 |title=A couple hundred North Korean troops killed, wounded in battles with Ukrainian forces |url=https://apnews.com/article/north-korea-ukraine-casualties-kursk-russia-a1207ba61ded5061f721ffa0f0650851 |access-date=26 August 2025 |work=AP News }}</ref> ខណៈប្រភពពីកូរ៉េខាងត្បូងបានរាយការណ៍មានទាហានកូរ៉េខាងជើងប្រមាណ ១០០ នាក់បានស្លាប់ និង ១,០០០ នាក់បានរងរបួស។<ref>{{Cite news |title=At least 100 North Koreans dead in Ukraine war, says South Korea |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2ezx258xzo |access-date=26 August 2025 |work=BBC News |date=19 December 2024 }}</ref> នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ ទាហានកូរ៉េខាងជើងចំនួនពីរនាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនកំឡុងពេលប្រយុទ្ធនៅអូប្លាសគូស្គ៍។ របាយការណ៍​ស៊ើប​អង្កេត​ពីទាហានទាំងពីរនោះបានបង្ហាញ​ឱ្យឃើញថា ទាហាន​កូរ៉េ​ខាង​ជើង​ដែលបានបញ្ជូនមករុស្ស៊ី ត្រូវ​បាន​​ទទួល​ឯកសារ​យោធាក្លែងក្លាយ ដែលក្នុងនោះវាបាន​បញ្ជាក់​ថា​ពួកគេ​ជា​ជនជាតិ​រុស្ស៊ី​ដែល​មក​ពី​តំបន់[[ទូវ៉ា]]។<ref name="nk-soldiers-captured">{{cite news |last=Harding |first=Luke |title=Suicides, new tactics and propaganda iPads: details from captured North Koreans expose new foe in Ukraine |work=The Guardian |date=18 January 2025 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jan/18/suicides-new-tactics-and-propaganda-ipads-details-from-captured-north-koreans-expose-new-foe-in-ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119023832/https://www.theguardian.com/world/2025/jan/18/suicides-new-tactics-and-propaganda-ipads-details-from-captured-north-koreans-expose-new-foe-in-ukraine |archive-date=19 January 2025 |access-date=26 August 2025}}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២៥ អគ្គសេនាធិការចម្រុះនៃប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងបានចេញសេចក្ដីថ្លែងការថា កូរ៉េខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានចំនួន ៣,០០០ នាក់បន្ថែមនៅដើមឆ្នាំនេះ រួមជាមួយនឹងគ្រឿងសព្វាវុធយោធាផ្សេងៗដូចជាគ្រាប់មីស៊ីលបាលីស្ទីករយៈចម្ងាយខ្លីជាដើម ដើម្បីមកជួយគាំទ្រដល់កងកម្លាំងប្រទេសរុស្ស៊ី។ យោងតាមប្រភពពីកូរ៉េខាងត្បូងដដែរ ទាហានកូរ៉េខាងជើងសរុបប្រមាណ​ ១១,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាន់ប្រទេសរុស្ស៊ី ដោយក្នុងនោះមានប្រមាណ ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ ឬរងរបួសនៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ។<ref>{{cite news |last=Harvey |first=Lex |title=North Korea has sent 3,000 more soldiers to bolster Russia's war on Ukraine, South Korea says |work=CNN |date=27 March 2025 |url=https://edition.cnn.com/2025/03/27/europe/north-korea-russia-ukraine-soldiers-intl-hnk/index.html#:~:text=The%20reinforcements%2C%20sent%20in%20January,in%20combat%2C%20according%20to%20Seoul |access-date=26 August 2025 }}</ref> ក្នុងខែដដែរនោះ រុស្ស៊ីបានចេញទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងអំពីវត្តមានទាហានកូរ៉េខាងជើងដែលបានបញ្ជូនមកជួយកងកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅតំបន់គូស្គ៍ ដោយឧត្តមសេនីយ៍រុស្ស៊ីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់ឈ្មោះ [[វ៉ាឡេរី យេរ៉ាស៊ីមូហ្វ]] បានសម្តែងជាការដឹងគុណពិសេសចំពោះកងទ័ពកូរ៉េខាងជើងដែលបានជួយ "រំដោះតំបន់ព្រំដែនគូស្គ៍"។<ref name="x755">{{cite news |last=Munster |first=Ben |title=Russia claims complete 'liberation' of Kursk, admits North Korea assistance |work=Politico |date=26 April 2025 |url=https://www.politico.eu/article/kremlin-claims-complete-liberation-kursk-admits-north-korea-assistance-ukraine-war/ |access-date=26 August 2025 }}</ref> ==វិនាសកម្ម== {{Further|វិនាសកម្មក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន#សង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន (២០២២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Συνάντηση με ΥΠΕΞ Ουκρανίας D. Kuleba - Επίσκεψη σε Μνημείο πεσόντων υπερασπιστών Ουκρανίας (uncensored).jpg|thumb|រូបថតនៃទាហានអ៊ុយក្រែនដែលបានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] [[File:Українські захисники розгромили ворожу БТГ на Донеччині за кілька годин 09.jpg|thumb|សាកសពទាហានរុស្ស៊ីនៅក្បែររថពាសដែក​ជាប់ស្លាកសញ្ញា [[Z (និម្មិតសញ្ញាយោធា)|Z]]]] [[File:Російські війська убили дітей в Охтирці.jpg|thumb|ជនរងគ្រោះស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនបន្ទាប់ពីគ្រប់ផ្លោងរុស្ស៊ីចំនួនពីរគ្រាប់បានធ្លាក់ចំអគារសាលាមត្តេយ្យមួយកន្លែងក្នុងក្រុង[[អូសទ្រារីកា]] បង្កឱ្យមនុស្សប្រមាណ ៥០​ នាក់ត្រូវចូលសង្គ្រោះក្នុងមន្ទីរពេទ្យ]] ទាំងប្រភពពីរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែនសុទ្ធតែបានពន្លើសនិងបំប៉ោងចំនួនអ្នកស្លាប់នៃទាហានខាងភាគីសត្រូវគ្នារៀងៗខ្លួនក្នុងគោលបំណងលើកទឹកចិត្តទៅដល់កងកម្លាំងជួរមុខរបស់ពួកគេ។<ref>{{cite web |url=https://theconversation.com/ukraine-war-casualty-counts-from-either-side-can-be-potent-weapons-and-shouldnt-always-be-believed-198894 |title=Ukraine war: casualty counts from either side can be potent weapons and shouldn't always be believed |publisher=The Conversation |date=1 February 2023 |first=Lily |last=Hamourtziadou }}</ref> យោងទៅតាមឯកសារអាមេរិកដែលបែកធ្លាយបានឱ្យដឹងថា "ការរាយការណ៍បន្ទាបចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសនៅក្នុងប្រព័ន្ធ [រុស្ស៊ី] បានបញ្ជាក់អំពី 'ការស្ទាក់ស្ទើរ' របស់អង្គភាពយោធាជួរមុខក្នុងការផ្ដល់ព័ត៌មានអាក្រក់ដល់បញ្ជាការថ្នាក់លើ"។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65260672 |first=Paul |last=Kirby |title=Ukraine war: Pentagon leaks reveal Russian infighting over death toll |work=BBC News |date=13 April 2023 }}</ref> ស្រដៀងគ្នានេះដែរ សារព័ត៌មានក្នុងស្រុករុស្ស៊ីក៏បានឈប់ផ្សព្វផ្សាយរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់របស់ទាហានរុស្ស៊ីផងដែរ។<ref name="fortune">{{Cite magazine |last=Meyer |first=David |date=14 March 2022 |title=Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? |url=https://fortune.com/2022/03/14/ukraine-russia-death-tolls-misinformation-find-your-own/ |magazine=Fortune |access-date=26 August 2025 }} * {{Cite news |last=Roth |first=Andrew |date=22 March 2022 |title=How many Russian soldiers have died in the war in Ukraine? |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/22/how-many-russian-soldiers-died-ukraine-losses |access-date=26 August 2025 }}</ref> រុស្ស៊ីក៏ដូចជាអ៊ុយក្រែនសុទ្ធតែធ្លាប់បានទទួលស្គាល់នូវវិនាសកម្មយោធាដ៏ "ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់" និង "ធ្ងន់ធ្ងរ" នៅឯសមរភូមិជួរមុខ។<ref name="tragedy">{{Cite news |date=8 April 2022 |title=Russia admits 'significant losses of troops' in Ukraine |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/8/we-have-significant-losses-and-its-a-huge-tragedy-kremlin |access-date=26 August 2025 }}</ref><ref name="untilwarends">{{Cite news |date=29 March 2022 |title=Ukraine not to reveal own military death toll until war ends |work=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3443116-ukraine-not-to-reveal-own-military-death-toll-until-war-ends.html}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66581217 |title='Dying by the dozens every day' – Ukraine losses climb |date=29 August 2023 |work=BBC News |access-date=26 August 2025 }}</ref> ជាក់ស្ដែង ចំនួនអ្នកស្លាប់នៅក្នុងសង្គ្រាមទាំងយោធានិងស៊ីវិលគឺមិនអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បានជាក់លាក់ត្រឹមត្រូវមួយរយភាគរយឡើយ។<ref> {{Cite news |last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Witte |first2=Griff |date=26 February 2022 |title=Civilians are dying in Ukraine. But exactly how many remains a mystery. |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-deaths-casualties/ |access-date=26 August 2025 }} * {{Cite news |date=17 March 2022 |title=As Russian Troop Deaths Climb, Morale Becomes an Issue, Officials Say |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/03/16/us/politics/russia-troop-deaths.html |url-status=live |access-date=26 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316225152/https://www.nytimes.com/2022/03/16/us/politics/russia-troop-deaths.html |archive-date=16 March 2022 }}</ref> ទីភ្ញាក់ងារសារព័ត៌មាន ''AFP'' បានរាយការណ៍ថាទាំងខ្លួន និងអ្នកសង្កេតការណ៍ជម្លោះឯករាជ្យផ្សេងឯទៀតគឺមានការលំបាកខ្លាំងណាស់ក្នុងការផ្ទៀងផ្ទាត់ប្រភពអះអាងចំនួនទាហានស្លាប់ពីភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ហើយតែងមានការសង្ស័យអំពីការបំប៉ោងចំនួនទាហានស្លាប់ដោយភាគីទាំងពីរនៅក្នុងប្រភពទាំងនោះ។<ref>{{Cite news |date=13 April 2022 |title=Ukraine conflict death toll: what we know |agency=Agence France-Presse |work=France 24 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220413-ukraine-conflict-death-toll-what-we-know |access-date=26 August 2025 }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ គម្រោងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរុស្ស៊ីឯករាជ្យមួយឈ្មោះ ''iStories'' តាមរយៈប្រភពដ៏ជិតស្និទ្ធនឹងវិមានក្រឹមឡាំង បានរាយការណ៍ថា ទាហានរុស្ស៊ីជាង ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត រងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ ឬបានបាត់ខ្លួន។<ref>{{Cite news |date=12 October 2022 |title=Russia's 'irrecoverable losses' in Ukraine: more than 90,000 troops dead, disabled, or AWOL |work=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/10/12/russia-s-irrecoverable-losses-in-ukraine-more-than-90-000-troops-dead-disabled-or-awol }}</ref> ខណៈពេលដែលករណីស្លាប់ក្នុងសមរភូមិអាចងាយសន្និដ្ឋានបានដោយផ្អែកលើប្រភពមួយចំនួនដូចជា រូបភាពផ្កាយរណបជាដើម តែផ្ទុយមកវិញ ករណីស្លាប់របស់ជនស៊ីវិលគឺពិបាកនឹងវាស់វែងសន្និដ្ឋានណាស់។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអ៊ុយក្រែនបានប្រាប់សារព័ត៌មាន CNN ថា ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនរាប់ម៉ឺននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ហើយលោកសង្ឃឹមថាចំនួនអ្នកស្លាប់ទាំងអស់នោះនឹងមិនកើនលើសពី ១០០,០០០ នាក់ចុះ។<ref>{{Cite news |last1=Regan |first1=Helen |last2=Kottasová |first2=Ivana |last3=Haq |first3=Sana Noor |last4=Khalil |first4=Hafsa |last5=Vogt |first5=Adrienne |last6=Sangal |first6=Aditi |date=16 June 2022 |title=Tens of thousands have been killed since the invasion, says Ukrainian defense minister |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-16-22#h_255010f04309b11df83acfffc6a47042 |access-date=27 August 2025}}</ref> គិតមកត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៤ ជនជាតិអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ២០,០០០ នាក់ត្រូវពិការដៃជើងដោយសារសង្គ្រាម។<ref>{{Cite web |last=Bennetts |first=Marc |date=25 June 2024 |title=Facing annihilation, the Ukrainian towns praying for Western reinforcements |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/facing-annihilation-the-ukrainian-towns-praying-for-western-reinforcements-5xtvpxwtv |access-date=27 August 2025 |website=The Times}}</ref> ក្រោយការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញនៅទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល មន្ត្រីអ៊ុយក្រែនជឿថាមនុស្សយ៉ាងច្រើន ២០,០០០ នាក់អាចត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |last=Yuhas |first=Alan |date=24 August 2022 |title=Thousands of Civilian Deaths and 6.6 Million Refugees: Calculating the Costs of War |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/08/24/world/europe/russia-ukraine-war-toll.html |access-date=27 August 2025 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last=Shandra |first=Alya |date=30 August 2022 |title=87,000 killed civilians documented in occupied Mariupol – volunteer |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/08/30/87000-killed-civilians-documented-in-occupied-mariupol-volunteer/ |access-date=26 August 2025}}</ref> ខណៈគេនៅប្រទះរកឃើញសាកសពមនុស្សជាបន្តបន្ទាប់គិតមកត្រឹមខែកញ្ញា​ ឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |date=4 September 2022 |title=Mariupol: invaders don't bother to clear residential buildings of newly discovered bodies |work=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3564256-mariupol-invaders-dont-bother-to-clear-residential-buildings-of-newly-discovered-bodies.html |access-date=27 August 2025}}</ref> អភិបាលក្រុងមួយនេះបានថ្លែងថា ជនស៊ីវិលជាង ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតកំឡុងពេលរុស្ស៊ីបានឡោមព័ទ្ធវាយម៉ារីអ៊ូប៉ូល ប៉ុន្តែចំនួនជាក់ស្ដែងអាចមានរហូតដល់ទៅជាង ២០,០០០ នាក់ឯណោះ ខណៈកងកម្លាំងរុស្ស៊ីត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានដឹកជញ្ជូននាំយកគ្រឿងបូជាសពចល័តមកជាមួយពួកគេពេលចូលគ្រប់គ្រងម៉ារីអ៊ូប៉ូល។<ref>{{cite news |publisher=PBS |title=Over 10,000 civilians killed in Mariupol siege, mayor says |date=11 April 2022 |url=https://www.pbs.org/newshour/world/over-10000-civilians-killed-in-mariupol-siege-mayor-says |access-date=27 August 2025|first1=Yuras|last1=Karmanau|first2=Adam|last2=Schreck|first3=Cara|last3=Anna}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 February 2023 |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine by the numbers |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/14/world/russia-invasion-of-ukraine-numbers/ |access-date=26 August 2025 |work=The Japan Times }}</ref><ref>{{Cite web |title=At What Cost? The Economic and Human Costs of Russia's Invasion of Ukraine |url=https://www.cdhowe.org/public-policy-research/what-cost-economic-and-human-costs-russias-invasion-ukraine-0 |access-date=27 August 2025 |website=C.D. Howe Institute}}</ref> ការស៊ើបអង្កេតដោយសារព័ត៌មាន ''AP'' ចាប់ពីចុងឆ្នាំ២០២២ បានប៉ាន់ប្រមាណតួលេខជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ថាមានរហូតដល់ ៧៥,០០០ នាក់ ដោយនេះគ្រាន់តែជាតួលេខរាប់ត្រឹមក្នុងតំបន់ទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |title=The Cost of War to Ukraine |url=https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/cost-war-ukraine |access-date=27 August 2025 |website=The Royal United Services Institute for Defence and Security Studies}}</ref><ref>{{Cite news |date=23 December 2022 |title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9 |access-date=27 August 2025 |work=AP News}}</ref> ទីភ្ញាក់ងារសារព័ត៌មាន ''AFP'' វិញបានចេញផ្សាយថា "ចន្លោះគម្លាតដ៏ធំមួយក្នុងការរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងរបួសគឺកើតចេញពីកង្វះខាតព័ត៌មានពីទីកន្លែងដែលស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់ដោយរុស្ស៊ី ដូចជាទីក្រុងកំពង់ផែម៉ារីអ៊ូប៉ូលជាដើម ដែលគេជឿថាជនស៊ីវិលរាប់ម៉ឺននាក់បានស្លាប់នៅទីនោះ"។<ref>{{Cite news |date=6 June 2023 |title=10,368: The incomplete count of Ukraine's civilian dead |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230606-10-368-the-incomplete-count-of-ukraine-s-civilian-dead |access-date=27 August 2025 |publisher=Agence France-Presse republished in France 24}}</ref> [[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]] (OHCHR) បានរាយការណ៍បង្ហាញពីចំនួនទិន្នន័យអ្នកស្លាប់ស៊ីវិលស្រដៀងៗគ្នា ហើយគេជឿថាចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួសពិតប្រាកដក្នុងចំណោមប្រជាជនស៊ីវិលគឺមានចំនួនខ្ពស់ជាងទិន្នន័យដែលគេនិយមប្រើបច្ចុប្បន្ន។<ref name="OHCHR sep">{{Cite web |date=25 September 2023 |title=Ukraine: Ukraine: civilian casualty update 24 September 2023 |url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/09/ukraine-civilian-casualty-update-24-september-2023 |publisher=[[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]]}}</ref> ទាហានរុស្ស៊ីប្រមាណ ១,២០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ ឬរបួសនៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនជារៀងរាល់ថ្ងៃ បើរាប់ចាប់ពីខែឧសភាដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤<ref>{{cite news |title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ១,៥០០ នាក់នៅក្នុងខែវិច្ឆិកានៃឆ្នាំ២០២៤ ដោយបូកសរុបចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួសក្នុងខែវិច្ឆិកានោះគឺមានរហូតដល់ទៅ ៤៥,៦៩០ នាក់។<ref>{{cite news |title=Russia is suffering record casualties as the West steps up support for Ukraine, and it may struggle to replace them |first=Tom |last=Porter |work=Business Insider |date=6 December 2024 |url=https://www.businessinsider.com/russia-will-struggle-to-replace-its-casualties-in-ukraine-isw-2024-12}}</ref> កាសែត ''Newsweek'' បានប៉ាន់ប្រមាណថា ថ្ងៃដែលឆក់យកជីវិតទាហានរុស្ស៊ីច្រើនបំផុតគឺស្ថិតនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៤ នោះឯង ដោយមានទាហានរុស្ស៊ីស្លាប់ចំនួន ១,៩៥០ នាក់ ដែលនេះជាចំនួនលើសពីអត្រាកំណើតបុរសប្រចាំថ្ងៃជាមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីទៅទៀត (១,៨៣៦)។<ref>{{cite news |work=Newsweek |title=Russia's Loss of Men in Ukraine Surpasses Daily Birth Rate |date=12 November 2024 |url=https://www.newsweek.com/russia-casualties-death-rate-birth-rate-ukraine-1984557}}</ref> សារព័ត៌មាន ''Meduza'' ដែលមានមូលដ្ឋាននៅប្រទេស[[ឡេតូនី]]បានប៉ាន់ប្រមាណថា ទាហានរុស្ស៊ីសរុបចំនួន ១៤០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បងជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន បើគិតត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{cite news |work=Meduza |title=120,000 dead and counting A new estimate from Meduza and Mediazona shows the rate of Russian military deaths in Ukraine is only growing |date=5 July 2024 |url=https://meduza.io/en/feature/2024/07/05/a-new-estimate-from-meduza-and-mediazona-shows-the-rate-of-russian-military-deaths-in-ukraine-is-only-growing}}</ref> សង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនដោយរុស្ស៊ីនេះបានក្លាយជាសង្រ្គាមដ៏សាហាវឃោរឃៅបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប បើរាប់ចាប់ពីរយៈពេល ៨០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ<ref>{{cite news |work=The New York Times |title=Enduring Mayhem: Images From Year 3 of the War in Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/europe/images-ukraine-war-third-year.html |date=24 April 2024}}</ref> ដោយវាបានឡើងវ៉ាដាច់[[សង្គ្រាមបូស្នី]]ទៅទៀត។ អត្រាមរណភាពជាមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនកាលពីឆ្នាំ២០២០ គឺ ៨.៧/១០០០ នាក់ ហើយមកដល់ឆ្នាំ២០២៤ វាបានហក់ឡើងដល់ ១៨.៦ ដែលនាំឱ្យអ៊ុយក្រែនជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានអត្រាមរណភាពខ្ពស់បំផុតនៅលើលោក។ ចំពោះរុស្ស៊ី អត្រាមរណភាពបានរំកិលឡើងដល់ចំណាត់ថ្នាក់លេខប្រាំបួន ពោលគឺមាន ១៤/១០០០ នាក់។<ref>{{cite web |title=Annual death rate from all causes, 1980 to 2021 — Ukraine |url=https://ourworldindata.org/grapher/age-standardized-deaths-from-all-causes?tab=chart&country=~UKR |work=Our World in Data |access-date=27 August 2025 }}</ref><ref>{{cite web |title=Country Comparisons — Death rate |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/death-rate/country-comparison/ |work=The World Factbook |archive-url=https://archive.today/20240913084439/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/death-rate/country-comparison/ |access-date=27 August 2025 |archive-date=13 September 2024 |archivedate=7 តុលា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251007081954/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/death-rate/country-comparison/ |url-status=dead }}</ref> {|class="wikitable plainrowheaders" |+ទិន្នន័យចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួសដែលមានប្រភពផ្ទៀងផ្ទាត់ច្បាស់លាស់ |- ! scope="col" | ! scope="col" |ចំនួន ! scope="col" |រយៈពេល ! scope="col" |ប្រភព |- ! scope="row" |'''ប្រជាជនស៊ីវិលនៅអ៊ុយក្រែន''' |'''១៤,១១៦''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង '''៣៦,៤៨១''' នាក់បានទទួលរងរបួស{{refn|group=ស|ជនស៊ីវិលបរទេសយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ១៧៦ មកពី ២៥ ប្រទេសត្រូវបានគេរាយការណ៍បញ្ជាក់ថាស្លាប់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។}} |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៣១​ សីហា ២០២៥ |អង្គការសហប្រជាជាតិ ([[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស|ការិយាល័យសិទ្ធិមនុស្ស]])<ref>{{Cite web |title=Civilian casualties in Ukraine reach three-year high in June, UN human rights monitors say {{!}} UN Human Rights Monitoring Mission in Ukraine |url=https://ukraine.ohchr.org/en/Civilian-casualties-in-Ukraine-reach-three-year-high-in-June-UN-human-rights-monitors-say |access-date=27 August 2025 |website=ukraine.ohchr.org }}</ref> |- !scope="row"|'''ប្រជាជនស៊ីវិលរុស្ស៊ី''' |'''៣៩៤''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (នៅ[[រុស្ស៊ីប៉ែកអឺរ៉ុប|រុស្ស៊ីភាគខាងលិច]]) |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ២៥ ធ្នូ ២០២៤ |[[7x7 (គេហទំព័រ)|7x7]]<ref>{{Cite web |date=1 August 2023 |title=Список жертв войны в российских регионах |url=https://semnasem.org/articles/2023/08/01/spisok-zhertv-vojny-v-rossijskih-regionah|publisher=[[7x7 (គេហទំព័រ)|7x7]]}}</ref> |- !scope="row"|'''កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន''' |'''៧០,៩៣៥''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត,<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Важкі цифри: як сприймати нові дані про військові втрати – DW – 27.02.2024 |url=https://www.dw.com/uk/vazki-cifri-ak-sprijnali-ukrainci-novi-dani-pro-vijskovi-vtrati/a-68381601 |access-date=27 August 2025 |website=dw.com }}</ref><br />'''៦៤,៩៩៥''' នាក់បានបាត់ខ្លួន និង '''៦,០៨៧''' នាក់ត្រួវបានចាប់ខ្លួន |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ២១​ ឧសភា ២០២៥ |UALosses project<ref name="UALosses">{{Cite web |url=https://ualosses.org/en/soldiers/|title=Ukraine's losses in the war |website=UALosses |date=21 May 2025}}</ref> |- ! scope="row" |'''កងកម្លាំងរុស្ស៊ី'''<br />(ដោយមិនរាប់បញ្ចូលកងកម្លាំងដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍) |'''១៤៥,២៥៨''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៧ វិច្ឆិកា ២០២៥ |សារព័ត៌មាន BBC​ ភាសារុស្ស៊ី និង Mediazona<ref name="BBCMediazona">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/c15ldx4v0g8o |title=11 тысяч погибших за время переговоров о мире: что мы знаем о потерях России в Украине к концу августа|date=22 August 2025 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250822083257/https://www.bbc.com/russian/articles/c15ldx4v0g8o |archive-date=22 August 2025 |url-status=live}}<br />{{Cite news |title=Russian casualties in Ukraine. Mediazona count, updated |work=Mediazona |url=https://en.zona.media/article/2022/05/11/casualties_eng |date=1 August 2025 |access-date=27 August 2025}}</ref> |- ! scope="row" |'''កងកម្លាំងរុស្ស៊ី'''<br />(បូករួមទាំងកងកម្លាំងដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍) |'''២១,០០០–២៣,៥០០''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៣០ កញ្ញា ២០២៤ |សារព័ត៌មាន BBC​ ភាសារុស្ស៊ី<ref name="BBCMediazona"/> |} {|class="wikitable plainrowheaders" |+ទិន្នន័យប៉ាន់ស្មានចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួស |- ! scope="col" | ! scope="col" |ចំនួន ! scope="col" |រយៈពេល ! scope="col" |ប្រភព |- ! rowspan="2"| ប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែន |'''១២,០០០''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត (បញ្ជាក់រួច),<br />'''១៦,០០០+''' នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន{{refn|group=ស|ប្រជាជនស៊ីវិលខ្លះត្រូវបានគរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតកំឡុងពេលត្រូវជាប់ឃុំឃាំងនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី<ref>{{Cite web |title=Thousands of Ukrainian civilians lost in hellish archipelago of Russian jails |url=https://news.sky.com/story/thousands-of-ukrainian-civilians-lost-in-hellish-archipelago-of-russian-jails-13368705 |date=16 May 2025 |website=Sky News }}</ref> ក្នុងនោះមានដូចជាអ្នកសារព័ត៌មានអ៊ុយក្រែនម្នាក់គឺ [[វិចតូរីយ៉ា រ៉ូចឆិនណា]]។<ref>{{Cite web |date=24 April 2025 |title=Ukraine brings back body of journalist Viktoriia Roshchyna tortured in Russian captivity, official says |url=https://kyivindependent.com/ukraine-brings-back-body-of-journalist-viktoriia-roshchyna/ |access-date=28 August 2025 |website=The Kyiv Independent }}</ref>}} |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ១៧ មិថុនា ២០២៤<br />២៤ កុម្ភៈ ២០២២ –​ ១៦ ធ្នូ ២០២៤ |អ៊ុយក្រែន<ref>{{Cite news|url=https://www.president.gov.ua/en/news/lishe-vstanovlennya-spravedlivogo-miru-ta-prityagnennya-agre-91613|title=Only the Establishment of a Just Peace and Holding the Aggressor to Account will Stop Russia's War Crimes in Ukraine – a Separate Discussion on the Humanitarian Dimension of the War Was Held at the Peace Summit|date=17 June 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/12/16/7489343/|title=Over 16,000 Ukrainian civilians held captive in Russia – Ukraine's ombudsman|date=16 December 2024}}</ref> |- |'''២,៨៨៣''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត, '''៨,២៦០''' នាក់បានទទួលរងរបួស<br />(ក្នុងតំបន់លូហ្កានស្ក៍ និងដូណេតស្ក៍) |១៧​ កុម្ភៈ ២០២២ – ២២ ធ្នូ ២០២៤ |សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍{{refn|group=ស|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍បានអះអាងថាប្រជាជនស៊ីវិលចំនួន ១,៧៩៩ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត និង ៦,៩០២ នាក់ទៀតបានរងរបួសនៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនចន្លោះពីថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ ដល់ថ្ងៃទី២២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៤<ref> * {{cite web |date=30 December 2022|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី)​ Обзор социально-гуманитарной ситуации, сложившейся на территории Донецкой Народной Республики вследствие военных действий в период с 24 по 30 декабря 2022 г. |publisher=Human rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic |url=https://ombudsman-dnr.ru/obzor-soczialno-gumanitarnoj-situaczii-slozhivshejsya-na-territorii-doneczkoj-narodnoj-respubliki-vsledstvie-voennyh-dejstvij-v-period-s-24-po-30-dekabrya-2022-g/}} * {{cite web |date=9 January 2024|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Обзор социально-гуманитарной ситуации, сложившейся на территории Донецкой Народной Республики вследствие военных действий в период с 25 по 31 декабря 2023 г. |publisher=Human rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic |url=https://ombudsman-dnr.ru/obzor-soczialno-gumanitarnoj-situaczii-slozhivshejsya-na-territorii-doneczkoj-narodnoj-respubliki-vsledstvie-voennyh-dejstvij-v-period-s-25-po-31-dekabrya-2023-g/}} * {{cite web |date=22 December 2024|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Обзор социально-гуманитарной ситуации, сложившейся на территории Донецкой Народной Республики вследствие военных действий в период с 16 по 22 декабря 2024 г. |publisher=Human rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic |url=https://ombudsman-dnr.ru/obzor-soczialno-gumanitarnoj-situaczii-slozhivshejsya-na-territorii-doneczkoj-narodnoj-respubliki-vsledstvie-voennyh-dejstvij-v-period-s-16-po-22-dekabrya-2024-g/}} </ref> ដោយក្នុងនោះមាន ៨ នាក់បានស្លាប់ និង ២៣ នាក់បានរងរបួសនៅចន្លោះថ្ងៃទី១ ខែមករា ដល់ថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២<ref name="ombudsman1">{{Cite web |date=12 February 2022 |title=The overview of the current social and humanitarian situation in the territory of the Donetsk People's Republic as a result of hostilities in the period from 19 and 25 February 2022 |url=https://eng.ombudsman-dnr.ru/the-overview-of-the-current-social-and-humanitarian-situation-in-the-territory-of-the-donetsk-peoples-republic-as-a-result-of-hostilities-in-the-period-from-19-and-25-february-2022/ |access-date=28 August 2025 |website=Human Rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic}}</ref> ដូច្នេះចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួសកំឡុងពេលសង្គ្រាមឈ្លានពានមាន ១,៧៩១ (ស្លាប់) និង ៦,៨៧៩ (របួស)។}} និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍<ref>{{Cite web |date=2 March 2023 |title=3,200 LPR civilians killed as a result of Kiev's aggression since 2014 - ombudsperson |website=lug-info.com |url=https://lug-info.com/en/news/3-200-lpr-civilians-killed-as-a-result-of-kiev-s-aggression-since-2014-ombudsperson |access-date=28 August 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 December 2023 |title=Kiev artillery attacks claim 72 lives in LPR over year, 268 people wounded - ombudsperson |website=lug-info.com |url=https://lug-info.com/en/news/kiev-artillery-attacks-claim-72-lives-in-lpr-over-year-268-people-wounded-ombudsperson}}</ref> |- ! scope="row" |'''ប្រជាជនស៊ីវិលរុស្ស៊ី''' |'''៦២១''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (រាប់ទាំងឧបទ្វីប[[គ្រីមៀ]]), '''៧៨៩''' នាក់បានបាត់ខ្លួន |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ១៩ ឧសភា ២០២៥ |រុស្ស៊ី<ref>{{Cite web |date=19 May 2025 |title=Ukrainian Attacks Have Killed 600 Russian Civilians Since Full-Scale Invasion, Chief Investigator Claims |work=The Moscow Times |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/05/19/ukrainian-attacks-have-killed-600-russian-civilians-since-full-scale-invasion-chief-investigator-claims-a89131}}</ref><ref>{{cite web | author=The Moscow Times | title=Over 350 People Killed and Nearly 800 Still Missing in Kursk Region After Ukrainian Incursion, Prosecutor Says | website=The Moscow Times | date=28 May 2025 | url=https://www.themoscowtimes.com/2025/05/27/over-350-people-killed-and-nearly-800-still-missing-in-kursk-region-after-ukrainian-incursion-prosecutor-says-a89232 | access-date=28 August 2025}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |'''កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន''' | '''៨០,០០០''' នាក់់បានបាត់បង់ជីវិត, '''៤០០,០០០''' នាក់បានរងរបួស |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – មុនកញ្ញា ២០២៤ |ទស្សនាវដ្តី [[ដឹវលស្ទ្រីតជឺរណល|WSJ]] បានដក់ស្រងទិន្នន័យនេះ<br />ចេញពីប្រភពសម្ងាត់មួយរបស់អ៊ុយក្រែន<ref name="WSJ-Casualties" /> |- |'''៦០,០០០–១០០,០០០''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, '''៤០០,០០០''' នាក់បានរងរបួស |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ២៦ វិច្ឆិកា ២០២៤ |ទិន្នន័យប៉ាន់ស្មានដោយ ''[[ដឹអ៊ីកូណូមីស្ត|The Economist]]''<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/11/26/how-many-ukrainian-soldiers-have-died |newspaper=The Economist |date=26 November 2024 |title=How many Ukrainian soldiers have died? |access-date=28 August 2025}}</ref> |- |'''៥០,០០០''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត,<ref>{{cite web |url=https://nv.ua/ukr/ukraine/events/vtrati-ukrajini-u-viyni-proti-rf-zaluzhniy-zayaviv-shcho-vtrati-ukrajinskoji-armiji-ye-kritichnimi-50495727.html |website=[[សំឡេងថ្មីនៃអ៊ុយក្រែន|The New Voice of Ukraine]] |date=6 March 2025 title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Залужний заявив, що втрати України у війні досягли критичної межі, та назвав причини |trans-title= }}</ref> '''៣៨០,០០០''' នាក់បានរងរបួស,<ref>{{Cite news |date=17 February 2025 |title=Over 46,000 Ukrainian soldiers killed since start of Russia's full-scale war, Zelensky says |url=https://kyivindependent.com/over-46-000-ukrainian-soldiers-killed-since-start-of-war-zelensky-says/ |work=The Kyiv Independent |first=Kateryna |last=Hodunova }}</ref><br />'''៥៦,៧០០''' នាក់បានបាត់ខ្លួន,{{refn|group=ស|name=missing|៦៣,០០០ នាក់បានបាត់ខ្លួន បើគិតត្រឹមថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{cite news |date=17 February 2025 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250217-ukraine-war-death-toll-huge-but-not-fully-known |title=Ukraine war death toll: huge but not fully known |work=France 24 }}</ref> ក្នុងចំនួនអ្នកបាត់ខ្លួននោះ គេជឿថាមាន ៩០ ភាគរយត្រូវជាទាហាន,<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2025-02-13/icrc-number-of-missing-people-in-ukraine-and-russia-war-doubled-to-50-000-in-a-year |title=Red Cross Says Missing People in Ukraine and Russia War Doubles to 50,000 Over Past Year |date=13 February 2025 |website=USNEWS }}</ref> ពោលគឺស្មើនឹងចំនួនប្រមាណ ៥៦,៧០០​ នាក់។}}<br />'''៨,០០០''' នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/10/30/world/europe/russia-ukraine-war-torture-abuse.html |work=The New York Times |date=30 October 2024 |title=Ukrainians Tell of Brutal Russian Repression in Occupied Territories }}</ref> |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៦ មីនា ២០២៥<br />២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ១៧ កុម្ភៈ ២០២៥<br />២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៣០ តុលា ២០២៤ |អ៊ុយក្រែន |- ! rowspan="3" scope="row" |'''កងកម្លាំងរុស្ស៊ី''' |'''១,១៤០,០០០''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងរបួស |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៥​ វិច្ឆិកា ២០២៥ |ទិន្នន័យស្មានដោយ[[ក្រសួងការពារជាតិ (សហរាជាណាចក្រ)|ក្រសួងការពារជាតិ]]នៃចក្រភពអង់គ្លេស<ref>{{Cite web |date=3 May 2025 |title=Russian losses near record highs, says UK intelligence |website=RBC-Ukraine |url=https://newsukraine.rbc.ua/news/russian-losses-near-record-highs-says-uk-1746264158.html }}</ref> |- |'''១៩១,០០០–២៦៩,០០០''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៣០ ឧសភា ២០២៥ |សារព័ត៌មាន BBC ភាសារុស្ស៊ី<ref name="BBCMediazona"/> |- |'''១,១៣០,១៨០+''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងរបួស,<br />'''៦០,០០០''' នាក់បានបាត់ខ្លួន |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ១៩​ តុលា ២០២៥<br />២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៤ កុម្ភៈ ២០២៥ |ទិន្នន័យស្មានដោយ[[ក្រសួងការពារជាតិ (អ៊ុយក្រែន)|​ក្រសួងការពារជាតិ]]អ៊ុយក្រែន<ref>{{cite news |date=24 August 2025 |title=War in Ukraine. Total Combat Losses of the Russian Forces for Day 1,278 |url=https://www.pravda.com.ua/eng/ |access-date=28 August 2025 |work=Ukrainska Pravda }}</ref><br/>[[ទីស្នាក់ការសម្របសម្រួលសម្រាប់ការព្យាបាលឈ្លើយសឹក|រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន]]<ref>{{cite news |date=4 February 2025 |title=Ukraine Sees Surge in Inquiries From Russian Families on Missing Soldiers |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/02/04/ukraine-sees-surge-in-inquiries-from-russian-families-on-missing-soldiers-a87855 |work=Moscow Times }}</ref> |- ! scope="row" |'''[[កងទ័ពប្រជាជនកូរ៉េ|កងទ័ពកូរ៉េខាងជើង]]''' |'''៦០០''' នាក់បានស្លាប់, '''៤,១០០''' នាក់បានរងរបួស,<br />'''២''' នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន{{refn|group=ស|name=DPRK|មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ុយក្រែនធ្លាប់បានអះអាងថា ទាហាន[[កូរ៉េខាងជើង]]ចំនួនប្រាំមួយនាក់បានបាត់បង់ជីវិតក្រោយពីត្រូវរងគ្រាប់មីស៊ីលកាលពីដើមខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ ខណៈពេលដែលកំពុងប្រយុទ្ធប្រឆាំងអ៊ុយក្រែន។ [[ក្រសួងការពារជាតិ (កូរ៉េខាងត្បូង)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិកូរ៉េខាងត្បូង]]បាននិយាយអះអាងថារបាយការណ៍របស់អ៊ុយក្រែននោះទំនងជាត្រឹមត្រូវ ពោលគឺពិតជាបានកើតឡើងមែន។<ref>{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/news/n-korean-soldiers-highly-likely-065912286.html|title=N. Korean soldiers 'highly likely' killed in Ukraine: Seoul|access-date=2025-08-31|archivedate=2024-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241010073129/https://www.yahoo.com/news/n-korean-soldiers-highly-likely-065912286.html|url-status=dead}}</ref> ក៏ប៉ុន្តេ ភាគីរុស្ស៊ីវិញបានបដិសេដច្រានចោលនូវរបាយការណ៍នោះ។<ref>{{cite news |date=11 October 2024 |url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/10/11/kremlin-dismisses-reports-north-korean-soldiers-supporting-russia-in-ukraine |title=Kremlin dismisses reports of North Korean soldiers fighting for Russia in Ukraine |work=Euronews }}</ref>}} |១៤ ធ្នូ ២០២៤ – ៣០ មេសា ២០២៥ |ទិន្នន័យស្មានដោយកូរ៉េខាងត្បូង<ref>{{Cite web |url=https://www.euronews.com/2025/04/30/about-600-north-korean-soldiers-killed-in-russias-war-against-ukraine-seoul-says |title=About 600 North Korean soldiers killed in Russia's war against Ukraine, Seoul says |work=Euronews |date=30 April 2025 }}<br />{{Cite news |url=https://apnews.com/article/north-korea-soldiers-capture-ukraine-russia-defect-141433c872649d55358748b179781758 |title=Seoul's spy agency says North Korean soldiers captured in Ukraine haven't shown desire to defect |work=Associated Press |date=13 January 2025 |first=Kim |last=Tong-Hyung }}</ref><ref name="date of first DPRK casualties">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2024/dec/16/first-reported-deaths-of-north-korean-soldiers-fighting-against-ukraine |title=First reported deaths of North Korean soldiers fighting against Ukraine |work=The Guardian |date=16 December 2024 }}<br />{{Cite news |url=https://kyivindependent.com/30-north-korean-troops-killed-wounded-hur-says/ |title=30 North Korean soldiers killed, injured in Kursk Oblast assaults, Ukraine's intelligence claims |work=The Kyiv Independent |date=16 December 2024 }}</ref> |} ==កិច្ចចរចាសន្តិភាព== [[File:CUMBRE POR LA PAZ EN UCRANIA. ZÚRICH-SUIZA, 16 DE JUNIO DE 2024 - 1.jpg|thumb|[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអំពីសន្តិភាពនៅអ៊ុយក្រែនក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤]]]] ការចរចារកសន្តិភាពរវាងរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែនបានផ្ដើមធ្វើឡើងដំបូងៗនៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ, ថ្ងៃទី៣ ខែមីនា និងថ្ងៃទី៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ នៅឯ[[ព្រំដែនបេឡារុស–អ៊ុយក្រែន]]។ កិច្ចចរចាបន្ទាប់បន្សំត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា នៅក្នុងប្រទេសតួកគី ហើយកិច្ចចរចាជុំទីបួននៅថ្ងៃទី១៤ ខែមីនា ដោយកិច្ចចរចាទាំងនេះមិនបានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងអ្វីទេជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |last=Hopkins |first=Valerie |date=28 February 2022 |title=Initial talks between Russia and Ukraine yield no resolution. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/28/world/europe/ukraine-russia-talks-belarus.html |url-status=live |access-date=29 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314231723/https://www.nytimes.com/2022/02/28/world/europe/ukraine-russia-talks-belarus.html |archive-date=14 March 2022 |issn=0362-4331}} * {{Cite news |last1=Reevell |first1=Patrick |last2=Hutchinson |first2=Bill |date=2 March 2022 |title=2nd round of talks between Russia and Ukraine end with no cease-fire |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/International/2nd-round-talks-russia-ukraine-end-cease-fire/story?id=83226054 |url-status=live |access-date=29 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314224621/https://abcnews.go.com/International/2nd-round-talks-russia-ukraine-end-cease-fire/story?id=83226054 |archive-date=14 March 2022}} * {{Cite news |date=7 March 2022 |title=Ukraine and Russia hold third round of talks |publisher=Deutsche Welle |agency=Reuters, Agence France-Presse, Deutsche Presse-Agentur |url=https://www.dw.com/en/ukraine-and-russia-hold-third-round-of-talks/a-61039008 |url-status=live |access-date=15 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314110854/https://www.dw.com/en/ukraine-and-russia-hold-third-round-of-talks/a-61039008 |archive-date=29 August 2025}} * {{Cite news |last=Roshchina |first=Olena |date=28 February 2022 |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Переговори делегацій України та Росії почалися |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/28/7326809/ |url-status=live |access-date=29 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314012254/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/28/7326809/ |archive-date=14 March 2022 |work=Ukrainska Pravda }}</ref> [[File:Annexation of Southern and Eastern Ukraine.svg|thumb|លោកពូទីនចង់បានការទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពរុស្ស៊ីលើ {{legend inline|#ffa181|ទឹកដីដែលបានកាត់}} (ក្នុងរូបភាព) ជាលក្ខខណ្ឌសម្រាប់បើកដំណើរការកិច្ចចរចាសន្តិភាពជាមួយអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |date=5 January 2023 |title=Putin Signals Readiness for Peace Talks if Kyiv Cedes Occupied Regions |work=The Moscow Times |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/01/05/putin-signals-readiness-for-peace-talks-if-kyiv-cedes-occupied-regions-a79877}}</ref>]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសពីលក្ខខណ្ឌសន្តិភាពរបស់ខ្លួនដោយក្នុងនោះ អ៊ុយក្រែនបានទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីដកកងទ័ពទាំងប៉ុន្មានចេញពីទឹកដីរបស់ខ្លួន ដោះលែងអ្នកទោសអ៊ុយក្រែនទាំងអស់ដែលរុស្ស៊ីបានចាប់ទៅមិនថាជាទាហាន ឬជនស៊ីវិល ចាប់ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីទៅកាត់ទោសពីបទ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាម]] ហើយអ៊ុយក្រែនត្រូវទទួលបានការធានាសន្តិសុខដើម្បីការពារកុំឱ្យកើតមានអរិភាពនៅពេលអនាគតតទៅទៀត។ ចំពោះលក្ខខណ្ខរបស់រុស្ស៊ីវិញរួមមាន អ៊ុយក្រែនត្រូវតែកាត់ទឹកដីដែលរុស្ស៊ីកំពុងកាន់កាប់ទាំងអស់មកឱ្យខ្លួន បូករួមទាំងទឹកដីដែលរុស្ស៊ីទាមទារប៉ុន្មានទៀត (ថ្វីបើមិនស្ថិតក្រោមរុស្ស៊ីក្ដី) អ៊ុយក្រែនត្រូវឈប់ចង់ចុះចូលជាមួយអង្គការណាតូ ហើយទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែដកចេញវិញឱ្យអស់។<ref name="Putin terms">{{cite news |first=Henri |last=Astier|title=Putin lays out his terms for ceasefire in Ukraine |url=https://www.bbc.com/news/articles/c033eyyr20do |access-date=29 August 2025 |work=BBC News |date=14 June 2024}}<br />{{cite news |title=Vladimir Putin issues fresh demands to Ukraine to end war |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/14/vladimir-putin-issues-fresh-demands-to-ukraine-to-end-war |access-date=29 August 2025 |work=The Guardian |date=14 June 2024}}<br />{{cite news |title=Putin states Ukrainian Armed Forces must withdraw from 4 Ukrainian oblasts to begin peace talks |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/06/14/7460781/ |access-date=29 August 2025 |work=Ukrainska Pravda |date=14 June 2024}}</ref> បន្ទាប់ពីលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកជាថ្មីម្ដងទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ របត់គោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិកក៏បានផ្លាស់ប្ដូរភ្លាមៗ។ រដ្ឋបាលត្រាំបានចាប់ផ្តើមបើកផ្លូវចរចាជាមួយរុស្ស៊ី និងចរចាជាមួយអ៊ុយក្រែនដោយដាច់ដោយឡែក។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៥ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ហាញពីគោលជំហរគាំទ្ររុស្ស៊ីនៅក្នុងសេចក្ដីសម្រេចអង្គការសហប្រជាជាតិចំនួនពីរលើក ដោយដំបូងឡើយអាមេរិកបានជំទាស់នឹងសេចក្តីសម្រេចដែលព្រាងដោយអឺរ៉ុបជុំវិញការថ្កោលទោសសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ី និងគាំទ្របូរណភាពទឹកដីអ៊ុយក្រែន ហើយលើកទីពីរ អាមេរិកបានធ្វើសេចក្តីព្រាង និងបោះឆ្នោតលើសេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិដែលអំពាវនាវឱ្យបញ្ចប់ជម្លោះរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន ប៉ុន្តែនៅក្នុងខ្លឹមសារសេចក្ដីសម្រេចនោះ អាមេរិកមិនបានពោលពាក្យរិះគន់រុស្ស៊ីសម្បីតែមួយឃ្លា។<ref name="u697">{{cite web | last=Landale | first=James | title=US sides with Russia in UN resolutions on invasion of Ukraine | website=BBC Home | date=25 February 2025 | url=https://www.bbc.com/news/articles/c7435pnle0go | access-date=29 August 2025}}</ref> ==ប្រតិកម្មអន្តរជាតិ== {{Main|ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} {{see also|បាតុកម្មប្រឆាំងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} [[File:United Nations General Assembly resolution ES-11 L.1 vote.svg|thumb|ការបោះឆ្នោតនៃ[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ ES-១១/១|សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាត អសប លេខ ES-១១/១]] នៅថ្ងៃទី២​ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ ជុំវិញការថ្កោលទោសលើសកម្មភាពឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងទាមទារឱ្យមានការដកទ័ពរុស្ស៊ីទាំងស្រុង<br />{{legend|#74C365|រដ្ឋយល់ស្រប}}{{legend|#ab4e52|រដ្ឋប្រឆាំង}}{{legend|#FADA5E|រដ្ឋអនុប្បវាទ}}{{legend|#89CFF0|រដ្ឋអវត្តមាន}}{{legend|#C0C0C0|មិនជាសមាជិក}}]] ការឈ្លានពានដោយរុស្ស៊ីទៅលើប្រទេសអ៊ុយក្រែនបានទទួលរងនូវការថ្កោលទោសជាអន្តរជាតិយ៉ាងទូលំទូលាយពីសំណាក់រដ្ឋាភិបាលនៃបណ្ដាប្រទេសនានានៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនផងដែរ។<ref>{{Cite web |last=Bellinger |first=John B. III |date=28 February 2022 |title=How Russia's Invasion of Ukraine Violates International Law |url=https://www.cfr.org/article/how-russias-invasion-ukraine-violates-international-law |access-date=29 August 2025 |website=Council on Foreign Relations}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ និងថ្ងៃទី២៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៣ [[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិក]]ចំនួន ១៤១ នៃ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានរួមគ្នាបោះឆ្នោតគាំទ្រសេចក្តីសម្រេចមួយដែលទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីដកកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនទាំងប៉ុន្មានចេញពីទឹកដីអ៊ុយក្រែនជាបន្ទាន់។ ប្រទេសសរុបចំនួនប្រាំពីរដោយរួមមានទាំងរុស្ស៊ីផងដែរបានបោះឆ្នោតប្រឆាំងនឹងវិធានការមួយនេះ។<ref>{{Cite news |date=23 February 2023 |title=Ukraine war: UN condemns Russian invasion ahead of anniversary |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64748349 |access-date=29 August 2025 |publisher=BBC News}}</ref> សម្រាប់ប្រតិកម្មផ្នែកនយោបាយចំពោះសកម្មភាពឈ្លានពាននេះវិញរួមមាន ការដាក់បន្ថែមនូវទណ្ឌកម្មថ្មីៗលើរុស្ស៊ី ដែលជាហេតុបង្កផលប៉ះពាល់ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដល់សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី និងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកជារួម។<ref name="Sanctions slams Russian economy">{{Cite news |last1=Chernova |first1=Anna |last2=Cotovio |first2=Vasco |last3=Thompson |first3=Mark |date=28 February 2022 |title=Sanctions slams Russian economy |url=https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228085645/https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html |archive-date=28 February 2022 |access-date=29 August 2025 |publisher=CNN}}</ref> គិតមកត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ សហភាពអឺរ៉ុបបានអនុម័តនូវកញ្ចប់ទណ្ឌកម្មចំនួន ១៨ ប្រឆាំងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ី និងបេឡារុស ដែលក្នុងនោះមានអង្គភាពស្ថាប័នផ្សេងៗ និងក៏ដូចជាបុគ្គលមានឥទ្ធិពលអំណាចផងដែរ ដែលបូកសរុបចូលគ្នាមានចំនួនប្រមាណជាង ២,៥០០ អង្គភាព។<ref name=EU18sanctions>{{cite web |author=<!