Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 413 29468 5488 2026-07-11T11:03:33Z ~2026-22643-79 1362 29468 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Domestication'''də shima nəmkam ndikate adamganabe-a dabbawa gadebe-a, na doni adamganabe kəratə-a nəmngəlaro hangal gənatə-a kəmbu karewabe suronzan kəmbu kəmbube mbeji. ===Lamintǝ<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Domestication#cite_ref-MacHugh_Larson_Orlando_2017_1-1</ref>=== hyxteepxtb7rgi63x9uys49b89htjv7 0 743 29453 29446 2026-07-10T16:43:57Z MohammedBama123 36 29453 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Joseph Vissarionovich Stalin[g][h][i] (Ioseb Besarionis dze Jughashvili;[d] 18 December [O.S. 6 December] 1878 ⁇ 5 March 1953) shima Soviet revolutionary kuru siyasawu do shima kazadala Soviet Union yǝ do nguwu-a cidazǝna wo, suro saa 1924 lan səta kuru suro saa 1953 lan shiye kərmaaro wallono.Shidə kərmai General Secretary Communist Party bǝ saa 1922lan səta 1952ro saadənan kuru shima Premierwo saa 1941lan səta har kərmunzəro. Buro salakkin lardədə naptə kərmai jamayelan sunotin yaye, dareramdən kərmaidə səsangəna kərmai dictatorbero saa 1930slan. Stalinye fasari Jami Communistbe Marxismdə Marxism-Leninismro ruwozəna, kuru fasarinzədə Stalinismlan bowotin. Fato talaa Georgiaye lan katambo Gori lan, Daula Russia ye lan, Stalin də mowonti adinbe Tiflis ye dəro kərawono kawu jamiyya cidawu Marxist Russia ye dəro kəljinro. Shiye kungǝna sapsǝna kǝla jami Vladimir Leninbe Bolshevikbero banki nǝmzalǝm-a kuru nǝmzalǝm gade-a men, kuru kawar jamiyyadǝbe, Pravdadǝga tartipzǝna. Shiga kadaro cita kuru shiga Siberiaro duzana. Ngawo Bolsheviks ye kərmaiya səmowonayen suro kəriwu October ye saa 1917 ye lan, Stalin də wakil Politburo ye ro wallono, kuru saa 1922 lan, nəm kuranzə General Secretary ye də faidatə cidawu jamiyyaye dəga səmowona. Ngawo Lenin ye kərmunzə suro saa 1924 yen, Stalin ye kəriwu kərmai kəla am gawilma soyen zuwuna, Leon Trotsky kunten ro. Stalin ye kaidanzə socialism ye lardə fal lan də, shima dawudi raayi jamiyya dəye ro wallono, kuru dawariwanzə saa uwuye də, 1928 lan baditəna də, shima awo bareye'a duno'aro sabtə'a, sanyaram'a duwaro kalaktə'a, kuru razəwu'a dawuye'a ro wallono. Letəgəramwanzədəye banazəgə kəmbu suro saa 1932-1933 lan am miliyon kada cezənadə, Holodomor Ukrainebe kunten. Kate saa 1936-a 1938-a yen, Stalin ye am siyasabe duwu miya kada'a cezəna suro Great Purge yen. Loktu kərmaizəyen, am miliyon 18 yeyi nasha Gulag ye lan kozana, kuru am miliyon arakkə'a kozəna, kulaks'a kaduwuwa samma'a kunten, nasha cintəro lardədən duzana. Stalinye raayi Marxism-Leninismbedə diyaro fuwuzəgəna diwal Communistbe Dunyawamen kuru letəgəramwa fascist-watəwu Nasarabe ngawo kənjo. Suro saa 1939 yen, gomnatinzəye cida Molotov-Ribbentrop pact a Germany'a mukko, adəye banazəgə soviet ye Poland'a butu gənajin sa kəriwu dunyabe kən indimi badizənan. Jamus ye tawadǝ dǝga namzǝna, suro saa 1941 yen Soviet Union ro bǝtǝram sǝdǝna lan, adǝye sǝkǝ Stalin dǝga kǝlakǝl kǝlza. Soja'a Red Army ye də, Stalin də shima komandanza kura wo, bətərəm Germanye dəga duwaza kuru Berlin'a 1945 lan səmowona, kəriwu Europe ye dəga dawono. Soviet Union ye lardəwa Soviet-a kəllata gədi Europe ye lan kokkono kuru, United States'a rokko, duno kuraro walza, lardəwa indidə zaman kəriwu Cold War lan notənadəro gasaana. Stalin də shima kəla waltəm gartə ngawo kəriwuben kuru jarabtə bom atomic Sovietbe buro salakbe suro saa 1949. Suro saa anyiben, lardədə kəmbu gade sətana kuru kampain antisemiticbe kəriyebe banazəna, shi doni "doctors' plot" lan dazənadə. Stalin də suro saa 1953 yen bawono ngawo stroke yen. Georgy Malenkov-a, Nikita Khrushchev-aye shiga kazadalaro waratazana, shi doni, suro saa 1956yen, kərmai Stalinbe-a zorzə kuru kamfen "Stalin-a baro diwo" badizənadə. Karnu kən 20th ye kam zauro faida'a də, Stalin də awo'a garzəna də zauro kəlanzən gashiptəna. Sokku kərmaizəyen, shidə mouduyi nəmkambe suro letəgəram Marxist-Leninistbe dunyabedən, shi duwo shiga kəriwuma naptəram jamabe-a daraja cidawube-aro darajazənadə. Tun loktu Soviet Union 1991 lan wurtənadən, Stalin də lardəwa ngawo Soviet ye lan nəm su'a sətana (musamman maro Russia'a Georgia'a) naptə kam razəwu'a zamanye'a kuru kazaadala kəriwuye kənasartəma shi do Soviet Union'a duno'a sanyaram'aro kalaksənama. Nasha gadelan, kərmaizədə zauro zortədəna kəla nəmzalum jamaye-a kuru kəmbu kamye sədəna-a dəwo am Soviet miliyon kada kərmu suwudənan. == kenenga buro ye == Stalin də kəntawu Disembaye kawunzə 18 lan katambo [O.S. 6 kəntawu Decemberbe saa 1878lan fato [[Georgia]] be Gorilan<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_Stalin#cite_note-FOOTNOTEConquest19912Khlevniuk201511-11</ref>, bərni doni Tiflis kərmai [[Russia]] <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_Stalin#cite_note-FOOTNOTEService200415-12</ref>bedən. Su tambonzəye də shima Ioseb Besarionis dze Jughashvili (Russia lan sha Iosif Vissarionovich Dzhugashvili gultin). Ngawo cidaram shoe tandoye Besarion ye ngawozənayen, yallanzə talaa ro cukuro, kuru shiye kam mbal kənzaye ro wallono Ekaterine-a Stalin-a cezəna.