Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2837 29365 2026-06-30T19:39:34Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Kǝmoduwu Victoria''' ye dǝ shima kǝmoduwu kura Africa ye dǝwo.[6] Nəm kuranzədə alamanna 59,947 km2 (23,146 sq mi) yeyi, [7] Nasha nəmngəwuben, kəmaduwu Victoriadə shima kəmaduwu kura kən ləgarmewo dunyalan, suronzən nji 2,424 km3 (1.965×109 acre⋅ft) mbeji.[8][11] Kǝmaduwu Victoriabedǝ suro Africaben nasha cidiyazǝna. Kəmaduwudə nəm cidinzə mita 40 (130 ft) kuru nəm cidinzə ngəwudə mita 80-81 (262-266 ft). Nasha njiyedə kilomi..." 29365 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kǝmoduwu Victoria''' ye dǝ shima kǝmoduwu kura Africa ye dǝwo.[6] Nəm kuranzədə alamanna 59,947 km2 (23,146 sq mi) yeyi, [7] Nasha nəmngəwuben, kəmaduwu Victoriadə shima kəmaduwu kura kən ləgarmewo dunyalan, suronzən nji 2,424 km3 (1.965×109 acre⋅ft) mbeji.[8][11] Kǝmaduwu Victoriabedǝ suro Africaben nasha cidiyazǝna. Kəmaduwudə nəm cidinzə mita 40 (130 ft) kuru nəm cidinzə ngəwudə mita 80-81 (262-266 ft). Nasha njiyedə kilomita 169,858 (65,583 sq mi) sətana. Shi kəmaduwudə ci kəmaduwubedə 7,142 km (4,438 mi) loktu 1:25,000 lan digitalro təkkiya, [14] [warak məradəzəna] jazirawadə kashi 3.7% nəm kuruwu adəye gozəna.[15] [warakka məradəzəna] Nasha kəmaduwudəyedə kate lardəwa yakkəben yekkata: Tanzaniadə kashi 49% (33,700 km2 (13,000 sq mi)) səmowuna, Ugandadə kashi 45% (31,000 km2 (12,000 sq mi)), kuru Kenyadə kashi 6% (4,100 km2 (1,6)100). Shi kəmaduwudə na bənyi jili kadabe na gaden napsayinba, musammanno cichlids. Bənyiwa bəlaro gasayinmadə, jili Nile perchsodə, jili bənyiwa kada baro sadəna. Suwa Su təlamma fatobe kada mbeji yaye (Swahili: Ukerewe; Dholuo: Nam Lolwe; Luganda: 'Nnalubaale; Kinyarwanda: Nyanza), [17] [18] shi kəmaduwudə sunzə falzəna kəla Queen Victoriaben shi kulashima John Hanning Spekedə. Ilmu cidibe icon Nasha adə bayan gade məradəzəna kəla futu secondary au tertiaryben. Banazə nasha jili ruwowa waltəm kurube, monographs, au kitawuwa kərabe. Martəgəne kuruson nəmkam ndikate ruwowa kulashibe burosalakbe bayantənadəga tawatkəgəne. Karewa doni source ba au source battidə raktə kambiyitə kuru tutuluyin. (Disemba 2024) (Futu kuru loktu kawuli adəga tutuluyinno notə) Taswira kəmaduwu Victoriabe Foto hawarwu John Reader, suro ruwonzəyen Alan Paton Literary Award-winning Africa: Gargam Continentbe,[21] bayanzəna kəla kəmoduwu Victoriabedə gana nasha cidiben saa 400,000 yeyi—shidəga təbandəna loktu kəmoduwuwa fətero lejinmadə kaltəgənadən "loktu E' shi Great Rift Valleydə, cidiyanzə fəteyedə hafcin".[22][na ngəla məradəzəna] kəra buro salakbe, jarabtə "fluvialbe nəmgadetə basin Lake Victoriabedə", darerammo faidaa kada suwudəna. Kəntilomi, loktu Mioceneben, na kərmadə na kəmaduwudəbe nji saptəyedə shima nasha fəteye na haftəgənadəwo nasha dunyabe yektəro faidajinma, kəmaduwuwa nasha fəteyedən kəmoduwu Congobero sədin kuru kəmaduwuwa nasha gədibedə kəmaduwu Indianbero sədin. Kən indimi, sa nizam gədi Africabe Riftbe təbandənadən, garu gədi Albertine Riftbedə (au Fəte Riftbe) hangal-hangallin cizə na kərmaaro Lake Victoriaro waljin. Kənyakkəmidə, East African Rift kuradə-a Albertine Rift-adə na katenzayedə fuluzəna loktu garu riftbedə cizənadən, kuru kərmaaro Lake Victoria basin dəga sutuluwuna. Loktu gargam cidiben, kəmoduwu Victoriabedə faltəwa sətana kərmaaro cidiyazənalan səta, hatta awo kəmoduwuwa sənana kadaro saadəna. cycles də waneye zaman kankaraye kozəna də'a leyata, shi do loktu do nji samiye dinalan fulutəna də.[22][nasha ngla məradəzəna] Futu nasha gadeye fəlezəna yeyi, kəmaduwu Victoria də dareramzən harzəna saa 17,300 kozənalan, kuru waltə harzəna saa 14,700 kozənalan African-as humi—ed no needed[24][24][24][24] badiwono.[25] Ilmu njibe-a kuru ilmu limnologybe-a Lake Victoria də kashi 80 njinzəyedə nji samibe lan səbandin. Lake Victoria də njinzə kəmoduwuwa lan səbandin, kuru kəmaduwuwa sənana duwu kada'a. Kəmoduwu Kageradə shima kəmoduwu kurawo suro kəmaduwu adəben sədinmawo, cinzədə ci kəmaduwudəbe fətenzən kara. Kǝmaduwu Victoria ye dǝ sha kǝmoduwu Nile ye bas lan sǝtayin nasha Jinja ye dǝlan, Uganda lan ci kǝmaduwu dǝye yalanzǝ lan.[27] ewrp0vek1wyzlrt5tmgi892n6flrskm 29366 29365 2026-06-30T19:46:19Z Abba Khaleel 1413 29366 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kǝmoduwu Victoria''' ye dǝ shima kǝmoduwu kura Africa ye dǝwo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Victoria#cite_note-6</ref> Nəm kuranzədə alamanna 59,947 km2 (23,146 sq mi) yeyi, <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Victoria#cite_note-7</ref> Nasha nəmngəwuben, kəmaduwu Victoriadə shima kəmaduwu kura kən ləgarmewo dunyalan, suronzən nji 2,424 km3 (1.965×109 acre⋅ft) mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Victoria#cite_note-auto3-8</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Victoria#cite_note-auto4-11</ref> Kǝmaduwu Victoriabedǝ suro Africaben nasha cidiyazǝna. Kəmaduwudə nəm cidinzə mita 40 (130 ft) kuru nəm cidinzə ngəwudə mita 80-81 (262-266 ft). Nasha njiyedə kilomita 169,858 (65,583 sq mi) sətana. Shi kəmaduwudə ci kəmaduwubedə 7,142 km (4,438 mi) loktu 1:25,000 lan digitalro təkkiya, [14] [warak məradəzəna] jazirawadə kashi 3.7% nəm kuruwu adəye gozəna.[15] [warakka məradəzəna] Nasha kəmaduwudəyedə kate lardəwa yakkəben yekkata: Tanzaniadə kashi 49% (33,700 km2 (13,000 sq mi)) səmowuna, Ugandadə kashi 45% (31,000 km2 (12,000 sq mi)), kuru Kenyadə kashi 6% (4,100 km2 (1,6)100). Shi kəmaduwudə na bənyi jili kadabe na gaden napsayinba, musammanno cichlids. Bənyiwa bəlaro gasayinmadə, jili Nile perchsodə, jili bənyiwa kada baro sadəna. Suwa Su təlamma fatobe kada mbeji yaye (Swahili: Ukerewe; Dholuo: Nam Lolwe; Luganda: 'Nnalubaale; Kinyarwanda: Nyanza), [17] [18] shi kəmaduwudə sunzə falzəna kəla Queen Victoriaben shi kulashima John Hanning Spekedə. Ilmu cidibe icon Nasha adə bayan gade məradəzəna kəla futu secondary au tertiaryben. Banazə nasha jili ruwowa waltəm kurube, monographs, au kitawuwa kərabe. Martəgəne kuruson nəmkam ndikate ruwowa kulashibe burosalakbe bayantənadəga tawatkəgəne. Karewa doni source ba au source battidə raktə kambiyitə kuru tutuluyin. (Disemba 2024) (Futu kuru loktu kawuli adəga tutuluyinno notə) Taswira kəmaduwu Victoriabe Foto hawarwu John Reader, suro ruwonzəyen Alan Paton Literary Award-winning Africa: Gargam Continentbe,[21] bayanzəna kəla kəmoduwu Victoriabedə gana nasha cidiben saa 400,000 yeyi—shidəga təbandəna loktu kəmoduwuwa fətero lejinmadə kaltəgənadən "loktu E' shi Great Rift Valleydə, cidiyanzə fəteyedə hafcin".[22][na ngəla məradəzəna] kəra buro salakbe, jarabtə "fluvialbe nəmgadetə basin Lake Victoriabedə", darerammo faidaa kada suwudəna. Kəntilomi, loktu Mioceneben, na kərmadə na kəmaduwudəbe nji saptəyedə shima nasha fəteye na haftəgənadəwo nasha dunyabe yektəro faidajinma, kəmaduwuwa nasha fəteyedən kəmoduwu Congobero sədin kuru kəmaduwuwa nasha gədibedə kəmaduwu Indianbero sədin. Kən indimi, sa nizam gədi Africabe Riftbe təbandənadən, garu gədi Albertine Riftbedə (au Fəte Riftbe) hangal-hangallin cizə na kərmaaro Lake Victoriaro waljin. Kənyakkəmidə, East African Rift kuradə-a Albertine Rift-adə na katenzayedə fuluzəna loktu garu riftbedə cizənadən, kuru kərmaaro Lake Victoria basin dəga sutuluwuna. Loktu gargam cidiben, kəmoduwu Victoriabedə faltəwa sətana kərmaaro cidiyazənalan səta, hatta awo kəmoduwuwa sənana kadaro saadəna. cycles də waneye zaman kankaraye kozəna də'a leyata, shi do loktu do nji samiye dinalan fulutəna də.[22][nasha ngla məradəzəna] Futu nasha gadeye fəlezəna yeyi, kəmaduwu Victoria də dareramzən harzəna saa 17,300 kozənalan, kuru waltə harzəna saa 14,700 kozənalan African-as humi—ed no needed[24][24][24][24] badiwono.[25] Ilmu njibe-a kuru ilmu limnologybe-a Lake Victoria də kashi 80 njinzəyedə nji samibe lan səbandin. Lake Victoria də njinzə kəmoduwuwa lan səbandin, kuru kəmaduwuwa sənana duwu kada'a. Kəmoduwu Kageradə shima kəmoduwu kurawo suro kəmaduwu adəben sədinmawo, cinzədə ci kəmaduwudəbe fətenzən kara. Kǝmaduwu Victoria ye dǝ sha kǝmoduwu Nile ye bas lan sǝtayin nasha Jinja ye dǝlan, Uganda lan ci kǝmaduwu dǝye yalanzǝ lan.[27] == Lamintǝ == kxf6vpvl27pk4gr93ncss7l5zg0zkab 0 2838 29367 2026-07-01T04:21:55Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Kǝmaduwu Tanganyikabe''' (4] Kirundi: Ikiyaga ca Tanganyika) shima kǝmoduwu kura Africabewo.[5] Shima kəmaduwu nji shawaye kura kən indimi dunyalan nəmngəwunzən kuru kən indimi cidiyazəna, nasha indison ngawo kəmaduwu Baikal suro Siberiaben.[6][7] Shima kəmaduwu nji shawaye dunyalan shiro kuruwuwo bawo.[6] Kuru shima kəmaduwu kura kən 6 mewo nasha lan.[8] Shi kəmaduwudə kate lardəwa diyauben yakkata—Tanzania-a, Lardə Congobe-a (DRC-a), B..." 29367 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kǝmaduwu Tanganyikabe''' (4] Kirundi: Ikiyaga ca Tanganyika) shima kǝmoduwu kura Africabewo.[5] Shima kəmaduwu nji shawaye kura kən indimi dunyalan nəmngəwunzən kuru kən indimi cidiyazəna, nasha indison ngawo kəmaduwu Baikal suro Siberiaben.[6][7] Shima kəmaduwu nji shawaye dunyalan shiro kuruwuwo bawo.[6] Kuru shima kəmaduwu kura kən 6 mewo nasha lan.[8] Shi kəmaduwudə kate lardəwa diyauben yakkata—Tanzania-a, Lardə Congobe-a (DRC-a), Burundi-a, Zambia-a—Tanzania-a (kashi 46%) kuru DRC-a (kashi 40%) sandima kəmaduwudəbe ngəwunzawo. Shidə kəmoduwu Lukugaben suluyin kəmoduwu Congobero, shidoni dareramdən Bananalan suluyinma, Democratic Republic Congobedə kəmaduwu Atlanticbero suluyin.[2] Ilmu cidiye Kǝmaduwu Tanganyika dǝ shima kǝmaduwu kureyewo, fal suro kǝmaduwu findi miliyon fal kozǝnaben. Basinsnzə yakkədə, shidəwo loktu nji ganaadən kəmaduwu gade-gade, sandidə saa gade-gade. Dawudə saa miliyon 9-12 kozənalan badiwono (Mya), yaladə 7-8 Mya kuru anəmdə 2-4 Mya.