-- សូមបំពេញឈ្មោះអ្នកនិពន្ធបើអាច --> |date= 18 July 2025|title= Russia's war of aggression against Ukraine: EU adopts 18th package of economic and individual measures|url= https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/18/russia-s-war-of-aggression-against-ukraine-eu-adopts-18th-package-of-economic-and-individual-measures/|publisher= Council of the EU|access-date=29 August 2025}}</ref> ទណ្ឌកម្មពីបស្ចិមលោកបានបង្ខំឱ្យរុស្ស៊ីប្ដូរទិសដៅនៃការនាំចេញប្រេងរបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសដែលគ្មានទណ្ឌកម្មមកលើខ្លួនដូចជាប្រទេសឥណ្ឌាជាដើម និងមកផ្ដោតលើពាណិជ្ជកម្ម[[ឧស្ម័នធម្មជាតិរាវ]]វិញ (ដែលស្ថិតនៅក្រៅកម្មវត្ថុទណ្ឌកម្មរបស់សហភាពអឺរ៉ុប) និងផ្លាស់ប្តូរការនាំចេញធ្យូងថ្មពីទ្វីបអឺរ៉ុបទៅទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{Cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Loginova |first2=Julia |date=1 August 2023 |title=The Russian coal industry in an uncertain world: Finally pivoting to Asia? |journal=Energy Research & Social Science |volume=102 |article-number=103150 |bibcode=2023ERSS..10203150O |doi=10.1016/j.erss.2023.103150 |doi-access=free}}</ref> ម្យ៉ាងទៀត ប្រទេសនៅអឺរ៉ុបជាច្រើនបានសម្រេចកាត់ផ្ដាច់នូវរាល់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការនុយក្លេអ៊ែរជាមួយរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite journal |last1=Szulecki |first1=Kacper |last2=Overland |first2=Indra |date=April 2023 |title=Russian nuclear energy diplomacy and its implications for energy security in the context of the war in Ukraine |journal=Nature Energy |volume=8 |issue=4 |pages=413–421 |bibcode=2023NatEn...8..413S |doi=10.1038/s41560-023-01228-5 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/3106595}}</ref> រដ្ឋអធិបតេយ្យជាង ៧០ រដ្ឋនៅលើពិភពលោក និងរួមទាំងសហភាពអឺរ៉ុបផងបានបញ្ជូននូវជំនួយមនុស្សធម៌ដល់ប្រទេសអ៊ុយក្រែន ខណៈបណ្ដាប្រទេសជិត ៥០ ប្រទេសបូករួមទាំងសហភាពអឺរ៉ុបដូចគ្នាបានផ្តល់ជំនួយផ្នែកយោធាគាំទ្រអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite web |date=15 June 2023 |title=Ukraine war aid: Austin asks U.S. allies to 'dig deep' |url=https://www.reuters.com/world/europe/us-defence-boss-austin-urges-allies-dig-deep-with-arms-ukraine-2023-06-15/ |website=Reuters}}</ref> ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបមកលើរុស្ស៊ីមានដូចជា ការហាមប្រាមចរាចរណ៍យន្តហោះរុស្ស៊ីលើដែនអាកាសសហភាពអឺរ៉ុប<ref>{{Cite web |title=EU adopts new set of measures to respond to Russia's military aggression against Ukraine |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/02/28/eu-adopts-new-set-of-measures-to-respond-to-russia-s-military-aggression-against-ukraine/ |publisher=Europa (web portal)}}</ref> ការផ្ដាច់ធនាគាររុស្ស៊ីមួយចំនួនចេញពីប្រព័ន្ធទូទាត់អន្តរជាតិស្វីហ្ត (SWIFT) និងការបិទប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋមួយចំនួនរបស់រុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web |title=EU imposes sanctions on state-owned outlets RT/Russia Today and Sputnik's broadcasting in the EU |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/03/02/eu-imposes-sanctions-on-state-owned-outlets-rt-russia-today-and-sputnik-s-broadcasting-in-the-eu/ |publisher=Europa (web portal) |access-date=2025-08-31 |archivedate=2022-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322231146/https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/03/02/eu-imposes-sanctions-on-state-owned-outlets-rt-russia-today-and-sputnik-s-broadcasting-in-the-eu/ |url-status=dead }}</ref> ប្រទេសមួយចំនួន ពិសេសបណ្ដាប្រទេស[[លោកខាងត្បូង]] បានសម្ដែងនូវបសាទចិត្តជាសាធារណៈ រីឯខ្លះវិញបានសម្ដែងការគាំទ្រពេញទំហឹងតែម្តងចំពោះសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ី ដោយមកពីពួកគេលែងមានទំនុកចិត្តជឿជាក់លើគោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិក។<ref name="nyt-eligon">{{Cite news |last=Eligon |first=John |date=17 March 2022 |title=In Some Parts of the World, the War in Ukraine Seems Justified |url=https://www.nytimes.com/2022/03/17/world/war-russia-china-putin-support.html |access-date=29 August 2025 |work=The New York Times}} * {{Cite news |last1=Holder |first1=Josh |last2=Leatherby |first2=Lauren |last3=Troianovski |first3=Anton |last4=Cai |first4=Weiyi |date=23 February 2023 |title=The West Tried to Isolate Russia. It Didn't Work. |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/02/23/world/russia-ukraine-geopolitics.html |access-date=29 August 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ​បាតុកម្មតវ៉ាផ្សេងៗទាក់ទិននឹងសង្គ្រាមឈ្លានពាននេះបានផ្ទុះឡើងនៅជុំវិញពិភពលោក ដោយរួមទាំងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី និងផ្នែកខ្លះនៃទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ីផងដែរ។<ref>{{Cite news |last=Tambur |first=Silver |date=26 February 2022 |title=Pictures: 30,000 people protest in Tallinn against the Russian invasion of Ukraine |url=https://estonianworld.com/pictures/pictures-30000-people-protest-in-tallinn-against-the-russian-invasion-of-ukraine/ |publisher=Estonian world}}</ref> ការអំពាវនាវធ្វើពហិការផលិតផលទំនិញរបស់រុស្ស៊ីបានរីករាលដាលនៅលើវេទិកាប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គម<ref>{{Cite news |last=Brooks |first=Hannah |date=2 May 2022 |title=Putin invaded Ukraine. But Russian immigrants are paying the price |url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/putin-ukraine-russia-war-russian-immigrants-paying-price-rcna26971 |publisher=NBC News}}</ref> ខណៈពេលដែលក្រុម ''hacker'' បានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើគេហទំព័ររុស្ស៊ី ពិសេសគឺគេហទំព័ររបស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីផ្ទាល់។<ref>{{Cite news |last=Srivastava |first=Mehul |date=6 May 2022 |title=Russia pummelled by pro-Ukrainian hackers following invasion |url=https://www.ft.com/content/3391bf8c-e431-415c-b7c5-9eeee08b3374 |work=Financial Times}}</ref> [[មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងរុស្ស៊ី|មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងជាតិសាសន៍រុស្ស៊ី]] បានរុលឡើងក្រោយការឈ្លានពាន ដែលថែមទាំងប៉ះពាល់ដល់ជនជាតិរុស្ស៊ីរស់នៅក្រៅប្រទេសគេទៀតផង។<ref>{{Cite news |last=Beardsworth |first=James |date=4 March 2022 |title=Russians Abroad: Blamed for a Regime They Sought to Escape |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/04/russians-abroad-blamed-for-a-regime-they-sought-to-escape-a76762 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306231213/https://www.themoscowtimes.com/2022/03/04/russians-abroad-blamed-for-a-regime-they-sought-to-escape-a76762 |archive-date=6 March 2022 |work=The Moscow Times}} * {{Cite news |last=Brooks |first=Hannah |date=3 May 2022 |title=Putin invaded Ukraine. But Russian immigrants are paying the price. |url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/putin-ukraine-russia-war-russian-immigrants-paying-price-rcna26971 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607005052/https://www.nbcnews.com/think/opinion/putin-ukraine-russia-war-russian-immigrants-paying-price-rcna26971 |archive-date=7 June 2022 |publisher=NBC News}}</ref> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោកពូទីនបានប្រកាសការអនុវត្តការផ្តន្ទាទោសដាក់ពន្ធនាគាររហូតដល់ទៅ ១៥ ឆ្នាំសម្រាប់ជនណាដែលផ្សព្វផ្សាយ "ព័ត៌មានក្លែងក្លាយ" អំពីប្រតិបត្តិការយោធារុស្ស៊ីនៅប្រទេសអ៊ុយក្រែន<ref>{{cite news |date=11 March 2022 |title=Even Russia's Kremlin-backed media is going off message and beginning to question Putin's war on Ukraine |url=https://fortune.com/2022/03/11/russia-kremlin-backed-media-off-message-question-putin-war-ukraine-invasion/ |work=Fortune}}</ref> ក្នុងគោលបំណងលុបបំបាត់មតិរិះគន់ណាមួយទាក់ទងនឹងសង្គ្រាម។<ref>{{cite news |last1=Weir |first1=Fred |date=5 December 2022 |title=In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison |work=Christian Science Monitor}}</ref> អន្តរសភា ក៏ដូចជាសភាជាតិនៃបណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចប្រកាសរុស្ស៊ីជា[[រដ្ឋឧបត្ថម្ភភេរវកម្ម]]។<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-lawmakers-declare-russia-state-sponsor-terrorism-2022-11-23/ |title=European Parliament declares Russia a state sponsor of terrorism |website=Reuters |date=23 November 2022 |access-date=29 August 2025 |archive-date=23 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123121114/https://www.reuters.com/world/europe/european-lawmakers-declare-russia-state-sponsor-terrorism-2022-11-23/ |url-status=live}}</ref> គិតមកត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសចំនួនបីគឺ [[លីទុយអានី]] [[ឡេតូនី]] និង[[អេស្តូនី]] បានប្រកាសរុស្ស៊ីជា[[ភេរវកម្មរដ្ឋ|រដ្ឋភេរវករ]]។<ref name="Fiedler 2022">{{cite news |last=Fiedler |first=Tristan |date=18 October 2022 |title=Estonian parliament declares Russia a terrorist state |url=https://www.politico.eu/article/as-the-third-country-to-estonia-declares-russia-a-terrorist-state/ |access-date=29 August 2025 |work=Politico}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេស[[អ៊ីស្លង់]]បានក្លាយជាប្រទេសអឺរ៉ុបដំបូងគេបង្អស់ដែលបានបិទស្ថានទូតរបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយសារតែសង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន។<ref name="Nova 2023 y784">{{cite web |date=1 August 2023 |title=Iceland is the first European country to close its embassy in Moscow |url=https://www.agenzianova.com/en/news/iceland-is-the-first-european-country-to-close-its-embassy-in-moscow/ |access-date=29 August 2025 |website=Agenzia Nova}}</ref> ការឈ្លានពាននេះផងដែរបានជំរុញឱ្យប្រទេសអ៊ុយក្រែន<ref>{{Cite news |last1=Harding |first1=Luke |last2=Koshiw |first2=Isobel |date=30 September 2022 |title=Ukraine applies for Nato membership after Russia annexes territory |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/30/ukraine-applies-for-nato-membership-after-russia-annexes-territory |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001025243/https://www.theguardian.com/world/2022/sep/30/ukraine-applies-for-nato-membership-after-russia-annexes-territory |archive-date=1 October 2022 |work=The Guardian}}</ref> [[ហ្វាំងឡង់]] និង[[ស៊ុយអែត]]ដាក់ពាក្យសុំធ្វើជារដ្ឋសមាជិកណាតូជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite news |last1=Emmott |first1=Robin |last2=Straus |first2=Marine |date=18 May 2022 |title=Finland, Sweden apply to join NATO amid Turkish objections |url=https://www.reuters.com/world/europe/finland-sweden-submit-application-join-nato-2022-05-18/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518070947/https://www.reuters.com/world/europe/finland-sweden-submit-application-join-nato-2022-05-18/ |archive-date=18 May 2022 |work=Reuters​ }}</ref> ប្រទេសហ្វាំងឡង់បានក្លាយជាសមាជិកណាតូនៅថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៣<ref>{{Cite news |first1=Paul |last1=Kirby|first2=Jonathan |last2=Beale|date=4 April 2023 |title=Nato's border with Russia doubles as Finland joins |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-65173043 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405214936/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-65173043 |archive-date=5 April 2023 |agency=BBC News}}</ref> ខណៈប្រទេសស៊ុយអែតបានចូលនៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite news |last=Erlanger |first=Steven |date=7 March 2024 |title=Sweden Officially Enters NATO Alliance, a Strategic Blow to Moscow |url=https://www.nytimes.com/2024/03/07/world/europe/sweden-nato-neutrality.html |access-date=29 August 2025 |work=The New York Times}}</ref> ==មើលផងដែរ== * [[បញ្ជីរាយសង្គ្រាមឈ្លានពាននៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១]] * [[ប្រជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុប]] * [[ការបោះឆ្នោតនៅរុស្ស៊ី]] * [[ការបោះឆ្នោតនៅអ៊ុយក្រែន]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅក្នុងទឹកដីអតីតសហភាពសូវៀត]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅអឺរ៉ុប]] * [[បញ្ជីរាយសង្គ្រាមអន្តររដ្ឋចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះប្រដាប់អាវុធដែលកំពុងកើតឡើង]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែន]] ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេសន៍== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' * {{Cite book |last=D'Anieri |first=Paul |author-link=Paul D'Anieri |date=23 March 2023 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |url=https://books.google.com/books?id=ASysEAAAQBAJ |edition=2nd |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-31550-0 |oclc=1350843759}} ** {{Cite book |last=D'Anieri |first=Paul |date=31 October 2019 |url=https://books.google.com/books?id=Gs6vDwAAQBAJ&pg=PP1 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |edition=1st |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48609-5 |via=[[សៀវភៅហ្គូហ្គល|Google Books]] |ref=none}} * {{Cite book |last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |isbn=978-1-80526-003-5}} * {{cite book |last=Wallensteen |first=Peter |author-link=Peter Wallensteen |year=2023 |title=Understanding Conflict Resolution |publisher=SAGE |oclc=1370602224 |location=Los Angeles |isbn=9781529613209}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|auto=yes|d=Q110999040|m=yes}} * [https://unric.org/en/the-un-and-the-war-in-ukraine-key-information/ អង្គការសហប្រជាជាតិ និងសង្គ្រាមនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯគេហទំព័រ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] * [https://www.consilium.europa.eu/en/documents-publications/library/library-blog/posts/think-tank-reports-on-the-invasion-of-ukraine/ របាយការណ៍គរុសុភាចំពោះការឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[ក្រុមប្រឹក្សាសហភាពអឺរ៉ុប]] * [https://news.google.com/topics/CAAqLAgKIiZDQkFTRmdvTkwyY3ZNVEZ5Y0dSaWNXcDZjeElGWlc0dFIwSW9BQVAB ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[ព័ត៌មានហ្គូហ្គល]] * [https://www.understandingwar.org/backgrounder/ukraine-conflict-updates បច្ចុប្បន្នភាពនៃជម្លោះអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម]] * [https://storymaps.arcgis.com/stories/36a7f6a6f5a9448496de641cf64bd375 ផែនទីលម្អិត៖ ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម]] * [https://storymaps.arcgis.com/stories/733fe90805894bfc8562d90b106aa895 ផែនទីតាមរយៈកាល៖ សង្គ្រាមរុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម]] *{{cite web|url=https://www.csis.org/analysis/russias-battlefield-woes-ukraine|title=Russia's Battlefield Woes in Ukraine|first1=Seth |last1=G. Jones|first2=Riley|last2=McCabe|publisher=CSIS|date=3 June 2025|accessdate=18 June 2025}} '''''ជាខេមរភាសា''''' * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%BB%E1%9E%99%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%82%E1%9E%93/ អានពីព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗទាក់ទិននឹងសង្គ្រាមអ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[វិទ្យុាបារាំងអន្តរជាតិ|RFI]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការលុកលុយរបស់រុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងណាតូ–រុស្ស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធារុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងណាតូ–អ៊ុយក្រែន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] gaibl3impc8a7ul31gxy93neeuxpcj1 0 50545 342927 327666 2026-11-12T07:38:33Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342927 wikitext text/x-wiki {{Cleanup-rewrite}} '''ប្រាសាទ​ខ្មែរ''' ជា ​កន្លែង​គោរព​បូជា ​ក្នុង [[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍]] ដែល​កសាង​ឡើង​ដោយ [[អាណាចក្រខ្មែរ|​អាណាចក្រ​ខ្មែរ]] តាំង​ពី​សតវត្ស​ទី​១២ ក្នុង​រជ្ជកាល [[ជ័យវរ្ម័នទី២|​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី​២]] មក​ម្ល៉េះ ដែល​គេ​រក​ឃើញ​ភាគ​ច្រើន​នៅ​ក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] និង​នៅ​តំបន់ [[อีสานใต้|​ឥសាន​ខាង​ត្បូង]] ​នៃ​ប្រទេស​ថៃ ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​សាងសង់​ដែរ។ សម្ភារៈ៖ ឥដ្ឋ [[ថ្មភក់]] និង [[ថ្មបាយក្រៀម]] ដែលមាន សិល្បៈខ្មែរ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == តាម​ភស្ដុតាង​បុរាណ​វិទ្យា គេ​ដឹង​ថា ខ្មែរ​ចាប់​ផ្ដើម​បង្កើត​នគរ ឬ​រដ្ឋ តាំងពីសតវត្សរ៍ទី១នៃគ.ស វាបានអភិវឌ្ឍចេញពីទីក្រុងកំពង់ផែដែលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយ [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] ហើយបានអភិវឌ្ឍក្រោមមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអរិយធម៌ឥណ្ឌា ហៅថា [[ហ៊្វូណន|អាណាចក្រហ្វូណន។]] តំបន់របស់វាគ្របដណ្តប់លើអាង [[ទន្លេមេគង្គ]] (ភាគខាងត្បូង [[វៀតណាម]] ) និងទន្លេមេគង្គភាគខាងត្បូង ( [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ) ទៅផ្នែកខ្លះនៃភូមិភាគឦសាននៃ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ជាមួយនឹងទីក្រុងអូរកែវ។ (ភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសវៀតណាម) គឺជាទីក្រុងកំពង់ផែសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម។ ហើយ​មាន​រាជធានី​មួយ​មួយឈ្មោះឈ្មោះថាវ្យាធបុរៈ​។ នគរហ្វូណនមានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយបរទេសទាំងឥណ្ឌា និង [[ចិន]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុទាក់ទងនឹងនគរនេះនៅតែមិនច្បាស់លាស់ និងមិនអាចសន្និដ្ឋានបាន។ គេគ្រាន់តែដឹងថា ស្តេចចុងក្រោយគឺ រុទ្រវរ្ម័ន ហើយថា ទ្រង់មានជំនឿជាចម្បងលើសាសនាព្រាហ្មណ៍ ដែលបាននាំមកពីប្រទេសឥណ្ឌា។ សតវត្សទី៦ [[ចេនឡា|នគរចេនឡា]] ដែលដើមឡើយជារដ្ឋនៃអាណាចក្រហ្វូណន តំបន់របស់វាលាតសន្ធឹងពីទីក្រុង [[ចំប៉ាសាក់ (ក្រុង)|ចំប៉ាសាក់]] - ភ្នំវត្តភូ បច្ចុប្បន្នភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសឡាវ និងភាគខាងជើងនៃប្រទេសកម្ពុជា។ រាជធានី​នៃ​នគរ​ចេនឡា​គឺ​ជា​ទីក្រុង​នៃ​«​ស្រេស្រេស្ឋបុរៈ»​។ ព្រះបាទភវវរ្ម័ន ស្តេច​ចេនឡា​ទី​មួយ​បាន​ដណ្តើម​យក​ក្រក្រុងវ្យាធបុរៈ​ពី​រជ្ជទាយាទ។ ក្រោយមក ប្អូនប្រុសរបស់ព្រះបាទភវវរ្ម័នគឺ ព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័នទី១ បង្ក្រាបហ្វូណន ធ្វើ​ឱ្យ​អាណាចក្រ​ចេនឡា​ពង្រីក​ទឹកដី​ឱ្យ​កាន់តែ​ទូលំទូលាយ​ជាង​មុន ។ [[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២]] បានលើកទ័ពមកប្រកាសឯករាជ្យពីនគរជ្វា ហើយក៏បានបង្រួបបង្រួមនគរ បង្កើតសាមគ្គីភាពដើម្បីអាណាចក្រខ្មែរថ្មី។ ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី​២​បាន​បង្នបង្កើតរាជធានីនៅ​តំបតំបន់ខាងជើងបឹងទន្លេសាប។ ព្រះ​មហាក្សត្រ​ទ្រង់​បាន​ពង្រីក​ព្រះរាជ​អំណាច​របស់​ទ្រង់​ដល់​ជ្រលង​ទន្លេ​ក្នុង​ភូមិភាគ​អាគ្នេយ៍​នៃ​ប្រទេស​ថៃ។ == ប្រភេទប្រាសាទខ្មែរ == ប្រាសាទបុរាណខ្មែរ ចែកចេញជាបីប្រភេទដូចជា<ref>សៀវភៅ សំណួរអរិយធម៌ខ្មែរ ទំព័រទី១២៥។</ref>៖ * ប្រាសាទដែលមានប្រាង្គតែមួយ ហើយសង់ដាច់តែឯង។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រាសាទប្រាសាទភ្នំបាយ៉ង ប្រាសាទថ្មដុះ។ល។ * ប្រាសាទដែលមានប្រាង្គច្រើននៅលើខឿនតែមួយជាន់។ ឧទាហរណ៍៖ប្រាសាទព្រះគោ ប្រាសាទលលៃ។ល។ * ប្រាសាទដែលសង់លើដីរាបគ្មានខឿន ហើយសង់ផ្ទាល់និងដីរាបស្មើ។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រាសាទព្រះខាន់ ប្រាសាទតាព្រហ្មតាកែវ។ល។ * ប្រាសាទភ្នំជាប្រាសាទសង់ខ្ពស់ដូចភ្នំមានទំហំធំ មានខឿនច្រើនជាន់ ប្រាសាទភ្នំចែកចេញជា២គឺ ប្រាសាទភ្នំដែលសង់លើភ្នំធម្មជាតិ។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រាសាទភ្នំបាខែង ប្រាសាទភ្នំជីសូរ្យ ប្រាសាទព្រះវិហារ ។ល។ ប្រាសាទភ្នំដែលសង់នៅលើដី។ ឧទាហរណ៍ ប្រាសាទអង្គរវត្ត ប្រាសាទបាយ័ន ប្រាសាទបាពួន ប្រាសាទធំ។ល។ គេសាងសង់ប្រាសាទភ្នំ ដើម្បីតំណាងភ្នំ ព្រោះមានទស្សនៈឥណ្ឌា គេនិយមគោរពភ្នំសុមេរុ ដែលជាទីឋាននៃអាទិទេព។ ការសាងសងប្រាសាទតាមបែបពុទ្ធសាសនា គេច្រើននិយមសង់លើដីរាបស្មើតាមបែបវត្តអារាមពុំមានជាន់ថ្នាក់ខ្ពស់ៗដូចជា ប្រាសាទបែបព្រាហ្មណ៍និយមទេ។ សំណង់ប្រាសាទប្រភេទនេះ បញ្ជាក់ឱ្យយើងដឹងថា ព្រះពុទ្ធជាមនុស្សនៅលើលោកនេះរស់នៅជាមួយមនុស្សគ្រប់គ្នាគឺមិនស្ថិតនៅលើមេឃឆ្ងាយដាច់ពីមនុស្សដូចជាអាទិទេពនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ឡើយ<ref>សៀវភៅ សិក្សាសង្គម របស់ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា ឆ្នាំ២០១៧ ទំព័រ២៣៣។</ref>។ == សាសនាទេវរាជ និងសំណង់ប្រាសាទ == ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ បានបង្កើតសាសនាទេវរាជ។ ពោល​គឺ​ការ​លើក​ស្តេច​ឡើង​ឋានៈ​ជា​ទេវរាជ ឬ [[เทวาราชา|​ទេវរាជ ជា]]ស្តេច​ដ៏​ខ្ពង់ខ្ពស់​។ វា​បាន​ចាក់​គ្រឹះ​ប្រព័ន្ធ​ទេវរាជ​សម្រាប់​នគរ​ផ្សេង​ទៀត​ដើម្បី​ធ្វើ​ជា​គំរូ។ រួម​ទាំង​សៀម​ដែល​បាន​យក​ប្រព័ន្ធ​នេះ​ផង​ដែរ។ ប្រព័ន្ធទេវរាជនេះបានរួមចំណែកដល់តួនាទីរបស់ព្រាហ្មណ៍នៅក្នុងរាជវាំង ហើយ​ធ្វើ​ពិធី​ឡើង​សោយរាជ្យ​ថ្វាយ​ព្រះមហាក្សត្រ។ ពី​ហេតុផល​ពីរ​យ៉ាង​ចុង​ក្រោយ​នេះ វា​ជា​ទម្លាប់​ដែល​ស្តេច​ខ្មែរ​គ្រប់​រូប​ត្រូវ​សាងសង់​ប្រាសាទ​យ៉ាង​ហោច​ណាស់​ពីរ រចនាបថ​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ពី​ទីតាំង​សាសនា​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា។ អ្វី​ដែល​ហៅ​ថា ស្រីខរជា​កន្លែង​សាសនា​នៃ​សិល្បៈ​ឥណ្ឌា​នៅ​ភាគ​ខាង​ជើង ហើយហើយវិមាន ជា​កន្លែង​សាសនា​របស់​ឥណ្ឌា​ខាង​ត្បូង។ ដោយកត្តាទាំងអស់នេះហើយ ទើបធ្វើឲ្យទម្រង់សិល្បៈខ្មែរ ហៅថាប្រាសាទខ្មែរ ឬកន្លែងគោរពបូជាក្នុងសាសនាព្រាហ្មណ៍។ វា​មាន​ភាព​ស្រស់​ស្អាត និង​មាន​តម្លៃ​ខាង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​បុរាណវត្ថុ​ដ៏​អស្ចារ្យ។ ហើយ​ដោយ​សារ​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​សាង​សង់​ឡើង​ដោយ​វត្ថុ​ធាតុ​ដូច​ជា ឥដ្ឋ [[ศิลาทราย|ថ្មភក់]] និង [[ថ្មបាយក្រៀម|​ថ្មបាយក្រៀម]] ដែល​ជា​វត្ថុ​សេសសល់ ​រហូត​ដល់​បច្ចុប្បន្ន។ តែប្រាសាទខ្មែរ វាមិនត្រឹមតែនៅក្នុងព្រំដែនតែ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​ក៏​មាន​នៅ​តំបន់​នានា​នៃ [[ឡាវ|​ប្រទេស​ឡាវ]] និង [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ដែល​មាន​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ជា​ច្រើន​ផង​ដែរ។ ព្រោះនៅសម័យខ្លះ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ខ្លាំង ធ្វើឱ្យវាអាចពង្រីកអំណាច និងទឹកដីបានយ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយហេតុផលនេះ ប្រាសាទនានាត្រូវបានសាងសង់នៅលើទឹកដីនៃប្រទេសផ្សេងៗផងដែរ។ == ទម្រង់សិល្បៈ == '''ក.មុនអង្គរ''' ១. រចនាបទភ្នំដា ២. រចនាបទសម្បូរព្រៃគុគ ៣. រចនាបថព្រៃក្មេង ៤. រចនាបថ​កំពង់​ព្រះ '''ខ.''' '''សម័យអង្គរ''' ៥. រចនាបថគូលែន ៦. រចនាបថព្រះគោ ៧. រចនាបទបាខែង ៨. រចនាបទកោះកេរ ៩. រចនាបទប្រែរូប ១០. រចនាបថបន្ទាយស្រី ១១. រចនាបថ ឃ្លាំង ១២. រចនាបថបាពួន ១៣. រចនាបថ​អង្គរវត្ត​ ១៤. រចនាបថបាយ័ន == ប្រាសាទដែលសល់រូបរាង == === ប្រទេសកម្ពុជា === ខេត្តកណ្ដាល មានប្រាសាទចំនួន ខេត្តកំពង់ចាម មានប្រាសាទចំនួន ១៧ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មានប្រាសាទចំនួន ៦ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តកំពង់ធំ មានប្រាសាទចំនួនជាង ៦០០ ប្រាសាទ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ មានប្រាសាទចំនួន ១ ប្រាសាទដែលសល់រូបរាង ខេត្តកំពត មានប្រាសាទចំនួន ៤ ខេត្តក្រចេះ មានប្រាសាទចំនួន ២ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តតាកែវ មានប្រាសាទចំនួន ២៨ ប្រាសាទ តែ​នៅសល់​រូប​រាង​តែ ១៤ ​ក្រៅ​ពី​នោះ​បាក់បែក​ ខ្លះ​សល់​តែ​គ្រឹះ​និង​ឈ្មោះ​ប៉ុណ្ណោះ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ មានប្រាសាទចំនួន ០៩ នៅសល់​រូបរាង និង​ទួល​បុរាណ​ជាង ៣០ ទៀតមាន​អាយុកាល​​រាប់​សតវត្សន៍ ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ មានប្រាសាទចំនួន ១៣ ដែលសេសសល់ ខេត្តបាត់ដំបង មានប្រាសាទចំនួន ៤ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តពោធិ៍សាត់ មានប្រាសាទចំនួន ៨ ខេត្តព្រៃវែង មានប្រាសាទចំនួន ២ សេសសល់រូបរាង ខេត្តព្រះវិហារ មានប្រាសាទចំនួន ២៤៨ ទីតាំង រាយប៉ាយ​គ្រប់​ស្រុក​។ ក្នុង​ចំណោម​ប្រាសាទ​ទាំង ២៤៨ នៅ​​រូបរាង​មាន​ជាង ៧០ ភាគរយ រាជធានីភ្នំពេញ មានប្រាសាទចំនួន ២ សេសល់រូបរាង ខេត្តរតនគិរី មានប្រាសាទចំនួន ២ សេសសល់រូបរាង ខេត្តសៀមរាប មានប្រាសាទចំនួន ជាង ៧០០ ប្រាសាទ ក្នុង​នោះ​នៅ​ក្នុង​តំបន់​រមណីយដ្ឋាន​អង្គរ​មាន​ជាង ១០០ ប្រាសាទ ខេត្តស្ទឹងត្រែង មានប្រាសាទចំនួន ជិត ១០០ ​នៅ​​សល់តែ​គ្រឹះ​ប៉ុណ្ណោះ។ [[ប្រាសាទព្រះគោ (ខេត្តស្ទឹងត្រែង)|ប្រាសាទ​ព្រះគោ]]​ដែល​នៅ​សេសសល់​ក៏​មាន​ការ​​ខូចខាតច្រើន​​ នៅ​សល់​​រូបរាង​ប្រហែល​ ៤០​ភាគរយ ខេត្តស្វាយរៀង មានប្រាសាទចំនួន ២ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តឧត្ដរមានជ័យ មានប្រាសាទចំនួន ១៥ ដែលសេសសល់រូបរាង === ប្រទេសវៀតណាម === [[ខេត្តរោងដំរី]] មានប្រាសាទចំនួន ២ ដែលសល់រូបរាង [[ខេត្តទឹកខ្មៅ]] មានប្រាសាទចំនួន ១ ដែលសល់រូបរាង === ប្រទេសឡាវ === ខេត្តចំប៉ាសាក់ មានប្រាសាទចំនួន ១០ ដែលសេសសល់រូបរាង ខេត្តសុវណ្ណខេត្ត មានប្រាសាទចំនួន ១ ដែលនៅសល់រូបរាង និងចំនួន ២ បានកែប្រែជាចេតិយ រដ្ឋធានីវៀងចន្ទន៍ មានប្រាសាទចំនួន ១ === ប្រទេសថៃ === នៅប្រទេសថៃមានប្រាសាទខ្មែររាយប៉ាយស្ទើពេញប្រទេស ប៉ុន្តែប្រាសាទតិចតួចដែលនៅសេសសល់រូបរាងហើយខ្លះបានកែប្រែជាចេតិយនៅសម័យថៃចូលកាន់កាប់។ ប្រាសាទខ្មែរត្រូវបានគេរកឃើញភាគច្រើនៅខេត្តឥសានថៃ ហើយមួយចំនួនរកឃើញនៅភាគកណ្ដាល,ភាគខាងជើង,ភាគខាងលិចនិងភាគខាងកើតដែលមានសេសល់តិចតួច។ មានប្រាសាទខ្មែរចំនួន ១៥៥ នៅតំបន់ខ្ពង់រាបឥសាន ក្នុងនោះមានប្រាសាទចំនួន ៣៧ នៅខេត្តនគររាជសីមា ,ចំនួន ៥០ នៅខេត្ត បុរីរម្យ ,ចំនួន ៣១ ខេត្តសុរិន្ទ,ចំនួន ៦ ខេត្តជ័យភូមិ ,ចំនួន ១៤ ខេត្ត រយអេត ,ចំនួន ១១ នៅខេត្តស៊ីសាកេត និង,៦ នៅក្នុងខេត្តឧប្បលរាជធានី។ ភាគច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញដោយបន្សល់ទុកតែផ្នែកខ្លះ។ == និមិត្តរូបរបស់ប្រាសាទខ្មែរ == ប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរមានអត្ថន័យខ្ពង់ខ្ពស់ត្រចះត្រចង់ ការកំណត់អត្ថន័យប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរ ដែលជាទេវស្ថានដើម្បីឧទ្ទិស ដល់អាទិទេពខាងព្រហ្មញ្ញសាសនាថា ជាភ្នំព្រះសុមេរុ ត្រូវបានអនុវត្តន៏ឡើងនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា និងនៅប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ចាប់តាំងពីដើមស.វ.ទី១នៃ គ.ស. ក្រោមឥទ្ធិពលវប្បធម៌ឥណ្ឌា ។ គឺទស្សន:នេះហើយ ដែលបានបណ្ដាលអោយបុរាណស្ថានបូជនីយដ្ឋានខ្មែរទាំងឡាយ ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដើម្បីជាទីគោរពបូជាព្រះអាទិទេព ក៏ប៉ុន្តែជាមយគ្នានោះ ក៏មានទស្សន:មួយចំនួនទៀត ដែលទាក់ទិនទៅនឹងនិមិត្តរូបនៃលោកធាតុ បើសិនជាយើងវិភាគអោយស៊ីជម្រៅទៅលើវិស័យ មនោគមន៏វិជ្ជាសាសនារបស់មនុស្សខ្មែរ នាសម័យបុរេអង្គរ និងអង្គរ ។ តាមបីតការសាងសង់ប្រាង្កប្រាសាទ ជនជាតិខ្មែរបានអនុលោមទៅតាមលោកធាតុវិទ្យា ដែលមានក្នុងលទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនា ក្រោមរូបភាពដូចតទៅនេះ សម្រាប់មនុស្សខ្មែរបុរាណ លោកយើងនេះ ត្រូវហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញពិខាងក្រៅដោយជួរភ្នំជាកំពែង៧ជាន់ដីក្រាស់ធំខ្ពស់សម្បើមអស្ចារ្យ ។ កំពែងភ្នំនីមួយៗ មានរាងជារង្វង់មូល ឬមណ្ឌលរួម ហើយមានសមុទ្រខណ្ឌព័ទ្ធថែមទៀតផង ។ នៅចំកណ្ដាលនៃលោកឬចក្រវាឡគឺជម្ពូទ្វីប ដែលមានភ្នមសុមេរិជាស្នូល ។ ម្យ៉ាងវិញទៀតនៅជុំវិញភ្នមសុមេរុដែលជាស្នូលនោះ គេឃើញមានភព៦ មួយរាងដូចកងហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញដែរ ។ ដោយផ្អែកលើទស្សន: លោកធាតុវិទ្យានេះ យើងអាចដឹងថាស្ថាបត្យកម្ម ខ្មែរបុរាណ មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និត ទៅនិងប្រព័ន្ធគំនិត ស្ដីពីលោក ដែលមានប្រភពចេញពីឥណ្ឌា ហើយប្រាសាទខ្មែរ គឺតំណាងនូវភ្នំសុមេរុ ឬភ្នំកណ្ដាលដែលជា លំនៅដ៏ពិសិដ្ឋ របស់ព្រះអាទិទេព និងពពួកទេវតាតូចធំទាំងឡាយ ។ សរុបមករាល់មូលនិធិសាសនាដែលត្រូវបានសាងសង់ ឡើងគឺសម្រាប់កំណត់ចំនុចកណ្ដាល ឬភ្នំកណ្ដាលនៃចក្រវាល គឺភ្នំសុមេរុ ឬភ្នំកៃឡាសដែលជាភ្នំមាស ឬភ្នំស្នែងមាស ។ កន្លែងខ្ពស់បំផុតនៃលោកយើង ហើយមានភាពពិសិដ្ឋកប់កំពូលបែបនេះ អាចឆ្លុះបញ្ចាំងតាមរយ:វត្តមានទេវតាទាំង៤ ឬចតុលោកបាលទាំង៤ ដែលជាអ្នកបាច់ថែរក្សាទិសនីមួយៗ ក្នុងទ្វីបទាំង៤ ។ ដូច្នោះចំណុចដែលយើងត្រូវយកចិត្តទុកដាក់គឺរាល់ប្រាសាទខ្មែរ ដែលធ្វើឡើង គឺសម្រាប់តំណាងភ្នំព្រះសុមេរុ ។ ដោយហេតុនេះហើយ បានជាគេហៅថា ប្រាសាទភ្នំ ទោះបិជាស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំ ចង្កេះភ្នំ ឬជាទីវាលទំនាបក៏ដោយ ។ គប្បីរំលឹកនៅទីនេះផងដែរថា ជាងប្រាសាទទាំអស់ដូចជាប្រាសាទភ្នំបាខែង ដែលស្ថាបនាឡើងនៅឆ្នាំ៨០៦នៃ គ.ស​ដោយព្រះបាទយសោវ័រ្មន ដើម្បីតំកល់ព្រះសិវលិង្គរាជ្យ គឺយសោរេស្វរ:​ តំណាងនូវចំណុច ឬភ្នំកណ្ដាលនៃចក្រវាឡ ។ ប្រាសាទដ៏ស្កឹមស្កៃនេះ មាន៥ជាន់ថ្នាក់ ហើយនៅជាន់លើគេបង្អស់ តំណាងនូវស្ថានត្រៃត្រឹង្ស គេឃើញមានប្រាសាទចំនួន៤ទៀត អមប្រាសាទកណ្ដាល​ឬភ្នំមាស ។ នៅជាន់នីមួយៗចំនួនប្រាសាទទាំងអស់មាន១២ ។ ហើយបើគេរាប់តាមជាន់ទាំងប្រាំជុំវិញ គេនឹងឃើញចំនួនប្រាសាទទាំងអស់មានដល់ទៅ៦០ ដែលពាក់ព័ន្ធទោនឹងហោរាសាស្ត្រ ។ តាមលោធាតុវិជ្ជាឥណ្ឌា ជាន់ទីប្រាំលើនេះ គឺតំណាងស្ថានទាំង៥ ក្នុងចក្រវាឡ គឺស្ថាននាគ ស្ថានគ្រុឌ ស្ថានយក្ស ស្ថានរក្សស: និងស្ថានមហារាជ ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលអស្ចារ្យទៅទៀត គឺប្រសិនជា យើងមកកាន់ប្រាសាទ ហើយឈរចំពីមុខនៃទិសណាមួយ ក្នុងទិសធំទាំង៤ យើងពិតជានឹងឃើញចំនូនប្រាសាទទាំង ៣៣ តំណាងអោយស្ថានសួគ៏ត្រៃត្រឹង្ស ដែលគ្រប់គ្រងដោយព្រះឥន្ទ្រាធិរាជពុំខាន ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត បើសិនជានៅទីនេះ​យើងគ្រាន់តែសម្លឹងមើលតែខឿនប្រាសាទ​ទាំងប្រាំជាន់តែប៉ុណ្ណោះ​ យើងពិតជានឹងឃើញយ៉ាងប្រត្យក្ស នូវកំពូលទាំង៣ ដែលតំណាងអោយលទ្ធិត្រីមូតិនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលមានព្រះសិវ: ឬព្រះឥសូរ ព្រះវិស្ណុ ឬព្រះនារាយណ៏ និងព្រះព្រហ្មដ៏មានមហិទ្ធិឫទ្ធិ ។ គឺព្រះកំពូលទាំង៣អង្គនេះហើយ ដែលបីបាច់ថែរក្សា ទឹកដីដ៏បវររបស់ជាតិសាសន៏ខ្មែរនាសម័យបុរាណ ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រសិនបើយើងរាប់ចំនួនប្រាសាទទាំងអស់ ដែលស្ថិតនៅថ្នាក់ទាំង៥ គួបផ្សមទៅនិង ប្រាសាទស្ថិតនៅខាងក្រៅក្រោមដី ដែលហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញតួប្រាសាទបាខែងទាំងមូល យើងនឹងឃើញចំនួនប្រាសាទមានរហូតដល់១០៨ ដែលជាលេខដ៏ស័ក្កិសិទ្ធមួយ ។ តាមពិតលេខ១០៨ខាងលើនេះ ពាក់ព័ន្ធទៅនឹងវិស័យតារាសាស្ត្របុរាណ ។ ក្នុងប្រក្រតិទិនខ្មែរបុរាណ ដែលគេគិតថ្ងៃខែតាមដំណើរព្រះចន្ទ ឬចន្ទគតិ គេឃើញក្នុងមួយខែមានត្រឹមតែ២៧ថ្ងៃតែប៉ុណ្ណោះ ដោយមានចក្រ៤ បូកសរុបទៅយើងនឹង ឃើញមានចំនួនចក្រទាំងអស់មានចំនួន១០៨ ។ សូមរំលឹកនៅតីនេះផងដែរថា លេខ១០៨នេះ ក៏តំណាងអោយកថាចណ្ឌតាំង១០៨ ​ដែលមានក្នុងមហាគម្ពីរទេវ តំណាងនូវចំនេះដឹងកំពូលនៃលោកយើងនេះ ។ រួមសេចក្ដីមក តាមការវិភាគផ្នែកស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទបុរាណខ្មែរ យើងឃើញថា ជនជាតិខ្មែរនាសម័យ មហានគរបានស្គាល់នូវទស្សនវិជ្ជាធំៗ ស្ដីអំពីលោកធាតុព្រមទាំងគម្ពីរវេទ ដែលតំណាងអោយការចេះដឹងជ្រៅជ្រះគ្រប់វិស័យ ហើយបានសាងសង់ប្រាង្គប្រាសាទទាំងនោះឡើង ជានិមិត្តរូដ៨ឧត្តុងឧត្តមគ្មានពីរក្នុងភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៏នេះ ។ ចំណុចមួយយ៉ាងសំខាន់បំផុត គឺប្រាង្គប្រាសាទធំៗរបស់ខ្មែរ នាសម័យបុរាណ គឺស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណនៃទីប្រជុំជន ឬទីក្រុង ដូច្នេះហើយបានជាគេពុំអាចផ្ដាច់សម្ព័នភាព រវាងប្រាសាទ និងទីក្រុងឡើយ ដោយមូលហេតុខាងលើនេះ ។​​ បើនិយាយម្យ៉ាងទៀតប្រាសាទខ្មែរ បំពេញនាទីជាបូជនីយដ្ឋាន និងជាមណ្ឌល នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច ។ == តួនាទីប្រាង្គប្រាសាទ និងព្រះបដិមាខ្មែរ នាសម័យមហានគរ == នៅក្នុងតំបន់អង្គរ​ដែលមានទំហំ២៣០គីឡូម៉ែត្រក្រឡា មានប្រាសាទជាង៥០០ទៅហើយ នេះឥតនិយាយដល់ប្រាសាទមួយចំនួន នៅប្រទេសលាវ និងប្រទេសសៀមផង ។​ ប្រាសាទខ្មែរ ជាបូជនីយដ្ឋាន បូជនីយ៏ដ្ឋានឬជាទីស្ថានពោលគឺជាផ្ទះ អាស្រមកុដិរបស់ព្រះអាទិត្យ ដែលធ្វើឡើងតាមលំនាំនៃលោកធាតុបែបឥណ្ឌា ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាសាទខ្មែរ ក៏តំណាងអោយភ្នំសុមេរុខ្ពស់ជាងគេបំផុត ស្ថិតចំកណ្ដាលចក្រវាឡ ដែលជាស្ថានសួគ៌នៅលើមេឃ ក៏ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែមានលណ្ខណ:បំព្រួញតូចតែប៉ុណ្ណោះ ។ ដូចនៅប្រទេសឥណ្ឌា ប្រាសាទភ្នំកណ្ដាលភាគច្រើន ក៏ជាទីក្រុងឬរាជធានី ដែលប្រសូត្រចេញពីទស្សនៈវិជ្ជាខាងលើនេះដែរ ។ និមិត្តរូបភាពនៃប្រាសាទ និមិត្តរូបភាពនៃទីក្រុងខ្មែរបុរាណ មានសម្ព័ន្ធភាពយ៉ាងជិតស្និតជាទីបំផុត ។ គប្បីបញ្ជាក់ផងដែរថា នៅពេលណាដែលយើងយល់ច្បាស់នូវលក្ខណៈសម្បត្តិដ៏វិសេសវិសាលខាងលើនេះ របស់វិស័យស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទខ្មែរ នាសម័យបុរាណ យើងក៏អាចយល់បាននូវសារប្រយោជន៏ដ៏ពិតៗរបស់វា សម្រាប់ការចងក្រងទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឡើងវិញដែរ ។ តាមពិត តាមរយៈទីតាំងនៃប្រាង្គប្រាសាទទាំងនោះ​​ យើងអាចនឹងប្រមើល​ ឃើញយ៉ាងច្បាស់លាស់ នូវវិបុលភាព និងវិសាលភាពរបស់ភូមិសាស្ត្រខ្មែរបុរាណ ។ ឧទាហរណ៏ យើងអាចនឹងសម្គាល់ភូមិសាស្ត្រនៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា នាសម័យបុរាណដោយងាយ បានតាមរយៈវត្តមានស្លាកស្នាមប្រាសាទខ្មែរ ដែលបានបន្សល់ទុក ។ ដោយហេតុថា កន្លែងណាដែលមានស្លាកស្នាមប្រាសាទ ទោះធំក្ដី តូចក្ដី​ កន្លែងនោះ គឺជាទឹកដីរបស់ខ្មែរ នាសម័យណាមួយ ដែលគេអាចកំណត់បានដោយងាយស្រួលក្នុងប្រវត្តិសាស្ដ្រកម្ពុជា ។ ដោយឡែក រចនាបថនៃចម្លាក់ ឬក្បាច់ក្បូរនៃប្រាង្គប្រាសាទទាំងនោះ គ៏ជាសញ្ញាណ បង្ហាញនូវការវិត្តន៏របស់សិល្បៈ និងការអភិវឌ្ឍន៏នៃតំបន់ផងដែរ ។ យើងក័សូមជម្រាបផងដែរថា វត្តអារាមខាងព្រះពុទ្ធសាសនា ក៏មានអត្តន័យ និងអត្ថរស់ ដូចវិស័យស្ថាបត្យកម្មនៃប្រាង្គប្រាសាទបែបព្រាហ្មណ៏សាសនាដែរ ។ តាមលោក ជីវតាក្វាន់ នៅតាមវត្តអារាមខ្មែរធ្វើអំពីឈើនៅក្នុងទីក្រុងអង្គរធម គេឃើញមានតម្កល់នូវរូបព្រះពុទ្ធអង្គ ។ សូមកុំភ្លេចថា ចំពោះខ្មែរបុរាណាការបូជាព្រះពុទ្ធអង្គតាំងនោះ ធ្វើអោយជីវិតរបស់ពួកគេមានន័យ ក្នុងករណីណាដែល​ ការបូជាផ្ដល់នូវសុភមង្គលគួរជា ជាទីគាប់ចិត្តរបស់មនុស្ស ។ ការបូជានៃព្រះបដិមាទាំងនោះក៏ជាមាគ៌ាមួយខ្ពស់ សម្រាប់ទទួលនូវជ័យជម្នះលើកម្លាំងអាក្រក់ ហើយក៏ជាប្រភពនៃសាមគ្គីភាពផងដែរ ។ ឥលូវនេះ យើងឆ្លៀតឪកាសសូមពិពណ៌នា អំពីនាទិរបស់បដិមាសាស្ត្ររបស់បដិមាសាស្រ្តក្នុងប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរវិញម្ដង ។ ការសិក្សាស្វែងយល់អមពីបដិមាសាស្រ្តរបស់ ជនជាតិខ្មែរ តាំងពីសម័យបុរេអង្គរ រហូតដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ថ្វីត្បិតតែមួយភាគធំនៃទឹកដីអតីតព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបុរាណ ត្រូវបានផ្ដាច់ចេញពីភូមិសាស្ត្រជាប្រវត្តិសាស្ត្រយ៉ាងណាក្ដី គ៏ការស្រាវជ្រាវវិភាគបានអោយដឹងថា សិល្បៈខ្មែរទោះជាស្ថិតនៅក្នុងសម័យកាលខុសៗគ្នាយ៉ាងនាក៏ដោយ ក៏បានរក្សានូវឯកភាពជានិច្ចដែរ ។ នេះគឺជាការធម្មតា ដែលអ្នកបុរានវិទូបានលើកយកលក្ខណៈ ឬទម្រង់ពិសេសរបស់បដិមាសាស្ត្រខ្មែរមកបង្ហាញបញ្ជាក់ នៅពេលដែលសិក្សាអំពីប្រវត្តិនៃសិល្បៈ ខ្មែរបុរាណ ។ និយាយដូចនេះ ពុំមែនមានន័យថា សិល្បៈខ្មែរមិនមានការប្រែប្រួលតាមដំណាក់កាលនីមួយៗនៃការវិវត្តិន៏របស់ប្រវត្តិសាស្ត្រនោះទេ ។ អ្វីដែលយើងចង់និយាយនៅទីនេះ គឺបដិមាសាស្ត្រខ្មែរ ដែលភាគច្រើនតមនាងអោយព្រះអាទិទេពបែបព្រាហ្មណ៏និងពុទ្ធនិយម មិនបានប្រែប្រួលលក្ខណៈ ដើម ដែលជាមូល​ដ្ឋានគ្រឹះដ៏រឹងមាំ តាំងពីបុរាណកាលរហូត ដល់សម័យកាលក្រោយៗ មករហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ ដូចនេះហើយទោះជាសិល្បៈខ្មែរ ស្ថិតនៅទីណាក៏ដោយ ដូចជានោប្រទេសថៃ លាវ ឬយៀកណាមខាងត្បូងជាដើម យើងនៅតែសម្គាល់បានថាជាស្នាដៃ ឬជាកេរដំណែលរបស់ដូនតាខ្មែរ ដែលបានបន្សល់ទុក ។ ចំណុចចាំបាច់មួយទៀត ដែលយើងត្រូវចងចាំគឺបដិមាសាស្ត្រខ្មែរ រួមមានស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទបុរាណ និងក្បាច់ផ្ដែរជាដើម ដែលត្រូវសាងសង់ឡើងនោះ គឺសម្រាប់មូលហេតុជំនឿសាសនា ។ សូមរំលឹកថា អត្ថបទសិលាចារឹកសប្បាកខាងលើបានបង្ហាញអោយដឹងថា ការគោរពសក្ការៈព្រះពុទ្ធអវលោកេស្វរៈទាំង៩ព្រះអង្គនៃនិកាយវជ្រយាន គឺធ្វើឡើងក្នុងគោលបំនងផ្ដល់នូវសិរីមង្គលនិងជ័យជម្នះ ដល់ព្រះរាជនគរខ្មែរ ពោលគឺកុំអោយជ្វារុករានទន្ទ្រានបានតទៅទៀត ។ ដូច្នេះការជួសជុលនូវព្រះពុទ្ធរូប ដោយព្រះគ្រូធរណិន្ទ្របុរៈ ឬការសាងព្រះពុទ្ធរូដោយព្រះធនុ ដែលជាសិស្សគប្បីសម្អាងលើខ្លឹមសារចារឹក គឺធ្វើឡើងប្រយោជន៨អោយរជ្ជកាលរបស់ ព្រះបាទឧទយាទិត្យវ័រ្មនទេវៈ បានប្រកបដោយសិរីមង្គល និងសូមអោយទ្រង់មានអំណាចយឺនយូរ ស្ថិតស្ថេរដរាបដូចផែនដី ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យដូច្នោះដែរ ។ ព្រះបិមាជាច្រើនប្រភេទ ដែលគេបានយកទៅតម្កល់ក្នុងប្រាង្គប្រាសាទ នៅទោលឬជុំគ្នជាត្រីម៌ូតិ មិនគ្រាន់តែតំណាងនូវព្រះអាទិទេពនៃលទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនាតែ ប៉ុណ្ណោះទេ ដូចជាព្រះសិវៈ ព្រះនារាយន៏ជាដើម គឺតំណាងអោយបុព្វការីជន ដែលបានចែកឋានទៅ ក៏ប៉ុន្តែព្រលឹងពួកគេបានមក សណ្ធិតនៅក្នុងព្រះរូបថ្មទាំងនោះ ។ ​ដូចនេះ រូបទាំងនោះក៏តំណាងអោយបុព្វការីជនផងដែរ ។ ជាផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ខ្មែរបុរាណ ការសិក្សាវិភាគស៊ីជម្រៅនៃវិស័យបដិមាសាស្ត្របុរាណ អាចផ្ដល់ចំពោះយើងនូវព័ត៌មានមួយចំនួនដូចតទៅនេះ ។ ការពិតបដិមាសាស្រ្តខ្មែរបុរាណ តំណាងអោយព្រះនារាយណ៏ ព្រះឥសូរ និងព្រះគណេសជាដើមធ្វើឡើងសម្រាប់លំអ ឬក៨តុបតែងបូជណីយដ្ឋាននានា ឬក៏សម្រាប់សាសនិកជនគោរពសក្ការៈបូជា ។ ម៉្យាងវិញទៀត គប្បីត្រូវជ្រាបផងដែរថា នៅក្នុងសង្គមខ្មែរ បដិមាសាស្ត្រ បានរួមចំនែកអប់រំមនុស្សអោយធ្វើអំពើល្អ ពោលគឺសិល ពន្យល់ពីតម្លៃនៃធម៌និងលើកកម្ពស់ លទ្ធិសាសនាទាំង ព្រហ្មញញ្ញសាសនា ទាំងព្រះពុទ្ធសាសនា ទាំងសាសនាដូនតាថែមទៀតផង ។ ក្រៅពីនេះ ពីតាមរយៈព្រះបដិមាបុរាណទាំងនោះ យើងក៏អាចសម្គាល់នូវលក្ខណៈរបស់ សិល្បៈជាតិខ្មែរតាំងតែពីដើមស.វ ទី១ នៃគ.ស រហូតដល់សម័យកាលណាមួយប្រាកដពុំខាន ។ នៅពេលដែលគេគ្មានឯកសារជាលាយលក្ខណ៏អក្សរចារលើថ្ម ឬសិលាចារឹក សារៈសំខាន់មួយទៀតរបស់រូបចំលាក់បុរាណទាំងនោះគឺការធ្វើអោយយើងដឹងនូវកាលបរិច្ឆេទ តាមរយៈរចនាបថតំណាងអោយសម័យកាលនីមួយៗ ។ តាមការវិភាគខាងលើ យើងអាចទទួលស្គាល់បានថា បដិមាសាស្រ្តខ្មែរ មានអត្ថប្រយោជន៏អនេកក្រៅពីសោភណ្ឌភាពវា អាចផ្ដល់ជូនយើងនូវទិន្នន័យ ទាក់ទិនទៅនឹងវិស័យវប្បធម៌ជាតិយ៉ាងពិតប្រាកដ ។ តាមរយៈការពិនិត្យវិភាគចម្លាក់តមណាងនូវព្រះអាទិទេពអង្គរ យើងមិនគ្រាន់តែរំភើបញាប់ញ័រ ប៉ុណ្ណោះទេ ពីព្រោះវិចិត្រករបុរាណ មានទេពកោសល្យខ្ពស់ ក្នុងការសម្ដែងនូវទេពកោសល្យខ្ពស់របស់គេ ក៏ប៉ុន្តែលើសពីនេះទៅទៀត ទាក់ទងទៅនឹងវិស័យស្មារតី ចិត្តគំនិត ជំនឿសាសនា ។ អ្វីទាំងអស់នេះគឺជាមែកធាងនៃវប្បធម៌ខ្មែរ បដិមាសាស្ត្របុរាណដែលមាន ការរីកចម្រើន ជឿនលឿនអស្ចារ្យ បានផ្ដល់នូវកិតិ្តយស និងកិត្តិនាមដ៏ល្អប្រពៃដែលជា សេចក្ដីថ្លៃថ្នូររបស់ជាតិសាសន៏ខ្មែរទាំងមូល​ គួរជាទីមោទនៈភាព។ ចាប់តាំងពីស.វទី១៨មក មានចលនាផ្លាស់ប្ដូរនូវទំរង់ប្រាសាទខ្មែរនាសម័យអង្គរ ណោក្នុងភូមិភាគឥសាននៃប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្នដែលបានប្រែក្លាយរចនាបថ អង្គរអោយទៅជាព្រះចេតិយ ឬព្រះធាតុ(ថាត) ដោយការមកដល់នៃជនជាតិលាវក្នុងតំបន់នេះ ។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ ជនជាតិខ្មែរក្នុងភូមិភាគនេះ ក៏ចាប់ផ្ដើមទទួលយកឥទ្ធិពល ខាងស្ថាបត្យកម្មវត្តអារាមលាវ និងថៃផងដែរ ដែលទទួលបាននូវការពេញនិយមរបស់ពួកគេចាប់តាំងពីពេលនោះមក ។ == សូមមើល == * [[បញ្ជីរាយនាម ប្រាសាទបុរាណខ្មែរ]] * [[ប្រាសាទខ្មែរដែលនៅប្រទេសថៃ]] * [[ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសឡាវ]] * [[ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសវៀតណាម]] == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ]] {{Cambodia-architecture-stub}} r6563r6ep6ficxqkad9puoodcy98dsd 342929 342927 2026-11-12T08:50:13Z Sreynaree1986 47227 /* ឯកសារយោង */ 342929 wikitext text/x-wiki {{Cleanup-rewrite}} '''ប្រាសាទ​ខ្មែរ''' ជា ​កន្លែង​គោរព​បូជា ​ក្នុង [[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍]] ដែល​កសាង​ឡើង​ដោយ [[អាណាចក្រខ្មែរ|​អាណាចក្រ​ខ្មែរ]] តាំង​ពី​សតវត្ស​ទី​១២ ក្នុង​រជ្ជកាល [[ជ័យវរ្ម័នទី២|​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី​២]] មក​ម្ល៉េះ ដែល​គេ​រក​ឃើញ​ភាគ​ច្រើន​នៅ​ក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] និង​នៅ​តំបន់ [[อีสานใต้|​ឥសាន​ខាង​ត្បូង]] ​នៃ​ប្រទេស​ថៃ ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​សាងសង់​ដែរ។ សម្ភារៈ៖ ឥដ្ឋ [[ថ្មភក់]] និង [[ថ្មបាយក្រៀម]] ដែលមាន សិល្បៈខ្មែរ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == តាម​ភស្ដុតាង​បុរាណ​វិទ្យា គេ​ដឹង​ថា ខ្មែរ​ចាប់​ផ្ដើម​បង្កើត​នគរ ឬ​រដ្ឋ តាំងពីសតវត្សរ៍ទី១នៃគ.ស វាបានអភិវឌ្ឍចេញពីទីក្រុងកំពង់ផែដែលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយ [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] ហើយបានអភិវឌ្ឍក្រោមមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអរិយធម៌ឥណ្ឌា ហៅថា [[ហ៊្វូណន|អាណាចក្រហ្វូណន។]] តំបន់របស់វាគ្របដណ្តប់លើអាង [[ទន្លេមេគង្គ]] (ភាគខាងត្បូង [[វៀតណាម]] ) និងទន្លេមេគង្គភាគខាងត្បូង ( [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ) ទៅផ្នែកខ្លះនៃភូមិភាគឦសាននៃ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ជាមួយនឹងទីក្រុងអូរកែវ។ (ភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសវៀតណាម) គឺជាទីក្រុងកំពង់ផែសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម។ ហើយ​មាន​រាជធានី​មួយ​មួយឈ្មោះឈ្មោះថាវ្យាធបុរៈ​។ នគរហ្វូណនមានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយបរទេសទាំងឥណ្ឌា និង [[ចិន]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុទាក់ទងនឹងនគរនេះនៅតែមិនច្បាស់លាស់ និងមិនអាចសន្និដ្ឋានបាន។ គេគ្រាន់តែដឹងថា ស្តេចចុងក្រោយគឺ រុទ្រវរ្ម័ន ហើយថា ទ្រង់មានជំនឿជាចម្បងលើសាសនាព្រាហ្មណ៍ ដែលបាននាំមកពីប្រទេសឥណ្ឌា។ សតវត្សទី៦ [[ចេនឡា|នគរចេនឡា]] ដែលដើមឡើយជារដ្ឋនៃអាណាចក្រហ្វូណន តំបន់របស់វាលាតសន្ធឹងពីទីក្រុង [[ចំប៉ាសាក់ (ក្រុង)|ចំប៉ាសាក់]] - ភ្នំវត្តភូ បច្ចុប្បន្នភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសឡាវ និងភាគខាងជើងនៃប្រទេសកម្ពុជា។ រាជធានី​នៃ​នគរ​ចេនឡា​គឺ​ជា​ទីក្រុង​នៃ​«​ស្រេស្រេស្ឋបុរៈ»​។ ព្រះបាទភវវរ្ម័ន ស្តេច​ចេនឡា​ទី​មួយ​បាន​ដណ្តើម​យក​ក្រក្រុងវ្យាធបុរៈ​ពី​រជ្ជទាយាទ។ ក្រោយមក ប្អូនប្រុសរបស់ព្រះបាទភវវរ្ម័នគឺ ព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័នទី១ បង្ក្រាបហ្វូណន ធ្វើ​ឱ្យ​អាណាចក្រ​ចេនឡា​ពង្រីក​ទឹកដី​ឱ្យ​កាន់តែ​ទូលំទូលាយ​ជាង​មុន ។ [[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២]] បានលើកទ័ពមកប្រកាសឯករាជ្យពីនគរជ្វា ហើយក៏បានបង្រួបបង្រួមនគរ បង្កើតសាមគ្គីភាពដើម្បីអាណាចក្រខ្មែរថ្មី។ ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី​២​បាន​បង្នបង្កើតរាជធានីនៅ​តំបតំបន់ខាងជើងបឹងទន្លេសាប។ ព្រះ​មហាក្សត្រ​ទ្រង់​បាន​ពង្រីក​ព្រះរាជ​អំណាច​របស់​ទ្រង់​ដល់​ជ្រលង​ទន្លេ​ក្នុង​ភូមិភាគ​អាគ្នេយ៍​នៃ​ប្រទេស​ថៃ។ == ប្រភេទប្រាសាទខ្មែរ == ប្រាសាទបុរាណខ្មែរ ចែកចេញជាបីប្រភេទដូចជា<ref>សៀវភៅ សំណួរអរិយធម៌ខ្មែរ ទំព័រទី១២៥។</ref>៖ * ប្រាសាទដែលមានប្រាង្គតែមួយ ហើយសង់ដាច់តែឯង។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រាសាទប្រាសាទភ្នំបាយ៉ង ប្រាសាទថ្មដុះ។ល។ * ប្រាសាទដែលមានប្រាង្គច្រើននៅលើខឿនតែមួយជាន់។ ឧទាហរណ៍៖ប្រាសាទព្រះគោ ប្រាសាទលលៃ។ល។ * ប្រាសាទដែលសង់លើដីរាបគ្មានខឿន ហើយសង់ផ្ទាល់និងដីរាបស្មើ។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រាសាទព្រះខាន់ ប្រាសាទតាព្រហ្មតាកែវ។ល។ * ប្រាសាទភ្នំជាប្រាសាទសង់ខ្ពស់ដូចភ្នំមានទំហំធំ មានខឿនច្រើនជាន់ ប្រាសាទភ្នំចែកចេញជា២គឺ ប្រាសាទភ្នំដែលសង់លើភ្នំធម្មជាតិ។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រាសាទភ្នំបាខែង ប្រាសាទភ្នំជីសូរ្យ ប្រាសាទព្រះវិហារ ។ល។ ប្រាសាទភ្នំដែលសង់នៅលើដី។ ឧទាហរណ៍ ប្រាសាទអង្គរវត្ត ប្រាសាទបាយ័ន ប្រាសាទបាពួន ប្រាសាទធំ។ល។ គេសាងសង់ប្រាសាទភ្នំ ដើម្បីតំណាងភ្នំ ព្រោះមានទស្សនៈឥណ្ឌា គេនិយមគោរពភ្នំសុមេរុ ដែលជាទីឋាននៃអាទិទេព។ ការសាងសងប្រាសាទតាមបែបពុទ្ធសាសនា គេច្រើននិយមសង់លើដីរាបស្មើតាមបែបវត្តអារាមពុំមានជាន់ថ្នាក់ខ្ពស់ៗដូចជា ប្រាសាទបែបព្រាហ្មណ៍និយមទេ។ សំណង់ប្រាសាទប្រភេទនេះ បញ្ជាក់ឱ្យយើងដឹងថា ព្រះពុទ្ធជាមនុស្សនៅលើលោកនេះរស់នៅជាមួយមនុស្សគ្រប់គ្នាគឺមិនស្ថិតនៅលើមេឃឆ្ងាយដាច់ពីមនុស្សដូចជាអាទិទេពនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ឡើយ<ref>សៀវភៅ សិក្សាសង្គម របស់ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា ឆ្នាំ២០១៧ ទំព័រ២៣៣។</ref>។ == សាសនាទេវរាជ និងសំណង់ប្រាសាទ == ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ បានបង្កើតសាសនាទេវរាជ។ ពោល​គឺ​ការ​លើក​ស្តេច​ឡើង​ឋានៈ​ជា​ទេវរាជ ឬ [[เทวาราชา|​ទេវរាជ ជា]]ស្តេច​ដ៏​ខ្ពង់ខ្ពស់​។ វា​បាន​ចាក់​គ្រឹះ​ប្រព័ន្ធ​ទេវរាជ​សម្រាប់​នគរ​ផ្សេង​ទៀត​ដើម្បី​ធ្វើ​ជា​គំរូ។ រួម​ទាំង​សៀម​ដែល​បាន​យក​ប្រព័ន្ធ​នេះ​ផង​ដែរ។ ប្រព័ន្ធទេវរាជនេះបានរួមចំណែកដល់តួនាទីរបស់ព្រាហ្មណ៍នៅក្នុងរាជវាំង ហើយ​ធ្វើ​ពិធី​ឡើង​សោយរាជ្យ​ថ្វាយ​ព្រះមហាក្សត្រ។ ពី​ហេតុផល​ពីរ​យ៉ាង​ចុង​ក្រោយ​នេះ វា​ជា​ទម្លាប់​ដែល​ស្តេច​ខ្មែរ​គ្រប់​រូប​ត្រូវ​សាងសង់​ប្រាសាទ​យ៉ាង​ហោច​ណាស់​ពីរ រចនាបថ​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ពី​ទីតាំង​សាសនា​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា។ អ្វី​ដែល​ហៅ​ថា ស្រីខរជា​កន្លែង​សាសនា​នៃ​សិល្បៈ​ឥណ្ឌា​នៅ​ភាគ​ខាង​ជើង ហើយហើយវិមាន ជា​កន្លែង​សាសនា​របស់​ឥណ្ឌា​ខាង​ត្បូង។ ដោយកត្តាទាំងអស់នេះហើយ ទើបធ្វើឲ្យទម្រង់សិល្បៈខ្មែរ ហៅថាប្រាសាទខ្មែរ ឬកន្លែងគោរពបូជាក្នុងសាសនាព្រាហ្មណ៍។ វា​មាន​ភាព​ស្រស់​ស្អាត និង​មាន​តម្លៃ​ខាង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​បុរាណវត្ថុ​ដ៏​អស្ចារ្យ។ ហើយ​ដោយ​សារ​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​សាង​សង់​ឡើង​ដោយ​វត្ថុ​ធាតុ​ដូច​ជា ឥដ្ឋ [[ศิลาทราย|ថ្មភក់]] និង [[ថ្មបាយក្រៀម|​ថ្មបាយក្រៀម]] ដែល​ជា​វត្ថុ​សេសសល់ ​រហូត​ដល់​បច្ចុប្បន្ន។ តែប្រាសាទខ្មែរ វាមិនត្រឹមតែនៅក្នុងព្រំដែនតែ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​ក៏​មាន​នៅ​តំបន់​នានា​នៃ [[ឡាវ|​ប្រទេស​ឡាវ]] និង [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ដែល​មាន​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ជា​ច្រើន​ផង​ដែរ។ ព្រោះនៅសម័យខ្លះ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ខ្លាំង ធ្វើឱ្យវាអាចពង្រីកអំណាច និងទឹកដីបានយ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយហេតុផលនេះ ប្រាសាទនានាត្រូវបានសាងសង់នៅលើទឹកដីនៃប្រទេសផ្សេងៗផងដែរ។ == ទម្រង់សិល្បៈ == '''ក.