[8][9] Sandi indidə fatodə kolzana saa 1883 lan, njimma hayaye gade-gade laarro lezana.[10] Suro saa 1888 lan, Stalin də mowonti Coci Gori ye dəro kərawono, na dəlan zauro ngalwozəna. Stalin də kaziyi nəlewaye sətana: saa 1884 lan kwasuwa shiro smallpox gultindəye shiro fəskalan batti kolzəna, [14] kuru sa’anzə 12 lan, zauro zau fanzəna loktu shiro phaeton ye zəksənadən, kuru muskonzə wofilan nəm maskinna suwudəna. == laminte == kcrt9rdvxot74k63rtsnqp6qsxe2j01 29454 29453 2026-07-10T16:45:20Z MohammedBama123 36 29454 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Joseph Vissarionovich Stalin[g][h][i] (Ioseb Besarionis dze Jughashvili;[d] 18 December [O.S. 6 December] 1878 ⁇ 5 March 1953) shima Soviet revolutionary kuru siyasawu do shima kazadala Soviet Union yǝ do nguwu-a cidazǝna wo, suro saa 1924 lan səta kuru suro saa 1953 lan shiye kərmaaro wallono.Shidə kərmai General Secretary Communist Party bǝ saa 1922lan səta 1952ro saadənan kuru shima Premierwo saa 1941lan səta har kərmunzəro. Buro salakkin lardədə naptə kərmai jamayelan sunotin yaye, dareramdən kərmaidə səsangəna kərmai dictatorbero saa 1930slan. Stalinye fasari Jami Communistbe Marxismdə Marxism-Leninismro ruwozəna, kuru fasarinzədə Stalinismlan bowotin. Fato talaa Georgiaye lan katambo Gori lan, Daula Russia ye lan, Stalin də mowonti adinbe Tiflis ye dəro kərawono kawu jamiyya cidawu Marxist Russia ye dəro kəljinro. Shiye kungǝna sapsǝna kǝla jami Vladimir Leninbe Bolshevikbero banki nǝmzalǝm-a kuru nǝmzalǝm gade-a men, kuru kawar jamiyyadǝbe, Pravdadǝga tartipzǝna. Shiga kadaro cita kuru shiga Siberiaro duzana. Ngawo Bolsheviks ye kərmaiya səmowonayen suro kəriwu October ye saa 1917 ye lan, Stalin də wakil Politburo ye ro wallono, kuru saa 1922 lan, nəm kuranzə General Secretary ye də faidatə cidawu jamiyyaye dəga səmowona. Ngawo Lenin ye kərmunzə suro saa 1924 yen, Stalin ye kəriwu kərmai kəla am gawilma soyen zuwuna, Leon Trotsky kunten ro. Stalin ye kaidanzə socialism ye lardə fal lan də, shima dawudi raayi jamiyya dəye ro wallono, kuru dawariwanzə saa uwuye də, 1928 lan baditəna də, shima awo bareye'a duno'aro sabtə'a, sanyaram'a duwaro kalaktə'a, kuru razəwu'a dawuye'a ro wallono. Letəgəramwanzədəye banazəgə kəmbu suro saa 1932-1933 lan am miliyon kada cezənadə, Holodomor [[Ukraine]] be kunten. Kate saa 1936-a 1938-a yen, Stalin ye am siyasabe duwu miya kada'a cezəna suro Great Purge yen. Loktu kərmaizəyen, am miliyon 18 yeyi nasha Gulag ye lan kozana, kuru am miliyon arakkə'a kozəna, kulaks'a kaduwuwa samma'a kunten, nasha cintəro lardədən duzana. Stalinye raayi Marxism-Leninismbedə diyaro fuwuzəgəna diwal Communistbe Dunyawamen kuru letəgəramwa fascist-watəwu Nasarabe ngawo kənjo. Suro saa 1939 yen, gomnatinzəye cida Molotov-Ribbentrop pact a Germany'a mukko, adəye banazəgə soviet ye Poland'a butu gənajin sa kəriwu dunyabe kən indimi badizənan. Jamus ye tawadǝ dǝga namzǝna, suro saa 1941 yen Soviet Union ro bǝtǝram sǝdǝna lan, adǝye sǝkǝ Stalin dǝga kǝlakǝl kǝlza. Soja'a Red Army ye də, Stalin də shima komandanza kura wo, bətərəm Germanye dəga duwaza kuru Berlin'a 1945 lan səmowona, kəriwu Europe ye dəga dawono. Soviet Union ye lardəwa Soviet-a kəllata gədi Europe ye lan kokkono kuru, United States'a rokko, duno kuraro walza, lardəwa indidə zaman kəriwu Cold War lan notənadəro gasaana. Stalin də shima kəla waltəm gartə ngawo kəriwuben kuru jarabtə bom atomic Sovietbe buro salakbe suro saa 1949. Suro saa anyiben, lardədə kəmbu gade sətana kuru kampain antisemiticbe kəriyebe banazəna, shi doni "doctors' plot" lan dazənadə. Stalin də suro saa 1953 yen bawono ngawo stroke yen. Georgy Malenkov-a, Nikita Khrushchev-aye shiga kazadalaro waratazana, shi doni, suro saa 1956yen, kərmai Stalinbe-a zorzə kuru kamfen "Stalin-a baro diwo" badizənadə. Karnu kən 20th ye kam zauro faida'a də, Stalin də awo'a garzəna də zauro kəlanzən gashiptəna. Sokku kərmaizəyen, shidə mouduyi nəmkambe suro letəgəram