[9] Kudəro kəmaduwu Tanganyikadə suro Albertine Riftben kara, dalami fəte gədi Africabe Riftbedə, kuru shiga garu kəla kaube zərəgəbedəye dafsəna. Shima kəmaduwu riftbe kurawo suro Africaben kuru shima kəmaduwu nji shawabe kən indimi nəmngəwunzə dunyalan. Shima kəmaduwu shiro cidiyazənawo suro Africaben kuru shima nji shawa ngəwuwo suro continentdəben, shidə kashi 16% nji shawa dunyalan mbejidəbe sədin. Nasha yala-anəmye sammason 676 km (420 mi) ro lezəna kuru nəm faraknzədə 50 km (31 mi) ro lezəna. Kəmaduwudə kilomita 32,000 (12,000 sq mi) zamzəna, ci kəmaduwubedə kilomita 1,900 (mi 1,200), nəm cidinzə mita 572 (gotə 1,877) kuru nəm cidinzə mita 1,471 (gotə 4,826 yalabe) (suro kəmaduwubedən). Nji ta'adir km3 18,750 (mi cu 4,500) rozəna. Na kəmaduwudəye nji sapcinmadə shima 231,000 km2 (89,000 mi2). Kəmoduwuwa kura-kura indi suro kəmaduwudəyero lezayin, kuru kəmoduwuwa sənana kada-a kuru kəmaduwuwa-a (sandidəwo nəmkuruwunza kəla kau-a kəla kəmaduwudəben dasagənadəbe dazəna). Shi kəmoduwu kuradə shima kəmoduwu Lukugabewo, shidoni kəmoduwu Congobero suluwinmadə. Samiye njiye-a kuru njiye suluwu-adə faidanza kəmoduwuwa kozəna. Gananzə yayi kashi 90% njiyedə nji samibe kəla kəmaduwudəben suluwin kuru gananzə yayi kashi 90% njidəbe fattəgənzədə daataro suluwin.[11] Kəmoduwu kura do suro kəmaduwudəyero sədinmadə shima kəmoduwu Ruzizibe, shidəwo saa 10,000 kozənalan təbandənadə, shidəwo yala kəmaduwudəbero kəmoduwu Kivuben gayinmadə.[12] Kəmoduwu Malagarasibedə, shidoni kəmoduwu kura kən indimi Tanzaniabedə, nasha gədi kəmoduwu Tanganyikabero gayin.[12] Malagarasidə kəmoduwu Tanganyika'a kozəna, kuru kawu kəmoduwudə tətandinro, waneye shidə kəla kəmoduwu Lualababe, kəmoduwu Congobe kuradə.[11] Kəmoduwu kura do Zambia lan suro kəmaduwu dəro suluyin də kuru shi kura do suro kəmaduwu anəmye dəro suluwin də shima Lufubu, shi do kəla plateau anəm kəmaduwu dəyen cijin ma, yala-fəten kəla escarpment yen zərəgə ro lejin, daji yala-gədi lan ci gədi Nsumbu yero lejin.[13] Shi kəmaduwudə gargamnzə zaumaro hangal gənatəgəbe mbeji kəla futu letənzəbe faltəben, dalil nəmcintənzəbe-a, nəmcintənzə kura-a, nəmkəluwunzə gana-a, kuru na kaube-a na shiro turbulently volcanic gultindəbe shidəwo yanawu faltəbe sətanadəbe səkə. Zahirro, kuren shidə suro kəmaduwubero suluwinba. Dalil adə nankaro "zahirro endorheic" ro bayantəna. Shi kəmaduwudə'a kəmaduwu'a kəltənadə nji ngəwu'a kolzə njidə'a kəmaduwudən suluwuna kəmoduwu Lukugaben Congo'a ro gayin.[12] Sa njilan fəlangjinbaro waljiya, kəmaduwudəye kəmoduwu Lukugabero suluwinmadə kattiye-a kajim ngəwu-aye sha dafsəna, kuru susudəro kəmoduwu adə kəmoduwunzə kəlanzəro təngatəgəna, musammanno kəmoduwu Niembabedə, kəmoduwudəga təmtəgəro.[11] Tun saa 1990 lan nji suro kəmaduwu Tanganyika yedə mita 2 yeyiro tərana, fatowa-a garra ci kəmaduwuye cidiyazənadə-a njiye təmzəna.[14] Adə taidazə turin bəla Nsumbu, Zambia lan, ci kəmaduwuye kate jetty-a ci kəmoduwu Chisala-ayen, yala-fəte 2 km karəngə. Kate saa 2018-a 2024-ayen njidə nasha laa bəladəyero gagəna hatta mita 300 ro saadəna ci kəmaduwu 2018bedən.[15][16] Shi kəmaduwudə loktuwalaan awo gade-gade surodən suluwinna kuru surodən suluwinna mbeji; suronzəro kəmaduwu Rukwabedən lejin, kəmaduwu Malawibedəro gawo-a kuru diwal Nilebero suluwin-a sammaso loktu laa suro gargam kəmaduwudəben mbejiro təmazana.[17] Halla njibe Kǝmaduwu nji shawa kǝmoduwu Tanganyikabe suro Kagongo Wardbe, Nasha Kigomabe, Tanzaniabe Nji kəmaduwudəyedə alkaline kuru pH nzədə 9 yeyi nəm cidinzə 0-100 m (0-330 ft) ro saadəna.[18] Cidiya adəyen, alamanna 8.7 yeyi, gana-ganan fulutə 8.3-8.5 ro saadin nasha cidiya Tanganyika yedən.[18] Awo adə’a samunnam suro lantarkiye lan turin, alamanna 670 μS/cm lan səta samilan səta 690 μS/cm ro saadəna.[18] Kawudo cidiyedə 24 °C (75 °F) lan səta nasha anəm kəmaduwudəyen badiyaram kəntawu Augustben səta 28-29 °C (82-84 °F) ro saadin dareram loktu samibe suro kəntawu March-Aprilben.[19] Nəm cidinzə 400 m (1,300 ft) kozənalan. erm2lden6lj8vg0b3dw6f0h6nius4xj 29368 29367 2026-07-01T04:24:50Z Abba Khaleel 1413 29368 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kǝmaduwu Tanganyikabe''' <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Tanganyika#cite_note-4</ref> Kirundi: Ikiyaga ca Tanganyika) shima kǝmoduwu kura Africabewo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Tanganyika#cite_note-5</ref> Shima kəmaduwu nji shawaye kura kən indimi dunyalan nəmngəwunzən kuru kən indimi cidiyazəna, nasha indison ngawo kəmaduwu Baikal suro Siberiaben.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Tanganyika#cite_note-zambiatour-6</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Tanganyika#cite_note-7</ref> Shima kəmaduwu nji shawaye dunyalan shiro kuruwuwo bawo.[6] Kuru shima kəmaduwu kura kən 6 mewo nasha lan.[8] Shi kəmaduwudə kate lardəwa diyauben yakkata—Tanzania-a, Lardə Congobe-a (DRC-a), Burundi-a, Zambia-a—Tanzania-a (kashi 46%) kuru DRC-a (kashi 40%) sandima kəmaduwudəbe ngəwunzawo. Shidə kəmoduwu Lukugaben suluyin kəmoduwu Congobero, shidoni dareramdən Bananalan suluyinma, Democratic Republic Congobedə kəmaduwu Atlanticbero suluyin.[2] Ilmu cidiye Kǝmaduwu Tanganyika dǝ shima kǝmaduwu kureyewo, fal suro kǝmaduwu findi miliyon fal kozǝnaben. Basinsnzə yakkədə, shidəwo loktu nji ganaadən kəmaduwu gade-gade, sandidə saa gade-gade. Dawudə saa miliyon 9-12 kozənalan badiwono (Mya), yaladə 7-8 Mya kuru anəmdə 2-4 Mya.[9] Kudəro kəmaduwu Tanganyikadə suro Albertine Riftben kara, dalami fəte gədi Africabe Riftbedə, kuru shiga garu kəla kaube zərəgəbedəye dafsəna. Shima kəmaduwu riftbe kurawo suro Africaben kuru shima kəmaduwu nji shawabe kən indimi nəmngəwunzə dunyalan. Shima kəmaduwu shiro cidiyazənawo suro Africaben kuru shima nji shawa ngəwuwo suro continentdəben, shidə kashi 16% nji shawa dunyalan mbejidəbe sədin. Nasha yala-anəmye sammason 676 km (420 mi) ro lezəna kuru nəm faraknzədə 50 km (31 mi) ro lezəna. Kəmaduwudə kilomita 32,000 (12,000 sq mi) zamzəna, ci kəmaduwubedə kilomita 1,900 (mi 1,200), nəm cidinzə mita 572 (gotə 1,877) kuru nəm cidinzə mita 1,471 (gotə 4,826 yalabe) (suro kəmaduwubedən). Nji ta'adir km3 18,750 (mi cu 4,500) rozəna. Na kəmaduwudəye nji sapcinmadə shima 231,000 km2 (89,000 mi2). Kəmoduwuwa kura-kura indi suro kəmaduwudəyero lezayin, kuru kəmoduwuwa sənana kada-a kuru kəmaduwuwa-a (sandidəwo nəmkuruwunza kəla kau-a kəla kəmaduwudəben dasagənadəbe dazəna). Shi kəmoduwu kuradə shima kəmoduwu Lukugabewo, shidoni kəmoduwu Congobero suluwinmadə. Samiye njiye-a kuru njiye suluwu-adə faidanza kəmoduwuwa kozəna. Gananzə yayi kashi 90% njiyedə nji samibe kəla kəmaduwudəben suluwin kuru gananzə yayi kashi 90% njidəbe fattəgənzədə daataro suluwin.[11] Kəmoduwu kura do suro kəmaduwudəyero sədinmadə shima kəmoduwu Ruzizibe, shidəwo saa 10,000 kozənalan təbandənadə, shidəwo yala kəmaduwudəbero kəmoduwu Kivuben gayinmadə.[12] Kəmoduwu Malagarasibedə, shidoni kəmoduwu kura kən indimi Tanzaniabedə, nasha gədi kəmoduwu Tanganyikabero gayin.[12] Malagarasidə kəmoduwu Tanganyika'a kozəna, kuru kawu kəmoduwudə tətandinro, waneye shidə kəla kəmoduwu Lualababe, kəmoduwu Congobe kuradə.[11] Kəmoduwu kura do Zambia lan suro kəmaduwu dəro suluyin də kuru shi kura do suro kəmaduwu anəmye dəro suluwin də shima Lufubu, shi do kəla plateau anəm kəmaduwu dəyen cijin ma, yala-fəten kəla escarpment yen zərəgə ro lejin, daji yala-gədi lan ci gədi Nsumbu yero lejin.[13] Shi kəmaduwudə gargamnzə zaumaro hangal gənatəgəbe mbeji kəla futu letənzəbe faltəben, dalil nəmcintənzəbe-a, nəmcintənzə kura-a, nəmkəluwunzə gana-a, kuru na kaube-a na shiro turbulently volcanic gultindəbe shidəwo yanawu faltəbe sətanadəbe səkə. Zahirro, kuren shidə suro kəmaduwubero suluwinba. Dalil adə nankaro "zahirro endorheic" ro bayantəna. Shi kəmaduwudə'a kəmaduwu'a kəltənadə nji ngəwu'a kolzə njidə'a kəmaduwudən suluwuna kəmoduwu Lukugaben Congo'a ro gayin.[12] Sa njilan fəlangjinbaro waljiya, kəmaduwudəye kəmoduwu Lukugabero suluwinmadə kattiye-a kajim ngəwu-aye sha dafsəna, kuru susudəro kəmoduwu adə kəmoduwunzə kəlanzəro təngatəgəna, musammanno kəmoduwu Niembabedə, kəmoduwudəga təmtəgəro.[11] Tun saa 1990 lan nji suro kəmaduwu Tanganyika yedə mita 2 yeyiro tərana, fatowa-a garra ci kəmaduwuye cidiyazənadə-a njiye təmzəna.[14] Adə taidazə turin bəla Nsumbu, Zambia lan, ci kəmaduwuye kate jetty-a ci kəmoduwu Chisala-ayen, yala-fəte 2 km karəngə. Kate saa 2018-a 2024-ayen njidə nasha laa bəladəyero gagəna hatta mita 300 ro saadəna ci kəmaduwu 2018bedən.[15][16] Shi kəmaduwudə loktuwalaan awo gade-gade surodən suluwinna kuru surodən suluwinna mbeji; suronzəro kəmaduwu Rukwabedən lejin, kəmaduwu Malawibedəro gawo-a kuru diwal Nilebero suluwin-a sammaso loktu laa suro gargam kəmaduwudəben mbejiro təmazana.[17] Halla njibe Kǝmaduwu nji shawa kǝmoduwu Tanganyikabe suro Kagongo Wardbe, Nasha Kigomabe, Tanzaniabe Nji kəmaduwudəyedə alkaline kuru pH nzədə 9 yeyi nəm cidinzə 0-100 m (0-330 ft) ro saadəna.[18] Cidiya adəyen, alamanna 8.7 yeyi, gana-ganan fulutə 8.3-8.5 ro saadin nasha cidiya Tanganyika yedən.[18] Awo adə’a samunnam suro lantarkiye lan turin, alamanna 670 μS/cm lan səta samilan səta 690 μS/cm ro saadəna.[18] Kawudo cidiyedə 24 °C (75 °F) lan səta nasha anəm kəmaduwudəyen badiyaram kəntawu Augustben səta 28-29 °C (82-84 °F) ro saadin dareram loktu samibe suro kəntawu March-Aprilben.[19] Nəm cidinzə 400 m (1,300 ft) kozənalan. == Lamintǝ == 73c0f2ddzu2oik39wppv6nfdkm4kqj3 0 2839 29369 2026-07-01T04:27:04Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Kǝmaduwu Baikal'''[a] dǝ shima kǝmaduwu riftbe kuru shima kǝmaduwu shiro cidiyawo bawo dunyalan.[5] Shidə suro anəm Siberia, Russiayen kara, kate kərmai kərmaiye Irkutsk Oblast yala-fətenzə-a Republic of Buryatia anəmgədinzə-ayen. Na 31,722 km2 (12,248 sq mi)—Belgium'a gana nəm kuranzədə—kəmoduwu Baikaldə shima kəmoduwu kura kən tulurmin dunyalan nəm kuranzədə,[6] kuru shima kəmoduwu kura kən indimi Eurasia lan ngawo kəmoduwu..." 29369 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kǝmaduwu Baikal'''[a] dǝ shima kǝmaduwu riftbe kuru shima kǝmaduwu shiro cidiyawo bawo dunyalan.[5] Shidə suro anəm Siberia, Russiayen kara, kate kərmai kərmaiye Irkutsk Oblast yala-fətenzə-a Republic of Buryatia anəmgədinzə-ayen. Na 31,722 km2 (12,248 sq mi)—Belgium'a gana nəm kuranzədə—kəmoduwu Baikaldə shima kəmoduwu kura kən tulurmin dunyalan nəm kuranzədə,[6] kuru shima kəmoduwu kura kən indimi Eurasia lan ngawo kəmoduwu Caspianben. Attəson yayi, dalil shidə kəmaduwu shiro cidiyawo bawo nankaro,[7] kuru nəmkuruwunzə mita 1,642 (5,387 feet),[1] kəmaduwu Baikaldə shima kəmaduwu nji shawaye shiro kurawo bawo nəmngəwunzən, suronzən 23,615.39 km3 (5,670 cu2'% nji shawaye dunyalan mbeji[1] nji,[8][9] kəmoduwuwa kura yala Americabe sammaso kəllatadəga kozəna.