មុនអង្គរ''' ១. រចនាបទភ្នំដា ២. រចនាបទសម្បូរព្រៃគុគ ៣. រចនាបថព្រៃក្មេង ៤. រចនាបថ​កំពង់​ព្រះ '''ខ.''' '''សម័យអង្គរ''' ៥. រចនាបថគូលែន ៦. រចនាបថព្រះគោ ៧. រចនាបទបាខែង ៨. រចនាបទកោះកេរ ៩. រចនាបទប្រែរូប ១០. រចនាបថបន្ទាយស្រី ១១. រចនាបថ ឃ្លាំង ១២. រចនាបថបាពួន ១៣. រចនាបថ​អង្គរវត្ត​ ១៤. រចនាបថបាយ័ន == ប្រាសាទដែលសល់រូបរាង == === ប្រទេសកម្ពុជា === ខេត្តកណ្ដាល មានប្រាសាទចំនួន ខេត្តកំពង់ចាម មានប្រាសាទចំនួន ១៧ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មានប្រាសាទចំនួន ៦ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តកំពង់ធំ មានប្រាសាទចំនួនជាង ៦០០ ប្រាសាទ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ មានប្រាសាទចំនួន ១ ប្រាសាទដែលសល់រូបរាង ខេត្តកំពត មានប្រាសាទចំនួន ៤ ខេត្តក្រចេះ មានប្រាសាទចំនួន ២ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តតាកែវ មានប្រាសាទចំនួន ២៨ ប្រាសាទ តែ​នៅសល់​រូប​រាង​តែ ១៤ ​ក្រៅ​ពី​នោះ​បាក់បែក​ ខ្លះ​សល់​តែ​គ្រឹះ​និង​ឈ្មោះ​ប៉ុណ្ណោះ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ មានប្រាសាទចំនួន ០៩ នៅសល់​រូបរាង និង​ទួល​បុរាណ​ជាង ៣០ ទៀតមាន​អាយុកាល​​រាប់​សតវត្សន៍ ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ មានប្រាសាទចំនួន ១៣ ដែលសេសសល់ ខេត្តបាត់ដំបង មានប្រាសាទចំនួន ៤ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តពោធិ៍សាត់ មានប្រាសាទចំនួន ៨ ខេត្តព្រៃវែង មានប្រាសាទចំនួន ២ សេសសល់រូបរាង ខេត្តព្រះវិហារ មានប្រាសាទចំនួន ២៤៨ ទីតាំង រាយប៉ាយ​គ្រប់​ស្រុក​។ ក្នុង​ចំណោម​ប្រាសាទ​ទាំង ២៤៨ នៅ​​រូបរាង​មាន​ជាង ៧០ ភាគរយ រាជធានីភ្នំពេញ មានប្រាសាទចំនួន ២ សេសល់រូបរាង ខេត្តរតនគិរី មានប្រាសាទចំនួន ២ សេសសល់រូបរាង ខេត្តសៀមរាប មានប្រាសាទចំនួន ជាង ៧០០ ប្រាសាទ ក្នុង​នោះ​នៅ​ក្នុង​តំបន់​រមណីយដ្ឋាន​អង្គរ​មាន​ជាង ១០០ ប្រាសាទ ខេត្តស្ទឹងត្រែង មានប្រាសាទចំនួន ជិត ១០០ ​នៅ​​សល់តែ​គ្រឹះ​ប៉ុណ្ណោះ។ [[ប្រាសាទព្រះគោ (ខេត្តស្ទឹងត្រែង)|ប្រាសាទ​ព្រះគោ]]​ដែល​នៅ​សេសសល់​ក៏​មាន​ការ​​ខូចខាតច្រើន​​ នៅ​សល់​​រូបរាង​ប្រហែល​ ៤០​ភាគរយ ខេត្តស្វាយរៀង មានប្រាសាទចំនួន ២ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តឧត្ដរមានជ័យ មានប្រាសាទចំនួន ១៥ ដែលសេសសល់រូបរាង === ប្រទេសវៀតណាម === [[ខេត្តរោងដំរី]] មានប្រាសាទចំនួន ២ ដែលសល់រូបរាង [[ខេត្តទឹកខ្មៅ]] មានប្រាសាទចំនួន ១ ដែលសល់រូបរាង === ប្រទេសឡាវ === ខេត្តចំប៉ាសាក់ មានប្រាសាទចំនួន ១០ ដែលសេសសល់រូបរាង ខេត្តសុវណ្ណខេត្ត មានប្រាសាទចំនួន ១ ដែលនៅសល់រូបរាង និងចំនួន ២ បានកែប្រែជាចេតិយ រដ្ឋធានីវៀងចន្ទន៍ មានប្រាសាទចំនួន ១ === ប្រទេសថៃ === នៅប្រទេសថៃមានប្រាសាទខ្មែររាយប៉ាយស្ទើពេញប្រទេស ប៉ុន្តែប្រាសាទតិចតួចដែលនៅសេសសល់រូបរាងហើយខ្លះបានកែប្រែជាចេតិយនៅសម័យថៃចូលកាន់កាប់។ ប្រាសាទខ្មែរត្រូវបានគេរកឃើញភាគច្រើនៅខេត្តឥសានថៃ ហើយមួយចំនួនរកឃើញនៅភាគកណ្ដាល,ភាគខាងជើង,ភាគខាងលិចនិងភាគខាងកើតដែលមានសេសល់តិចតួច។ មានប្រាសាទខ្មែរចំនួន ១៥៥ នៅតំបន់ខ្ពង់រាបឥសាន ក្នុងនោះមានប្រាសាទចំនួន ៣៧ នៅខេត្តនគររាជសីមា ,ចំនួន ៥០ នៅខេត្ត បុរីរម្យ ,ចំនួន ៣១ ខេត្តសុរិន្ទ,ចំនួន ៦ ខេត្តជ័យភូមិ ,ចំនួន ១៤ ខេត្ត រយអេត ,ចំនួន ១១ នៅខេត្តស៊ីសាកេត និង,៦ នៅក្នុងខេត្តឧប្បលរាជធានី។ ភាគច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញដោយបន្សល់ទុកតែផ្នែកខ្លះ។ == និមិត្តរូបរបស់ប្រាសាទខ្មែរ == ប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរមានអត្ថន័យខ្ពង់ខ្ពស់ត្រចះត្រចង់ ការកំណត់អត្ថន័យប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរ ដែលជាទេវស្ថានដើម្បីឧទ្ទិស ដល់អាទិទេពខាងព្រហ្មញ្ញសាសនាថា ជាភ្នំព្រះសុមេរុ ត្រូវបានអនុវត្តន៏ឡើងនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា និងនៅប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ចាប់តាំងពីដើមស.វ.ទី១នៃ គ.ស. ក្រោមឥទ្ធិពលវប្បធម៌ឥណ្ឌា ។ គឺទស្សន:នេះហើយ ដែលបានបណ្ដាលអោយបុរាណស្ថានបូជនីយដ្ឋានខ្មែរទាំងឡាយ ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដើម្បីជាទីគោរពបូជាព្រះអាទិទេព ក៏ប៉ុន្តែជាមយគ្នានោះ ក៏មានទស្សន:មួយចំនួនទៀត ដែលទាក់ទិនទៅនឹងនិមិត្តរូបនៃលោកធាតុ បើសិនជាយើងវិភាគអោយស៊ីជម្រៅទៅលើវិស័យ មនោគមន៏វិជ្ជាសាសនារបស់មនុស្សខ្មែរ នាសម័យបុរេអង្គរ និងអង្គរ ។ តាមបីតការសាងសង់ប្រាង្កប្រាសាទ ជនជាតិខ្មែរបានអនុលោមទៅតាមលោកធាតុវិទ្យា ដែលមានក្នុងលទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនា ក្រោមរូបភាពដូចតទៅនេះ សម្រាប់មនុស្សខ្មែរបុរាណ លោកយើងនេះ ត្រូវហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញពិខាងក្រៅដោយជួរភ្នំជាកំពែង៧ជាន់ដីក្រាស់ធំខ្ពស់សម្បើមអស្ចារ្យ ។ កំពែងភ្នំនីមួយៗ មានរាងជារង្វង់មូល ឬមណ្ឌលរួម ហើយមានសមុទ្រខណ្ឌព័ទ្ធថែមទៀតផង ។ នៅចំកណ្ដាលនៃលោកឬចក្រវាឡគឺជម្ពូទ្វីប ដែលមានភ្នមសុមេរិជាស្នូល ។ ម្យ៉ាងវិញទៀតនៅជុំវិញភ្នមសុមេរុដែលជាស្នូលនោះ គេឃើញមានភព៦ មួយរាងដូចកងហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញដែរ ។ ដោយផ្អែកលើទស្សន: លោកធាតុវិទ្យានេះ យើងអាចដឹងថាស្ថាបត្យកម្ម ខ្មែរបុរាណ មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និត ទៅនិងប្រព័ន្ធគំនិត ស្ដីពីលោក ដែលមានប្រភពចេញពីឥណ្ឌា ហើយប្រាសាទខ្មែរ គឺតំណាងនូវភ្នំសុមេរុ ឬភ្នំកណ្ដាលដែលជា លំនៅដ៏ពិសិដ្ឋ របស់ព្រះអាទិទេព និងពពួកទេវតាតូចធំទាំងឡាយ ។ សរុបមករាល់មូលនិធិសាសនាដែលត្រូវបានសាងសង់ ឡើងគឺសម្រាប់កំណត់ចំនុចកណ្ដាល ឬភ្នំកណ្ដាលនៃចក្រវាល គឺភ្នំសុមេរុ ឬភ្នំកៃឡាសដែលជាភ្នំមាស ឬភ្នំស្នែងមាស ។ កន្លែងខ្ពស់បំផុតនៃលោកយើង ហើយមានភាពពិសិដ្ឋកប់កំពូលបែបនេះ អាចឆ្លុះបញ្ចាំងតាមរយ:វត្តមានទេវតាទាំង៤ ឬចតុលោកបាលទាំង៤ ដែលជាអ្នកបាច់ថែរក្សាទិសនីមួយៗ ក្នុងទ្វីបទាំង៤ ។ ដូច្នោះចំណុចដែលយើងត្រូវយកចិត្តទុកដាក់គឺរាល់ប្រាសាទខ្មែរ ដែលធ្វើឡើង គឺសម្រាប់តំណាងភ្នំព្រះសុមេរុ ។ ដោយហេតុនេះហើយ បានជាគេហៅថា ប្រាសាទភ្នំ ទោះបិជាស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំ ចង្កេះភ្នំ ឬជាទីវាលទំនាបក៏ដោយ ។ គប្បីរំលឹកនៅទីនេះផងដែរថា ជាងប្រាសាទទាំអស់ដូចជាប្រាសាទភ្នំបាខែង ដែលស្ថាបនាឡើងនៅឆ្នាំ៨០៦នៃ គ.ស​ដោយព្រះបាទយសោវ័រ្មន ដើម្បីតំកល់ព្រះសិវលិង្គរាជ្យ គឺយសោរេស្វរ:​ តំណាងនូវចំណុច ឬភ្នំកណ្ដាលនៃចក្រវាឡ ។ ប្រាសាទដ៏ស្កឹមស្កៃនេះ មាន៥ជាន់ថ្នាក់ ហើយនៅជាន់លើគេបង្អស់ តំណាងនូវស្ថានត្រៃត្រឹង្ស គេឃើញមានប្រាសាទចំនួន៤ទៀត អមប្រាសាទកណ្ដាល​ឬភ្នំមាស ។ នៅជាន់នីមួយៗចំនួនប្រាសាទទាំងអស់មាន១២ ។ ហើយបើគេរាប់តាមជាន់ទាំងប្រាំជុំវិញ គេនឹងឃើញចំនួនប្រាសាទទាំងអស់មានដល់ទៅ៦០ ដែលពាក់ព័ន្ធទោនឹងហោរាសាស្ត្រ ។ តាមលោធាតុវិជ្ជាឥណ្ឌា ជាន់ទីប្រាំលើនេះ គឺតំណាងស្ថានទាំង៥ ក្នុងចក្រវាឡ គឺស្ថាននាគ ស្ថានគ្រុឌ ស្ថានយក្ស ស្ថានរក្សស: និងស្ថានមហារាជ ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលអស្ចារ្យទៅទៀត គឺប្រសិនជា យើងមកកាន់ប្រាសាទ ហើយឈរចំពីមុខនៃទិសណាមួយ ក្នុងទិសធំទាំង៤ យើងពិតជានឹងឃើញចំនូនប្រាសាទទាំង ៣៣ តំណាងអោយស្ថានសួគ៏ត្រៃត្រឹង្ស ដែលគ្រប់គ្រងដោយព្រះឥន្ទ្រាធិរាជពុំខាន ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត បើសិនជានៅទីនេះ​យើងគ្រាន់តែសម្លឹងមើលតែខឿនប្រាសាទ​ទាំងប្រាំជាន់តែប៉ុណ្ណោះ​ យើងពិតជានឹងឃើញយ៉ាងប្រត្យក្ស នូវកំពូលទាំង៣ ដែលតំណាងអោយលទ្ធិត្រីមូតិនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលមានព្រះសិវ: ឬព្រះឥសូរ ព្រះវិស្ណុ ឬព្រះនារាយណ៏ និងព្រះព្រហ្មដ៏មានមហិទ្ធិឫទ្ធិ ។ គឺព្រះកំពូលទាំង៣អង្គនេះហើយ ដែលបីបាច់ថែរក្សា ទឹកដីដ៏បវររបស់ជាតិសាសន៏ខ្មែរនាសម័យបុរាណ ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រសិនបើយើងរាប់ចំនួនប្រាសាទទាំងអស់ ដែលស្ថិតនៅថ្នាក់ទាំង៥ គួបផ្សមទៅនិង ប្រាសាទស្ថិតនៅខាងក្រៅក្រោមដី ដែលហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញតួប្រាសាទបាខែងទាំងមូល យើងនឹងឃើញចំនួនប្រាសាទមានរហូតដល់១០៨ ដែលជាលេខដ៏ស័ក្កិសិទ្ធមួយ ។ តាមពិតលេខ១០៨ខាងលើនេះ ពាក់ព័ន្ធទៅនឹងវិស័យតារាសាស្ត្របុរាណ ។ ក្នុងប្រក្រតិទិនខ្មែរបុរាណ ដែលគេគិតថ្ងៃខែតាមដំណើរព្រះចន្ទ ឬចន្ទគតិ គេឃើញក្នុងមួយខែមានត្រឹមតែ២៧ថ្ងៃតែប៉ុណ្ណោះ ដោយមានចក្រ៤ បូកសរុបទៅយើងនឹង ឃើញមានចំនួនចក្រទាំងអស់មានចំនួន១០៨ ។ សូមរំលឹកនៅតីនេះផងដែរថា លេខ១០៨នេះ ក៏តំណាងអោយកថាចណ្ឌតាំង១០៨ ​ដែលមានក្នុងមហាគម្ពីរទេវ តំណាងនូវចំនេះដឹងកំពូលនៃលោកយើងនេះ ។ រួមសេចក្ដីមក តាមការវិភាគផ្នែកស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទបុរាណខ្មែរ យើងឃើញថា ជនជាតិខ្មែរនាសម័យ មហានគរបានស្គាល់នូវទស្សនវិជ្ជាធំៗ ស្ដីអំពីលោកធាតុព្រមទាំងគម្ពីរវេទ ដែលតំណាងអោយការចេះដឹងជ្រៅជ្រះគ្រប់វិស័យ ហើយបានសាងសង់ប្រាង្គប្រាសាទទាំងនោះឡើង ជានិមិត្តរូដ៨ឧត្តុងឧត្តមគ្មានពីរក្នុងភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៏នេះ ។ ចំណុចមួយយ៉ាងសំខាន់បំផុត គឺប្រាង្គប្រាសាទធំៗរបស់ខ្មែរ នាសម័យបុរាណ គឺស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណនៃទីប្រជុំជន ឬទីក្រុង ដូច្នេះហើយបានជាគេពុំអាចផ្ដាច់សម្ព័នភាព រវាងប្រាសាទ និងទីក្រុងឡើយ ដោយមូលហេតុខាងលើនេះ ។​​ បើនិយាយម្យ៉ាងទៀតប្រាសាទខ្មែរ បំពេញនាទីជាបូជនីយដ្ឋាន និងជាមណ្ឌល នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច ។ == តួនាទីប្រាង្គប្រាសាទ និងព្រះបដិមាខ្មែរ នាសម័យមហានគរ == នៅក្នុងតំបន់អង្គរ​ដែលមានទំហំ២៣០គីឡូម៉ែត្រក្រឡា មានប្រាសាទជាង៥០០ទៅហើយ នេះឥតនិយាយដល់ប្រាសាទមួយចំនួន នៅប្រទេសលាវ និងប្រទេសសៀមផង ។​ ប្រាសាទខ្មែរ ជាបូជនីយដ្ឋាន បូជនីយ៏ដ្ឋានឬជាទីស្ថានពោលគឺជាផ្ទះ អាស្រមកុដិរបស់ព្រះអាទិត្យ ដែលធ្វើឡើងតាមលំនាំនៃលោកធាតុបែបឥណ្ឌា ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាសាទខ្មែរ ក៏តំណាងអោយភ្នំសុមេរុខ្ពស់ជាងគេបំផុត ស្ថិតចំកណ្ដាលចក្រវាឡ ដែលជាស្ថានសួគ៌នៅលើមេឃ ក៏ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែមានលណ្ខណ:បំព្រួញតូចតែប៉ុណ្ណោះ ។ ដូចនៅប្រទេសឥណ្ឌា ប្រាសាទភ្នំកណ្ដាលភាគច្រើន ក៏ជាទីក្រុងឬរាជធានី ដែលប្រសូត្រចេញពីទស្សនៈវិជ្ជាខាងលើនេះដែរ ។ និមិត្តរូបភាពនៃប្រាសាទ និមិត្តរូបភាពនៃទីក្រុងខ្មែរបុរាណ មានសម្ព័ន្ធភាពយ៉ាងជិតស្និតជាទីបំផុត ។ គប្បីបញ្ជាក់ផងដែរថា នៅពេលណាដែលយើងយល់ច្បាស់នូវលក្ខណៈសម្បត្តិដ៏វិសេសវិសាលខាងលើនេះ របស់វិស័យស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទខ្មែរ នាសម័យបុរាណ យើងក៏អាចយល់បាននូវសារប្រយោជន៏ដ៏ពិតៗរបស់វា សម្រាប់ការចងក្រងទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឡើងវិញដែរ ។ តាមពិត តាមរយៈទីតាំងនៃប្រាង្គប្រាសាទទាំងនោះ​​ យើងអាចនឹងប្រមើល​ ឃើញយ៉ាងច្បាស់លាស់ នូវវិបុលភាព និងវិសាលភាពរបស់ភូមិសាស្ត្រខ្មែរបុរាណ ។ ឧទាហរណ៏ យើងអាចនឹងសម្គាល់ភូមិសាស្ត្រនៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា នាសម័យបុរាណដោយងាយ បានតាមរយៈវត្តមានស្លាកស្នាមប្រាសាទខ្មែរ ដែលបានបន្សល់ទុក ។ ដោយហេតុថា កន្លែងណាដែលមានស្លាកស្នាមប្រាសាទ ទោះធំក្ដី តូចក្ដី​ កន្លែងនោះ គឺជាទឹកដីរបស់ខ្មែរ នាសម័យណាមួយ ដែលគេអាចកំណត់បានដោយងាយស្រួលក្នុងប្រវត្តិសាស្ដ្រកម្ពុជា ។ ដោយឡែក រចនាបថនៃចម្លាក់ ឬក្បាច់ក្បូរនៃប្រាង្គប្រាសាទទាំងនោះ គ៏ជាសញ្ញាណ បង្ហាញនូវការវិត្តន៏របស់សិល្បៈ និងការអភិវឌ្ឍន៏នៃតំបន់ផងដែរ ។ យើងក័សូមជម្រាបផងដែរថា វត្តអារាមខាងព្រះពុទ្ធសាសនា ក៏មានអត្តន័យ និងអត្ថរស់ ដូចវិស័យស្ថាបត្យកម្មនៃប្រាង្គប្រាសាទបែបព្រាហ្មណ៏សាសនាដែរ ។ តាមលោក ជីវតាក្វាន់ នៅតាមវត្តអារាមខ្មែរធ្វើអំពីឈើនៅក្នុងទីក្រុងអង្គរធម គេឃើញមានតម្កល់នូវរូបព្រះពុទ្ធអង្គ ។ សូមកុំភ្លេចថា ចំពោះខ្មែរបុរាណាការបូជាព្រះពុទ្ធអង្គតាំងនោះ ធ្វើអោយជីវិតរបស់ពួកគេមានន័យ ក្នុងករណីណាដែល​ ការបូជាផ្ដល់នូវសុភមង្គលគួរជា ជាទីគាប់ចិត្តរបស់មនុស្ស ។ ការបូជានៃព្រះបដិមាទាំងនោះក៏ជាមាគ៌ាមួយខ្ពស់ សម្រាប់ទទួលនូវជ័យជម្នះលើកម្លាំងអាក្រក់ ហើយក៏ជាប្រភពនៃសាមគ្គីភាពផងដែរ ។ ឥលូវនេះ យើងឆ្លៀតឪកាសសូមពិពណ៌នា អំពីនាទិរបស់បដិមាសាស្ត្ររបស់បដិមាសាស្រ្តក្នុងប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរវិញម្ដង ។ ការសិក្សាស្វែងយល់អមពីបដិមាសាស្រ្តរបស់ ជនជាតិខ្មែរ តាំងពីសម័យបុរេអង្គរ រហូតដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ថ្វីត្បិតតែមួយភាគធំនៃទឹកដីអតីតព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបុរាណ ត្រូវបានផ្ដាច់ចេញពីភូមិសាស្ត្រជាប្រវត្តិសាស្ត្រយ៉ាងណាក្ដី គ៏ការស្រាវជ្រាវវិភាគបានអោយដឹងថា សិល្បៈខ្មែរទោះជាស្ថិតនៅក្នុងសម័យកាលខុសៗគ្នាយ៉ាងនាក៏ដោយ ក៏បានរក្សានូវឯកភាពជានិច្ចដែរ ។ នេះគឺជាការធម្មតា ដែលអ្នកបុរានវិទូបានលើកយកលក្ខណៈ ឬទម្រង់ពិសេសរបស់បដិមាសាស្ត្រខ្មែរមកបង្ហាញបញ្ជាក់ នៅពេលដែលសិក្សាអំពីប្រវត្តិនៃសិល្បៈ ខ្មែរបុរាណ ។ និយាយដូចនេះ ពុំមែនមានន័យថា សិល្បៈខ្មែរមិនមានការប្រែប្រួលតាមដំណាក់កាលនីមួយៗនៃការវិវត្តិន៏របស់ប្រវត្តិសាស្ត្រនោះទេ ។ អ្វីដែលយើងចង់និយាយនៅទីនេះ គឺបដិមាសាស្ត្រខ្មែរ ដែលភាគច្រើនតមនាងអោយព្រះអាទិទេពបែបព្រាហ្មណ៏និងពុទ្ធនិយម មិនបានប្រែប្រួលលក្ខណៈ ដើម ដែលជាមូល​ដ្ឋានគ្រឹះដ៏រឹងមាំ តាំងពីបុរាណកាលរហូត ដល់សម័យកាលក្រោយៗ មករហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ ដូចនេះហើយទោះជាសិល្បៈខ្មែរ ស្ថិតនៅទីណាក៏ដោយ ដូចជានោប្រទេសថៃ លាវ ឬយៀកណាមខាងត្បូងជាដើម យើងនៅតែសម្គាល់បានថាជាស្នាដៃ ឬជាកេរដំណែលរបស់ដូនតាខ្មែរ ដែលបានបន្សល់ទុក ។ ចំណុចចាំបាច់មួយទៀត ដែលយើងត្រូវចងចាំគឺបដិមាសាស្ត្រខ្មែរ រួមមានស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទបុរាណ និងក្បាច់ផ្ដែរជាដើម ដែលត្រូវសាងសង់ឡើងនោះ គឺសម្រាប់មូលហេតុជំនឿសាសនា ។ សូមរំលឹកថា អត្ថបទសិលាចារឹកសប្បាកខាងលើបានបង្ហាញអោយដឹងថា ការគោរពសក្ការៈព្រះពុទ្ធអវលោកេស្វរៈទាំង៩ព្រះអង្គនៃនិកាយវជ្រយាន គឺធ្វើឡើងក្នុងគោលបំនងផ្ដល់នូវសិរីមង្គលនិងជ័យជម្នះ ដល់ព្រះរាជនគរខ្មែរ ពោលគឺកុំអោយជ្វារុករានទន្ទ្រានបានតទៅទៀត ។ ដូច្នេះការជួសជុលនូវព្រះពុទ្ធរូប ដោយព្រះគ្រូធរណិន្ទ្របុរៈ ឬការសាងព្រះពុទ្ធរូដោយព្រះធនុ ដែលជាសិស្សគប្បីសម្អាងលើខ្លឹមសារចារឹក គឺធ្វើឡើងប្រយោជន៨អោយរជ្ជកាលរបស់ ព្រះបាទឧទយាទិត្យវ័រ្មនទេវៈ បានប្រកបដោយសិរីមង្គល និងសូមអោយទ្រង់មានអំណាចយឺនយូរ ស្ថិតស្ថេរដរាបដូចផែនដី ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យដូច្នោះដែរ ។ ព្រះបិមាជាច្រើនប្រភេទ ដែលគេបានយកទៅតម្កល់ក្នុងប្រាង្គប្រាសាទ នៅទោលឬជុំគ្នជាត្រីម៌ូតិ មិនគ្រាន់តែតំណាងនូវព្រះអាទិទេពនៃលទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនាតែ ប៉ុណ្ណោះទេ ដូចជាព្រះសិវៈ ព្រះនារាយន៏ជាដើម គឺតំណាងអោយបុព្វការីជន ដែលបានចែកឋានទៅ ក៏ប៉ុន្តែព្រលឹងពួកគេបានមក សណ្ធិតនៅក្នុងព្រះរូបថ្មទាំងនោះ ។ ​ដូចនេះ រូបទាំងនោះក៏តំណាងអោយបុព្វការីជនផងដែរ ។ ជាផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ខ្មែរបុរាណ ការសិក្សាវិភាគស៊ីជម្រៅនៃវិស័យបដិមាសាស្ត្របុរាណ អាចផ្ដល់ចំពោះយើងនូវព័ត៌មានមួយចំនួនដូចតទៅនេះ ។ ការពិតបដិមាសាស្រ្តខ្មែរបុរាណ តំណាងអោយព្រះនារាយណ៏ ព្រះឥសូរ និងព្រះគណេសជាដើមធ្វើឡើងសម្រាប់លំអ ឬក៨តុបតែងបូជណីយដ្ឋាននានា ឬក៏សម្រាប់សាសនិកជនគោរពសក្ការៈបូជា ។ ម៉្យាងវិញទៀត គប្បីត្រូវជ្រាបផងដែរថា នៅក្នុងសង្គមខ្មែរ បដិមាសាស្ត្រ បានរួមចំនែកអប់រំមនុស្សអោយធ្វើអំពើល្អ ពោលគឺសិល ពន្យល់ពីតម្លៃនៃធម៌និងលើកកម្ពស់ លទ្ធិសាសនាទាំង ព្រហ្មញញ្ញសាសនា ទាំងព្រះពុទ្ធសាសនា ទាំងសាសនាដូនតាថែមទៀតផង ។ ក្រៅពីនេះ ពីតាមរយៈព្រះបដិមាបុរាណទាំងនោះ យើងក៏អាចសម្គាល់នូវលក្ខណៈរបស់ សិល្បៈជាតិខ្មែរតាំងតែពីដើមស.វ ទី១ នៃគ.ស រហូតដល់សម័យកាលណាមួយប្រាកដពុំខាន ។ នៅពេលដែលគេគ្មានឯកសារជាលាយលក្ខណ៏អក្សរចារលើថ្ម ឬសិលាចារឹក សារៈសំខាន់មួយទៀតរបស់រូបចំលាក់បុរាណទាំងនោះគឺការធ្វើអោយយើងដឹងនូវកាលបរិច្ឆេទ តាមរយៈរចនាបថតំណាងអោយសម័យកាលនីមួយៗ ។ តាមការវិភាគខាងលើ យើងអាចទទួលស្គាល់បានថា បដិមាសាស្រ្តខ្មែរ មានអត្ថប្រយោជន៏អនេកក្រៅពីសោភណ្ឌភាពវា អាចផ្ដល់ជូនយើងនូវទិន្នន័យ ទាក់ទិនទៅនឹងវិស័យវប្បធម៌ជាតិយ៉ាងពិតប្រាកដ ។ តាមរយៈការពិនិត្យវិភាគចម្លាក់តមណាងនូវព្រះអាទិទេពអង្គរ យើងមិនគ្រាន់តែរំភើបញាប់ញ័រ ប៉ុណ្ណោះទេ ពីព្រោះវិចិត្រករបុរាណ មានទេពកោសល្យខ្ពស់ ក្នុងការសម្ដែងនូវទេពកោសល្យខ្ពស់របស់គេ ក៏ប៉ុន្តែលើសពីនេះទៅទៀត ទាក់ទងទៅនឹងវិស័យស្មារតី ចិត្តគំនិត ជំនឿសាសនា ។ អ្វីទាំងអស់នេះគឺជាមែកធាងនៃវប្បធម៌ខ្មែរ បដិមាសាស្ត្របុរាណដែលមាន ការរីកចម្រើន ជឿនលឿនអស្ចារ្យ បានផ្ដល់នូវកិតិ្តយស និងកិត្តិនាមដ៏ល្អប្រពៃដែលជា សេចក្ដីថ្លៃថ្នូររបស់ជាតិសាសន៏ខ្មែរទាំងមូល​ គួរជាទីមោទនៈភាព។ ចាប់តាំងពីស.វទី១៨មក មានចលនាផ្លាស់ប្ដូរនូវទំរង់ប្រាសាទខ្មែរនាសម័យអង្គរ ណោក្នុងភូមិភាគឥសាននៃប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្នដែលបានប្រែក្លាយរចនាបថ អង្គរអោយទៅជាព្រះចេតិយ ឬព្រះធាតុ(ថាត) ដោយការមកដល់នៃជនជាតិលាវក្នុងតំបន់នេះ ។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ ជនជាតិខ្មែរក្នុងភូមិភាគនេះ ក៏ចាប់ផ្ដើមទទួលយកឥទ្ធិពល ខាងស្ថាបត្យកម្មវត្តអារាមលាវ និងថៃផងដែរ ដែលទទួលបាននូវការពេញនិយមរបស់ពួកគេចាប់តាំងពីពេលនោះមក ។ == សូមមើល == * [[បញ្ជីរាយនាម ប្រាសាទបុរាណខ្មែរ]] * [[ប្រាសាទខ្មែរដែលនៅប្រទេសថៃ]] * [[ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសឡាវ]] * [[ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសវៀតណាម]] == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាសនាហិណ្ឌូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា]] {{Cambodia-stub}} mcnr4uf3v3i1tnhyejmgg0r27584olt 342930 342929 2026-11-12T09:02:06Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342930 wikitext text/x-wiki {{Cleanup-rewrite}} [[ឯកសារ:Cambodia - Flickr - Jarvis-27.jpg|រូបភាពតូច|[[ទេវរូប]]ព្រះ[[អវលោកិតេស្វារ]][[ពោធិសត្វ]] [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]]មកពី[[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។]] '''ប្រាសាទ​ខ្មែរ''' ជា ​កន្លែង​គោរព​បូជា ​ក្នុង [[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍]] ដែល​កសាង​ឡើង​ដោយ [[អាណាចក្រខ្មែរ|​អាណាចក្រ​ខ្មែរ]] តាំង​ពី​សតវត្ស​ទី​១២ ក្នុង​រជ្ជកាល [[ជ័យវរ្ម័នទី២|​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី​២]] មក​ម្ល៉េះ ដែល​គេ​រក​ឃើញ​ភាគ​ច្រើន​នៅ​ក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] និង​នៅ​តំបន់ [[อีสานใต้|​ឥសាន​ខាង​ត្បូង]] ​នៃ​ប្រទេស​ថៃ ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​សាងសង់​ដែរ។ សម្ភារៈ៖ ឥដ្ឋ [[ថ្មភក់]] និង [[ថ្មបាយក្រៀម]] ដែលមាន សិល្បៈខ្មែរ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == តាម​ភស្ដុតាង​បុរាណ​វិទ្យា គេ​ដឹង​ថា ខ្មែរ​ចាប់​ផ្ដើម​បង្កើត​នគរ ឬ​រដ្ឋ តាំងពីសតវត្សរ៍ទី១នៃគ.ស វាបានអភិវឌ្ឍចេញពីទីក្រុងកំពង់ផែដែលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយ [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] ហើយបានអភិវឌ្ឍក្រោមមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអរិយធម៌ឥណ្ឌា ហៅថា [[ហ៊្វូណន|អាណាចក្រហ្វូណន។]] តំបន់របស់វាគ្របដណ្តប់លើអាង [[ទន្លេមេគង្គ]] (ភាគខាងត្បូង [[វៀតណាម]] ) និងទន្លេមេគង្គភាគខាងត្បូង ( [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ) ទៅផ្នែកខ្លះនៃភូមិភាគឦសាននៃ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ជាមួយនឹងទីក្រុងអូរកែវ។ (ភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសវៀតណាម) គឺជាទីក្រុងកំពង់ផែសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម។ ហើយ​មាន​រាជធានី​មួយ​មួយឈ្មោះឈ្មោះថាវ្យាធបុរៈ​។ នគរហ្វូណនមានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយបរទេសទាំងឥណ្ឌា និង [[ចិន]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុទាក់ទងនឹងនគរនេះនៅតែមិនច្បាស់លាស់ និងមិនអាចសន្និដ្ឋានបាន។ គេគ្រាន់តែដឹងថា ស្តេចចុងក្រោយគឺ រុទ្រវរ្ម័ន ហើយថា ទ្រង់មានជំនឿជាចម្បងលើសាសនាព្រាហ្មណ៍ ដែលបាននាំមកពីប្រទេសឥណ្ឌា។ សតវត្សទី៦ [[ចេនឡា|នគរចេនឡា]] ដែលដើមឡើយជារដ្ឋនៃអាណាចក្រហ្វូណន តំបន់របស់វាលាតសន្ធឹងពីទីក្រុង [[ចំប៉ាសាក់ (ក្រុង)|ចំប៉ាសាក់]] - ភ្នំវត្តភូ បច្ចុប្បន្នភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសឡាវ និងភាគខាងជើងនៃប្រទេសកម្ពុជា។ រាជធានី​នៃ​នគរ​ចេនឡា​គឺ​ជា​ទីក្រុង​នៃ​«​ស្រេស្រេស្ឋបុរៈ»​។ ព្រះបាទភវវរ្ម័ន ស្តេច​ចេនឡា​ទី​មួយ​បាន​ដណ្តើម​យក​ក្រក្រុងវ្យាធបុរៈ​ពី​រជ្ជទាយាទ។ ក្រោយមក ប្អូនប្រុសរបស់ព្រះបាទភវវរ្ម័នគឺ ព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័នទី១ បង្ក្រាបហ្វូណន ធ្វើ​ឱ្យ​អាណាចក្រ​ចេនឡា​ពង្រីក​ទឹកដី​ឱ្យ​កាន់តែ​ទូលំទូលាយ​ជាង​មុន ។ [[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២]] បានលើកទ័ពមកប្រកាសឯករាជ្យពីនគរជ្វា ហើយក៏បានបង្រួបបង្រួមនគរ បង្កើតសាមគ្គីភាពដើម្បីអាណាចក្រខ្មែរថ្មី។ ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី​២​បាន​បង្នបង្កើតរាជធានីនៅ​តំបតំបន់ខាងជើងបឹងទន្លេសាប។ ព្រះ​មហាក្សត្រ​ទ្រង់​បាន​ពង្រីក​ព្រះរាជ​អំណាច​របស់​ទ្រង់​ដល់​ជ្រលង​ទន្លេ​ក្នុង​ភូមិភាគ​អាគ្នេយ៍​នៃ​ប្រទេស​ថៃ។ == ប្រភេទប្រាសាទខ្មែរ == ប្រាសាទបុរាណខ្មែរ ចែកចេញជាបីប្រភេទដូចជា<ref>សៀវភៅ សំណួរអរិយធម៌ខ្មែរ ទំព័រទី១២៥។</ref>៖ * ប្រាសាទដែលមានប្រាង្គតែមួយ ហើយសង់ដាច់តែឯង។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រាសាទប្រាសាទភ្នំបាយ៉ង ប្រាសាទថ្មដុះ។ល។ * ប្រាសាទដែលមានប្រាង្គច្រើននៅលើខឿនតែមួយជាន់។ ឧទាហរណ៍៖ប្រាសាទព្រះគោ ប្រាសាទលលៃ។ល។ * ប្រាសាទដែលសង់លើដីរាបគ្មានខឿន ហើយសង់ផ្ទាល់និងដីរាបស្មើ។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រាសាទព្រះខាន់ ប្រាសាទតាព្រហ្មតាកែវ។ល។ * ប្រាសាទភ្នំជាប្រាសាទសង់ខ្ពស់ដូចភ្នំមានទំហំធំ មានខឿនច្រើនជាន់ ប្រាសាទភ្នំចែកចេញជា២គឺ ប្រាសាទភ្នំដែលសង់លើភ្នំធម្មជាតិ។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រាសាទភ្នំបាខែង ប្រាសាទភ្នំជីសូរ្យ ប្រាសាទព្រះវិហារ ។ល។ ប្រាសាទភ្នំដែលសង់នៅលើដី។ ឧទាហរណ៍ ប្រាសាទអង្គរវត្ត ប្រាសាទបាយ័ន ប្រាសាទបាពួន ប្រាសាទធំ។ល។ គេសាងសង់ប្រាសាទភ្នំ ដើម្បីតំណាងភ្នំ ព្រោះមានទស្សនៈឥណ្ឌា គេនិយមគោរពភ្នំសុមេរុ ដែលជាទីឋាននៃអាទិទេព។ ការសាងសងប្រាសាទតាមបែបពុទ្ធសាសនា គេច្រើននិយមសង់លើដីរាបស្មើតាមបែបវត្តអារាមពុំមានជាន់ថ្នាក់ខ្ពស់ៗដូចជា ប្រាសាទបែបព្រាហ្មណ៍និយមទេ។ សំណង់ប្រាសាទប្រភេទនេះ បញ្ជាក់ឱ្យយើងដឹងថា ព្រះពុទ្ធជាមនុស្សនៅលើលោកនេះរស់នៅជាមួយមនុស្សគ្រប់គ្នាគឺមិនស្ថិតនៅលើមេឃឆ្ងាយដាច់ពីមនុស្សដូចជាអាទិទេពនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ឡើយ<ref>សៀវភៅ សិក្សាសង្គម របស់ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា ឆ្នាំ២០១៧ ទំព័រ២៣៣។</ref>។ == សាសនាទេវរាជ និងសំណង់ប្រាសាទ == ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ បានបង្កើតសាសនាទេវរាជ។ ពោល​គឺ​ការ​លើក​ស្តេច​ឡើង​ឋានៈ​ជា​ទេវរាជ ឬ [[เทวาราชา|​ទេវរាជ ជា]]ស្តេច​ដ៏​ខ្ពង់ខ្ពស់​។ វា​បាន​ចាក់​គ្រឹះ​ប្រព័ន្ធ​ទេវរាជ​សម្រាប់​នគរ​ផ្សេង​ទៀត​ដើម្បី​ធ្វើ​ជា​គំរូ។ រួម​ទាំង​សៀម​ដែល​បាន​យក​ប្រព័ន្ធ​នេះ​ផង​ដែរ។ ប្រព័ន្ធទេវរាជនេះបានរួមចំណែកដល់តួនាទីរបស់ព្រាហ្មណ៍នៅក្នុងរាជវាំង ហើយ​ធ្វើ​ពិធី​ឡើង​សោយរាជ្យ​ថ្វាយ​ព្រះមហាក្សត្រ។ ពី​ហេតុផល​ពីរ​យ៉ាង​ចុង​ក្រោយ​នេះ វា​ជា​ទម្លាប់​ដែល​ស្តេច​ខ្មែរ​គ្រប់​រូប​ត្រូវ​សាងសង់​ប្រាសាទ​យ៉ាង​ហោច​ណាស់​ពីរ រចនាបថ​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ពី​ទីតាំង​សាសនា​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា។ អ្វី​ដែល​ហៅ​ថា ស្រីខរជា​កន្លែង​សាសនា​នៃ​សិល្បៈ​ឥណ្ឌា​នៅ​ភាគ​ខាង​ជើង ហើយហើយវិមាន ជា​កន្លែង​សាសនា​របស់​ឥណ្ឌា​ខាង​ត្បូង។ ដោយកត្តាទាំងអស់នេះហើយ ទើបធ្វើឲ្យទម្រង់សិល្បៈខ្មែរ ហៅថាប្រាសាទខ្មែរ ឬកន្លែងគោរពបូជាក្នុងសាសនាព្រាហ្មណ៍។ វា​មាន​ភាព​ស្រស់​ស្អាត និង​មាន​តម្លៃ​ខាង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​បុរាណវត្ថុ​ដ៏​អស្ចារ្យ។ ហើយ​ដោយ​សារ​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​សាង​សង់​ឡើង​ដោយ​វត្ថុ​ធាតុ​ដូច​ជា ឥដ្ឋ [[ศิลาทราย|ថ្មភក់]] និង [[ថ្មបាយក្រៀម|​ថ្មបាយក្រៀម]] ដែល​ជា​វត្ថុ​សេសសល់ ​រហូត​ដល់​បច្ចុប្បន្ន។ តែប្រាសាទខ្មែរ វាមិនត្រឹមតែនៅក្នុងព្រំដែនតែ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​ក៏​មាន​នៅ​តំបន់​នានា​នៃ [[ឡាវ|​ប្រទេស​ឡាវ]] និង [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ដែល​មាន​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ជា​ច្រើន​ផង​ដែរ។ ព្រោះនៅសម័យខ្លះ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ខ្លាំង ធ្វើឱ្យវាអាចពង្រីកអំណាច និងទឹកដីបានយ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយហេតុផលនេះ ប្រាសាទនានាត្រូវបានសាងសង់នៅលើទឹកដីនៃប្រទេសផ្សេងៗផងដែរ។ == ទម្រង់សិល្បៈ == '''ក.មុនអង្គរ''' ១. រចនាបទភ្នំដា ២. រចនាបទសម្បូរព្រៃគុគ ៣. រចនាបថព្រៃក្មេង ៤. រចនាបថ​កំពង់​ព្រះ '''ខ.''' '''សម័យអង្គរ''' ៥. រចនាបថគូលែន ៦. រចនាបថព្រះគោ ៧. រចនាបទបាខែង ៨. រចនាបទកោះកេរ ៩. រចនាបទប្រែរូប ១០. រចនាបថបន្ទាយស្រី ១១. រចនាបថ ឃ្លាំង ១២. រចនាបថបាពួន ១៣. រចនាបថ​អង្គរវត្ត​ ១៤. រចនាបថបាយ័ន == ប្រាសាទដែលសល់រូបរាង == === ប្រទេសកម្ពុជា === ខេត្តកណ្ដាល មានប្រាសាទចំនួន ខេត្តកំពង់ចាម មានប្រាសាទចំនួន ១៧ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មានប្រាសាទចំនួន ៦ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តកំពង់ធំ មានប្រាសាទចំនួនជាង ៦០០ ប្រាសាទ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ មានប្រាសាទចំនួន ១ ប្រាសាទដែលសល់រូបរាង ខេត្តកំពត មានប្រាសាទចំនួន ៤ ខេត្តក្រចេះ មានប្រាសាទចំនួន ២ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តតាកែវ មានប្រាសាទចំនួន ២៨ ប្រាសាទ តែ​នៅសល់​រូប​រាង​តែ ១៤ ​ក្រៅ​ពី​នោះ​បាក់បែក​ ខ្លះ​សល់​តែ​គ្រឹះ​និង​ឈ្មោះ​ប៉ុណ្ណោះ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ មានប្រាសាទចំនួន ០៩ នៅសល់​រូបរាង និង​ទួល​បុរាណ​ជាង ៣០ ទៀតមាន​អាយុកាល​​រាប់​សតវត្សន៍ ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ មានប្រាសាទចំនួន ១៣ ដែលសេសសល់ ខេត្តបាត់ដំបង មានប្រាសាទចំនួន ៤ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តពោធិ៍សាត់ មានប្រាសាទចំនួន ៨ ខេត្តព្រៃវែង មានប្រាសាទចំនួន ២ សេសសល់រូបរាង ខេត្តព្រះវិហារ មានប្រាសាទចំនួន ២៤៨ ទីតាំង រាយប៉ាយ​គ្រប់​ស្រុក​។ ក្នុង​ចំណោម​ប្រាសាទ​ទាំង ២៤៨ នៅ​​រូបរាង​មាន​ជាង ៧០ ភាគរយ រាជធានីភ្នំពេញ មានប្រាសាទចំនួន ២ សេសល់រូបរាង ខេត្តរតនគិរី មានប្រាសាទចំនួន ២ សេសសល់រូបរាង ខេត្តសៀមរាប មានប្រាសាទចំនួន ជាង ៧០០ ប្រាសាទ ក្នុង​នោះ​នៅ​ក្នុង​តំបន់​រមណីយដ្ឋាន​អង្គរ​មាន​ជាង ១០០ ប្រាសាទ ខេត្តស្ទឹងត្រែង មានប្រាសាទចំនួន ជិត ១០០ ​នៅ​​សល់តែ​គ្រឹះ​ប៉ុណ្ណោះ។ [[ប្រាសាទព្រះគោ (ខេត្តស្ទឹងត្រែង)|ប្រាសាទ​ព្រះគោ]]​ដែល​នៅ​សេសសល់​ក៏​មាន​ការ​​ខូចខាតច្រើន​​ នៅ​សល់​​រូបរាង​ប្រហែល​ ៤០​ភាគរយ ខេត្តស្វាយរៀង មានប្រាសាទចំនួន ២ ដែលសល់រូបរាង ខេត្តឧត្ដរមានជ័យ មានប្រាសាទចំនួន ១៥ ដែលសេសសល់រូបរាង === ប្រទេសវៀតណាម === [[ខេត្តរោងដំរី]] មានប្រាសាទចំនួន ២ ដែលសល់រូបរាង [[ខេត្តទឹកខ្មៅ]] មានប្រាសាទចំនួន ១ ដែលសល់រូបរាង === ប្រទេសឡាវ === ខេត្តចំប៉ាសាក់ មានប្រាសាទចំនួន ១០ ដែលសេសសល់រូបរាង ខេត្តសុវណ្ណខេត្ត មានប្រាសាទចំនួន ១ ដែលនៅសល់រូបរាង និងចំនួន ២ បានកែប្រែជាចេតិយ រដ្ឋធានីវៀងចន្ទន៍ មានប្រាសាទចំនួន ១ === ប្រទេសថៃ === នៅប្រទេសថៃមានប្រាសាទខ្មែររាយប៉ាយស្ទើពេញប្រទេស ប៉ុន្តែប្រាសាទតិចតួចដែលនៅសេសសល់រូបរាងហើយខ្លះបានកែប្រែជាចេតិយនៅសម័យថៃចូលកាន់កាប់។ ប្រាសាទខ្មែរត្រូវបានគេរកឃើញភាគច្រើនៅខេត្តឥសានថៃ ហើយមួយចំនួនរកឃើញនៅភាគកណ្ដាល,ភាគខាងជើង,ភាគខាងលិចនិងភាគខាងកើតដែលមានសេសល់តិចតួច។ មានប្រាសាទខ្មែរចំនួន ១៥៥ នៅតំបន់ខ្ពង់រាបឥសាន ក្នុងនោះមានប្រាសាទចំនួន ៣៧ នៅខេត្តនគររាជសីមា ,ចំនួន ៥០ នៅខេត្ត បុរីរម្យ ,ចំនួន ៣១ ខេត្តសុរិន្ទ,ចំនួន ៦ ខេត្តជ័យភូមិ ,ចំនួន ១៤ ខេត្ត រយអេត ,ចំនួន ១១ នៅខេត្តស៊ីសាកេត និង,៦ នៅក្នុងខេត្តឧប្បលរាជធានី។ ភាគច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញដោយបន្សល់ទុកតែផ្នែកខ្លះ។ == និមិត្តរូបរបស់ប្រាសាទខ្មែរ == ប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរមានអត្ថន័យខ្ពង់ខ្ពស់ត្រចះត្រចង់ ការកំណត់អត្ថន័យប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរ ដែលជាទេវស្ថានដើម្បីឧទ្ទិស ដល់អាទិទេពខាងព្រហ្មញ្ញសាសនាថា ជាភ្នំព្រះសុមេរុ ត្រូវបានអនុវត្តន៏ឡើងនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា និងនៅប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ចាប់តាំងពីដើមស.វ.ទី១នៃ គ.ស. ក្រោមឥទ្ធិពលវប្បធម៌ឥណ្ឌា ។ គឺទស្សន:នេះហើយ ដែលបានបណ្ដាលអោយបុរាណស្ថានបូជនីយដ្ឋានខ្មែរទាំងឡាយ ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដើម្បីជាទីគោរពបូជាព្រះអាទិទេព ក៏ប៉ុន្តែជាមយគ្នានោះ ក៏មានទស្សន:មួយចំនួនទៀត ដែលទាក់ទិនទៅនឹងនិមិត្តរូបនៃលោកធាតុ បើសិនជាយើងវិភាគអោយស៊ីជម្រៅទៅលើវិស័យ មនោគមន៏វិជ្ជាសាសនារបស់មនុស្សខ្មែរ នាសម័យបុរេអង្គរ និងអង្គរ ។ តាមបីតការសាងសង់ប្រាង្កប្រាសាទ ជនជាតិខ្មែរបានអនុលោមទៅតាមលោកធាតុវិទ្យា ដែលមានក្នុងលទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនា ក្រោមរូបភាពដូចតទៅនេះ សម្រាប់មនុស្សខ្មែរបុរាណ លោកយើងនេះ ត្រូវហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញពិខាងក្រៅដោយជួរភ្នំជាកំពែង៧ជាន់ដីក្រាស់ធំខ្ពស់សម្បើមអស្ចារ្យ ។ កំពែងភ្នំនីមួយៗ មានរាងជារង្វង់មូល ឬមណ្ឌលរួម ហើយមានសមុទ្រខណ្ឌព័ទ្ធថែមទៀតផង ។ នៅចំកណ្ដាលនៃលោកឬចក្រវាឡគឺជម្ពូទ្វីប ដែលមានភ្នមសុមេរិជាស្នូល ។ ម្យ៉ាងវិញទៀតនៅជុំវិញភ្នមសុមេរុដែលជាស្នូលនោះ គេឃើញមានភព៦ មួយរាងដូចកងហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញដែរ ។ ដោយផ្អែកលើទស្សន: លោកធាតុវិទ្យានេះ យើងអាចដឹងថាស្ថាបត្យកម្ម ខ្មែរបុរាណ មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និត ទៅនិងប្រព័ន្ធគំនិត ស្ដីពីលោក ដែលមានប្រភពចេញពីឥណ្ឌា ហើយប្រាសាទខ្មែរ គឺតំណាងនូវភ្នំសុមេរុ ឬភ្នំកណ្ដាលដែលជា លំនៅដ៏ពិសិដ្ឋ របស់ព្រះអាទិទេព និងពពួកទេវតាតូចធំទាំងឡាយ ។ សរុបមករាល់មូលនិធិសាសនាដែលត្រូវបានសាងសង់ ឡើងគឺសម្រាប់កំណត់ចំនុចកណ្ដាល ឬភ្នំកណ្ដាលនៃចក្រវាល គឺភ្នំសុមេរុ ឬភ្នំកៃឡាសដែលជាភ្នំមាស ឬភ្នំស្នែងមាស ។ កន្លែងខ្ពស់បំផុតនៃលោកយើង ហើយមានភាពពិសិដ្ឋកប់កំពូលបែបនេះ អាចឆ្លុះបញ្ចាំងតាមរយ:វត្តមានទេវតាទាំង៤ ឬចតុលោកបាលទាំង៤ ដែលជាអ្នកបាច់ថែរក្សាទិសនីមួយៗ ក្នុងទ្វីបទាំង៤ ។ ដូច្នោះចំណុចដែលយើងត្រូវយកចិត្តទុកដាក់គឺរាល់ប្រាសាទខ្មែរ ដែលធ្វើឡើង គឺសម្រាប់តំណាងភ្នំព្រះសុមេរុ ។ ដោយហេតុនេះហើយ បានជាគេហៅថា ប្រាសាទភ្នំ ទោះបិជាស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំ ចង្កេះភ្នំ ឬជាទីវាលទំនាបក៏ដោយ ។ គប្បីរំលឹកនៅទីនេះផងដែរថា ជាងប្រាសាទទាំអស់ដូចជាប្រាសាទភ្នំបាខែង ដែលស្ថាបនាឡើងនៅឆ្នាំ៨០៦នៃ គ.ស​ដោយព្រះបាទយសោវ័រ្មន ដើម្បីតំកល់ព្រះសិវលិង្គរាជ្យ គឺយសោរេស្វរ:​ តំណាងនូវចំណុច ឬភ្នំកណ្ដាលនៃចក្រវាឡ ។ ប្រាសាទដ៏ស្កឹមស្កៃនេះ មាន៥ជាន់ថ្នាក់ ហើយនៅជាន់លើគេបង្អស់ តំណាងនូវស្ថានត្រៃត្រឹង្ស គេឃើញមានប្រាសាទចំនួន៤ទៀត អមប្រាសាទកណ្ដាល​ឬភ្នំមាស ។ នៅជាន់នីមួយៗចំនួនប្រាសាទទាំងអស់មាន១២ ។ ហើយបើគេរាប់តាមជាន់ទាំងប្រាំជុំវិញ គេនឹងឃើញចំនួនប្រាសាទទាំងអស់មានដល់ទៅ៦០ ដែលពាក់ព័ន្ធទោនឹងហោរាសាស្ត្រ ។ តាមលោធាតុវិជ្ជាឥណ្ឌា ជាន់ទីប្រាំលើនេះ គឺតំណាងស្ថានទាំង៥ ក្នុងចក្រវាឡ គឺស្ថាននាគ ស្ថានគ្រុឌ ស្ថានយក្ស ស្ថានរក្សស: និងស្ថានមហារាជ ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលអស្ចារ្យទៅទៀត គឺប្រសិនជា យើងមកកាន់ប្រាសាទ ហើយឈរចំពីមុខនៃទិសណាមួយ ក្នុងទិសធំទាំង៤ យើងពិតជានឹងឃើញចំនូនប្រាសាទទាំង ៣៣ តំណាងអោយស្ថានសួគ៏ត្រៃត្រឹង្ស ដែលគ្រប់គ្រងដោយព្រះឥន្ទ្រាធិរាជពុំខាន ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត បើសិនជានៅទីនេះ​យើងគ្រាន់តែសម្លឹងមើលតែខឿនប្រាសាទ​ទាំងប្រាំជាន់តែប៉ុណ្ណោះ​ យើងពិតជានឹងឃើញយ៉ាងប្រត្យក្ស នូវកំពូលទាំង៣ ដែលតំណាងអោយលទ្ធិត្រីមូតិនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលមានព្រះសិវ: ឬព្រះឥសូរ ព្រះវិស្ណុ ឬព្រះនារាយណ៏ និងព្រះព្រហ្មដ៏មានមហិទ្ធិឫទ្ធិ ។ គឺព្រះកំពូលទាំង៣អង្គនេះហើយ ដែលបីបាច់ថែរក្សា ទឹកដីដ៏បវររបស់ជាតិសាសន៏ខ្មែរនាសម័យបុរាណ ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រសិនបើយើងរាប់ចំនួនប្រាសាទទាំងអស់ ដែលស្ថិតនៅថ្នាក់ទាំង៥ គួបផ្សមទៅនិង ប្រាសាទស្ថិតនៅខាងក្រៅក្រោមដី ដែលហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញតួប្រាសាទបាខែងទាំងមូល យើងនឹងឃើញចំនួនប្រាសាទមានរហូតដល់១០៨ ដែលជាលេខដ៏ស័ក្កិសិទ្ធមួយ ។ តាមពិតលេខ១០៨ខាងលើនេះ ពាក់ព័ន្ធទៅនឹងវិស័យតារាសាស្ត្របុរាណ ។ ក្នុងប្រក្រតិទិនខ្មែរបុរាណ ដែលគេគិតថ្ងៃខែតាមដំណើរព្រះចន្ទ ឬចន្ទគតិ គេឃើញក្នុងមួយខែមានត្រឹមតែ២៧ថ្ងៃតែប៉ុណ្ណោះ ដោយមានចក្រ៤ បូកសរុបទៅយើងនឹង ឃើញមានចំនួនចក្រទាំងអស់មានចំនួន១០៨ ។ សូមរំលឹកនៅតីនេះផងដែរថា លេខ១០៨នេះ ក៏តំណាងអោយកថាចណ្ឌតាំង១០៨ ​ដែលមានក្នុងមហាគម្ពីរទេវ តំណាងនូវចំនេះដឹងកំពូលនៃលោកយើងនេះ ។ រួមសេចក្ដីមក តាមការវិភាគផ្នែកស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទបុរាណខ្មែរ យើងឃើញថា ជនជាតិខ្មែរនាសម័យ មហានគរបានស្គាល់នូវទស្សនវិជ្ជាធំៗ ស្ដីអំពីលោកធាតុព្រមទាំងគម្ពីរវេទ ដែលតំណាងអោយការចេះដឹងជ្រៅជ្រះគ្រប់វិស័យ ហើយបានសាងសង់ប្រាង្គប្រាសាទទាំងនោះឡើង ជានិមិត្តរូដ៨ឧត្តុងឧត្តមគ្មានពីរក្នុងភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៏នេះ ។ ចំណុចមួយយ៉ាងសំខាន់បំផុត គឺប្រាង្គប្រាសាទធំៗរបស់ខ្មែរ នាសម័យបុរាណ គឺស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណនៃទីប្រជុំជន ឬទីក្រុង ដូច្នេះហើយបានជាគេពុំអាចផ្ដាច់សម្ព័នភាព រវាងប្រាសាទ និងទីក្រុងឡើយ ដោយមូលហេតុខាងលើនេះ ។​​ បើនិយាយម្យ៉ាងទៀតប្រាសាទខ្មែរ បំពេញនាទីជាបូជនីយដ្ឋាន និងជាមណ្ឌល នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច ។ == តួនាទីប្រាង្គប្រាសាទ និងព្រះបដិមាខ្មែរ នាសម័យមហានគរ == នៅក្នុងតំបន់អង្គរ​ដែលមានទំហំ២៣០គីឡូម៉ែត្រក្រឡា មានប្រាសាទជាង៥០០ទៅហើយ នេះឥតនិយាយដល់ប្រាសាទមួយចំនួន នៅប្រទេសលាវ និងប្រទេសសៀមផង ។​ ប្រាសាទខ្មែរ ជាបូជនីយដ្ឋាន បូជនីយ៏ដ្ឋានឬជាទីស្ថានពោលគឺជាផ្ទះ អាស្រមកុដិរបស់ព្រះអាទិត្យ ដែលធ្វើឡើងតាមលំនាំនៃលោកធាតុបែបឥណ្ឌា ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាសាទខ្មែរ ក៏តំណាងអោយភ្នំសុមេរុខ្ពស់ជាងគេបំផុត ស្ថិតចំកណ្ដាលចក្រវាឡ ដែលជាស្ថានសួគ៌នៅលើមេឃ ក៏ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែមានលណ្ខណ:បំព្រួញតូចតែប៉ុណ្ណោះ ។ ដូចនៅប្រទេសឥណ្ឌា ប្រាសាទភ្នំកណ្ដាលភាគច្រើន ក៏ជាទីក្រុងឬរាជធានី ដែលប្រសូត្រចេញពីទស្សនៈវិជ្ជាខាងលើនេះដែរ ។ និមិត្តរូបភាពនៃប្រាសាទ និមិត្តរូបភាពនៃទីក្រុងខ្មែរបុរាណ មានសម្ព័ន្ធភាពយ៉ាងជិតស្និតជាទីបំផុត ។ គប្បីបញ្ជាក់ផងដែរថា នៅពេលណាដែលយើងយល់ច្បាស់នូវលក្ខណៈសម្បត្តិដ៏វិសេសវិសាលខាងលើនេះ របស់វិស័យស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទខ្មែរ នាសម័យបុរាណ យើងក៏អាចយល់បាននូវសារប្រយោជន៏ដ៏ពិតៗរបស់វា សម្រាប់ការចងក្រងទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឡើងវិញដែរ ។ តាមពិត តាមរយៈទីតាំងនៃប្រាង្គប្រាសាទទាំងនោះ​​ យើងអាចនឹងប្រមើល​ ឃើញយ៉ាងច្បាស់លាស់ នូវវិបុលភាព និងវិសាលភាពរបស់ភូមិសាស្ត្រខ្មែរបុរាណ ។ ឧទាហរណ៏ យើងអាចនឹងសម្គាល់ភូមិសាស្ត្រនៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា នាសម័យបុរាណដោយងាយ បានតាមរយៈវត្តមានស្លាកស្នាមប្រាសាទខ្មែរ ដែលបានបន្សល់ទុក ។ ដោយហេតុថា កន្លែងណាដែលមានស្លាកស្នាមប្រាសាទ ទោះធំក្ដី តូចក្ដី​ កន្លែងនោះ គឺជាទឹកដីរបស់ខ្មែរ នាសម័យណាមួយ ដែលគេអាចកំណត់បានដោយងាយស្រួលក្នុងប្រវត្តិសាស្ដ្រកម្ពុជា ។ ដោយឡែក រចនាបថនៃចម្លាក់ ឬក្បាច់ក្បូរនៃប្រាង្គប្រាសាទទាំងនោះ គ៏ជាសញ្ញាណ បង្ហាញនូវការវិត្តន៏របស់សិល្បៈ និងការអភិវឌ្ឍន៏នៃតំបន់ផងដែរ ។ យើងក័សូមជម្រាបផងដែរថា វត្តអារាមខាងព្រះពុទ្ធសាសនា ក៏មានអត្តន័យ និងអត្ថរស់ ដូចវិស័យស្ថាបត្យកម្មនៃប្រាង្គប្រាសាទបែបព្រាហ្មណ៏សាសនាដែរ ។ តាមលោក ជីវតាក្វាន់ នៅតាមវត្តអារាមខ្មែរធ្វើអំពីឈើនៅក្នុងទីក្រុងអង្គរធម គេឃើញមានតម្កល់នូវរូបព្រះពុទ្ធអង្គ ។ សូមកុំភ្លេចថា ចំពោះខ្មែរបុរាណាការបូជាព្រះពុទ្ធអង្គតាំងនោះ ធ្វើអោយជីវិតរបស់ពួកគេមានន័យ ក្នុងករណីណាដែល​ ការបូជាផ្ដល់នូវសុភមង្គលគួរជា ជាទីគាប់ចិត្តរបស់មនុស្ស ។ ការបូជានៃព្រះបដិមាទាំងនោះក៏ជាមាគ៌ាមួយខ្ពស់ សម្រាប់ទទួលនូវជ័យជម្នះលើកម្លាំងអាក្រក់ ហើយក៏ជាប្រភពនៃសាមគ្គីភាពផងដែរ ។ ឥលូវនេះ យើងឆ្លៀតឪកាសសូមពិពណ៌នា អំពីនាទិរបស់បដិមាសាស្ត្ររបស់បដិមាសាស្រ្តក្នុងប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរវិញម្ដង ។ ការសិក្សាស្វែងយល់អមពីបដិមាសាស្រ្តរបស់ ជនជាតិខ្មែរ តាំងពីសម័យបុរេអង្គរ រហូតដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ថ្វីត្បិតតែមួយភាគធំនៃទឹកដីអតីតព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបុរាណ ត្រូវបានផ្ដាច់ចេញពីភូមិសាស្ត្រជាប្រវត្តិសាស្ត្រយ៉ាងណាក្ដី គ៏ការស្រាវជ្រាវវិភាគបានអោយដឹងថា សិល្បៈខ្មែរទោះជាស្ថិតនៅក្នុងសម័យកាលខុសៗគ្នាយ៉ាងនាក៏ដោយ ក៏បានរក្សានូវឯកភាពជានិច្ចដែរ ។ នេះគឺជាការធម្មតា ដែលអ្នកបុរានវិទូបានលើកយកលក្ខណៈ ឬទម្រង់ពិសេសរបស់បដិមាសាស្ត្រខ្មែរមកបង្ហាញបញ្ជាក់ នៅពេលដែលសិក្សាអំពីប្រវត្តិនៃសិល្បៈ ខ្មែរបុរាណ ។ និយាយដូចនេះ ពុំមែនមានន័យថា សិល្បៈខ្មែរមិនមានការប្រែប្រួលតាមដំណាក់កាលនីមួយៗនៃការវិវត្តិន៏របស់ប្រវត្តិសាស្ត្រនោះទេ ។ អ្វីដែលយើងចង់និយាយនៅទីនេះ គឺបដិមាសាស្ត្រខ្មែរ ដែលភាគច្រើនតមនាងអោយព្រះអាទិទេពបែបព្រាហ្មណ៏និងពុទ្ធនិយម មិនបានប្រែប្រួលលក្ខណៈ ដើម ដែលជាមូល​ដ្ឋានគ្រឹះដ៏រឹងមាំ តាំងពីបុរាណកាលរហូត ដល់សម័យកាលក្រោយៗ មករហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ ដូចនេះហើយទោះជាសិល្បៈខ្មែរ ស្ថិតនៅទីណាក៏ដោយ ដូចជានោប្រទេសថៃ លាវ ឬយៀកណាមខាងត្បូងជាដើម យើងនៅតែសម្គាល់បានថាជាស្នាដៃ ឬជាកេរដំណែលរបស់ដូនតាខ្មែរ ដែលបានបន្សល់ទុក ។ ចំណុចចាំបាច់មួយទៀត ដែលយើងត្រូវចងចាំគឺបដិមាសាស្ត្រខ្មែរ រួមមានស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទបុរាណ និងក្បាច់ផ្ដែរជាដើម ដែលត្រូវសាងសង់ឡើងនោះ គឺសម្រាប់មូលហេតុជំនឿសាសនា ។ សូមរំលឹកថា អត្ថបទសិលាចារឹកសប្បាកខាងលើបានបង្ហាញអោយដឹងថា ការគោរពសក្ការៈព្រះពុទ្ធអវលោកេស្វរៈទាំង៩ព្រះអង្គនៃនិកាយវជ្រយាន គឺធ្វើឡើងក្នុងគោលបំនងផ្ដល់នូវសិរីមង្គលនិងជ័យជម្នះ ដល់ព្រះរាជនគរខ្មែរ ពោលគឺកុំអោយជ្វារុករានទន្ទ្រានបានតទៅទៀត ។ ដូច្នេះការជួសជុលនូវព្រះពុទ្ធរូប ដោយព្រះគ្រូធរណិន្ទ្របុរៈ ឬការសាងព្រះពុទ្ធរូដោយព្រះធនុ ដែលជាសិស្សគប្បីសម្អាងលើខ្លឹមសារចារឹក គឺធ្វើឡើងប្រយោជន៨អោយរជ្ជកាលរបស់ ព្រះបាទឧទយាទិត្យវ័រ្មនទេវៈ បានប្រកបដោយសិរីមង្គល និងសូមអោយទ្រង់មានអំណាចយឺនយូរ ស្ថិតស្ថេរដរាបដូចផែនដី ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យដូច្នោះដែរ ។ ព្រះបិមាជាច្រើនប្រភេទ ដែលគេបានយកទៅតម្កល់ក្នុងប្រាង្គប្រាសាទ នៅទោលឬជុំគ្នជាត្រីម៌ូតិ មិនគ្រាន់តែតំណាងនូវព្រះអាទិទេពនៃលទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនាតែ ប៉ុណ្ណោះទេ ដូចជាព្រះសិវៈ ព្រះនារាយន៏ជាដើម គឺតំណាងអោយបុព្វការីជន ដែលបានចែកឋានទៅ ក៏ប៉ុន្តែព្រលឹងពួកគេបានមក សណ្ធិតនៅក្នុងព្រះរូបថ្មទាំងនោះ ។ ​ដូចនេះ រូបទាំងនោះក៏តំណាងអោយបុព្វការីជនផងដែរ ។ ជាផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ខ្មែរបុរាណ ការសិក្សាវិភាគស៊ីជម្រៅនៃវិស័យបដិមាសាស្ត្របុរាណ អាចផ្ដល់ចំពោះយើងនូវព័ត៌មានមួយចំនួនដូចតទៅនេះ ។ ការពិតបដិមាសាស្រ្តខ្មែរបុរាណ តំណាងអោយព្រះនារាយណ៏ ព្រះឥសូរ និងព្រះគណេសជាដើមធ្វើឡើងសម្រាប់លំអ ឬក៨តុបតែងបូជណីយដ្ឋាននានា ឬក៏សម្រាប់សាសនិកជនគោរពសក្ការៈបូជា ។ ម៉្យាងវិញទៀត គប្បីត្រូវជ្រាបផងដែរថា នៅក្នុងសង្គមខ្មែរ បដិមាសាស្ត្រ បានរួមចំនែកអប់រំមនុស្សអោយធ្វើអំពើល្អ ពោលគឺសិល ពន្យល់ពីតម្លៃនៃធម៌និងលើកកម្ពស់ លទ្ធិសាសនាទាំង ព្រហ្មញញ្ញសាសនា ទាំងព្រះពុទ្ធសាសនា ទាំងសាសនាដូនតាថែមទៀតផង ។ ក្រៅពីនេះ ពីតាមរយៈព្រះបដិមាបុរាណទាំងនោះ យើងក៏អាចសម្គាល់នូវលក្ខណៈរបស់ សិល្បៈជាតិខ្មែរតាំងតែពីដើមស.វ ទី១ នៃគ.ស រហូតដល់សម័យកាលណាមួយប្រាកដពុំខាន ។ នៅពេលដែលគេគ្មានឯកសារជាលាយលក្ខណ៏អក្សរចារលើថ្ម ឬសិលាចារឹក សារៈសំខាន់មួយទៀតរបស់រូបចំលាក់បុរាណទាំងនោះគឺការធ្វើអោយយើងដឹងនូវកាលបរិច្ឆេទ តាមរយៈរចនាបថតំណាងអោយសម័យកាលនីមួយៗ ។ តាមការវិភាគខាងលើ យើងអាចទទួលស្គាល់បានថា បដិមាសាស្រ្តខ្មែរ មានអត្ថប្រយោជន៏អនេកក្រៅពីសោភណ្ឌភាពវា អាចផ្ដល់ជូនយើងនូវទិន្នន័យ ទាក់ទិនទៅនឹងវិស័យវប្បធម៌ជាតិយ៉ាងពិតប្រាកដ ។ តាមរយៈការពិនិត្យវិភាគចម្លាក់តមណាងនូវព្រះអាទិទេពអង្គរ យើងមិនគ្រាន់តែរំភើបញាប់ញ័រ ប៉ុណ្ណោះទេ ពីព្រោះវិចិត្រករបុរាណ មានទេពកោសល្យខ្ពស់ ក្នុងការសម្ដែងនូវទេពកោសល្យខ្ពស់របស់គេ ក៏ប៉ុន្តែលើសពីនេះទៅទៀត ទាក់ទងទៅនឹងវិស័យស្មារតី ចិត្តគំនិត ជំនឿសាសនា ។ អ្វីទាំងអស់នេះគឺជាមែកធាងនៃវប្បធម៌ខ្មែរ បដិមាសាស្ត្របុរាណដែលមាន ការរីកចម្រើន ជឿនលឿនអស្ចារ្យ បានផ្ដល់នូវកិតិ្តយស និងកិត្តិនាមដ៏ល្អប្រពៃដែលជា សេចក្ដីថ្លៃថ្នូររបស់ជាតិសាសន៏ខ្មែរទាំងមូល​ គួរជាទីមោទនៈភាព។ ចាប់តាំងពីស.វទី១៨មក មានចលនាផ្លាស់ប្ដូរនូវទំរង់ប្រាសាទខ្មែរនាសម័យអង្គរ ណោក្នុងភូមិភាគឥសាននៃប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្នដែលបានប្រែក្លាយរចនាបថ អង្គរអោយទៅជាព្រះចេតិយ ឬព្រះធាតុ(ថាត) ដោយការមកដល់នៃជនជាតិលាវក្នុងតំបន់នេះ ។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ ជនជាតិខ្មែរក្នុងភូមិភាគនេះ ក៏ចាប់ផ្ដើមទទួលយកឥទ្ធិពល ខាងស្ថាបត្យកម្មវត្តអារាមលាវ និងថៃផងដែរ ដែលទទួលបាននូវការពេញនិយមរបស់ពួកគេចាប់តាំងពីពេលនោះមក ។ == សូមមើល == * [[បញ្ជីរាយនាម ប្រាសាទបុរាណខ្មែរ]] * [[ប្រាសាទខ្មែរដែលនៅប្រទេសថៃ]] * [[ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសឡាវ]] * [[ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសវៀតណាម]] == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{commons category|Ta Reach|ប្រាសាទខ្មែរ}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាសនាហិណ្ឌូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា]] {{Cambodia-stub}} 4fzbsru2h59wdpmz72coiy48gjf601r 10 53724 342912 341942 2026-11-12T02:53:56Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342912 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | listclass = hlist | titlestyle = border:1px; background:#F0DC82 | state = collapsed | basestyle = background:white; color:black; {{box-shadow border|a|#F0DC82|2px}} | above = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = {{Navbox |child | group1 = | list1 = * [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ឝ្រីមារញទេវី]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[អស្សាជយទេវី]] * [[កុលទីទេវី]] * [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] * [[កុលប្រភាវតី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] * [[រុទ្រទេវី]]}} | group2 = [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group2 = | list2 = * [[ឝ្រុតទេវី]] * [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] * [[វីរៈទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] * [[សករមន្ជរិ]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] * [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]] | list1 = * [[ភវទេវីទី១]] * [[ហឝ៌ទេវី]] * [[ត្សៀគី​វទេវី]] * [[ជយសិង្ហទេវី]] * [[ភូមីទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]] | list1 = * [[ពាលាទិត្យទេវី]] * [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] * [[បុស្ករាក្សទេវី]] * [[នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] * [[សម្ភុទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] * [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]]}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]]<br>{{resize|ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ}} | list1 = * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណទេវី (ជ័យវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ភាស្វាមិនី]] * [[ប្រវិត្តរាទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] * [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] * [[ន្ឫបតីឥន្ទ្រាលក្ស្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]]<br>{{resize|ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ}} | list1 = * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]] * [[ជ័យទេវីទី១]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី|ឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] * [[ជយរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មីទី១]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលព្រះអង្គជ័យ]]<br>{{resize|ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]}} | list2 = * [[ច័ន្ទតារាវត្តី]] * [[គន្ធបទុម]] * [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] * [[មង្គលក្សត្រី]] * [[មន្ទាពិសី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] * [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] * [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] * [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] * [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] * [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] * [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] * [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] * [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] * [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] * [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] * [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] * [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] * [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] * [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] * [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] * [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] * [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] * [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] * [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] * [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] * [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] * [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] * [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]}} | group5 = [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}} | list5 = {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] | list1 = * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន ]] * [[ម៉ម សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ ]] | list1 = * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] * [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] * [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] * [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] * [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] * [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] * [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] * [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] * [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] * [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] * [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] * [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] * [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] * [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] * [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] * [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] * [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] | list2 = * [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] * [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] * [[អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព|នារី​បុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] * [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] * [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] * [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] * [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]}} | group6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}} | list6 = {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] * [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] * [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] * [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]]}} | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|កម្ពុជា]] </noinclude> erkqj638j7ws7p6spbqsa6v13jp7h4i 342921 342912 2026-11-12T05:00:22Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342921 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | listclass = hlist | titlestyle = border:1px; background:#F0DC82 | state = collapsed | basestyle = background:white; color:black; {{box-shadow border|a|#F0DC82|2px}} | above = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = {{Navbox |child | group1 = | list1 = * [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ឝ្រីមារញទេវី]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[អស្សាជយទេវី]] * [[កុលទីទេវី]] * [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] * [[កុលប្រភាវតី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] * [[រុទ្រទេវី]]}} | group2 = [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group2 = | list2 = * [[ឝ្រុតទេវី]] * [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] * [[វីរៈទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] * [[សករមន្ជរិ]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] * [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]] | list1 = * [[ភវទេវីទី១]] * [[ហឝ៌ទេវី]] * [[ត្សៀគី​វទេវី]] * [[ជយសិង្ហទេវី]] * [[ភូមីទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]] | list1 = * [[ពាលាទិត្យទេវី]] * [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] * [[បុស្ករាក្សទេវី]] * [[នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] * [[សម្ភុទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] * [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]]}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]]<br>{{resize|ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ}} | list1 = * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណទេវី (ជ័យវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ភាស្វាមិនី]] * [[ប្រវិត្តរាទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២]] * [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] * [[ន្ឫបតីឥន្ទ្រាលក្ស្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]]<br>{{resize|ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ}} | list1 = * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]] * [[ជ័យទេវីទី១]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី|ឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] * [[ជយរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មីទី១]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលព្រះអង្គជ័យ]]<br>{{resize|ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]}} | list2 = * [[ច័ន្ទតារាវត្តី]] * [[គន្ធបទុម]] * [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] * [[មង្គលក្សត្រី]] * [[មន្ទាពិសី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] * [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] * [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] * [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] * [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] * [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] * [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] * [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] * [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] * [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] * [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] * [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] * [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] * [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] * [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] * [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] * [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] * [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] * [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] * [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] * [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] * [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] * [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] * [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]}} | group5 = [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}} | list5 = {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] | list1 = * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន ]] * [[ម៉ម សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ ]] | list1 = * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] * [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] * [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] * [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] * [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] * [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] * [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] * [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] * [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] * [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] * [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] * [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] * [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] * [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] * [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] * [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] * [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] | list2 = * [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] * [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] * [[អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព|នារី​បុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] * [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] * [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] * [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] * [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]}} | group6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}} | list6 = {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] * [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] * [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] * [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]]}} | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|កម្ពុជា]] </noinclude> govlkcrp9pmjplca9g664l70245t7jy 342924 342921 2026-11-12T07:08:56Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342924 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | listclass = hlist | titlestyle = border:1px; background:#F0DC82 | state = collapsed | basestyle = background:white; color:black; {{box-shadow border|a|#F0DC82|2px}} | above = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = {{Navbox |child | group1 = | list1 = * [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ឝ្រីមារញទេវី]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[អស្សាជយទេវី]] * [[កុលទីទេវី]] * [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] * [[កុលប្រភាវតី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] * [[រុទ្រទេវី]]}} | group2 = [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group2 = | list2 = * [[ឝ្រុតទេវី]] * [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] * [[វីរៈទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] * [[សករមន្ជរិ]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] * [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]] | list1 = * [[ភវទេវីទី១]] * [[ហឝ៌ទេវី]] * [[ត្សៀគី​វទេវី]] * [[ជយសិង្ហទេវី]] * [[ភូមីទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]] | list1 = * [[ពាលាទិត្យទេវី]] * [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] * [[បុស្ករាក្សទេវី]] * [[នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] * [[សម្ភុទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] * [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]]}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]]<br>{{resize|ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ}} | list1 = * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណទេវី (ជ័យវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ភាស្វាមិនី]] * [[ប្រវិត្តរាទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី (អង្គរ)|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២]] * [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] * [[ន្ឫបតីឥន្ទ្រាលក្ស្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]]<br>{{resize|ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ}} | list1 = * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]] * [[ជ័យទេវីទី១]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី|ឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] * [[ជយរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មីទី១]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលព្រះអង្គជ័យ]]<br>{{resize|ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]}} | list2 = * [[ច័ន្ទតារាវត្តី]] * [[គន្ធបទុម]] * [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] * [[មង្គលក្សត្រី]] * [[មន្ទាពិសី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] * [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] * [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] * [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] * [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] * [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] * [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] * [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] * [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] * [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] * [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] * [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] * [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] * [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] * [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] * [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] * [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] * [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] * [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] * [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] * [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] * [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] * [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] * [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]}} | group5 = [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}} | list5 = {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] | list1 = * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន ]] * [[ម៉ម សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ ]] | list1 = * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] * [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] * [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] * [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] * [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] * [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] * [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] * [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] * [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] * [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] * [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] * [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] * [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] * [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] * [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] * [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] * [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] | list2 = * [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] * [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] * [[អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព|នារី​បុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] * [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] * [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] * [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] * [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]}} | group6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}} | list6 = {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] * [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] * [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] * [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]]}} | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|កម្ពុជា]] </noinclude> hp3epgs6ru9w330z04soci1jokfn2f4 10 53767 342914 341944 2026-11-12T03:00:09Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342914 wikitext text/x-wiki {| class="infobox collapsible collapsed" style="background: #faf6ff; border: 1px solid #888888; width: 21em; text-align: left; font-size: 88%" |- ! style="background: #f0eeff; color: #000000; font-size: 1.4em; padding: 0px 0px 4px 0px; text-align:center" valign="top" | '''[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]''' |- | style = "background: #f0eeff; padding: 0px 0px {{#if:{{{1|}}}|1|6}}px 0px; text-align:center" | [[File:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|80px]]<br> |- | style = "background: #faf6ff; border-top: 1px solid #888888; padding: 0px 10px 0px 5px"; | '''[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន (៥០-៥៥០)]]''' * [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] * [[ឝ្រីមារញទេវី]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[អស្សាជយទេវី]] * [[កុលទីទេវី]] * [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] * [[កុលប្រភាវតី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] * [[រុទ្រទេវី]] ---- '''[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ (៥៥០-៧១៦)]]''' * [[ឝ្រុតទេវី]] * [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] * [[វីរៈទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] * [[សករមន្ជរិ]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] * [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]] '''[[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក (៧១៦-៨០២)]]''' ** [[ភវទេវីទី១]] ** [[ហឝ៌ទេវី]] ** [[ត្សៀគី​វទេវី]] ** [[ជយសិង្ហទេវី]] ** [[ភូមីទេវី]] '''[[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក (៧១៦-៨០២)]]''' *** [[ពាលាទិត្យទេវី]] *** [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] *** [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] *** [[បុស្ករាក្សទេវី]] *** [[នរេន្ទ្រទេវី]] *** [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] *** [[សម្ភុទេវី]] *** [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] *** [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] *** [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ---- '''[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ (៨០២-១៤៣១)]]'''<br>'''ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ''' * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណទេវី (ជ័យវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ភាស្វាមិនី]] * [[ប្រវិត្តរាទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] * [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] * [[ន្ឫបតីឥន្ទ្រាលក្ស្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[ជ័យទេវីទី១]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] * [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មីទី១]] '''ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]''' * [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]] * [[គន្ធបទុម]] * [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] * [[មង្គលក្សត្រី]] * [[មន្ទាពិសី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] * [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] * [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]] ---- '''[[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ (១៤១៦-១៤៧៦)]]''' * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] * [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] * [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] * [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] ---- '''[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យកាលលង្វែក (១៥២៩-១៥៩៣)]]''' * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] * [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] * [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] * [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] ---- '''[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ (១៥៩៦-១៦២០)]]''' * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] * [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] * [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] ---- '''[[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ (១៦២០-១៨៦៣)]]''' * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] * [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រីទី ១]] * [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] '''[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]'''<br>'''រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]]''' ** [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] ** [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះអង្គឌួង)|ទេពីមង្គល]] ** [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] ** [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] ** [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] ** [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] ** [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] ** [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] ** [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] ** [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] ** [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] ** [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] ** [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] ** [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] ** [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] ** [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] ** [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] ** [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] ** [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] ** [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] ** [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] ** [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] ** [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] ** [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] ** [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] ** [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]] ---- '''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង (១៨៦៣–១៩៥៣)]]'''<br>'''រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះសុវណ្ណកោដ្ឋ]]''' * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]] * [[ម៉ម សោម|សោម]] '''រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]]''' ** [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] ** [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] ** [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] ** [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] ** [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] ** [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] ** [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] ** [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] ** [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] ** [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] ** [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] ** [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] ** [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] ** [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] ** [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] ** [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] ** [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] ** [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] ** [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] ** [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] '''រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]]''' *** [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] *** [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] *** [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] *** [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] *** [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] *** [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] *** [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] *** [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] *** [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] *** [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] *** [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] *** [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]] ---- '''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)]]''' '''រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]]''' * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]] '''រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]''' ** [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] ** [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] ** [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] ** [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] ** [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] ** [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] |- ! style="background: #f0eeff; border-top: 1px solid #aaaaaa; padding: 1px 5px 0px 0px; text-align: right;" | {{tnavbar|ក្សត្រីខ្មែរ|mini=1}} |}<noinclude> shlbkdvewaxeoshju64hkj0sm3zpeho 342920 342914 2026-11-12T04:58:50Z Sreynaree1986 47227 ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកាខ្មែរ 342920 wikitext text/x-wiki {| class="infobox collapsible collapsed" style="background: #faf6ff; border: 1px solid #888888; width: 21em; text-align: left; font-size: 88%" |- ! style="background: #f0eeff; color: #000000; font-size: 1.4em; padding: 0px 0px 4px 0px; text-align:center" valign="top" | '''[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]''' |- | style = "background: #f0eeff; padding: 0px 0px {{#if:{{{1|}}}|1|6}}px 0px; text-align:center" | [[File:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|80px]]<br> |- | style = "background: #faf6ff; border-top: 1px solid #888888; padding: 0px 10px 0px 5px"; | '''[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន (៥០-៥៥០)]]''' * [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] * [[ឝ្រីមារញទេវី]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[អស្សាជយទេវី]] * [[កុលទីទេវី]] * [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] * [[កុលប្រភាវតី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] * [[រុទ្រទេវី]] ---- '''[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ (៥៥០-៧១៦)]]''' * [[ឝ្រុតទេវី]] * [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] * [[វីរៈទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] * [[សករមន្ជរិ]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] * [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]] '''[[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក (៧១៦-៨០២)]]''' ** [[ភវទេវីទី១]] ** [[ហឝ៌ទេវី]] ** [[ត្សៀគី​វទេវី]] ** [[ជយសិង្ហទេវី]] ** [[ភូមីទេវី]] '''[[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក (៧១៦-៨០២)]]''' *** [[ពាលាទិត្យទេវី]] *** [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] *** [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] *** [[បុស្ករាក្សទេវី]] *** [[នរេន្ទ្រទេវី]] *** [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] *** [[សម្ភុទេវី]] *** [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] *** [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] *** [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ---- '''[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ (៨០២-១៤៣១)]]'''<br>'''ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ''' * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណទេវី (ជ័យវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ភាស្វាមិនី]] * [[ប្រវិត្តរាទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] * [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] * [[ន្ឫបតីឥន្ទ្រាលក្ស្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[ជ័យទេវីទី១]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] * [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មីទី១]] '''ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]''' * [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]] * [[គន្ធបទុម]] * [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] * [[មង្គលក្សត្រី]] * [[មន្ទាពិសី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] * [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] * [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]] ---- '''[[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ (១៤១៦-១៤៧៦)]]''' * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] * [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] * [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] * [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] ---- '''[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យកាលលង្វែក (១៥២៩-១៥៩៣)]]''' * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] * [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] * [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] * [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] ---- '''[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ (១៥៩៦-១៦២០)]]''' * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] * [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] * [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] ---- '''[[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ (១៦២០-១៨៦៣)]]''' * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] * [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រីទី ១]] * [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] '''[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]'''<br>'''រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]]''' ** [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] ** [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះអង្គឌួង)|ទេពីមង្គល]] ** [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] ** [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] ** [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] ** [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] ** [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] ** [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] ** [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] ** [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] ** [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] ** [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] ** [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] ** [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] ** [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] ** [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] ** [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] ** [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] ** [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] ** [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] ** [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] ** [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] ** [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] ** [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] ** [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] ** [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]] ---- '''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង (១៨៦៣–១៩៥៣)]]'''<br>'''រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះសុវណ្ណកោដ្ឋ]]''' * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]] * [[ម៉ម សោម|សោម]] '''រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]]''' ** [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] ** [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] ** [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] ** [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] ** [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] ** [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] ** [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] ** [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] ** [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] ** [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] ** [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] ** [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] ** [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] ** [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] ** [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] ** [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] ** [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] ** [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] ** [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] ** [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] '''រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]]''' *** [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] *** [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] *** [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] *** [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] *** [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] *** [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] *** [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] *** [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] *** [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] *** [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] *** [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] *** [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]] ---- '''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)]]''' '''រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]]''' * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]] '''រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]''' ** [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] ** [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] ** [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] ** [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] ** [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] ** [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] |- ! style="background: #f0eeff; border-top: 1px solid #aaaaaa; padding: 1px 5px 0px 0px; text-align: right;" | {{tnavbar|ក្សត្រីខ្មែរ|mini=1}} |}<noinclude> bfnrojfsy5te21t5y7imvkpyjfmvylm 342925 342920 2026-11-12T07:09:51Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342925 wikitext text/x-wiki {| class="infobox collapsible collapsed" style="background: #faf6ff; border: 1px solid #888888; width: 21em; text-align: left; font-size: 88%" |- ! style="background: #f0eeff; color: #000000; font-size: 1.4em; padding: 0px 0px 4px 0px; text-align:center" valign="top" | '''[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]''' |- | style = "background: #f0eeff; padding: 0px 0px {{#if:{{{1|}}}|1|6}}px 0px; text-align:center" | [[File:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|80px]]<br> |- | style = "background: #faf6ff; border-top: 1px solid #888888; padding: 0px 10px 0px 5px"; | '''[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន (៥០-៥៥០)]]''' * [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] * [[ឝ្រីមារញទេវី]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[អស្សាជយទេវី]] * [[កុលទីទេវី]] * [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] * [[កុលប្រភាវតី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] * [[រុទ្រទេវី]] ---- '''[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ (៥៥០-៧១៦)]]''' * [[ឝ្រុតទេវី]] * [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] * [[វីរៈទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] * [[សករមន្ជរិ]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] * [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]] '''[[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក (៧១៦-៨០២)]]''' ** [[ភវទេវីទី១]] ** [[ហឝ៌ទេវី]] ** [[ត្សៀគី​វទេវី]] ** [[ជយសិង្ហទេវី]] ** [[ភូមីទេវី]] '''[[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក (៧១៦-៨០២)]]''' *** [[ពាលាទិត្យទេវី]] *** [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] *** [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] *** [[បុស្ករាក្សទេវី]] *** [[នរេន្ទ្រទេវី]] *** [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] *** [[សម្ភុទេវី]] *** [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] *** [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] *** [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ---- '''[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ (៨០២-១៤៣១)]]'''<br>'''ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ''' * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណទេវី (ជ័យវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ភាស្វាមិនី]] * [[ប្រវិត្តរាទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី (អង្គរ)|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២]] * [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] * [[ន្ឫបតីឥន្ទ្រាលក្ស្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[ជ័យទេវីទី១]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] * [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មីទី១]] '''ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]''' * [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]] * [[គន្ធបទុម]] * [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] * [[មង្គលក្សត្រី]] * [[មន្ទាពិសី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] * [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] * [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]] ---- '''[[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ (១៤១៦-១៤៧៦)]]''' * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] * [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] * [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] * [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] ---- '''[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យកាលលង្វែក (១៥២៩-១៥៩៣)]]''' * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] * [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] * [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] * [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] ---- '''[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ (១៥៩៦-១៦២០)]]''' * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] * [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] * [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] ---- '''[[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ (១៦២០-១៨៦៣)]]''' * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] * [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រីទី ១]] * [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] '''[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]'''<br>'''រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]]''' ** [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] ** [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះអង្គឌួង)|ទេពីមង្គល]] ** [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] ** [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] ** [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] ** [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] ** [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] ** [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] ** [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] ** [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] ** [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] ** [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] ** [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] ** [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] ** [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] ** [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] ** [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] ** [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] ** [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] ** [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] ** [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] ** [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] ** [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] ** [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] ** [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] ** [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]] ---- '''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង (១៨៦៣–១៩៥៣)]]'''<br>'''រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះសុវណ្ណកោដ្ឋ]]''' * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]] * [[ម៉ម សោម|សោម]] '''រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]]''' ** [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] ** [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] ** [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] ** [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] ** [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] ** [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] ** [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] ** [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] ** [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] ** [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] ** [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] ** [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] ** [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] ** [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] ** [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] ** [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] ** [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] ** [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] ** [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] ** [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] '''រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]]''' *** [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] *** [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] *** [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] *** [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] *** [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] *** [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] *** [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] *** [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] *** [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] *** [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] *** [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] *** [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]] ---- '''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)]]''' '''រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]]''' * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]] '''រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]''' ** [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] ** [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] ** [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] ** [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] ** [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] ** [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] |- ! style="background: #f0eeff; border-top: 1px solid #aaaaaa; padding: 1px 5px 0px 0px; text-align: right;" | {{tnavbar|ក្សត្រីខ្មែរ|mini=1}} |}<noinclude> jmpgddihfger7sojsx32xz2yxf4oi0o 0 55072 342919 342843 2026-11-12T04:11:18Z Abong12345 53603 /* សូមមើល */ 342919 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន សិលាចារឹក | ឈ្មោះ = សិលាចារឹកទួលព្រះធាតុ | រូបភាព = Musée Guimet 897 09.jpg | អត្ថន័យរូបភាព = រូបបដិមាដែលមានសិលាចារឹកទួលព្រះធាតុនៅខាងក្រោម | លេខកូដ = K.820 | ឆ្នាំ = សតវត្សរ៍ទី៧ | ប្រភព = ទួលព្រះធាតុ [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | ទីតាំង = [[សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត|សារមន្ទីរជាតិសិល្បៈអាស៊ី-ហ្គីម៉េ]] | អក្សរ = អក្សរបល្លវ/អក្សរខ្មែរសម័យមុនអង្គរ | ភាសា = បាលី | អ្នកនិពន្ធ = មិនស្គាល់ }} សិលាចារឹកទួលព្រះធាតុ (Tuol Preah Theat Inscription) គឺជាសិលាចារឹកពុទ្ធសាសនាដ៏សំខាន់ និងចាស់ជាងគេបំផុតមួយដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ សិលាចារឹកនេះផ្តល់ភស្តុតាងដ៏កម្រ និងមានតម្លៃបំផុតអំពីវត្តមាននៃ[[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] នា[[សម័យមុនអង្គរ]]។ សិលាចារឹកនេះមានគាថាពី[[ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា]]ដែលរកឃើញក្នុងសិលាចារឹកខ្មែរដូចជា [[សិលាចារឹកអង្គរបុរី (K.1355)]] ,[[សិលាចារឹកប្រាសាទតាព្រហ្ម (K.273)]],[[សិលាចារឹកភ្នំខៀវ (K.987)]],[[សិលាចារឹកស្រីទេព]], [[សិលាចារឹកវត្តភូ (ឡាវ|សិលាចារឹកវត្តភូ (K.1320)]],សិលាចារឹកថាខេក,សិលាចារឹកអូកែវ (K.1426),សិលាចារឹកវត្តថ្លែង(K.1) ,K.1330និង K.1455។ == អត្ថបទ == (១) យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា តេសំ ហេតុំ តថាកតោ អាហ (២) តេសញ្ច យោ និរោធោ ឯវំវាទី មហាសមណោ == បកប្រែ == ធម៌ទាំងឡាយណាដែលកើតអំពីហេតុ ព្រះតថាគតត្រាស់សម្ដែងនូវហេតុនៃធម៌ទាំងឡាយនោះ ផងដែរ និងការរលត់ទៅនៃហេតុនៃធម៌ទាំងឡាយនោះ ព្រះមហាសមណៈមានសេចក្ដីប្រដៅយ៉ាងនេះ។ == សូមមើល == [[ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា]] សិលាចារឹកវត្តមហាធាតុ សិលាចារឹកវត្តឈ្នះ សិលាចារឹកជើងទម្រព្រះពុទ្ធរូបទន្លេមេគង្គ [[សិលាចារឹកភ្នំតូច]] [[សិលាចារឹកខ្មែរនៅវៀតណាម]] [[សិលាចារឹក គ្រហិ|សិលាចារឹកគ្រហិ]] nsi2hyag45a9q5dg4z9i95ze4yz63fz 0 55078 342886 2026-11-11T12:10:21Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13389444|ศิลาจารึกนครบุรี]]" 342886 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកអង្គរបុរី''' ជាក្រុមសិលាចារឹកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ ស្រុកអង្គរបុរី [[ខេត្តតាកែវ]] ប្រទេសកម្ពុជា។ បញ្ជី CIK បង្ហាញពីប្រភពជាអង្គរបុរី ឬតំបន់អង្គរបុរី ពោលគឺ '''K.24''', '''K.25''', '''K.26''', '''K.548''', '''K.939''', '''K.946''', '''K.1241''', '''K.1254''' និង '''K.1322''' ហើយបង្ហាញពីសិលាចារឹកជាច្រើនទៀតដែលអាចមកពីអង្គរបុរី រួមទាំង '''K.1355''' សិលាចារឹកមួយទៀតគឺ '''K.557/K.600''' ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅទួលវត្តគំនូរ នៅលើច្រាំងទន្លេអង្គរបុរី ។ សិលាចារឹកស្ទើរតែទាំងអស់គឺជាសិលាចារឹកមុនអង្គរ ភាគច្រើនជា [[ខ្មែរបុរាណ|ភាសាខ្មែរបុរាណ]] ហើយមានសិលាចារឹក [[សំស្ក្រឹត|ជាភាសាសំស្ក្រឹត]] (K.1254) និង [[ភាសាបាលី]] (K.1355) សិលាចារឹក​សំខាន់​បំផុត​គឺ [[សិលាចារឹកទួលវត្តគំនូរ|​សិលាចារឹក​ទូលវត្តគំនូរ]] (K.557/K.600) ដែល​មាន​អាយុកាល​នៅ [[មហាសករាជ|​មហាសករាជ]] ៥៣៣ ដែល​ត្រូវ​នឹងឆ្នាំ ៦១១។ សិលាចារឹក K.1254 កត់ត្រាការដំឡើងរូប [[ព្រះវិស្ណុ]] ដោយព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គដែលទំនងជាព្រះនាមជ័យវរ្ម័ន និងបន្ទះដីឥដ្ឋ K.1355 ដែល លោក Peter Skilling និយាយថាមានអាយុកាលចាស់ជាងអ្វីដែលពីមុនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសិលាចារឹកភាសាបាលីចំណាស់ជាងគេនៅកម្ពុជា។ == បញ្ជី​សិលាចារឹក == តារាងនេះត្រូវបានរៀបចំតាមលេខចុះបញ្ជី CIK ប្រភេទវត្ថុ ភាសា និងអាយុ ស្របតាមបញ្ជី CIK លើកលែងតែមានការកត់សម្គាល់ផ្សេងពីនេះ {| class="wikitable" !លេខ !វត្ថុ !ភាសា !អាយុ !ตีพิมพ์ครั้งแรก |- |K.24 |ชิ้นส่วนแผ่นศิลาหินทรายสีแดง จารึก 2 ด้าน |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |เซเดส์ 1942 |- |K.25 (K.555) |ชิ้นส่วนแผ่นศิลา (ไม่ทราบชนิดหิน) |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |เซเดส์ 1942 |- |K.26 |ทับหลังในวัดโจรย |ខ្មែរ |ค.ศ. 1878 |ยังไม่ตีพิมพ์ |- |K.548 |ชิ้นส่วนหินชนวน (ไม่ทราบรูปทรงเดิม) |ខ្មែរ |สมัยก่อนพระนคร |เซเดส์ 1942 |- |K.557/K.600 |แท่นหินทรงก้อนสี่เหลี่ยม จารึก 4 ด้าน |ខ្មែរ |มหาศักราช 533 (ค.ศ. 611) |เซเดส์ 1942 |- |K.939 |แผ่นศิลาหรือกรอบประตู ภายหลังนำไปทำเป็นโยนี |ខ្មែរ |สมัยก่อนพระนคร |เซเดส์ 1953 |- |K.946 |ชิ้นส่วน 2 ชิ้น (ไม่ทราบชนิดวัตถุ) |ខ្មែរ |สมัยก่อนพระนคร |โฉม คนธา (DHARMA) |- |K.1241 |กรอบประตู (?) หินชนวน |ខ្មែរ |สมัยก่อนพระนคร |เพา สาวรส 2001 |- |K.1254 |กรอบประตู หินชนวน |សំស្ក្រឹត |สมัยก่อนพระนคร |แกร์ชไฮเมอร์และกูดอลล์ 2014 |- |K.1322 |เหรียญทอง |ชื่อเฉพาะด้านละคำ |สมัยก่อนพระนคร |กริฟฟิธส์ 2014 |- |K.1355 |แผ่นดินเผา |បាលី |สมัยก่อนพระนคร |สกิลลิง 2002 |- |K.1148 (?) |แผ่นศิลา (?) |ខ្មែរនិងសំស្ក្រឹត |สมัยก่อนพระนคร |เพา สาวรส 2001 |- |K.1328 (?) |แจกันโลหะผสมทองแดง |ខ្មែរ |คริสต์ศตวรรษที่ 10–11 |กริฟฟิธส์และแว็งซ็อง 2014 |- |K.1553 (?) |แผ่นศิลาหินชนวน ชำรุดมาก |ខ្មែរ |สมัยก่อนพระนคร |ยังไม่ตีพิมพ์ |- |K.1560 (?) |ชิ้นส่วนแผ่นศิลาหินทราย |ខ្មែរ |สมัยก่อนพระนคร |ยังไม่ตีพิมพ์ |} សញ្ញាសួរ (?) បន្ទាប់ពីលេខចុះបញ្ជីបង្ហាញថាគណនី CIK បញ្ជាក់ពីប្រភពជា អង្គរបុរី ឬតំបន់ អង្គរបុរី ជាមួយនឹងសញ្ញាសួរ។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ K.1355 ដែលគណនី CIK ក៏រួមបញ្ចូលសញ្ញាសួរផងដែរ បង្ហាញភូមិដែលមាននៅក្នុងស្រុកអង្គរបុរី (សូមមើលខាងក្រោម)។ == K.24 == សិលាចារឹក K.24 គឺជាបន្ទះថ្មភក់ពណ៌ក្រហម។ លោក Aemonier បានឃើញសិលាចារឹកនេះនៅនគរបុរី "នៅលើច្រាំងខាងស្តាំ កប់ពាក់កណ្តាលនៅក្នុងដីក្រោមដើមពោធិ៍ក្នុងសួនច្បាររបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី"។ ក្រោយមក លោក Lounay de Lajonquière បានកំណត់ថាសិលាចារឹកនេះត្រូវបានផ្លាស់ទៅព្រះវិហារវត្តជ្រោយ ដែលហ្សកហ្សឺដេសថា សិលាចារឹក​ស្ថិត​នៅ​វត្ត​កំពង់ហ្លួង ។ ថ្មនេះមានទំហំ ១.