Marxist-Leninistbe dunyabedən, shi duwo shiga kəriwuma naptəram jamabe-a daraja cidawube-aro darajazənadə. Tun loktu Soviet Union 1991 lan wurtənadən, Stalin də lardəwa ngawo Soviet ye lan nəm su'a sətana (musamman maro Russia'a Georgia'a) naptə kam razəwu'a zamanye'a kuru kazaadala kəriwuye kənasartəma shi do Soviet Union'a duno'a sanyaram'aro kalaksənama. Nasha gadelan, kərmaizədə zauro zortədəna kəla nəmzalum jamaye-a kuru kəmbu kamye sədəna-a dəwo am Soviet miliyon kada kərmu suwudənan. == kenenga buro ye == Stalin də kəntawu Disembaye kawunzə 18 lan katambo [O.S. 6 kəntawu Decemberbe saa 1878lan fato [[Georgia]] be Gorilan<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_Stalin#cite_note-FOOTNOTEConquest19912Khlevniuk201511-11</ref>, bərni doni Tiflis kərmai [[Russia]] <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_Stalin#cite_note-FOOTNOTEService200415-12</ref>bedən. Su tambonzəye də shima Ioseb Besarionis dze Jughashvili (Russia lan sha Iosif Vissarionovich Dzhugashvili gultin). Ngawo cidaram shoe tandoye Besarion ye ngawozənayen, yallanzə talaa ro cukuro, kuru shiye kam mbal kənzaye ro wallono Ekaterine-a Stalin-a cezəna.[8][9] Sandi indidə fatodə kolzana saa 1883 lan, njimma hayaye gade-gade laarro lezana.[10] Suro saa 1888 lan, Stalin də mowonti Coci Gori ye dəro kərawono, na dəlan zauro ngalwozəna. Stalin də kaziyi nəlewaye sətana: saa 1884 lan kwasuwa shiro smallpox gultindəye shiro fəskalan batti kolzəna, [14] kuru sa’anzə 12 lan, zauro zau fanzəna loktu shiro phaeton ye zəksənadən, kuru muskonzə wofilan nəm maskinna suwudəna. == laminte == o2eh23xnvazub2mvq6k2754gmqa0xzk 0 1024 29467 26143 2026-07-11T10:06:28Z ~2026-22643-79 1362 29467 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Musa[note 1] shima malǝm Hebrewye kuru shima fuwuma[2] shi donyi kam dowo zauro faidaa suro adin Yahudiye lan bowotindǝa kuru shima kam dowo faidaa suro adin kiristayeya, Islam, adin Bahá'í, kuru adin Abrahamic gadeye. Futu kitawuwa Bible-a Quran-a ye lan, Musa shima amari Israyilaye'a kuru kam do sharia kəratəye shidoni kitawu Torah-a (kitawuwa buroye kəratəye uwu suro Bible-a ye dən) dəga ruwozəna wo. 6] Kitawu Exodusbe lan, Musa dә loktu do amnәnzә, Israelites dә, gana laa suro kәla kәlmaiye dәn, nәm nguwunza dә zauro faidaa, kuru, adәye sәkkәn, Fir'aun Egyptbe dә hangalzәna kәla sandiye kәlanza'a kәrmai Egyptbe dә'a kәlanza'a ro waljin ro. bvpionz3lv2lf8u5m15k7ar6a67moh8 0 1619 29465 18870 2026-07-11T08:33:16Z ~2026-22643-79 1362 29465 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Social media də nzundu do awo’a kəltəye banazəyin ma, awo’a yaktə’a, awo’a sabtə’a (alamanna raayi’a, awo sara’ana’a, awo gade bayantəye’a) kate jama mewu ye lan.[1][2] Siffawa nowatadə sandima:[2] Fasal intanetye do faidatəmasoye awo surodən dagənama tando-a kuru tartəgə-a kuru nəmkam kəltəram jamaye ro gawo-a.[2][3][4] Awo faidatəmaye sətandində- misallo awo ruwotəna au raayi, fotowa digitalbe au videowa, kuru bayanna kəla intanetten təbandin.[2][3] Profail cidabe taganasbe doni cidaram social mediabe kurzə kuru cissəyinma.[2][5] Social media də banazəyin fuwutə social network online ye ro, futu faidatəmaye awo kam gade’a au kufu gade’a kəljin lan. g0pv8ph51lmzlzhtu14nw0kvi6ofuhh 29466 29465 2026-07-11T08:34:19Z ~2026-22643-79 1362 29466 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Social media də nzundu do awo’a kəltəye banazəyin ma, awo’a yaktə’a, awo’a sabtə’a (alamanna raayi’a, awo sara’ana’a, awo gade bayantəye’a) kate jama mewu ye lan.[1][2] Siffawa nowatadə sandima:[2] Fasal intanetye do faidatəmasoye awo surodən dagənama tando-a kuru tartəgə-a kuru nəmkam kəltəram jamaye ro gawo-a.[2][3][4] Awo faidatəmaye sətandində- misallo awo ruwotəna au raayi, fotowa digitalbe au videowa, kuru bayanna kəla intanetten təbandin.[2][3] Profail cidabe taganasbe doni cidaram social mediabe kurzə kuru cissəyinma.