[10] Kuru shima kəmaduwu dunyalan shiro dinawo bawo[11] saa miliyon 25-30 ro saadənan,[12][13] kuru suro kəmaduwu shiro fetero suluwunaben.[14] Somtəna kəla shi kəmaduwudə suronzən kashi 19% nji shawa dunyabedə mbeji.[15] Kǝmaduwu Baikaldǝ shima na jili kǝska-a dabba-a duwu kadabewo, ngǝwunzaso na shimadǝn kara. Kuru shidə fato jiliwa Buryatbe, sandidoni kanyi-a, karimo-a, fe-a, dimi-a, fər-a rozayinma,[16] nasha gədi kəmaduwu Buryatiaben,[17] nadəwo nəmkəluwudə gananzə -19 °C (-2 °F) səta nəmngəwunzə -19 °C (18 °F) ro saadənadə. Nasha do gədi kəmaduwu Baikal ye də sha Transbaikalia lan bowotin au Transbaikal lan bowotin,[19] kuru nasha do kəla kəmaduwu dəyen notəna də loktu laan sha Baikalia lan bowotin. UNESCO ye Baikal dəga na awo kaduwuye dunyabe ro saa 1996 lan warmajiwo.[20] Ilmu cidibe-a ilmu njiye-a Yenisey basin, shidoni kəmaduwu Baikalbe suronzən mbejidə Kǝmaduwu Baikal dǝ suro zǝrǝgǝ rift ye dǝlan kara, shi do Baikal Rift Zone lan sǝtandǝnama, na do cidi dǝye hangallin sǝtayin dǝ.[6] Nəm kuruwu kilomita 636 (mi 395) kuru nəm farak kilomita 79 (mi 49) lan, kəmaduwu Baikal də shima kəmaduwu nji shawaye Asia lan shiro kurawo bawo, kəmaduwu 31,722 km2 (12,248 sq mi), kuru shima kəmaduwu shiro cidiyawo bawo dunyalan mita 1,642 (5,898). Shi cidi kəmaduwudəbedə 455.5 m (1,494 ft) sami kəmaduwubedən, kuru cidiya kəmaduwubedə 1,186.5 m (3,893 ft; 648.8 fathoms) cidiya kəmaduwubedən kara, kuru cidiya adəben awoa 7 km (4.3 mi) cididəbe mbeji, kuru shi cididəbe 7 km (4.3 mi) dəga mbezai. (5.0-6.8 mi) cidiya cidiben, shima cidiya dunyabe zauro cidiyazənawo.[6] Nasha geologyben, shi riftdə gana kuru cidajin-shidə alamanna 4 mm (0.16 in) saa woson farakcin.[21] Na fault zone də shiye zauro cidajin; hot springs nadən wajin kuru cidi kərtə nowatadə saa gana woson wajin. Kǝmaduwu dǝ nasha yakkǝro yakkata: Yala-a, Dawu-a, Anǝm-a, nǝmcidinzǝ alamanna mita 900 (3,000 ft), 1,600 mita (5,200 ft), kuru mita 1,400 (4,600 ft), sammason. Nawa naptəye kaltəgənadə nəmcintə alamanna 300 m (980 ft) ro saadənadə basinsdəga yekcin. Basin yalabe-a dawube-adə Academician Ridgeye sandiya yeksəna, amma nasha Selenga Delta-a Buguldeika Saddle-adə basin dawube-a anəmbe-adə yeksəna. Shi kəmaduwudə Angararo suluyin, shima kəmaduwu Yeniseybewo. Cididəye suronzən Cape Ryty kəla Baikalbe yala-fəte ci kəmaduwubedən mbeji. Saa Baikalbedə saa miliyon 25-30 ro somtəna, shidə shima kəmaduwu kurebewo suro gargam geologyben.[12][13] Shidə zaumaro gade suro kəmoduwuwa kura-kura, latitude-ngəwuben, sau shi kattidəga kankara continentalbedəye fəlezənyi. Russian, U.S., kuru Japanese kəra kəlakəlbe kəla cidi suro saa 1990sben latədəbe bayan kəzəkkə kəla nəmgadetə yanawube saa miliyon 6.7 kozənaben suwudəna.[22][23] Sediment cores kuruwu kuru kuruwu fuwulan təmaata.[needs update] Lake Baikaldə shima kəmaduwu nji shawabe basdəwo shilan shaida gas hydratesbe daataro kuru daataro gənyi mbejidə.[24][25][26] Kǝmaduwu dǝ kǝla kauye dǝrizana; Kawu Baikalbe ci kəmaduwu yalabedən, Barguzin Range ci kəmaduwu yala-gədibedə kuru Primorsky Range ci kəmaduwu fətebedən mattənadə. Kawu-a taiga-adə sandiya park lardəbero təkəna. Suronzən kərtawa 27 mbeji; shiro kurawo badə, Olkhon, nəm kuruwunzə 72 km (45 mi) kuru shima kərye kura kən yakkəme dunyalan. Shi kəmaduwudə kəmoduwuwa 330 samin shiga njizayin.[27] Kəmoduwuwa kura-kura doni Baikalro lezayin də sandima Selenga-a, Barguzin-a, Angara samibe-a, Turka-a, Sarma-a, Snezhnaya-a. Shidə na fallan suluwin, shi Angaradə. Kasam sambisoro mbeji suro zərəgə Baikalbedən.[28] cw3zl9l44b00z3wzeb3b2ir4pg448ql 29370 29369 2026-07-01T04:30:17Z Abba Khaleel 1413 29370 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kǝmaduwu Baikal'''[a] dǝ shima kǝmaduwu riftbe kuru shima kǝmaduwu shiro cidiyawo bawo dunyalan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Baikal#cite_note-6</ref> Shidə suro anəm Siberia, Russiayen kara, kate kərmai kərmaiye Irkutsk Oblast yala-fətenzə-a Republic of Buryatia anəmgədinzə-ayen. Na 31,722 km2 (12,248 sq mi)—Belgium'a gana nəm kuranzədə—kəmoduwu Baikaldə shima kəmoduwu kura kən tulurmin dunyalan nəm kuranzədə,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Baikal#cite_note-oddities-7</ref> kuru shima kəmoduwu kura kən indimi Eurasia lan ngawo kəmoduwu Caspianben. Attəson yayi, dalil shidə kəmaduwu shiro cidiyawo bawo nankaro,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Baikal#cite_note-8</ref> kuru nəmkuruwunzə mita 1,642 (5,387 feet),[1] kəmaduwu Baikaldə shima kəmaduwu nji shawaye shiro kurawo bawo nəmngəwunzən, suronzən 23,615.39 km3 (5,670 cu2'% nji shawaye dunyalan mbeji[1] nji,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Baikal#cite_note-9</ref>[9] kəmoduwuwa kura yala Americabe sammaso kəllatadəga kozəna.[10] Kuru shima kəmaduwu dunyalan shiro dinawo bawo[11] saa miliyon 25-30 ro saadənan,[12][13] kuru suro kəmaduwu shiro fetero suluwunaben.[14] Somtəna kəla shi kəmaduwudə suronzən kashi 19% nji shawa dunyabedə mbeji.[15] Kǝmaduwu Baikaldǝ shima na jili kǝska-a dabba-a duwu kadabewo, ngǝwunzaso na shimadǝn kara. Kuru shidə fato jiliwa Buryatbe, sandidoni kanyi-a, karimo-a, fe-a, dimi-a, fər-a rozayinma,[16] nasha gədi kəmaduwu Buryatiaben,[17] nadəwo nəmkəluwudə gananzə -19 °C (-2 °F) səta nəmngəwunzə -19 °C (18 °F) ro saadənadə. Nasha do gədi kəmaduwu Baikal ye də sha Transbaikalia lan bowotin au Transbaikal lan bowotin,[19] kuru nasha do kəla kəmaduwu dəyen notəna də loktu laan sha Baikalia lan bowotin. UNESCO ye Baikal dəga na awo kaduwuye dunyabe ro saa 1996 lan warmajiwo.[20] Ilmu cidibe-a ilmu njiye-a Yenisey basin, shidoni kəmaduwu Baikalbe suronzən mbejidə Kǝmaduwu Baikal dǝ suro zǝrǝgǝ rift ye dǝlan kara, shi do Baikal Rift Zone lan sǝtandǝnama, na do cidi dǝye hangallin sǝtayin dǝ.[6] Nəm kuruwu kilomita 636 (mi 395) kuru nəm farak kilomita 79 (mi 49) lan, kəmaduwu Baikal də shima kəmaduwu nji shawaye Asia lan shiro kurawo bawo, kəmaduwu 31,722 km2 (12,248 sq mi), kuru shima kəmaduwu shiro cidiyawo bawo dunyalan mita 1,642 (5,898). Shi cidi kəmaduwudəbedə 455.5 m (1,494 ft) sami kəmaduwubedən, kuru cidiya kəmaduwubedə 1,186.5 m (3,893 ft; 648.8 fathoms) cidiya kəmaduwubedən kara, kuru cidiya adəben awoa 7 km (4.3 mi) cididəbe mbeji, kuru shi cididəbe 7 km (4.3 mi) dəga mbezai. (5.0-6.8 mi) cidiya cidiben, shima cidiya dunyabe zauro cidiyazənawo.[6] Nasha geologyben, shi riftdə gana kuru cidajin-shidə alamanna 4 mm (0.16 in) saa woson farakcin.[21] Na fault zone də shiye zauro cidajin; hot springs nadən wajin kuru cidi kərtə nowatadə saa gana woson wajin. Kǝmaduwu dǝ nasha yakkǝro yakkata: Yala-a, Dawu-a, Anǝm-a, nǝmcidinzǝ alamanna mita 900 (3,000 ft), 1,600 mita (5,200 ft), kuru mita 1,400 (4,600 ft), sammason. Nawa naptəye kaltəgənadə nəmcintə alamanna 300 m (980 ft) ro saadənadə basinsdəga yekcin. Basin yalabe-a dawube-adə Academician Ridgeye sandiya yeksəna, amma nasha Selenga Delta-a Buguldeika Saddle-adə basin dawube-a anəmbe-adə yeksəna. Shi kəmaduwudə Angararo suluyin, shima kəmaduwu Yeniseybewo. Cididəye suronzən Cape Ryty kəla Baikalbe yala-fəte ci kəmaduwubedən mbeji. Saa Baikalbedə saa miliyon 25-30 ro somtəna, shidə shima kəmaduwu kurebewo suro gargam geologyben.[12][13] Shidə zaumaro gade suro kəmoduwuwa kura-kura, latitude-ngəwuben, sau shi kattidəga kankara continentalbedəye fəlezənyi. Russian, U.S., kuru Japanese kəra kəlakəlbe kəla cidi suro saa 1990sben latədəbe bayan kəzəkkə kəla nəmgadetə yanawube saa miliyon 6.7 kozənaben suwudəna.[22][23] Sediment cores kuruwu kuru kuruwu fuwulan təmaata.[needs update] Lake Baikaldə shima kəmaduwu nji shawabe basdəwo shilan shaida gas hydratesbe daataro kuru daataro gənyi mbejidə.[24][25][26] Kǝmaduwu dǝ kǝla kauye dǝrizana; Kawu Baikalbe ci kəmaduwu yalabedən, Barguzin Range ci kəmaduwu yala-gədibedə kuru Primorsky Range ci kəmaduwu fətebedən mattənadə. Kawu-a taiga-adə sandiya park lardəbero təkəna. Suronzən kərtawa 27 mbeji; shiro kurawo badə, Olkhon, nəm kuruwunzə 72 km (45 mi) kuru shima kərye kura kən yakkəme dunyalan. Shi kəmaduwudə kəmoduwuwa 330 samin shiga njizayin.[27] Kəmoduwuwa kura-kura doni Baikalro lezayin də sandima Selenga-a, Barguzin-a, Angara samibe-a, Turka-a, Sarma-a, Snezhnaya-a. Shidə na fallan suluwin, shi Angaradə. Kasam sambisoro mbeji suro zərəgə Baikalbedən.[28] == Lamintǝ == 1zzrmpvaeegrsyffurs1hppb4249nmd 0 2840 29371 2026-07-01T04:32:17Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Indus də''' (/ˈɪndəs/ IN-dəs) shima kəmoduwu do kalangayya Asia ye kuru kəmoduwu do Himalaya ye Anəm-a Dawu-a Asia ye.[11] Kəmoduwu do 3,180 km (1,980 mi) [6] də nasha kəlanzəye Tibet ye China lan cijin na do Sengge Zangbo lan notəna də, yala-fəte ro lejin nasha Kashmir ye do kəlanzən gashiptəna də men, buro salakkin Ladakh do India ye kərmaizəna də men, kuru daji Pakistanye kərmaizəna GBalstan ro lejin. wofiladə ngawo Nanga Parbat..." 29371 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Indus də''' (/ˈɪndəs/ IN-dəs) shima kəmoduwu do kalangayya Asia ye kuru kəmoduwu do Himalaya ye Anəm-a Dawu-a Asia ye.[11] Kəmoduwu do 3,180 km (1,980 mi) [6] də nasha kəlanzəye Tibet ye China lan cijin na do Sengge Zangbo lan notəna də, yala-fəte ro lejin nasha Kashmir ye do kəlanzən gashiptəna də men, buro salakkin Ladakh do India ye kərmaizəna də men, kuru daji Pakistanye kərmaizəna GBalstan ro lejin. wofiladə ngawo Nanga Parbat massifben, kuru anəm-anəm-fətelan sədin kəriyewa Pakistanbe kadalan, kawu indiro yaktə kuru kuluwu Arabianbero suluyinro, fərtənzə kuradə batau bərni ci kəmaduwube Karachiben kara.[14][15] Kəmoduwu Indusbedə nasha njiye 1,120,000 km2 (430,000 mi2) yeyi. Letəramzə saa woson 175 km3/a (5,500 m3/s) yeyi, shidəye sha kəmoduwu kura 50 dunyalan falro sədin nasha letəramzə saa woson.