១៧ × ០.៨០ × ០.១០ ម៉ែត្រ។ មានតែបំណែកមួយប៉ុណ្ណោះដែលនៅសល់ ដែលមានសិលាចារឹកចំនួន ១៧ ជួរនៅម្ខាង និង ១៤ ជួរនៅម្ខាងទៀត។ ខ្លឹមសារគឺជាបញ្ជីឈ្មោះទាសករដែលឈ្មោះរបស់ពួកគេត្រូវបាននាំមុខដោយបុព្វបទ "កុ" និង "វ"។ ហ្សឺដេសចាត់ទុកថាវាមិនអាចបកប្រែបាន ហើយគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ជាចម្បងសម្រាប់ការសិក្សាអំពីឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួន។ កំណែ DHARMA ដោយ Chom Khontha ដែលត្រូវបានអានឡើងវិញពីលេខចម្លងលេខ 395 របស់សាលាបារាំងនៅចុងបូព៌ា បង្ហាញថាអក្សរនេះមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សរ៍ទី ៧ ដោយអក្សរ រ មានបន្ទាត់បញ្ឈរពីរដែលវែងស្មើគ្នា ។ === ឈ្មោះនេះមានប្រភពមកពីភាសាមន === នៅក្នុងបញ្ជីនៅចំហៀង A ជួរទី ៦ មានឈ្មោះថា "វ ត្រលាប្យុ " ដែល ហ្សឺដេស បានកត់សម្គាល់នៅក្នុងកំណត់ចំណាំមួយថា "ឈ្មោះនេះមានការបញ្ចេញសំឡេងភាសាមនយ៉ាងច្បាស់" ហើយពន្យល់ថាពាក្យ "ត្រលា" មានន័យថា "ប្រធាន"។ {{Lang|en|Philip N. Jenner}} [[ฟิลิป เจนเนอร์|Jenner]] វចនានុក្រមខ្មែរមុនសម័យអង្គរចែងថា ពាក្យ "ត្រលា" មកពីពាក្យ [[ភាសាមន|មន]] ''ត្រលា'' ដែលមានន័យថា "ម្ចាស់, ចៅហ្វាយ, ម្ចាស់" ហើយដកស្រង់វចនានុក្រមរបស់ [[ឡុង សៀម|ឡុងសៀម]] ដែលពន្យល់ពាក្យនេះជាឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួនដែលមានន័យថា "មេ (ពាក្យដើមកំណើតមន)"។ ពាក្យនេះក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងឈ្មោះទាសករស្រីម្នាក់ឈ្មោះ "កុត្រលាស្វាល" នៅក្នុង សិលាចារឹកប្រាសាទសូភាស (K.115) និងនៅក្នុងឈ្មោះទីកន្លែង "ត្រលាប្យ" ក្នុង K.22 ចេនណឺរបានណែនាំថា ផ្នែកចុងក្រោយនៃឈ្មោះមានន័យថា "អនុវត្តកាតព្វកិច្ច" ឬ "បម្រើ" ហើយបកប្រែឈ្មោះ "វ ត្រលាប្ជុ" ថាជា "មេនៃកាតព្វកិច្ច"។ ធាតុដូចគ្នានៅលើជួរទី ៨ ក៏មានឈ្មោះថា "វ ក្លិង្គ" ដែល Jenner បកប្រែថា "ឥណ្ឌា" (មកពីពាក្យសំស្ក្រឹត ក្លិង្គ ដែលជាឈ្មោះនៃតំបន់ និងប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា) ហើយឈ្មោះដូចគ្នានេះត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង K.66 និង K.137។ == K.25 == ថ្ម K.25 គឺជាបំណែកនៃបន្ទះថ្មដែលមានទំហំ ០.៦០ × ០.២៥ ម៉ែត្រ។ លោក Aemonier បានរកឃើញវានៅលើច្រាំងខាងជើងនៃទន្លេអង្គរបុរី "នៅពីក្រោយផ្ទះចិនមួយ" ហើយលោក Luiné de Lajonquière បានរាយការណ៍ថាវាបានបាត់។ ក្រោយមក ច្បាប់ចម្លងដែលធ្វើឡើងដោយ [[กรมศิลปะกัมพูชา|នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈកម្ពុជា]] បានរកឃើញវានៅលើច្រាំងខាងឆ្វេងនៃទន្លេ នៅចំកណ្តាលរវាងវត្តកំពង់ហ្លួង និងវត្តជ្រោយ ហើយបានយកវាទៅសារមន្ទីរនៅភ្នំពេញ (លេខចុះបញ្ជី D 99)។ បន្ទាប់មក ហ្សឺដេស បានចុះបញ្ជីវាក្រោមលេខមួយផ្សេងទៀតគឺ K.555 ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយវានៅក្នុងភាគទី ២ ក្រោមលេខនោះ។ ក្រោយមក ហ្សឺដេស បានរកឃើញថាវាជាថ្មដូចគ្នានឹង K.25 ហើយបានប្រើច្បាប់ចម្លងរបស់លោក Aemonier នៅបណ្ណាល័យជាតិបារាំង ដែលត្រូវបានធ្វើឡើងខណៈពេលដែលផ្នែកខាងលើនៃសិលាចារឹកនៅតែមានបន្ទាត់មួយទៀត ដោយបន្ថែមបន្ទាត់ទីមួយ និងកែតម្រូវការអានបន្ទាត់ទីពីរ និងទីបី។ Gerdi {{Lang|fr|Gerdi Gerschheimer}} ) និង [[ดอมินิก กูดอลล์|ដូមីនីក]] {{Lang|en|Dominic Goodall}} ) បង្ហាញថាតំបន់ដែលបានរកឃើញ K.25 គឺជាតំបន់ដូចគ្នាដែលបានរកឃើញ K.1254 សិលាចារឹកដែលនៅសេសសល់គឺស្ថិតនៅក្នុងអក្សរកន្ទុយវែងមុនសម័យអង្គរ។ លោក ហ្សឺដេស បានរកឃើញថាអត្ថបទនេះបែកខ្ញែក និងខ្វះភាពបន្ត ដោយគ្រាន់តែបញ្ជាក់ថាវាទាក់ទងនឹងទង្វើសប្បុរសធម៌ (បុណ្យ) របស់បុគ្គលដែលឈ្មោះរបស់ពួកគេត្រូវបាននាំមុខដោយបុព្វបទ 'តាងអញ ហើយថាពាក្យ "ខិញ" និង "ខោញ" នៅក្នុងសិលាចារឹកទំនងជាទម្រង់ភាសាកំណើតនៃពាក្យ "នេះ" និង "នោះ" ។ កំណែ DHARMA ត្រូវបានអានឡើងវិញដោយ {{Lang|fr|Dominique Soutif}} ។ ) និង ឆោម គន្ធា ពីលេខចម្លងលេខ 396 ហើយបានកត់សម្គាល់ថា រចនាប័ទ្មអក្សរគឺជាសតវត្សទី ៦-៧។ == K.548 == == K.557/K.600 == សិលាចារឹក K.557/K.600 គឺជាសិលាចារឹកនៅលើជ្រុងទាំងបួននៃបន្ទះថ្មដែលត្រូវបានរកឃើញនៅលើច្រាំងខាងស្តាំនៃទន្លេអង្គរបុរីជិតវត្តជ្រោយ។ ផ្នែកខាងត្បូងត្រូវបានចុះបញ្ជីជា K.557 ចាប់តាំងពីការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់វាជារូបភាព ខណៈដែលផ្នែកខាងជើង និងខាងកើតត្រូវបានចុះបញ្ជីជា K.600។ នៅពេលដែលហ្សឺដេសបានអានវានៅក្នុងឆ្នាំនៅពេល។ដែលហ្សឺដេសបានអានវានៅក្នុង ១៩៤២ ចារឹក​ឆ្នាំ ៥៣៣ នៃមហាសករាជ ត្រូវនឹង​គ.ស. ៦១១ [[อันตอน ซาฮารอฟ|ដែល]] {{Lang|en|Anton O. Zakharov}} វាត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណថាជាសិលាចារឹកកម្ពុជាចំណាស់ជាងគេបំផុត ដែលមានបញ្ជីឈ្មោះទាសករ ដីធ្លី និងសត្វពាហនៈដែលត្រូវបានថ្វាយដល់ព្រះផ្សេងៗ។ {{Lang|en|Preecha Juntanamalaga}} ឈ្មោះ​របស់​ទាសករ​ស្រី "កុស្យាំ" នៅ​ក្នុង​សិលាចារឹក​នេះ​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​ការ​លេច​ឡើង​លើក​ដំបូង​នៃ​ពាក្យ ​សៀម។ ។ == K.939 == លោក ហ្សឺដេស បាន​បញ្ជាក់​ថា លោក Pierre Dupont បាន​រក​ឃើញ​សិលាចារឹក K.939 ក្នុង​ឆ្នាំ... ១៩៤៥ នៅទួលចាមនៅទួអង្ត្ត​នគរបុរី សិលាចារឹក​នេះ​ស្ថិត​នៅ​លើ​បន្ទះ​ថ្ម​រាង​ចតុកោណកែង ឬ​ស៊ុម​ទ្វារ​០ទ៩០ 0.90 ម៉ែត្រ។ ផ្នែកខាងលើត្រូវបានឆ្លាក់ចេញដោយម្ជុលមួយ ដែលធ្វើឱ្យបន្ទាត់បួនដំបូងបាត់ប្រហែលដប់ពីរតួអក្សរនៅសងខាង។ អក្សរនេះគឺជាអក្សរមុនអង្គរដែលមានកន្ទុយវែងៗ ដែលត្រូវបានកែលម្អដូចសិលាចារឹកផ្សេងទៀតនៃអង្គរបុរីដែរ។ អត្ថបទដែលនៅសល់គ្រាន់តែបង្ហាញថាវាចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងសម័យកាលមួយ ហើយទាក់ទងនឹងព្រះកម្រតាងអញស្រីស្វាមីចតុវិទ្យា បានផ្តល់ជូនដល់ព្រះកម្រតាងអញស្រីត្រីភូវន្ជយ ។ គណនី CIK និងកំណែ DHARMA បង្ហាញថាថ្មនេះត្រូវបានប្រើឡើងវិញជា យោនី កំណែ DHARMA ដោយ Chom Khontha បានអានឡើងវិញពីរូបថត និងរួមបញ្ចូលការបកប្រែជាភាសាអង់គ្លេស ។ លោក Gerschheimer និងលោក Goodall ជឿថាទំនងជាមិនមានព្រះពីរអង្គដែលមានឈ្មោះដូចគ្នានៅក្នុងទីក្រុងអង្គរបុរីមុនសម័យអង្គរនោះទេ។ ដូច្នេះហើយ រូបភាពព្រះកម្រតាងអញស្រីត្រីភូវន្ជយ ក្នុង K.939 ទំនងជាដូចគ្នានឹងរូបភាពព្រះវិស្ណុ (ត្រីភូវន្ជយ) ក្នុង K.1254។ ពួកគេក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា [[ម៉ៃឃើល វីកឃឺវី|លោក Michael Vickery]] មានទំនោរទៅរកការសន្មត់ថា K.939 ស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាល [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥសានវរ្ម័ន១]] ប៉ុន្តែហេតុផលរបស់លោក Vickery មិនរឹងមាំគ្រប់គ្រាន់ទេ។ ឯកសារ ហ្សឺដេស ត្រូវបានកំណត់ថាស្ថិតនៅក្នុងសតវត្សទី ៦ នៃមហាសករាជ ឬសតវត្សទី ៧ នៃគ.ស. ។ == K.946 == K.946 គឺជាបំណែកនៃសិលាចារឹកដែលមានពីរបំណែក មួយមានបីបន្ទាត់ និងមួយទៀតមានបួនបន្ទាត់ អត្ថបទដែលអាចអានបានគឺជាឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួនដែលចាប់ផ្តើមដោយបុព្វបទ វ ឬ វា គឺ Chom Khontha ដែលត្រូវបានអានចេញពីរូបថត និងបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យ DHARMA ហើយអក្សរនេះត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាអក្សរនៃសតវត្សទី ៧។ == K.1241 == K.1241 គឺជាសិលាចារឹកមួយដែលមាន ១៤ បន្ទាត់នៃភាសាខ្មែរបុរាណនៅលើបន្ទះថ្មមួយពីប្រាសាទឥដ្ឋមួយក្នុងអង្គរបុរី ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា។ ពៅសាវរស បានបោះពុម្ពចម្លងអត្ថបទជាមួយនឹងការបកប្រែជាភាសាបារាំង។ សិលាចារឹកនេះចាប់ផ្តើមដោយកាលបរិច្ឆេទ ដែល DHARMA អានថា មហាសាក់ការាត ៦៧៨ (គ.ស ៧៥៦) ខណៈពេលដែល ពៅសាវរស អានថា ៦៩៨ យោងតាមការបកប្រែរបស់ ពៅសាវរស ដែលដកស្រង់ដោយ DHARMA អត្ថបទនេះគឺជាបញ្ជា (អាជ្ញា) ទាក់ទងនឹងអ្នកបម្រើដែលត្រូវបានទទួលជាថ្នូរ ហើយរាយបញ្ជីឈ្មោះពួកអភិជន Mortany ដែលបានឆ្លាក់រូបព្រះ និងសាងសង់ ។ == K.1254 == K.1254 គឺជាសិលាចារឹកមួយនៅលើបន្ទះថ្មដែលអាចជាស៊ុមទ្វារ។ វាមានទទឹង ១៥៧.៥ សង់ទីម៉ែត្រ កម្ពស់ ១៣៩.៥ សង់ទីម៉ែត្រ និងកម្រាស់ ២២ សង់ទីម៉ែត្រ។ ផ្នែកខាងឆ្វេងត្រូវបានខូចខាត បណ្តាលឱ្យដើមបន្ទាត់នីមួយៗបាត់ព្យាង្គពីមួយទៅប្រាំពីរព្យាង្គ ({{Lang|fr|Michel Tranet}} ) គឺជា​អ្នក​ដំបូង​គេ​ដែល​បាន​រាយការណ៍​ថា​បាន​រក​ឃើញ​វា​នៅ​ក្នុង​ខែ​មេសាឆ្នាំ ១៩៩៣ ក្នុងអំឡុងពេលសាងសង់ស្ពានឆ្លងកាត់ទន្លេ អ្នកថែរក្សាសារមន្ទីរអង្គរបុរីបានប្រាប់ Goodall និងក្រុមរបស់គាត់ថា... នៅឆ្នាំ ២០១៣ គេបានរកឃើញថា ថ្មនេះស្ថិតនៅលើច្រាំងខាងជើងនៃទន្លេអស់រយៈពេលយូរមកហើយ ដោយផ្នែកដែលមានសិលាចារឹកលាក់ទុក។ វាត្រូវបានគេរកឃើញនៅពេលដែលខ្សាច់កំពុងត្រូវបានជីកដើម្បីចាក់បំពេញផ្លូវមួយបន្ទាប់ពីទឹកជំនន់បានបំផ្លាញស្ពានឈើដើម។ បន្ទាប់មកវាត្រូវបានផ្លាស់ទៅសារមន្ទីរដើម ហើយបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងនៅលើយ៉រនៃសារមន្ទីរអង្គរបុរី ដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ ចម្ងាយពីរបីម៉ែត្រពីកន្លែងដែលវាត្រូវបានគេរកឃើញ។ សិលាចារឹកនេះមាន ១១ បន្ទាត់ និង ២០ ស្លោកសំស្ក្រឹត ជាអក្សរតុបតែងលម្អធម្មតានៃសតវត្សទី ៧-៨។ ស្លោកទី១-១១ សរសើរព្រះវិស្ណុ (ហរី) ក្រោមព្រះនាម ស្រីត្រីភូវន្ជយ និងពិពណ៌នាអំពីទម្រង់ផ្សេងៗរបស់ព្រះអង្គ។ ស្លោក១២-១៧ សរសើរព្រះមហាក្សត្រ ដែលលោក Gerschheimer និង Goodall ជឿថាទំនងជាមានឈ្មោះថា ជ័យវរ្ម័ន ជាអវតាររបស់ព្រះវិស្ណុ និងព្រះប្រាំអង្គផ្សេងទៀត។ ស្លោក១៨ និយាយអំពីការដាក់រូបភាពរបស់ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះហរិ ហើយខចុងក្រោយចែងថា អ្នកសាងសង់ប្រាសាទនេះមានឈ្មោះថា រាជវល្លភរាជវល្លភ ដែលមានន័យថា "អ្នកដែលព្រះមហាក្សត្រពេញចិត្ត"។ ទាំងពីរបង្ហាញថា ពួកគេនឹងពិភាក្សាអំពីអត្តសញ្ញាណរបស់ព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះ និង " [[ជ័យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ១]] " នៅក្នុងអត្ថបទក្រោយៗទៀត ហើយសន្និដ្ឋានថា ព្រះអង្គទំនងជា "ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ១ ទី [[ជ័យវរ្ម័នទី១|)។]] ( {{Lang|fr|Jayavarman Ier bis}} ) == K.1322 == K.1322 គឺជាកាក់មាស ឬកាក់រំលឹករបស់ [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥសានវរ្ម័ន]] ដែលត្រូវបានបោះពុម្ភដោយ {{Lang|en|Arlo Griffiths}} [[อาร์โล กริฟฟิธส์|Griffiths។]] វាត្រូវបានកំណត់ថាជាបំណែកតែមួយគត់ដែលគេស្គាល់ ហើយត្រូវបានគេរកឃើញក្នុងចំណោមការប្រមូលផ្ដុំនៃវត្ថុមានតម្លៃដែលបានបង្ហាញខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០១៤។ ទោះបីជាដើមឡើយគេជឿថាប្រទេសកម្ពុជាមិនមានប្រពៃណីផលិតកាក់នៅសម័យបុរាណក៏ដោយ ផ្នែកខាងមុខនៃកាក់អានថា "ព្រះបាទឥសានវរ្ម័ន" ហើយផ្នែកខាងក្រោយអានថា "ឥសានបុរៈ" ។ លោក Griffiths បានកំណត់កាលបរិច្ឆេទរបស់វានៅសតវត្សរ៍ទី ៧ នៃគ.ស ហើយកត់សម្គាល់ថាវាត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានរកឃើញនៅអង្គរបុរី។ ឥឡូវនេះវាស្ថិតនៅក្នុងកម្មសិទ្ធិរបស់ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា។ កំណែ DHARMA អានថា "ស្រីសានវម៌្ម" នៅលើផ្នែកខាងមុខ និង "ឥសានបុរៈ" នៅលើផ្នែកខាងក្រោយ ។ == K.1355 == ផ្ទាំងសិលាចារឹក K.1355 គឺជាផ្ទាំងសិលាចារឹកដីឥដ្ឋដែលមានទំហំ ១៨ × ៥ × ១.៥ សង់ទីម៉ែត្រ។ វាត្រូវបានចារឹកនៅគ្រប់ជ្រុងទាំងបួន។ ផ្នែកសំខាន់មាន ៥ បន្ទាត់ ផ្នែកខាងក្រោយមាន ២ បន្ទាត់ និងជ្រុងនីមួយៗមានមួយបន្ទាត់។ វាត្រូវបានបរិច្ចាគទៅសារមន្ទីរជាតិកម្ពុជានៅថ្ងៃទី ៣១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០០៤ ហើយ​បាន​បញ្ជាក់​ថា​គេ​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​ភូមិ​កំពង់​ពោធ ( {{Lang|km|កំពង់ពោធិ៍}} [[ស្រុកអង្គរបូរី|ស្រុកអង្គរបុរី]] ) រួមជាមួយនឹងបំណែកនៃព្រះពុទ្ធរូបមួយអង្គដែលឥឡូវបាត់បង់ទៅហើយ។ Skilling បានកំណត់អាយុពីរចនាបថនៃអក្សរថាជាសតវត្សទី ៧-៨ នៃគ.ស។ អត្ថបទនេះជាភាសាបាលី ដោយចាប់ផ្តើមដោយខគម្ពីរយេធម្មា ("យេធម្ម ហេតុភភវ...") បន្ទាប់មកដោយខគម្ពីរបីគឺ "យដា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា" ដែលព្រះពុទ្ធបានមានបន្ទូលបន្ទាប់ពីការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គ។ Skilling កត់សម្គាល់ថា ហ្សឺដេសពីមុនបានចាត់ទុកថា K.754 របស់ [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីស្រិន្ទ្រវរ្ម័ន]] (ប្រហែលឆ្នាំ ១៣០៨) ជាសិលាចារឹកបាលីចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែបន្ទះដីឥដ្ឋពីអង្គរបុរៈមានអាយុកាលច្រើនសតវត្សមកហើយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ K.754 គឺជាសិលាចារឹកបាលី-ខ្មែរពីរភាសាចំណាស់ជាងគេបំផុត និងជាអត្ថបទបាលីដែលមានកាលបរិច្ឆេទចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅកម្ពុជា។ Skilling ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា សិលាចារឹកនេះគឺជាសិលាចារឹកខគម្ពីរយេធម្មាសំខាន់ទីពីរដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ។ == មើលបន្ថែម == * អង្គរបុរី * [[សិលាចារឹកទួលវត្តគំនូរ|សិលាចារឹក​នៅ​វវត្តគំនូ]] * [[ភ្នំដា]] == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តតាកែវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 1v1w6qu50fhqcpwimom2al571inhoir 342887 342886 2026-11-11T12:21:37Z Abong12345 53603 /* បញ្ជី​សិលាចារឹក */ 342887 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកអង្គរបុរី''' ជាក្រុមសិលាចារឹកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ ស្រុកអង្គរបុរី [[ខេត្តតាកែវ]] ប្រទេសកម្ពុជា។ បញ្ជី CIK បង្ហាញពីប្រភពជាអង្គរបុរី ឬតំបន់អង្គរបុរី ពោលគឺ '''K.24''', '''K.25''', '''K.26''', '''K.548''', '''K.939''', '''K.946''', '''K.1241''', '''K.1254''' និង '''K.1322''' ហើយបង្ហាញពីសិលាចារឹកជាច្រើនទៀតដែលអាចមកពីអង្គរបុរី រួមទាំង '''K.1355''' សិលាចារឹកមួយទៀតគឺ '''K.557/K.600''' ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅទួលវត្តគំនូរ នៅលើច្រាំងទន្លេអង្គរបុរី ។ សិលាចារឹកស្ទើរតែទាំងអស់គឺជាសិលាចារឹកមុនអង្គរ ភាគច្រើនជា [[ខ្មែរបុរាណ|ភាសាខ្មែរបុរាណ]] ហើយមានសិលាចារឹក [[សំស្ក្រឹត|ជាភាសាសំស្ក្រឹត]] (K.1254) និង [[ភាសាបាលី]] (K.1355) សិលាចារឹក​សំខាន់​បំផុត​គឺ [[សិលាចារឹកទួលវត្តគំនូរ|​សិលាចារឹក​ទូលវត្តគំនូរ]] (K.557/K.600) ដែល​មាន​អាយុកាល​នៅ [[មហាសករាជ|​មហាសករាជ]] ៥៣៣ ដែល​ត្រូវ​នឹងឆ្នាំ ៦១១។ សិលាចារឹក K.1254 កត់ត្រាការដំឡើងរូប [[ព្រះវិស្ណុ]] ដោយព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គដែលទំនងជាព្រះនាមជ័យវរ្ម័ន និងបន្ទះដីឥដ្ឋ K.1355 ដែល លោក Peter Skilling និយាយថាមានអាយុកាលចាស់ជាងអ្វីដែលពីមុនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសិលាចារឹកភាសាបាលីចំណាស់ជាងគេនៅកម្ពុជា។ == បញ្ជី​សិលាចារឹក == តារាងនេះត្រូវបានរៀបចំតាមលេខចុះបញ្ជី CIK ប្រភេទវត្ថុ ភាសា និងអាយុ ស្របតាមបញ្ជី CIK លើកលែងតែមានការកត់សម្គាល់ផ្សេងពីនេះ {| class="wikitable" !លេខ !វត្ថុ !ភាសា !អាយុ !ផ្សាយជាលើកដំបូង |- |K.24 |បំណែកបន្ទះថ្មភក់ពណ៌ក្រហម ដែលមានសិលាចារឹកនៅសងខាង |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |ហ្សឺដេស ១៩៤២ |- |K.25 (K.555) |បំណែកបន្ទះថ្ម (មិនដឹងប្រភេទថ្ម) |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |ហ្សឺដេស ១៩៤២ |- |K.26 |ធ្នឹមផ្ដែរនៅវត្តជ្រោយ |ខ្មែរ |គ.ស. ១៨៧៨ |មិនទាន់បានបោះពុម្ពផ្សាយ |- |K.548 |បំណែកថ្មស្លាត (មិនដឹងរូបរាងដើម) |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |ហ្សឺដេស ១៩៤២ |- |K.557/K.600 |ដុំថ្មរាងចតុកោណកែង ដែលមានសិលាចារឹកនៅគ្រប់ជ្រុងទាំងបួន |ខ្មែរ |មហាសករាជ៥៣៣ (៦១១) |ហ្សឺដេស ១៩៤២ |- |K.939 |បន្ទះថ្ម ឬស៊ុមទ្វារ ដែលក្រោយមកត្រូវបានយកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងទម្រង់ជាយោនី |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |ហ្សឺដេស ១៩៥៣ |- |K.946 |វត្ថុចំនួនពីរ (មិនដឹងថាជាប្រភេទអ្វី) |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |(DHARMA) |- |K.1241 |ស៊ុមទ្វារធ្វើពីថ្មស្លាត (?) |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |ពៅសាវរស ឆ្នាំ ២០០១ |- |K.1254 |ស៊ុមទ្វារថ្មស្លាត |សំស្ក្រឹត |សម័យមុនអង្គរ |Gerschheimer និង Goodall ឆ្នាំ ២០១៤ |- |K.1322 |មេដាយមាស |ពាក្យជាក់លាក់មួយសម្រាប់ភាគីនីមួយៗ |สมัยก่อนพระนคร |ហ្គ្រីហ្វីត ឆ្នាំ ២០១៤ |- |K.1355 | |បាលី |សម័យមុនអង្គរ |Skilling ឆ្នាំ ២០០២ |- |K.1148 (?) |បន្ទះថ្ម (?) |ខ្មែរនិងសំស្ក្រឹត |សម័យមុនអង្គរ |ពៅសាវរស ២០១១ |- |K.1328 (?) |ថូធ្វើពីលោហៈចម្រុះស្ពាន់ |ខ្មែរ |សតវត្សទី១០-១១ |Griffiths និង Vincent ឆ្នាំ ២០១៤ |- |K.1553 (?) |បន្ទះថ្មនោះខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ |ខ្មែរ |สมัยก่อนพระนคร |មិនទាន់បានបោះពុម្ពផ្សាយ |- |K.1560 (?) |បំណែកបន្ទះថ្មភក់ |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |មិនទាន់បានបោះពុម្ពផ្សាយ |} សញ្ញាសួរ (?) បន្ទាប់ពីលេខចុះបញ្ជីបង្ហាញថាគណនី CIK បញ្ជាក់ពីប្រភពជា អង្គរបុរី ឬតំបន់ អង្គរបុរី ជាមួយនឹងសញ្ញាសួរ។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ K.1355 ដែលគណនី CIK ក៏រួមបញ្ចូលសញ្ញាសួរផងដែរ បង្ហាញភូមិដែលមាននៅក្នុងស្រុកអង្គរបុរី (សូមមើលខាងក្រោម)។ == K.24 == សិលាចារឹក K.24 គឺជាបន្ទះថ្មភក់ពណ៌ក្រហម។ លោក Aemonier បានឃើញសិលាចារឹកនេះនៅនគរបុរី "នៅលើច្រាំងខាងស្តាំ កប់ពាក់កណ្តាលនៅក្នុងដីក្រោមដើមពោធិ៍ក្នុងសួនច្បាររបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី"។ ក្រោយមក លោក Lounay de Lajonquière បានកំណត់ថាសិលាចារឹកនេះត្រូវបានផ្លាស់ទៅព្រះវិហារវត្តជ្រោយ ដែលហ្សកហ្សឺដេសថា សិលាចារឹក​ស្ថិត​នៅ​វត្ត​កំពង់ហ្លួង ។ ថ្មនេះមានទំហំ ១.១៧ × ០.៨០ × ០.១០ ម៉ែត្រ។ មានតែបំណែកមួយប៉ុណ្ណោះដែលនៅសល់ ដែលមានសិលាចារឹកចំនួន ១៧ ជួរនៅម្ខាង និង ១៤ ជួរនៅម្ខាងទៀត។ ខ្លឹមសារគឺជាបញ្ជីឈ្មោះទាសករដែលឈ្មោះរបស់ពួកគេត្រូវបាននាំមុខដោយបុព្វបទ "កុ" និង "វ"។ ហ្សឺដេសចាត់ទុកថាវាមិនអាចបកប្រែបាន ហើយគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ជាចម្បងសម្រាប់ការសិក្សាអំពីឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួន។ កំណែ DHARMA ដោយ Chom Khontha ដែលត្រូវបានអានឡើងវិញពីលេខចម្លងលេខ 395 របស់សាលាបារាំងនៅចុងបូព៌ា បង្ហាញថាអក្សរនេះមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សរ៍ទី ៧ ដោយអក្សរ រ មានបន្ទាត់បញ្ឈរពីរដែលវែងស្មើគ្នា ។ === ឈ្មោះនេះមានប្រភពមកពីភាសាមន === នៅក្នុងបញ្ជីនៅចំហៀង A ជួរទី ៦ មានឈ្មោះថា "វ ត្រលាប្យុ " ដែល ហ្សឺដេស បានកត់សម្គាល់នៅក្នុងកំណត់ចំណាំមួយថា "ឈ្មោះនេះមានការបញ្ចេញសំឡេងភាសាមនយ៉ាងច្បាស់" ហើយពន្យល់ថាពាក្យ "ត្រលា" មានន័យថា "ប្រធាន"។ {{Lang|en|Philip N. Jenner}} [[ฟิลิป เจนเนอร์|Jenner]] វចនានុក្រមខ្មែរមុនសម័យអង្គរចែងថា ពាក្យ "ត្រលា" មកពីពាក្យ [[ភាសាមន|មន]] ''ត្រលា'' ដែលមានន័យថា "ម្ចាស់, ចៅហ្វាយ, ម្ចាស់" ហើយដកស្រង់វចនានុក្រមរបស់ [[ឡុង សៀម|ឡុងសៀម]] ដែលពន្យល់ពាក្យនេះជាឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួនដែលមានន័យថា "មេ (ពាក្យដើមកំណើតមន)"។ ពាក្យនេះក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងឈ្មោះទាសករស្រីម្នាក់ឈ្មោះ "កុត្រលាស្វាល" នៅក្នុង សិលាចារឹកប្រាសាទសូភាស (K.115) និងនៅក្នុងឈ្មោះទីកន្លែង "ត្រលាប្យ" ក្នុង K.22 ចេនណឺរបានណែនាំថា ផ្នែកចុងក្រោយនៃឈ្មោះមានន័យថា "អនុវត្តកាតព្វកិច្ច" ឬ "បម្រើ" ហើយបកប្រែឈ្មោះ "វ ត្រលាប្ជុ" ថាជា "មេនៃកាតព្វកិច្ច"។ ធាតុដូចគ្នានៅលើជួរទី ៨ ក៏មានឈ្មោះថា "វ ក្លិង្គ" ដែល Jenner បកប្រែថា "ឥណ្ឌា" (មកពីពាក្យសំស្ក្រឹត ក្លិង្គ ដែលជាឈ្មោះនៃតំបន់ និងប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា) ហើយឈ្មោះដូចគ្នានេះត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង K.66 និង K.137។ == K.25 == ថ្ម K.25 គឺជាបំណែកនៃបន្ទះថ្មដែលមានទំហំ ០.៦០ × ០.២៥ ម៉ែត្រ។ លោក Aemonier បានរកឃើញវានៅលើច្រាំងខាងជើងនៃទន្លេអង្គរបុរី "នៅពីក្រោយផ្ទះចិនមួយ" ហើយលោក Luiné de Lajonquière បានរាយការណ៍ថាវាបានបាត់។ ក្រោយមក ច្បាប់ចម្លងដែលធ្វើឡើងដោយ [[กรมศิลปะกัมพูชา|នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈកម្ពុជា]] បានរកឃើញវានៅលើច្រាំងខាងឆ្វេងនៃទន្លេ នៅចំកណ្តាលរវាងវត្តកំពង់ហ្លួង និងវត្តជ្រោយ ហើយបានយកវាទៅសារមន្ទីរនៅភ្នំពេញ (លេខចុះបញ្ជី D 99)។ បន្ទាប់មក ហ្សឺដេស បានចុះបញ្ជីវាក្រោមលេខមួយផ្សេងទៀតគឺ K.555 ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយវានៅក្នុងភាគទី ២ ក្រោមលេខនោះ។ ក្រោយមក ហ្សឺដេស បានរកឃើញថាវាជាថ្មដូចគ្នានឹង K.25 ហើយបានប្រើច្បាប់ចម្លងរបស់លោក Aemonier នៅបណ្ណាល័យជាតិបារាំង ដែលត្រូវបានធ្វើឡើងខណៈពេលដែលផ្នែកខាងលើនៃសិលាចារឹកនៅតែមានបន្ទាត់មួយទៀត ដោយបន្ថែមបន្ទាត់ទីមួយ និងកែតម្រូវការអានបន្ទាត់ទីពីរ និងទីបី។ Gerdi {{Lang|fr|Gerdi Gerschheimer}} ) និង [[ดอมินิก กูดอลล์|ដូមីនីក]] {{Lang|en|Dominic Goodall}} ) បង្ហាញថាតំបន់ដែលបានរកឃើញ K.25 គឺជាតំបន់ដូចគ្នាដែលបានរកឃើញ K.1254 សិលាចារឹកដែលនៅសេសសល់គឺស្ថិតនៅក្នុងអក្សរកន្ទុយវែងមុនសម័យអង្គរ។ លោក ហ្សឺដេស បានរកឃើញថាអត្ថបទនេះបែកខ្ញែក និងខ្វះភាពបន្ត ដោយគ្រាន់តែបញ្ជាក់ថាវាទាក់ទងនឹងទង្វើសប្បុរសធម៌ (បុណ្យ) របស់បុគ្គលដែលឈ្មោះរបស់ពួកគេត្រូវបាននាំមុខដោយបុព្វបទ 'តាងអញ ហើយថាពាក្យ "ខិញ" និង "ខោញ" នៅក្នុងសិលាចារឹកទំនងជាទម្រង់ភាសាកំណើតនៃពាក្យ "នេះ" និង "នោះ" ។ កំណែ DHARMA ត្រូវបានអានឡើងវិញដោយ {{Lang|fr|Dominique Soutif}} ។ ) និង ឆោម គន្ធា ពីលេខចម្លងលេខ 396 ហើយបានកត់សម្គាល់ថា រចនាប័ទ្មអក្សរគឺជាសតវត្សទី ៦-៧។ == K.548 == == K.557/K.600 == សិលាចារឹក K.557/K.600 គឺជាសិលាចារឹកនៅលើជ្រុងទាំងបួននៃបន្ទះថ្មដែលត្រូវបានរកឃើញនៅលើច្រាំងខាងស្តាំនៃទន្លេអង្គរបុរីជិតវត្តជ្រោយ។ ផ្នែកខាងត្បូងត្រូវបានចុះបញ្ជីជា K.557 ចាប់តាំងពីការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់វាជារូបភាព ខណៈដែលផ្នែកខាងជើង និងខាងកើតត្រូវបានចុះបញ្ជីជា K.600។ នៅពេលដែលហ្សឺដេសបានអានវានៅក្នុងឆ្នាំនៅពេល។ដែលហ្សឺដេសបានអានវានៅក្នុង ១៩៤២ ចារឹក​ឆ្នាំ ៥៣៣ នៃមហាសករាជ ត្រូវនឹង​គ.ស. ៦១១ [[อันตอน ซาฮารอฟ|ដែល]] {{Lang|en|Anton O. Zakharov}} វាត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណថាជាសិលាចារឹកកម្ពុជាចំណាស់ជាងគេបំផុត ដែលមានបញ្ជីឈ្មោះទាសករ ដីធ្លី និងសត្វពាហនៈដែលត្រូវបានថ្វាយដល់ព្រះផ្សេងៗ។ {{Lang|en|Preecha Juntanamalaga}} ឈ្មោះ​របស់​ទាសករ​ស្រី "កុស្យាំ" នៅ​ក្នុង​សិលាចារឹក​នេះ​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​ការ​លេច​ឡើង​លើក​ដំបូង​នៃ​ពាក្យ ​សៀម។ ។ == K.939 == លោក ហ្សឺដេស បាន​បញ្ជាក់​ថា លោក Pierre Dupont បាន​រក​ឃើញ​សិលាចារឹក K.939 ក្នុង​ឆ្នាំ... ១៩៤៥ នៅទួលចាមនៅទួអង្ត្ត​នគរបុរី សិលាចារឹក​នេះ​ស្ថិត​នៅ​លើ​បន្ទះ​ថ្ម​រាង​ចតុកោណកែង ឬ​ស៊ុម​ទ្វារ​០ទ៩០ 0.90 ម៉ែត្រ។ ផ្នែកខាងលើត្រូវបានឆ្លាក់ចេញដោយម្ជុលមួយ ដែលធ្វើឱ្យបន្ទាត់បួនដំបូងបាត់ប្រហែលដប់ពីរតួអក្សរនៅសងខាង។ អក្សរនេះគឺជាអក្សរមុនអង្គរដែលមានកន្ទុយវែងៗ ដែលត្រូវបានកែលម្អដូចសិលាចារឹកផ្សេងទៀតនៃអង្គរបុរីដែរ។ អត្ថបទដែលនៅសល់គ្រាន់តែបង្ហាញថាវាចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងសម័យកាលមួយ ហើយទាក់ទងនឹងព្រះកម្រតាងអញស្រីស្វាមីចតុវិទ្យា បានផ្តល់ជូនដល់ព្រះកម្រតាងអញស្រីត្រីភូវន្ជយ ។ គណនី CIK និងកំណែ DHARMA បង្ហាញថាថ្មនេះត្រូវបានប្រើឡើងវិញជា យោនី កំណែ DHARMA ដោយ Chom Khontha បានអានឡើងវិញពីរូបថត និងរួមបញ្ចូលការបកប្រែជាភាសាអង់គ្លេស ។ លោក Gerschheimer និងលោក Goodall ជឿថាទំនងជាមិនមានព្រះពីរអង្គដែលមានឈ្មោះដូចគ្នានៅក្នុងទីក្រុងអង្គរបុរីមុនសម័យអង្គរនោះទេ។ ដូច្នេះហើយ រូបភាពព្រះកម្រតាងអញស្រីត្រីភូវន្ជយ ក្នុង K.939 ទំនងជាដូចគ្នានឹងរូបភាពព្រះវិស្ណុ (ត្រីភូវន្ជយ) ក្នុង K.1254។ ពួកគេក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា [[ម៉ៃឃើល វីកឃឺវី|លោក Michael Vickery]] មានទំនោរទៅរកការសន្មត់ថា K.939 ស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាល [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥសានវរ្ម័ន១]] ប៉ុន្តែហេតុផលរបស់លោក Vickery មិនរឹងមាំគ្រប់គ្រាន់ទេ។ ឯកសារ ហ្សឺដេស ត្រូវបានកំណត់ថាស្ថិតនៅក្នុងសតវត្សទី ៦ នៃមហាសករាជ ឬសតវត្សទី ៧ នៃគ.ស. ។ == K.946 == K.946 គឺជាបំណែកនៃសិលាចារឹកដែលមានពីរបំណែក មួយមានបីបន្ទាត់ និងមួយទៀតមានបួនបន្ទាត់ អត្ថបទដែលអាចអានបានគឺជាឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួនដែលចាប់ផ្តើមដោយបុព្វបទ វ ឬ វា គឺ Chom Khontha ដែលត្រូវបានអានចេញពីរូបថត និងបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យ DHARMA ហើយអក្សរនេះត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាអក្សរនៃសតវត្សទី ៧។ == K.1241 == K.1241 គឺជាសិលាចារឹកមួយដែលមាន ១៤ បន្ទាត់នៃភាសាខ្មែរបុរាណនៅលើបន្ទះថ្មមួយពីប្រាសាទឥដ្ឋមួយក្នុងអង្គរបុរី ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា។ ពៅសាវរស បានបោះពុម្ពចម្លងអត្ថបទជាមួយនឹងការបកប្រែជាភាសាបារាំង។ សិលាចារឹកនេះចាប់ផ្តើមដោយកាលបរិច្ឆេទ ដែល DHARMA អានថា មហាសាក់ការាត ៦៧៨ (គ.ស ៧៥៦) ខណៈពេលដែល ពៅសាវរស អានថា ៦៩៨ យោងតាមការបកប្រែរបស់ ពៅសាវរស ដែលដកស្រង់ដោយ DHARMA អត្ថបទនេះគឺជាបញ្ជា (អាជ្ញា) ទាក់ទងនឹងអ្នកបម្រើដែលត្រូវបានទទួលជាថ្នូរ ហើយរាយបញ្ជីឈ្មោះពួកអភិជន Mortany ដែលបានឆ្លាក់រូបព្រះ និងសាងសង់ ។ == K.1254 == K.1254 គឺជាសិលាចារឹកមួយនៅលើបន្ទះថ្មដែលអាចជាស៊ុមទ្វារ។ វាមានទទឹង ១៥៧.៥ សង់ទីម៉ែត្រ កម្ពស់ ១៣៩.៥ សង់ទីម៉ែត្រ និងកម្រាស់ ២២ សង់ទីម៉ែត្រ។ ផ្នែកខាងឆ្វេងត្រូវបានខូចខាត បណ្តាលឱ្យដើមបន្ទាត់នីមួយៗបាត់ព្យាង្គពីមួយទៅប្រាំពីរព្យាង្គ ({{Lang|fr|Michel Tranet}} ) គឺជា​អ្នក​ដំបូង​គេ​ដែល​បាន​រាយការណ៍​ថា​បាន​រក​ឃើញ​វា​នៅ​ក្នុង​ខែ​មេសាឆ្នាំ ១៩៩៣ ក្នុងអំឡុងពេលសាងសង់ស្ពានឆ្លងកាត់ទន្លេ អ្នកថែរក្សាសារមន្ទីរអង្គរបុរីបានប្រាប់ Goodall និងក្រុមរបស់គាត់ថា... នៅឆ្នាំ ២០១៣ គេបានរកឃើញថា ថ្មនេះស្ថិតនៅលើច្រាំងខាងជើងនៃទន្លេអស់រយៈពេលយូរមកហើយ ដោយផ្នែកដែលមានសិលាចារឹកលាក់ទុក។ វាត្រូវបានគេរកឃើញនៅពេលដែលខ្សាច់កំពុងត្រូវបានជីកដើម្បីចាក់បំពេញផ្លូវមួយបន្ទាប់ពីទឹកជំនន់បានបំផ្លាញស្ពានឈើដើម។ បន្ទាប់មកវាត្រូវបានផ្លាស់ទៅសារមន្ទីរដើម ហើយបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងនៅលើយ៉រនៃសារមន្ទីរអង្គរបុរី ដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ ចម្ងាយពីរបីម៉ែត្រពីកន្លែងដែលវាត្រូវបានគេរកឃើញ។ សិលាចារឹកនេះមាន ១១ បន្ទាត់ និង ២០ ស្លោកសំស្ក្រឹត ជាអក្សរតុបតែងលម្អធម្មតានៃសតវត្សទី ៧-៨។ ស្លោកទី១-១១ សរសើរព្រះវិស្ណុ (ហរី) ក្រោមព្រះនាម ស្រីត្រីភូវន្ជយ និងពិពណ៌នាអំពីទម្រង់ផ្សេងៗរបស់ព្រះអង្គ។ ស្លោក១២-១៧ សរសើរព្រះមហាក្សត្រ ដែលលោក Gerschheimer និង Goodall ជឿថាទំនងជាមានឈ្មោះថា ជ័យវរ្ម័ន ជាអវតាររបស់ព្រះវិស្ណុ និងព្រះប្រាំអង្គផ្សេងទៀត។ ស្លោក១៨ និយាយអំពីការដាក់រូបភាពរបស់ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះហរិ ហើយខចុងក្រោយចែងថា អ្នកសាងសង់ប្រាសាទនេះមានឈ្មោះថា រាជវល្លភរាជវល្លភ ដែលមានន័យថា "អ្នកដែលព្រះមហាក្សត្រពេញចិត្ត"។ ទាំងពីរបង្ហាញថា ពួកគេនឹងពិភាក្សាអំពីអត្តសញ្ញាណរបស់ព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះ និង " [[ជ័យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ១]] " នៅក្នុងអត្ថបទក្រោយៗទៀត ហើយសន្និដ្ឋានថា ព្រះអង្គទំនងជា "ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ១ ទី [[ជ័យវរ្ម័នទី១|)។]] ( {{Lang|fr|Jayavarman Ier bis}} ) == K.1322 == K.1322 គឺជាកាក់មាស ឬកាក់រំលឹករបស់ [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥសានវរ្ម័ន]] ដែលត្រូវបានបោះពុម្ភដោយ {{Lang|en|Arlo Griffiths}} [[อาร์โล กริฟฟิธส์|Griffiths។]] វាត្រូវបានកំណត់ថាជាបំណែកតែមួយគត់ដែលគេស្គាល់ ហើយត្រូវបានគេរកឃើញក្នុងចំណោមការប្រមូលផ្ដុំនៃវត្ថុមានតម្លៃដែលបានបង្ហាញខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០១៤។ ទោះបីជាដើមឡើយគេជឿថាប្រទេសកម្ពុជាមិនមានប្រពៃណីផលិតកាក់នៅសម័យបុរាណក៏ដោយ ផ្នែកខាងមុខនៃកាក់អានថា "ព្រះបាទឥសានវរ្ម័ន" ហើយផ្នែកខាងក្រោយអានថា "ឥសានបុរៈ" ។ លោក Griffiths បានកំណត់កាលបរិច្ឆេទរបស់វានៅសតវត្សរ៍ទី ៧ នៃគ.ស ហើយកត់សម្គាល់ថាវាត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានរកឃើញនៅអង្គរបុរី។ ឥឡូវនេះវាស្ថិតនៅក្នុងកម្មសិទ្ធិរបស់ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា។ កំណែ DHARMA អានថា "ស្រីសានវម៌្ម" នៅលើផ្នែកខាងមុខ និង "ឥសានបុរៈ" នៅលើផ្នែកខាងក្រោយ ។ == K.1355 == ផ្ទាំងសិលាចារឹក K.1355 គឺជាផ្ទាំងសិលាចារឹកដីឥដ្ឋដែលមានទំហំ ១៨ × ៥ × ១.៥ សង់ទីម៉ែត្រ។ វាត្រូវបានចារឹកនៅគ្រប់ជ្រុងទាំងបួន។ ផ្នែកសំខាន់មាន ៥ បន្ទាត់ ផ្នែកខាងក្រោយមាន ២ បន្ទាត់ និងជ្រុងនីមួយៗមានមួយបន្ទាត់។ វាត្រូវបានបរិច្ចាគទៅសារមន្ទីរជាតិកម្ពុជានៅថ្ងៃទី ៣១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០០៤ ហើយ​បាន​បញ្ជាក់​ថា​គេ​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​ភូមិ​កំពង់​ពោធ ( {{Lang|km|កំពង់ពោធិ៍}} [[ស្រុកអង្គរបូរី|ស្រុកអង្គរបុរី]] ) រួមជាមួយនឹងបំណែកនៃព្រះពុទ្ធរូបមួយអង្គដែលឥឡូវបាត់បង់ទៅហើយ។ Skilling បានកំណត់អាយុពីរចនាបថនៃអក្សរថាជាសតវត្សទី ៧-៨ នៃគ.ស។ អត្ថបទនេះជាភាសាបាលី ដោយចាប់ផ្តើមដោយខគម្ពីរយេធម្មា ("យេធម្ម ហេតុភភវ...") បន្ទាប់មកដោយខគម្ពីរបីគឺ "យដា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា" ដែលព្រះពុទ្ធបានមានបន្ទូលបន្ទាប់ពីការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គ។ Skilling កត់សម្គាល់ថា ហ្សឺដេសពីមុនបានចាត់ទុកថា K.754 របស់ [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីស្រិន្ទ្រវរ្ម័ន]] (ប្រហែលឆ្នាំ ១៣០៨) ជាសិលាចារឹកបាលីចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែបន្ទះដីឥដ្ឋពីអង្គរបុរៈមានអាយុកាលច្រើនសតវត្សមកហើយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ K.754 គឺជាសិលាចារឹកបាលី-ខ្មែរពីរភាសាចំណាស់ជាងគេបំផុត និងជាអត្ថបទបាលីដែលមានកាលបរិច្ឆេទចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅកម្ពុជា។ Skilling ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា សិលាចារឹកនេះគឺជាសិលាចារឹកខគម្ពីរយេធម្មាសំខាន់ទីពីរដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ។ == មើលបន្ថែម == * អង្គរបុរី * [[សិលាចារឹកទួលវត្តគំនូរ|សិលាចារឹក​នៅ​វវត្តគំនូ]] * [[ភ្នំដា]] == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តតាកែវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 2li1j7q5m5t049u1419wgqerw5eq805 342888 342887 2026-11-11T14:40:50Z Abong12345 53603 /* មើលបន្ថែម */ 342888 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកអង្គរបុរី''' ជាក្រុមសិលាចារឹកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ ស្រុកអង្គរបុរី [[ខេត្តតាកែវ]] ប្រទេសកម្ពុជា។ បញ្ជី CIK បង្ហាញពីប្រភពជាអង្គរបុរី ឬតំបន់អង្គរបុរី ពោលគឺ '''K.24''', '''K.25''', '''K.26''', '''K.548''', '''K.939''', '''K.946''', '''K.1241''', '''K.1254''' និង '''K.1322''' ហើយបង្ហាញពីសិលាចារឹកជាច្រើនទៀតដែលអាចមកពីអង្គរបុរី រួមទាំង '''K.1355''' សិលាចារឹកមួយទៀតគឺ '''K.557/K.600''' ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅទួលវត្តគំនូរ នៅលើច្រាំងទន្លេអង្គរបុរី ។ សិលាចារឹកស្ទើរតែទាំងអស់គឺជាសិលាចារឹកមុនអង្គរ ភាគច្រើនជា [[ខ្មែរបុរាណ|ភាសាខ្មែរបុរាណ]] ហើយមានសិលាចារឹក [[សំស្ក្រឹត|ជាភាសាសំស្ក្រឹត]] (K.1254) និង [[ភាសាបាលី]] (K.1355) សិលាចារឹក​សំខាន់​បំផុត​គឺ [[សិលាចារឹកទួលវត្តគំនូរ|​សិលាចារឹក​ទូលវត្តគំនូរ]] (K.557/K.600) ដែល​មាន​អាយុកាល​នៅ [[មហាសករាជ|​មហាសករាជ]] ៥៣៣ ដែល​ត្រូវ​នឹងឆ្នាំ ៦១១។ សិលាចារឹក K.1254 កត់ត្រាការដំឡើងរូប [[ព្រះវិស្ណុ]] ដោយព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គដែលទំនងជាព្រះនាមជ័យវរ្ម័ន និងបន្ទះដីឥដ្ឋ K.1355 ដែល លោក Peter Skilling និយាយថាមានអាយុកាលចាស់ជាងអ្វីដែលពីមុនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសិលាចារឹកភាសាបាលីចំណាស់ជាងគេនៅកម្ពុជា។ == បញ្ជី​សិលាចារឹក == តារាងនេះត្រូវបានរៀបចំតាមលេខចុះបញ្ជី CIK ប្រភេទវត្ថុ ភាសា និងអាយុ ស្របតាមបញ្ជី CIK លើកលែងតែមានការកត់សម្គាល់ផ្សេងពីនេះ {| class="wikitable" !លេខ !វត្ថុ !ភាសា !អាយុ !ផ្សាយជាលើកដំបូង |- |K.24 |បំណែកបន្ទះថ្មភក់ពណ៌ក្រហម ដែលមានសិលាចារឹកនៅសងខាង |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |ហ្សឺដេស ១៩៤២ |- |K.25 (K.555) |បំណែកបន្ទះថ្ម (មិនដឹងប្រភេទថ្ម) |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |ហ្សឺដេស ១៩៤២ |- |K.26 |ធ្នឹមផ្ដែរនៅវត្តជ្រោយ |ខ្មែរ |គ.ស. ១៨៧៨ |មិនទាន់បានបោះពុម្ពផ្សាយ |- |K.548 |បំណែកថ្មស្លាត (មិនដឹងរូបរាងដើម) |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |ហ្សឺដេស ១៩៤២ |- |K.557/K.600 |ដុំថ្មរាងចតុកោណកែង ដែលមានសិលាចារឹកនៅគ្រប់ជ្រុងទាំងបួន |ខ្មែរ |មហាសករាជ៥៣៣ (៦១១) |ហ្សឺដេស ១៩៤២ |- |K.939 |បន្ទះថ្ម ឬស៊ុមទ្វារ ដែលក្រោយមកត្រូវបានយកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងទម្រង់ជាយោនី |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |ហ្សឺដេស ១៩៥៣ |- |K.946 |វត្ថុចំនួនពីរ (មិនដឹងថាជាប្រភេទអ្វី) |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |(DHARMA) |- |K.1241 |ស៊ុមទ្វារធ្វើពីថ្មស្លាត (?) |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |ពៅសាវរស ឆ្នាំ ២០០១ |- |K.1254 |ស៊ុមទ្វារថ្មស្លាត |សំស្ក្រឹត |សម័យមុនអង្គរ |Gerschheimer និង Goodall ឆ្នាំ ២០១៤ |- |K.1322 |មេដាយមាស |ពាក្យជាក់លាក់មួយសម្រាប់ភាគីនីមួយៗ |สมัยก่อนพระนคร |ហ្គ្រីហ្វីត ឆ្នាំ ២០១៤ |- |K.1355 | |បាលី |សម័យមុនអង្គរ |Skilling ឆ្នាំ ២០០២ |- |K.1148 (?) |បន្ទះថ្ម (?) |ខ្មែរនិងសំស្ក្រឹត |សម័យមុនអង្គរ |ពៅសាវរស ២០១១ |- |K.1328 (?) |ថូធ្វើពីលោហៈចម្រុះស្ពាន់ |ខ្មែរ |សតវត្សទី១០-១១ |Griffiths និង Vincent ឆ្នាំ ២០១៤ |- |K.1553 (?) |បន្ទះថ្មនោះខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ |ខ្មែរ |สมัยก่อนพระนคร |មិនទាន់បានបោះពុម្ពផ្សាយ |- |K.1560 (?) |បំណែកបន្ទះថ្មភក់ |ខ្មែរ |សម័យមុនអង្គរ |មិនទាន់បានបោះពុម្ពផ្សាយ |} សញ្ញាសួរ (?) បន្ទាប់ពីលេខចុះបញ្ជីបង្ហាញថាគណនី CIK បញ្ជាក់ពីប្រភពជា អង្គរបុរី ឬតំបន់ អង្គរបុរី ជាមួយនឹងសញ្ញាសួរ។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ K.1355 ដែលគណនី CIK ក៏រួមបញ្ចូលសញ្ញាសួរផងដែរ បង្ហាញភូមិដែលមាននៅក្នុងស្រុកអង្គរបុរី (សូមមើលខាងក្រោម)។ == K.24 == សិលាចារឹក K.24 គឺជាបន្ទះថ្មភក់ពណ៌ក្រហម។ លោក Aemonier បានឃើញសិលាចារឹកនេះនៅនគរបុរី "នៅលើច្រាំងខាងស្តាំ កប់ពាក់កណ្តាលនៅក្នុងដីក្រោមដើមពោធិ៍ក្នុងសួនច្បាររបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី"។ ក្រោយមក លោក Lounay de Lajonquière បានកំណត់ថាសិលាចារឹកនេះត្រូវបានផ្លាស់ទៅព្រះវិហារវត្តជ្រោយ ដែលហ្សកហ្សឺដេសថា សិលាចារឹក​ស្ថិត​នៅ​វត្ត​កំពង់ហ្លួង ។ ថ្មនេះមានទំហំ ១.១៧ × ០.៨០ × ០.១០ ម៉ែត្រ។ មានតែបំណែកមួយប៉ុណ្ណោះដែលនៅសល់ ដែលមានសិលាចារឹកចំនួន ១៧ ជួរនៅម្ខាង និង ១៤ ជួរនៅម្ខាងទៀត។ ខ្លឹមសារគឺជាបញ្ជីឈ្មោះទាសករដែលឈ្មោះរបស់ពួកគេត្រូវបាននាំមុខដោយបុព្វបទ "កុ" និង "វ"។ ហ្សឺដេសចាត់ទុកថាវាមិនអាចបកប្រែបាន ហើយគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ជាចម្បងសម្រាប់ការសិក្សាអំពីឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួន។ កំណែ DHARMA ដោយ Chom Khontha ដែលត្រូវបានអានឡើងវិញពីលេខចម្លងលេខ 395 របស់សាលាបារាំងនៅចុងបូព៌ា បង្ហាញថាអក្សរនេះមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សរ៍ទី ៧ ដោយអក្សរ រ មានបន្ទាត់បញ្ឈរពីរដែលវែងស្មើគ្នា ។ === ឈ្មោះនេះមានប្រភពមកពីភាសាមន === នៅក្នុងបញ្ជីនៅចំហៀង A ជួរទី ៦ មានឈ្មោះថា "វ ត្រលាប្យុ " ដែល ហ្សឺដេស បានកត់សម្គាល់នៅក្នុងកំណត់ចំណាំមួយថា "ឈ្មោះនេះមានការបញ្ចេញសំឡេងភាសាមនយ៉ាងច្បាស់" ហើយពន្យល់ថាពាក្យ "ត្រលា" មានន័យថា "ប្រធាន"។ {{Lang|en|Philip N. Jenner}} [[ฟิลิป เจนเนอร์|Jenner]] វចនានុក្រមខ្មែរមុនសម័យអង្គរចែងថា ពាក្យ "ត្រលា" មកពីពាក្យ [[ភាសាមន|មន]] ''ត្រលា'' ដែលមានន័យថា "ម្ចាស់, ចៅហ្វាយ, ម្ចាស់" ហើយដកស្រង់វចនានុក្រមរបស់ [[ឡុង សៀម|ឡុងសៀម]] ដែលពន្យល់ពាក្យនេះជាឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួនដែលមានន័យថា "មេ (ពាក្យដើមកំណើតមន)"។ ពាក្យនេះក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងឈ្មោះទាសករស្រីម្នាក់ឈ្មោះ "កុត្រលាស្វាល" នៅក្នុង សិលាចារឹកប្រាសាទសូភាស (K.115) និងនៅក្នុងឈ្មោះទីកន្លែង "ត្រលាប្យ" ក្នុង K.22 ចេនណឺរបានណែនាំថា ផ្នែកចុងក្រោយនៃឈ្មោះមានន័យថា "អនុវត្តកាតព្វកិច្ច" ឬ "បម្រើ" ហើយបកប្រែឈ្មោះ "វ ត្រលាប្ជុ" ថាជា "មេនៃកាតព្វកិច្ច"។ ធាតុដូចគ្នានៅលើជួរទី ៨ ក៏មានឈ្មោះថា "វ ក្លិង្គ" ដែល Jenner បកប្រែថា "ឥណ្ឌា" (មកពីពាក្យសំស្ក្រឹត ក្លិង្គ ដែលជាឈ្មោះនៃតំបន់ និងប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា) ហើយឈ្មោះដូចគ្នានេះត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង K.66 និង K.137។ == K.25 == ថ្ម K.25 គឺជាបំណែកនៃបន្ទះថ្មដែលមានទំហំ ០.៦០ × ០.២៥ ម៉ែត្រ។ លោក Aemonier បានរកឃើញវានៅលើច្រាំងខាងជើងនៃទន្លេអង្គរបុរី "នៅពីក្រោយផ្ទះចិនមួយ" ហើយលោក Luiné de Lajonquière បានរាយការណ៍ថាវាបានបាត់។ ក្រោយមក ច្បាប់ចម្លងដែលធ្វើឡើងដោយ [[กรมศิลปะกัมพูชา|នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈកម្ពុជា]] បានរកឃើញវានៅលើច្រាំងខាងឆ្វេងនៃទន្លេ នៅចំកណ្តាលរវាងវត្តកំពង់ហ្លួង និងវត្តជ្រោយ ហើយបានយកវាទៅសារមន្ទីរនៅភ្នំពេញ (លេខចុះបញ្ជី D 99)។ បន្ទាប់មក ហ្សឺដេស បានចុះបញ្ជីវាក្រោមលេខមួយផ្សេងទៀតគឺ K.555 ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយវានៅក្នុងភាគទី ២ ក្រោមលេខនោះ។ ក្រោយមក ហ្សឺដេស បានរកឃើញថាវាជាថ្មដូចគ្នានឹង K.25 ហើយបានប្រើច្បាប់ចម្លងរបស់លោក Aemonier នៅបណ្ណាល័យជាតិបារាំង ដែលត្រូវបានធ្វើឡើងខណៈពេលដែលផ្នែកខាងលើនៃសិលាចារឹកនៅតែមានបន្ទាត់មួយទៀត ដោយបន្ថែមបន្ទាត់ទីមួយ និងកែតម្រូវការអានបន្ទាត់ទីពីរ និងទីបី។ Gerdi {{Lang|fr|Gerdi Gerschheimer}} ) និង [[ดอมินิก กูดอลล์|ដូមីនីក]] {{Lang|en|Dominic Goodall}} ) បង្ហាញថាតំបន់ដែលបានរកឃើញ K.25 គឺជាតំបន់ដូចគ្នាដែលបានរកឃើញ K.1254 សិលាចារឹកដែលនៅសេសសល់គឺស្ថិតនៅក្នុងអក្សរកន្ទុយវែងមុនសម័យអង្គរ។ លោក ហ្សឺដេស បានរកឃើញថាអត្ថបទនេះបែកខ្ញែក និងខ្វះភាពបន្ត ដោយគ្រាន់តែបញ្ជាក់ថាវាទាក់ទងនឹងទង្វើសប្បុរសធម៌ (បុណ្យ) របស់បុគ្គលដែលឈ្មោះរបស់ពួកគេត្រូវបាននាំមុខដោយបុព្វបទ 'តាងអញ ហើយថាពាក្យ "ខិញ" និង "ខោញ" នៅក្នុងសិលាចារឹកទំនងជាទម្រង់ភាសាកំណើតនៃពាក្យ "នេះ" និង "នោះ" ។ កំណែ DHARMA ត្រូវបានអានឡើងវិញដោយ {{Lang|fr|Dominique Soutif}} ។ ) និង ឆោម គន្ធា ពីលេខចម្លងលេខ 396 ហើយបានកត់សម្គាល់ថា រចនាប័ទ្មអក្សរគឺជាសតវត្សទី ៦-៧។ == K.548 == == K.557/K.600 == សិលាចារឹក K.557/K.600 គឺជាសិលាចារឹកនៅលើជ្រុងទាំងបួននៃបន្ទះថ្មដែលត្រូវបានរកឃើញនៅលើច្រាំងខាងស្តាំនៃទន្លេអង្គរបុរីជិតវត្តជ្រោយ។ ផ្នែកខាងត្បូងត្រូវបានចុះបញ្ជីជា K.557 ចាប់តាំងពីការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់វាជារូបភាព ខណៈដែលផ្នែកខាងជើង និងខាងកើតត្រូវបានចុះបញ្ជីជា K.600។ នៅពេលដែលហ្សឺដេសបានអានវានៅក្នុងឆ្នាំនៅពេល។ដែលហ្សឺដេសបានអានវានៅក្នុង ១៩៤២ ចារឹក​ឆ្នាំ ៥៣៣ នៃមហាសករាជ ត្រូវនឹង​គ.ស. ៦១១ [[อันตอน ซาฮารอฟ|ដែល]] {{Lang|en|Anton O. Zakharov}} វាត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណថាជាសិលាចារឹកកម្ពុជាចំណាស់ជាងគេបំផុត ដែលមានបញ្ជីឈ្មោះទាសករ ដីធ្លី និងសត្វពាហនៈដែលត្រូវបានថ្វាយដល់ព្រះផ្សេងៗ។ {{Lang|en|Preecha Juntanamalaga}} ឈ្មោះ​របស់​ទាសករ​ស្រី "កុស្យាំ" នៅ​ក្នុង​សិលាចារឹក​នេះ​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​ការ​លេច​ឡើង​លើក​ដំបូង​នៃ​ពាក្យ ​សៀម។ ។ == K.939 == លោក ហ្សឺដេស បាន​បញ្ជាក់​ថា លោក Pierre Dupont បាន​រក​ឃើញ​សិលាចារឹក K.939 ក្នុង​ឆ្នាំ... ១៩៤៥ នៅទួលចាមនៅទួអង្ត្ត​នគរបុរី សិលាចារឹក​នេះ​ស្ថិត​នៅ​លើ​បន្ទះ​ថ្ម​រាង​ចតុកោណកែង ឬ​ស៊ុម​ទ្វារ​០ទ៩០ 0.90 ម៉ែត្រ។ ផ្នែកខាងលើត្រូវបានឆ្លាក់ចេញដោយម្ជុលមួយ ដែលធ្វើឱ្យបន្ទាត់បួនដំបូងបាត់ប្រហែលដប់ពីរតួអក្សរនៅសងខាង។ អក្សរនេះគឺជាអក្សរមុនអង្គរដែលមានកន្ទុយវែងៗ ដែលត្រូវបានកែលម្អដូចសិលាចារឹកផ្សេងទៀតនៃអង្គរបុរីដែរ។ អត្ថបទដែលនៅសល់គ្រាន់តែបង្ហាញថាវាចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងសម័យកាលមួយ ហើយទាក់ទងនឹងព្រះកម្រតាងអញស្រីស្វាមីចតុវិទ្យា បានផ្តល់ជូនដល់ព្រះកម្រតាងអញស្រីត្រីភូវន្ជយ ។ គណនី CIK និងកំណែ DHARMA បង្ហាញថាថ្មនេះត្រូវបានប្រើឡើងវិញជា យោនី កំណែ DHARMA ដោយ Chom Khontha បានអានឡើងវិញពីរូបថត និងរួមបញ្ចូលការបកប្រែជាភាសាអង់គ្លេស ។ លោក Gerschheimer និងលោក Goodall ជឿថាទំនងជាមិនមានព្រះពីរអង្គដែលមានឈ្មោះដូចគ្នានៅក្នុងទីក្រុងអង្គរបុរីមុនសម័យអង្គរនោះទេ។ ដូច្នេះហើយ រូបភាពព្រះកម្រតាងអញស្រីត្រីភូវន្ជយ ក្នុង K.939 ទំនងជាដូចគ្នានឹងរូបភាពព្រះវិស្ណុ (ត្រីភូវន្ជយ) ក្នុង K.1254។ ពួកគេក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា [[ម៉ៃឃើល វីកឃឺវី|លោក Michael Vickery]] មានទំនោរទៅរកការសន្មត់ថា K.939 ស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាល [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥសានវរ្ម័ន១]] ប៉ុន្តែហេតុផលរបស់លោក Vickery មិនរឹងមាំគ្រប់គ្រាន់ទេ។ ឯកសារ ហ្សឺដេស ត្រូវបានកំណត់ថាស្ថិតនៅក្នុងសតវត្សទី ៦ នៃមហាសករាជ ឬសតវត្សទី ៧ នៃគ.ស. ។ == K.946 == K.946 គឺជាបំណែកនៃសិលាចារឹកដែលមានពីរបំណែក មួយមានបីបន្ទាត់ និងមួយទៀតមានបួនបន្ទាត់ អត្ថបទដែលអាចអានបានគឺជាឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួនដែលចាប់ផ្តើមដោយបុព្វបទ វ ឬ វា គឺ Chom Khontha ដែលត្រូវបានអានចេញពីរូបថត និងបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យ DHARMA ហើយអក្សរនេះត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាអក្សរនៃសតវត្សទី ៧។ == K.1241 == K.1241 គឺជាសិលាចារឹកមួយដែលមាន ១៤ បន្ទាត់នៃភាសាខ្មែរបុរាណនៅលើបន្ទះថ្មមួយពីប្រាសាទឥដ្ឋមួយក្នុងអង្គរបុរី ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា។ ពៅសាវរស បានបោះពុម្ពចម្លងអត្ថបទជាមួយនឹងការបកប្រែជាភាសាបារាំង។ សិលាចារឹកនេះចាប់ផ្តើមដោយកាលបរិច្ឆេទ ដែល DHARMA អានថា មហាសាក់ការាត ៦៧៨ (គ.ស ៧៥៦) ខណៈពេលដែល ពៅសាវរស អានថា ៦៩៨ យោងតាមការបកប្រែរបស់ ពៅសាវរស ដែលដកស្រង់ដោយ DHARMA អត្ថបទនេះគឺជាបញ្ជា (អាជ្ញា) ទាក់ទងនឹងអ្នកបម្រើដែលត្រូវបានទទួលជាថ្នូរ ហើយរាយបញ្ជីឈ្មោះពួកអភិជន Mortany ដែលបានឆ្លាក់រូបព្រះ និងសាងសង់ ។ == K.1254 == K.1254 គឺជាសិលាចារឹកមួយនៅលើបន្ទះថ្មដែលអាចជាស៊ុមទ្វារ។ វាមានទទឹង ១៥៧.៥ សង់ទីម៉ែត្រ កម្ពស់ ១៣៩.៥ សង់ទីម៉ែត្រ និងកម្រាស់ ២២ សង់ទីម៉ែត្រ។ ផ្នែកខាងឆ្វេងត្រូវបានខូចខាត បណ្តាលឱ្យដើមបន្ទាត់នីមួយៗបាត់ព្យាង្គពីមួយទៅប្រាំពីរព្យាង្គ ({{Lang|fr|Michel Tranet}} ) គឺជា​អ្នក​ដំបូង​គេ​ដែល​បាន​រាយការណ៍​ថា​បាន​រក​ឃើញ​វា​នៅ​ក្នុង​ខែ​មេសាឆ្នាំ ១៩៩៣ ក្នុងអំឡុងពេលសាងសង់ស្ពានឆ្លងកាត់ទន្លេ អ្នកថែរក្សាសារមន្ទីរអង្គរបុរីបានប្រាប់ Goodall និងក្រុមរបស់គាត់ថា... នៅឆ្នាំ ២០១៣ គេបានរកឃើញថា ថ្មនេះស្ថិតនៅលើច្រាំងខាងជើងនៃទន្លេអស់រយៈពេលយូរមកហើយ ដោយផ្នែកដែលមានសិលាចារឹកលាក់ទុក។ វាត្រូវបានគេរកឃើញនៅពេលដែលខ្សាច់កំពុងត្រូវបានជីកដើម្បីចាក់បំពេញផ្លូវមួយបន្ទាប់ពីទឹកជំនន់បានបំផ្លាញស្ពានឈើដើម។ បន្ទាប់មកវាត្រូវបានផ្លាស់ទៅសារមន្ទីរដើម ហើយបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងនៅលើយ៉រនៃសារមន្ទីរអង្គរបុរី ដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ ចម្ងាយពីរបីម៉ែត្រពីកន្លែងដែលវាត្រូវបានគេរកឃើញ។ សិលាចារឹកនេះមាន ១១ បន្ទាត់ និង ២០ ស្លោកសំស្ក្រឹត ជាអក្សរតុបតែងលម្អធម្មតានៃសតវត្សទី ៧-៨។ ស្លោកទី១-១១ សរសើរព្រះវិស្ណុ (ហរី) ក្រោមព្រះនាម ស្រីត្រីភូវន្ជយ និងពិពណ៌នាអំពីទម្រង់ផ្សេងៗរបស់ព្រះអង្គ។ ស្លោក១២-១៧ សរសើរព្រះមហាក្សត្រ ដែលលោក Gerschheimer និង Goodall ជឿថាទំនងជាមានឈ្មោះថា ជ័យវរ្ម័ន ជាអវតាររបស់ព្រះវិស្ណុ និងព្រះប្រាំអង្គផ្សេងទៀត។ ស្លោក១៨ និយាយអំពីការដាក់រូបភាពរបស់ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះហរិ ហើយខចុងក្រោយចែងថា អ្នកសាងសង់ប្រាសាទនេះមានឈ្មោះថា រាជវល្លភរាជវល្លភ ដែលមានន័យថា "អ្នកដែលព្រះមហាក្សត្រពេញចិត្ត"។ ទាំងពីរបង្ហាញថា ពួកគេនឹងពិភាក្សាអំពីអត្តសញ្ញាណរបស់ព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះ និង " [[ជ័យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ១]] " នៅក្នុងអត្ថបទក្រោយៗទៀត ហើយសន្និដ្ឋានថា ព្រះអង្គទំនងជា "ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ១ ទី [[ជ័យវរ្ម័នទី១|)។]] ( {{Lang|fr|Jayavarman Ier bis}} ) == K.1322 == K.1322 គឺជាកាក់មាស ឬកាក់រំលឹករបស់ [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥសានវរ្ម័ន]] ដែលត្រូវបានបោះពុម្ភដោយ {{Lang|en|Arlo Griffiths}} [[อาร์โล กริฟฟิธส์|Griffiths។]] វាត្រូវបានកំណត់ថាជាបំណែកតែមួយគត់ដែលគេស្គាល់ ហើយត្រូវបានគេរកឃើញក្នុងចំណោមការប្រមូលផ្ដុំនៃវត្ថុមានតម្លៃដែលបានបង្ហាញខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០១៤។ ទោះបីជាដើមឡើយគេជឿថាប្រទេសកម្ពុជាមិនមានប្រពៃណីផលិតកាក់នៅសម័យបុរាណក៏ដោយ ផ្នែកខាងមុខនៃកាក់អានថា "ព្រះបាទឥសានវរ្ម័ន" ហើយផ្នែកខាងក្រោយអានថា "ឥសានបុរៈ" ។ លោក Griffiths បានកំណត់កាលបរិច្ឆេទរបស់វានៅសតវត្សរ៍ទី ៧ នៃគ.ស ហើយកត់សម្គាល់ថាវាត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានរកឃើញនៅអង្គរបុរី។ ឥឡូវនេះវាស្ថិតនៅក្នុងកម្មសិទ្ធិរបស់ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា។ កំណែ DHARMA អានថា "ស្រីសានវម៌្ម" នៅលើផ្នែកខាងមុខ និង "ឥសានបុរៈ" នៅលើផ្នែកខាងក្រោយ ។ == K.1355 == ផ្ទាំងសិលាចារឹក K.1355 គឺជាផ្ទាំងសិលាចារឹកដីឥដ្ឋដែលមានទំហំ ១៨ × ៥ × ១.៥ សង់ទីម៉ែត្រ។ វាត្រូវបានចារឹកនៅគ្រប់ជ្រុងទាំងបួន។ ផ្នែកសំខាន់មាន ៥ បន្ទាត់ ផ្នែកខាងក្រោយមាន ២ បន្ទាត់ និងជ្រុងនីមួយៗមានមួយបន្ទាត់។ វាត្រូវបានបរិច្ចាគទៅសារមន្ទីរជាតិកម្ពុជានៅថ្ងៃទី ៣១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០០៤ ហើយ​បាន​បញ្ជាក់​ថា​គេ​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​ភូមិ​កំពង់​ពោធ ( {{Lang|km|កំពង់ពោធិ៍}} [[ស្រុកអង្គរបូរី|ស្រុកអង្គរបុរី]] ) រួមជាមួយនឹងបំណែកនៃព្រះពុទ្ធរូបមួយអង្គដែលឥឡូវបាត់បង់ទៅហើយ។ Skilling បានកំណត់អាយុពីរចនាបថនៃអក្សរថាជាសតវត្សទី ៧-៨ នៃគ.