[2][5] Social media də banazəyin fuwutə social network online ye ro, futu faidatəmaye awo kam gade’a au kufu gade’a kəljin lan. == Lamintǝ == l65mp12x5g0vxu1yosfu5032hkwt4u1 0 2857 29469 29437 2026-07-11T11:45:53Z DERE ME IF YOU CAN 1657 Blanked the page 29469 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 29470 29469 2026-07-11T11:46:29Z DERE ME IF YOU CAN 1657 29470 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q137699162}}<ref>[https://musicinafrica.net/directory/commando-war-records-cwr/title: Ellipopi Launches New Record Label]</ref> '''Michael Chukwemeka Chukwunenye''' shiga '''Ellipopi''' lan nowaday shima kayyama kuru kaya ruwotəma Nigeriabe. Shima '''Commando War Records (CWR)''' dəga koksə kuru shima kam do ne buron '''CWR Limited''' lan notəna dəwo kəntagə Aprilye kawunzə 25 saa 2025 lan koktəna də. == laminte == 12dyx56rvm330wsunrsx0u1ydox84h8 14 2866 29455 2026-07-10T19:35:03Z Icodense 422 for connection to wikidata, feel free to translate 29455 wikitext text/x-wiki * Pages marked with [[Template:Delete|<nowiki>{{delete}}</nowiki>]] will be listed here. (Please feel free to translate to the local language if you wish) 06uzdcyte4xbn3vwk7wvvavb8kismy8 0 2867 29456 2026-07-11T04:32:50Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Kuli''' kwasuwabedə awo kasuwa suwudinma submicroscopicbe shido suro cellwa rowotəbedən basro waltəyinma.[1] Virusesdǝ kǝnǝnga samma soga suwudin, dabbawa-a kǝskawa-a lan sǝta kuliwa sənanaro saadəna, bacteria-a archaea-a kunten.[2][3] Viruses də suro dunyabe sammason mbeji kuru sandima jili awoa alagəlabe ngəwuwo.[4][5] Tun loktu virus buro salakbe asutənadən, shi virus mosaic tafabedə, suro saa 1890sben, jili virusbe 16,000 kozəna suro..." 29456 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kuli''' kwasuwabedə awo kasuwa suwudinma submicroscopicbe shido suro cellwa rowotəbedən basro waltəyinma.[1] Virusesdǝ kǝnǝnga samma soga suwudin, dabbawa-a kǝskawa-a lan sǝta kuliwa sənanaro saadəna, bacteria-a archaea-a kunten.[2][3] Viruses də suro dunyabe sammason mbeji kuru sandima jili awoa alagəlabe ngəwuwo.[4][5] Tun loktu virus buro salakbe asutənadən, shi virus mosaic tafabedə, suro saa 1890sben, jili virusbe 16,000 kozəna suro miliyon kadaben bayanna kəzəkkəro tədin.[6][7] Kǝra donyi virus be du virusology lan nowotu, ilmu donyi microbiology be du. Sa kasuwadǝ sǝtayinro waljiya, celldo shiga sǝtayinmadǝ duwaro jili virus buroye duwu kada sutuluyin. Sa suro cell donyi kasuwa ye lan ba ma, aubiya cell donyi kwasuwa suwudin ma, virus dǝ suro lan mbeji, aubiya virions, suronzan (i) genetic material, i.e., molecules kuruwu DNA ye au RNA donyi garno protein ye donyi virus dǝye cidajin ma; (ii) awo donyi protein lan bowotin ma, shi donyi capsid lan bowotin ma du, shi donyi kareya donyi geneticbe dǝa nzǝliwojin ma; kuru loktu laan (iii) envelope diyabe lipidsbe. Zaye awowa virusbe anyiye helical-a icosahedral-a kəskelan səta gar tuskaataro saadəna. Jili virus be nguwu so virions nza zauro gana kuru optical microscope lan turin bawo, kuru nǝm kuranza bacteria ye kashi miya fal lan kara. Hawardo kuliwa kwasuwabe virusbedǝ suro gargam fǝlangobedǝn kuwayayi asutunyi. Kuliwa virusbe laadǝ plasmidǝlan fǝlangono, sandidǝ alamaram DNAbe duwo kate cellwaben lezǝyinmawo. Kuliwa kwasuwabe gadesodǝ waneye bacterialan tǝwondo. Suro fǝlangoben, kuliwa kwasuwabe virusdǝ sandima diwal faidaa jinbe bowatalan, shido nǝmngǝwu jinbedǝa sǝrayin futu kǝnzambi jima'iyedǝa samunlan.[8] Virusesdǝ ilmuwu biologibe lasoye adǝ shima kənəngaro gozana, sawu sandidǝ kareya kǝnǝngabe gozain, reta retayin, kuru fǝlangzayin, alama alama kǝlâ cellbedǝn, sandido kambowo soro tartip do kǝnǝnga bayantinma mǝradǝtǝnama bawo. Sandidə alamaram laa mbeji amma sammaso gənyi nankaro, virusdə "organisms datəgəram kənəngabe"[9] kuru replicatorsro bayantin.[10] Virusesdə futu kadalan tartəyin. Diwal kwasuwa gotəbe faldə shima dabbawa kwasuwa gozayinma shiro vectors gultindəmen: misallo, kuliwa kwasuwabe kuliwa doni nji kəskabe kəmbuzayinsoye kuliwa kəskalan səta kəskaro falzayin, alama aphidso; kuru virus donyi dabbawa lan tuwandin ma dǝ, kuli donyi bu gǝrjin ma dǝye gojin. Kuliwa kwasuwabe kada kasa-a səmtə-an kasamlan tartayin, suronzan kuliwa kwasuwabe influenzabe-a, SARS-CoV-2-a, kwasa kuiye-a, kwasa gana-a, kasuwa-a mbeji. Norovirus a rotavirus a, sandi donyi virus gastroenteritis suwudin ma du, diwal donyi ci lan tuwandin ma, musko lan ci lan tuwandin ma, aubiya kumbu a nji lan tuwandin. Dose kwasuwa norovirusbe donyi adamganaro kwasuwa suwudin dǝ awo 100 lan sǝtǝnyi.[11] HIV də virus kada do jima'i men kuru bu kwasuwaye lan tuwandin ma dəye falnza. Host cells donyi virus ye raksǝ kwasuwa suwudin ma du shima host range lan bowotin: adǝ virus donyi jili gana ro kwasuwa suwudin ma, aubiya virus donyi kadaro kwasuwa suwudin ma.