[16] Ci kəmoduwunzə wofilaye Ladakh yedə shima kəmoduwu Zanskarye, kuru kəmoduwunzə wofilaye suro saraiyayedə shima kəmoduwu Panjnadye shidoni kəmoduwuwa Punjabye uwudə kəltanadə, sandima kəmoduwuwa Chenab-a, Jhelum-a, Ravi-a, Beas-a, Sutlej-a. Kəmoduwuwanzə kəmburamyedə sandima Shyok-a, Gilgit-a, Kabul-a, Kurram-a, Gomal-a. Badiyaram kəla kauyen kuru kəmoduwuwa Himalayan-a, Karakoram-a, Hindu Kush-a lan, kəmoduwudə karaa kawudo-a, sədiya-a, larduwa harzəna-a banajin. Nasha cidiben, nji kəla Indusbedə-a gədinzən shi Yarlung Tsangpobedə-a (dare suro lamarranzəben, Brahmaputra) nasha Indus-Yarlungbedən lejin, shidəwo kalangayya doni shi Indianbe-a Eurasianbe-a kəltanadə bayanjin suro saa Million Eocebe badiyaramben. Kəmoduwuwa Eurasiabe indi anyi, shidoni Himalayas cijinmadəye layinza faljinmadə, kalangayya fəteye-a gədiye-adə bayanzana, sammason, kəla kaudəyen.[17] Ngawo Indus ye zərəgənzə Himalayan ye kəpkatadən suluwunayen, rokko kəmaduwunzəyen, nasha Punjab ye Anəm Asia ye dəga təbandəna. Cidiya kəmaduwubedə delta kuralan dajin. Gargamlan, Indusdə adawa kadaro faida'a. Karna kən 3 me BC dən kəla furum zamanbe Indus Valley yedə citə, bərni kura zaman ngarkime sodə. Loktu saa duwu kən indimi BC yedən, nasha Punjab yedə suro kaya Rigveda yen Sapta Sindhu lan bowotəna kuru suro kitawuwa adin Avesta yen Hapta Həndu lan bowotəna (kalima indiso ma'ananza "kəmoduwu tulur"). Mairiwa gargambe buroye doni zərəgə Indusben fəlangzanadə gandhāra-a Sindhu-Sauvīra-a mbeji. Kəmoduwu Indusbedə ilmu dunya fəteyedəro badiyaram zaman kureben isəna, loktu mai Darius Persiabedə kərmainzə Greekbe Scylax of Caryandadə kəmoduwudə'a kulashiro zuzənadən, c.Saa 515 BC lan. Etymology-a kuru su-a Kalima təlam Nasarabe "Indus" də suro dareram Latin Indusben kedo (1598), musammanno Latin kurebe Indus faidatə (am Indiabe, Indiabe) Greek kurebe Ἰνδός "am Indiabe, Indiabe, kəmoduwu Indusbe", nasha Persiabe kurebedən (ngawo Indiaben, Hindush ruyi), kuru Avestan Hindu, Həndu "kəmoduwu"; təlamma Proto Indo-Iranianbedə Sanskrit sindhu (kəmoduwu) yeyi; daji nasha Indusbedə, shidoni Hellenistic Greekbe Σίνθος "kəmoduwu Indusbedə"[19][20] Su kəmoduwudəbe adabe təlam Sanskrit-a Tibetan-aben shima "Sindhu" səbandənadə. Sanskrit lan, maananzə kadadə suronzan: kəmaduwu, kəmaduwu; Indus; sayatə; kuluwu au kǝmaduwu; nasha au lardə do karəngə Indus ye lan, Sindh, am Sindh ye."[21][22] Su zamanbe Urdulan shima Sindh au Daryā-i-Sindh, Lardə Sindhbe'a gade. Am Ladakhibe-a Tibetanbe-adə kəmoduwudə Sengesangpo-a, Baltisbe-a Gemtsuh-a Tsuh-Fo-a lan bowozayin, Pashtunsodə Sher Darya-a Abbasin-a lan bowozayin, Sindhisodə Sindhu-a, Mehran-a, Purali-a Samundar-a lan bowozayin. gwqqr4rx09nzlw0fs48oa5rfrd5c2rx 29372 29371 2026-07-01T04:37:05Z Abba Khaleel 1413 29372 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Indus də''' (/ˈɪndəs/ IN-dəs) shima kəmoduwu do kalangayya Asia ye kuru kəmoduwu do Himalaya ye Anəm-a Dawu-a Asia ye.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indus_River#cite_note-11</ref> Kəmoduwu do 3,180 km (1,980 mi) <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indus_River#cite_note-International_Centre_for_Integrated_Mountain_Development-6</ref> də nasha kəlanzəye Tibet ye China lan cijin na do Sengge Zangbo lan notəna də, yala-fəte ro lejin nasha Kashmir ye do kəlanzən gashiptəna də men, buro salakkin Ladakh do India ye kərmaizəna də men, kuru daji Pakistanye kərmaizəna GBalstan ro lejin. wofiladə ngawo Nanga Parbat massifben, kuru anəm-anəm-fətelan sədin kəriyewa Pakistanbe kadalan, kawu indiro yaktə kuru kuluwu Arabianbero suluyinro, fərtənzə kuradə batau bərni ci kəmaduwube Karachiben kara.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indus_River#cite_note-Ahmad-2019-15</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indus_River#cite_note-16</ref> Kəmoduwu Indusbedə nasha njiye 1,120,000 km2 (430,000 mi2) yeyi. Letəramzə saa woson 175 km3/a (5,500 m3/s) yeyi, shidəye sha kəmoduwu kura 50 dunyalan falro sədin nasha letəramzə saa woson.[16] Ci kəmoduwunzə wofilaye Ladakh yedə shima kəmoduwu Zanskarye, kuru kəmoduwunzə wofilaye suro saraiyayedə shima kəmoduwu Panjnadye shidoni kəmoduwuwa Punjabye uwudə kəltanadə, sandima kəmoduwuwa Chenab-a, Jhelum-a, Ravi-a, Beas-a, Sutlej-a. Kəmoduwuwanzə kəmburamyedə sandima Shyok-a, Gilgit-a, Kabul-a, Kurram-a, Gomal-a. Badiyaram kəla kauyen kuru kəmoduwuwa Himalayan-a, Karakoram-a, Hindu Kush-a lan, kəmoduwudə karaa kawudo-a, sədiya-a, larduwa harzəna-a banajin. Nasha cidiben, nji kəla Indusbedə-a gədinzən shi Yarlung Tsangpobedə-a (dare suro lamarranzəben, Brahmaputra) nasha Indus-Yarlungbedən lejin, shidəwo kalangayya doni shi Indianbe-a Eurasianbe-a kəltanadə bayanjin suro saa Million Eocebe badiyaramben. Kəmoduwuwa Eurasiabe indi anyi, shidoni Himalayas cijinmadəye layinza faljinmadə, kalangayya fəteye-a gədiye-adə bayanzana, sammason, kəla kaudəyen.[17] Ngawo Indus ye zərəgənzə Himalayan ye kəpkatadən suluwunayen, rokko kəmaduwunzəyen, nasha Punjab ye Anəm Asia ye dəga təbandəna. Cidiya kəmaduwubedə delta kuralan dajin. Gargamlan, Indusdə adawa kadaro faida'a. Karna kən 3 me BC dən kəla furum zamanbe Indus Valley yedə citə, bərni kura zaman ngarkime sodə. Loktu saa duwu kən indimi BC yedən, nasha Punjab yedə suro kaya Rigveda yen Sapta Sindhu lan bowotəna kuru suro kitawuwa adin Avesta yen Hapta Həndu lan bowotəna (kalima indiso ma'ananza "kəmoduwu tulur"). Mairiwa gargambe buroye doni zərəgə Indusben fəlangzanadə gandhāra-a Sindhu-Sauvīra-a mbeji. Kəmoduwu Indusbedə ilmu dunya fəteyedəro badiyaram zaman kureben isəna, loktu mai Darius Persiabedə kərmainzə Greekbe Scylax of Caryandadə kəmoduwudə'a kulashiro zuzənadən, c.Saa 515 BC lan. Etymology-a kuru su-a Kalima təlam Nasarabe "Indus" də suro dareram Latin Indusben kedo (1598), musammanno Latin kurebe Indus faidatə (am Indiabe, Indiabe) Greek kurebe Ἰνδός "am Indiabe, Indiabe, kəmoduwu Indusbe", nasha Persiabe kurebedən (ngawo Indiaben, Hindush ruyi), kuru Avestan Hindu, Həndu "kəmoduwu"; təlamma Proto Indo-Iranianbedə Sanskrit sindhu (kəmoduwu) yeyi; daji nasha Indusbedə, shidoni Hellenistic Greekbe Σίνθος "kəmoduwu Indusbedə"[19][20] Su kəmoduwudəbe adabe təlam Sanskrit-a Tibetan-aben shima "Sindhu" səbandənadə. Sanskrit lan, maananzə kadadə suronzan: kəmaduwu, kəmaduwu; Indus; sayatə; kuluwu au kǝmaduwu; nasha au lardə do karəngə Indus ye lan, Sindh, am Sindh ye."[21][22] Su zamanbe Urdulan shima Sindh au Daryā-i-Sindh, Lardə Sindhbe'a gade. Am Ladakhibe-a Tibetanbe-adə kəmoduwudə Sengesangpo-a, Baltisbe-a Gemtsuh-a Tsuh-Fo-a lan bowozayin, Pashtunsodə Sher Darya-a Abbasin-a lan bowozayin, Sindhisodə Sindhu-a, Mehran-a, Purali-a Samundar-a lan bowozayin. == Lamintǝ == 61togdjpxw0wgx5mj527q9ltpqs7d44 29383 29372 2026-07-01T08:52:08Z Hugo.arg 123 Hugo.arg moved page [[Indus River]] to [[Indus də]] 29372 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Indus də''' (/ˈɪndəs/ IN-dəs) shima kəmoduwu do kalangayya Asia ye kuru kəmoduwu do Himalaya ye Anəm-a Dawu-a Asia ye.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indus_River#cite_note-11</ref> Kəmoduwu do 3,180 km (1,980 mi) <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indus_River#cite_note-International_Centre_for_Integrated_Mountain_Development-6</ref> də nasha kəlanzəye Tibet ye China lan cijin na do Sengge Zangbo lan notəna də, yala-fəte ro lejin nasha Kashmir ye do kəlanzən gashiptəna də men, buro salakkin Ladakh do India ye kərmaizəna də men, kuru daji Pakistanye kərmaizəna GBalstan ro lejin. wofiladə ngawo Nanga Parbat massifben, kuru anəm-anəm-fətelan sədin kəriyewa Pakistanbe kadalan, kawu indiro yaktə kuru kuluwu Arabianbero suluyinro, fərtənzə kuradə batau bərni ci kəmaduwube Karachiben kara.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indus_River#cite_note-Ahmad-2019-15</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indus_River#cite_note-16</ref> Kəmoduwu Indusbedə nasha njiye 1,120,000 km2 (430,000 mi2) yeyi. Letəramzə saa woson 175 km3/a (5,500 m3/s) yeyi, shidəye sha kəmoduwu kura 50 dunyalan falro sədin nasha letəramzə saa woson.[16] Ci kəmoduwunzə wofilaye Ladakh yedə shima kəmoduwu Zanskarye, kuru kəmoduwunzə wofilaye suro saraiyayedə shima kəmoduwu Panjnadye shidoni kəmoduwuwa Punjabye uwudə kəltanadə, sandima kəmoduwuwa Chenab-a, Jhelum-a, Ravi-a, Beas-a, Sutlej-a. Kəmoduwuwanzə kəmburamyedə sandima Shyok-a, Gilgit-a, Kabul-a, Kurram-a, Gomal-a. Badiyaram kəla kauyen kuru kəmoduwuwa Himalayan-a, Karakoram-a, Hindu Kush-a lan, kəmoduwudə karaa kawudo-a, sədiya-a, larduwa harzəna-a banajin. Nasha cidiben, nji kəla Indusbedə-a gədinzən shi Yarlung Tsangpobedə-a (dare suro lamarranzəben, Brahmaputra) nasha Indus-Yarlungbedən lejin, shidəwo kalangayya doni shi Indianbe-a Eurasianbe-a kəltanadə bayanjin suro saa Million Eocebe badiyaramben. Kəmoduwuwa Eurasiabe indi anyi, shidoni Himalayas cijinmadəye layinza faljinmadə, kalangayya fəteye-a gədiye-adə bayanzana, sammason, kəla kaudəyen.[17] Ngawo Indus ye zərəgənzə Himalayan ye kəpkatadən suluwunayen, rokko kəmaduwunzəyen, nasha Punjab ye Anəm Asia ye dəga təbandəna. Cidiya kəmaduwubedə delta kuralan dajin. Gargamlan, Indusdə adawa kadaro faida'a. Karna kən 3 me BC dən kəla furum zamanbe Indus Valley yedə citə, bərni kura zaman ngarkime sodə. Loktu saa duwu kən indimi BC yedən, nasha Punjab yedə suro kaya Rigveda yen Sapta Sindhu lan bowotəna kuru suro kitawuwa adin Avesta yen Hapta Həndu lan bowotəna (kalima indiso ma'ananza "kəmoduwu tulur"). Mairiwa gargambe buroye doni zərəgə Indusben fəlangzanadə gandhāra-a Sindhu-Sauvīra-a mbeji. Kəmoduwu Indusbedə ilmu dunya fəteyedəro badiyaram zaman kureben isəna, loktu mai Darius Persiabedə kərmainzə Greekbe Scylax of Caryandadə kəmoduwudə'a kulashiro zuzənadən, c.Saa 515 BC lan. Etymology-a kuru su-a Kalima təlam Nasarabe "Indus" də suro dareram Latin Indusben kedo (1598), musammanno Latin kurebe Indus faidatə (am Indiabe, Indiabe) Greek kurebe Ἰνδός "am Indiabe, Indiabe, kəmoduwu Indusbe", nasha Persiabe kurebedən (ngawo Indiaben, Hindush ruyi), kuru Avestan Hindu, Həndu "kəmoduwu"; təlamma Proto Indo-Iranianbedə Sanskrit sindhu (kəmoduwu) yeyi; daji nasha Indusbedə, shidoni Hellenistic Greekbe Σίνθος "kəmoduwu Indusbedə"[19][20] Su kəmoduwudəbe adabe təlam Sanskrit-a Tibetan-aben shima "Sindhu" səbandənadə. Sanskrit lan, maananzə kadadə suronzan: kəmaduwu, kəmaduwu; Indus; sayatə; kuluwu au kǝmaduwu; nasha au lardə do karəngə Indus ye lan, Sindh, am Sindh ye."