ស។ អត្ថបទនេះជាភាសាបាលី ដោយចាប់ផ្តើមដោយខគម្ពីរយេធម្មា ("យេធម្ម ហេតុភភវ...") បន្ទាប់មកដោយខគម្ពីរបីគឺ "យដា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា" ដែលព្រះពុទ្ធបានមានបន្ទូលបន្ទាប់ពីការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គ។ Skilling កត់សម្គាល់ថា ហ្សឺដេសពីមុនបានចាត់ទុកថា K.754 របស់ [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីស្រិន្ទ្រវរ្ម័ន]] (ប្រហែលឆ្នាំ ១៣០៨) ជាសិលាចារឹកបាលីចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែបន្ទះដីឥដ្ឋពីអង្គរបុរៈមានអាយុកាលច្រើនសតវត្សមកហើយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ K.754 គឺជាសិលាចារឹកបាលី-ខ្មែរពីរភាសាចំណាស់ជាងគេបំផុត និងជាអត្ថបទបាលីដែលមានកាលបរិច្ឆេទចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅកម្ពុជា។ Skilling ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា សិលាចារឹកនេះគឺជាសិលាចារឹកខគម្ពីរយេធម្មាសំខាន់ទីពីរដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ។ == មើលបន្ថែម == * [[អង្គរបុរី]] * [[សិលាចារឹកទួលវត្តគំនូរ|សិលាចារឹក​នៅ​វវត្តគំនូ]] * [[ភ្នំដា]] == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តតាកែវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 43tkwaoqynpfgyws9ej1jhni58qb7e7 0 55079 342889 2026-11-12T01:14:35Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13378151|ศิลาจารึกปราสาทบันทายฉมาร์]]" 342889 wikitext text/x-wiki '''ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មា''' សិលាចារឹកមួយដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ [[សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស|សាលាបារាំង]] ចុងបូព៌ាបានចុះបញ្ជីសិលាចារឹកចំនួន ១៨ ពីប្រាសាទនេះ ដែលភាគច្រើនជាសិលាចារឹកខ្លីៗជា [[ខ្មែរបុរាណ|ភាសាខ្មែរ]] នៅលើបង្គោលទ្វារ សិលាចារឹកវែងបំផុតគឺ '''K.227''' ឆ្លាក់លើបង្គោលទ្វារ [[ថ្មភក់]] មាន ២៩ បន្ទាត់ជា អក្សរខ្មែរ កាលបរិច្ឆេទមិនត្រូវបានបញ្ជាក់ទេ ប៉ុន្តែ [[ហ្សក សឺដែស្ត|ហ្សកហ្សឺដេស]] បានចាត់ថ្នាក់វាថាស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាល [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] ។ អត្ថបទពិពណ៌នាអំពីតួលេខប្រាំនៅក្នុងបន្ទប់កណ្តាលនៃអគារ៖ រូបភាពរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ [[ศรีนทรกุมาร|ស្រិន្ទ្រកុមារ]] និងរូបភាពរបស់ នក្សត្រ (តន្ត្រីករឋានសួគ៌) ចំនួនបួននាក់ដែលបានបូជាជីវិតរបស់ពួកគេដើម្បីការពារព្រះអង្គម្ចាស់ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ពីរ៖ សមរភូមិប្រឆាំងនឹង ភារតរាហូ ដែលមានបំណងដណ្តើមយកវាំងរបស់ [[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]] និងសមរភូមិនៅទឹកដី [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]។ == អត្ថបទ == === ការបញ្ចេញសំឡេង === ការចម្លងខាងក្រោមនេះគឺជាការអានជាភាសារ៉ូម៉ាំងរបស់ Sutif និង Chom Khontha នៅក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យ DHARMA។ និមិត្តសញ្ញា · តំណាងឱ្យវណ្ណយុត្តិនៅក្នុងសិលាចារឹក ហើយសហសញ្ញា - នៅចុងបញ្ចប់នៃបន្ទាត់បង្ហាញពីពាក្យ បន្ត នៅបន្ទាត់បន្ទាប់: : (1) · ต วฺรห์ คฺฤห รตฺน ติ กนฺตาล กมฺรเตงฺ ชคตฺ ศฺรี ศฺรีนฺทฺรเทว : (2) รูป กมฺรเตงฺ อญฺ ศฺรี ศฺรีนฺทฺรกุมาร ราชปุตฺร · : (3) · อาเคฺนย กมฺรเตงฺ ชคตฺ อรฺชุนเทว · : (4) · อีศาน กมฺรเตงฺ ชคตฺ ศฺรี ธรเทวปุรเทว · : (5) · ไนรฺฤติ กมฺรเตงฺ ชคตฺ ศฺรี เทวเทว · : (6) · วายวฺย กมฺรเตงฺ ชคตฺ ศฺรี วรฺทฺธนเทว สฺยงฺ มนฺตฺรี · : (7) · นา ภรต ราหุ สํ วุทฺธิ โทฺรห ต วฺรห์ ปาท ศฺรี ยโศวรฺมฺมเท- : (8) ว ปิ เถฺลงฺ จปฺ วฺรห์ มนฺทิร อิส วล นคร โผงฺ ปงฺ ปิตย ก- : (9) นฺตาลฺ มตฺตวาร รตฺ อิสฺส สฺตจฺ เถฺลงฺ ฉฺปงฺ อฺนกฺ สญฺชกฺ อรฺชุน อฺน- : (10) กฺ สญฺชกฺ ศฺรี ธรเทวปุร ฉฺปงฺ กรฺ สํตจฺ สฺยงฺ ต ตฺวลฺ โตยฺ เวฺน- : (11) ก สฺตจฺ ผฺชลฺ มุห์ ผฺตฺวลฺ ภรต ราหุ จํนฺยร ผฺตฺยงฺ นิ เปฺร โอยฺ นาม วฺรห์ ก- : (12) มฺรเตงฺ อญฺ ศฺรี นฺฤปสิงฺหวรฺมฺม ต อฺนกฺ สญฺชกฺ เทวปุร ต ชา ปุ- : (13) ตฺร อฺนกฺ สญฺชกฺ ศฺรี ธรเทวปุร โอยฺ นาม อํเตง ต อฺนกฺ สญฺชกฺ ต วฺยร : (14) สฺถาปนา รูป อิส กุลปกฺษ โผงฺ สฺตจฺ ปฺรโกปฺ สํปตฺ นุ กฺรม · : (15) · นา สฺตจฺ เทา ทฺวีป จามฺป ต ปูรฺวฺวกาล สฺรจฺ สฺตจฺ จปฺ ทุรฺคฺค ติ กุรุงฺ : (16) จามฺป ต โชฺมห์ ศฺรี ชยอินฺทฺรวรฺมฺม เปฺร เถฺว เล วฺนํ เจตฺ กตางฺ สฺตจฺ วิงฺ เส- : (17) นาปติ จามฺป ทํเนปฺร กฺรฺวยฺ ภา ยางฺ มหาตาล นำ จามฺป เวลา อผุ- : (18) ยฺ วฺยรฺ ทนฺตปฺ มุข วล โตยฺ สฺกตฺ ลปฺ โกฺรยฺ จญฺ อฺนกฺ สมุทา- : (19) ย อฺยตฺต ปฺรสมฺ เลยฺ สฺตจฺ ปญฺจฺยรฺ วล โผงฺ สฺตจฺ วิงฺ ฉฺปงฺ กรฺ : (20) ลฺวห์ วฺนํ ตฺรยา จรฺ เล วฺนํ โนห์ จามฺป โจํชุํ โอยฺ ฉฺนฺวต เถฺลงฺ อฺนกฺ สมุทา- : (21) ย ตฺรู ผฺสฺยตฺ อิสฺส คงฺ อฺนกฺ ภยฺ มฺวย ตป คุห์ สฺตจฺ ฉฺปงฺ จุห์ ตลฺ ต เช- : (22) งฺ วฺนํ โนห์ จามฺป โสฺรํ สํตจฺ อฺยตฺ อฺนกฺ มฺวย ต อาจฺ ฉฺปงฺง เลยฺ อฺนกฺ ส- : (23) ญฺชกฺ ศฺรี เทว อฺนกฺ สญฺชกฺ ศฺรี วรฺทฺธน ชา กุเล ปฺรติชฺญา สฺยงฺ อฺนกฺ สฺรุกฺ : (24) วิชยปุร นา โสฺปต อฺวฺยห์ เตลฺ มานฺ วฺรห์ สรฺวฺวชฺญ ติ โกฺรย โหงฺ : (25) คลฺ ทฺวลฺ มนฺ นุ ฉฺปงฺ ปง ขฺลฺวนฺ โตยฺ เวฺนกฺ สฺตจฺ ปงฺคํ ติงฺ จามฺป เถฺลงฺ : (26) เจฺรนฺ ติ ผฺตฺวลฺ สลฺ ไตย จามฺป โปห์ นุ ลํเวง ตฺรู ต ไผฺท สฺยงฺ ต ตฺวลฺ : (27) โรห์ ปฺรติชฺญา · ปนฺทฺวลฺ อํปล ราชปุณฺย นา สฺตจฺ นำ อฺนกฺ เขฺมรฺ ตํปิงฺ ปฺว- : (28) น ฉฺปงฺ อเนฺล ไภ ปิย ตปฺ ปฺรํปิย กรฺ คงฺ อิสฺส ลฺวห์ กมฺวุชเทศ : (29) ปฺรสาท ต อฺนกฺ สญฺชกฺ ต วฺยร โอยฺ นาม อํเตง สฺถาปนา รูป · === ការបកប្រែរបស់ Cedes === នេះ​ជា​ការ​បកប្រែ​សង្ខេប​នៃ​ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសា​បារាំង​របស់ ហ្សឺដេស (ឆ្នាំ ១៩២៩)។ អត្ថបទ​ក្នុង​វង់ក្រចក​មាន​ពាក្យ​ដែល​បាន​បន្ថែម​ដោយ ហ្សឺដេស ដើម្បី​បង្ហាញ​អត្ថន័យ។ ជួរទី ១–៦ ៖ កំណត់អត្តសញ្ញាណរូបព្រះនៅក្នុងប្រាង្គកណ្តាល។ នៅក្នុងអាសនៈដ៏ពិសិដ្ឋកណ្តាលគឺ ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវ ដែលជារូបភាពរបស់ កម្រតេងអញស្រីស្រិន្ទ្រកុមាររាជបុត្រ ។ នៅភាគអាគ្នេយ៍គឺ កម្រតេងជគតអជ៌ុនទេវ; នៅភាគឦសានគឺ កម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរទេវ ; នៅភាគនិរតីគឺ កម្រតេងជគតទេវទេវ ; ហើយនៅភាគពាយព្យគឺ កម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវ។ សុទ្ធតែជារដ្ឋមន្ត្រី។ លោកហ្សឺដេស ពន្យល់ថា តួលេខនៃទិសសំខាន់ៗទាំងបួន គឺជាតួលេខរបស់អ្នកបាញ់ធ្នូដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងសិលាចារឹកនៅលើបន្ទាត់ទី ៩, ១០ និង ២៣។ បន្ទាត់ទី ៧-១៤៖ នៅពេលដែលភរតរាហូបានបង្ហាញពីចេតនាក្បត់របស់ទ្រង់ចំពោះព្រះបាទស្រីយសោវរ្មទេវៈ ក្នុងគោលបំណងដណ្តើមយកព្រះបរមរាជវាំង ទាហាននៃរាជធានីបានគប់វត្ថុស័ក្តិសិទ្ធិរបស់ពួកគេទៅលើទ្រង់ ហើយរត់គេចខ្លួន។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានចូលរួមក្នុងសមរភូមិ។ អជ៌ុន និង ធរទេវបុរៈ ដែលកំពុងការពារព្រះមហាក្សត្រ បានដួលនៅចំពោះមុខទ្រង់។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានវាយភរតរាហូចំច្រមុះ បណ្តាលឱ្យដួល។ ក្រោយមក សេចក្តីប្រកាសមួយត្រូវបានចេញដោយផ្តល់ឈ្មោះ ព្រះកម្រតេងអញន្ឬបសិង្ហវរ្ម័ន ដល់ សញ្ជកទេវបុរៈ ដែលជាកូនរបស់ស្រីធរទេវបុរៈ។ ឈ្មោះ អំតេង ក៏ត្រូវបានប្រទានដល់ សញ្ជក ទាំងពីរ (ព្រះអជ៌ុន និង ព្រះស្រីធរទេវបុរៈ) ហើយរូបសំណាករបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានសាងសង់ឡើង។ ចំពោះសាច់ញាតិរបស់ពួកគេ ព្រះអង្គម្ចាស់បានប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិ និងងារដល់ពួកគេ។ បន្ទាត់ទី ១៥–២៧៖ កាលពីមុននោះ ព្រះអង្គម្ចាស់បានយាងទៅកាន់ទឹកដីនៃជនជាតិចាម។ បន្ទាប់ពីបានវាយដណ្តើមកាន់កាប់បន្ទាយមួយ ដែលព្រះមហាក្សត្រចាម ព្រះនាម ស្រីជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័ន (Sri Jaya Indravarman) បានបញ្ជាឱ្យសាងសង់នៅលើភ្នំជេកកតាំង (Jek Katang) រួចមក ព្រះអង្គម្ចាស់ក៏បានចាប់ផ្តើមធ្វើដំណើរត្រឡប់មកវិញ។ ក្រុមមេទ័ពចាមមួយក្រុម ដែលដឹកនាំដោយ ក្រវយភាយាងមហាតាល បានដេញតាមកងទ័ពខ្មែរ។ ក្នុងរយៈពេល ១២ "អាភុយ" (ឯកតាសម្រាប់វាស់ពេលវេលា ឬចម្ងាយ) កងទ័ពជួរមុខរបស់ចាម ដែលបានដើរផ្លូវកាត់ដើម្បីតាមដានកងទ័ពខ្មែរ បានបើកការវាយប្រហារដោយមិនដឹងខ្លួនទៅលើកងទ័ពជួរក្រោយរបស់ខ្មែរ ដែលមិនបានត្រៀមខ្លួនទាន់ពេល និងមិនអាចរៀបចំការការពារបាន។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានបញ្ជាឱ្យកងទ័ពទាំងអស់របស់ព្រះអង្គត្រឡប់ក្រោយវិញ ដើម្បីជួយដល់កងទ័ពជួរក្រោយនោះ។ នៅពេលដែលពួកគេទៅដល់ភ្នំត្រយា ហើយកំពុងឡើងភ្នំនោះ កងទ័ពចាមបានប្រមូលកម្លាំង ហើយបញ្ជូនកងទ័ពជួរមុខរបស់ខ្លួនឱ្យវាយសម្រុកឡើងទៅលើ។ កងទ័ពជួរក្រោយរបស់ខ្មែរត្រូវបានវាយបែកខ្ចាត់ខ្ចាយទាំងស្រុង ដោយនៅសល់ទាហានតែ ៣០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានប្រយុទ្ធទម្លុះចុះមកដល់ជើងភ្នំ ជាកន្លែងដែលព្រះអង្គត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយពួកចាម ហើយគ្មានទាហានរបស់ព្រះអង្គនាក់ណាម្នាក់ហ៊ានប្រយុទ្ធបន្តទៀតឡើយ។ អ្នកសញ្ចក ស្រីទេវ (Nak Sanchak Sri Deva) និង អ្នកសញ្ចក ស្រីវទ្ធ៌ន (Nak Sanchak Sri Varddhana) ដែលជាញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ បានធ្វើសច្ចាប្រណិធានយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ថា៖ «សូមឱ្យយើងទាំងពីរនាក់ បានត្រឡប់មកបម្រើព្រះអង្គម្ចាស់ម្តងទៀត នៅពេលដែលព្រះពុទ្ធអង្គក្នុងអនាគតកាលបានត្រាស់ដឹង»។ បន្ទាប់ពីបានពោលពាក្យនេះហើយ ពួកគេក៏បានលោតចូលទៅក្នុងសមរភូមិ ដោយយកខ្លួនទៅបាំងនៅពីមុខព្រះអង្គម្ចាស់។ ពួកគេបានឱនក្បាលចុះ ហើយរុញច្រានហ្វូងទាហានចាមដែលកំពុងសម្រុកចូលមកនោះឱ្យថយក្រោយ។ ទោះបីជាត្រូវវាយដួលទៅលើដីក៏ដោយ ក៏ពួកគេនៅតែបន្តប្រយុទ្ធដោយដៃទទេរបស់ខ្លួន។ ពួកចាមបានយកលំពែងចាក់ទម្លុះពោះរបស់ពួកគេ ហើយបុរសទាំងពីរនាក់នោះក៏ដួលស្លាប់ទៅ ដោយបានបំពេញតាមសច្ចាប្រណិធានដែលពួកគេបានធ្វើនោះឯង។ បន្ទាត់ទី ២៧-២៩៖ (ព្រះអង្គម្ចាស់) បានបញ្ជាឱ្យធ្វើពិធីទាំងអស់នៅពេលដែលទ្រង់ដឹកនាំកងទ័ពខ្មែរចំនួនបួន (?) ទៅប្រយុទ្ធនៅកន្លែងចិតសិបប្រាំបី។ (ទាហានរបស់ទ្រង់) បានការពារទ្រង់យ៉ាងរឹងមាំ។ ពេលមកដល់ប្រទេសកម្ពុជា ទ្រង់បានដាក់ឈ្មោះអ្នកនាំសារទាំងពីរថា អំតេង ហើយបានឱ្យគេសាងសង់រូបសំណាករបស់ពួកគេ។ == ព្រះអង្គម្ចាស់គឺជាតួឯកនៃសិលាចារឹក == សិលាចារឹកនេះសំដៅទៅលើមេដឹកនាំនៃសមរភូមិថាជា ស្ដច និង សំតច ដោយមិនបានលើកឡើងពីឈ្មោះរបស់ពួកគេឡើយ។ ហ្សឺដេសយល់ឃើញថានេះជា ស្រិន្ទ្រកុមារ ដែលឈ្មោះរបស់គាត់លេចឡើងនៅដើមសិលាចារឹក ពីព្រោះប្រសិនបើព្រះអង្គម្ចាស់មិនបានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងព្រឹត្តិការណ៍នៅក្នុងសិលាចារឹកទេ នោះនឹងគ្មានហេតុផលណាមួយដែលត្រូវលើកឡើងពីឈ្មោះរបស់គាត់ជាមុននោះទេ។ ហ្សឺដេសបកស្រាយរឿងនេះថាប្រហែលគ.ស. ១១៦០ ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី២ ត្រូវបានវាយប្រហារដោយភរតរាហូ។ ស្រិន្ទ្រកុមារ ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្រោយមកបានមកជួយព្រះមហាក្សត្រក្នុងការកម្ចាត់ភរតរាហូ ហើយបានរស់រានមានជីវិតដោយសាររូបចម្លាក់សញ្ជកពីរ។ ក្រោយមក នៅក្នុងសមរភូមិនៅចម្ប៉ាប្រឆាំងនឹង [[ជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤|ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤]] ព្រះអង្គម្ចាស់បានរស់រានមានជីវិតដោយសាររូបចម្លាក់សញ្ជកពីរបន្ថែមទៀត។ នៅពេលដែលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ឡើងគ្រងរាជ្យ ហើយបានសាងសង់ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារសម្រាប់ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ ព្រះអង្គបានដាក់រូបភាពនៃរូបចម្លាក់សញ្ជកទាំងបួននៅជុំវិញរូបភាពរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់។ លោក ហ្សឺដេសក៏បានណែនាំផងដែរថា រូបចម្លាក់សញ្ជកទាំងនេះទំនងជាមកពីតំបន់ជុំវិញប្រាសាទ ដែលជាមូលហេតុដែលរូបភាពរបស់ពួកគេត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យដាក់នៅទីនេះ។ លោក ហ្សឺដេស បានបញ្ជាក់ថា ភរតរាហូ អាចជាមនុស្សម្នាក់ ឬពីរនាក់ សិលាចារឹកមិនបានបញ្ជាក់ថាគាត់ជាអ្វីទេ។ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើង ''ថា The Indianized States of Southeast Asia'' លោក ហៅភរតរាហូថាជាសត្វអាថ៌កំបាំងដែលឈ្មោះរបស់គាត់ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនៅក្នុងសិលាចារឹក និងរូបភាពរបស់គាត់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជារាហូ ហើយបំបែកព្រឹត្តិការណ៍នេះពីការដណ្តើមរាជបល្ល័ង្ក [[ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន|ដោយព្រះបាទត្រីភុវវនាទត្យវរ្ម័ន]] ពីព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២ នៅប្រហែលឆ្នាំនៅប្រ។ហែល ១១៦៥ ដោយសារតែ ស្រីន្ទ្រកុមារ មានវ័យចំណាស់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជួយព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី២ ក្នុងសមរភូមិមុនឆ្នាំ១១៦៥ នៃគ.ស។ ដូច្នេះហ្សឺដេស ពិបាកជឿថាព្រះអង្គម្ចាស់គឺជាមនុស្សតែមួយនឹង [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ដែលសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ១២៤៣ ទោះបីជាឈ្មោះស្រដៀងគ្នាក៏ដោយ។ == ចម្លាក់នេះពណ៌នាអំពីរឿងរ៉ាវរបស់ភរតរាហូ == លោកហ្សឺដេស ប្រៀបធៀបបន្ទាត់ទី ៧–១៤ ទៅនឹងរូបចម្លាក់លៀនស្រាលនៅបន្ទាយឆ្មារ ដែលពណ៌នាអំពីសត្វក្បាលតោពីរក្បាល មួយកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយបុរសខ្ពស់ម្នាក់ មួយទៀតកំពុងអង្គុយចុះ ហើយលេបរទេះ។ លោកហ្សឺដេស កត់សម្គាល់ថារូបភាពនេះអាចពណ៌នាអំពីភរតរាហូពីរ ឬការប្រយុទ្ធដាច់ដោយឡែកពីរ។ បុរសនៅក្នុងរូបភាពកាន់គំនរវត្ថុសំប៉ែតនៅក្នុងបាតដៃរបស់គាត់ ដូចជាហៀបនឹងគប់វា ដែលលោក ហ្សឺដេសប្រៀបធៀបទៅនឹងទ័ពនៅក្នុងសិលាចារឹក ហើយអ្នកប្រយុទ្ធនៅក្នុងរូបភាពគឺជាបុរសវ័យក្មេង មិនមែនមានទំហំ និងសម្លៀកបំពាក់របស់ស្តេចទេ ដែលលោកហ្សឺដេស ប្រើដើម្បីគាំទ្រគំនិតដែលថាអ្នកប្រយុទ្ធគឺជាព្រះអង្គម្ចាស់ មិនមែនព្រះបាទយសោវរ្ម័នទេ។ == ពាក្យថា «ខ្មែរ» និង «កម្ពុជា» == លោក សន្តិ ភក្តិខាំ ពន្យល់ថា ពាក្យចំណាស់ជាងគេដែលគេស្គាល់សម្រាប់ប្រជាជនខ្មែរ ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង សិលាចារឹកមេលប់ (Ka.64) ពីសម័យមុនអង្គរ ក្នុងទម្រង់ជា ក្មេង ។ ក្នុងអំឡុងសម័យអង្គរ ពាក្យ ខ្មេរ បានលេចឡើងនៅក្នុងសិលាចារឹកយ៉ាងហោចណាស់ពីរ៖ [[សិលាចារឹកវត្តភូ|សិលាចារឹកទាក់ទងនឹងការបង្កើតរូបចម្លាក់]] (K.៣៦៦) និង K.២២៧ លោក សន្តិ ចាត់ទុកឃ្លា "អ្នកខ្មេរ" នៅក្នុងបន្ទាត់ទី ២៧ ជាភស្តុតាងច្បាស់លាស់បំផុតដែលប្រជាជនខ្មែរនៅសម័យអង្គរហៅខ្លួនឯងថា ខ្មេរ ហើយដកស្រង់ពាក្យ "កម្វុជទេស" នៅក្នុងបន្ទាត់ទី ២៨ ជាភស្តុតាងនៃប្រទេសដែលត្រូវបានគេហៅថា កម្វុជទេស។ == សិលាចារឹកផ្សេងទៀតនៅប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ == លោកហ្សឺដេស បានបោះពុម្ពសិលាចារឹកចំនួន ១២ នៅលើសសរទ្វារ និងបង្អួចនៃប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ ក្នុង ឆ្នាំ ១៩៥១ រួមទាំងបន្ទាត់ចំនួនប្រាំមួយដំបូងនៃ K.227។ លោក បានពន្យល់ថា សិលាចារឹកខ្លីប្រភេទនេះនៅក្នុងប្រាសាទនានាក្នុងសម័យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ ដាក់ឈ្មោះរូបភាពនៃអាទិទេពនៅក្នុងបន្ទប់ដែលទ្វារត្រូវបានបើក ហើយត្រូវបានឆ្លាក់នៅពេលដំណាលគ្នានឹងការសាងសង់អគារ ឧទាហរណ៍ សិលាចារឹក K.592 កំណត់អត្តសញ្ញាណរូបភាពនៃ កម្រតេងជគត ស្រីវិជ័យទេវ ដែលជារូបភាពរបស់ កម្រតេងអញស្រីវិជ័យវធ៌នរាជបុត្រ ។ សិលាចារឹកមួយនៅក្នុង K.226 កំណត់អត្តសញ្ញាណរូបភាពនៃ កម្រតេងជគតស្រីជយកិត៌ិទេវ ដែលជារូបភាពរបស់ ស្រីជ័យកិត៌ិបណ្ឌិត ដែលជាគ្រូរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ និងសិលាចារឹកមួយទៀតដែលមានលេខដូចគ្នាកំណត់អត្តសញ្ញាណរូបភាពនៃ កម្រតេងជគតស្រីត្រីលោក្យរាជចូដាមនី ដែលលោក កំណត់អត្តសញ្ញាណថាជារូបភាពនៃមាតារបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដែលជាមហេសីនៃ [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទធរណិន្ទ្រវរ្ម័នទី]] ។ សិលាចារឹកមួយក្នុង K.696 កំណត់អត្តសញ្ញាណរូបភាពនៃ [[ប្រាជ្ញាបារមីតា]] ។ សាលា​​បារាំង​ចុង​បូព៌ា​ក៏បានចុះបញ្ជី​សិលាចារឹក​ដែល​បាន​រកឃើញ​នៅពេលក្រោយ​ផងដែរ រួមទាំង​សិលាចារឹក​ខ្លីៗ​នៅលើ​បង្គោល​ទ្វារ K.1061, K.1062 និង K.1313–K.1316 សិលាចារឹក [[សំស្ក្រឹត|​សំស្ក្រឹត]] ​ពី​ពន្លា​ជ្រុង​នៃ​ប្រាសាទ K.1206–K.1209 និង​សិលាចារឹក​សំស្ក្រឹត K.1230 ដែល​ទាំងអស់​នេះ​ត្រូវបាន​រក្សាទុក​ក្នុង​បណ្ណសារ​អភិរក្ស​អង្គរវត្ត និង​សិលាចារឹក​ឆ្លាក់ K.828 និង K.1540។ លើសពីនេះ មាន​បំណែក​នៃ​សិលាចារឹកសិលាចារឹក K.1402 ចុះ​កាល១១០៨នៃមហាសករាជ ដែល​កំណត់ហេតុ​នេះ​មិន​ច្បាស់លាស់​ថា​មាន​ប្រភព​មកពី​តំបន់​បន្ទាយឆ្មារ ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ស្ថិតនៅ​សារមន្ទីរ​ខេត្ត​បាត់ដំបង។ == មើលបន្ថែម == * [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] * [[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី២]] * [[សិលាចារឹកវត្តភូ]] == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] o1pzb1vhd1gwhvywr66pwt7wfvtke75 342890 342889 2026-11-12T01:17:04Z Abong12345 53603 /* ការបញ្ចេញសំឡេង */ 342890 wikitext text/x-wiki '''ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មា''' សិលាចារឹកមួយដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ [[សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស|សាលាបារាំង]] ចុងបូព៌ាបានចុះបញ្ជីសិលាចារឹកចំនួន ១៨ ពីប្រាសាទនេះ ដែលភាគច្រើនជាសិលាចារឹកខ្លីៗជា [[ខ្មែរបុរាណ|ភាសាខ្មែរ]] នៅលើបង្គោលទ្វារ សិលាចារឹកវែងបំផុតគឺ '''K.227''' ឆ្លាក់លើបង្គោលទ្វារ [[ថ្មភក់]] មាន ២៩ បន្ទាត់ជា អក្សរខ្មែរ កាលបរិច្ឆេទមិនត្រូវបានបញ្ជាក់ទេ ប៉ុន្តែ [[ហ្សក សឺដែស្ត|ហ្សកហ្សឺដេស]] បានចាត់ថ្នាក់វាថាស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាល [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] ។ អត្ថបទពិពណ៌នាអំពីតួលេខប្រាំនៅក្នុងបន្ទប់កណ្តាលនៃអគារ៖ រូបភាពរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ [[ศรีนทรกุมาร|ស្រិន្ទ្រកុមារ]] និងរូបភាពរបស់ នក្សត្រ (តន្ត្រីករឋានសួគ៌) ចំនួនបួននាក់ដែលបានបូជាជីវិតរបស់ពួកគេដើម្បីការពារព្រះអង្គម្ចាស់ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ពីរ៖ សមរភូមិប្រឆាំងនឹង ភារតរាហូ ដែលមានបំណងដណ្តើមយកវាំងរបស់ [[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]] និងសមរភូមិនៅទឹកដី [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]។ == អត្ថបទ == === ការបញ្ចេញសំឡេង === ការចម្លងខាងក្រោមនេះគឺជាការអានជាភាសារ៉ូម៉ាំងរបស់ Sutif និង Chom Khontha នៅក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យ DHARMA។ និមិត្តសញ្ញា · តំណាងឱ្យវណ្ណយុត្តិនៅក្នុងសិលាចារឹក ហើយសហសញ្ញា - នៅចុងបញ្ចប់នៃបន្ទាត់បង្ហាញពីពាក្យ បន្ត នៅបន្ទាត់បន្ទាប់: ⟨១⟩ ⦿ ត វ្រះ គ្ឫហ រត្ន តិ កន្តាល កម្រតេង៑ ជគត៑ ឝ្រី ឝ្រីន្ទ្រទេវ ⟨២⟩ រូប កម្រតេង៑ អញ៑ ឝ្រី ឝ្រីន្ទ្រកុមារ រាជបុត្រ ↝ ⟨៣⟩ ⦿ អាគ្នេយ កម្រតេង៑ ជគត៑ អជ៌ុនទេវ ↝ ⟨៤⟩ ⦿ ឦឝាន កម្រតេង៑ ជគត៑ ឝ្រី ធរទេវបុរទេវ ↝ ⟨៥⟩ ⦿ នៃរ្ឫតិ កម្រតេង៑ ជគត៑ ឝ្រី ទេវទេវ ↝ ⟨៦⟩ ⦿ វាយវ្យ កម្រតេង៑ ជគត៑ ឝ្រី វទ៌្ធនទេវ ស្យង៑ មន្ត្រី ↝ ⟨៧⟩ ⦿ នា ភរត រាហុ សំ វុទ្ធិ ទ្រោហ ត វ្រះ បាទ ឝ្រី យឝោវម៌្មទេ- ⟨៨⟩ វ បិ ថ្លេង៑ ចប៑ វ្រះ មន្ទិរ ឥស វល នគរ ផោង៑ បង បិតយ ក- ⟨៩⟩ ន្តាល៑ មត្តវារ រត៑ ឥស្ស ស្តច៑ ថ្លេង៑ ឆ្បង៑ អ្នៈ សញ្ជក៑ អជ៌ុន អ្ន- ⟨១០⟩ ក៑ សញ្ជក៑ ឝ្រី ធរទេវបុរ ឆ្បង៑ ករ៑ សំតច៑ ស្យង៑ ត ត្វល៑ តោយ៑ វ្នេ- ⟨១១⟩ ក ស្តច៑ ផ្ជល៑ មុះ ផ្ទ្វល៑ ភរត រាហុ ចំនិងរ ផ្ទ្យង និ ប្រេ ឱ្យ៑ នាម វ្រះ ក- ⟨១២⟩ ម្រតេង⟨៑⟩ អញ៑ ឝ្រី ន្ឫបសិង្ហវម៌្ម ត អ្នៈ សញ្ជក៑ ទេវបុរ ត ជា បុ- ⟨១៣⟩ ត្រ អ្នៈ សញ្ជក៑ ឝ្រី ធរទេវបុរ ឱ្យ៑ នាម អំតេង ត អ្នៈ សញ្ជក ត វ្យរ ⟨១៤⟩ ស្ថាបនា រូប ឥស កុលបក្ឞ ផោង៑ ស្តច៑ ប្រកោប សំបត៑ នុ ក្រម ↝ ⟨១៥⟩ ⦿ នា ស្តច៑ ទៅ ទ្វីប ចាម្ប ត បូវ៌្វកាល ស្រច៑ ស្តច៑ ចប៑ ទុគ៌្គ តិ កុរុង៑ ⟨១៦⟩ ចាម្ប ត ជ្មោះ ឝ្រី ជយឥន្ទ្រវម៌្ម ប្រេ ធ្វេ លេ វ្នំ ចេត កតាង៑ ស្តច៑ វិន៑ សេ- ⟨១៧⟩ នាបតិ ចាម្ប ទំនេះប្រ ក្រ្វយ ភា យាង៑ មហាតាល នាំ ចាម្ប វេលា អភុ- ⟨១៨⟩ យ៑ វ្យរ៑ ទន្តប៑ មុខ វល តោយ៑ ស្កត៑ លប៑ ក្រោយ៑ ចញ៑ អ្នៈ សមុទា- ⟨១៩⟩ យ អ្យត្ត ប្រសម៑ លេយ៑ ស្តច៑ បញ្ច្យរ៑ វល ផោង៑ ស្តច៑ វិន៑ ឆ្បង៑ ករ(៑) ⟨២០⟩ ល្វះ វ្នំ ត្រយា ចរ៑ លេ វ្នំ នោះ ចាម្ប ចោំជុំ ឱ្យ៑ ឆ្ន្វត ថ្លេង៑ អ្នៈ សមុទា- ⟨២១⟩ យ ត្រូវ ផ្ស្យត៑ ឥស្ស គង៑ អ្នៈ៑ ភយ៑ ម្វយ តប គុះ ស្តច៑ ឆ្បង៑ ចុះ តល ត ជេ- ⟨២២⟩ ង៑ វ្នំ នោះ ចាម្ប ស្រោំ សំតច៑ អ្យត(៑) អ្នៈ៑ ម្វយ ត អាច៑ ឆ្បង្ន លេយ៑ អ្នៈ ស- ⟨២៣⟩ ញ្ជក៑ ឝ្រី ទេវ អ្នៈ សញ្ជក៑ ឝ្រី វទ៌្ធន ជា កុលេ ប្រតិជ្ញា ស្យង៑ អ្នៈ ស្រុក៑ ⟨២៤⟩ វិជយបុរ នា ស្បោត អ្វ្យះ តេល(៑) មាន៑ វ្រះ សវ៌្វជ្ញ តិ ក្រោយ ហោង៑ ⟨២៥⟩ គល៑ ទ្វល៑ មន នុ ឆ្បង៑ បង ខ្ល្វន៑ តោយ៑ វ្នេក ស្តច(៑) បង្គំ តិន៑ ចាម្ប ថ្លេ(ង៑) ⟨២៦⟩ ច្រេន៑ តិ ផ្ទ្វល៑ សល តៃយ ចាម្ប បោះ នុ លំវេង ត្រូវ ត ផ្ទៃ ស្យង៑ ត ត្វល៑ ⟨២៧⟩ រោះ ប្រតិជ្ញា ◦ បន្ទ្វល៑ អំបល រាជបុណ្យ នា ស្តច៑ នាំ អ្នៈ៑ ខ្មេរ៑ តំបិង៑ ប្វ- ⟨២៨⟩ ន ឆ្បង៑ អន្លេ ភៃ បិយ តប ប្រំបិយ ករ៑ គង៑ ឥស្ស ល្វះ កម្វុជទេឝ ⟨២៩⟩ ប្រសាទ ត អ្នៈ សញ្ជក៑ ត វ្យរ ឱ្យ៑ នាម អំតេង ស្ថាបនា រូប ↝ === ការបកប្រែរបស់ Cedes === នេះ​ជា​ការ​បកប្រែ​សង្ខេប​នៃ​ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសា​បារាំង​របស់ ហ្សឺដេស (ឆ្នាំ ១៩២៩)។ អត្ថបទ​ក្នុង​វង់ក្រចក​មាន​ពាក្យ​ដែល​បាន​បន្ថែម​ដោយ ហ្សឺដេស ដើម្បី​បង្ហាញ​អត្ថន័យ។ ជួរទី ១–៦ ៖ កំណត់អត្តសញ្ញាណរូបព្រះនៅក្នុងប្រាង្គកណ្តាល។ នៅក្នុងអាសនៈដ៏ពិសិដ្ឋកណ្តាលគឺ ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវ ដែលជារូបភាពរបស់ កម្រតេងអញស្រីស្រិន្ទ្រកុមាររាជបុត្រ ។ នៅភាគអាគ្នេយ៍គឺ កម្រតេងជគតអជ៌ុនទេវ; នៅភាគឦសានគឺ កម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរទេវ ; នៅភាគនិរតីគឺ កម្រតេងជគតទេវទេវ ; ហើយនៅភាគពាយព្យគឺ កម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវ។ សុទ្ធតែជារដ្ឋមន្ត្រី។ លោកហ្សឺដេស ពន្យល់ថា តួលេខនៃទិសសំខាន់ៗទាំងបួន គឺជាតួលេខរបស់អ្នកបាញ់ធ្នូដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងសិលាចារឹកនៅលើបន្ទាត់ទី ៩, ១០ និង ២៣។ បន្ទាត់ទី ៧-១៤៖ នៅពេលដែលភរតរាហូបានបង្ហាញពីចេតនាក្បត់របស់ទ្រង់ចំពោះព្រះបាទស្រីយសោវរ្មទេវៈ ក្នុងគោលបំណងដណ្តើមយកព្រះបរមរាជវាំង ទាហាននៃរាជធានីបានគប់វត្ថុស័ក្តិសិទ្ធិរបស់ពួកគេទៅលើទ្រង់ ហើយរត់គេចខ្លួន។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានចូលរួមក្នុងសមរភូមិ។ អជ៌ុន និង ធរទេវបុរៈ ដែលកំពុងការពារព្រះមហាក្សត្រ បានដួលនៅចំពោះមុខទ្រង់។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានវាយភរតរាហូចំច្រមុះ បណ្តាលឱ្យដួល។ ក្រោយមក សេចក្តីប្រកាសមួយត្រូវបានចេញដោយផ្តល់ឈ្មោះ ព្រះកម្រតេងអញន្ឬបសិង្ហវរ្ម័ន ដល់ សញ្ជកទេវបុរៈ ដែលជាកូនរបស់ស្រីធរទេវបុរៈ។ ឈ្មោះ អំតេង ក៏ត្រូវបានប្រទានដល់ សញ្ជក ទាំងពីរ (ព្រះអជ៌ុន និង ព្រះស្រីធរទេវបុរៈ) ហើយរូបសំណាករបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានសាងសង់ឡើង។ ចំពោះសាច់ញាតិរបស់ពួកគេ ព្រះអង្គម្ចាស់បានប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិ និងងារដល់ពួកគេ។ បន្ទាត់ទី ១៥–២៧៖ កាលពីមុននោះ ព្រះអង្គម្ចាស់បានយាងទៅកាន់ទឹកដីនៃជនជាតិចាម។ បន្ទាប់ពីបានវាយដណ្តើមកាន់កាប់បន្ទាយមួយ ដែលព្រះមហាក្សត្រចាម ព្រះនាម ស្រីជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័ន (Sri Jaya Indravarman) បានបញ្ជាឱ្យសាងសង់នៅលើភ្នំជេកកតាំង (Jek Katang) រួចមក ព្រះអង្គម្ចាស់ក៏បានចាប់ផ្តើមធ្វើដំណើរត្រឡប់មកវិញ។ ក្រុមមេទ័ពចាមមួយក្រុម ដែលដឹកនាំដោយ ក្រវយភាយាងមហាតាល បានដេញតាមកងទ័ពខ្មែរ។ ក្នុងរយៈពេល ១២ "អាភុយ" (ឯកតាសម្រាប់វាស់ពេលវេលា ឬចម្ងាយ) កងទ័ពជួរមុខរបស់ចាម ដែលបានដើរផ្លូវកាត់ដើម្បីតាមដានកងទ័ពខ្មែរ បានបើកការវាយប្រហារដោយមិនដឹងខ្លួនទៅលើកងទ័ពជួរក្រោយរបស់ខ្មែរ ដែលមិនបានត្រៀមខ្លួនទាន់ពេល និងមិនអាចរៀបចំការការពារបាន។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានបញ្ជាឱ្យកងទ័ពទាំងអស់របស់ព្រះអង្គត្រឡប់ក្រោយវិញ ដើម្បីជួយដល់កងទ័ពជួរក្រោយនោះ។ នៅពេលដែលពួកគេទៅដល់ភ្នំត្រយា ហើយកំពុងឡើងភ្នំនោះ កងទ័ពចាមបានប្រមូលកម្លាំង ហើយបញ្ជូនកងទ័ពជួរមុខរបស់ខ្លួនឱ្យវាយសម្រុកឡើងទៅលើ។ កងទ័ពជួរក្រោយរបស់ខ្មែរត្រូវបានវាយបែកខ្ចាត់ខ្ចាយទាំងស្រុង ដោយនៅសល់ទាហានតែ ៣០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានប្រយុទ្ធទម្លុះចុះមកដល់ជើងភ្នំ ជាកន្លែងដែលព្រះអង្គត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយពួកចាម ហើយគ្មានទាហានរបស់ព្រះអង្គនាក់ណាម្នាក់ហ៊ានប្រយុទ្ធបន្តទៀតឡើយ។ អ្នកសញ្ចក ស្រីទេវ (Nak Sanchak Sri Deva) និង អ្នកសញ្ចក ស្រីវទ្ធ៌ន (Nak Sanchak Sri Varddhana) ដែលជាញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ បានធ្វើសច្ចាប្រណិធានយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ថា៖ «សូមឱ្យយើងទាំងពីរនាក់ បានត្រឡប់មកបម្រើព្រះអង្គម្ចាស់ម្តងទៀត នៅពេលដែលព្រះពុទ្ធអង្គក្នុងអនាគតកាលបានត្រាស់ដឹង»។ បន្ទាប់ពីបានពោលពាក្យនេះហើយ ពួកគេក៏បានលោតចូលទៅក្នុងសមរភូមិ ដោយយកខ្លួនទៅបាំងនៅពីមុខព្រះអង្គម្ចាស់។ ពួកគេបានឱនក្បាលចុះ ហើយរុញច្រានហ្វូងទាហានចាមដែលកំពុងសម្រុកចូលមកនោះឱ្យថយក្រោយ។ ទោះបីជាត្រូវវាយដួលទៅលើដីក៏ដោយ ក៏ពួកគេនៅតែបន្តប្រយុទ្ធដោយដៃទទេរបស់ខ្លួន។ ពួកចាមបានយកលំពែងចាក់ទម្លុះពោះរបស់ពួកគេ ហើយបុរសទាំងពីរនាក់នោះក៏ដួលស្លាប់ទៅ ដោយបានបំពេញតាមសច្ចាប្រណិធានដែលពួកគេបានធ្វើនោះឯង។ បន្ទាត់ទី ២៧-២៩៖ (ព្រះអង្គម្ចាស់) បានបញ្ជាឱ្យធ្វើពិធីទាំងអស់នៅពេលដែលទ្រង់ដឹកនាំកងទ័ពខ្មែរចំនួនបួន (?) ទៅប្រយុទ្ធនៅកន្លែងចិតសិបប្រាំបី។ (ទាហានរបស់ទ្រង់) បានការពារទ្រង់យ៉ាងរឹងមាំ។ ពេលមកដល់ប្រទេសកម្ពុជា ទ្រង់បានដាក់ឈ្មោះអ្នកនាំសារទាំងពីរថា អំតេង ហើយបានឱ្យគេសាងសង់រូបសំណាករបស់ពួកគេ។ == ព្រះអង្គម្ចាស់គឺជាតួឯកនៃសិលាចារឹក == សិលាចារឹកនេះសំដៅទៅលើមេដឹកនាំនៃសមរភូមិថាជា ស្ដច និង សំតច ដោយមិនបានលើកឡើងពីឈ្មោះរបស់ពួកគេឡើយ។ ហ្សឺដេសយល់ឃើញថានេះជា ស្រិន្ទ្រកុមារ ដែលឈ្មោះរបស់គាត់លេចឡើងនៅដើមសិលាចារឹក ពីព្រោះប្រសិនបើព្រះអង្គម្ចាស់មិនបានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងព្រឹត្តិការណ៍នៅក្នុងសិលាចារឹកទេ នោះនឹងគ្មានហេតុផលណាមួយដែលត្រូវលើកឡើងពីឈ្មោះរបស់គាត់ជាមុននោះទេ។ ហ្សឺដេសបកស្រាយរឿងនេះថាប្រហែលគ.ស. ១១៦០ ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី២ ត្រូវបានវាយប្រហារដោយភរតរាហូ។ ស្រិន្ទ្រកុមារ ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្រោយមកបានមកជួយព្រះមហាក្សត្រក្នុងការកម្ចាត់ភរតរាហូ ហើយបានរស់រានមានជីវិតដោយសាររូបចម្លាក់សញ្ជកពីរ។ ក្រោយមក នៅក្នុងសមរភូមិនៅចម្ប៉ាប្រឆាំងនឹង [[ជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤|ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤]] ព្រះអង្គម្ចាស់បានរស់រានមានជីវិតដោយសាររូបចម្លាក់សញ្ជកពីរបន្ថែមទៀត។ នៅពេលដែលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ឡើងគ្រងរាជ្យ ហើយបានសាងសង់ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារសម្រាប់ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ ព្រះអង្គបានដាក់រូបភាពនៃរូបចម្លាក់សញ្ជកទាំងបួននៅជុំវិញរូបភាពរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់។ លោក ហ្សឺដេសក៏បានណែនាំផងដែរថា រូបចម្លាក់សញ្ជកទាំងនេះទំនងជាមកពីតំបន់ជុំវិញប្រាសាទ ដែលជាមូលហេតុដែលរូបភាពរបស់ពួកគេត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យដាក់នៅទីនេះ។ លោក ហ្សឺដេស បានបញ្ជាក់ថា ភរតរាហូ អាចជាមនុស្សម្នាក់ ឬពីរនាក់ សិលាចារឹកមិនបានបញ្ជាក់ថាគាត់ជាអ្វីទេ។ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើង ''ថា The Indianized States of Southeast Asia'' លោក ហៅភរតរាហូថាជាសត្វអាថ៌កំបាំងដែលឈ្មោះរបស់គាត់ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនៅក្នុងសិលាចារឹក និងរូបភាពរបស់គាត់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជារាហូ ហើយបំបែកព្រឹត្តិការណ៍នេះពីការដណ្តើមរាជបល្ល័ង្ក [[ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន|ដោយព្រះបាទត្រីភុវវនាទត្យវរ្ម័ន]] ពីព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២ នៅប្រហែលឆ្នាំនៅប្រ។ហែល ១១៦៥ ដោយសារតែ ស្រីន្ទ្រកុមារ មានវ័យចំណាស់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជួយព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី២ ក្នុងសមរភូមិមុនឆ្នាំ១១៦៥ នៃគ.ស។ ដូច្នេះហ្សឺដេស ពិបាកជឿថាព្រះអង្គម្ចាស់គឺជាមនុស្សតែមួយនឹង [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ដែលសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ១២៤៣ ទោះបីជាឈ្មោះស្រដៀងគ្នាក៏ដោយ។ == ចម្លាក់នេះពណ៌នាអំពីរឿងរ៉ាវរបស់ភរតរាហូ == លោកហ្សឺដេស ប្រៀបធៀបបន្ទាត់ទី ៧–១៤ ទៅនឹងរូបចម្លាក់លៀនស្រាលនៅបន្ទាយឆ្មារ ដែលពណ៌នាអំពីសត្វក្បាលតោពីរក្បាល មួយកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយបុរសខ្ពស់ម្នាក់ មួយទៀតកំពុងអង្គុយចុះ ហើយលេបរទេះ។ លោកហ្សឺដេស កត់សម្គាល់ថារូបភាពនេះអាចពណ៌នាអំពីភរតរាហូពីរ ឬការប្រយុទ្ធដាច់ដោយឡែកពីរ។ បុរសនៅក្នុងរូបភាពកាន់គំនរវត្ថុសំប៉ែតនៅក្នុងបាតដៃរបស់គាត់ ដូចជាហៀបនឹងគប់វា ដែលលោក ហ្សឺដេសប្រៀបធៀបទៅនឹងទ័ពនៅក្នុងសិលាចារឹក ហើយអ្នកប្រយុទ្ធនៅក្នុងរូបភាពគឺជាបុរសវ័យក្មេង មិនមែនមានទំហំ និងសម្លៀកបំពាក់របស់ស្តេចទេ ដែលលោកហ្សឺដេស ប្រើដើម្បីគាំទ្រគំនិតដែលថាអ្នកប្រយុទ្ធគឺជាព្រះអង្គម្ចាស់ មិនមែនព្រះបាទយសោវរ្ម័នទេ។ == ពាក្យថា «ខ្មែរ» និង «កម្ពុជា» == លោក សន្តិ ភក្តិខាំ ពន្យល់ថា ពាក្យចំណាស់ជាងគេដែលគេស្គាល់សម្រាប់ប្រជាជនខ្មែរ ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង សិលាចារឹកមេលប់ (Ka.64) ពីសម័យមុនអង្គរ ក្នុងទម្រង់ជា ក្មេង ។ ក្នុងអំឡុងសម័យអង្គរ ពាក្យ ខ្មេរ បានលេចឡើងនៅក្នុងសិលាចារឹកយ៉ាងហោចណាស់ពីរ៖ [[សិលាចារឹកវត្តភូ|សិលាចារឹកទាក់ទងនឹងការបង្កើតរូបចម្លាក់]] (K.៣៦៦) និង K.២២៧ លោក សន្តិ ចាត់ទុកឃ្លា "អ្នកខ្មេរ" នៅក្នុងបន្ទាត់ទី ២៧ ជាភស្តុតាងច្បាស់លាស់បំផុតដែលប្រជាជនខ្មែរនៅសម័យអង្គរហៅខ្លួនឯងថា ខ្មេរ ហើយដកស្រង់ពាក្យ "កម្វុជទេស" នៅក្នុងបន្ទាត់ទី ២៨ ជាភស្តុតាងនៃប្រទេសដែលត្រូវបានគេហៅថា កម្វុជទេស។ == សិលាចារឹកផ្សេងទៀតនៅប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ == លោកហ្សឺដេស បានបោះពុម្ពសិលាចារឹកចំនួន ១២ នៅលើសសរទ្វារ និងបង្អួចនៃប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ ក្នុង ឆ្នាំ ១៩៥១ រួមទាំងបន្ទាត់ចំនួនប្រាំមួយដំបូងនៃ K.227។ លោក បានពន្យល់ថា សិលាចារឹកខ្លីប្រភេទនេះនៅក្នុងប្រាសាទនានាក្នុងសម័យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ ដាក់ឈ្មោះរូបភាពនៃអាទិទេពនៅក្នុងបន្ទប់ដែលទ្វារត្រូវបានបើក ហើយត្រូវបានឆ្លាក់នៅពេលដំណាលគ្នានឹងការសាងសង់អគារ ឧទាហរណ៍ សិលាចារឹក K.592 កំណត់អត្តសញ្ញាណរូបភាពនៃ កម្រតេងជគត ស្រីវិជ័យទេវ ដែលជារូបភាពរបស់ កម្រតេងអញស្រីវិជ័យវធ៌នរាជបុត្រ ។ សិលាចារឹកមួយនៅក្នុង K.226 កំណត់អត្តសញ្ញាណរូបភាពនៃ កម្រតេងជគតស្រីជយកិត៌ិទេវ ដែលជារូបភាពរបស់ ស្រីជ័យកិត៌ិបណ្ឌិត ដែលជាគ្រូរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ និងសិលាចារឹកមួយទៀតដែលមានលេខដូចគ្នាកំណត់អត្តសញ្ញាណរូបភាពនៃ កម្រតេងជគតស្រីត្រីលោក្យរាជចូដាមនី ដែលលោក កំណត់អត្តសញ្ញាណថាជារូបភាពនៃមាតារបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដែលជាមហេសីនៃ [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទធរណិន្ទ្រវរ្ម័នទី]] ។ សិលាចារឹកមួយក្នុង K.696 កំណត់អត្តសញ្ញាណរូបភាពនៃ [[ប្រាជ្ញាបារមីតា]] ។ សាលា​​បារាំង​ចុង​បូព៌ា​ក៏បានចុះបញ្ជី​សិលាចារឹក​ដែល​បាន​រកឃើញ​នៅពេលក្រោយ​ផងដែរ រួមទាំង​សិលាចារឹក​ខ្លីៗ​នៅលើ​បង្គោល​ទ្វារ K.1061, K.1062 និង K.1313–K.1316 សិលាចារឹក [[សំស្ក្រឹត|​សំស្ក្រឹត]] ​ពី​ពន្លា​ជ្រុង​នៃ​ប្រាសាទ K.1206–K.1209 និង​សិលាចារឹក​សំស្ក្រឹត K.1230 ដែល​ទាំងអស់​នេះ​ត្រូវបាន​រក្សាទុក​ក្នុង​បណ្ណសារ​អភិរក្ស​អង្គរវត្ត និង​សិលាចារឹក​ឆ្លាក់ K.828 និង K.1540។ លើសពីនេះ មាន​បំណែក​នៃ​សិលាចារឹកសិលាចារឹក K.1402 ចុះ​កាល១១០៨នៃមហាសករាជ ដែល​កំណត់ហេតុ​នេះ​មិន​ច្បាស់លាស់​ថា​មាន​ប្រភព​មកពី​តំបន់​បន្ទាយឆ្មារ ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ស្ថិតនៅ​សារមន្ទីរ​ខេត្ត​បាត់ដំបង។ == មើលបន្ថែម == * [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] * [[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី២]] * [[សិលាចារឹកវត្តភូ]] == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] na5ovbdtyl5yzoc2oqrptxbbhbldmdt 342896 342890 2026-11-12T01:47:52Z Abong12345 53603 /* អត្ថបទ */ 342896 wikitext text/x-wiki '''ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មា''' សិលាចារឹកមួយដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ [[សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស|សាលាបារាំង]] ចុងបូព៌ាបានចុះបញ្ជីសិលាចារឹកចំនួន ១៨ ពីប្រាសាទនេះ ដែលភាគច្រើនជាសិលាចារឹកខ្លីៗជា [[ខ្មែរបុរាណ|ភាសាខ្មែរ]] នៅលើបង្គោលទ្វារ សិលាចារឹកវែងបំផុតគឺ '''K.227''' ឆ្លាក់លើបង្គោលទ្វារ [[ថ្មភក់]] មាន ២៩ បន្ទាត់ជា អក្សរខ្មែរ កាលបរិច្ឆេទមិនត្រូវបានបញ្ជាក់ទេ ប៉ុន្តែ [[ហ្សក សឺដែស្ត|ហ្សកហ្សឺដេស]] បានចាត់ថ្នាក់វាថាស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាល [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] ។ អត្ថបទពិពណ៌នាអំពីតួលេខប្រាំនៅក្នុងបន្ទប់កណ្តាលនៃអគារ៖ រូបភាពរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ [[ศรีนทรกุมาร|ស្រិន្ទ្រកុមារ]] និងរូបភាពរបស់ នក្សត្រ (តន្ត្រីករឋានសួគ៌) ចំនួនបួននាក់ដែលបានបូជាជីវិតរបស់ពួកគេដើម្បីការពារព្រះអង្គម្ចាស់ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ពីរ៖ សមរភូមិប្រឆាំងនឹង ភារតរាហូ ដែលមានបំណងដណ្តើមយកវាំងរបស់ [[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]] និងសមរភូមិនៅទឹកដី [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]។ == អត្ថបទ == === ការបញ្ចេញសំឡេង === ការចម្លងខាងក្រោមនេះគឺជាការអានជាភាសារ៉ូម៉ាំងរបស់ Sutif និង Chom Khontha នៅក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យ DHARMA។ និមិត្តសញ្ញា · តំណាងឱ្យវណ្ណយុត្តិនៅក្នុងសិលាចារឹក ហើយសហសញ្ញា - នៅចុងបញ្ចប់នៃបន្ទាត់បង្ហាញពីពាក្យ បន្ត នៅបន្ទាត់បន្ទាប់: ⟨១⟩ ⦿ ត វ្រះ គ្ឫហ រត្ន តិ កន្តាល កម្រតេង៑ ជគត៑ ឝ្រី ឝ្រីន្ទ្រទេវ ⟨២⟩ រូប កម្រតេង៑ អញ៑ ឝ្រី ឝ្រីន្ទ្រកុមារ រាជបុត្រ ↝ ⟨៣⟩ ⦿ អាគ្នេយ កម្រតេង៑ ជគត៑ អជ៌ុនទេវ ↝ ⟨៤⟩ ⦿ ឦឝាន កម្រតេង៑ ជគត៑ ឝ្រី ធរទេវបុរទេវ ↝ ⟨៥⟩ ⦿ នៃរ្ឫតិ កម្រតេង៑ ជគត៑ ឝ្រី ទេវទេវ ↝ ⟨៦⟩ ⦿ វាយវ្យ កម្រតេង៑ ជគត៑ ឝ្រី វទ៌្ធនទេវ ស្យង៑ មន្ត្រី ↝ ⟨៧⟩ ⦿ នា ភរត រាហុ សំ វុទ្ធិ ទ្រោហ ត វ្រះ បាទ ឝ្រី យឝោវម៌្មទេ- ⟨៨⟩ វ បិ ថ្លេង៑ ចប៑ វ្រះ មន្ទិរ ឥស វល នគរ ផោង៑ បង បិតយ ក- ⟨៩⟩ ន្តាល៑ មត្តវារ រត៑ ឥស្ស ស្តច៑ ថ្លេង៑ ឆ្បង៑ អ្នៈ សញ្ជក៑ អជ៌ុន អ្ន- ⟨១០⟩ ក៑ សញ្ជក៑ ឝ្រី ធរទេវបុរ ឆ្បង៑ ករ៑ សំតច៑ ស្យង៑ ត ត្វល៑ តោយ៑ វ្នេ- ⟨១១⟩ ក ស្តច៑ ផ្ជល៑ មុះ ផ្ទ្វល៑ ភរត រាហុ ចំនិងរ ផ្ទ្យង និ ប្រេ ឱ្យ៑ នាម វ្រះ ក- ⟨១២⟩ ម្រតេង⟨៑⟩ អញ៑ ឝ្រី ន្ឫបសិង្ហវម៌្ម ត អ្នៈ សញ្ជក៑ ទេវបុរ ត ជា បុ- ⟨១៣⟩ ត្រ អ្នៈ សញ្ជក៑ ឝ្រី ធរទេវបុរ ឱ្យ៑ នាម អំតេង ត អ្នៈ សញ្ជក ត វ្យរ ⟨១៤⟩ ស្ថាបនា រូប ឥស កុលបក្ឞ ផោង៑ ស្តច៑ ប្រកោប សំបត៑ នុ ក្រម ↝ ⟨១៥⟩ ⦿ នា ស្តច៑ ទៅ ទ្វីប ចាម្ប ត បូវ៌្វកាល ស្រច៑ ស្តច៑ ចប៑ ទុគ៌្គ តិ កុរុង៑ ⟨១៦⟩ ចាម្ប ត ជ្មោះ ឝ្រី ជយឥន្ទ្រវម៌្ម ប្រេ ធ្វេ លេ វ្នំ ចេត កតាង៑ ស្តច៑ វិន៑ សេ- ⟨១៧⟩ នាបតិ ចាម្ប ទំនេះប្រ ក្រ្វយ ភា យាង៑ មហាតាល នាំ ចាម្ប វេលា អភុ- ⟨១៨⟩ យ៑ វ្យរ៑ ទន្តប៑ មុខ វល តោយ៑ ស្កត៑ លប៑ ក្រោយ៑ ចញ៑ អ្នៈ សមុទា- ⟨១៩⟩ យ អ្យត្ត ប្រសម៑ លេយ៑ ស្តច៑ បញ្ច្យរ៑ វល ផោង៑ ស្តច៑ វិន៑ ឆ្បង៑ ករ(៑) ⟨២០⟩ ល្វះ វ្នំ ត្រយា ចរ៑ លេ វ្នំ នោះ ចាម្ប ចោំជុំ ឱ្យ៑ ឆ្ន្វត ថ្លេង៑ អ្នៈ សមុទា- ⟨២១⟩ យ ត្រូវ ផ្ស្យត៑ ឥស្ស គង៑ អ្នៈ៑ ភយ៑ ម្វយ តប គុះ ស្តច៑ ឆ្បង៑ ចុះ តល ត ជេ- ⟨២២⟩ ង៑ វ្នំ នោះ ចាម្ប ស្រោំ សំតច៑ អ្យត(៑) អ្នៈ៑ ម្វយ ត អាច៑ ឆ្បង្ន លេយ៑ អ្នៈ ស- ⟨២៣⟩ ញ្ជក៑ ឝ្រី ទេវ អ្នៈ សញ្ជក៑ ឝ្រី វទ៌្ធន ជា កុលេ ប្រតិជ្ញា ស្យង៑ អ្នៈ ស្រុក៑ ⟨២៤⟩ វិជយបុរ នា ស្បោត អ្វ្យះ តេល(៑) មាន៑ វ្រះ សវ៌្វជ្ញ តិ ក្រោយ ហោង៑ ⟨២៥⟩ គល៑ ទ្វល៑ មន នុ ឆ្បង៑ បង ខ្ល្វន៑ តោយ៑ វ្នេក ស្តច(៑) បង្គំ តិន៑ ចាម្ប ថ្លេ(ង៑) ⟨២៦⟩ ច្រេន៑ តិ ផ្ទ្វល៑ សល តៃយ ចាម្ប បោះ នុ លំវេង ត្រូវ ត ផ្ទៃ ស្យង៑ ត ត្វល៑ ⟨២៧⟩ រោះ ប្រតិជ្ញា ◦ បន្ទ្វល៑ អំបល រាជបុណ្យ នា ស្តច៑ នាំ អ្នៈ៑ ខ្មេរ៑ តំបិង៑ ប្វ- ⟨២៨⟩ ន ឆ្បង៑ អន្លេ ភៃ បិយ តប ប្រំបិយ ករ៑ គង៑ ឥស្ស ល្វះ កម្វុជទេឝ ⟨២៩⟩ ប្រសាទ ត អ្នៈ សញ្ជក៑ ត វ្យរ ឱ្យ៑ នាម អំតេង ស្ថាបនា រូប ↝ === ការបកប្រែរបស់ Cedes === នេះ​ជា​ការ​បកប្រែ​សង្ខេប​នៃ​ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសា​បារាំង​របស់ ហ្សឺដេស (ឆ្នាំ ១៩២៩)។ អត្ថបទ​ក្នុង​វង់ក្រចក​មាន​ពាក្យ​ដែល​បាន​បន្ថែម​ដោយ ហ្សឺដេស ដើម្បី​បង្ហាញ​អត្ថន័យ។ ជួរទី ១–៦ ៖ កំណត់អត្តសញ្ញាណរូបព្រះនៅក្នុងប្រាង្គកណ្តាល។ នៅក្នុងអាសនៈដ៏ពិសិដ្ឋកណ្តាលគឺ ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវ ដែលជារូបភាពរបស់ កម្រតេងអញស្រីស្រិន្ទ្រកុមាររាជបុត្រ ។ នៅភាគអាគ្នេយ៍គឺ កម្រតេងជគតអជ៌ុនទេវ; នៅភាគឦសានគឺ កម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរទេវ ; នៅភាគនិរតីគឺ កម្រតេងជគតទេវទេវ ; ហើយនៅភាគពាយព្យគឺ កម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវ។ សុទ្ធតែជារដ្ឋមន្ត្រី។ លោកហ្សឺដេស ពន្យល់ថា តួលេខនៃទិសសំខាន់ៗទាំងបួន គឺជាតួលេខរបស់អ្នកបាញ់ធ្នូដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងសិលាចារឹកនៅលើបន្ទាត់ទី ៩, ១០ និង ២៣។ បន្ទាត់ទី ៧-១៤៖ នៅពេលដែលភរតរាហូបានបង្ហាញពីចេតនាក្បត់របស់ទ្រង់ចំពោះព្រះបាទស្រីយសោវរ្មទេវៈ ក្នុងគោលបំណងដណ្តើមយកព្រះបរមរាជវាំង ទាហាននៃរាជធានីបានគប់វត្ថុស័ក្តិសិទ្ធិរបស់ពួកគេទៅលើទ្រង់ ហើយរត់គេចខ្លួន។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានចូលរួមក្នុងសមរភូមិ។ អជ៌ុន និង ធរទេវបុរៈ ដែលកំពុងការពារព្រះមហាក្សត្រ បានដួលនៅចំពោះមុខទ្រង់។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានវាយភរតរាហូចំច្រមុះ បណ្តាលឱ្យដួល។ ក្រោយមក សេចក្តីប្រកាសមួយត្រូវបានចេញដោយផ្តល់ឈ្មោះ ព្រះកម្រតេងអញន្ឬបសិង្ហវរ្ម័ន ដល់ សញ្ជកទេវបុរៈ ដែលជាកូនរបស់ស្រីធរទេវបុរៈ។ ឈ្មោះ អំតេង ក៏ត្រូវបានប្រទានដល់ សញ្ជក ទាំងពីរ (ព្រះអជ៌ុន និង ព្រះស្រីធរទេវបុរៈ) ហើយរូបសំណាករបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានសាងសង់ឡើង។ ចំពោះសាច់ញាតិរបស់ពួកគេ ព្រះអង្គម្ចាស់បានប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិ និងងារដល់ពួកគេ។ បន្ទាត់ទី ១៥–២៧៖ កាលពីមុននោះ ព្រះអង្គម្ចាស់បានយាងទៅកាន់ទឹកដីនៃជនជាតិចាម។ បន្ទាប់ពីបានវាយដណ្តើមកាន់កាប់បន្ទាយមួយ ដែលព្រះមហាក្សត្រចាម ព្រះនាម [[ជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤|ស្រីជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័ន (Sri Jaya Indravarman)]] បានបញ្ជាឱ្យសាងសង់នៅលើភ្នំជេកកតាំង (Jek Katang) រួចមក ព្រះអង្គម្ចាស់ក៏បានចាប់ផ្តើមធ្វើដំណើរត្រឡប់មកវិញ។ ក្រុមមេទ័ពចាមមួយក្រុម ដែលដឹកនាំដោយ ក្រវយភាយាងមហាតាល បានដេញតាមកងទ័ពខ្មែរ។ ក្នុងរយៈពេល ១២ "អាភុយ" (ឯកតាសម្រាប់វាស់ពេលវេលា ឬចម្ងាយ) កងទ័ពជួរមុខរបស់ចាម ដែលបានដើរផ្លូវកាត់ដើម្បីតាមដានកងទ័ពខ្មែរ បានបើកការវាយប្រហារដោយមិនដឹងខ្លួនទៅលើកងទ័ពជួរក្រោយរបស់ខ្មែរ ដែលមិនបានត្រៀមខ្លួនទាន់ពេល និងមិនអាចរៀបចំការការពារបាន។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានបញ្ជាឱ្យកងទ័ពទាំងអស់របស់ព្រះអង្គត្រឡប់ក្រោយវិញ ដើម្បីជួយដល់កងទ័ពជួរក្រោយនោះ។ នៅពេលដែលពួកគេទៅដល់ភ្នំត្រយា ហើយកំពុងឡើងភ្នំនោះ កងទ័ពចាមបានប្រមូលកម្លាំង ហើយបញ្ជូនកងទ័ពជួរមុខរបស់ខ្លួនឱ្យវាយសម្រុកឡើងទៅលើ។ កងទ័ពជួរក្រោយរបស់ខ្មែរត្រូវបានវាយបែកខ្ចាត់ខ្ចាយទាំងស្រុង ដោយនៅសល់ទាហានតែ ៣០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានប្រយុទ្ធទម្លុះចុះមកដល់ជើងភ្នំ ជាកន្លែងដែលព្រះអង្គត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយពួកចាម ហើយគ្មានទាហានរបស់ព្រះអង្គនាក់ណាម្នាក់ហ៊ានប្រយុទ្ធបន្តទៀតឡើយ។ អ្នកសញ្ចក ស្រីទេវ (Nak Sanchak Sri Deva) និង អ្នកសញ្ចក ស្រីវទ្ធ៌ន (Nak Sanchak Sri Varddhana) ដែលជាញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ បានធ្វើសច្ចាប្រណិធានយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ថា៖ «សូមឱ្យយើងទាំងពីរនាក់ បានត្រឡប់មកបម្រើព្រះអង្គម្ចាស់ម្តងទៀត នៅពេលដែលព្រះពុទ្ធអង្គក្នុងអនាគតកាលបានត្រាស់ដឹង»។ បន្ទាប់ពីបានពោលពាក្យនេះហើយ ពួកគេក៏បានលោតចូលទៅក្នុងសមរភូមិ ដោយយកខ្លួនទៅបាំងនៅពីមុខព្រះអង្គម្ចាស់។ ពួកគេបានឱនក្បាលចុះ ហើយរុញច្រានហ្វូងទាហានចាមដែលកំពុងសម្រុកចូលមកនោះឱ្យថយក្រោយ។ ទោះបីជាត្រូវវាយដួលទៅលើដីក៏ដោយ ក៏ពួកគេនៅតែបន្តប្រយុទ្ធដោយដៃទទេរបស់ខ្លួន។ ពួកចាមបានយកលំពែងចាក់ទម្លុះពោះរបស់ពួកគេ ហើយបុរសទាំងពីរនាក់នោះក៏ដួលស្លាប់ទៅ ដោយបានបំពេញតាមសច្ចាប្រណិធានដែលពួកគេបានធ្វើនោះឯង។ បន្ទាត់ទី ២៧-២៩៖ (ព្រះអង្គម្ចាស់) បានបញ្ជាឱ្យធ្វើពិធីទាំងអស់នៅពេលដែលទ្រង់ដឹកនាំកងទ័ពខ្មែរចំនួនបួន (?) ទៅប្រយុទ្ធនៅកន្លែងចិតសិបប្រាំបី។ (ទាហានរបស់ទ្រង់) បានការពារទ្រង់យ៉ាងរឹងមាំ។ ពេលមកដល់ប្រទេសកម្ពុជា ទ្រង់បានដាក់ឈ្មោះអ្នកនាំសារទាំងពីរថា អំតេង ហើយបានឱ្យគេសាងសង់រូបសំណាករបស់ពួកគេ។ == ព្រះអង្គម្ចាស់គឺជាតួឯកនៃសិលាចារឹក == សិលាចារឹកនេះសំដៅទៅលើមេដឹកនាំនៃសមរភូមិថាជា ស្ដច និង សំតច ដោយមិនបានលើកឡើងពីឈ្មោះរបស់ពួកគេឡើយ។ ហ្សឺដេសយល់ឃើញថានេះជា ស្រិន្ទ្រកុមារ ដែលឈ្មោះរបស់គាត់លេចឡើងនៅដើមសិលាចារឹក ពីព្រោះប្រសិនបើព្រះអង្គម្ចាស់មិនបានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងព្រឹត្តិការណ៍នៅក្នុងសិលាចារឹកទេ នោះនឹងគ្មានហេតុផលណាមួយដែលត្រូវលើកឡើងពីឈ្មោះរបស់គាត់ជាមុននោះទេ។ ហ្សឺដេសបកស្រាយរឿងនេះថាប្រហែលគ.ស. ១១៦០ ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី២ ត្រូវបានវាយប្រហារដោយភរតរាហូ។ ស្រិន្ទ្រកុមារ ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្រោយមកបានមកជួយព្រះមហាក្សត្រក្នុងការកម្ចាត់ភរតរាហូ ហើយបានរស់រានមានជីវិតដោយសាររូបចម្លាក់សញ្ជកពីរ។ ក្រោយមក នៅក្នុងសមរភូមិនៅចម្ប៉ាប្រឆាំងនឹង [[ជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤|ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤]] ព្រះអង្គម្ចាស់បានរស់រានមានជីវិតដោយសាររូបចម្លាក់សញ្ជកពីរបន្ថែមទៀត។ នៅពេលដែលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ឡើងគ្រងរាជ្យ ហើយបានសាងសង់ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារសម្រាប់ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ ព្រះអង្គបានដាក់រូបភាពនៃរូបចម្លាក់សញ្ជកទាំងបួននៅជុំវិញរូបភាពរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់។ លោក ហ្សឺដេសក៏បានណែនាំផងដែរថា រូបចម្លាក់សញ្ជកទាំងនេះទំនងជាមកពីតំបន់ជុំវិញប្រាសាទ ដែលជាមូលហេតុដែលរូបភាពរបស់ពួកគេត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យដាក់នៅទីនេះ។ លោក ហ្សឺដេស បានបញ្ជាក់ថា ភរតរាហូ អាចជាមនុស្សម្នាក់ ឬពីរនាក់ សិលាចារឹកមិនបានបញ្ជាក់ថាគាត់ជាអ្វីទេ។ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើង ''ថា The Indianized States of Southeast Asia'' លោក ហៅភរតរាហូថាជាសត្វអាថ៌កំបាំងដែលឈ្មោះរបស់គាត់ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនៅក្នុងសិលាចារឹក និងរូបភាពរបស់គាត់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជារាហូ ហើយបំបែកព្រឹត្តិការណ៍នេះពីការដណ្តើមរាជបល្ល័ង្ក [[ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន|ដោយព្រះបាទត្រីភុវវនាទត្យវរ្ម័ន]] ពីព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២ នៅប្រហែលឆ្នាំនៅប្រ។ហែល ១១៦៥ ដោយសារតែ ស្រីន្ទ្រកុមារ មានវ័យចំណាស់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជួយព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី២ ក្នុងសមរភូមិមុនឆ្នាំ១១៦៥ នៃគ.ស។ ដូច្នេះហ្សឺដេស ពិបាកជឿថាព្រះអង្គម្ចាស់គឺជាមនុស្សតែមួយនឹង [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ដែលសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ១២៤៣ ទោះបីជាឈ្មោះស្រដៀងគ្នាក៏ដោយ។ == ចម្លាក់នេះពណ៌នាអំពីរឿងរ៉ាវរបស់ភរតរាហូ == លោកហ្សឺដេស ប្រៀបធៀបបន្ទាត់ទី ៧–១៤ ទៅនឹងរូបចម្លាក់លៀនស្រាលនៅបន្ទាយឆ្មារ ដែលពណ៌នាអំពីសត្វក្បាលតោពីរក្បាល មួយកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយបុរសខ្ពស់ម្នាក់ មួយទៀតកំពុងអង្គុយចុះ ហើយលេបរទេះ។ លោកហ្សឺដេស កត់សម្គាល់ថារូបភាពនេះអាចពណ៌នាអំពីភរតរាហូពីរ ឬការប្រយុទ្ធដាច់ដោយឡែកពីរ។ បុរសនៅក្នុងរូបភាពកាន់គំនរវត្ថុសំប៉ែតនៅក្នុងបាតដៃរបស់គាត់ ដូចជាហៀបនឹងគប់វា ដែលលោក ហ្សឺដេសប្រៀបធៀបទៅនឹងទ័ពនៅក្នុងសិលាចារឹក ហើយអ្នកប្រយុទ្ធនៅក្នុងរូបភាពគឺជាបុរសវ័យក្មេង មិនមែនមានទំហំ និងសម្លៀកបំពាក់របស់ស្តេចទេ ដែលលោកហ្សឺដេស ប្រើដើម្បីគាំទ្រគំនិតដែលថាអ្នកប្រយុទ្ធគឺជាព្រះអង្គម្ចាស់ មិនមែនព្រះបាទយសោវរ្ម័នទេ។ == ពាក្យថា «ខ្មែរ» និង «កម្ពុជា» == លោក សន្តិ ភក្តិខាំ ពន្យល់ថា ពាក្យចំណាស់ជាងគេដែលគេស្គាល់សម្រាប់ប្រជាជនខ្មែរ ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង សិលាចារឹកមេលប់ (Ka.64) ពីសម័យមុនអង្គរ ក្នុងទម្រង់ជា ក្មេង ។ ក្នុងអំឡុងសម័យអង្គរ ពាក្យ ខ្មេរ បានលេចឡើងនៅក្នុងសិលាចារឹកយ៉ាងហោចណាស់ពីរ៖ [[សិលាចារឹកវត្តភូ|សិលាចារឹកទាក់ទងនឹងការបង្កើតរូបចម្លាក់]] (K.៣៦៦) និង K.២២៧ លោក សន្តិ ចាត់ទុកឃ្លា "អ្នកខ្មេរ" នៅក្នុងបន្ទាត់ទី ២៧ ជាភស្តុតាងច្បាស់លាស់បំផុតដែលប្រជាជនខ្មែរនៅសម័យអង្គរហៅខ្លួនឯងថា ខ្មេរ ហើយដកស្រង់ពាក្យ "កម្វុជទេស" នៅក្នុងបន្ទាត់ទី ២៨ ជាភស្តុតាងនៃប្រទេសដែលត្រូវបានគេហៅថា កម្វុជទេស។ == សិលាចារឹកផ្សេងទៀតនៅប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ == លោកហ្សឺដេស បានបោះពុម្ពសិលាចារឹកចំនួន ១២ នៅលើសសរទ្វារ និងបង្អួចនៃប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ ក្នុង ឆ្នាំ ១៩៥១ រួមទាំងបន្ទាត់ចំនួនប្រាំមួយដំបូងនៃ K.227។ លោក បានពន្យល់ថា សិលាចារឹកខ្លីប្រភេទនេះនៅក្នុងប្រាសាទនានាក្នុងសម័យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ ដាក់ឈ្មោះរូបភាពនៃអាទិទេពនៅក្នុងបន្ទប់ដែលទ្វារត្រូវបានបើក ហើយត្រូវបានឆ្លាក់នៅពេលដំណាលគ្នានឹងការសាងសង់អគារ ឧទាហរណ៍ សិលាចារឹក K.592 កំណត់អត្តសញ្ញាណរូបភាពនៃ កម្រតេងជគត ស្រីវិជ័យទេវ ដែលជារូបភាពរបស់ កម្រតេងអញស្រីវិជ័យវធ៌នរាជបុត្រ ។ សិលាចារឹកមួយនៅក្នុង K.226 កំណត់អត្តសញ្ញាណរូបភាពនៃ កម្រតេងជគតស្រីជយកិត៌ិទេវ ដែលជារូបភាពរបស់ ស្រីជ័យកិត៌ិបណ្ឌិត ដែលជាគ្រូរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ និងសិលាចារឹកមួយទៀតដែលមានលេខដូចគ្នាកំណត់អត្តសញ្ញាណរូបភាពនៃ កម្រតេងជគតស្រីត្រីលោក្យរាជចូដាមនី ដែលលោក កំណត់អត្តសញ្ញាណថាជារូបភាពនៃមាតារបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដែលជាមហេសីនៃ [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទធរណិន្ទ្រវរ្ម័នទី]] ។ សិលាចារឹកមួយក្នុង K.696 កំណត់អត្តសញ្ញាណរូបភាពនៃ [[ប្រាជ្ញាបារមីតា]] ។ សាលា​​បារាំង​ចុង​បូព៌ា​ក៏បានចុះបញ្ជី​សិលាចារឹក​ដែល​បាន​រកឃើញ​នៅពេលក្រោយ​ផងដែរ រួមទាំង​សិលាចារឹក​ខ្លីៗ​នៅលើ​បង្គោល​ទ្វារ K.1061, K.1062 និង K.1313–K.1316 សិលាចារឹក [[សំស្ក្រឹត|​សំស្ក្រឹត]] ​ពី​ពន្លា​ជ្រុង​នៃ​ប្រាសាទ K.1206–K.1209 និង​សិលាចារឹក​សំស្ក្រឹត K.1230 ដែល​ទាំងអស់​នេះ​ត្រូវបាន​រក្សាទុក​ក្នុង​បណ្ណសារ​អភិរក្ស​អង្គរវត្ត និង​សិលាចារឹក​ឆ្លាក់ K.828 និង K.1540។ លើសពីនេះ មាន​បំណែក​នៃ​សិលាចារឹកសិលាចារឹក K.1402 ចុះ​កាល១១០៨នៃមហាសករាជ ដែល​កំណត់ហេតុ​នេះ​មិន​ច្បាស់លាស់​ថា​មាន​ប្រភព​មកពី​តំបន់​បន្ទាយឆ្មារ ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ស្ថិតនៅ​សារមន្ទីរ​ខេត្ត​បាត់ដំបង។ == មើលបន្ថែម == * [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] * [[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី២]] * [[សិលាចារឹកវត្តភូ]] == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] c6b26ep4isn14ac24a7rpyz17se9azu 0 55080 342900 2026-11-12T01:58:47Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:vi:Special:Redirect/revision/74942383|Đèo An Khê]]" 342900 wikitext text/x-wiki {{Location map|Vietnam|width=200|float=right|relief=yes|label=''Đèo An Khê''|position=left|lat_deg=13.965550|lon_deg=108.753600}} [[Tập_tin:Đèo_An_Khê,_Gia_Lai-Bình_Định.JPG|ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ច្រកអានខេ យ៉ាឡាយ]] '''ច្រកភ្នំអានខេ''' (Đèo An Khê) គឺជា ច្រកមួយ នៅលើ ផ្លូវជាតិលេខ១៩ ក្នុងតំបន់ព្រំដែនរវាង Cửu An និងឃុំ Bình Khê ខេត្ត [[ជនជាតិចារ៉ាយ|យ៉ាឡាយ]] ប្រទេសវៀតណាម។ ច្រកអានខេ មានប្រវែង ៨ គីឡូម៉ែត្រ។&nbsp; ផ្លូវជាតិលេខ ១៩ លាតសន្ធឹងពី ទីក្រុង Quy Nhon ទៅកាន់ [[ផ្លាយគូ|ទីក្រុង Pleiku]] ក្នុង [[ជនជាតិចារ៉ាយ|ខេត្តយ៉ាឡាយ]] ។ ច្រក​អាន​ខេ (An Khê Pass) គឺជា​ច្រក​ដែលវែងបំផុត និងគ្រោះថ្នាក់បំផុតនៅលើផ្លូវនេះ។ កម្ពស់​នៃ​ច្រក​អាន​ខេ គឺ ៧៤០ ម៉ែត្រ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == តំបន់អានខេត្រូវបានអ្នកបុរាណវិទ្យារកឃើញថាជាស្ថានីយមនុស្សបុរាណដ៏ចំណាស់បំផុតមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (មានអាយុកាលប្រមាណ ៨០ ម៉ឺនឆ្នាំមុន) តាមរយៈឧបករណ៍ថ្មបំបែក។ នៅសតវត្សរ៍ទី១១-១៣ ជនជាតិដើមភាគតិចបាណា (Bahnar) នៅតំបន់នេះហៅច្រកភ្នំនេះថា «ច្រកម៉ាង (Đèo Mang)» ដែលមានន័យថា «ច្រកទ្វារ»។ នៅសម័យចាម្ប៉ា និងអង្គរ វាគឺជាផ្លូវដោះដូរទំនិញរវាងតំបន់ភ្នំ (ភ្លុកដំរី ឈើក្រអូប) និងតំបន់សមុទ្រ ព្រមទាំងជាផ្លូវយោធាដ៏សំខាន់សម្រាប់កងទ័ពខ្មែរ និងចាមលើកទ័ពវាយប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក។ ក្ ច្រកអានខេ បន្បាយឆ្មាហៅទានផ្សា វ្នំ ចេត កតាង៑។ រភ្ជាប់ជាមួយនឹង ការបះបោររបស់ តៃ សឺន ក្នុង សតវត្សរ៍ទី១៨ ។ ក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] ចាប់ពី ថ្ងៃទី១៣ ដល់ថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៣ [[Chiến dịch An Khê|យុទ្ធនាការអានខេ]] របស់ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម បានកើតឡើងនៅទីនេះ។ នេះ​គឺជា​ជ័យជម្នះ​ដ៏ធំបំផុត​របស់ [[វៀតមិញ|​វៀតមិញ]] ​នៅ​សមរភូមិ ​ខាងត្បូង​កណ្តាល ​រហូតមកដល់​ចំណុច​នោះ។ == ឯកសារយោង == p39i9zaetxpce9zo6brl400avtbo709 342901 342900 2026-11-12T02:01:48Z Abong12345 53603 /* ប្រវត្តិសាស្ត្រ */ 342901 wikitext text/x-wiki {{Location map|Vietnam|width=200|float=right|relief=yes|label=''Đèo An Khê''|position=left|lat_deg=13.965550|lon_deg=108.753600}} [[Tập_tin:Đèo_An_Khê,_Gia_Lai-Bình_Định.JPG|ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ច្រកអានខេ យ៉ាឡាយ]] '''ច្រកភ្នំអានខេ''' (Đèo An Khê) គឺជា ច្រកមួយ នៅលើ ផ្លូវជាតិលេខ១៩ ក្នុងតំបន់ព្រំដែនរវាង Cửu An និងឃុំ Bình Khê ខេត្ត [[ជនជាតិចារ៉ាយ|យ៉ាឡាយ]] ប្រទេសវៀតណាម។ ច្រកអានខេ មានប្រវែង ៨ គីឡូម៉ែត្រ។&nbsp; ផ្លូវជាតិលេខ ១៩ លាតសន្ធឹងពី ទីក្រុង Quy Nhon ទៅកាន់ [[ផ្លាយគូ|ទីក្រុង Pleiku]] ក្នុង [[ជនជាតិចារ៉ាយ|ខេត្តយ៉ាឡាយ]] ។ ច្រក​អាន​ខេ (An Khê Pass) គឺជា​ច្រក​ដែលវែងបំផុត និងគ្រោះថ្នាក់បំផុតនៅលើផ្លូវនេះ។ កម្ពស់​នៃ​ច្រក​អាន​ខេ គឺ ៧៤០ ម៉ែត្រ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == តំបន់អានខេត្រូវបានអ្នកបុរាណវិទ្យារកឃើញថាជាស្ថានីយមនុស្សបុរាណដ៏ចំណាស់បំផុតមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (មានអាយុកាលប្រមាណ ៨០ ម៉ឺនឆ្នាំមុន) តាមរយៈឧបករណ៍ថ្មបំបែក។ នៅសតវត្សរ៍ទី១១-១៣ ជនជាតិដើមភាគតិច[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា (Bahnar)]] នៅតំបន់នេះហៅច្រកភ្នំនេះថា «ច្រកម៉ាង (Đèo Mang)» ដែលមានន័យថា «ច្រកទ្វារ»។ នៅសម័យចាម្ប៉ា និងអង្គរ វាគឺជាផ្លូវដោះដូរទំនិញរវាងតំបន់ភ្នំ (ភ្លុកដំរី ឈើក្រអូប) និងតំបន់សមុទ្រ ព្រមទាំងជាផ្លូវយោធាដ៏សំខាន់សម្រាប់កងទ័ពខ្មែរ និងចាមលើកទ័ពវាយប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក។ ក្ ច្រកអានខេ ក្នុង[[សិលាចារឹកប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ|សិលាចារឹកប្រាសាទបន្ទាយឆ្មា]]ហៅទីនេះថា វ្នំ ចេត កតាង៑។ ភ្នំនេះភ្ជាប់ជាមួយនឹង ការបះបោររបស់ តៃ សឺន ក្នុង សតវត្សរ៍ទី១៨ ។ ក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] ចាប់ពី ថ្ងៃទី១៣ ដល់ថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៣ [[Chiến dịch An Khê|យុទ្ធនាការអានខេ]] របស់ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម បានកើតឡើងនៅទីនេះ។ នេះ​គឺជា​ជ័យជម្នះ​ដ៏ធំបំផុត​របស់ [[វៀតមិញ|​វៀតមិញ]] ​នៅ​សមរភូមិ ​ខាងត្បូង​កណ្តាល ​រហូតមកដល់​ចំណុច​នោះ។ == ឯកសារយោង == npfys0nmpy36smdx0r4xgk20yybrok6 0 55081 342902 2026-11-12T02:08:13Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:vi:Special:Redirect/revision/74950469|Đèo Mang Yang]]" 342902 wikitext text/x-wiki {{Location map|Vietnam|width=180|float=right|relief=yes|label=''Đèo Mang Yang''|position=bottom|lat_deg=14.029692|lon_deg=108.421943}}'''ច្រកម៉ាងយ៉ាង''' (Đèo Mang Yang) '''ច្រកម៉ាងយ៉ាង''' គឺជា ច្រកមួយ នៅលើ ផ្លូវជាតិលេខ ១៩ ក្នុងតំបន់ព្រំដែនរវាងឃុំ Hra និងឃុំ Dak Pơ ខេត្ត យ៉ាឡាយ ។ == ព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅសតវត្សរ៍ទី១២ ក្នុងសិលាចារឹកបន្ទាយឆ្មារ ជួរភ្នំម៉ាងយ៉ាងនេះត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រសន្និដ្ឋានថាជាទីតាំងនៃ «វ្នំ ត្រយា» ដែលទ័ពចាមប្រើប្រាស់ភូមិសាស្ត្រជ្រលងភ្នំដូចគ្នានឹងសម័យសង្គ្រាមបារាំងដែរ ដើម្បីលបវាយឆ្មក់កងទ័ពរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ស្រិន្ទ្រកុមារ ពេលដកទ័ពត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ។ ក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] នេះគឺជាទីតាំងនៃសមរភូមិនៅគីឡូម៉ែត្រទី ១៥ នៃច្រកម៉ាងយ៉ាង ដែលនាំទៅដល់ជ័យជម្នះរបស់ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម នៅដាក់ប៉ូ នៅ ថ្ងៃទី ២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៥៤ ។ នេះ​ជា​សមរភូមិ​ធំ​ចុងក្រោយ​នៃ​សង្គ្រាម​ប្រឆាំង​នឹង​បារាំង។ == ឯកសារយោង == ixt6tlhrqwyo02qc20y7xu85jk12w9g 342903 342902 2026-11-12T02:09:01Z Abong12345 53603 /* ព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ */ 342903 wikitext text/x-wiki {{Location map|Vietnam|width=180|float=right|relief=yes|label=''Đèo Mang Yang''|position=bottom|lat_deg=14.029692|lon_deg=108.421943}}'''ច្រកម៉ាងយ៉ាង''' (Đèo Mang Yang) '''ច្រកម៉ាងយ៉ាង''' គឺជា ច្រកមួយ នៅលើ ផ្លូវជាតិលេខ ១៩ ក្នុងតំបន់ព្រំដែនរវាងឃុំ Hra និងឃុំ Dak Pơ ខេត្ត យ៉ាឡាយ ។ == ព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅសតវត្សរ៍ទី១២ ក្នុង[[សិលាចារឹកប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ|សិលាចារឹកបន្ទាយឆ្មារ]] ជួរភ្នំម៉ាងយ៉ាងនេះត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រសន្និដ្ឋានថាជាទីតាំងនៃ «វ្នំ ត្រយា» ដែលទ័ពចាមប្រើប្រាស់ភូមិសាស្ត្រជ្រលងភ្នំដូចគ្នានឹងសម័យសង្គ្រាមបារាំងដែរ ដើម្បីលបវាយឆ្មក់កងទ័ពរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ស្រិន្ទ្រកុមារ ពេលដកទ័ពត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ។ ក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] នេះគឺជាទីតាំងនៃសមរភូមិនៅគីឡូម៉ែត្រទី ១៥ នៃច្រកម៉ាងយ៉ាង ដែលនាំទៅដល់ជ័យជម្នះរបស់ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម នៅដាក់ប៉ូ នៅ ថ្ងៃទី ២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៥៤ ។ នេះ​ជា​សមរភូមិ​ធំ​ចុងក្រោយ​នៃ​សង្គ្រាម​ប្រឆាំង​នឹង​បារាំង។ == ឯកសារយោង == a0ccvxkcgkpo2mqkawgz7jh4ai8id2q 0 55082 342904 2026-11-12T02:20:20Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:vi:Special:Redirect/revision/75709822|Tháp Dương Long]]" 342904 wikitext text/x-wiki   '''ប្រាសាទយឿងឡុង''' (Tháp Dương Long) ជាស្មុគស្មាញនៃ ប្រាសាទចាម ចំនួនបី ដែលរៀបចំជាជួរនៅលើទួលខ្ពស់មួយ ក្នុងឃុំ ប៊ិញអាន ខេត្ត [[ជនជាតិចារ៉ាយ|យ៉ាឡាយ]] ។ ប្រាសាទយឿងឡុងត្រូវបានសាងសង់នៅចុង [[សតវត្សទី ១២ នៃគ.