[12]: 123–124. Kasuwa virusbe dabbawalan təbandində awo tiyi kamye sədinma suwudin shi doni virusdəga baro sədinma. Nzəliwo tiyi kamyedə raktə kalimiye sawandin, sandi doni kasuwa virusbe taganasbero nzəliwo kunkunlan təbandənadə cin. Virus laa, suronzan HIV/AIDS-a, HPV-a, hepatitis-a suwudinma sodə, awowa tiyi kamye sədinma anyiga dabcin kuru kasuwa ngəwu suwudin. Kurunna antiviralbe jili kada tətandəna kuru kurunna antiviralbe 100 yeyi au sandi indi kəltə dunya sammason faidatin. Ilmu asalbe Kuru wune: Kalimawa ngəwu -us lan dajin § Virus Kalima Nasarabe "virus" də kalma Latinbe vīrus lan kedo, shidəwo poison-a awowa gade-a awowa bannajinma-aro maanazə. Vīrusdə fərtə Indo-Europebe faldən kedo Sanskrit वि॒ष (viṣa), kuru Greek kurebe ἰός (iós), sandi sammaso maananza 'sum'. "Kuli kwasuwabe" faidatə buro salakbedə təlam Nasaraben suro saa 1398ben suro fasari John Trevisabe kitawunzə Bartholomeus Anglicusbedən fəlewono.[13][14] Virulent, suro Latinben virulentus ('sum'), zaman c.Saa 1400 lan. Ma'ana 'agent do kwasuwa kasuwa suwudin' də buro salak lan saa 1728 lan ruwotəna,[14] kawu Dmitri Ivanovsky ye saa 1892 lan virus so dəga asujinro. Latin-Bǝlin [18]). Siffa do viral ye də saa 1948 lan badiwono.[19] Kalma virion (plural virions), shi donyi saa 1959 lan tuwandin ma, [20] shi donyi faidata awo donyi virus ye fal lan tuwandin ma, shi donyi cell gade ro kwasuwa suwudin ma.[21] mrp0t0piggxwsnnou4x0mi1ajeobopc 29457 29456 2026-07-11T04:36:47Z Abba Khaleel 1413 29457 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kuli''' kwasuwabedə awo kasuwa suwudinma submicroscopicbe shido suro cellwa rowotəbedən basro waltəyinma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Virus#cite_note-WU_2020-1</ref> Virusesdǝ kǝnǝnga samma soga suwudin, dabbawa-a kǝskawa-a lan sǝta kuliwa sənanaro saadəna, bacteria-a archaea-a kunten.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Virus#cite_note-Koonin_2006-2</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Virus#cite_note-Zimmer_2021-3</ref> Viruses də suro dunyabe sammason mbeji kuru sandima jili awoa alagəlabe ngəwuwo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Virus#cite_note-Lawrence_2009-4</ref>[5] Tun loktu virus buro salakbe asutənadən, shi virus mosaic tafabedə, suro saa 1890sben, jili virusbe 16,000 kozəna suro miliyon kadaben bayanna kəzəkkəro tədin.[6][7] Kǝra donyi virus be du virusology lan nowotu, ilmu donyi microbiology be du. Sa kasuwadǝ sǝtayinro waljiya, celldo shiga sǝtayinmadǝ duwaro jili virus buroye duwu kada sutuluyin. Sa suro cell donyi kasuwa ye lan ba ma, aubiya cell donyi kwasuwa suwudin ma, virus dǝ suro lan mbeji, aubiya virions, suronzan (i) genetic material, i.e., molecules kuruwu DNA ye au RNA donyi garno protein ye donyi virus dǝye cidajin ma; (ii) awo donyi protein lan bowotin ma, shi donyi capsid lan bowotin ma du, shi donyi kareya donyi geneticbe dǝa nzǝliwojin ma; kuru loktu laan (iii) envelope diyabe lipidsbe. Zaye awowa virusbe anyiye helical-a icosahedral-a kəskelan səta gar tuskaataro saadəna. Jili virus be nguwu so virions nza zauro gana kuru optical microscope lan turin bawo, kuru nǝm kuranza bacteria ye kashi miya fal lan kara. Hawardo kuliwa kwasuwabe virusbedǝ suro gargam fǝlangobedǝn kuwayayi asutunyi. Kuliwa virusbe laadǝ plasmidǝlan fǝlangono, sandidǝ alamaram DNAbe duwo kate cellwaben lezǝyinmawo. Kuliwa kwasuwabe gadesodǝ waneye bacterialan tǝwondo. Suro fǝlangoben, kuliwa kwasuwabe virusdǝ sandima diwal faidaa jinbe bowatalan, shido nǝmngǝwu jinbedǝa sǝrayin futu kǝnzambi jima'iyedǝa samunlan.[8] Virusesdǝ ilmuwu biologibe lasoye adǝ shima kənəngaro gozana, sawu sandidǝ kareya kǝnǝngabe gozain, reta retayin, kuru fǝlangzayin, alama alama kǝlâ cellbedǝn, sandido kambowo soro tartip do kǝnǝnga bayantinma mǝradǝtǝnama bawo. Sandidə alamaram laa mbeji amma sammaso gənyi nankaro, virusdə "organisms datəgəram kənəngabe"[9] kuru replicatorsro bayantin.[10] Virusesdə futu kadalan tartəyin. Diwal kwasuwa gotəbe faldə shima dabbawa kwasuwa gozayinma shiro vectors gultindəmen: misallo, kuliwa kwasuwabe kuliwa doni nji kəskabe kəmbuzayinsoye kuliwa kəskalan səta kəskaro falzayin, alama aphidso; kuru virus donyi dabbawa lan tuwandin ma dǝ, kuli donyi bu gǝrjin ma dǝye gojin. Kuliwa kwasuwabe kada kasa-a səmtə-an kasamlan tartayin, suronzan kuliwa kwasuwabe influenzabe-a, SARS-CoV-2-a, kwasa kuiye-a, kwasa gana-a, kasuwa-a mbeji. Norovirus a rotavirus a, sandi donyi virus gastroenteritis suwudin ma du, diwal donyi ci lan tuwandin ma, musko lan ci lan tuwandin ma, aubiya kumbu a nji lan tuwandin. Dose kwasuwa norovirusbe donyi adamganaro kwasuwa suwudin dǝ awo 100 lan sǝtǝnyi.[11] HIV də virus kada do jima'i men kuru bu kwasuwaye lan tuwandin ma dəye falnza. Host cells donyi virus ye raksǝ kwasuwa suwudin ma du shima host range lan bowotin: adǝ virus donyi jili gana ro kwasuwa suwudin ma, aubiya virus donyi kadaro kwasuwa suwudin ma.