[21][22] Su zamanbe Urdulan shima Sindh au Daryā-i-Sindh, Lardə Sindhbe'a gade. Am Ladakhibe-a Tibetanbe-adə kəmoduwudə Sengesangpo-a, Baltisbe-a Gemtsuh-a Tsuh-Fo-a lan bowozayin, Pashtunsodə Sher Darya-a Abbasin-a lan bowozayin, Sindhisodə Sindhu-a, Mehran-a, Purali-a Samundar-a lan bowozayin. == Lamintǝ == 61togdjpxw0wgx5mj527q9ltpqs7d44 0 2841 29373 2026-07-01T04:39:08Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Kǝmaduwu Indiabe''' dǝ shima kǝn yakkǝme kurawo suro kǝmoduwuwa uwu dunyabe dǝn, shiye 70,560,000 km2 (27,240,000 sq mi) sǝtayin au alamanna 20% nasha njibe cidi dunyabe.[4] Yalanzən Asia, fətenzən Africa kuru gədinzən Australia. Anəmlan shiga kəmaduwu anəmye au Antarctica'a kəllata, futu faidatənadən kara.[5] Kǝmaduwu Indiabe dǝ kuluwuwa kura-kura mbeji, suronzan kuluwu Andamanbe-a, kuluwu Arabianbe-a, Bay of Bengalbe-a, kuru kuluwu La..." 29373 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kǝmaduwu Indiabe''' dǝ shima kǝn yakkǝme kurawo suro kǝmoduwuwa uwu dunyabe dǝn, shiye 70,560,000 km2 (27,240,000 sq mi) sǝtayin au alamanna 20% nasha njibe cidi dunyabe.[4] Yalanzən Asia, fətenzən Africa kuru gədinzən Australia. Anəmlan shiga kəmaduwu anəmye au Antarctica'a kəllata, futu faidatənadən kara.[5] Kǝmaduwu Indiabe dǝ kuluwuwa kura-kura mbeji, suronzan kuluwu Andamanbe-a, kuluwu Arabianbe-a, Bay of Bengalbe-a, kuru kuluwu Laccadivebe-a mbeji. Nasha cidiben, kəmaduwu Indiabedə shima kəmaduwu shiro ganawo bawo (shiga kəmaduwu Tethysbedə kawuzəna, shidəwo kəmaduwu Mediterraneanbe-a kəmaduwu Indiabe-aro saa miliyon 20 kozənadən yakkatadə),[6] kuru shidə alamaram gade-gade alama shelves continentalbe kəpkataa mbeji. Nəm cidinzə 3,741 m.[7] Shima kǝmoduwu zauro zǝmzǝmwo, kuru zaumaro kǝndaram dunyabega lezǝna dalil shiye samiga letǝnzǝben. Njiwanzədə Indian Ocean Walkerbe circulationnzədəye lezəna, kuru adəye səkə nji kəmaduwube gade-gade-a kuru futu njiye fəlejin-a suwudin. Kǝmaduwu Indianbe dǝ nasha kǝskaye kada mbeji, kuru awoa kǝnǝngaye faida'a mbeji alamanna coral reefs so, mangroves so, kuru kajim njiye so.[8] Shidə nasha kada tuna dunyalan tətandin kuru shidə fato dabbawa suro njibe tajirwaben dasagənabe. Shi yanawu nasha kəmaduwu Indiabedə monsoons lan fəlejin.[8] Kǝmaduwu Indianbedǝ shima dawudi adabe-a kasuwube-a fafaltǝbewo tun zaman kureben. Nasha hijra adammanabe buro salakbe-a kuru kəla furum zamanbe-an zauro banazəna. Zaman kərmayen, kasuwu dunyabero faida'a, musammanno kəndawu fetərre-a hydrocarbons-a lan.[9] Kazəyiya korbe-a siyasa cidibe-a nashadəyedə suronzan yanawu faltə-a, bənyi kənta ngəwu-a, awo banna suwudin-a, nəmzalum-a, kuru kəla kəriyewa jaziraben gashiptə-a mbeji.[9] Ilmu asalbe Kǝmaduwu India ye dǝ sha su kǝrma ye dǝlan nozana tǝn gananzǝ yayi saa 1515 lan, loktu do Latin lan Oceanus Orientalis Indicus (lit. 'Kǝmaduwu gǝdi India ye') dǝ tawattǝna dǝn, su do India lan bowotin dǝ, shi do suro dǝro cidajin ma. Buro salak lan sha Eastern Ocean lan nowotə, kalma do kuwami yaye faidatin ma dau karnu kən 18th ye lan, shi do Western Ocean (Atlantic) ye dəga gadezəna kawu Pacific dəga təmatəyin ro.[10] Su Hindibe zamanbe kəla kəmaduwubedə shima हिंदगसा (Hind Mahāsāgar; fasari kəmaduwu Indiabe). Nasha gadelan, bəlawurowu Chinesebedə (misallo, Zheng He loktu kərmai Mingben) sandi doni kəmaduwu Indiabero bəlawurozanadə loktu karnu kən 15thbedən sha kəmaduwu fəteye lan bowozana.[11] Suro geography Greek ye kureye lan, nasha kəmaduwu Indian ye do Greek ye nozana də sha kəmaduwu Erythraean ye lan bowotin.[12] Suro ada'a South Asia ye lan, kəmoduwu də sha gargam lan "Mahodadhi" lan bowotin, kəmoduwu indiro yakkata Purvapayodhi (kəngal tambo) kuru Apara (kəngal yukurowo).[13] Ilmu cidiye Cidi kəmaduwu Indian Oceanbedə sha ridges tartəgənalan yakkata kuru garwa aseismicbe sha farzəna Foto satalaitbe kəllata kəla kəmaduwu Indiaben Nǝmngǝwu-a kuru bayanna-a Kalangai kəmaduwu Indianbedə, futu karapka Hydrographicbe dunyabe suro saa 1953 lan kurzənadə, kəmaduwu anəmyedə suronzən mbeji amma kəmaduwuwa cidiya rim yalabedə gənyi.[14] Suro saa 2002 lan IHO ye kəmaduwu anəmyedə gade-gadero kalaksəna, shidoni njiwa anəm 60°S kəmaduwu Indianbedən sutuluwunadə amma kəmaduwuwa yalabedəye suron mbeji.[15] Nasha alamen gədimen, kəmoduwu indiayedə kəmoduwu Atlanticbe'a meridian gədi 20° men yekayada, anəmro cape agulhas, anəm Africayen kojin, kuru kəmoduwu pacificbe lan meridian 146°49'E lan kojin, anəm gədi cape anəmyedən kəla jazira tasmania australiayedən kojin. Nasha yalabe kəmaduwu Indianbedə (kəmoduwuwa cidiyabe kunten) alamanna 30°N suro Persian Gulfben.[15] Kǝmaduwu Indiabedǝ nǝmkuranzǝ 70,560,000 km2 (27,240,000 sq mi) sǝtana, kuru kuluwu kime-a Persian Gulf-a kunten amma kǝmoduwu anǝmbedǝ dawunbaro, au kashi 19.5% kǝmoduwu dunyabe. Nəm kuranzədə 264,000,000 km3 (63,000,000 cu mi) au kashi 19.8% nəm kura kəmaduwu dunyabe; nəm cidinzə mita 3,741 (12,274 ft) kuru nəm cidinzə kuradə mita 7,290 (23,920 ft).[4] Kǝmaduwu Indiabe sammaso suro gǝdi Hemisphereben kara. Dawu dawu gədi hemispherebe də, meridian kən 90th gədibedə, Ninety East Ridge men kojin. Suro njiwa anyiben kərtawa kada mbeji. Suronzan lardə'a korkornzaye sandiya sunotin-a, kuru lardə'a kərmai kəlanzaye'a. Suro jazirawa ci kəmaduwuye gənyidən, nasha kura indi mbeji: faldə nasha Madagascarben, kuru faldə anəm Indiaben. Jazirawa kəmaduwube gadesodə na gaden tartəgəna.[16]: 29–30 Ci kəmaduwube-a shelf-a Atlantic-a Pacific-a gadezəna, kəmaduwu Indianbedə cidi kura-a archipelago-a shiti yakkəlan zaksana kuru shidə pole-lan səta pole-ro lejinba, kuru shiga kəmaduwu embayedbero rataltəyin. Dawu cidi Indiabedən kara. Subcontinent adə zauro faida'a suro gargamzəyen sədəna yaye, kəmaduwu Indianbedə buro salakkin nasha dunyabe, nasha kada kəlzəna awowa bəlin-a, kasuwu-a, adin-a lan tun badiyaram gargam adammanaben.[17] Ci kəmaduwu Indian Oceanbedə nəmfaraknzə gana (bowata addeqqm53mqdv8nh2flepl3x53es58p 29374 29373 2026-07-01T04:42:04Z Abba Khaleel 1413 29374 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kǝmaduwu Indiabe''' dǝ shima kǝn yakkǝme kurawo suro kǝmoduwuwa uwu dunyabe dǝn, shiye 70,560,000 km2 (27,240,000 sq mi) sǝtayin au alamanna 20% nasha njibe cidi dunyabe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_Ocean#cite_note-NOAA-volume-4</ref> Yalanzən Asia, fətenzən Africa kuru gədinzən Australia. Anəmlan shiga kəmaduwu anəmye au Antarctica'a kəllata, futu faidatənadən kara.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_Ocean#cite_note-5</ref> Kǝmaduwu Indiabe dǝ kuluwuwa kura-kura mbeji, suronzan kuluwu Andamanbe-a, kuluwu Arabianbe-a, Bay of Bengalbe-a, kuru kuluwu Laccadivebe-a mbeji. Nasha cidiben, kəmaduwu Indiabedə shima kəmaduwu shiro ganawo bawo (shiga kəmaduwu Tethysbedə kawuzəna, shidəwo kəmaduwu Mediterraneanbe-a kəmaduwu Indiabe-aro saa miliyon 20 kozənadən yakkatadə),<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_Ocean#cite_note-:12-6</ref> kuru shidə alamaram gade-gade alama shelves continentalbe kəpkataa mbeji. Nəm cidinzə 3,741 m.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_Ocean#cite_note-7</ref> Shima kǝmoduwu zauro zǝmzǝmwo, kuru zaumaro kǝndaram dunyabega lezǝna dalil shiye samiga letǝnzǝben. Njiwanzədə Indian Ocean Walkerbe circulationnzədəye lezəna, kuru adəye səkə nji kəmaduwube gade-gade-a kuru futu njiye fəlejin-a suwudin. Kǝmaduwu Indianbe dǝ nasha kǝskaye kada mbeji, kuru awoa kǝnǝngaye faida'a mbeji alamanna coral reefs so, mangroves so, kuru kajim njiye so.[8] Shidə nasha kada tuna dunyalan tətandin kuru shidə fato dabbawa suro njibe tajirwaben dasagənabe. Shi yanawu nasha kəmaduwu Indiabedə monsoons lan fəlejin.[8] Kǝmaduwu Indianbedǝ shima dawudi adabe-a kasuwube-a fafaltǝbewo tun zaman kureben. Nasha hijra adammanabe buro salakbe-a kuru kəla furum zamanbe-an zauro banazəna. Zaman kərmayen, kasuwu dunyabero faida'a, musammanno kəndawu fetərre-a hydrocarbons-a lan.[9] Kazəyiya korbe-a siyasa cidibe-a nashadəyedə suronzan yanawu faltə-a, bənyi kənta ngəwu-a, awo banna suwudin-a, nəmzalum-a, kuru kəla kəriyewa jaziraben gashiptə-a mbeji.[9] Ilmu asalbe Kǝmaduwu India ye dǝ sha su kǝrma ye dǝlan nozana tǝn gananzǝ yayi saa 1515 lan, loktu do Latin lan Oceanus Orientalis Indicus (lit. 'Kǝmaduwu gǝdi India ye') dǝ tawattǝna dǝn, su do India lan bowotin dǝ, shi do suro dǝro cidajin ma. Buro salak lan sha Eastern Ocean lan nowotə, kalma do kuwami yaye faidatin ma dau karnu kən 18th ye lan, shi do Western Ocean (Atlantic) ye dəga gadezəna kawu Pacific dəga təmatəyin ro.[10] Su Hindibe zamanbe kəla kəmaduwubedə shima हिंदगसा (Hind Mahāsāgar; fasari kəmaduwu Indiabe). Nasha gadelan, bəlawurowu Chinesebedə (misallo, Zheng He loktu kərmai Mingben) sandi doni kəmaduwu Indiabero bəlawurozanadə loktu karnu kən 15thbedən sha kəmaduwu fəteye lan bowozana.[11] Suro geography Greek ye kureye lan, nasha kəmaduwu Indian ye do Greek ye nozana də sha kəmaduwu Erythraean ye lan bowotin.[12] Suro ada'a South Asia ye lan, kəmoduwu də sha gargam lan "Mahodadhi" lan bowotin, kəmoduwu indiro yakkata Purvapayodhi (kəngal tambo) kuru Apara (kəngal yukurowo).[13] Ilmu cidiye Cidi kəmaduwu Indian Oceanbedə sha ridges tartəgənalan yakkata kuru garwa aseismicbe sha farzəna Foto satalaitbe kəllata kəla kəmaduwu Indiaben Nǝmngǝwu-a kuru bayanna-a Kalangai kəmaduwu Indianbedə, futu karapka Hydrographicbe dunyabe suro saa 1953 lan kurzənadə, kəmaduwu anəmyedə suronzən mbeji amma kəmaduwuwa cidiya rim yalabedə gənyi.[14] Suro saa 2002 lan IHO ye kəmaduwu anəmyedə gade-gadero kalaksəna, shidoni njiwa anəm 60°S kəmaduwu Indianbedən sutuluwunadə amma kəmaduwuwa yalabedəye suron mbeji.[15] Nasha alamen gədimen, kəmoduwu indiayedə kəmoduwu Atlanticbe'a meridian gədi 20° men yekayada, anəmro cape agulhas, anəm Africayen kojin, kuru kəmoduwu pacificbe lan meridian 146°49'E lan kojin, anəm gədi cape anəmyedən kəla jazira tasmania australiayedən kojin. Nasha yalabe kəmaduwu Indianbedə (kəmoduwuwa cidiyabe kunten) alamanna 30°N suro Persian Gulfben.[15] Kǝmaduwu Indiabedǝ nǝmkuranzǝ 70,560,000 km2 (27,240,000 sq mi) sǝtana, kuru kuluwu kime-a Persian Gulf-a kunten amma kǝmoduwu anǝmbedǝ dawunbaro, au kashi 19.5% kǝmoduwu dunyabe. Nəm kuranzədə 264,000,000 km3 (63,000,000 cu mi) au kashi 19.8% nəm kura kəmaduwu dunyabe; nəm cidinzə mita 3,741 (12,274 ft) kuru nəm cidinzə kuradə mita 7,290 (23,920 ft).