ស|សតវត្សរ៍ទី ១២]] ។ នេះ​គឺជា​សម័យកាល​ដ៏រុងរឿង​បំផុត​នៃ ​វប្បធម៌​ចាម្ប៉ា ។ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវជឿថា ស្ថាបត្យកម្ម​នៃ​ប្រាសាទ​នេះ​គឺ​ផ្អែកលើ​ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្មែរ​ពី​អង្គរវត្ត បន្ទាប់ពី​ចាម្ប៉ា​បានគ្រប់គ្រងដោយ ​ចក្រភព​ខ្មែរ។ ចង្កោមប្រាសាទនេះមានប្រាង្គបី៖ ប្រាង្គកណ្តាលមានកម្ពស់ ៣៩ ម៉ែត្រ និងប្រាង្គចំហៀងពីរមានកម្ពស់ ៣២ ម៉ែត្រ។ តួប្រាង្គ​ទាំងនោះ​ត្រូវ​បាន​សាងសង់​ពី ​ឥដ្ឋ ដែល​ជ្រុង​នានា​ភ្ជាប់​គ្នា​ដោយ​ថ្ម​ឆ្លាក់​ធំៗ​យ៉ាង​ល្អិតល្អន់។ ភាពអស្ចារ្យនៃប្រាសាទយឿងឡុងត្រូវបានបង្ហាញមិនត្រឹមតែនៅក្នុង កម្ពស់ របស់វា (ជាប៉មខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប៉មចាមដែលនៅសេសសល់នៅក្នុង [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ) ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងនៅក្នុង ស្ថាបត្យកម្ម តែមួយគត់របស់វាផងដែរ ជាពិសេសលំនាំ និងលំនាំដែលឆ្លាក់ដោយផ្ទាល់ទៅលើថ្មដ៏ធំដែលដាក់នៅផ្នែកខាងលើនៃប៉ម។ ប្រាសាទយឿងឡុង មានទីតាំងស្ថិតនៅជាប់នឹងកំពែងស៊ីវិលមួយ គឺកំពែងភូភុង ទោះបីជាវាបានក្លាយជាប្រាសាទបាក់បែកក៏ដោយ។ ក្រៅពីប្រាសាទនានា នៅក្នុងតំបន់សំខាន់ក៏ហាក់ដូចជាមានអគារវែងមួយនៅភាគខាងត្បូង ដែលឥឡូវនេះគ្រាន់តែជាគំនរបាក់បែកប៉ុណ្ណោះ។ ជនជាតិបារាំង ហៅប្រាសាទនេះថា "Tour d'Ivoire" (ប៉មពណ៌ស្វាយ)។ ប្រាសាទនេះកំពុងស្ថិតក្នុងគ្រោះថ្នាក់ ពីព្រោះវាត្រូវបានបំផ្លាញជាច្រើនដងដោយក្រុមអ្នករុករកមាស ហើយប្រជាជនក្នុងតំបន់មួយចំនួនក៏បានយកឥដ្ឋពីប្រាសាទនេះទៅសាងសង់ផ្ទះរបស់ពួកគេកាលពីអតីតកាលផងដែរ។ == ឯកសារយោង == 74akyxd848iide15pxy4zqb0r5km1ao 342905 342904 2026-11-12T02:23:59Z Abong12345 53603 342905 wikitext text/x-wiki   [[ឯកសារ:0040423 Thap Duong Long Cham tower temples, Hindu trinity, Binh Dinh Vietnam 043.jpg|រូបភាពតូច|ប្រាសាទយឿងឡុង មើលពីកើតមកលិច (ប្រាសាទបែមុខទៅទិសខាងកើត)]] '''ប្រាសាទយឿងឡុង''' (Tháp Dương Long) ជាស្មុគស្មាញនៃ ប្រាសាទចាម ចំនួនបី ដែលរៀបចំជាជួរនៅលើទួលខ្ពស់មួយ ក្នុងឃុំ ប៊ិញអាន ខេត្ត [[ជនជាតិចារ៉ាយ|យ៉ាឡាយ]] ។ ប្រាសាទយឿងឡុងត្រូវបានសាងសង់នៅចុង [[សតវត្សទី ១២ នៃគ.ស|សតវត្សរ៍ទី ១២]] ។ នេះ​គឺជា​សម័យកាល​ដ៏រុងរឿង​បំផុត​នៃ ​វប្បធម៌​ចាម្ប៉ា ។ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវជឿថា ស្ថាបត្យកម្ម​នៃ​ប្រាសាទ​នេះ​គឺ​ផ្អែកលើ​ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្មែរ​ពី​អង្គរវត្ត បន្ទាប់ពី​ចាម្ប៉ា​បានគ្រប់គ្រងដោយ ​ចក្រភព​ខ្មែរ។ ចង្កោមប្រាសាទនេះមានប្រាង្គបី៖ ប្រាង្គកណ្តាលមានកម្ពស់ ៣៩ ម៉ែត្រ និងប្រាង្គចំហៀងពីរមានកម្ពស់ ៣២ ម៉ែត្រ។ តួប្រាង្គ​ទាំងនោះ​ត្រូវ​បាន​សាងសង់​ពី ​ឥដ្ឋ ដែល​ជ្រុង​នានា​ភ្ជាប់​គ្នា​ដោយ​ថ្ម​ឆ្លាក់​ធំៗ​យ៉ាង​ល្អិតល្អន់។ ភាពអស្ចារ្យនៃប្រាសាទយឿងឡុងត្រូវបានបង្ហាញមិនត្រឹមតែនៅក្នុង កម្ពស់ របស់វា (ជាប៉មខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប៉មចាមដែលនៅសេសសល់នៅក្នុង [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ) ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងនៅក្នុង ស្ថាបត្យកម្ម តែមួយគត់របស់វាផងដែរ ជាពិសេសលំនាំ និងលំនាំដែលឆ្លាក់ដោយផ្ទាល់ទៅលើថ្មដ៏ធំដែលដាក់នៅផ្នែកខាងលើនៃប៉ម។ ប្រាសាទយឿងឡុង មានទីតាំងស្ថិតនៅជាប់នឹងកំពែងស៊ីវិលមួយ គឺកំពែងភូភុង ទោះបីជាវាបានក្លាយជាប្រាសាទបាក់បែកក៏ដោយ។ ក្រៅពីប្រាសាទនានា នៅក្នុងតំបន់សំខាន់ក៏ហាក់ដូចជាមានអគារវែងមួយនៅភាគខាងត្បូង ដែលឥឡូវនេះគ្រាន់តែជាគំនរបាក់បែកប៉ុណ្ណោះ។ ជនជាតិបារាំង ហៅប្រាសាទនេះថា "Tour d'Ivoire" (ប៉មពណ៌ស្វាយ)។ ប្រាសាទនេះកំពុងស្ថិតក្នុងគ្រោះថ្នាក់ ពីព្រោះវាត្រូវបានបំផ្លាញជាច្រើនដងដោយក្រុមអ្នករុករកមាស ហើយប្រជាជនក្នុងតំបន់មួយចំនួនក៏បានយកឥដ្ឋពីប្រាសាទនេះទៅសាងសង់ផ្ទះរបស់ពួកគេកាលពីអតីតកាលផងដែរ។ == ឯកសារយោង == dabjxetvbr6pqlkqtfyqk875vz4exf1 0 55083 342906 2026-11-12T02:32:41Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:vi:Special:Redirect/revision/75619912|Tháp Đôi]]" 342906 wikitext text/x-wiki   '''ប្រាសាទភ្លោះ''' (Tháp Đôi )ត្រូវ បានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''Hung Thanh Towers''' ឬ SRI BANOI ជាភាសា ចារ៉ាយ គឺជាគប្រាសាទចាម[[ចាម្ប៉ា|មប៉ា]] ដែល[[ចាម្ប៉ា|្រាង្គចំនួន]]នប៉មពីរ[[ចាម្ប៉ា|្រាង្គ]]ឺប៉មខាងជើង [[ចាម្ប៉ា|្រាង្គ]]ងប៉មខាងត្បូង ដែលមានទីតាំងនៅជាប់គ្នាក្នុងសង្កាត់ Quy Nhon ខេយ៉ាឡាយ [[ជនជាតិចារ៉ាយ|Lai]] [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ។ == ស្ថាបត្យកម្ម == [[Tập_tin:Linga-Yoni_trong_tháp_Đôi,_Bình_Định.JPG|ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| លិង្គ-យូនី នៅក្នុងប្រាសាទភ្លោះ]] ប្រាង្គទាំងពីរនៅក្នុងប្រាសាទភ្លោះទាំងពីរនេះ មិនមែនជាប្រាង្គការ៉េច្រើនជាន់បែបប្រពៃណីរបស់ចម្ប៉ាទេ ប៉ុន្តែជារចនាសម្ព័ន្ធដែលមានផ្នែកសំខាន់ពីរគឺ មូលដ្ឋានការ៉េ និងកំពូលរាងពីរ៉ាមីតកោង។ ដូច្នេះ ប្រាង្គភ្លោះទាំងនេះស្រដៀងនឹងប្រាសាទខ្មែរពី [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] ។ យោងតាមអ្នកស្រាវជ្រាវ រូបចម្លាក់សត្វស្លាបគ្រុឌធ្វើពីថ្មដែលមានដៃលើកឡើងតុបតែងជ្រុងនៃប៉មទាំងនោះ គឺជាផលិតផលដែលទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីសិល្បៈខ្មែរនៃសតវត្សទី១២-១៣។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ផ្នែកខាងក្រោមទាំងមូល និងតួប្រាសាទហ៊ុងថាញ់ នៅតែរក្សារូបរាង រចនាសម្ព័ន្ធ និងការតុបតែងលក្ខណៈរបស់ប៉មចម្ប៉ាប្រពៃណី៖ មូលដ្ឋានការ៉េ ជញ្ជាំងខាងក្រៅតុបតែងដោយទ្វារបញ្ឆោត សសរពេជ្រ និងផ្ទៃលើកឡើងរវាងសសរ។ នៅក្នុងប៉មហ៊ុងថាញ់ ក្លោងទ្វារខាងលើទ្វារក្លែងក្លាយលាតសន្ធឹងឡើងលើដូចជាក្បាលលំពែង ហើយសសរគឺរលោង។ គល់ប្រាសាទខាងជើងត្រូវបានចងភ្ជាប់ទាំងស្រុងដោយប្លុកថ្មភក់ធំៗ ដែលបង្កើតបានជាជើងទម្រផ្កាឈូកដ៏ធំមួយដែលទ្រទ្រង់ប៉មទាំងមូល។ នៅចន្លោះផ្កាផ្កាឈូកមានរូបដំរី សត្វតោ និងរូបរបាំ។ ដូចប្រាសាទចាមប្រពៃណីដទៃទៀតដែរ កំពូលប្រាសាទខាងជើងក៏លេចចេញមកបង្កើតជារាងជ្រុងធំមួយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារតែឥទ្ធិពលនៃសិល្បៈខ្មែរ រាងជ្រុងត្រូវបានធ្វើពីថ្ម និងតុបតែងដោយរូបស្វារាំ សត្វចម្រុះដែលមានដងខ្លួនជាសត្វតោ និងក្បាលដំរី និងរូបអង្គុយដែលមានដៃប្រាំមួយ និងប្រាំបី។ ជ្រុងទាំងបួននៃ​ដំបូល​មាន​រូប​សត្វ​គ្រុឌ​ថ្ម​ដ៏ធំ​សម្បើម​ចំនួន​បួន ដែល​ឆ្លាក់​តាម​រចនាបថ និង​សិល្បៈ​នៃ​សម័យ​អង្គរ។ នៅក្នុងប្រាង្គខាងត្បូង ទោះបីជាខូចខាតច្រើនជាងប្រាង្គខាងជើងក៏ដោយ ថ្មដែលនៅសេសសល់មួយចំនួនបង្ហាញថាប្រាង្គខាងត្បូងធ្លាប់មានប្រព័ន្ធគ្រឹះថ្មស្រដៀងគ្នាទៅនឹងប្រាង្គខាងជើង។ ទោះបីជាមានការខូចខាតច្រើនជាងក៏ដោយ ក្លោងទ្វារបញ្ឆោតក្លោងទ្វារ និងធាតុតុបតែងនៅកម្ខាងលើនៃប្រាង្គគឺស្រដៀងគ្នាទៅនឹងក្លោងទ្វារនៃប្រាង្គខាងជើង។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ប្រាសាទភ្លោះត្រូវបានសាងសង់ឡើងរវាងសតវត្សទី ១២ និងទី ១៣។ សម័យកាលនេះក៏បានឃើញអន្តរកម្មជាញឹកញាប់រវាងចាម្ប៉ា និង [[អាណាចក្រខ្មែរ|នគរខ្មែរ]] ដូច្នេះសិល្បៈស្ថាបត្យកម្ម និងចម្លាក់ [[អង្គរ]] មានឥទ្ធិពលគួរឱ្យកត់សម្គាល់លើស្ថាបត្យកម្ម និងចម្លាក់នៃប្រាង្គនានា។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម ប្រាសាទភ្លោះត្រូវបានខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយត្រូវបានជួសជុលឡើងវិញតែនៅឆ្នាំ ១៩៩១ ដើម្បីឱ្យដូចរូបរាងបច្ចុប្បន្នរបស់វា។ <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Tháp Đôi Quy Nhơn |url=http://www.baobinhdinh.com.vn/ditich-Festival/2008/4/58616/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424081525/http://www.baobinhdinh.com.vn/ditich-Festival/2008/4/58616/ |archive-date=2019-04-24 |access-date= |website=Báo Bình Định điện tử}}</ref> == កំណត់ចំណាំ == bxwqr4vv43ldhv291x4sus7wg0y54a2 342907 342906 2026-11-12T02:44:10Z Abong12345 53603 342907 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រាសាទ|proper_name=ប្រាសាទភ្លោះ|image=Tháp Đôi, Quy Nhơn - 43083336701.jpg|caption=រូបនៃប្រាសាទភ្លោះ|creator=[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ឬ [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤]] ឬ [[ជ័យហរិវរ្ម័ន]]|date_built=សតវត្សទី១៣-១៣|primary_deity=[[ព្រះសិវៈ]]|architecture=រចនាបថប៊ិញឌិញ លាយ [[រចនាបថអង្គរវត្ត|រចនាអង្គរវត្ត]] [[រចនាបថបាយ័ន|រចនាបទបាយ័ន]]}}   '''ប្រាសាទភ្លោះ''' (Tháp Đôi )ត្រូវ បានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''Hung Thanh Towers''' ឬ SRI BANOI ជាភាសា ចារ៉ាយ គឺជាគប្រាសាទចាម ដែលមានប្រាង្គចំនួនពីរ គឺប្រាង្គខាងជើង និងប្រាង្គខាងត្បូង ដែលមានទីតាំងនៅជាប់គ្នាក្នុងសង្កាត់ Quy Nhon [[ខេត្តយ៉ាឡាយ]] [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ។ == ស្ថាបត្យកម្ម == ប្រាង្គទាំងពីរនៅក្នុងប្រាសាទភ្លោះទាំងពីរនេះ មិនមែនជាប្រាង្គការ៉េច្រើនជាន់បែបប្រពៃណីរបស់ចម្ប៉ាទេ ប៉ុន្តែជារចនាសម្ព័ន្ធដែលមានផ្នែកសំខាន់ពីរគឺ មូលដ្ឋានការ៉េ និងកំពូលរាងពីរ៉ាមីតកោង។ ដូច្នេះ ប្រាង្គភ្លោះទាំងនេះស្រដៀងនឹងប្រាសាទខ្មែរពី [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] ។ យោងតាមអ្នកស្រាវជ្រាវ រូបចម្លាក់សត្វស្លាបគ្រុឌធ្វើពីថ្មដែលមានដៃលើកឡើងតុបតែងជ្រុងនៃប៉មទាំងនោះ គឺជាផលិតផលដែលទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីសិល្បៈខ្មែរនៃសតវត្សទី១២-១៣។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ផ្នែកខាងក្រោមទាំងមូល និងតួប្រាសាទហ៊ុងថាញ់ នៅតែរក្សារូបរាង រចនាសម្ព័ន្ធ និងការតុបតែងលក្ខណៈរបស់ប៉មចម្ប៉ាប្រពៃណី៖ មូលដ្ឋានការ៉េ ជញ្ជាំងខាងក្រៅតុបតែងដោយទ្វារបញ្ឆោត សសរពេជ្រ និងផ្ទៃលើកឡើងរវាងសសរ។ នៅក្នុងប៉មហ៊ុងថាញ់ ក្លោងទ្វារខាងលើទ្វារក្លែងក្លាយលាតសន្ធឹងឡើងលើដូចជាក្បាលលំពែង ហើយសសរគឺរលោង។ គល់ប្រាសាទខាងជើងត្រូវបានចងភ្ជាប់ទាំងស្រុងដោយប្លុកថ្មភក់ធំៗ ដែលបង្កើតបានជាជើងទម្រផ្កាឈូកដ៏ធំមួយដែលទ្រទ្រង់ប៉មទាំងមូល។ នៅចន្លោះផ្កាផ្កាឈូកមានរូបដំរី សត្វតោ និងរូបរបាំ។ ដូចប្រាសាទចាមប្រពៃណីដទៃទៀតដែរ កំពូលប្រាសាទខាងជើងក៏លេចចេញមកបង្កើតជារាងជ្រុងធំមួយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារតែឥទ្ធិពលនៃសិល្បៈខ្មែរ រាងជ្រុងត្រូវបានធ្វើពីថ្ម និងតុបតែងដោយរូបស្វារាំ សត្វចម្រុះដែលមានដងខ្លួនជាសត្វតោ និងក្បាលដំរី និងរូបអង្គុយដែលមានដៃប្រាំមួយ និងប្រាំបី។ ជ្រុងទាំងបួននៃ​ដំបូល​មាន​រូប​សត្វ​គ្រុឌ​ថ្ម​ដ៏ធំ​សម្បើម​ចំនួន​បួន ដែល​ឆ្លាក់​តាម​រចនាបថ និង​សិល្បៈ​នៃ​សម័យ​អង្គរ។ នៅក្នុងប្រាង្គខាងត្បូង ទោះបីជាខូចខាតច្រើនជាងប្រាង្គខាងជើងក៏ដោយ ថ្មដែលនៅសេសសល់មួយចំនួនបង្ហាញថាប្រាង្គខាងត្បូងធ្លាប់មានប្រព័ន្ធគ្រឹះថ្មស្រដៀងគ្នាទៅនឹងប្រាង្គខាងជើង។ ទោះបីជាមានការខូចខាតច្រើនជាងក៏ដោយ ក្លោងទ្វារបញ្ឆោតក្លោងទ្វារ និងធាតុតុបតែងនៅកម្ខាងលើនៃប្រាង្គគឺស្រដៀងគ្នាទៅនឹងក្លោងទ្វារនៃប្រាង្គខាងជើង។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ប្រាសាទភ្លោះត្រូវបានសាងសង់ឡើងរវាងសតវត្សទី ១២ និងទី ១៣។ សម័យកាលនេះក៏បានឃើញអន្តរកម្មជាញឹកញាប់រវាងចាម្ប៉ា និង [[អាណាចក្រខ្មែរ|នគរខ្មែរ]] ដូច្នេះសិល្បៈស្ថាបត្យកម្ម និងចម្លាក់ [[អង្គរ]] មានឥទ្ធិពលគួរឱ្យកត់សម្គាល់លើស្ថាបត្យកម្ម និងចម្លាក់នៃប្រាង្គនានា។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម ប្រាសាទភ្លោះត្រូវបានខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយត្រូវបានជួសជុលឡើងវិញតែនៅឆ្នាំ ១៩៩១ ដើម្បីឱ្យដូចរូបរាងបច្ចុប្បន្នរបស់វា។ <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Tháp Đôi Quy Nhơn |url=http://www.baobinhdinh.com.vn/ditich-Festival/2008/4/58616/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424081525/http://www.baobinhdinh.com.vn/ditich-Festival/2008/4/58616/ |archive-date=2019-04-24 |access-date= |website=Báo Bình Định điện tử}}</ref> == កំណត់ចំណាំ == cyjze2rl3180kyeiomtcmtzsod6b9ft 342918 342907 2026-11-12T03:31:04Z Abong12345 53603 342918 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រាសាទ|proper_name=ប្រាសាទភ្លោះ|image=Tháp Đôi, Quy Nhơn - 43083336701.jpg|caption=រូបនៃប្រាសាទភ្លោះ|creator=[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ឬ [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤]] ឬ [[ជ័យហរិវរ្ម័ន]]|date_built=សតវត្សទី១៣-១៣|primary_deity=[[ព្រះសិវៈ]]|architecture=រចនាបថប៊ិញឌិញ លាយ [[រចនាបថអង្គរវត្ត|រចនាអង្គរវត្ត]] [[រចនាបថបាយ័ន|រចនាបទបាយ័ន]]}}   '''ប្រាសាទភ្លោះ''' (Tháp Đôi )ត្រូវ បានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''Hung Thanh Towers''' ឬ SRI BANOI ជាភាសា ចារ៉ាយ គឺជាគប្រាសាទចាម ដែលមានប្រាង្គចំនួនពីរ គឺប្រាង្គខាងជើង និងប្រាង្គខាងត្បូង ដែលមានទីតាំងនៅជាប់គ្នាក្នុងសង្កាត់ Quy Nhon [[ខេត្តយ៉ាឡាយ]] [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ។ == ស្ថាបត្យកម្ម == ប្រាង្គទាំងពីរនៅក្នុងប្រាសាទភ្លោះទាំងពីរនេះ មិនមែនជាប្រាង្គការ៉េច្រើនជាន់បែបប្រពៃណីរបស់ចម្ប៉ាទេ ប៉ុន្តែជារចនាសម្ព័ន្ធដែលមានផ្នែកសំខាន់ពីរគឺ មូលដ្ឋានការ៉េ និងកំពូលរាងពីរ៉ាមីតកោង។ ដូច្នេះ ប្រាង្គភ្លោះទាំងនេះស្រដៀងនឹងប្រាសាទខ្មែរពី [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] ។ យោងតាមអ្នកស្រាវជ្រាវ រូបចម្លាក់សត្វស្លាបគ្រុឌធ្វើពីថ្មដែលមានដៃលើកឡើងតុបតែងជ្រុងនៃប៉មទាំងនោះ គឺជាផលិតផលដែលទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីសិល្បៈខ្មែរនៃសតវត្សទី១២-១៣។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ផ្នែកខាងក្រោមទាំងមូល និងតួប្រាសាទហ៊ុងថាញ់ នៅតែរក្សារូបរាង រចនាសម្ព័ន្ធ និងការតុបតែងលក្ខណៈរបស់ប៉មចម្ប៉ាប្រពៃណី៖ មូលដ្ឋានការ៉េ ជញ្ជាំងខាងក្រៅតុបតែងដោយទ្វារបញ្ឆោត សសរពេជ្រ និងផ្ទៃលើកឡើងរវាងសសរ។ នៅក្នុងប៉មហ៊ុងថាញ់ ក្លោងទ្វារខាងលើទ្វារក្លែងក្លាយលាតសន្ធឹងឡើងលើដូចជាក្បាលលំពែង ហើយសសរគឺរលោង។ គល់ប្រាសាទខាងជើងត្រូវបានចងភ្ជាប់ទាំងស្រុងដោយប្លុកថ្មភក់ធំៗ ដែលបង្កើតបានជាជើងទម្រផ្កាឈូកដ៏ធំមួយដែលទ្រទ្រង់ប៉មទាំងមូល។ នៅចន្លោះផ្កាផ្កាឈូកមានរូបដំរី សត្វតោ និងរូបរបាំ។ ដូចប្រាសាទចាមប្រពៃណីដទៃទៀតដែរ កំពូលប្រាសាទខាងជើងក៏លេចចេញមកបង្កើតជារាងជ្រុងធំមួយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារតែឥទ្ធិពលនៃសិល្បៈខ្មែរ រាងជ្រុងត្រូវបានធ្វើពីថ្ម និងតុបតែងដោយរូបស្វារាំ សត្វចម្រុះដែលមានដងខ្លួនជាសត្វតោ និងក្បាលដំរី និងរូបអង្គុយដែលមានដៃប្រាំមួយ និងប្រាំបី។ ជ្រុងទាំងបួននៃ​ដំបូល​មាន​រូប​សត្វ​គ្រុឌ​ថ្ម​ដ៏ធំ​សម្បើម​ចំនួន​បួន ដែល​ឆ្លាក់​តាម​រចនាបថ និង​សិល្បៈ​នៃ​សម័យ​អង្គរ។ នៅក្នុងប្រាង្គខាងត្បូង ទោះបីជាខូចខាតច្រើនជាងប្រាង្គខាងជើងក៏ដោយ ថ្មដែលនៅសេសសល់មួយចំនួនបង្ហាញថាប្រាង្គខាងត្បូងធ្លាប់មានប្រព័ន្ធគ្រឹះថ្មស្រដៀងគ្នាទៅនឹងប្រាង្គខាងជើង។ ទោះបីជាមានការខូចខាតច្រើនជាងក៏ដោយ ក្លោងទ្វារបញ្ឆោតក្លោងទ្វារ និងធាតុតុបតែងនៅកម្ខាងលើនៃប្រាង្គគឺស្រដៀងគ្នាទៅនឹងក្លោងទ្វារនៃប្រាង្គខាងជើង។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ប្រាសាទភ្លោះត្រូវបានសាងសង់ឡើងរវាងសតវត្សទី ១២ និងទី ១៣។ សម័យកាលនេះក៏បានឃើញអន្តរកម្មជាញឹកញាប់រវាងចាម្ប៉ា និង [[អាណាចក្រខ្មែរ|នគរខ្មែរ]] ដូច្នេះសិល្បៈស្ថាបត្យកម្ម និងចម្លាក់ [[អង្គរ]] មានឥទ្ធិពលគួរឱ្យកត់សម្គាល់លើស្ថាបត្យកម្ម និងចម្លាក់នៃប្រាង្គនានា។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម ប្រាសាទភ្លោះត្រូវបានខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយត្រូវបានជួសជុលឡើងវិញតែនៅឆ្នាំ ១៩៩១ ដើម្បីឱ្យដូចរូបរាងបច្ចុប្បន្នរបស់វា។ == សូមមើល == [[ប៉មបាញ់អ៊ីត|ប្រាសាទបាញ់អ៊ីត]] [[ប្រាសាទយឿងឡុង]] [[ប្រាសាទកាញ់ទៀន]] == យោង == <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Tháp Đôi Quy Nhơn |url=http://www.baobinhdinh.com.vn/ditich-Festival/2008/4/58616/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424081525/http://www.baobinhdinh.com.vn/ditich-Festival/2008/4/58616/ |archive-date=2019-04-24 |access-date= |website=Báo Bình Định điện tử}}</ref> == កំណត់ចំណាំ == 7nru3g43nyfwfu9q9cf6yufn8k1xuid 0 55084 342911 2026-11-12T02:53:40Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:vi:Special:Redirect/revision/75619910|Tháp Cánh Tiên]]" 342911 wikitext text/x-wiki   '''ប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរ''' (Tháp Cánh Tiên) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''ប្រាសាទសំរិទ្ធ''' គឺជាប៉មមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃ កំពែងដូបាន បុរាណ ដែលឥឡូវនេះស្ថិតនៅក្នុងសង្កាត់ អានញ៉ុង ខេត្ត [[ជនជាតិចារ៉ាយ|យ៉ាឡាយ]] ។ == ស្ថាបត្យកម្ម == ប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរ គឺជាប៉មមួយក្នុងចំណោមប៉មក្នុង [[Phong cách Bình Định|រចនាបថប៊ិញឌីញ]] ដែលលេចចេញជាស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ និងរចនាសម្ព័ន្ធធំៗគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ ដែលលេចធ្លោពីចម្ងាយ៖ សសរស្តម្ភ ដែលជាស៊ុមបញ្ឈរនៅលើជញ្ជាំងរវាងសសរស្តម្ភ លេចចេញជាដុំធំៗ និងរឹងមាំ។ ក្លោងទ្វារក្លែងក្លាយហោះខ្ពស់ដូចលំពែងយក្ស។ ប្រាសាទតុបតែងនៅជ្រុងនៃកម្រិតនានារួញទៅជាប្លុករឹង។ បន្ទះថ្មតុបតែងនៅជ្រុងខាងលើនៃជញ្ជាំងដែលមានរាងផ្កាលេចចេញយ៉ាងខ្លាំងដូច ''ស្លាបទេពអប្សរ'' ។ ដូចប្រាសាទប្រពៃណីទាំងអស់ដែរ រចនាសម្ព័ន្ធប្រាសាទនេះមានពីរផ្នែកគឺ បន្ទប់ទទួលភ្ញៀវ និងទីសក្ការៈ។ បច្ចុប្បន្ននេះ រចនាសម្ព័ន្ធបន្ទប់ទទួលភ្ញៀវទាំងមូលបានដួលរលំជាយូរមកហើយ។ ជញ្ជាំងខាងក្រៅនៃប៉មត្រូវបានតុបតែងដោយសសរ និងស៊ុមបញ្ឈរដែលលាតសន្ធឹងយ៉ាងខ្លាំងពីផ្ទៃជញ្ជាំង។ លក្ខណៈពិសេសមិនធម្មតាបំផុតមួយនៃប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរគឺថា ពាក់កណ្តាលខាងក្រៅនៃសសរនៅជ្រុងជញ្ជាំងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ទាំងស្រុងដោយបន្ទះថ្មភក់ពណ៌ស្វាយដែលឆ្លាក់ជាមួយនឹងលំនាំផ្កាវិល ហើយជ្រុងនៃដំបូលប៉មក៏ត្រូវបានធ្វើពីថ្មផងដែរ - ជាបាតុភូតពិសេសមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទចាម។ ទោះបីជាខូចខាតដោយផ្នែកខ្លះនៅសព្វថ្ងៃនេះក៏ដោយ រចនាសម្ព័ន្ធ និងរូបរាងដ៏ប្លែកនៃទ្វារក្លែងក្លាយនៃប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរនៅតែអាចសម្គាល់បាន។ ទ្វារបញ្ឆោតនីមួយៗមានបីជាន់ដែលរួមតូចបន្តិចម្តងៗឆ្ពោះទៅកំពូល ហើយជាន់នីមួយៗមានពីរផ្នែក។ ជាន់នៃទ្វារក្លែងក្លាយទាំងអស់មានរចនាសម្ព័ន្ធពីរផ្នែក៖ សសរទ្រទ្រង់ពីរបង្កើតជាចន្លោះមួយនៅខាងក្រោម និងក្លោងទ្វារចង្អុលនៅខាងលើ។ នៅជ្រុងទាំងបួននៃជាន់នីមួយៗនៃប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរ ប្រាសាទជ្រុងតុបតែង និងបន្ទះថ្មរាងកន្ទុយសត្វហ្វូនិចដែលលាតសន្ធឹងចេញពីកំពូលសសរដែលតោងជាប់ជញ្ជាំង នៅតែរក្សាបាននូវសភាពដើមដដែល ដូច្នេះពីចម្ងាយ ប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរមើលទៅដូចជាពិលយក្សមួយដែលកំពុងភ្លឺចែងចាំង។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ប្រាសាទនេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅ [[សតវត្សទី ១២ នៃគ.ស|សតវត្សរ៍ទី ១២]] តាមរចនាបថប៊ិញឌិញ ហើយមួយផ្នែកបានទទួលឥទ្ធិពលពីស្ថាបត្យកម្ម [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|អង្គរ]] ដោយសារតែអន្តរកម្មជាញឹកញាប់រវាងនគរខ្មែរ និង [[ចាម្ប៉ា|ចាមចាម្ប៉ា]] ក្នុងសម័យនោះ។ == កំណត់ចំណាំ == dz854i8lt9d90bi405tt9rs90oc9e9q 342913 342911 2026-11-12T02:59:43Z Abong12345 53603 342913 wikitext text/x-wiki   {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រាសាទ|proper_name=ប្រាសាទកាញ់តៀន|image=0040423 Thap Canh Tien Cham Hindu temple, Binh Dinh Vietnam 021.jpg|caption=រូបប្រាសាទ|creator=ស្ដេចខ្មែរ ឬស្ដេចចាមចំណុះខ្មែរ|date_built=សតវត្សទី១២-១៣|primary_deity=ព្រះសិវៈ|architecture=រចនាបថប៊ិញឌិញ លាយ រចនាបទអង្ញរវត្ត រចនាបទបាយ័ន}} '''ប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរ''' ឬ '''ប្រាសាទកាញ់ទៀន''' (Tháp Cánh Tiên) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''ប្រាសាទសំរិទ្ធ''' គឺជាប៉មមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃ កំពែងដូបាន បុរាណ ដែលឥឡូវនេះស្ថិតនៅក្នុងសង្កាត់ អានញ៉ុង ខេត្ត [[ជនជាតិចារ៉ាយ|យ៉ាឡាយ]] ។ == ស្ថាបត្យកម្ម == ប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរ គឺជាប៉មមួយក្នុងចំណោមប៉មក្នុង [[Phong cách Bình Định|រចនាបថប៊ិញឌីញ]] ដែលលេចចេញជាស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ និងរចនាសម្ព័ន្ធធំៗគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ ដែលលេចធ្លោពីចម្ងាយ៖ សសរស្តម្ភ ដែលជាស៊ុមបញ្ឈរនៅលើជញ្ជាំងរវាងសសរស្តម្ភ លេចចេញជាដុំធំៗ និងរឹងមាំ។ ក្លោងទ្វារក្លែងក្លាយហោះខ្ពស់ដូចលំពែងយក្ស។ ប្រាសាទតុបតែងនៅជ្រុងនៃកម្រិតនានារួញទៅជាប្លុករឹង។ បន្ទះថ្មតុបតែងនៅជ្រុងខាងលើនៃជញ្ជាំងដែលមានរាងផ្កាលេចចេញយ៉ាងខ្លាំងដូច ''ស្លាបទេពអប្សរ'' ។ ដូចប្រាសាទប្រពៃណីទាំងអស់ដែរ រចនាសម្ព័ន្ធប្រាសាទនេះមានពីរផ្នែកគឺ បន្ទប់ទទួលភ្ញៀវ និងទីសក្ការៈ។ បច្ចុប្បន្ននេះ រចនាសម្ព័ន្ធបន្ទប់ទទួលភ្ញៀវទាំងមូលបានដួលរលំជាយូរមកហើយ។ ជញ្ជាំងខាងក្រៅនៃប៉មត្រូវបានតុបតែងដោយសសរ និងស៊ុមបញ្ឈរដែលលាតសន្ធឹងយ៉ាងខ្លាំងពីផ្ទៃជញ្ជាំង។ លក្ខណៈពិសេសមិនធម្មតាបំផុតមួយនៃប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរគឺថា ពាក់កណ្តាលខាងក្រៅនៃសសរនៅជ្រុងជញ្ជាំងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ទាំងស្រុងដោយបន្ទះថ្មភក់ពណ៌ស្វាយដែលឆ្លាក់ជាមួយនឹងលំនាំផ្កាវិល ហើយជ្រុងនៃដំបូលប៉មក៏ត្រូវបានធ្វើពីថ្មផងដែរ - ជាបាតុភូតពិសេសមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទចាម។ ទោះបីជាខូចខាតដោយផ្នែកខ្លះនៅសព្វថ្ងៃនេះក៏ដោយ រចនាសម្ព័ន្ធ និងរូបរាងដ៏ប្លែកនៃទ្វារក្លែងក្លាយនៃប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរនៅតែអាចសម្គាល់បាន។ ទ្វារបញ្ឆោតនីមួយៗមានបីជាន់ដែលរួមតូចបន្តិចម្តងៗឆ្ពោះទៅកំពូល ហើយជាន់នីមួយៗមានពីរផ្នែក។ ជាន់នៃទ្វារក្លែងក្លាយទាំងអស់មានរចនាសម្ព័ន្ធពីរផ្នែក៖ សសរទ្រទ្រង់ពីរបង្កើតជាចន្លោះមួយនៅខាងក្រោម និងក្លោងទ្វារចង្អុលនៅខាងលើ។ នៅជ្រុងទាំងបួននៃជាន់នីមួយៗនៃប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរ ប្រាសាទជ្រុងតុបតែង និងបន្ទះថ្មរាងកន្ទុយសត្វហ្វូនិចដែលលាតសន្ធឹងចេញពីកំពូលសសរដែលតោងជាប់ជញ្ជាំង នៅតែរក្សាបាននូវសភាពដើមដដែល ដូច្នេះពីចម្ងាយ ប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរមើលទៅដូចជាពិលយក្សមួយដែលកំពុងភ្លឺចែងចាំង។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ប្រាសាទនេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅ [[សតវត្សទី ១២ នៃគ.ស|សតវត្សរ៍ទី ១២]] តាមរចនាបថប៊ិញឌិញ ហើយមួយផ្នែកបានទទួលឥទ្ធិពលពីស្ថាបត្យកម្ម [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|អង្គរ]] ដោយសារតែអន្តរកម្មជាញឹកញាប់រវាងនគរខ្មែរ និង [[ចាម្ប៉ា|ចាមចាម្ប៉ា]] ក្នុងសម័យនោះ។ == កំណត់ចំណាំ == 2pvans5kjsh4tn4b7q10kcgihhnz3lv 342917 342913 2026-11-12T03:27:33Z Abong12345 53603 /* ប្រវត្តិសាស្ត្រ */ 342917 wikitext text/x-wiki   {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រាសាទ|proper_name=ប្រាសាទកាញ់តៀន|image=0040423 Thap Canh Tien Cham Hindu temple, Binh Dinh Vietnam 021.jpg|caption=រូបប្រាសាទ|creator=ស្ដេចខ្មែរ ឬស្ដេចចាមចំណុះខ្មែរ|date_built=សតវត្សទី១២-១៣|primary_deity=ព្រះសិវៈ|architecture=រចនាបថប៊ិញឌិញ លាយ រចនាបទអង្ញរវត្ត រចនាបទបាយ័ន}} '''ប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរ''' ឬ '''ប្រាសាទកាញ់ទៀន''' (Tháp Cánh Tiên) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''ប្រាសាទសំរិទ្ធ''' គឺជាប៉មមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃ កំពែងដូបាន បុរាណ ដែលឥឡូវនេះស្ថិតនៅក្នុងសង្កាត់ អានញ៉ុង ខេត្ត [[ជនជាតិចារ៉ាយ|យ៉ាឡាយ]] ។ == ស្ថាបត្យកម្ម == ប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរ គឺជាប៉មមួយក្នុងចំណោមប៉មក្នុង [[Phong cách Bình Định|រចនាបថប៊ិញឌីញ]] ដែលលេចចេញជាស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ និងរចនាសម្ព័ន្ធធំៗគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ ដែលលេចធ្លោពីចម្ងាយ៖ សសរស្តម្ភ ដែលជាស៊ុមបញ្ឈរនៅលើជញ្ជាំងរវាងសសរស្តម្ភ លេចចេញជាដុំធំៗ និងរឹងមាំ។ ក្លោងទ្វារក្លែងក្លាយហោះខ្ពស់ដូចលំពែងយក្ស។ ប្រាសាទតុបតែងនៅជ្រុងនៃកម្រិតនានារួញទៅជាប្លុករឹង។ បន្ទះថ្មតុបតែងនៅជ្រុងខាងលើនៃជញ្ជាំងដែលមានរាងផ្កាលេចចេញយ៉ាងខ្លាំងដូច ''ស្លាបទេពអប្សរ'' ។ ដូចប្រាសាទប្រពៃណីទាំងអស់ដែរ រចនាសម្ព័ន្ធប្រាសាទនេះមានពីរផ្នែកគឺ បន្ទប់ទទួលភ្ញៀវ និងទីសក្ការៈ។ បច្ចុប្បន្ននេះ រចនាសម្ព័ន្ធបន្ទប់ទទួលភ្ញៀវទាំងមូលបានដួលរលំជាយូរមកហើយ។ ជញ្ជាំងខាងក្រៅនៃប៉មត្រូវបានតុបតែងដោយសសរ និងស៊ុមបញ្ឈរដែលលាតសន្ធឹងយ៉ាងខ្លាំងពីផ្ទៃជញ្ជាំង។ លក្ខណៈពិសេសមិនធម្មតាបំផុតមួយនៃប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរគឺថា ពាក់កណ្តាលខាងក្រៅនៃសសរនៅជ្រុងជញ្ជាំងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ទាំងស្រុងដោយបន្ទះថ្មភក់ពណ៌ស្វាយដែលឆ្លាក់ជាមួយនឹងលំនាំផ្កាវិល ហើយជ្រុងនៃដំបូលប៉មក៏ត្រូវបានធ្វើពីថ្មផងដែរ - ជាបាតុភូតពិសេសមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទចាម។ ទោះបីជាខូចខាតដោយផ្នែកខ្លះនៅសព្វថ្ងៃនេះក៏ដោយ រចនាសម្ព័ន្ធ និងរូបរាងដ៏ប្លែកនៃទ្វារក្លែងក្លាយនៃប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរនៅតែអាចសម្គាល់បាន។ ទ្វារបញ្ឆោតនីមួយៗមានបីជាន់ដែលរួមតូចបន្តិចម្តងៗឆ្ពោះទៅកំពូល ហើយជាន់នីមួយៗមានពីរផ្នែក។ ជាន់នៃទ្វារក្លែងក្លាយទាំងអស់មានរចនាសម្ព័ន្ធពីរផ្នែក៖ សសរទ្រទ្រង់ពីរបង្កើតជាចន្លោះមួយនៅខាងក្រោម និងក្លោងទ្វារចង្អុលនៅខាងលើ។ នៅជ្រុងទាំងបួននៃជាន់នីមួយៗនៃប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរ ប្រាសាទជ្រុងតុបតែង និងបន្ទះថ្មរាងកន្ទុយសត្វហ្វូនិចដែលលាតសន្ធឹងចេញពីកំពូលសសរដែលតោងជាប់ជញ្ជាំង នៅតែរក្សាបាននូវសភាពដើមដដែល ដូច្នេះពីចម្ងាយ ប្រាសាទស្លាបទេពអប្សរមើលទៅដូចជាពិលយក្សមួយដែលកំពុងភ្លឺចែងចាំង។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ប្រាសាទនេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅ [[សតវត្សទី ១២ នៃគ.ស|សតវត្សរ៍ទី ១២]] តាមរចនាបថប៊ិញឌិញ ហើយមួយផ្នែកបានទទួលឥទ្ធិពលពីស្ថាបត្យកម្ម [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|អង្គរ]] ដោយសារតែអន្តរកម្មជាញឹកញាប់រវាងនគរខ្មែរ និង [[ចាម្ប៉ា|ចាមចាម្ប៉ា]] ក្នុងសម័យនោះ។ == សូមមើល == [[ប្រាសាទភ្លោះ]] [[ប៉មបាញ់អ៊ីត|ប្រាសាទបាញ់អ៊ីត]] [[ប្រាសាទយឿងឡុង]] 7uuxbr2yua01q3s6p1cwachhqeubdxf 0 55085 342915 2026-11-12T03:10:21Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:vi:Special:Redirect/revision/75619908|Tháp Bánh Ít]]" 342915 wikitext text/x-wiki   '''ប្រាសាទបាញ់អ៊ីត''' (Tháp Bánh Ít) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''ប្រាសាទប្រាក់''' ឬ '''យ៉ាងម៉ីទៀន''' ជាភាសាចារ៉ាយ គឺជាបណ្តុំប្រាសាទចាមបុរាណ ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងនៅលើភ្នំមួយក្នុងភូមិដាយឡុក ឃុំ ទុយភឿកបាក់ ខេត្ត [[ជនជាតិចារ៉ាយ|យ៉ាឡាយ]] ។ ស្ថាបត្យកម្មនៃប្រាសាទនេះជាកម្មសិទ្ធិរបស់រចនាបថអន្តរកាលពីរចនាបថមីសើន A1 ទៅរចនាបថប៊ិញឌិញ។ <ref>{{Cite book|isbn=}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ប្រាសាទនេះមាន៤ប្រាង្គ កសាងលាយបញ្ចូលរវាងរចនាបថចាមនិងរចនាបទខ្មែរសតវត្សទី១២។ == កំណត់ចំណាំចូល == == ឯកសារយោង == qxi5qho37q2xk6gqctwgptwz4vd3blj 342916 342915 2026-11-12T03:23:24Z Abong12345 53603 342916 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រាសាទ|proper_name=ប្រាសាទបាញ់អ៊ីត|image=Cụm tháp Bánh Ít, Tuy Phước, Bình Định.JPG|caption=ប្រាសាទបាញ់អ៊ីត|creator=ស្ដេចចាម និង ស្ដេចចាមចំណុះខ្មែរ|date_built=សតវត្សទី១១-១២|primary_deity=ព្រហ្មញសាសនា|architecture=រចនាបទមីសឺន រចនាបទប៊ិញឌិញ លាយ រចនាបទអង្គរវត្ត-រចនាបទបាយ័ន}}   '''ប្រាសាទបាញ់អ៊ីត''' (Tháp Bánh Ít) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''ប្រាសាទប្រាក់''' ឬ '''យ៉ាងម៉ីទៀន''' ជាភាសាចារ៉ាយ គឺជាបណ្តុំប្រាសាទចាមបុរាណ ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងនៅលើភ្នំមួយក្នុងភូមិដាយឡុក ឃុំ ទុយភឿកបាក់ ខេត្ត [[ជនជាតិចារ៉ាយ|យ៉ាឡាយ]] ។ ស្ថាបត្យកម្មនៃប្រាសាទនេះជាកម្មសិទ្ធិរបស់រចនាបថអន្តរកាលពីរចនាបថមីសើន A1 ទៅរចនាបថប៊ិញឌិញ។ <ref>{{Cite book|isbn=}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ប្រាសាទនេះមាន៤ប្រាង្គ កសាងលាយបញ្ចូលរវាងរចនាបថចាមនិងរចនាបទខ្មែរសតវត្សទី១២។ == សូមមើល == [[ប្រាសាទភ្លោះ]] [[ប្រាសាទកាញ់ទៀន]] [[ប្រាសាទយឿងឡុង]] == ដូចប្រាសាទ == [[ប្រាសាទដំរីក្រាប]] [[ប្រាសាទស្រីគ្រប់លក្ខណ៍]] [[ប្រាសាទព្រះធាតុធំ]] [[ប្រាសាទព្រះធាតុតូច]] [[ប្រាសាទអូរផ្អុង]] [[ប្រាសាទសួព្រ័ត|ប្រាសាទនាងដប់ពីរ]] == កំណត់ចំណាំចូល == == ឯកសារយោង == rw1ab217ads2vp88sdl1g74deusbykl 0 55086 342922 2026-11-12T05:14:06Z Abong12345 53603 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ នៅប្រទេសវៀតណាម មានសិលាចារឹកខ្មែរដែលបានចុះបញ្ជីផ្លូវការចំនួនប្រមាណ ២៨ ផ្ទាំង (យោងតាមបញ្ជីសារពើភណ្ឌសិលាចារឹកខ្មែរ ដែលផ្តល់លេខសម្គាល់ K)។ សិលាចារឹកទា... 342922 wikitext text/x-wiki នៅប្រទេសវៀតណាម មានសិលាចារឹកខ្មែរដែលបានចុះបញ្ជីផ្លូវការចំនួនប្រមាណ ២៨ ផ្ទាំង (យោងតាមបញ្ជីសារពើភណ្ឌសិលាចារឹកខ្មែរ ដែលផ្តល់លេខសម្គាល់ K)។ សិលាចារឹកទាំងនេះត្រូវបានរកឃើញភាគច្រើននៅតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ (កម្ពុជាក្រោម) និងតំបន់ព្រំដែនជាប់កម្ពុជា។ == សិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរ == នៅប្រទេសវៀតណាមបច្ចុប្បន្ន មានសិលាចារឹកខ្មែរសម័យមុនអង្គរ (សតវត្សទី៥ ដល់ទី៨ នៃគ.ស.) ចំនួនប្រមាណ ១០ ផ្ទាំងសំខាន់ៗ ដែលភាគច្រើនជាសិលាចារឹកដំបូងបង្អស់ក្នុងបញ្ជីសារពើភណ្ឌសិលាចារឹកខ្មែរ (លេខសម្គាល់ K)។ សិលាចារឹកទាំងអស់នេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ (កម្ពុជាក្រោម) និងភាគអាគ្នេយ៍វៀតណាម ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់ៗនាសម័យនគរភ្នំ (ហ្វូណន) និងចេនឡា។ បញ្ជីរាយនាមសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរសំខាន់ៗ និងដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុកជាផ្លូវការនៅប្រទេសវៀតណាម (យោងតាមបញ្ជីរបស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា Corpus of Khmer Inscriptions - CIK និងតារាងទិន្នន័យ Hello Angkor) មានដូចខាងក្រោម៖ === K.1 === សិលាចារឹក K.1 (សិលាចារឹកវត្តថ្លឹង) ចារជា ភាសាខ្មែរបុរាណ សរុបមាន ២៦ បន្ទាត់ នៅចន្លោះ សតវត្សទី៦ ដល់ទី៧ នៃគ.ស.។ ខ្លឹមសារសំខាន់នៃសិលាចារឹកនេះ និយាយអំពីជម្លោះដណ្តើមអ្នកបម្រើ (ខ្ញុំ) ការដោះស្រាយក្តីរបស់អាជ្ញាធរថ្នាក់តំបន់ និងការប្រគល់អ្នកបម្រើ ព្រមទាំងដីស្រែថ្វាយចំពោះព្រះអាទិទេព ព្រះកម្រតាងអញស្រីសង្ករនារាយណ៍ (វិស្ណុ-សិវៈ)។ === K.3 === សិលាចារឹក K.3 (សិលាចារឹកវត្តលិញសឺន ឬ Doorjamb of Linh Son Tu) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដែលចារជា ភាសាសំស្ក្រឹត សរុបមាន ១១ បន្ទាត់ (១១ ល្បះកាព្យ) នៅចន្លោះ សតវត្សទី៦ ដល់ទី៧ នៃគ.ស.។ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅលើមេទ្វារប្រាសាទបុរាណនៅជើង ភ្នំបាថេ (Núi Ba Thê / វត្តលិញសឺន) ក្បែរតំបន់អូរកែវ ខេត្តអានយ៉ាង ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ សិលាចារឹកចាប់ផ្តើមដោយការសរសើរព្រះកិត្តិនាម និងបារមីរបស់ព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គព្រះនាម នឫបាទិត្យទេវៈ ដែលជាស្តេចគ្រប់គ្រងនៅតំបន់នោះ។ តាមការសិក្សារបស់ប្រវត្តិវិទូ ព្រះនាមនេះក៏មានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងខ្សែស្រឡាយរាជវង្សនាសម័យចេនឡា (ដូចមានបញ្ជាក់ក្នុងសិលាចារឹក K.259 របស់ព្រះនាងជ័យទេវីផងដែរ)។ តួអង្គសំខាន់ដែលជាអ្នកផ្តួចផ្តើមចារសិលាចារឹកនេះ។ បុគ្គលឈ្មោះ កុមារម្ភៈ បានសាងសង់ទេវស្ថាន និងថ្វាយតង្វាយជាច្រើនចំពោះ ព្រះសិវៈ ដែលមានព្រះនាមក្នុងសិលាចារឹកនេះថា ស្រីវទ្ធ៌មាន (Śrīvardhamāna) ដើម្បីឧទ្ទិសកុសល និងសុំពរជ័យ។ === K.5 === សិលាចារឹក K.5 (សិលាចារឹកប្រាសាទប្រាំល្វែង ឬ Stele of Gò Tháp Mười) គឺជាសិលាចារឹកសម័យនគរភ្នំ (ហ្វូណន) ដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុតមួយ ដែលចារជា ភាសាសំស្ក្រឹត សរុបមាន ២២ បន្ទាត់ (១២ ស្លោកកាព្យ) នៅចុង សតវត្សទី៥ ឬដើមសតវត្សទី៦ នៃគ.ស.។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ ប្រាសាទប្រាំល្វែង (Gò Tháp Mười) ក្នុងខេត្តដុងថាប (Đồng Tháp) ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម ហើយបច្ចុប្បន្នត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងហូជីមិញ។ សិលាចារឹក K.5 ត្រូវបានសិក្សានិងបកប្រែដោយលោក ហ្សក សឺដេស (George Cœdès) ក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យ Siddham ដែលរៀបរាប់អំពីរឿងរ៉ាវរាជវង្សនគរភ្នំ និងការកសាងបូជនីយដ្ឋានសាសនាព្រាហ្មណ៍ (និកាយវិស្ណុ) ដូចខាងក្រោម៖ • ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន (Kauṇḍinya Jayavarman)។ សិលាចារឹកលើកឡើងពីព្រះមហាក្សត្រនគរភ្នំដ៏ខ្លាំងពូកែមួយអង្គព្រះនាម ជ័យវរ្ម័ន (សោយរាជ្យប្រមាណឆ្នាំ ៤៧៨–៥១៤ នៃគ.ស.) ដែលជាព្រះបិតារបស់ព្រះអង្គម្ចាស់គុណវរ្ម័ន។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នបានតែងតាំងព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គឱ្យទៅគ្រប់គ្រងតំបន់ទឹកដីមួយដែលទើបតែរំដោះ និងរៀបចំឡើងចេញពីតំបន់វាលភក់លិចទឹក (តំបន់ដុងថាបមឿយ / ប្រាសាទប្រាំល្វែង)។ • ព្រះអង្គម្ចាស់គុណវរ្ម័ន (Guṇavarman)។ ជាតួអង្គឯក និងជាអ្នកផ្តួចផ្តើមចារសិលាចារឹកនេះ។ ព្រះអង្គម្ចាស់គុណវរ្ម័ន គឺជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន និងព្រះនាងកុលប្រភាវតី (ជា «ព្រះចន្ទនៃរាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ»)។ ក្នុងសិលាចារឹកនេះ ព្រះអង្គបានកសាងព្រះបាទព្រះវិស្ណុ ឈ្មោះថា «ចក្រតីរ្ថស្វាមិន» (Cakratīrthasvāmin) និងរៀបចំពិធីអភិសេកតាមក្បួនគម្ពីរវេទ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយព្រះវិស្ណុ និងការពារទឹកដីដែលព្រះអង្គគ្រប់គ្រង។ • ព្រាហ្មណ៍ និងអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកគម្ពីរវេទ។ ព្រះអង្គម្ចាស់គុណវរ្ម័នបាននិមន្តពួកព្រាហ្មណ៍ដែលចេះចាំគម្ពីរវេទ និងឧបនិស័ទ (Śruti និង Smṛti) យ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ មកធ្វើពិធីបូជា និងគ្រប់គ្រងមើលថែរក្សាទេវស្ថានព្រះវិស្ណុនេះ ព្រមទាំងបានបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើនផងដែរ។ === K.6 === សិលាចារឹក K.6 (សិលាចារឹកប្រាសាទប្រាំល្វែង ឬ Stele of Thap Muoi) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដែលចារជា ភាសាខ្មែរបុរាណ សរុបមាន ២០ បន្ទាត់ នៅចន្លោះ សតវត្សទី៦ ដល់ទី៧ នៃគ.ស.។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ ប្រាសាទប្រាំល្វែង (Gò Tháp / Thap Muoi) ក្នុងខេត្តដុងថាប (Đồng Tháp) ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម (ទីតាំងតែមួយជាមួយសិលាចារឹក K.5) ហើយត្រូវបានសិក្សានិងបោះពុម្ពផ្សាយដោយលោក ហ្សក សឺដេស ក្នុងសៀវភៅ Inscriptions du Cambodge (ភាគទី២ ទំព័រ ២១៦)។ សិលាចារឹក K.6 គឺជាកំណត់ត្រារដ្ឋបាលសាសនា ដែលរៀបរាប់ពីការបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិថ្វាយចំពោះព្រះអាទិទេពនៅប្រាសាទប្រាំល្វែង ដោយមានចំណុចសំខាន់ៗដូចជា៖ • ម្ចាស់ទាន និងការថ្វាយតង្វាយ។ នៅផ្នែកខាងលើនៃសិលាចារឹក (ដែលរលុបឈ្មោះបុគ្គលដើមមួយផ្នែក) និយាយអំពីឥស្សរជន និងមន្ត្រីក្នុងតំបន់ (មានឋានន្តរសក្តិជា បោញ / Poñ) បានរួមគ្នាថ្វាយទ្រព្យសម្បត្តិ និងអ្នកបម្រើដល់ទេវស្ថាននៅតំបន់ប្រាសាទប្រាំល្វែង។ • បញ្ជីឈ្មោះអ្នកបម្រើប្រាសាទ (ខ្ញុំព្រះ)។ ខ្លឹមសារភាគច្រើនដែលនៅសេសសល់ គឺជាបញ្ជីរាយនាមអ្នកបម្រើប្រុស (ប្រើពាក្យនាំមុខថា វា / Vā) និងអ្នកបម្រើស្រី (ប្រើពាក្យនាំមុខថា កុ / Ku) ព្រមទាំងកូនចៅរបស់ពួកគេ ដែលត្រូវបានប្រគល់ឱ្យនៅថែរក្សា និងបម្រើការងារក្នុងប្រាសាទជារៀងរហូត។ • ដីស្រែ និងដើមឈើហូបផ្លែ។ ក្រៅពីអ្នកបម្រើ សិលាចារឹកក៏បានកត់ត្រាពីការបរិច្ចាគដីស្រែ ចម្ការ ដើមដូង ដើមស្លា និងសត្វពាហនៈ (ក្របី គោ) ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ដល់ការរៀបចំពិធីបូជាប្រចាំថ្ងៃនៅក្នុងទេវស្ថាន។ === K.7 === សិលាចារឹក K.7 (សិលាចារឹកក្បាលសសរប្រាសាទប្រាំល្វែង ឬ Capital of Pràsàt Prằṃ Lovêṅ) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដែលចារជា ភាសាខ្មែរបុរាណ សរុបមានប្រមាណ ១៥ បន្ទាត់ (អត្ថបទដើម ១០ បន្ទាត់ និងផ្នែកបន្ថែមខាងក្រោម) នៅចន្លោះ សតវត្សទី៦ ដល់ទី៧ នៃគ.ស. (ឬដើមសតវត្សទី៨)។ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ ប្រាសាទប្រាំល្វែង (Tháp Mười) ខេត្តដុងថាប ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ សិលាចារឹក K.7 កត់ត្រាអំពីការកសាងបដិមាទេវៈ និងការថ្វាយតង្វាយចំពោះប្រាសាទប្រាំល្វែង ដោយមានតួអង្គសំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖ • កម្រេងកម្រតាងអញ សម្ភុវរ្ម័នទេវៈ (Kaṃrek Kamratāṅ 'Añ Śambhuvarmmadeva) ឬ ម្ចាស់សុចិទត្ត (Śucidatta)។ ជាឥស្សរជន ឬមេដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ដែលបានផ្តួចផ្តើមស្ថាបនាព្រះបដិមា ព្រះកម្រតាងអញ ស្រីបុស្ករាក្សទេវៈ (Śrī Puṣkarākṣadeva) និង ស្រីបុស្បវដស្វាមិន (Śrī Puṣpavaṭasvāmin) នៅក្នុងទេវស្ថានប្រាសាទប្រាំល្វែង។ • ព្រះកម្រតាងអញ បុរោហិត (Purohita)។ ជាព្រាហ្មណ៍បុរោហិត (គ្រូអាចារ្យរាជវាំង) ដែលទទួលភារកិច្ចរៀបចំពិធីបូជាប្រចាំថ្ងៃ (pratidina) ថ្វាយចំពោះព្រះអាទិទេពទាំងនោះ។ • ការថ្វាយអ្នកបម្រើ និងគ្រឿងតង្វាយ។ ម្ចាស់ទានបានថ្វាយអ្នកបម្រើប្រុសចំនួន ៣ នាក់ ដីស្រែ ដើមត្នោត/ស្លា ក្រណាត់សំពត់ (yo 4 canlyak 4) អង្ករ (raṅko thluṅ 5) និងសម្ភារៈប្រើប្រាស់ផ្សេងៗ ដើម្បីចែករំលែកទ្រទ្រង់ដល់ប្រាសាទ ស្រីបុស្ករាក្សទេវៈ។ === K.8 === សិលាចារឹក K.8 (សិលាចារឹកប្រាសាទប្រាំល្វែង ឬ Inscription of Pràsàt Prằṃ Lovêṅ) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដែលចារជា ភាសាខ្មែរបុរាណ សរុបមាន ១០ បន្ទាត់ នៅចន្លោះ សតវត្សទី៦ ដល់ទី៧ នៃគ.ស.។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ ប្រាសាទប្រាំល្វែង (Tháp Mười) ក្នុងខេត្តដុងថាប (អតីតខេត្តផ្សារដែក កម្ពុជាក្រោម) ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ សិលាចារឹក K.8 គឺជាកំណត់ត្រារដ្ឋបាលសាសនា ដែលរៀបរាប់ពីការបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិ និងអ្នកបម្រើថ្វាយចំពោះប្រាសាទ ដោយមានចំណុចសំខាន់ៗដូចជា៖ • ម្ចាស់ទាន និងការថ្វាយតង្វាយ។ នៅផ្នែកដើមនៃសិលាចារឹក កត់ត្រាអំពីឥស្សរជន និងមន្ត្រីក្នុងតំបន់ (មានឋានន្តរសក្តិជា បោញ / Poñ) បានរួមគ្នាថ្វាយទ្រព្យសម្បត្តិ និងអ្នកបម្រើដល់ព្រះអាទិទេពដែលគង់នៅក្នុងទេវស្ថានប្រាសាទប្រាំល្វែង។ • បញ្ជីឈ្មោះអ្នកបម្រើប្រាសាទ (ខ្ញុំព្រះ)។ ខ្លឹមសារភាគច្រើននៃទាំង ១០ បន្ទាត់នេះ គឺជាបញ្ជីរាយនាមអ្នកបម្រើប្រុស (ប្រើពាក្យនាំមុខថា វា / Vā) និងអ្នកបម្រើស្រី (ប្រើពាក្យនាំមុខថា កុ / Ku) ព្រមទាំងកូនចៅរបស់ពួកគេ (ដូចជាឈ្មោះ បៅតៃ ជាដើម) ដែលត្រូវបានប្រគល់ឱ្យនៅបម្រើការងារក្នុងប្រាសាទជាអចិន្ត្រៃយ៍។ • ដីស្រែ និងដើមឈើហូបផ្លែ។ ក្រៅពីអ្នកបម្រើ សិលាចារឹកក៏បានបញ្ជាក់ពីការបរិច្ចាគដីស្រែ និងចម្ការដំណាំមួយចំនួន ដើម្បីទ្រទ្រង់ដល់ប្រាសាទ។ === K.9 === សិលាចារឹក K.9 (សិលាចារឹកភូមិភូហ៊ូវ ឬ Stele of Phú Hữu) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដែលចារជា ភាសាសំស្ក្រឹត និងភាសាខ្មែរបុរាណ សរុបមាន ៣៣ បន្ទាត់ នៅឆ្នាំ ៦៣៩/៦៤០ នៃគ.ស. (មហាសករាជ ៥៦១)។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅវត្តកៃតាវហា (Cái Tàu Hạ) ភូមិភូហ៊ូវ (Phú Hữu) ខេត្តដុងថាប (អតីតខេត្តផ្សារដែក កម្ពុជាក្រោម) ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ សិលាចារឹក K.9 ត្រូវបានសិក្សានិងបកប្រែដោយលោក ហ្សក សឺដេស ក្នុងសៀវភៅ Inscriptions du Cambodge (ភាគទី៥ ទំព័រ ៣៥–៣៨) និងមូលដ្ឋានទិន្នន័យ Siddham ដែលរៀបរាប់អំពីការស្ថាបនាទេវស្ថាន និងការបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិរបស់មន្ត្រីក្នុងតំបន់ ដូចខាងក្រោម៖ • ផ្នែកភាសាសំស្ក្រឹត (បន្ទាត់ទី ១–៨)។ រៀបរាប់ពីកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ ៥៦១ មហាសករាជ (៦៣៩ នៃគ.ស.) និងសរសើរតម្កើងឥស្សរជនម្នាក់ ដែលបានស្ថាបនាព្រះសិវលិង្គ ឬទេវស្ថានថ្វាយចំពោះព្រះសិវៈ ដែលមានព្រះនាមថា ស្រីអម្រាតកេស្វរៈ (Śrī Āmrātakeśvara) ព្រមទាំងបានបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើនដើម្បីទ្រទ្រង់ប្រាសាទ។ • ផ្នែកភាសាខ្មែរបុរាណ (បន្ទាត់ទី ៩–៣៣)។ កត់ត្រាលម្អិតអំពីកិច្ចការរដ្ឋបាល និងបញ្ជីតង្វាយរបស់មន្ត្រីតំបន់ (ឋានន្តរសក្តិជា បោញ / Poñ) ដែលបានប្រគល់ជូនទេវស្ថាន ព្រះកម្រតាងអញស្រីអម្រាតកេស្វរៈ រួមមាន៖ • បញ្ជីអ្នកបម្រើប្រាសាទ (ខ្ញុំព្រះ)។ រៀបរាប់ឈ្មោះអ្នកបម្រើប្រុស (វា) និងអ្នកបម្រើស្រី (កុ) ព្រមទាំងកូនចៅរបស់ពួកគេ ដែលត្រូវបានប្រគល់ឱ្យបម្រើការងារក្នុងប្រាសាទទាំងពីរវេន (ខ្នើត និងរនោច)។ • ដីស្រែ និងទ្រព្យសម្បត្តិ។ កត់ត្រាពីការបរិច្ចាគដីស្រែ ចម្ការ ដើមដូង ដើមស្លា និងសត្វពាហនៈ ព្រមទាំងការកំណត់ព្រំប្រទល់ដីស្រែយ៉ាងច្បាស់លាស់។ === K.10 === សិលាចារឹក K.10 មានការកត់ត្រាទីតាំងរកឃើញនៅតំបន់ តៃនិញ (Tây Ninh) ភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសវៀតណាម (អតីតខេត្តរោងដំរី កម្ពុជាក្រោម) និងតំបន់ព្រំដែនជាប់ខេត្តស្វាយរៀង/ព្រៃវែង។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះស្ថិតនៅក្នុង សម័យមុនអង្គរ (សតវត្សទី៧ នៃគ.ស.) ហើយត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងបញ្ជីសារពើភណ្ឌសិលាចារឹកខ្មែរដំបូងគេបង្អស់ដោយអ្នកប្រាជ្ញបារាំង។ សិលាចារឹកនេះគឺជាឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយដែលបង្ហាញពីការគោរពប្រតិបត្តិ ព្រះពុទ្ធសាសនា នៅតំបន់ភាគខាងត្បូងនាសម័យមុនអង្គរ ដោយមានខ្លឹមសារសង្ខេបដូចខាងក្រោម៖ • ការកសាងបូជនីយដ្ឋានព្រះពុទ្ធសាសនា (ផ្នែកភាសាសំស្ក្រឹត)។ នៅក្នុង ១០ បន្ទាត់ដំបូង រៀបរាប់ពីឥស្សរជន និងពុទ្ធសាសនិកនៅតំបន់នោះ ដែលបានរួមគ្នាកសាងវត្តអារាម ឬស្ថាបនាព្រះពុទ្ធរូប និងព្រះពោធិសត្វ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា។ • ការថ្វាយអ្នកបម្រើ និងទ្រព្យសម្បត្តិ (ផ្នែកភាសាខ្មែរបុរាណ)។ នៅក្នុង ៧ បន្ទាត់ចុងក្រោយ កត់ត្រាជាភាសាខ្មែរបុរាណអំពីការបរិច្ចាគអ្នកបម្រើ (ខ្ញុំព្រះ ទាំងប្រុសនិងស្រី) ដីស្រែ និងទ្រព្យសម្បត្តិផ្សេងៗ ដើម្បីទ្រទ្រង់ដល់ការថែរក្សាអារាមព្រះពុទ្ធសាសនានោះ។ === K.884 === សិលាចារឹក K.884 (សិលាចារឹកត្រពាំងវែង ឬ Inscription of Trapeang Veng) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដែលចារនៅលើ បល្ល័ង្កផ្កាឈូកនៃព្រះពុទ្ធរូប ចំនួន ៣ ព្រះអង្គ (ឬចារលើបំណែកបល្ល័ង្កបដិមា) ជា ភាសាសំស្ក្រឹត និងភាសាខ្មែរបុរាណ នៅចន្លោះ សតវត្សទី៧ ដល់ទី៨ នៃគ.ស.។ បដិមា និងសិលាចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ ត្រពាំងវែង (Trapeang Veng) ខេត្តត្រាវិញ។ សិលាចារឹក K.884 កត់ត្រាអំពីការស្ថាបនាព្រះពុទ្ធរូប និងការធ្វើទានក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដោយមានតួអង្គសំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖ • បោចាស់ អារ្យទត្ត (Po Cas Āryadatta)។ ជាព្រះមហាថេរ (ព្រះសង្ឃជាន់ខ្ពស់/ចៅអធិការវត្ត) ដែលជាតួអង្គសំខាន់ក្នុងសិលាចារឹកនេះ។ ពាក្យខ្មែរបុរាណថា «បោចាស់» (po cas) មានន័យស្មើនឹងពាក្យបាលី-សំស្ក្រឹតថា «ស្ថវិរៈ» (Sthavira) ឬព្រះថេរៈចាស់វស្សា (កាលពីមុន លោក ហ្សក សឺដេស ធ្លាប់អានឈ្មោះលោកថា បោចាស់ សូរ្យទត្ត ប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវសម័យក្រោយបានផ្ទៀងផ្ទាត់អានឡើងវិញយ៉ាងច្បាស់ថា បោចាស់ អារ្យទត្ត)។ • ការស្ថាបនាព្រះពុទ្ធរូប និងឧទ្ទិសកុសល។ ព្រះថេរៈ អារ្យទត្ត រួមជាមួយពុទ្ធបរិស័ទក្នុងតំបន់ បានផ្តួចផ្តើមស្ថាបនាព្រះពុទ្ធរូបទាំងនោះឡើង ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងតម្កល់ទុកជាទីសក្ការៈបូជានៅក្នុងអារាមព្រះពុទ្ធសាសនានាតំបន់ត្រពាំងវែង ខេត្តត្រាវិញ។ === K.1426 === សិលាចារឹក K.1426 (សិលាចារឹកអូរកែវ ឬ Stela of Óc Eo) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដ៏សំខាន់បំផុតមួយដែលទើបត្រូវបានរកឃើញ និងសិក្សាបោះពុម្ពផ្សាយថ្មីៗ នៅស្ថានីយបុរាណវត្ថុ អូរកែវ (Óc Eo) ខេត្តអានយ៉ាង ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះចារជា ភាសាសំស្ក្រឹត និងភាសាខ្មែរបុរាណ នៅ សតវត្សទី៧ នៃគ.ស. ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ (សោយរាជ្យឆ្នាំ ៦៥៤–៦៩៤ នៃគ.ស.)។ សិលាចារឹក K.1426 កត់ត្រាអំពីព្រះរាជបញ្ជា និងព្រះរាជទានរបស់ព្រះមហាក្សត្រចំពោះអារាមព្រះពុទ្ធសាសនាមួយកន្លែងនៅតំបន់អូរកែវ ដោយមានខ្លឹមសារសំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖ • ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ (Jayavarman I)។ ជាតួអង្គសំខាន់បំផុតក្នុងសិលាចារឹកនេះ។ នៅក្នុង ផ្នែក A (ភាសាសំស្ក្រឹត) សិលាចារឹកបានសរសើរតម្កើងព្រះតេជានុភាព និងធម៌របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ ព្រមទាំងកត់ត្រាពី ព្រះរាជក្រឹត្យ (Edict) និងព្រះរាជទានរបស់ព្រះអង្គ ថ្វាយចំពោះវត្តពុទ្ធសាសនាមួយឈ្មោះថា ចន្ទនវិហារ (Candanavihāra ឬ វត្តឈើចន្ទន៍)។ • ពិធីដង្ហែព្រះពុទ្ធរូបប្រចាំឆ្នាំ (ពិធីបុណ្យវិសាខបូជា)។ ព្រះរាជទានរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ ត្រូវបានផ្តល់ជូនដើម្បីរៀបចំ ពិធីដង្ហែព្រះពុទ្ធរូបប្រចាំឆ្នាំនៅថ្ងៃពេញបូណ៌មី ខែពិសាខ (Vaiśākha) និងទ្រទ្រង់ដល់សកម្មភាពសាសនានៅក្នុងវត្តចន្ទនវិហារ។ • ការគ្រប់គ្រង និងរដ្ឋបាលវត្ត (ផ្នែក B ភាសាខ្មែរបុរាណ)។ អត្ថបទភាសាខ្មែរបុរាណនៅផ្នែកខាងក្រោយបានបញ្ជាក់ឡើងវិញនូវព្រះរាជទានទាំងនោះ និងរៀបរាប់លម្អិតអំពីការចាត់ចែងគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិ មូលនិធិ និងកិច្ចការរដ្ឋបាលនៅក្នុងវត្តចន្ទនវិហារ។ === K.1330 === សិលាចារឹក K.1330 (សន្លឹកមាសហ្គោស្វាយ ឬ Gò Xoài gold foil) គឺជាវត្ថុបុរាណសិលាចារឹកដ៏កម្របំផុតមួយក្នុងសម័យមុនអង្គរ ដែលចារនៅលើ សន្លឹកមាសស្តើង (Gold foil) សរុបមាន ៥ បន្ទាត់ នៅចន្លោះ សតវត្សទី៧ ដល់ទី៨ នៃគ.ស.។ សន្លឹកមាសចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅស្ថានីយបុរាណវត្ថុ ហ្គោស្វាយ (Gò Xoài) ក្នុងខេត្តឡុងអាន។ ខុសពីសិលាចារឹកថ្មទូទៅដែលនិយាយពីឈ្មោះព្រះមហាក្សត្រ ឬការបរិច្ចាគដីស្រែ សិលាចារឹក K.1330 មិនមានកត់ត្រាឈ្មោះបុគ្គលណាម្នាក់ទេ ព្រោះវាជា គាថាធម៌ និងមន្តអាគមផ្នែកព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលគេចារដើម្បីបញ្ចុះក្នុងចេតិយ ឬគ្រឹះប្រាសាទ៖ • បន្ទាត់ទី ១ (គាថាបដិច្ចសមុប្បាទ - Ye dharmā)។ ចារគាថាដ៏ល្បីល្បាញក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាថា៖ «ធម៌ទាំងឡាយណាកើតអំពីហេតុ ព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងនូវហេតុនៃធម៌ទាំងនោះផង និងការរលត់ទៅនៃធម៌ទាំងនោះផង ព្រះមហាសមណៈមានវាទៈយ៉ាងនេះ»។ • បន្ទាត់ទី ២ (គាថាអរិយសច្ចៈ ៤ និងមគ្គង្គ ៨)។ រៀបរាប់អំពីសេចក្តីពិតដ៏ប្រសើរទាំង ៤ គឺ ទុក្ខ (duḥkhaṃ) ហេតុនាំឱ្យកើតទុក្ខ (duḥkha-samutpādo) ការរលត់ទុក្ខ (duḥkhassa ca atikkamo) និង អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ (airo aṭṭhaṅgiko maggo) ដែលជាផ្លូវនាំទៅរកការរំងាប់ទុក្ខ។ • បន្ទាត់ទី ៣ ដល់ទី ៥ (ធារណី ឬមន្តគាថាការពារ)។ ជាពាក្យមន្តគាថាព្រះពុទ្ធសាសនា (Dhāraṇī) ដែលផ្តើមដោយពាក្យថា «តទ្យថា» (tadyathā) និងបញ្ចប់ដោយពាក្យថា «ស្វាហា» (svāhāḥ) ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងពិធីបញ្ចុះសីមា ឬការពារឧបសគ្គផ្សេងៗ។ === សិលាចារឹកសម័យអង្គរ === === K.2 === សិលាចារឹក K.2 (សិលាចារឹកភ្នំស្វាម ឬ ភ្នំសាំ / Dalle de Phnom Svam) គឺជាសិលាចារឹក សម័យអង្គរ ដែលចារជា ភាសាសំស្ក្រឹត សរុបមាន ១២ បន្ទាត់ នៅក្នុង សតវត្សទី១០ នៃគ.ស.។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ ភ្នំស្វាម ឬ ភ្នំសាំ (Núi Sam) ស្រុកចូវដុក ខេត្តអានយ៉ាង ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ ដោយសារផ្ទាំងថ្មនេះត្រូវបានគេយកទៅប្រើប្រាស់ឡើងវិញ និងមានសភាពសឹករេចរឹលខូចខាតស្ទើរតែទាំងស្រុង (Ruinée) អត្ថបទពេញលេញអំពីឈ្មោះបុគ្គល ឬសាច់រឿងជាក់លាក់មិនអាចបកប្រែបានទាំងស្រុងនោះទេ។ === K.4 === សិលាចារឹក K.4 (សិលាចារឹកវត្តលិញសឺន ឬ Stele of Linh Son Tu) គឺជាសិលាចារឹក សម័យអង្គរ ដែលចារជា ភាសាខ្មែរបុរាណ នៅចន្លោះ សតវត្សទី១០ នៃគ.ស.។ ផ្ទាំងសិលាចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅ វត្តលិញសឺន (Linh Sơn Tự) ជើងភ្នំបាថេ ក្បែរតំបន់អូរកែវ ខេត្តអានយ៉ាង ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម (ទីតាំងតែមួយជាមួយនឹងសិលាចារឹក K.3 សម័យមុនអង្គរ)។ ដោយសារផ្ទាំងថ្មរងការខូចខាត និងរលុបអក្សរស្ទើរតែទាំងស្រុង អត្ថបទពេញលេញដែលរៀបរាប់ពីឈ្មោះបុគ្គល ឬសាច់រឿងជាក់លាក់មិនអាចបកប្រែបានទាំងស្រុងនោះទេ។ ទោះជាយ៉ាងណា ពាក្យខ្មែរបុរាណដែលនៅសេសសល់បង្ហាញថា វាជាកំណត់ត្រារដ្ឋបាលសាសនា ដែលរៀបរាប់ពីការបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិ អ្នកបម្រើ ឬដីស្រែថ្វាយចំពោះទេវស្ថាននៅតំបន់ភ្នំបាថេនាសម័យអង្គរ។ === K.492 === សិលាចារឹកនោះមានលេខសម្គាល់ K.492 ដែលរកឃើញនៅប្រាសាទបុរាណ «ថាបវិញហឹង» (Tháp Vĩnh Hưng) ក្នុងខេត្តកាម៉ៅ (អតីតខេត្តបាក់លីវ កម្ពុជាក្រោម)។ សិលាចារឹកនេះចារជា ភាសាសំស្ក្រឹត សរុបមាន ៩ បន្ទាត់ នៅឆ្នាំ ៨៩២ នៃគ.ស. (មហាសករាជ ៨១៤) ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១។ សិលាចារឹកលើកតម្កើងព្រះកិត្តិនាមរបស់ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ ដែលជាព្រះមហាក្សត្រសម័យអង្គរដ៏មានឫទ្ធានុភាព និងជាស្ថាបនិកក្រុងយសោធរបុរៈ (អង្គរទី១)។ អត្ថបទកាព្យសំស្ក្រឹតកត់ត្រាអំពីការកសាង ឬជួសជុលប្រាសាទឥដ្ឋនេះឡើងវិញនៅឆ្នាំ ៨៩២ នៃគ.ស. ព្រមទាំងការថ្វាយតង្វាយ និងរៀបចំពិធីបូជាចំពោះព្រះសិវៈ (តម្កល់សិវលិង្គ និងយោនី) នៅទីតាំងបុរាណនោះ។ === K.1296 === សិលាចារឹក K.1296 (ចារឹកលើថូសំរឹទ្ធខ្មែរ ឬ Un vase khmer inscrit de la fin du XIe siècle) គឺជាចារឹកសម័យអង្គរដ៏កម្រមួយដែលឆ្លាក់នៅលើ ថូសំរឹទ្ធបុរាណ ជា ភាសាខ្មែរបុរាណ នៅឆ្នាំ ១០៩៦ នៃគ.ស. (មហាសករាជ ១០១៨)។ វត្ថុបុរាណនេះត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងការប្រមូលផ្ដុំឯកជននៅទីក្រុងហូជីមិញ ប្រទេសវៀតណាម និងត្រូវបានសិក្សាបោះពុម្ពផ្សាយយ៉ាងលម្អិតដោយអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកសិលាចារឹក និងបុរាណវិទ្យាគឺ លោក Arlo Griffiths និងលោក Brice Vincent។ ខ្លឹមសារនៃចារឹកនេះកត់ត្រាអំពីការបរិច្ចាគថូសំរឹទ្ធ (និងគ្រឿងប្រើប្រាស់ក្នុងពិធីសាសនាផ្សេងទៀត) របស់ឥស្សរជនម្នាក់ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយចំពោះព្រះអាទិទេព និងប្រាសាទនាសម័យអង្គរ។ == សិលាចារឹកសម័យក្រោយអង្គរ == === សិលាចារឹកវត្តអង្គររាជបុរី (K.1286 ឬ បញ្ជីវត្តអង្គ ខេត្តត្រាវិញ) === • ទីតាំងរកឃើញ: វត្តអង្គរាជបុរី (វត្តអង្គ) ទីរួមខេត្តត្រាវិញ (អតីតខេត្តព្រះត្រពាំង កម្ពុជាក្រោម)។ • កាលបរិច្ឆេទ និងភាសា: ចារនៅ សតវត្សទី១៨ នៃគ.