[12]: 123–124. Kasuwa virusbe dabbawalan təbandində awo tiyi kamye sədinma suwudin shi doni virusdəga baro sədinma. Nzəliwo tiyi kamyedə raktə kalimiye sawandin, sandi doni kasuwa virusbe taganasbero nzəliwo kunkunlan təbandənadə cin. Virus laa, suronzan HIV/AIDS-a, HPV-a, hepatitis-a suwudinma sodə, awowa tiyi kamye sədinma anyiga dabcin kuru kasuwa ngəwu suwudin. Kurunna antiviralbe jili kada tətandəna kuru kurunna antiviralbe 100 yeyi au sandi indi kəltə dunya sammason faidatin. Ilmu asalbe Kuru wune: Kalimawa ngəwu -us lan dajin § Virus Kalima Nasarabe "virus" də kalma Latinbe vīrus lan kedo, shidəwo poison-a awowa gade-a awowa bannajinma-aro maanazə. Vīrusdə fərtə Indo-Europebe faldən kedo Sanskrit वि॒ष (viṣa), kuru Greek kurebe ἰός (iós), sandi sammaso maananza 'sum'. "Kuli kwasuwabe" faidatə buro salakbedə təlam Nasaraben suro saa 1398ben suro fasari John Trevisabe kitawunzə Bartholomeus Anglicusbedən fəlewono.[13][14] Virulent, suro Latinben virulentus ('sum'), zaman c.Saa 1400 lan. Ma'ana 'agent do kwasuwa kasuwa suwudin' də buro salak lan saa 1728 lan ruwotəna,[14] kawu Dmitri Ivanovsky ye saa 1892 lan virus so dəga asujinro. Latin-Bǝlin [18]). Siffa do viral ye də saa 1948 lan badiwono.[19] Kalma virion (plural virions), shi donyi saa 1959 lan tuwandin ma, [20] shi donyi faidata awo donyi virus ye fal lan tuwandin ma, shi donyi cell gade ro kwasuwa suwudin ma.[21] == Lamintǝ == 72o1kbkq67j624vhf7zch5i86gcc5ku 0 2868 29458 2026-07-11T04:39:09Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Kasuwa shiro '''Smallpox''' gultində shidə kasuwa kwasuwabe shiro Variola virus gultindəye suwudin, shidəwo genus Orthopoxvirusbedəro kara.[7][11] Kasuwa dareye donyi alamen wajin ma dǝ suro kǝntawu October ye saa 1977 lan asuwatǝ, kuru karapka nǝlewa dunyabe (WHO) ye kasuwa dǝga dunyalan baro sǝdǝna suro saa 1980 yen,[10] shi donyi kwasuwa sǝnana dǝga baro sǝdǝna ma.[12] Alama buro salakbe kwasuwadəbedə suronzan kawudo-a kuru luwata-a mbej..." 29458 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Kasuwa shiro '''Smallpox''' gultində shidə kasuwa kwasuwabe shiro Variola virus gultindəye suwudin, shidəwo genus Orthopoxvirusbedəro kara.[7][11] Kasuwa dareye donyi alamen wajin ma dǝ suro kǝntawu October ye saa 1977 lan asuwatǝ, kuru karapka nǝlewa dunyabe (WHO) ye kasuwa dǝga dunyalan baro sǝdǝna suro saa 1980 yen,[10] shi donyi kwasuwa sǝnana dǝga baro sǝdǝna ma.[12] Alama buro salakbe kwasuwadəbedə suronzan kawudo-a kuru luwata-a mbeji.[5] Ngawo adəyen ulcers cilan təbandin kuru karayilan fəlejin.[5] Kawu kada lan, shi karayidǝ suro blisters njiye-a kuru dawunzǝn dent-a ro waljin.[5] Bumps də daji fəlangzə kuru cukkuro, scars kolzəna.[5] Kwasuwadə kam fallan kam gadero faltin futu kuruwuro kam kwasuwadə'a fuska-fuskaro kəltalan au awowa kwasuwadə'a sətanalan.[6][13][14] Diwalwa faitəyedə nguwusoro kalimi kwasuwa shiro smallpox gultindəmen tuwandin.[9] Sa kwasuwadə fəlangjiya, kurunna antiviralbe laa banazayin, amma kurunna anyi təbandinba sai ngawo kwasuwadə baro tədənan.[9] Tajirwa kərmubedə kashi 30% yeyi, nəm nguwu tiwalle.[6][15] Ngəwusoro, am do kənəngatəna də tiyinza lan scarring kada mbeji, kuru laadə təmzayin.[6] Shaida buro salakbe kwasuwadəbedə saa 1500 BCE lan suro mummies Egyptbedən wakawono.[16][17] Kwasuwadə gargamlan fəlangjin.[10] Shidə kwasuwa kada doni Columbiaye faltə dunya bəlinro suwudənadəye falnza, shi doni am asal Americaye kada bazənadə. Karnu kən 18th Europe lan, am 400,000 kwasuwadəye saa woson cejinro somtəna, kuru kashi fal suro yakkəben kwasuwa kəmbubedə dalil kwasuwa shiro smallpox gultindəben cejin.[10][18] Smallpox də am miliyon 300 samin cezəna suro karnu kən 20th yen [19] [20] kuru am miliyon 500 yeyi suro saa 100 dareye kəndaramzəyen.[21] Kərmu buroyedə maiwa Europebe kada mbeji, Louis XV Francebe-a, Maira Mary II Englandbe-a, Mai Joseph I Austriabe-a, Mai Louis I Spainbe-a, Tsar Peter II Russiabe-a, Maira Ulrika Elenora Swedenbe-a. Karəngə adəlan saa 1967 lan, kasuwa miliyon 15 saa falyin wakajin.[10] Lamar kərmube dareye nowatadə suro saa 1978ben suro laboratoryben lardə United Kingdomben wakawono. Kasuwa kwasuwabe suro Chinaben saa 1500s lan baditəna.[22][23] Europe ye awo adə Asia lan gowono reta karnu kən 18th ye lan.[24] Suro saa 1796-yen, Edward Jennerye kalimi kasuwa kwasuwabe zamanbe yitagatsəgəna.[25][26] Suro saa 1967 lan, WHO ye kasadənzə kwasuwa dəga baro diwoye dunowaro sədin.[10] Smallpox də kasuwa indi do baro tədən dəye falnza, faldə shima rinderpest (kwasuwa do shilan mbeji) suro saa 2011 yen.