[4] Kǝmaduwu Indiabe sammaso suro gǝdi Hemisphereben kara. Dawu dawu gədi hemispherebe də, meridian kən 90th gədibedə, Ninety East Ridge men kojin. Suro njiwa anyiben kərtawa kada mbeji. Suronzan lardə'a korkornzaye sandiya sunotin-a, kuru lardə'a kərmai kəlanzaye'a. Suro jazirawa ci kəmaduwuye gənyidən, nasha kura indi mbeji: faldə nasha Madagascarben, kuru faldə anəm Indiaben. Jazirawa kəmaduwube gadesodə na gaden tartəgəna.[16]: 29–30 Ci kəmaduwube-a shelf-a Atlantic-a Pacific-a gadezəna, kəmaduwu Indianbedə cidi kura-a archipelago-a shiti yakkəlan zaksana kuru shidə pole-lan səta pole-ro lejinba, kuru shiga kəmaduwu embayedbero rataltəyin. Dawu cidi Indiabedən kara. Subcontinent adə zauro faida'a suro gargamzəyen sədəna yaye, kəmaduwu Indianbedə buro salakkin nasha dunyabe, nasha kada kəlzəna awowa bəlin-a, kasuwu-a, adin-a lan tun badiyaram gargam adammanaben.[17] Ci kəmaduwu Indian Oceanbedə nəmfaraknzə gana (bowata == Lamintǝ == 998y85fzu2kp8mdt7jtdbqyuvv9oagu 29379 29374 2026-07-01T08:51:32Z Hugo.arg 123 Hugo.arg moved page [[Indian Ocean]] to [[Kǝmaduwu Indiabe]] 29374 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kǝmaduwu Indiabe''' dǝ shima kǝn yakkǝme kurawo suro kǝmoduwuwa uwu dunyabe dǝn, shiye 70,560,000 km2 (27,240,000 sq mi) sǝtayin au alamanna 20% nasha njibe cidi dunyabe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_Ocean#cite_note-NOAA-volume-4</ref> Yalanzən Asia, fətenzən Africa kuru gədinzən Australia. Anəmlan shiga kəmaduwu anəmye au Antarctica'a kəllata, futu faidatənadən kara.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_Ocean#cite_note-5</ref> Kǝmaduwu Indiabe dǝ kuluwuwa kura-kura mbeji, suronzan kuluwu Andamanbe-a, kuluwu Arabianbe-a, Bay of Bengalbe-a, kuru kuluwu Laccadivebe-a mbeji. Nasha cidiben, kəmaduwu Indiabedə shima kəmaduwu shiro ganawo bawo (shiga kəmaduwu Tethysbedə kawuzəna, shidəwo kəmaduwu Mediterraneanbe-a kəmaduwu Indiabe-aro saa miliyon 20 kozənadən yakkatadə),<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_Ocean#cite_note-:12-6</ref> kuru shidə alamaram gade-gade alama shelves continentalbe kəpkataa mbeji. Nəm cidinzə 3,741 m.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_Ocean#cite_note-7</ref> Shima kǝmoduwu zauro zǝmzǝmwo, kuru zaumaro kǝndaram dunyabega lezǝna dalil shiye samiga letǝnzǝben. Njiwanzədə Indian Ocean Walkerbe circulationnzədəye lezəna, kuru adəye səkə nji kəmaduwube gade-gade-a kuru futu njiye fəlejin-a suwudin. Kǝmaduwu Indianbe dǝ nasha kǝskaye kada mbeji, kuru awoa kǝnǝngaye faida'a mbeji alamanna coral reefs so, mangroves so, kuru kajim njiye so.[8] Shidə nasha kada tuna dunyalan tətandin kuru shidə fato dabbawa suro njibe tajirwaben dasagənabe. Shi yanawu nasha kəmaduwu Indiabedə monsoons lan fəlejin.[8] Kǝmaduwu Indianbedǝ shima dawudi adabe-a kasuwube-a fafaltǝbewo tun zaman kureben. Nasha hijra adammanabe buro salakbe-a kuru kəla furum zamanbe-an zauro banazəna. Zaman kərmayen, kasuwu dunyabero faida'a, musammanno kəndawu fetərre-a hydrocarbons-a lan.[9] Kazəyiya korbe-a siyasa cidibe-a nashadəyedə suronzan yanawu faltə-a, bənyi kənta ngəwu-a, awo banna suwudin-a, nəmzalum-a, kuru kəla kəriyewa jaziraben gashiptə-a mbeji.[9] Ilmu asalbe Kǝmaduwu India ye dǝ sha su kǝrma ye dǝlan nozana tǝn gananzǝ yayi saa 1515 lan, loktu do Latin lan Oceanus Orientalis Indicus (lit. 'Kǝmaduwu gǝdi India ye') dǝ tawattǝna dǝn, su do India lan bowotin dǝ, shi do suro dǝro cidajin ma. Buro salak lan sha Eastern Ocean lan nowotə, kalma do kuwami yaye faidatin ma dau karnu kən 18th ye lan, shi do Western Ocean (Atlantic) ye dəga gadezəna kawu Pacific dəga təmatəyin ro.[10] Su Hindibe zamanbe kəla kəmaduwubedə shima हिंदगसा (Hind Mahāsāgar; fasari kəmaduwu Indiabe). Nasha gadelan, bəlawurowu Chinesebedə (misallo, Zheng He loktu kərmai Mingben) sandi doni kəmaduwu Indiabero bəlawurozanadə loktu karnu kən 15thbedən sha kəmaduwu fəteye lan bowozana.[11] Suro geography Greek ye kureye lan, nasha kəmaduwu Indian ye do Greek ye nozana də sha kəmaduwu Erythraean ye lan bowotin.[12] Suro ada'a South Asia ye lan, kəmoduwu də sha gargam lan "Mahodadhi" lan bowotin, kəmoduwu indiro yakkata Purvapayodhi (kəngal tambo) kuru Apara (kəngal yukurowo).[13] Ilmu cidiye Cidi kəmaduwu Indian Oceanbedə sha ridges tartəgənalan yakkata kuru garwa aseismicbe sha farzəna Foto satalaitbe kəllata kəla kəmaduwu Indiaben Nǝmngǝwu-a kuru bayanna-a Kalangai kəmaduwu Indianbedə, futu karapka Hydrographicbe dunyabe suro saa 1953 lan kurzənadə, kəmaduwu anəmyedə suronzən mbeji amma kəmaduwuwa cidiya rim yalabedə gənyi.[14] Suro saa 2002 lan IHO ye kəmaduwu anəmyedə gade-gadero kalaksəna, shidoni njiwa anəm 60°S kəmaduwu Indianbedən sutuluwunadə amma kəmaduwuwa yalabedəye suron mbeji.[15] Nasha alamen gədimen, kəmoduwu indiayedə kəmoduwu Atlanticbe'a meridian gədi 20° men yekayada, anəmro cape agulhas, anəm Africayen kojin, kuru kəmoduwu pacificbe lan meridian 146°49'E lan kojin, anəm gədi cape anəmyedən kəla jazira tasmania australiayedən kojin. Nasha yalabe kəmaduwu Indianbedə (kəmoduwuwa cidiyabe kunten) alamanna 30°N suro Persian Gulfben.[15] Kǝmaduwu Indiabedǝ nǝmkuranzǝ 70,560,000 km2 (27,240,000 sq mi) sǝtana, kuru kuluwu kime-a Persian Gulf-a kunten amma kǝmoduwu anǝmbedǝ dawunbaro, au kashi 19.5% kǝmoduwu dunyabe. Nəm kuranzədə 264,000,000 km3 (63,000,000 cu mi) au kashi 19.8% nəm kura kəmaduwu dunyabe; nəm cidinzə mita 3,741 (12,274 ft) kuru nəm cidinzə kuradə mita 7,290 (23,920 ft).[4] Kǝmaduwu Indiabe sammaso suro gǝdi Hemisphereben kara. Dawu dawu gədi hemispherebe də, meridian kən 90th gədibedə, Ninety East Ridge men kojin. Suro njiwa anyiben kərtawa kada mbeji. Suronzan lardə'a korkornzaye sandiya sunotin-a, kuru lardə'a kərmai kəlanzaye'a. Suro jazirawa ci kəmaduwuye gənyidən, nasha kura indi mbeji: faldə nasha Madagascarben, kuru faldə anəm Indiaben. Jazirawa kəmaduwube gadesodə na gaden tartəgəna.[16]: 29–30 Ci kəmaduwube-a shelf-a Atlantic-a Pacific-a gadezəna, kəmaduwu Indianbedə cidi kura-a archipelago-a shiti yakkəlan zaksana kuru shidə pole-lan səta pole-ro lejinba, kuru shiga kəmaduwu embayedbero rataltəyin. Dawu cidi Indiabedən kara. Subcontinent adə zauro faida'a suro gargamzəyen sədəna yaye, kəmaduwu Indianbedə buro salakkin nasha dunyabe, nasha kada kəlzəna awowa bəlin-a, kasuwu-a, adin-a lan tun badiyaram gargam adammanaben.[17] Ci kəmaduwu Indian Oceanbedə nəmfaraknzə gana (bowata == Lamintǝ == 998y85fzu2kp8mdt7jtdbqyuvv9oagu 0 2842 29375 2026-07-01T04:44:34Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Shi kəmoduwuwa kurakuradə''', kuru shiga Great Lakes of North America lan bowotin, sandima kəmoduwuwa nji shawaye kura-kura kəltana kuru kalangai Canada-United Statesbe-a kəllata. Kəmoduwuwa uwudə sandima Superior-a, Michigan-a, Huron-a, Erie-a, Ontario-a (amma nasha njiye lan Michigan-a Huron-adə nji fal, Straits of Mackinac lan kəllata). Shi Great Lakes Waterwaydə bəlawuro zamanbe-a kuru maara njiye-a suro kəmoduwuwaben suwudin. Kəmoduwuwad..." 29375 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Shi kəmoduwuwa kurakuradə''', kuru shiga Great Lakes of North America lan bowotin, sandima kəmoduwuwa nji shawaye kura-kura kəltana kuru kalangai Canada-United Statesbe-a kəllata. Kəmoduwuwa uwudə sandima Superior-a, Michigan-a, Huron-a, Erie-a, Ontario-a (amma nasha njiye lan Michigan-a Huron-adə nji fal, Straits of Mackinac lan kəllata). Shi Great Lakes Waterwaydə bəlawuro zamanbe-a kuru maara njiye-a suro kəmoduwuwaben suwudin. Kəmoduwuwadə dareramman kəmaduwu Atlanticbedə'a kəltana kəmoduwu Saint Lawrenceben namtə njinza suluwin. Kəmoduwuwadə kuruson kəmoduwu Mississippibedəga kəllata diwal njibe Illinoisben. Shi kəmoduwu kuradə shima kəmoduwu nji shawaye kurawo dunyalan nəmkuranza sammason kuru shima kən indimiwo nəmngəwunza sammason. Sandidə suronzan 20% nji shawa dunyabe nəmngəwunzabe mbeji.[1][2][3] Jimla cididəyedə mil square 94,250 (244,106 km2), kuru nəmngəwudə (datum nji ganalan ngaltəna) mil cubicye 5,439 (22,671 km3), [4] nəmngəwu kəmoduwu Baikalyedə'a gana cidiyanzə (5,666 cu6 mi23 au k23 nji shawa dunyabe). Dalil alamaramnza kəmaduwuye-samənzəna nankaro, alamanna njiye fəlejinso, karuwa sambisoro fəlejinso, kawudo dunowaso, nəmcintə kuraso, kuru horizons cintəso, kəmoduwuwa kura-kura uwudə tussuna sandiya kəmaduwu cidibero bowotin.[5] Futu shiga ngaltənadən, nəmkura cidiben, Lake Superior au Lake Michigan–Hurondə shima kəmaduwu kura kən indimi dunyalan kuru shima kəmaduwu nji shawabe kurawo. Kəmoduwu Michiganbedə shima kəmoduwu kurawo, nəmkuranzədə, shidə sammaso suro lardə falben kara, United States.[6][7][8] Shi kəmoduwu kuradə datəgəram zaman kankarabe dareyedən saa 14,000 kozənadən fəlangtə badiwono, sau kankaradə ngaworo kalaktəyen nji cididəro kukustənadə fəlezəna, shidəwo daji nji yizənalan səmbərzənadə.[9] Kǝmoduwudǝ shima na sufuribe-a, hijra-a, kasuwu-a, bǝnyi kǝnta-aye kurawo, kuru na dabbawa njibe kadaye kǝnǝnganzaro faidatayin suro nasha alagǝwa jili kadaben. Nasha dərizə kəlzənadə shiro Great Lakes region gultin, shidoni Great Lakes megalopolis dəga suronzən mbeji.[10] Bərni'a kura kura suro nasha dəyedə, nasha America ye lan, gèdi lan səta fətero sadəna, Buffalo'a, Cleveland'a, Detroit'a, Chicago'a, Milwaukee'a, Duluth'a; kuru, nasha Canadaben, Toronto-a, Missisauga-a Hamilton-a. Ilmu cidiye Map do Great Lakes Basin ye də shima kəmoduwuwa uwu fəlejin. Wofilan səta kəmburamro sandidə: Sami (magenta); Michigan (kəla kəli); Huron (kəli); Erie (kərnawu); Ontario (kime). Kǝmoduwu kura/St. Kǝmaduwu Lawrencebe njiye Kəmoduwuwa uwudə suro bəlaa gade-gaden kasharu yaye, sandidə nji shawa fal kəltana, suro Great Lakes Basinben. Nasha kəmoduwuwa-a kəmoduwuwa-ayen, sandiye gədi-dawu North Americabe-a kəmaduwu Atlanticbe-a kəlzayin. Surodən səta kəmoduwu Saint Lawrencebero saadənadə, njidə Superiorlan səta Huron-a Michigan-aro lejin, anəmlan Erie-ro lejin, kuru darerammo yalaro kəmoduwu Ontarioro lejin. Kəmoduwuwadə nji kura kəmoduwuwa kadalan sədin kuru suronzan kərtawa 35,000 yeyi mbeji.[11] Kuruson kəmoduwuwa sənana duwu kada mbeji, ngəwusoro sandiya "inland lakes" lan bowotin, suro basindəben.