ស. ជា ភាសាខ្មែរកណ្តាល និង ភាសាបាលី។ • ខ្លឹមសារសង្ខេប: កត់ត្រាអំពីការកសាង និងការជួសជុលព្រះវិហារ ព្រមទាំងការឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យរបស់ព្រះសង្ឃ និងពុទ្ធបរិស័ទខ្មែរក្រោមនៅខេត្តព្រះត្រពាំង។ === សិលាចារឹកវត្តសំបួររង្សី ឬ វត្តសំពៅ (K.419 និងចារឹកបន្ថែម ខេត្តត្រាវិញ) === • ទីតាំងរកឃើញ: វត្តសំពៅ (Chùa Săm Pua / អតីតឈ្មោះវត្តសំបួរ) ស្រុកកូវកែ ខេត្តត្រាវិញ។ • កាលបរិច្ឆេទ និងភាសា: នៅទីតាំងវត្តនេះ ក្រៅពីផ្ទាំងសិលាមេទ្វារបុរាណលេខ K.419 (ចារជាភាសាសំស្ក្រឹតសម័យមុនអង្គរ) ក៏មានការរកឃើញផ្ទាំងចារឹកសម័យក្រោយអង្គរ (សតវត្សទី១៨–១៩) ជា ភាសាខ្មែរ និង បាលី ដែលកត់ត្រាពីប្រវត្តិវត្ត និងសទ្ធាជ្រះថ្លារបស់ពុទ្ធបរិស័ទក្នុងតំបន់។ === សិលាចារឹកនៅតាមវត្តអារាមខេត្តសុកត្រាំង និងអានយ៉ាង (ក្រុមលេខ K.1300+) === • ទីតាំងរកឃើញ: វត្តចាស់ៗនៅខេត្តសុកត្រាំង (ឃ្លាំង) ដូចជាវត្តឃ្លាំង វត្តមហាទប់ និងវត្តនៅតំបន់ទ្រីតុន ខេត្តអានយ៉ាង (មាត់ជ្រូក)។ • កាលបរិច្ឆេទ និងភាសា: ចារនៅ សតវត្សទី១៨ ដល់ទី១៩ នៃគ.ស. ជា ភាសាខ្មែរកណ្តាល/ទំនើប និង ភាសាបាលី នៅលើផ្ទាំងថ្មសីមា ជើងទម្រព្រះពុទ្ធរូប និងស្លាកចេតិយ។ • ខ្លឹមសារសង្ខេប: រៀបរាប់ពីឆ្នាំសាងសង់ (ប្រើពុទ្ធសករាជ និងចុល្លសករាជ) ឈ្មោះព្រះចៅអធិការវត្ត មន្ត្រីមូលដ្ឋាន (ងារជាឧកញ៉ា ឬចៅហ្វាយស្រុក) និងបញ្ជីឈ្មោះឧបាសក-ឧបាសិកាដែលបានបរិច្ចាគទ្រព្យកសាងសមិទ្ធផលក្នុងវត្ត។ lr5bdzf7sjhbznyx7vdbc3p1p2fhcin 342923 342922 2026-11-12T05:27:12Z Abong12345 53603 /* K.884 */ 342923 wikitext text/x-wiki នៅប្រទេសវៀតណាម មានសិលាចារឹកខ្មែរដែលបានចុះបញ្ជីផ្លូវការចំនួនប្រមាណ ២៨ ផ្ទាំង (យោងតាមបញ្ជីសារពើភណ្ឌសិលាចារឹកខ្មែរ ដែលផ្តល់លេខសម្គាល់ K)។ សិលាចារឹកទាំងនេះត្រូវបានរកឃើញភាគច្រើននៅតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ (កម្ពុជាក្រោម) និងតំបន់ព្រំដែនជាប់កម្ពុជា។ == សិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរ == នៅប្រទេសវៀតណាមបច្ចុប្បន្ន មានសិលាចារឹកខ្មែរសម័យមុនអង្គរ (សតវត្សទី៥ ដល់ទី៨ នៃគ.ស.) ចំនួនប្រមាណ ១០ ផ្ទាំងសំខាន់ៗ ដែលភាគច្រើនជាសិលាចារឹកដំបូងបង្អស់ក្នុងបញ្ជីសារពើភណ្ឌសិលាចារឹកខ្មែរ (លេខសម្គាល់ K)។ សិលាចារឹកទាំងអស់នេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ (កម្ពុជាក្រោម) និងភាគអាគ្នេយ៍វៀតណាម ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់ៗនាសម័យនគរភ្នំ (ហ្វូណន) និងចេនឡា។ បញ្ជីរាយនាមសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរសំខាន់ៗ និងដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុកជាផ្លូវការនៅប្រទេសវៀតណាម (យោងតាមបញ្ជីរបស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា Corpus of Khmer Inscriptions - CIK និងតារាងទិន្នន័យ Hello Angkor) មានដូចខាងក្រោម៖ === K.1 === សិលាចារឹក K.1 (សិលាចារឹកវត្តថ្លឹង) ចារជា ភាសាខ្មែរបុរាណ សរុបមាន ២៦ បន្ទាត់ នៅចន្លោះ សតវត្សទី៦ ដល់ទី៧ នៃគ.ស.។ ខ្លឹមសារសំខាន់នៃសិលាចារឹកនេះ និយាយអំពីជម្លោះដណ្តើមអ្នកបម្រើ (ខ្ញុំ) ការដោះស្រាយក្តីរបស់អាជ្ញាធរថ្នាក់តំបន់ និងការប្រគល់អ្នកបម្រើ ព្រមទាំងដីស្រែថ្វាយចំពោះព្រះអាទិទេព ព្រះកម្រតាងអញស្រីសង្ករនារាយណ៍ (វិស្ណុ-សិវៈ)។ === K.3 === សិលាចារឹក K.3 (សិលាចារឹកវត្តលិញសឺន ឬ Doorjamb of Linh Son Tu) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដែលចារជា ភាសាសំស្ក្រឹត សរុបមាន ១១ បន្ទាត់ (១១ ល្បះកាព្យ) នៅចន្លោះ សតវត្សទី៦ ដល់ទី៧ នៃគ.ស.។ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅលើមេទ្វារប្រាសាទបុរាណនៅជើង ភ្នំបាថេ (Núi Ba Thê / វត្តលិញសឺន) ក្បែរតំបន់អូរកែវ ខេត្តអានយ៉ាង ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ សិលាចារឹកចាប់ផ្តើមដោយការសរសើរព្រះកិត្តិនាម និងបារមីរបស់ព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គព្រះនាម នឫបាទិត្យទេវៈ ដែលជាស្តេចគ្រប់គ្រងនៅតំបន់នោះ។ តាមការសិក្សារបស់ប្រវត្តិវិទូ ព្រះនាមនេះក៏មានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងខ្សែស្រឡាយរាជវង្សនាសម័យចេនឡា (ដូចមានបញ្ជាក់ក្នុងសិលាចារឹក K.259 របស់ព្រះនាងជ័យទេវីផងដែរ)។ តួអង្គសំខាន់ដែលជាអ្នកផ្តួចផ្តើមចារសិលាចារឹកនេះ។ បុគ្គលឈ្មោះ កុមារម្ភៈ បានសាងសង់ទេវស្ថាន និងថ្វាយតង្វាយជាច្រើនចំពោះ ព្រះសិវៈ ដែលមានព្រះនាមក្នុងសិលាចារឹកនេះថា ស្រីវទ្ធ៌មាន (Śrīvardhamāna) ដើម្បីឧទ្ទិសកុសល និងសុំពរជ័យ។ === K.5 === សិលាចារឹក K.5 (សិលាចារឹកប្រាសាទប្រាំល្វែង ឬ Stele of Gò Tháp Mười) គឺជាសិលាចារឹកសម័យនគរភ្នំ (ហ្វូណន) ដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុតមួយ ដែលចារជា ភាសាសំស្ក្រឹត សរុបមាន ២២ បន្ទាត់ (១២ ស្លោកកាព្យ) នៅចុង សតវត្សទី៥ ឬដើមសតវត្សទី៦ នៃគ.ស.។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ ប្រាសាទប្រាំល្វែង (Gò Tháp Mười) ក្នុងខេត្តដុងថាប (Đồng Tháp) ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម ហើយបច្ចុប្បន្នត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងហូជីមិញ។ សិលាចារឹក K.5 ត្រូវបានសិក្សានិងបកប្រែដោយលោក ហ្សក សឺដេស (George Cœdès) ក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យ Siddham ដែលរៀបរាប់អំពីរឿងរ៉ាវរាជវង្សនគរភ្នំ និងការកសាងបូជនីយដ្ឋានសាសនាព្រាហ្មណ៍ (និកាយវិស្ណុ) ដូចខាងក្រោម៖ • ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន (Kauṇḍinya Jayavarman)។ សិលាចារឹកលើកឡើងពីព្រះមហាក្សត្រនគរភ្នំដ៏ខ្លាំងពូកែមួយអង្គព្រះនាម ជ័យវរ្ម័ន (សោយរាជ្យប្រមាណឆ្នាំ ៤៧៨–៥១៤ នៃគ.ស.) ដែលជាព្រះបិតារបស់ព្រះអង្គម្ចាស់គុណវរ្ម័ន។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នបានតែងតាំងព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គឱ្យទៅគ្រប់គ្រងតំបន់ទឹកដីមួយដែលទើបតែរំដោះ និងរៀបចំឡើងចេញពីតំបន់វាលភក់លិចទឹក (តំបន់ដុងថាបមឿយ / ប្រាសាទប្រាំល្វែង)។ • ព្រះអង្គម្ចាស់គុណវរ្ម័ន (Guṇavarman)។ ជាតួអង្គឯក និងជាអ្នកផ្តួចផ្តើមចារសិលាចារឹកនេះ។ ព្រះអង្គម្ចាស់គុណវរ្ម័ន គឺជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន និងព្រះនាងកុលប្រភាវតី (ជា «ព្រះចន្ទនៃរាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ»)។ ក្នុងសិលាចារឹកនេះ ព្រះអង្គបានកសាងព្រះបាទព្រះវិស្ណុ ឈ្មោះថា «ចក្រតីរ្ថស្វាមិន» (Cakratīrthasvāmin) និងរៀបចំពិធីអភិសេកតាមក្បួនគម្ពីរវេទ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយព្រះវិស្ណុ និងការពារទឹកដីដែលព្រះអង្គគ្រប់គ្រង។ • ព្រាហ្មណ៍ និងអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកគម្ពីរវេទ។ ព្រះអង្គម្ចាស់គុណវរ្ម័នបាននិមន្តពួកព្រាហ្មណ៍ដែលចេះចាំគម្ពីរវេទ និងឧបនិស័ទ (Śruti និង Smṛti) យ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ មកធ្វើពិធីបូជា និងគ្រប់គ្រងមើលថែរក្សាទេវស្ថានព្រះវិស្ណុនេះ ព្រមទាំងបានបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើនផងដែរ។ === K.6 === សិលាចារឹក K.6 (សិលាចារឹកប្រាសាទប្រាំល្វែង ឬ Stele of Thap Muoi) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដែលចារជា ភាសាខ្មែរបុរាណ សរុបមាន ២០ បន្ទាត់ នៅចន្លោះ សតវត្សទី៦ ដល់ទី៧ នៃគ.ស.។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ ប្រាសាទប្រាំល្វែង (Gò Tháp / Thap Muoi) ក្នុងខេត្តដុងថាប (Đồng Tháp) ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម (ទីតាំងតែមួយជាមួយសិលាចារឹក K.5) ហើយត្រូវបានសិក្សានិងបោះពុម្ពផ្សាយដោយលោក ហ្សក សឺដេស ក្នុងសៀវភៅ Inscriptions du Cambodge (ភាគទី២ ទំព័រ ២១៦)។ សិលាចារឹក K.6 គឺជាកំណត់ត្រារដ្ឋបាលសាសនា ដែលរៀបរាប់ពីការបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិថ្វាយចំពោះព្រះអាទិទេពនៅប្រាសាទប្រាំល្វែង ដោយមានចំណុចសំខាន់ៗដូចជា៖ • ម្ចាស់ទាន និងការថ្វាយតង្វាយ។ នៅផ្នែកខាងលើនៃសិលាចារឹក (ដែលរលុបឈ្មោះបុគ្គលដើមមួយផ្នែក) និយាយអំពីឥស្សរជន និងមន្ត្រីក្នុងតំបន់ (មានឋានន្តរសក្តិជា បោញ / Poñ) បានរួមគ្នាថ្វាយទ្រព្យសម្បត្តិ និងអ្នកបម្រើដល់ទេវស្ថាននៅតំបន់ប្រាសាទប្រាំល្វែង។ • បញ្ជីឈ្មោះអ្នកបម្រើប្រាសាទ (ខ្ញុំព្រះ)។ ខ្លឹមសារភាគច្រើនដែលនៅសេសសល់ គឺជាបញ្ជីរាយនាមអ្នកបម្រើប្រុស (ប្រើពាក្យនាំមុខថា វា / Vā) និងអ្នកបម្រើស្រី (ប្រើពាក្យនាំមុខថា កុ / Ku) ព្រមទាំងកូនចៅរបស់ពួកគេ ដែលត្រូវបានប្រគល់ឱ្យនៅថែរក្សា និងបម្រើការងារក្នុងប្រាសាទជារៀងរហូត។ • ដីស្រែ និងដើមឈើហូបផ្លែ។ ក្រៅពីអ្នកបម្រើ សិលាចារឹកក៏បានកត់ត្រាពីការបរិច្ចាគដីស្រែ ចម្ការ ដើមដូង ដើមស្លា និងសត្វពាហនៈ (ក្របី គោ) ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ដល់ការរៀបចំពិធីបូជាប្រចាំថ្ងៃនៅក្នុងទេវស្ថាន។ === K.7 === សិលាចារឹក K.7 (សិលាចារឹកក្បាលសសរប្រាសាទប្រាំល្វែង ឬ Capital of Pràsàt Prằṃ Lovêṅ) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដែលចារជា ភាសាខ្មែរបុរាណ សរុបមានប្រមាណ ១៥ បន្ទាត់ (អត្ថបទដើម ១០ បន្ទាត់ និងផ្នែកបន្ថែមខាងក្រោម) នៅចន្លោះ សតវត្សទី៦ ដល់ទី៧ នៃគ.ស. (ឬដើមសតវត្សទី៨)។ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ ប្រាសាទប្រាំល្វែង (Tháp Mười) ខេត្តដុងថាប ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ សិលាចារឹក K.7 កត់ត្រាអំពីការកសាងបដិមាទេវៈ និងការថ្វាយតង្វាយចំពោះប្រាសាទប្រាំល្វែង ដោយមានតួអង្គសំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖ • កម្រេងកម្រតាងអញ សម្ភុវរ្ម័នទេវៈ (Kaṃrek Kamratāṅ 'Añ Śambhuvarmmadeva) ឬ ម្ចាស់សុចិទត្ត (Śucidatta)។ ជាឥស្សរជន ឬមេដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ដែលបានផ្តួចផ្តើមស្ថាបនាព្រះបដិមា ព្រះកម្រតាងអញ ស្រីបុស្ករាក្សទេវៈ (Śrī Puṣkarākṣadeva) និង ស្រីបុស្បវដស្វាមិន (Śrī Puṣpavaṭasvāmin) នៅក្នុងទេវស្ថានប្រាសាទប្រាំល្វែង។ • ព្រះកម្រតាងអញ បុរោហិត (Purohita)។ ជាព្រាហ្មណ៍បុរោហិត (គ្រូអាចារ្យរាជវាំង) ដែលទទួលភារកិច្ចរៀបចំពិធីបូជាប្រចាំថ្ងៃ (pratidina) ថ្វាយចំពោះព្រះអាទិទេពទាំងនោះ។ • ការថ្វាយអ្នកបម្រើ និងគ្រឿងតង្វាយ។ ម្ចាស់ទានបានថ្វាយអ្នកបម្រើប្រុសចំនួន ៣ នាក់ ដីស្រែ ដើមត្នោត/ស្លា ក្រណាត់សំពត់ (yo 4 canlyak 4) អង្ករ (raṅko thluṅ 5) និងសម្ភារៈប្រើប្រាស់ផ្សេងៗ ដើម្បីចែករំលែកទ្រទ្រង់ដល់ប្រាសាទ ស្រីបុស្ករាក្សទេវៈ។ === K.8 === សិលាចារឹក K.8 (សិលាចារឹកប្រាសាទប្រាំល្វែង ឬ Inscription of Pràsàt Prằṃ Lovêṅ) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដែលចារជា ភាសាខ្មែរបុរាណ សរុបមាន ១០ បន្ទាត់ នៅចន្លោះ សតវត្សទី៦ ដល់ទី៧ នៃគ.ស.។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ ប្រាសាទប្រាំល្វែង (Tháp Mười) ក្នុងខេត្តដុងថាប (អតីតខេត្តផ្សារដែក កម្ពុជាក្រោម) ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ សិលាចារឹក K.8 គឺជាកំណត់ត្រារដ្ឋបាលសាសនា ដែលរៀបរាប់ពីការបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិ និងអ្នកបម្រើថ្វាយចំពោះប្រាសាទ ដោយមានចំណុចសំខាន់ៗដូចជា៖ • ម្ចាស់ទាន និងការថ្វាយតង្វាយ។ នៅផ្នែកដើមនៃសិលាចារឹក កត់ត្រាអំពីឥស្សរជន និងមន្ត្រីក្នុងតំបន់ (មានឋានន្តរសក្តិជា បោញ / Poñ) បានរួមគ្នាថ្វាយទ្រព្យសម្បត្តិ និងអ្នកបម្រើដល់ព្រះអាទិទេពដែលគង់នៅក្នុងទេវស្ថានប្រាសាទប្រាំល្វែង។ • បញ្ជីឈ្មោះអ្នកបម្រើប្រាសាទ (ខ្ញុំព្រះ)។ ខ្លឹមសារភាគច្រើននៃទាំង ១០ បន្ទាត់នេះ គឺជាបញ្ជីរាយនាមអ្នកបម្រើប្រុស (ប្រើពាក្យនាំមុខថា វា / Vā) និងអ្នកបម្រើស្រី (ប្រើពាក្យនាំមុខថា កុ / Ku) ព្រមទាំងកូនចៅរបស់ពួកគេ (ដូចជាឈ្មោះ បៅតៃ ជាដើម) ដែលត្រូវបានប្រគល់ឱ្យនៅបម្រើការងារក្នុងប្រាសាទជាអចិន្ត្រៃយ៍។ • ដីស្រែ និងដើមឈើហូបផ្លែ។ ក្រៅពីអ្នកបម្រើ សិលាចារឹកក៏បានបញ្ជាក់ពីការបរិច្ចាគដីស្រែ និងចម្ការដំណាំមួយចំនួន ដើម្បីទ្រទ្រង់ដល់ប្រាសាទ។ === K.9 === សិលាចារឹក K.9 (សិលាចារឹកភូមិភូហ៊ូវ ឬ Stele of Phú Hữu) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដែលចារជា ភាសាសំស្ក្រឹត និងភាសាខ្មែរបុរាណ សរុបមាន ៣៣ បន្ទាត់ នៅឆ្នាំ ៦៣៩/៦៤០ នៃគ.ស. (មហាសករាជ ៥៦១)។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅវត្តកៃតាវហា (Cái Tàu Hạ) ភូមិភូហ៊ូវ (Phú Hữu) ខេត្តដុងថាប (អតីតខេត្តផ្សារដែក កម្ពុជាក្រោម) ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ សិលាចារឹក K.9 ត្រូវបានសិក្សានិងបកប្រែដោយលោក ហ្សក សឺដេស ក្នុងសៀវភៅ Inscriptions du Cambodge (ភាគទី៥ ទំព័រ ៣៥–៣៨) និងមូលដ្ឋានទិន្នន័យ Siddham ដែលរៀបរាប់អំពីការស្ថាបនាទេវស្ថាន និងការបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិរបស់មន្ត្រីក្នុងតំបន់ ដូចខាងក្រោម៖ • ផ្នែកភាសាសំស្ក្រឹត (បន្ទាត់ទី ១–៨)។ រៀបរាប់ពីកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ ៥៦១ មហាសករាជ (៦៣៩ នៃគ.ស.) និងសរសើរតម្កើងឥស្សរជនម្នាក់ ដែលបានស្ថាបនាព្រះសិវលិង្គ ឬទេវស្ថានថ្វាយចំពោះព្រះសិវៈ ដែលមានព្រះនាមថា ស្រីអម្រាតកេស្វរៈ (Śrī Āmrātakeśvara) ព្រមទាំងបានបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើនដើម្បីទ្រទ្រង់ប្រាសាទ។ • ផ្នែកភាសាខ្មែរបុរាណ (បន្ទាត់ទី ៩–៣៣)។ កត់ត្រាលម្អិតអំពីកិច្ចការរដ្ឋបាល និងបញ្ជីតង្វាយរបស់មន្ត្រីតំបន់ (ឋានន្តរសក្តិជា បោញ / Poñ) ដែលបានប្រគល់ជូនទេវស្ថាន ព្រះកម្រតាងអញស្រីអម្រាតកេស្វរៈ រួមមាន៖ • បញ្ជីអ្នកបម្រើប្រាសាទ (ខ្ញុំព្រះ)។ រៀបរាប់ឈ្មោះអ្នកបម្រើប្រុស (វា) និងអ្នកបម្រើស្រី (កុ) ព្រមទាំងកូនចៅរបស់ពួកគេ ដែលត្រូវបានប្រគល់ឱ្យបម្រើការងារក្នុងប្រាសាទទាំងពីរវេន (ខ្នើត និងរនោច)។ • ដីស្រែ និងទ្រព្យសម្បត្តិ។ កត់ត្រាពីការបរិច្ចាគដីស្រែ ចម្ការ ដើមដូង ដើមស្លា និងសត្វពាហនៈ ព្រមទាំងការកំណត់ព្រំប្រទល់ដីស្រែយ៉ាងច្បាស់លាស់។ === K.10 === សិលាចារឹក K.10 មានការកត់ត្រាទីតាំងរកឃើញនៅតំបន់ តៃនិញ (Tây Ninh) ភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសវៀតណាម (អតីតខេត្តរោងដំរី កម្ពុជាក្រោម) និងតំបន់ព្រំដែនជាប់ខេត្តស្វាយរៀង/ព្រៃវែង។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះស្ថិតនៅក្នុង សម័យមុនអង្គរ (សតវត្សទី៧ នៃគ.ស.) ហើយត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងបញ្ជីសារពើភណ្ឌសិលាចារឹកខ្មែរដំបូងគេបង្អស់ដោយអ្នកប្រាជ្ញបារាំង។ សិលាចារឹកនេះគឺជាឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយដែលបង្ហាញពីការគោរពប្រតិបត្តិ ព្រះពុទ្ធសាសនា នៅតំបន់ភាគខាងត្បូងនាសម័យមុនអង្គរ ដោយមានខ្លឹមសារសង្ខេបដូចខាងក្រោម៖ • ការកសាងបូជនីយដ្ឋានព្រះពុទ្ធសាសនា (ផ្នែកភាសាសំស្ក្រឹត)។ នៅក្នុង ១០ បន្ទាត់ដំបូង រៀបរាប់ពីឥស្សរជន និងពុទ្ធសាសនិកនៅតំបន់នោះ ដែលបានរួមគ្នាកសាងវត្តអារាម ឬស្ថាបនាព្រះពុទ្ធរូប និងព្រះពោធិសត្វ ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា។ • ការថ្វាយអ្នកបម្រើ និងទ្រព្យសម្បត្តិ (ផ្នែកភាសាខ្មែរបុរាណ)។ នៅក្នុង ៧ បន្ទាត់ចុងក្រោយ កត់ត្រាជាភាសាខ្មែរបុរាណអំពីការបរិច្ចាគអ្នកបម្រើ (ខ្ញុំព្រះ ទាំងប្រុសនិងស្រី) ដីស្រែ និងទ្រព្យសម្បត្តិផ្សេងៗ ដើម្បីទ្រទ្រង់ដល់ការថែរក្សាអារាមព្រះពុទ្ធសាសនានោះ។ === K.884 === សិលាចារឹក K.884 (សិលាចារឹកត្រពាំងវែង ឬ Inscription of Trapeang Veng) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដែលចារនៅលើ បល្ល័ង្កផ្កាឈូកនៃព្រះពុទ្ធរូប ចំនួន ៣ ព្រះអង្គ (ឬចារលើបំណែកបល្ល័ង្កបដិមា) ជា ភាសាសំស្ក្រឹត និងភាសាខ្មែរបុរាណ នៅចន្លោះ សតវត្សទី៧ ដល់ទី៨ នៃគ.ស.។ បដិមា និងសិលាចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ ត្រពាំងវែង (Trapeang Veng) ខេត្តត្រាវិញ។ សិលាចារឹក K.884 កត់ត្រាអំពីការស្ថាបនាព្រះពុទ្ធរូប និងការធ្វើទានក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដោយមានតួអង្គសំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖ • បោចាស់ អារ្យទត្ត (Po Cas Āryadatta)។ ជាព្រះមហាថេរ (ព្រះសង្ឃជាន់ខ្ពស់/ចៅអធិការវត្ត) ដែលជាតួអង្គសំខាន់ក្នុងសិលាចារឹកនេះ។ ពាក្យខ្មែរបុរាណថា «បោចាស់» (po cas) មានន័យស្មើនឹងពាក្យបាលី-សំស្ក្រឹតថា «ស្ថវិរៈ» (Sthavira) ឬព្រះថេរៈចាស់វស្សា (កាលពីមុន លោក ហ្សក សឺដេស ធ្លាប់អានឈ្មោះលោកថា បោចាស់ សូរ្យទត្ត ប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវសម័យក្រោយបានផ្ទៀងផ្ទាត់អានឡើងវិញយ៉ាងច្បាស់ថា បោចាស់ អារ្យទត្ត)។ • ការស្ថាបនាព្រះពុទ្ធរូប និងឧទ្ទិសកុសល។ ព្រះថេរៈ អារ្យទត្ត រួមជាមួយពុទ្ធបរិស័ទក្នុងតំបន់ បានផ្តួចផ្តើមស្ថាបនាព្រះពុទ្ធរូបទាំងនោះឡើង ដើម្បីឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យ និងតម្កល់ទុកជាទីសក្ការៈបូជានៅក្នុងអារាមព្រះពុទ្ធសាសនានាតំបន់ត្រពាំងវែង ខេត្តត្រាវិញ។ === K.919 === សិលាចារឹក K.919 (បំណែកសិលាចារឹកប្រាសាទប្រាំល្វែង ឬ Fragmentary inscription from Tháp Mười) គឺជាបំណែកសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរ ដែលរកឃើញនៅតំបន់ ប្រាសាទប្រាំល្វែង (ហ្គោថាប / Tháp Mười) ក្នុងខេត្តដុងថាប ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ សិលាចារឹកនេះមានអាយុកាលនៅចន្លោះ សតវត្សទី៧ ដល់ទី៨ នៃគ.ស. (មហាសករាជ សតវត្សទី៦ ដល់ទី៧) ហើយមានសភាពបាក់បែកនៅសល់តែបំណែកតូចប៉ុណ្ណោះ។ === សន្លឹកមាសចារឹកនៅហ្គោថាប (Gò Tháp Gold Foils) === មានសន្លឹកមាសស្តើងៗរាប់សិបសន្លឹក (ប្រមាណជាង ៣០០ បំណែកដែលមានរូបចម្លាក់ និងអក្សរចារឹក) ចារនៅសតវត្សទី៥ ដល់ទី៧ នៃគ.ស.។ សន្លឹកមាសខ្លះមានចារ ភាសាសំស្ក្រឹត និងប្រាក្រឹត ដោយប្រើអក្សរព្រាហ្មីសម័យនគរភ្នំ ដែលនិយាយពីមន្តអាគមព្រហ្មញ្ញសាសនា (ថ្វាយព្រះវិស្ណុ ឬព្រះសិវៈ) និងឈ្មោះម្ចាស់ទាន។ === K.1426 === សិលាចារឹក K.1426 (សិលាចារឹកអូរកែវ ឬ Stela of Óc Eo) គឺជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដ៏សំខាន់បំផុតមួយដែលទើបត្រូវបានរកឃើញ និងសិក្សាបោះពុម្ពផ្សាយថ្មីៗ នៅស្ថានីយបុរាណវត្ថុ អូរកែវ (Óc Eo) ខេត្តអានយ៉ាង ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះចារជា ភាសាសំស្ក្រឹត និងភាសាខ្មែរបុរាណ នៅ សតវត្សទី៧ នៃគ.ស. ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ (សោយរាជ្យឆ្នាំ ៦៥៤–៦៩៤ នៃគ.ស.)។ សិលាចារឹក K.1426 កត់ត្រាអំពីព្រះរាជបញ្ជា និងព្រះរាជទានរបស់ព្រះមហាក្សត្រចំពោះអារាមព្រះពុទ្ធសាសនាមួយកន្លែងនៅតំបន់អូរកែវ ដោយមានខ្លឹមសារសំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖ • ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ (Jayavarman I)។ ជាតួអង្គសំខាន់បំផុតក្នុងសិលាចារឹកនេះ។ នៅក្នុង ផ្នែក A (ភាសាសំស្ក្រឹត) សិលាចារឹកបានសរសើរតម្កើងព្រះតេជានុភាព និងធម៌របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ ព្រមទាំងកត់ត្រាពី ព្រះរាជក្រឹត្យ (Edict) និងព្រះរាជទានរបស់ព្រះអង្គ ថ្វាយចំពោះវត្តពុទ្ធសាសនាមួយឈ្មោះថា ចន្ទនវិហារ (Candanavihāra ឬ វត្តឈើចន្ទន៍)។ • ពិធីដង្ហែព្រះពុទ្ធរូបប្រចាំឆ្នាំ (ពិធីបុណ្យវិសាខបូជា)។ ព្រះរាជទានរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ ត្រូវបានផ្តល់ជូនដើម្បីរៀបចំ ពិធីដង្ហែព្រះពុទ្ធរូបប្រចាំឆ្នាំនៅថ្ងៃពេញបូណ៌មី ខែពិសាខ (Vaiśākha) និងទ្រទ្រង់ដល់សកម្មភាពសាសនានៅក្នុងវត្តចន្ទនវិហារ។ • ការគ្រប់គ្រង និងរដ្ឋបាលវត្ត (ផ្នែក B ភាសាខ្មែរបុរាណ)។ អត្ថបទភាសាខ្មែរបុរាណនៅផ្នែកខាងក្រោយបានបញ្ជាក់ឡើងវិញនូវព្រះរាជទានទាំងនោះ និងរៀបរាប់លម្អិតអំពីការចាត់ចែងគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិ មូលនិធិ និងកិច្ចការរដ្ឋបាលនៅក្នុងវត្តចន្ទនវិហារ។ === K.1330 === សិលាចារឹក K.1330 (សន្លឹកមាសហ្គោស្វាយ ឬ Gò Xoài gold foil) គឺជាវត្ថុបុរាណសិលាចារឹកដ៏កម្របំផុតមួយក្នុងសម័យមុនអង្គរ ដែលចារនៅលើ សន្លឹកមាសស្តើង (Gold foil) សរុបមាន ៥ បន្ទាត់ នៅចន្លោះ សតវត្សទី៧ ដល់ទី៨ នៃគ.ស.។ សន្លឹកមាសចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅស្ថានីយបុរាណវត្ថុ ហ្គោស្វាយ (Gò Xoài) ក្នុងខេត្តឡុងអាន។ ខុសពីសិលាចារឹកថ្មទូទៅដែលនិយាយពីឈ្មោះព្រះមហាក្សត្រ ឬការបរិច្ចាគដីស្រែ សិលាចារឹក K.1330 មិនមានកត់ត្រាឈ្មោះបុគ្គលណាម្នាក់ទេ ព្រោះវាជា គាថាធម៌ និងមន្តអាគមផ្នែកព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលគេចារដើម្បីបញ្ចុះក្នុងចេតិយ ឬគ្រឹះប្រាសាទ៖ • បន្ទាត់ទី ១ (គាថាបដិច្ចសមុប្បាទ - Ye dharmā)។ ចារគាថាដ៏ល្បីល្បាញក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាថា៖ «ធម៌ទាំងឡាយណាកើតអំពីហេតុ ព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងនូវហេតុនៃធម៌ទាំងនោះផង និងការរលត់ទៅនៃធម៌ទាំងនោះផង ព្រះមហាសមណៈមានវាទៈយ៉ាងនេះ»។ • បន្ទាត់ទី ២ (គាថាអរិយសច្ចៈ ៤ និងមគ្គង្គ ៨)។ រៀបរាប់អំពីសេចក្តីពិតដ៏ប្រសើរទាំង ៤ គឺ ទុក្ខ (duḥkhaṃ) ហេតុនាំឱ្យកើតទុក្ខ (duḥkha-samutpādo) ការរលត់ទុក្ខ (duḥkhassa ca atikkamo) និង អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ (airo aṭṭhaṅgiko maggo) ដែលជាផ្លូវនាំទៅរកការរំងាប់ទុក្ខ។ • បន្ទាត់ទី ៣ ដល់ទី ៥ (ធារណី ឬមន្តគាថាការពារ)។ ជាពាក្យមន្តគាថាព្រះពុទ្ធសាសនា (Dhāraṇī) ដែលផ្តើមដោយពាក្យថា «តទ្យថា» (tadyathā) និងបញ្ចប់ដោយពាក្យថា «ស្វាហា» (svāhāḥ) ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងពិធីបញ្ចុះសីមា ឬការពារឧបសគ្គផ្សេងៗ។ === សិលាចារឹកសម័យអង្គរ === === K.2 === សិលាចារឹក K.2 (សិលាចារឹកភ្នំស្វាម ឬ ភ្នំសាំ / Dalle de Phnom Svam) គឺជាសិលាចារឹក សម័យអង្គរ ដែលចារជា ភាសាសំស្ក្រឹត សរុបមាន ១២ បន្ទាត់ នៅក្នុង សតវត្សទី១០ នៃគ.ស.។ ផ្ទាំងថ្មចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ ភ្នំស្វាម ឬ ភ្នំសាំ (Núi Sam) ស្រុកចូវដុក ខេត្តអានយ៉ាង ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ ដោយសារផ្ទាំងថ្មនេះត្រូវបានគេយកទៅប្រើប្រាស់ឡើងវិញ និងមានសភាពសឹករេចរឹលខូចខាតស្ទើរតែទាំងស្រុង (Ruinée) អត្ថបទពេញលេញអំពីឈ្មោះបុគ្គល ឬសាច់រឿងជាក់លាក់មិនអាចបកប្រែបានទាំងស្រុងនោះទេ។ === K.4 === សិលាចារឹក K.4 (សិលាចារឹកវត្តលិញសឺន ឬ Stele of Linh Son Tu) គឺជាសិលាចារឹក សម័យអង្គរ ដែលចារជា ភាសាខ្មែរបុរាណ នៅចន្លោះ សតវត្សទី១០ នៃគ.ស.។ ផ្ទាំងសិលាចារឹកនេះត្រូវបានរកឃើញនៅ វត្តលិញសឺន (Linh Sơn Tự) ជើងភ្នំបាថេ ក្បែរតំបន់អូរកែវ ខេត្តអានយ៉ាង ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម (ទីតាំងតែមួយជាមួយនឹងសិលាចារឹក K.3 សម័យមុនអង្គរ)។ ដោយសារផ្ទាំងថ្មរងការខូចខាត និងរលុបអក្សរស្ទើរតែទាំងស្រុង អត្ថបទពេញលេញដែលរៀបរាប់ពីឈ្មោះបុគ្គល ឬសាច់រឿងជាក់លាក់មិនអាចបកប្រែបានទាំងស្រុងនោះទេ។ ទោះជាយ៉ាងណា ពាក្យខ្មែរបុរាណដែលនៅសេសសល់បង្ហាញថា វាជាកំណត់ត្រារដ្ឋបាលសាសនា ដែលរៀបរាប់ពីការបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិ អ្នកបម្រើ ឬដីស្រែថ្វាយចំពោះទេវស្ថាននៅតំបន់ភ្នំបាថេនាសម័យអង្គរ។ === K.492 === សិលាចារឹកនោះមានលេខសម្គាល់ K.492 ដែលរកឃើញនៅប្រាសាទបុរាណ «ថាបវិញហឹង» (Tháp Vĩnh Hưng) ក្នុងខេត្តកាម៉ៅ (អតីតខេត្តបាក់លីវ កម្ពុជាក្រោម)។ សិលាចារឹកនេះចារជា ភាសាសំស្ក្រឹត សរុបមាន ៩ បន្ទាត់ នៅឆ្នាំ ៨៩២ នៃគ.ស. (មហាសករាជ ៨១៤) ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១។ សិលាចារឹកលើកតម្កើងព្រះកិត្តិនាមរបស់ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ ដែលជាព្រះមហាក្សត្រសម័យអង្គរដ៏មានឫទ្ធានុភាព និងជាស្ថាបនិកក្រុងយសោធរបុរៈ (អង្គរទី១)។ អត្ថបទកាព្យសំស្ក្រឹតកត់ត្រាអំពីការកសាង ឬជួសជុលប្រាសាទឥដ្ឋនេះឡើងវិញនៅឆ្នាំ ៨៩២ នៃគ.ស. ព្រមទាំងការថ្វាយតង្វាយ និងរៀបចំពិធីបូជាចំពោះព្រះសិវៈ (តម្កល់សិវលិង្គ និងយោនី) នៅទីតាំងបុរាណនោះ។ === K.1296 === សិលាចារឹក K.1296 (ចារឹកលើថូសំរឹទ្ធខ្មែរ ឬ Un vase khmer inscrit de la fin du XIe siècle) គឺជាចារឹកសម័យអង្គរដ៏កម្រមួយដែលឆ្លាក់នៅលើ ថូសំរឹទ្ធបុរាណ ជា ភាសាខ្មែរបុរាណ នៅឆ្នាំ ១០៩៦ នៃគ.ស. (មហាសករាជ ១០១៨)។ វត្ថុបុរាណនេះត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងការប្រមូលផ្ដុំឯកជននៅទីក្រុងហូជីមិញ ប្រទេសវៀតណាម និងត្រូវបានសិក្សាបោះពុម្ពផ្សាយយ៉ាងលម្អិតដោយអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកសិលាចារឹក និងបុរាណវិទ្យាគឺ លោក Arlo Griffiths និងលោក Brice Vincent។ ខ្លឹមសារនៃចារឹកនេះកត់ត្រាអំពីការបរិច្ចាគថូសំរឹទ្ធ (និងគ្រឿងប្រើប្រាស់ក្នុងពិធីសាសនាផ្សេងទៀត) របស់ឥស្សរជនម្នាក់ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយចំពោះព្រះអាទិទេព និងប្រាសាទនាសម័យអង្គរ។ == សិលាចារឹកសម័យក្រោយអង្គរ == === សិលាចារឹកវត្តអង្គររាជបុរី (K.1286 ឬ បញ្ជីវត្តអង្គ ខេត្តត្រាវិញ) === • ទីតាំងរកឃើញ: វត្តអង្គរាជបុរី (វត្តអង្គ) ទីរួមខេត្តត្រាវិញ (អតីតខេត្តព្រះត្រពាំង កម្ពុជាក្រោម)។ • កាលបរិច្ឆេទ និងភាសា: ចារនៅ សតវត្សទី១៨ នៃគ.ស. ជា ភាសាខ្មែរកណ្តាល និង ភាសាបាលី។ • ខ្លឹមសារសង្ខេប: កត់ត្រាអំពីការកសាង និងការជួសជុលព្រះវិហារ ព្រមទាំងការឧទ្ទិសកុសលផលបុណ្យរបស់ព្រះសង្ឃ និងពុទ្ធបរិស័ទខ្មែរក្រោមនៅខេត្តព្រះត្រពាំង។ === សិលាចារឹកវត្តសំបួររង្សី ឬ វត្តសំពៅ (K.419 និងចារឹកបន្ថែម ខេត្តត្រាវិញ) === • ទីតាំងរកឃើញ: វត្តសំពៅ (Chùa Săm Pua / អតីតឈ្មោះវត្តសំបួរ) ស្រុកកូវកែ ខេត្តត្រាវិញ។ • កាលបរិច្ឆេទ និងភាសា: នៅទីតាំងវត្តនេះ ក្រៅពីផ្ទាំងសិលាមេទ្វារបុរាណលេខ K.419 (ចារជាភាសាសំស្ក្រឹតសម័យមុនអង្គរ) ក៏មានការរកឃើញផ្ទាំងចារឹកសម័យក្រោយអង្គរ (សតវត្សទី១៨–១៩) ជា ភាសាខ្មែរ និង បាលី ដែលកត់ត្រាពីប្រវត្តិវត្ត និងសទ្ធាជ្រះថ្លារបស់ពុទ្ធបរិស័ទក្នុងតំបន់។ === សិលាចារឹកនៅតាមវត្តអារាមខេត្តសុកត្រាំង និងអានយ៉ាង (ក្រុមលេខ K.1300+) === • ទីតាំងរកឃើញ: វត្តចាស់ៗនៅខេត្តសុកត្រាំង (ឃ្លាំង) ដូចជាវត្តឃ្លាំង វត្តមហាទប់ និងវត្តនៅតំបន់ទ្រីតុន ខេត្តអានយ៉ាង (មាត់ជ្រូក)។ • កាលបរិច្ឆេទ និងភាសា: ចារនៅ សតវត្សទី១៨ ដល់ទី១៩ នៃគ.ស. ជា ភាសាខ្មែរកណ្តាល/ទំនើប និង ភាសាបាលី នៅលើផ្ទាំងថ្មសីមា ជើងទម្រព្រះពុទ្ធរូប និងស្លាកចេតិយ។ • ខ្លឹមសារសង្ខេប: រៀបរាប់ពីឆ្នាំសាងសង់ (ប្រើពុទ្ធសករាជ និងចុល្លសករាជ) ឈ្មោះព្រះចៅអធិការវត្ត មន្ត្រីមូលដ្ឋាន (ងារជាឧកញ៉ា ឬចៅហ្វាយស្រុក) និងបញ្ជីឈ្មោះឧបាសក-ឧបាសិកាដែលបានបរិច្ចាគទ្រព្យកសាងសមិទ្ធផលក្នុងវត្ត។ k0j5de0zx2md13m9qu6y27gjb1depo3 0 55087 342928 2026-11-12T07:55:24Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13385708|ศิลาจารึกปราสาทมงคลารถ]]" 342928 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកប្រាសាទមង្គលាថ៍''' ទាំងនេះគឺជាសិលាចារឹក [[សំស្ក្រឹត]] ពីរដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ ប្រាសាទតុបខាងកើត ក្នុង [[អង្គរធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ សិលាចារឹកមួយនៅលើស៊ុមទ្វារខាងត្បូងខាងក្នុងនៃប្រាសាទ ដែលបានចុះបញ្ជីក្នុងបញ្ជី CIK ជាលេខ '''K.488''' និងសិលាចារឹកថ្មបួនជ្រុងដែលជីករកឃើញនៅឆ្នាំនិងសិលចុះលេខ ាចារឹកថ្មបួនជ្រុងដែលជីករកឃើញនៅ ១៩២៤ លេខ '''K.567''' ប្រាថ៍េនិងព្រះមាតារបស់លោក័យមង្គលរ័ត្ន និងព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គ ដែល [[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវរ្]]រាជ១២១៧[[ជ័យវរ្ម័នទី៨|៨]] បានបញ្ជាឱ្យសាងសង់នៅឆ្នាំមហាសក្ការៈ (១២៩៥ គ.ស) នៅចុងបញ្ចប់នៃរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ។ [[ល្វីស៍ ហ្វ៊ីណូត៍|លោក Louis Fino]] បានប្រើប្រាស់ព័ត៌មាននៅក្នុង K.567 ដើម្បីរាយបញ្ជីព្រះមហាក្សត្រខ្មែរនៅក្នុងសម័យកាលបន្ទាប់ពីរជ្ជកាល [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ដែលជាសម័យកាលដែលមិនសូវមានអ្នកស្គាល់នៅពេលនោះ។ == សិលាចារឹក K.488 == សិលាចារឹក K.488 មានទីតាំងនៅលើស៊ុមទ្វារខាងត្បូងខាងក្នុងនៃប្រាសាទ។ វាមាន ៤០ បន្ទាត់ ប៉ុន្តែមានតែ ១៣ បន្ទាត់ប៉ុណ្ណោះដែលអាចមើលឃើញ (CIK បញ្ជាក់ 41 បន្ទាត់ )។ វាត្រូវបានតែងឡើងក្នុងម៉ែត្រ Vasantadilaka ហើយចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងសម័យកាលដែលខ្ទង់បីដំបូងអាចអានបាន ប៉ុន្តែខ្ទង់ចុងក្រោយមានទម្រង់មិនធម្មតា ហើយដូច្នេះវាមិនប្រាកដក្នុងការអាន។ Fino ជឿថាវាគួរតែត្រូវបានអានថាជា មហាសករាជ១២១៧ នៅក្នុងបញ្ជីសិលាចារឹកនៃការបោះពុម្ពឆ្នាំ ១៩២៦ បង្ហាញពី ១២១៨។ (?) ជំពូកទី ១ និយាយអំពីព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទេវ ដែល Fino ស្គាល់ថាជាព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៨។ ជំពូកទី ២ សរសើរអ្នកស្នងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ គឺព្រះស្រីស្រិន្រ្ទវរ្ម័ន ហើយជំពូកទី ៣ ដែលស្ទើរតែអាចអានបានទាំងស្រុង សរសើរព្រះមហេសីសំខាន់របស់ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រវរ្ម័ន។ Fino កត់សម្គាល់ថា ជំពូកដែលសរសើរព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៨ ត្រូវបានចារឹកជាអក្សរតូចៗ ដែលនីមួយៗមានពីរបន្ទាត់ ខណៈដែលជំពូកដែលសរសើរព្រះអង្គម្ចាស់វ័យក្មេង និងព្រះមហេសីរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានចារឹកជាអក្សរធំៗ ដែលមានបួនបន្ទាត់នីមួយៗ នៅចំកណ្តាលសសរ។ Fino យល់ឃើញថា ព័ត៌មានលម្អិតនេះបង្ហាញថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៨ គឺជាព្រះមហាក្សត្រដែលមានតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ ហើយអំណាចពិតប្រាកដនៅពេលនោះត្រូវបានកាន់កាប់ដោយព្រះស្រីស្រិន្ទ្រវរ្ម័ន ដែលបានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំដដែល។ == សិលាចារឹក K.567 == សិលាចារឹក K.567 គឺជាបន្ទះថ្មដែលមានបួនជ្រុង។ ជ្រុងទី ១ និងទី ២ មាន ២៨ បន្ទាត់ ជ្រុងទី ៣ មាន ៣០ បន្ទាត់ និងជ្រុងទី ៤ ដែលខូចខាតច្រើនជាងគេ ជាមួយនឹងអក្សរតូចៗ និងមិនសូវល្អិតល្អន់ មាន ៣២ បន្ទាត់ បូករួមទាំងបន្ទាត់បន្ថែមពីរដែលចារបញ្ឈរដោយសារតែទំហំមិនគ្រប់គ្រាន់។ អត្ថបទទាំងមូលស្ថិតនៅក្នុងម៉ែត្រ Anushtubh (ស្លោក) លើកលែងតែស្លោកទី ១ និងទី ២ ដែលមាននៅក្នុងម៉ែត្រ Vasantadilka។ សិលាចារឹកនេះមិនបានបញ្ជាក់ពីកាលបរិច្ឆេទទេ ប៉ុន្តែវាជាព្រះរាជក្រឹត្យរបស់ព្រះបាទស្រិន្ទ្រវរ្ម័ន។ ដូច្នេះ Fino ជឿថាវាត្រូវបានចារឹកពីរបីឆ្នាំបន្ទាប់ពីការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គនៅឆ្នាំ ១២២៩មហាសករាជ (១៣០៧ គ.ស.)។ === ប្រវត្តិគ្រួសារស្ថាបនិក === យោងតាមសិលាចារឹក នៅពាក់កណ្តាលចុងក្រោយនៃសតវត្សរ៍ទី១២ ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ ហរិសីកេស្វរ ដែលអះអាងថាជាពូជពង្សរបស់ឥសី ភារទ្វាជ បានរស់នៅក្នុងទឹកដីមួយដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងសិលាចារឹកថា នរបតិទេស។ ហ្វីណូ យល់ឃើញថារឿងនេះអាចសំដៅទៅលើប្រទេសភូមា ដែលនៅពេលនោះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយព្រះបាទ នរបតីសិធុ។ ហរិសីកេស្វរ មានចំណេះដឹងខាងគម្ពីរវេទ ហើយពេលដឹងថាចំណេះដឹងនេះមានប្រជាប្រិយភាពនៅកម្ពុជា គាត់បានផ្លាស់ទៅទីនោះ ហើយបានក្លាយជាបូជាចារ្យរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្រោមឈ្មោះ ស្រីជ័យមហាប្រធាន។ នៅឆ្នាំ ១១៦៥ នៃមហាសករាជ (១២៤៣ គ.ស) ហរិសីកេស្វរ បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ភិមបុរៈ ដើម្បីថ្វាយបង្គំព្រះសិវៈដោយសន្តិភាព សម្រាប់ព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន។ នៅទីនោះ លោកបានរៀបការជាមួយស្ត្រីម្នាក់ឈ្មោះ ស្រីប្រភា ដែលកើតនៅរាជេន្ទ្រគ្រាម ក្នុងគ្រួសារមួយដែលគោរពបូជាព្រះសិវៈ។ ពួកគេមានកូនប្រុសបួននាក់ និងកូនស្រីពីរនាក់។ កូនស្រីទីពីររបស់ពួកគេបានក្លាយជាមហេសីរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៨ ដែលគេស្គាល់ថា ស្រីចក្រវត៌ិរាជទេវី។ កូនប្រុសម្នាក់របស់ពួកគេ គឺ និសាករភត្ត (ក្រោយមកត្រូវបានគេស្គាល់ថា ស្រីន្ថរសេខរ) គឺជាអ្នកដែលបានថ្វាយយញ្ញបូជាដែលសិលាចារឹកនេះបញ្ជាក់។ សុភក្ត្រា — ដែលលោក ហ្វីណូ (Fino) សង្ស័យថាអាចជាប្អូនស្រីរបស់ ស្រីប្រភា — បានរៀបការជាមួយ ជ័យមង្គលាររសូរី ដែលមានងារជា «គ្រូនៃគ្រូទាំងឡាយ» ។ ពួកគេមានកូនប្រុសម្នាក់ដែលបានទទួលទាំងឈ្មោះ និងគុណសម្បត្តិរបស់ឪពុក។ កូនប្រុសនោះបានក្លាយជាអ្នកជំនាញផ្នែកវេយ្យាករណ៍ និងទទួលបានងារជា «គ្រូនៃគ្រូទាំងឡាយ» ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ ស្រីន្ថរជ័យវរ្ម័ន ហើយបានរស់នៅរហូតដល់អាយុ ១០៤ ឆ្នាំ។ ព្រះអង្គគោរពព្រាហ្មណ៍រូបនេះយ៉ាងខ្លាំង ទើបមានព្រះរាជបញ្ជាឱ្យគេឆ្លាក់រូបតំណាងរបស់គាត់ ហើយយកទៅតម្កល់ទុកនៅក្បែររូបតំណាងព្រះមាតាគឺ ព្រះនាងសុភទ្រា នៅក្នុងរាជធានី នៅលើទីតាំងដីមួយកន្លែងដែលគេស្គាល់ថាជា «សាលាព្រាហ្មណ៍» ។ សិលាចារឹកបានបញ្ជាក់ពីកាលបរិច្ឆេទនៃការតម្កល់រូបទាំងពីរនោះថា គឺនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១២ កើត ខែចៃត្រ ឆ្នាំមហាសករាជ ១២១៧ (ត្រូវនឹងឆ្នាំគ.ស. ១២៩៥)។ នៅក្នុងការបោះពុម្ពឆ្នាំ ១៩២៥ លោក ហ្វីណូ (Fino) បានបកប្រែឈ្មោះខែនោះថាជា ខែចេត្រ។នៅក្នុងកំណែឆ្នាំ ១៩២៦ ពាក្យនេះត្រូវបានបកប្រែថា *ខែពិសាខ* [1.1]។ រូបតំណាងព្រាហ្មណ៍ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះថា ស្រីជ័យត្រីវិក្រមមហានាថ ចំណែកឯរូបតំណាងស្ត្រីជាម្តាយវិញ ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះថា ស្រីជ័យត្រីវិក្រមទេវេស្វរី ។ ព្រះមហាក្សត្របានប្រោសព្រះរាជទាននូវគ្រឿងអលង្ការមាសនិងប្រាក់ ភូមិចំនួនបី និងក្រុមអ្នកបម្រើ—រួមមានអ្នករាំ អ្នកលេងតន្ត្រី និងអ្នកចម្រៀង—ដល់រូបតំណាងទាំងពីរនោះ។ Phino បានកត់សម្គាល់ថា ព្រាហ្មណ៍ ជ័យមង្គល ត្រូវបានគេគោរពបូជាប្រៀបដូចជាទេវតា តាំងពីពេលដែលលោកនៅមានជីវិត។ ក្រោយមក ទីតាំងសាសនានេះត្រូវបានឧបត្ថម្ភដោយ [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីន្ទ្រវរ្ម័ន]] និង [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤|ព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រជយវរ្ម័ន]] នៅក្នុងរជ្ជកាលក្រោយៗមក ហ្វីណូជឿថា បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រាហ្មណ៍អាយុមួយរយឆ្នាំ ទីតាំងនេះបានស្ថិតនៅក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់បងប្អូនជីដូនមួយរបស់គាត់គឺ និសារភត្ត ហើយសិលាចារឹក K.567 ទទួលស្គាល់ទានបន្ថែមដែលគាត់បានថ្វាយ។ == បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រចាប់ពីចុងសតវត្សរ៍ទី១២ ដល់ដើមសតវត្សរ៍ទី១៤ == មុនពេលការងាររបស់ Fino អ្នកប្រាជ្ញបានសំដៅទៅលើព្រះមហាក្សត្រដែលបានឡើងគ្រងរាជ្យបន្តពីព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ ថាជាព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័ន ពីព្រោះសិលាចារឹកអង្គរវត្តរាយបញ្ជីព្រះមហាក្សត្រដែលចាប់ផ្តើមដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន និងព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័ន ហើយគេយល់ថាព្រះបាទជ័យវរ្ម័នក្នុងបញ្ជីនោះគឺព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧។ Fino ចង្អុលបង្ហាញថាការយល់ដឹងនេះគឺមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន និងព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័ននៅក្នុងសិលាចារឹកអង្គរវត្តសំដៅទៅលើព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៨ និងព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សេចក្តីសន្និដ្ឋានបានប្រែទៅជាត្រឹមត្រូវ ដោយសារខទី ១៣ នៃ K.567 បានរៀបរាប់អំពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័នក្នុងឆ្នាំ ១១៦៥ មហាសក្ការៈ ដែលផ្តល់ទាំងឈ្មោះរបស់ព្រះមហាក្សត្រដែលបានឡើងគ្រងរាជ្យបន្តពីព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ និងឆ្នាំនៃការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះអង្គ ពីព័ត៌មាននេះ Fino បានចាត់ថ្នាក់ព្រះមហាក្សត្រដូចខាងក្រោម * [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] សោយរាជ្យ ១១០៣-១១២៣ (?) (១១៨១-១២០១ គ.ស)។ * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] មហាសករាជ ១១២៣ (?)–១១៦៥ (គ.ស ១២០១–១២៤៣) * [[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៨]] គ្រងរាជ្យពីឆ្នាំ ១១៦៥-១២១៧/១២១៨ (១២៤៣-១២៩៥/១២៩៦ គ.ស)។ * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីន្ទ្រវរ្ម័ន]] មហាសករាជ ១២១៧/១២១៨-១២២៩ (គ.ស ១២៩៥/១២៩៦-១៣០៧) * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤|ព្រះបាទស្រីន្ទ្រជ័យវរ្ម័ន]] មហាសករាជ ១២២៩ (គ.ស ១៣០៧) – ? * [[ជ័យវរ្ម័នទី៩|ព្រះបាទជ័យបរមេស្វរ]] នៅក្នុងការបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ១៩២៦ លោក Phino បានប្រៀបធៀបលំដាប់នេះជាមួយនឹងឈ្មោះនៅក្នុងសិលាចារឹកអង្គរវត្ត (ព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន, ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័ន, ព្រះបាទស្រីន្ទ្រវរ្ម័ន, ព្រះបាទស្រីន្ទ្រជ័យវរ្ម័ន និងព្រះបាទជ័យបរមេស្វរ) ហើយបានរកឃើញថា នៅពេលដែលព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នត្រូវបានលុបចោល ដោយសារតែទ្រង់ដូចគ្នានឹងព្រះបាទស្រីន្ទ្រវរ្ម័ន ឈ្មោះទាំងពីរត្រូវគ្នា លើកលែងតែសិលាចារឹកអង្គរវត្តមិនរាប់បញ្ចូលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ និងព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ២ ហើយបានបន្ថែមព្រះបាទជ័យបរមេស្វរ នៅចុងបញ្ចប់នៃបញ្ជី ដូច្នេះសិលាចារឹកអង្គរវត្តត្រូវបានចារឹកនៅពេលក្រោយ។ ហ្វីណូ ក៏បានកំណត់អត្តសញ្ញាណបុគ្គលនៅក្នុងកំណត់ត្រារបស់ [[ជីវ តាក្វាន់|ចូវ តាក្វាន់]] ដែលជាបេសកជនចិនដែលបានមកដល់អង្គរក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ គេ​និយាយ​ថា ព្រះមហាក្សត្រ​ចំណាស់​ដែល​ត្រូវ​បាន​កូនប្រសារ​របស់​ព្រះអង្គ​ដណ្ដើម​រាជ្យ​គឺ ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី ៨ បុត្រី​ដែល​បាន​លួច​ដាវ​ហើយ​ប្រគល់​ឲ្យ​ស្វាមី​គឺ [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ព្រះមហាក្សត្រីយានី ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូដា]] ហើយ​អ្នក​ដែល​ដណ្ដើម​រាជ្យ​គឺ ព្រះបាទ​ស្រីន្ទ្រវរ្ម័ន។ == រចនាប័ទ្មតួអង្គ == នៅក្នុងការបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ១៩២៦ លោក Fino បានប្រៀបធៀបអក្សរនៃសិលាចារឹកទាំងពីរជាមួយនឹងសិលាចារឹកបន្ទាយស្រី និងសិលាចារឹកផ្សេងៗទៀត។ លោកបានសន្និដ្ឋានថា អក្សរខ្មែរមានរាងមូលនៅសតវត្សរ៍ទី ១០ បានផ្លាស់ប្តូរទៅជាពហុកោណនៅសតវត្សរ៍ទី ១១-១២ ហើយទម្រង់ពហុកោណនេះត្រូវបានកែលម្អបំផុតក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សិលាចារឹកក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទស្រីន្ទ្រវរ្ម័ន ទាំងសិលាចារឹកក្រោយៗទៀតនៃបន្ទាយស្រី និងសិលាចារឹកនៅលើស៊ុមទ្វារ K.488 ត្រូវបានត្រឡប់ទៅជាអក្សររាងមូលនៃសតវត្សរ៍ទី ១០។ សិលាចារឹក K.567 ក្រោយមកប្រើល្បាយនៃអក្សរពហុកោណ និងរាងមូល ហើយត្រូវបានចារឹកមិនសូវមានភាពប្រសើរឡើងទេ។ លោក Fino បានពន្យល់ថា ការត្រឡប់ទៅជាអក្សរចាស់ជាងនេះទំនងជាកើតចេញពីចំណង់ចំណូលចិត្តហួសសម័យក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទស្រីន្ទ្រវរ្ម័ន ហើយ K.567 បង្ហាញពីការចាប់ផ្តើមនៃការធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់នៃអក្សរ។ == មើលបន្ថែម == * ប្រាសាទតុបខាងកើត * [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] * [[អង្គរធំ]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៨]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣]] == យោង == 06qisnyosim37jess1894t3jz01xrjf 0 55088 342931 2026-11-12T09:23:56Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13400574|ศิลาจารึกปราสาทแม่บุญตะวันออก]]" 342931 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត''' គឺជាសិលាចារឹក [[សំស្ក្រឹត]] មួយដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ [[ប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា។]] វាត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅក្នុងកាតាឡុក CIK ជាលេខ '''K.528''' សិលាចារឹកទាំងសងខាងមានចំនួនសរុប ១១៥ បន្ទាត់ ផ្សំឡើងជា ២១៨ ឃ្លា ចុះថ្ងៃទី ១១ រោច ខែមាឃ ឆ្នាំ [[មហាសករាជ|មហោសករាជ]] ៨៧៤ ដែលត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៨ ខែមករា ឆ្នាំ ៩៥៣។ ខ្លឹមសារភាគច្រើនជាទំនុកតម្កើង [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២|សរសើរព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ហើយកត់ត្រាការបង្កើត [[ព្រះសិវលិង្គ|លិង្គសិវៈ]] ដែលមានព្រះនាមថា "ស្រីរាជេន្ទ្រស្វរៈ" រួមជាមួយអាទិទេពដទៃទៀតនៅប្រាសាទនេះ។ {{Lang|en|Dominic Goodall}} អ្នកបោះពុម្ពផ្សាយការបកស្រាយឡើងវិញនេះកំណត់ថាវាជាអត្ថបទសំស្ក្រឹតដែលនៅសេសសល់យូរជាងគេទីពីរពីប្រទេសកម្ពុជាមុនសម័យទំនើប ហើយខណៈពេលដែលផ្តល់ព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយតិចតួច វាគឺជាប្រភពសំខាន់នៃប្រវត្តិសាស្ត្រវប្បធម៌។ == ការបោះពុម្ពផ្សាយ និងការសិក្សា == == អត្ថបទ == === ការគោរពបូជារបស់គ្រូ (ស្លោកទី ១-៧) === សិលាចារឹកនេះចាប់ផ្តើមដោយទំនុកតម្កើងមួយថ្វាយ [[ព្រះសិវៈ]] ដែលបានបែងចែកព្រះអង្គជាបីគឺ [[ព្រះព្រហ្ម]] [[ព្រះវិស្ណុ]] និងព្រះរុទ្រ ដើម្បីបំពេញព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះមហាក្សត្រ បន្ទាប់មកដោយទំនុកតម្កើងមួយថ្វាយព្រះសិវៈក្នុងទម្រង់ជា ព្យាង្គឱម ទំនុកតម្កើងមួយថ្វាយព្រះសក្តិ ឬគោរី និងទំនុកតម្កើងមួយថ្វាយព្រះសិវៈ ព្រះនារាយណ៍ ព្រះព្រហ្ម និង [[ព្រះ​ម៉ែ​គង្គា|ព្រះគង្គា]] តាមលំដាប់នោះ === ពង្សាវតាររបស់ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ (ស្លោកទី៨-១៣) === ស្លោកទី ៨–១៣ តាមដានពូជពង្សរបស់ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី ២ នៅខាងម្តាយរបស់ព្រះអង្គ ដោយចាប់ផ្តើមជាមួយព្រះបាទពាលាទិត្យ ជាអ្នកគ្រប់គ្រងនៃ [[อนินทิตปุระ|អនិន្ទិតបុរៈ]] ដែលមានដើមកំណើតមកពី [[សោមា]] និង [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យ|កៅណ្ឌិន្យ]] ដែលបានបង្កើតលិង្គសិវៈនៅភវបុរៈ។ [[ព្រះ​ម៉ែ​សរស្វតី|ព្រះនាងសរស្វតី]] ជាកូនស្រីរបស់ប្អូនស្រីរបស់ព្រះពាលាទិត្យជាកូនស្រីរបស់ប្អូនស្រីរបស់ព្រះ បានរៀបការាមួយព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះវិស្វារូប។ ដូច្នេះ កូនចៅរបស់នាងត្រូវបានចាត់ទុកថាជព្រាហ្មណ៍ និងក្សត្រិយ (ព្រហ្មមក្សត្រ)។ នៅក្នុងពូជពង្សនេះ [[พระนางมเหนทรเทวี|មហេន្ទ្រទេវី]] បានរៀបការជាមួយព្រះបាទចមេន្ទ្រ័ដែលន ជាបុត្ររបស់ស្តេ [[ภวปุระ|ចភវបុរៈ ដែល]] ជាកូនចៅរបស់សូរ្យវង្ស។ អ្នកទាំងពីរគឺជាឪពុក និងម្តា២របស់ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី 2។ ស្លោកទី១២ ឈ្មោះទីក្រុង "ភវបុរៈ" នៅក្នុងស្លោកទី ១២ គឺជាការអានរបស់Goodall។ នៅក្នុងកំណែរបស់Fino ឈ្មោះបានបាត់។ មានតែពាក្យចុងក្រោយ "បុរ" ប៉ុណ្ណោះដែលនៅសល់។ ពូជពង្សនេះបានបង្កឱ្យមានការជជែកវែកញែកខាងអ្នកប្រាជ្ញទាក់ទងនឹងទំនាក់ទំនងរវាងព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី ២ និងអ្នកកាន់តំណែងមុនរបស់ព្រះអង្គ។ Finoដ្ឋានថា មហេន្ទ្រវរ្ម័នអាចជាឈ្មោះដើមរបស់ [[ជ័យវរ្ម័នទី៤|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៤]] ដូចដែលសិលាចារឹកផ្សេងទៀតសំដៅទៅលើព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី ២ ជាបងប្រុសច្បងរបស់ [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ព្រះបាទហសវរ្ម័នទី ២]] ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៤។ [[ហ្សក សឺដែស្ត|ចច សេដហ្សឺដេស]]ទាស់នឹងការសន្មត់នេះ ហើយក្រោយមក នៅក្នុងការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់គាត់អំពី សិលាចារឹកព្រះរាប្រែរូប6) ដែលលើកឡើងពីជ័យទេវី ដែលជាម្តាយរបស់ព្រះបាទហសវរ្ម័នទី ២ ជាប្អូនស្រីរបស់ម្តាយរបស់ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី ២ សេដេស ហ្សឺដេសនិដ្ឋានថា អ្នកទាំងពីរជាបងប្អូនជីដូនមួយនឹងគ្នា ហើយពាក្យថា "បងច្បង" នៅក្នុងសិលាចារឹកក៏រួមបញ្ចូលបងប្អូនជីដូនមួយផងដែរ។ Goodall យល់ស្របនឹងវិធីសាស្រ្តរបស់ហ្សឺដេស។ គេ​មើលឃើញថា ការពិតដែលថាសិលាចារឹកជាច្រើនសង្កត់ធ្ងន់ថា ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី ២ គឺជា "បងប្រុសច្បង" របស់ ហសវរ្ម័នទី ២ អាចជាការប៉ុនប៉ងដើម្បីពង្រឹងការទាមទាររបស់ព្រះអង្គចំពោះបល្ល័ង្ក។ ទាក់ទងនឹងទីតាំងនៃភវបុរៈ លោក Goodall បានកត់សម្គាល់ថា ប្រសិនបើវាជាទីក្រុងដូចគ្នានឹងភវបុរៈរបស់ [[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១]] ក្នុង [[អង្គរ|សម័យមុនអង្គរ]] ហើយប្រសិនបើ {{Lang|fr|Christophe Pottier}} ជាការពិត គេនិយាយថា ចំណុចកណ្តាលនៃភវបុរៈ គឺនៅ [[ប្រាសាទអកយំ]] នៅលើ [[បារាយណ៍ខាងលិច|ច្រាំងខាងលិចនៃបារាយណ៍]] ។ ការទាមទារតាមរយៈព្រះបិតារបស់ព្រះមហាក្សត្រ មានន័យថា ការទាមទារទឹកដីដែលនៅជាប់នឹងអង្គរ។ === ទំនុកតម្កើងសរសើរដល់ព្រះមហាក្សត្រ (ស្លោកទី ១៤–២០០) === សិលាចារឹកភាគច្រើនគឺជាពាក្យសរសើរតម្កើងព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី ២ ចំពោះរូបរាងដ៏សង្ហា ការអប់រំ ជ័យជម្នះយោធា ភាពក្លាហានក្នុងសមរភូមិ និងការគ្រប់គ្រងដ៏សុចរិតរបស់។ ស្លោកទី ២០ គឺជាការលេងពាក្យដែលអាចបកស្រាយបានថាជាការទទួលបានទីក្សា () ហើយនៅក្នុងការបកស។្រាយមួយ ខទី 29 ដែលក៏ជាការលេស្លោកពាក២៩ ងដែរ បានបង្ហាញថាព្រះអង្គបានទទួលងារជាអ្នកស្នងមរតកពីព្រះបិតារបស់ព្រះអង្គ ដែលលោក Gudall មើលឃើញថាជាការooង្ហាញនៃការស្នងមរតកស្របតាមឧត្តមគតិនៃអក្សរសិល្ប៍សំស្ក្រឹត។ ព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រដែល Fino សំដៅលើគឺស្លោក ១៤៦សំដៅលើគឺ ដែលចែងថាទទ្រង់របស់គាត់បានដុតទីក្រុងរបស់ស្តេច [[ចាម្ប៉ា]] ដែលមានគូទឹកជ្រៅដូចសមុទ្រ ឲ្យទៅជាផេះ។ Goodall ចង្អុលបង្ហាញថា មានការលើកឡើងពីរផ្សេងទៀតអំពីចាម្ប៉ា៖ សមរភូមិមួយទៀតនៅក្នុងស្លោក១៨២សមរភ១០៨ៀ្នុង និងខគម្ពីរ 108 (ដែល Fino មិនអស្លោកាយចុងបញ្ចប់នៃខគម្ពីរនោះបាន) ទ្រង់ាក់ដូចជាអះអាងថា គាត់បានយកប្រជាជនចាម្ប៉ាទ្រង់រជានុរាស្ត្ររបស់គាត់ ដែលបងទ្រង់ថានៅពេលសរសេរនេះ គាត់បានអះអាងអធិបតេយ្យភាពលើផ្នែកខ្លះនៃចាម្ប៉ា។ ស្លោក១៧២ បានលើកឡើងអំពី [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ដែល Fino បកប្រែថា ព្រះមហាក្សត្រយល់អំពីការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា។ Goodall បកប្រែថា សូម្បីតែអ្នកកាន់សាសនាដទៃទៀតក៏ទទួលយកទស្សនៈព្រះពុទ្ធសាសនា (ថាគ្មានអ្វីអាចប្រៀបធៀបទៅនឹងគុណធម៌របស់ព្រះមហាក្សត្របានឡើយ) លើសពីនេះ ស្លោកជាច្រើនប្រើអត្ថន័យទ្វេ ដោយសំដៅទៅលើគោលគំនិតនៃសាលាទស្សនវិជ្ជាផ្សេងៗដូចជា សាងខ្យៈ, វៃសេស៊ីកា និងគោលការណ៍ព្រះពុទ្ធសាសនានៃភាពមិនអមតៈ (ស្លោកទី២០) ក៏ដូចជាការប្រៀបធៀបគុណធម៌របស់ព្រះមហាក្សត្រទៅនឹង [[มหาภาษยะ|មហាភាសយៈ]] (ស្លោក២០០) ។ === ការបង្កើតរូបព្រះ (ស្លោក ២០១-២១០) === ខ្លឹមសារ​ដែលជា​កំណត់ត្រា​ស្ថាបនិក​ពិតប្រាកដ​មាន ១០ រួមទាំង ។ * ការថ្វាយទ្រព្យសម្បត្តិ ដូចជាគ្រែមួយ ទៅកាន់ព្រះសិវៈលិង្គស្រីសិដ្ឋេស្វារៈ នៅលើភ្នំនៅសិវៈបុរៈ (Pheno អានឈ្មោះទីកន្លែងថា "សិដ្ឋសិវៈបុរៈ" ) និងការដាក់ [[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះសិវៈលិង្គពីរ និងរូបភាពរបស់ព្រះនាងបរវតី]] នៅកន្លែងតែមួយ ដើម្បីបង្កើនកុសលសម្រាប់បុព្វបុរស (ស្លោក២០១-២០២)។ * ការថ្វាយទ្រព្យសម្បត្តិដល់ព្រះសិវៈនៃភទ្រេស្វរ និងការគោរពបូជាព្រះដទៃទៀត (ស្លោក២០៣)។ * ការ​ប្រមូល​ផ្ដុំ​គុណូបការៈ​ដោយ​ព្រះមហាក្សត្រ​មុនៗ​ចាប់​តាំង​ពី [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១|​ព្រះបាទ​ឥន្ទ្រវរ្ម័ន​ទី​១]] (ស្លោក ២០៤)។ * ការដាក់រូបភាពរបស់ព្រះវិស្ណុ ព្រះគោរី និងព្រះសិវៈ រួមជាមួយលិង្គសិវៈ នៅភាគខាងត្បូងនៃ [[បារាយណ៍ខាងកើត|ស្រះយសោធរាតាក]] (ស្លោក២០៥)។ * ការដំឡើងលិង្គសិវៈ រូបភាពរបស់ព្រះសិវៈ និងព្រះនាងបរវតីសម្រាប់ព្រះបិតា និងព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គ រូបព្រះវិស្ណុដែលមានដៃបួន រូបព្រះព្រហ្ម និងលិង្គសិវៈចំនួនប្រាំបីទៀត របស់ព្រះសិវៈ "នៅទីនេះ" (ស្លោក ២០៦-២០៨)។ * ការថ្វាយទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ដល់ព្រះទាំងនេះ និងការបង្កើតពិធីសាសនាតាមគម្ពីរសៃវៈ គរុតិ និងស្មឬតិ (ស្លោក ២០៩-២១០)។ === ការណែនាំ និងកាលបរិច្ឆេទ (ស្លោក ២១១–២១៨) === ស្លោក ២១១–២១៧ គឺជាព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះមហាក្សត្រទៅកាន់ព្រះមហាក្សត្រនាពេលអនាគតនៃកម្ពុជា ដោយសុំឱ្យព្រះអង្គការពារប្រាសាទ និងកុំឱ្យដកហូតទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះ។ Goodall យល់ឃើញថាការណែនាំដ៏វែងអន្លាយនេះ ជាការដឹងរបស់ព្រះមហាក្សត្រថា ប្រាសាទដែលព្រះអង្គកំពុងសាងសង់អាចនឹងមិនមានរយៈពេលយូរ។ ឃ្លាចុងក្រោយ (ស្លោក២១៨) បញ្ជាក់ពីឆ្នាំជាមួយ ភូតសង្ខ្យា ថា "Dice (៤), ភ្នំ (៧), វសុ (៨)" គឺជា មហាសករាជ៨៧៤ ដែលជាថ្ងៃទី ១១ កើតក្នុងខែ មាឃ ខណៈពេលដែលរាសីឡើងស្ថិតនៅក្នុងសញ្ញានៃ Pisces ហើយនិយាយថានៅថ្ងៃនោះ លិង្គសិវៈឈ្មោះ ស្រីរាជេន្ទ្រស្វរ ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅកន្លែងនេះ រួមជាមួយនឹងរូបភាពរបស់ព្រះវិស្ណុ ព្រះគោរី ព្រះសិវៈ និងព្រះព្រហ្ម ។ Phino ប្រៀបធៀបឆ្នាំនេះទៅនឹងឆ្នាំ ៩៥២។ ការគណនារបស់ Roger, Villarre និង {{Lang|en|J. C. Eade}} ដែល Goodall បានសំដៅទៅលើ ត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទថ្ងៃទី ២៨ ខែមករា ឆ្នាំ ៩៥៣, ប្រហែលម៉ោង ១០:៥១ ព្រឹ។ក ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ Goodall ចង្អុលបង្ហាញថា កាលបរិច្ឆេទនេះគ្រាន់តែជាថ្ងៃនៃការឧទ្ទិសលិង្គសិវៈ មិនមែនជាថ្ងៃដែលប្រាសាទទាំងមូលត្រូវបានបញ្ចប់ការសាងសង់នោះទេ ពីព្រោះ សិលាចារឹកប្រាសាទបក្សីចាំក្រុង (K.286) ដែលបានចារឹកប្រាំឆ្នាំមុន បានលើកឡើងរួចហើយអំពីប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត ដែលបង្ហាញថាការសាងសង់កំពុងដំណើរការយ៉ាងល្អនៅពេលនោះ។ == សិលាចារឹកនៅលើប្រាសាទ == លិង្គសិវៈ ស្រីរាជេន្ទ្រស្វរៈ ត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គធំ ខណៈដែលអាទិទេពទាំងបួនផ្សេងទៀត ត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គជុំវិញទាំងបួន ស្របតាមផែនការបញ្ចយតន។ អ្នកត្រួតពិនិត្យការសាងសង់គឺជាពុទ្ធសាសនិកម្នាក់ឈ្មោះ [[กวีนทราริมถนะ|កវិន្ទ្រារីមថា]] ដែល [[សិលាចារឹកប្រាសាទបាតជុំ|សិលាចារឹកបាតជុំ]] (K.268) របស់គាត់បានចែងថា ព្រះមហាក្សត្របានបញ្ជាឱ្យគាត់សាងសង់ភ្នំ (ប្រាសាទ) នៅចំកណ្តាលស្រះយសោធរតាដាក។ លិង្គសិវៈចំនួនប្រាំបីផ្សេងទៀតទំនងជាត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឥដ្ឋតូចៗចំនួនប្រាំបី ដែលព័ទ្ធជុំវិញទីធ្លាកណ្តាល ដែលខ្លះនៅតែជាជើងទម្រ។ បច្ចុប្បន្ននេះ គ្មានអាទិទេពសំខាន់ៗណាមួយនៅសល់នៅក្នុងប្រាសាទនោះទេ។ លិង្គសិវៈសំខាន់បានបាត់ខ្លួន ហើយទំនងជាត្រូវបានគេលួច ដោយបន្សល់ទុកតែបំណែកនៃជើងទម្ររបស់វា។ សិលាចារឹកនេះមិនមានអក្សរខ្មែរដែលរាយឈ្មោះអ្នកបម្រើ ឬដីធ្លីដែលបានបរិច្ចាគទៅឱ្យទីតាំងសាសនានោះទេ មិនដូចទីតាំងសាសនារាជវង្សមុនៗដូចជា [[ប្រាសាទកោះកេរ]] និង [[ប្រាសាទលលៃ]]។ == សិលាចារឹកផ្សេងទៀតដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រាសាទ == បន្ថែមពីលើ K.528 បំណែកនៃសិលាចារឹកមួយ [[ខ្មែរបុរាណ|ជាភាសាខ្មែរចាស់]] ដែលមានទំហំ ២០ x ២០ សង់ទីម៉ែត្រ ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងអគារ A3 នៃប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត។ វាត្រូវបានចុះបញ្ជីជា K.867 ដោយ {{Lang|fr|J. Lagisquet}} (ការរកឃើញនេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយអ្នកអភិរក្សម្នាក់នៅថ្ងៃទី ៦ ខែមិថុនាឆ្នាំ ១៩៣៦។ បំណែកនេះមានអត្ថបទចំនួនប្រាំមួយជួរដែលចាប់ផ្តើមដោយកាលបរិច្ឆេទ ដោយលើកឡើងពីព្រះរាជក្រឹត្យមួយផ្ញើទៅកាន់មន្ត្រីម្នាក់ឈ្មោះ "ស្រីអរីធ" ។ [[ហ្សក សឺដែស្ត|ហ្សឺដេស]] បានលើកឡើងថា អក្សរមូលមានតាំងពីរជ្ជកាលព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី ២ ។ CIK មានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សរ៍ទី ៩ នៃមហាសក្ការៈ (មហាសក្ការៈ ៨០០–៨៩៩ ប្រហែល គ.ស៨៧៨–៩៧៧) ។ == មើលបន្ថែម == * [[ប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត]] * [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[បារាយណ៍ខាងកើត]] * [[ប្រាសាទប្រែរូប]] * [[ប្រាសាទបាតជុំ]] * សិលាចារឹកនៅប្រាសាទបក្សីក្រុង == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] hqfv5t2eor6n8498811maacomh01nra