[27][28] Kalima "smallpox" də buro salak lan England lan karnu kən 16th lan faidatə kwasuwa dəga syphilis lan gayirtəro, shi do ne loktudən "great pox" lan notəna də.[29][30] Suwa gade kwasuwadəye gargamlan mbejidə sandima pox-a, monster speckled-a, kuru plague kime-a. Lardə United States-a Russia-aye samfurra kuli kwasuwabe variolabedə suro laboratoriesben gənazana, shi doni kəla nəlewaben gashiptə suwudənadə. Yayaktǝ Jili kwasuwabe indi mbeji. Variola major də shima zauro zau kuru zauro nowata, shi do ne zauro suro lan fəlejin kuru fever nguwu mbeji. Variola minor də shima awo do ne nguwuro tuwondin ba ma, kwasuwa zauro gana suwudin, musamman maro smallpox, nəm nguwu kərmuye gargam lan 1% au cidiyanzə.[31] Kasuwa variola virusbedə asutəna amma ngəwu gənyi.[32] Nzəralan, jili shiro variola sine eruptione gultində (kasuwa gana suro surolan fəlejinba)də am kalimi tiyiro təkənaro turin. Jili adə fever donyi ngawo loktu incubation yen wajin ma kuru antibody kəra lan tawattəyin au, nguwuro, viral culture lan.[32] Nzəralan, jili indi zauro duwan tuwondinba kuru zaumaro ngəwu mbeji, shi malignant (flat) a kuru hemorrhagic a, sandidə ngəwusoro kamma lorujin.[3] mnx3bmjdpe6ri0mukmz2yib9hmmlybn 29459 29458 2026-07-11T04:42:04Z Abba Khaleel 1413 29459 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Kasuwa shiro '''Smallpox''' gultində shidə kasuwa kwasuwabe shiro Variola virus gultindəye suwudin, shidəwo genus Orthopoxvirusbedəro kara.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Smallpox#cite_note-She2004-7</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Smallpox#cite_note-Viruses2015-11</ref> Kasuwa dareye donyi alamen wajin ma dǝ suro kǝntawu October ye saa 1977 lan asuwatǝ, kuru karapka nǝlewa dunyabe (WHO) ye kasuwa dǝga dunyalan baro sǝdǝna suro saa 1980 yen,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Smallpox#cite_note-WHO2007Fact-10</ref> shi donyi kwasuwa sǝnana dǝga baro sǝdǝna ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Smallpox#cite_note-12</ref> Alama buro salakbe kwasuwadəbedə suronzan kawudo-a kuru luwata-a mbeji.[5] Ngawo adəyen ulcers cilan təbandin kuru karayilan fəlejin.[5] Kawu kada lan, shi karayidǝ suro blisters njiye-a kuru dawunzǝn dent-a ro waljin.[5] Bumps də daji fəlangzə kuru cukkuro, scars kolzəna.[5] Kwasuwadə kam fallan kam gadero faltin futu kuruwuro kam kwasuwadə'a fuska-fuskaro kəltalan au awowa kwasuwadə'a sətanalan.[6][13][14] Diwalwa faitəyedə nguwusoro kalimi kwasuwa shiro smallpox gultindəmen tuwandin.[9] Sa kwasuwadə fəlangjiya, kurunna antiviralbe laa banazayin, amma kurunna anyi təbandinba sai ngawo kwasuwadə baro tədənan.[9] Tajirwa kərmubedə kashi 30% yeyi, nəm nguwu tiwalle.[6][15] Ngəwusoro, am do kənəngatəna də tiyinza lan scarring kada mbeji, kuru laadə təmzayin.[6] Shaida buro salakbe kwasuwadəbedə saa 1500 BCE lan suro mummies Egyptbedən wakawono.[16][17] Kwasuwadə gargamlan fəlangjin.[10] Shidə kwasuwa kada doni Columbiaye faltə dunya bəlinro suwudənadəye falnza, shi doni am asal Americaye kada bazənadə. Karnu kən 18th Europe lan, am 400,000 kwasuwadəye saa woson cejinro somtəna, kuru kashi fal suro yakkəben kwasuwa kəmbubedə dalil kwasuwa shiro smallpox gultindəben cejin.[10][18] Smallpox də am miliyon 300 samin cezəna suro karnu kən 20th yen [19] [20] kuru am miliyon 500 yeyi suro saa 100 dareye kəndaramzəyen.[21] Kərmu buroyedə maiwa Europebe kada mbeji, Louis XV Francebe-a, Maira Mary II Englandbe-a, Mai Joseph I Austriabe-a, Mai Louis I Spainbe-a, Tsar Peter II Russiabe-a, Maira Ulrika Elenora Swedenbe-a. Karəngə adəlan saa 1967 lan, kasuwa miliyon 15 saa falyin wakajin.[10] Lamar kərmube dareye nowatadə suro saa 1978ben suro laboratoryben lardə United Kingdomben wakawono. Kasuwa kwasuwabe suro Chinaben saa 1500s lan baditəna.[22][23] Europe ye awo adə Asia lan gowono reta karnu kən 18th ye lan.[24] Suro saa 1796-yen, Edward Jennerye kalimi kasuwa kwasuwabe zamanbe yitagatsəgəna.[25][26] Suro saa 1967 lan, WHO ye kasadənzə kwasuwa dəga baro diwoye dunowaro sədin.[10] Smallpox də kasuwa indi do baro tədən dəye falnza, faldə shima rinderpest (kwasuwa do shilan mbeji) suro saa 2011 yen.[27][28] Kalima "smallpox" də buro salak lan England lan karnu kən 16th lan faidatə kwasuwa dəga syphilis lan gayirtəro, shi do ne loktudən "great pox" lan notəna də.