[12] Nasha kəmoduwuwa uwudəye nəmkuranza United Kingdom'a tilo, amma nəmkura kəmoduwudəye sammaso (kəmoduwuwadə-a cididə'a) nəmkura United Kingdom-a France-aye tilo.[13] Kǝmoduwu Michigan ye dǝ shima kǝmoduwu kura kura do suro United States ye dǝlan; sandi gadedə kalangayya njibe kate United States-a Canada-ayen sadin. Kǝmoduwu so dǝ kate kǝrmai lardǝ Canada ye lardǝ Ontario ye dǝro yekkata kuru lardu U.S. ye Michigan a, Wisconsin a, Minnesota a, Illinois a, Indiana a, Ohio a, Pennsylvania a, New York a. Lardə Ontario-a kəriye Michigan-a indiso kalangainzadən nasha kəmoduwuwa diyau mbeji. Lardə Ontario də kəmoduwu Michiganbe'a kalangaizənyi kuru bərye Michiganbedə kəmoduwu Ontariobe'a kalangaizənyi. Hukuma New York-a Wisconsin-a yedə kəmoduwu indiro lezəna, kuru kəriyewa gafsənadə falnzawoso kəmoduwu falro lezəna. m3dn28iacrh5rbkmir6zp88az39qcro 29376 29375 2026-07-01T04:47:02Z Abba Khaleel 1413 29376 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Shi kəmoduwuwa kurakuradə''', kuru shiga Great Lakes of North America lan bowotin, sandima kəmoduwuwa nji shawaye kura-kura kəltana kuru kalangai Canada-United Statesbe-a kəllata. Kəmoduwuwa uwudə sandima Superior-a, Michigan-a, Huron-a, Erie-a, Ontario-a (amma nasha njiye lan Michigan-a Huron-adə nji fal, Straits of Mackinac lan kəllata). Shi Great Lakes Waterwaydə bəlawuro zamanbe-a kuru maara njiye-a suro kəmoduwuwaben suwudin. Kəmoduwuwadə dareramman kəmaduwu Atlanticbedə'a kəltana kəmoduwu Saint Lawrenceben namtə njinza suluwin. Kəmoduwuwadə kuruson kəmoduwu Mississippibedəga kəllata diwal njibe Illinoisben. Shi kəmoduwu kuradə shima kəmoduwu nji shawaye kurawo dunyalan nəmkuranza sammason kuru shima kən indimiwo nəmngəwunza sammason. Sandidə suronzan 20% nji shawa dunyabe nəmngəwunzabe mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Lakes#cite_note-1</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Lakes#cite_note-2</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Lakes#cite_note-3</ref> Jimla cididəyedə mil square 94,250 (244,106 km2), kuru nəmngəwudə (datum nji ganalan ngaltəna) mil cubicye 5,439 (22,671 km3), <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Lakes#cite_note-EPAphysical-4</ref> nəmngəwu kəmoduwu Baikalyedə'a gana cidiyanzə (5,666 cu6 mi23 au k23 nji shawa dunyabe). Dalil alamaramnza kəmaduwuye-samənzəna nankaro, alamanna njiye fəlejinso, karuwa sambisoro fəlejinso, kawudo dunowaso, nəmcintə kuraso, kuru horizons cintəso, kəmoduwuwa kura-kura uwudə tussuna sandiya kəmaduwu cidibero bowotin.[5] Futu shiga ngaltənadən, nəmkura cidiben, Lake Superior au Lake Michigan–Hurondə shima kəmaduwu kura kən indimi dunyalan kuru shima kəmaduwu nji shawabe kurawo. Kəmoduwu Michiganbedə shima kəmoduwu kurawo, nəmkuranzədə, shidə sammaso suro lardə falben kara, United States.[6][7][8] Shi kəmoduwu kuradə datəgəram zaman kankarabe dareyedən saa 14,000 kozənadən fəlangtə badiwono, sau kankaradə ngaworo kalaktəyen nji cididəro kukustənadə fəlezəna, shidəwo daji nji yizənalan səmbərzənadə.[9] Kǝmoduwudǝ shima na sufuribe-a, hijra-a, kasuwu-a, bǝnyi kǝnta-aye kurawo, kuru na dabbawa njibe kadaye kǝnǝnganzaro faidatayin suro nasha alagǝwa jili kadaben. Nasha dərizə kəlzənadə shiro Great Lakes region gultin, shidoni Great Lakes megalopolis dəga suronzən mbeji.[10] Bərni'a kura kura suro nasha dəyedə, nasha America ye lan, gèdi lan səta fətero sadəna, Buffalo'a, Cleveland'a, Detroit'a, Chicago'a, Milwaukee'a, Duluth'a; kuru, nasha Canadaben, Toronto-a, Missisauga-a Hamilton-a. Ilmu cidiye Map do Great Lakes Basin ye də shima kəmoduwuwa uwu fəlejin. Wofilan səta kəmburamro sandidə: Sami (magenta); Michigan (kəla kəli); Huron (kəli); Erie (kərnawu); Ontario (kime). Kǝmoduwu kura/St. Kǝmaduwu Lawrencebe njiye Kəmoduwuwa uwudə suro bəlaa gade-gaden kasharu yaye, sandidə nji shawa fal kəltana, suro Great Lakes Basinben. Nasha kəmoduwuwa-a kəmoduwuwa-ayen, sandiye gədi-dawu North Americabe-a kəmaduwu Atlanticbe-a kəlzayin. Surodən səta kəmoduwu Saint Lawrencebero saadənadə, njidə Superiorlan səta Huron-a Michigan-aro lejin, anəmlan Erie-ro lejin, kuru darerammo yalaro kəmoduwu Ontarioro lejin. Kəmoduwuwadə nji kura kəmoduwuwa kadalan sədin kuru suronzan kərtawa 35,000 yeyi mbeji.[11] Kuruson kəmoduwuwa sənana duwu kada mbeji, ngəwusoro sandiya "inland lakes" lan bowotin, suro basindəben.[12] Nasha kəmoduwuwa uwudəye nəmkuranza United Kingdom'a tilo, amma nəmkura kəmoduwudəye sammaso (kəmoduwuwadə-a cididə'a) nəmkura United Kingdom-a France-aye tilo.[13] Kǝmoduwu Michigan ye dǝ shima kǝmoduwu kura kura do suro United States ye dǝlan; sandi gadedə kalangayya njibe kate United States-a Canada-ayen sadin. Kǝmoduwu so dǝ kate kǝrmai lardǝ Canada ye lardǝ Ontario ye dǝro yekkata kuru lardu U.S. ye Michigan a, Wisconsin a, Minnesota a, Illinois a, Indiana a, Ohio a, Pennsylvania a, New York a. Lardə Ontario-a kəriye Michigan-a indiso kalangainzadən nasha kəmoduwuwa diyau mbeji. Lardə Ontario də kəmoduwu Michiganbe'a kalangaizənyi kuru bərye Michiganbedə kəmoduwu Ontariobe'a kalangaizənyi. Hukuma New York-a Wisconsin-a yedə kəmoduwu indiro lezəna, kuru kəriyewa gafsənadə falnzawoso kəmoduwu falro lezəna. == Lamintǝ == 6h72is3c167zq1z7s6n2bv4ricozolm 29381 29376 2026-07-01T08:51:48Z Hugo.arg 123 Hugo.arg moved page [[Great Lakes]] to [[Shi kəmoduwuwa kurakuradə]] 29376 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Shi kəmoduwuwa kurakuradə''', kuru shiga Great Lakes of North America lan bowotin, sandima kəmoduwuwa nji shawaye kura-kura kəltana kuru kalangai Canada-United Statesbe-a kəllata. Kəmoduwuwa uwudə sandima Superior-a, Michigan-a, Huron-a, Erie-a, Ontario-a (amma nasha njiye lan Michigan-a Huron-adə nji fal, Straits of Mackinac lan kəllata). Shi Great Lakes Waterwaydə bəlawuro zamanbe-a kuru maara njiye-a suro kəmoduwuwaben suwudin. Kəmoduwuwadə dareramman kəmaduwu Atlanticbedə'a kəltana kəmoduwu Saint Lawrenceben namtə njinza suluwin. Kəmoduwuwadə kuruson kəmoduwu Mississippibedəga kəllata diwal njibe Illinoisben. Shi kəmoduwu kuradə shima kəmoduwu nji shawaye kurawo dunyalan nəmkuranza sammason kuru shima kən indimiwo nəmngəwunza sammason. Sandidə suronzan 20% nji shawa dunyabe nəmngəwunzabe mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Lakes#cite_note-1</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Lakes#cite_note-2</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Lakes#cite_note-3</ref> Jimla cididəyedə mil square 94,250 (244,106 km2), kuru nəmngəwudə (datum nji ganalan ngaltəna) mil cubicye 5,439 (22,671 km3), <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Lakes#cite_note-EPAphysical-4</ref> nəmngəwu kəmoduwu Baikalyedə'a gana cidiyanzə (5,666 cu6 mi23 au k23 nji shawa dunyabe). Dalil alamaramnza kəmaduwuye-samənzəna nankaro, alamanna njiye fəlejinso, karuwa sambisoro fəlejinso, kawudo dunowaso, nəmcintə kuraso, kuru horizons cintəso, kəmoduwuwa kura-kura uwudə tussuna sandiya kəmaduwu cidibero bowotin.[5] Futu shiga ngaltənadən, nəmkura cidiben, Lake Superior au Lake Michigan–Hurondə shima kəmaduwu kura kən indimi dunyalan kuru shima kəmaduwu nji shawabe kurawo. Kəmoduwu Michiganbedə shima kəmoduwu kurawo, nəmkuranzədə, shidə sammaso suro lardə falben kara, United States.[6][7][8] Shi kəmoduwu kuradə datəgəram zaman kankarabe dareyedən saa 14,000 kozənadən fəlangtə badiwono, sau kankaradə ngaworo kalaktəyen nji cididəro kukustənadə fəlezəna, shidəwo daji nji yizənalan səmbərzənadə.[9] Kǝmoduwudǝ shima na sufuribe-a, hijra-a, kasuwu-a, bǝnyi kǝnta-aye kurawo, kuru na dabbawa njibe kadaye kǝnǝnganzaro faidatayin suro nasha alagǝwa jili kadaben. Nasha dərizə kəlzənadə shiro Great Lakes region gultin, shidoni Great Lakes megalopolis dəga suronzən mbeji.[10] Bərni'a kura kura suro nasha dəyedə, nasha America ye lan, gèdi lan səta fətero sadəna, Buffalo'a, Cleveland'a, Detroit'a, Chicago'a, Milwaukee'a, Duluth'a; kuru, nasha Canadaben, Toronto-a, Missisauga-a Hamilton-a. Ilmu cidiye Map do Great Lakes Basin ye də shima kəmoduwuwa uwu fəlejin. Wofilan səta kəmburamro sandidə: Sami (magenta); Michigan (kəla kəli); Huron (kəli); Erie (kərnawu); Ontario (kime). Kǝmoduwu kura/St. Kǝmaduwu Lawrencebe njiye Kəmoduwuwa uwudə suro bəlaa gade-gaden kasharu yaye, sandidə nji shawa fal kəltana, suro Great Lakes Basinben. Nasha kəmoduwuwa-a kəmoduwuwa-ayen, sandiye gədi-dawu North Americabe-a kəmaduwu Atlanticbe-a kəlzayin. Surodən səta kəmoduwu Saint Lawrencebero saadənadə, njidə Superiorlan səta Huron-a Michigan-aro lejin, anəmlan Erie-ro lejin, kuru darerammo yalaro kəmoduwu Ontarioro lejin. Kəmoduwuwadə nji kura kəmoduwuwa kadalan sədin kuru suronzan kərtawa 35,000 yeyi mbeji.[11] Kuruson kəmoduwuwa sənana duwu kada mbeji, ngəwusoro sandiya "inland lakes" lan bowotin, suro basindəben.[12] Nasha kəmoduwuwa uwudəye nəmkuranza United Kingdom'a tilo, amma nəmkura kəmoduwudəye sammaso (kəmoduwuwadə-a cididə'a) nəmkura United Kingdom-a France-aye tilo.[13] Kǝmoduwu Michigan ye dǝ shima kǝmoduwu kura kura do suro United States ye dǝlan; sandi gadedə kalangayya njibe kate United States-a Canada-ayen sadin. Kǝmoduwu so dǝ kate kǝrmai lardǝ Canada ye lardǝ Ontario ye dǝro yekkata kuru lardu U.S. ye Michigan a, Wisconsin a, Minnesota a, Illinois a, Indiana a, Ohio a, Pennsylvania a, New York a. Lardə Ontario-a kəriye Michigan-a indiso kalangainzadən nasha kəmoduwuwa diyau mbeji. Lardə Ontario də kəmoduwu Michiganbe'a kalangaizənyi kuru bərye Michiganbedə kəmoduwu Ontariobe'a kalangaizənyi. Hukuma New York-a Wisconsin-a yedə kəmoduwu indiro lezəna, kuru kəriyewa gafsənadə falnzawoso kəmoduwu falro lezəna. == Lamintǝ == 6h72is3c167zq1z7s6n2bv4ricozolm 0 2843 29377 2026-07-01T04:49:08Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Kəmoduwu Amazonbedə''' (UK: /ˈæməzən/, US: /ˈæməzɒn/; Portuguese: rio Amazonas, Spanish: río Amazonas) suro Anəm Americabedə shima kəmoduwu shiro kurawo bawo nəmngəwu njibe dunyalan, kuru shima kəmoduwu kən indimi kuruwu au kuruwuwo dunyalan, sudəwo Nile lan kambiwu tədinma. Kəla kəmoduwu Apurímacbe kəla Nevado Mismi suro Perubedə gotəna, karnu fal karəngaro, shi Amazon basində shima na cintəwo hatta kəra 2014bedə shima kəl..." 29377 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kəmoduwu Amazonbedə''' (UK: /ˈæməzən/, US: /ˈæməzɒn/; Portuguese: rio Amazonas, Spanish: río Amazonas) suro Anəm Americabedə shima kəmoduwu shiro kurawo bawo nəmngəwu njibe dunyalan, kuru shima kəmoduwu kən indimi kuruwu au kuruwuwo dunyalan, sudəwo Nile lan kambiwu tədinma. Kəla kəmoduwu Apurímacbe kəla Nevado Mismi suro Perubedə gotəna, karnu fal karəngaro, shi Amazon basində shima na cintəwo hatta kəra 2014bedə shima kəla kəmoduwu Mantarobe kəla Cordillera Rumi Cruz suro Peruben səbandənadə.[36] Kəmoduwuwa Mantaro-a Apurímac-adə kəltana, kuru kəmoduwuwa gade-adə kəmoduwu Ucayaliyedə kəltana, shidoni kəmoduwu Marañón'a kəlta sami Iquitos, Peruyedən, lardəwa gade Brazil gənyidə shima fərtə Amazonbewo. Am Brazilyedə nasha adə'a kəmoduwu Solimões lan bowozayin sami kəltanzə Rio Negro'a [37] shidoni am Brazilye Amazon lan bowozayinmadə na samno njiyedən (Portuguese: Encontro das Águas) Manaus lan, bərni kura kəla kəmoduwudəyen. Kəmoduwu Amazonbedə awo sutuluyinmadə mita cubicbe 215,000-230,000 səkondi woson (7,600,000-8,100,000 cu ft/s)-alamanna kilomita cubic 6,591-7,570 kəlanzəlaro (1,581-1,816 mita fuwube kozəna). kəmoduwuwa kəllata. Kəmoduwuwa kura-kura mewudəye indidə sandima kəmoduwuwa Amazonbewo. Amazon də kashi 20% kəmoduwu dunyabe suro kəmaduwubero suluwinbedə wakiljin.[38] Shi Amazon basin də shima cidi njiye kurawo dunyalan, nəm kuranzədə alamanna kilomita square 7,000,000 (2,700,000 sq mi) yeyi.[5] Nasha kəmoduwudəbe suro Brazilben tilonzədə shima kəmoduwu gadeso'a kozəna. Amazon də Brazil ro gayin nəm fal suro uwuyen suro kəmaduwu Atlantic Ocean yero suluwin də, amma na adəlan nəm nguwu kəmoduwu gade dunyabe dəga kozəna.[39][40] Nəm kuruwunzə kilomita 6,400 (mi 4,000) ro asutəna, amma futu hawarra laaye fəlezanadən, nəm kuruwunzə kilomita 6,575-7,062 (4,086-4,388 mi) lan gadezəna. Ilmu asalbe Amazon də buro salak lan am Europe ye sha Marañón lan nozana, kuru nasha kəmaduwu Peru ye də kuwami yaye su adəlan nozana, kuru kəriye Brazil ye Maranhão də, shi do ne nasha Amazon ye də suronzən mbeji ma. Daren sha Rio Amazonas lan nowotə təlam Spanish-a Portuguese-a lan. Su Rio Amazonas də sha cedo ngawo kəriwuwu bəladəye karnu kən 16th ye lan Francisco de Orellana ye bətərəm sadənan. Kəriwuwudə kamuwa sandima sandiya fuwuzayin, de Orellanaro kəriwuwu Amazonbedə taksəyin, jili kəriwuwu kamuwabe doni Iranbe Scythians-a Sarmatians-a lezanadə[44][45] suro hawar Greekben bowotənadə. Kalima Amazon kəlanzəmadə waneye suro kəltəram Iranben gowotə * ha-maz-an- "(fal) kəriwuzayin"[46] au su kaduwube * ha-mazan- "kəriwuwu", kalima doni təbandənadən tawattəgənadə, cida doni Hesychius Alexandriabe glossnzədə "ἁ Πέρσαι" ("hamazakaran: 'kəriwu diwo' təlam Persiaben"), na shiga fərtə Indo-Iranianbe * kar- "kəndo" (shidoni Sanskrit karmadə gowotə) lan fəlejin.[47] Gargam Hawar kura: Loktu gargam Amazonbe Gargam ilmu cidibe Kulashi kəla cidiben fəlezəna kəla saa miliyon kadaro, kəmoduwu Amazonbedə nasha gadero lejin – gədilan səta fətero lejin. Ngawo adəyen kau Andes ye də fəlangzəna, shiye letəramzə kəmaduwu Pacific ye dəro dabcin kuru shiye səkə nasha cizə kərmayero kəmaduwu Atlantic ye dəro faljin.[48] Zaman kawu-Colombiabe Kurtə kureye (1879 lan) Arapaima bənyi kənta kəmoduwu Amazonben. Arapaima də gananzə yayi saa miliyon 23 ro dunyalan kara.[49] Woktudo ilmuwu archaeologistye kadaye martawado formative stage lan bowozanadən, nabtərammado Amazonianyedə zauro cida nizamma bareye cidi South Americayedən cidazana. Kasuwu kəla furumgata Andeanbe nasha headwatersbe suro Andesbedə bana zauro faida'a nasha fuwutə naptəram jamabe-a adinbe-a kəla furumgata naptəram kuruwube jili Muisca-a Incas-a yedəro. Naptəramma amsobe buroyedə ngainzaso kəla kau-a au kau-a cidiyazənalan. Shell mounds də shima shaida buro salakbe na naptəyewo; sandidə kadawu adamganabe wakilzayin kuru ngəwunzaso kate saa 7500 BC-a 4000 BC-ayen. Sandidə adawa zaman ceramicbe-a leyata; kawu shellbe preceramicbedə kərmaaro ilmuwu archaeologistsbe ruwozana ba.[50] Fasal cidiye bəladiya sammasoro tətandənadə shima jili kawuye kən indimiwo. Sandidə ada Marajoaraye sandiya zauro wakilzəna. Kawu-a figurativebedə sandima cidawa karəngəbewo. Shaida kada mbeji kəla nashado kəmoduwu Amazonyedə fato amma asal lardəye kura-kuraye, nguwuso maiyadoni bəla-a bərni-a garzanadə.[51] Archaeologistsye somzana loktudo Spanish conquistador De Orellanaye Amazonlan bəlawurozənadən suro saa 1541yen, amma asal lardəye miliyon 3 ma kozəna nasha Amazonyen napsana. Misallo, kawu-Columbianro amma asal lardəye o kfishml00w48jaqcjz0pcakkejdhae8 29378 29377 2026-07-01T04:52:30Z Abba Khaleel 1413 29378 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kəmoduwu Amazonbedə''' (UK: /ˈæməzən/, US: /ˈæməzɒn/; Portuguese: rio Amazonas, Spanish: río Amazonas) suro Anəm Americabedə shima kəmoduwu shiro kurawo bawo nəmngəwu njibe dunyalan, kuru shima kəmoduwu kən indimi kuruwu au kuruwuwo dunyalan, sudəwo Nile lan kambiwu tədinma. Kəla kəmoduwu Apurímacbe kəla Nevado Mismi suro Perubedə gotəna, karnu fal karəngaro, shi Amazon basində shima na cintəwo hatta kəra 2014bedə shima kəla kəmoduwu Mantarobe kəla Cordillera Rumi Cruz suro Peruben səbandənadə.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Amazon_River#cite_note-35</ref> Kəmoduwuwa Mantaro-a Apurímac-adə kəltana, kuru kəmoduwuwa gade-adə kəmoduwu Ucayaliyedə kəltana, shidoni kəmoduwu Marañón'a kəlta sami Iquitos, Peruyedən, lardəwa gade Brazil gənyidə shima fərtə Amazonbewo. Am Brazilyedə nasha adə'a kəmoduwu Solimões lan bowozayin sami kəltanzə Rio Negro'a <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Amazon_River#cite_note-Penn-42</ref> shidoni am Brazilye Amazon lan bowozayinmadə na samno njiyedən (Portuguese: Encontro das Águas) Manaus lan, bərni kura kəla kəmoduwudəyen. Kəmoduwu Amazonbedə awo sutuluyinmadə mita cubicbe 215,000-230,000 səkondi woson (7,600,000-8,100,000 cu ft/s)-alamanna kilomita cubic 6,591-7,570 kəlanzəlaro (1,581-1,816 mita fuwube kozəna). kəmoduwuwa kəllata. Kəmoduwuwa kura-kura mewudəye indidə sandima kəmoduwuwa Amazonbewo. Amazon də kashi 20% kəmoduwu dunyabe suro kəmaduwubero suluwinbedə wakiljin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Amazon_River#cite_note-auto-43</ref> Shi Amazon basin də shima cidi njiye kurawo dunyalan, nəm kuranzədə alamanna kilomita square 7,000,000 (2,700,000 sq mi) yeyi.[5] Nasha kəmoduwudəbe suro Brazilben tilonzədə shima kəmoduwu gadeso'a kozəna. Amazon də Brazil ro gayin nəm fal suro uwuyen suro kəmaduwu Atlantic Ocean yero suluwin də, amma na adəlan nəm nguwu kəmoduwu gade dunyabe dəga kozəna.[39][40] Nəm kuruwunzə kilomita 6,400 (mi 4,000) ro asutəna, amma futu hawarra laaye fəlezanadən, nəm kuruwunzə kilomita 6,575-7,062 (4,086-4,388 mi) lan gadezəna. Ilmu asalbe Amazon də buro salak lan am Europe ye sha Marañón lan nozana, kuru nasha kəmaduwu Peru ye də kuwami yaye su adəlan nozana, kuru kəriye Brazil ye Maranhão də, shi do ne nasha Amazon ye də suronzən mbeji ma. Daren sha Rio Amazonas lan nowotə təlam Spanish-a Portuguese-a lan. Su Rio Amazonas də sha cedo ngawo kəriwuwu bəladəye karnu kən 16th ye lan Francisco de Orellana ye bətərəm sadənan. Kəriwuwudə kamuwa sandima sandiya fuwuzayin, de Orellanaro kəriwuwu Amazonbedə taksəyin, jili kəriwuwu kamuwabe doni Iranbe Scythians-a Sarmatians-a lezanadə[44][45] suro hawar Greekben bowotənadə. Kalima Amazon kəlanzəmadə waneye suro kəltəram Iranben gowotə * ha-maz-an- "(fal) kəriwuzayin"[46] au su kaduwube * ha-mazan- "kəriwuwu", kalima doni təbandənadən tawattəgənadə, cida doni Hesychius Alexandriabe glossnzədə "ἁ Πέρσαι" ("hamazakaran: 'kəriwu diwo' təlam Persiaben"), na shiga fərtə Indo-Iranianbe * kar- "kəndo" (shidoni Sanskrit karmadə gowotə) lan fəlejin.[47] Gargam Hawar kura: Loktu gargam Amazonbe Gargam ilmu cidibe Kulashi kəla cidiben fəlezəna kəla saa miliyon kadaro, kəmoduwu Amazonbedə nasha gadero lejin – gədilan səta fətero lejin. Ngawo adəyen kau Andes ye də fəlangzəna, shiye letəramzə kəmaduwu Pacific ye dəro dabcin kuru shiye səkə nasha cizə kərmayero kəmaduwu Atlantic ye dəro faljin.[48] Zaman kawu-Colombiabe Kurtə kureye (1879 lan) Arapaima bənyi kənta kəmoduwu Amazonben. Arapaima də gananzə yayi saa miliyon 23 ro dunyalan kara.[49] Woktudo ilmuwu archaeologistye kadaye martawado formative stage lan bowozanadən, nabtərammado Amazonianyedə zauro cida nizamma bareye cidi South Americayedən cidazana. Kasuwu kəla furumgata Andeanbe nasha headwatersbe suro Andesbedə bana zauro faida'a nasha fuwutə naptəram jamabe-a adinbe-a kəla furumgata naptəram kuruwube jili Muisca-a Incas-a yedəro. Naptəramma amsobe buroyedə ngainzaso kəla kau-a au kau-a cidiyazənalan. Shell mounds də shima shaida buro salakbe na naptəyewo; sandidə kadawu adamganabe wakilzayin kuru ngəwunzaso kate saa 7500 BC-a 4000 BC-ayen. Sandidə adawa zaman ceramicbe-a leyata; kawu shellbe preceramicbedə kərmaaro ilmuwu archaeologistsbe ruwozana ba.[50] Fasal cidiye bəladiya sammasoro tətandənadə shima jili kawuye kən indimiwo. Sandidə ada Marajoaraye sandiya zauro wakilzəna. Kawu-a figurativebedə sandima cidawa karəngəbewo. Shaida kada mbeji kəla nashado kəmoduwu Amazonyedə fato amma asal lardəye kura-kuraye, nguwuso maiyadoni bəla-a bərni-a garzanadə.[51] Archaeologistsye somzana loktudo Spanish conquistador De Orellanaye Amazonlan bəlawurozənadən suro saa 1541yen, amma asal lardəye miliyon 3 ma kozəna nasha Amazonyen napsana. Misallo, kawu-Columbianro amma asal lardəye o == Lamintǝ == lmbbm4hgiutfvham8rhsqqpl9em6kww 0 2844 29380 2026-07-01T08:51:32Z Hugo.arg 123 Hugo.arg moved page [[Indian Ocean]] to [[Kǝmaduwu Indiabe]] 29380 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kǝmaduwu Indiabe]] c6v69t0j2g3nfyidc1gvi1pu12fzrke 0 2845 29382 2026-07-01T08:51:48Z Hugo.arg 123 Hugo.arg moved page [[Great Lakes]] to [[Shi kəmoduwuwa kurakuradə]] 29382 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Shi kəmoduwuwa kurakuradə]] c2c4h9487biyrhmuq0zsv03tgeyamuh 0 2846 29384 2026-07-01T08:52:08Z Hugo.arg 123 Hugo.arg moved page [[Indus River]] to [[Indus də]] 29384 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Indus də]] 95zanvggtkkre98h6mtnl0n6qaeptwh