[29][30] Suwa gade kwasuwadəye gargamlan mbejidə sandima pox-a, monster speckled-a, kuru plague kime-a. Lardə United States-a Russia-aye samfurra kuli kwasuwabe variolabedə suro laboratoriesben gənazana, shi doni kəla nəlewaben gashiptə suwudənadə. Yayaktǝ Jili kwasuwabe indi mbeji. Variola major də shima zauro zau kuru zauro nowata, shi do ne zauro suro lan fəlejin kuru fever nguwu mbeji. Variola minor də shima awo do ne nguwuro tuwondin ba ma, kwasuwa zauro gana suwudin, musamman maro smallpox, nəm nguwu kərmuye gargam lan 1% au cidiyanzə.[31] Kasuwa variola virusbedə asutəna amma ngəwu gənyi.[32] Nzəralan, jili shiro variola sine eruptione gultində (kasuwa gana suro surolan fəlejinba)də am kalimi tiyiro təkənaro turin. Jili adə fever donyi ngawo loktu incubation yen wajin ma kuru antibody kəra lan tawattəyin au, nguwuro, viral culture lan.[32] Nzəralan, jili indi zauro duwan tuwondinba kuru zaumaro ngəwu mbeji, shi malignant (flat) a kuru hemorrhagic a, sandidə ngəwusoro kamma lorujin.[3] == Lamintǝ == m5254i5g1wjbhx5zrfm236t5wr28pap 0 2869 29460 2026-07-11T04:46:15Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Kwasuwa''' Ruwo Manatə Kəra Kambo ruyi Gargam wune Kuru Hawar bayantəna Warakdǝ gana-tǝliwuna Wikipedia lan, kitawu kərabe kəlanzəlaro "Flu"-a "Grippe"-adə nadəro walzayin. Faidawa gade nankaro, Flu (bayantə), Grippe (bayantə), kuru Influenza (bayantə). "Flus" də na allan waltə fəlejin. Jili nodules thyroidbe asutə nankaro, FLUS wune. Flue au Common cold lan tuskatəyi. Kwasuwa Suwa gade flu, grippe (Faransalan flu) Kuli kwasuwabe Kasuw..." 29460 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kwasuwa''' Ruwo Manatə Kəra Kambo ruyi Gargam wune Kuru Hawar bayantəna Warakdǝ gana-tǝliwuna Wikipedia lan, kitawu kərabe kəlanzəlaro "Flu"-a "Grippe"-adə nadəro walzayin. Faidawa gade nankaro, Flu (bayantə), Grippe (bayantə), kuru Influenza (bayantə). "Flus" də na allan waltə fəlejin. Jili nodules thyroidbe asutə nankaro, FLUS wune. Flue au Common cold lan tuskatəyi. Kwasuwa Suwa gade flu, grippe (Faransalan flu) Kuli kwasuwabe Kasuwa kasuwaye taganasbe Alamagǝ Kange, kǝnza sǝrǝn, ngolto zau, zar tiyiye zau, kǝla sǝrǝn, kasau, yimbaro Nguwusoro kawu 1-4 ngawo fəletənayen badijin Loktu kawu 2-8 Kuli kwasuwabe A-a, B-a, C-a suwudin Diwalwa Mukko tulta, kalimi flube Kurunna Kurunna kwasuwabe jili oseltamivir Ngǝwuro kasuwu influenza zamanbe biliyon 1 saa woson[1] Kərmu 290,000-650,000 saa woson. Influenza, shido shiga flulan nowotǝdǝ, shima kasuwa kosuwabe shiga kwasuwa influenzabe suwudinmawo. Alamagǝnzǝdǝ ganalan sǝta zauro dunowaro sagǝdǝna kuru ngǝwusoro suronzan kangǝ kǝnzabe-a, kǝnza sǝrǝn-a, ngolto zau-a, zar tiyiye zau-a, kǝla sǝrǝn-a, kasau-a, yimbaro-a. Alamagǝ anyi kawu fallan sǝta diyawuro badijin (ngǝwusoro indi) ngawo kwasuwadǝye sǝtanaben kuru kawu indi sǝta uskuro lejin. Shida-a kuru yiloktǝ-adǝ raksǝ wajin, musammanno suro nduliben. Influenzadə raksə pneumoniaro waljin virusdəlan au kwasuwa bacteriabe ngawodən. Kazəyiya gadesodə sandima: kasuwa yintəbe zauro zau, meningitis, encephalitis, kuru kazəyiya nəlewabe buron mbejima jili asthma-a kasuwa karəgəbe-a. Kuli influenzabe jili diyau mbeji: jili A, B, C, kuru D. Ngudowa njibedə sandima furtu influenza A virusbe (IAV) suwudinwo, shidəwo dabbawa mammals kadaro tartəgənama, adamgana-a godu-a kunten. Kuli kwasuwabe B (IBV)-a kuru kwasuwa kwasuwabe C (ICV)-adə buro salakkin adamganaro kwasuwa suwudin, kuru kwasuwa kwasuwabe D (IDV)də fe-a godu-an təwandin. Kuli kwasuwabe A-a B-adə adamganalan tarzayin kuru kwasuwa zamanbe suwudin, kuru kwasuwa influenza Cbedə kasuwa gana laa suwudin, musammanno dulilan. Kuli kwasuwabe Influenza Ddə raksə adamganaro kwasuwa suwudin amma kwasuwa suwudinro notənyi. Adamganalan, kwasuwa influenzabedə buro salakkin tiyi yintəben kasa-a səmtə-an tuwandin. Futu aerosols-a kuru awowa virusdəye bannazǝnadǝ-a men gǝnatǝye wajin. Ngǝwuro musko tultǝ-a kuru ci-a kǝnza-a kamye zaktǝdǝ sa kasa-a kuru tǝmtǝ-adǝ kasuwadǝga fulujin, kuru mask koktǝyeyi. Kalimi saa woson tǝkǝdǝ banazǝgǝ influenzaro nzǝliwo suwudin. Kuli kwasuwabe influenzabedə, musammanno kwasuwa influenza Abedə, duwaro wurajin, adə nankaro kalimi kwasuwabedə sambisoro bəlintin jili influenzabe doni buwolan dasagənadə'a kalkaltəro. Kalimi sodə kwasuwa influenza Abe jili H1N1-a H3N2-a kuru kwasuwa influenza Bbe fal au indi-aro nzəliwo cin. Kasuwa influenzabedə duluwuwa laboratorybe jili antibody au antigen ngaltə-a kuru polymerase chain reaction (PCR) lan asutin shilan nucleic acid kwasuwabe asutin. Kwasuwadə raktə kataffa banazayinlan kurun tədin kuru, loktu zauro zauro waljiya, kurun antiviralbe jili oseltamivirlan faidatin. Am nəlewa'a lan, influenzadə kəlanzə'a dafcin kuru nguwuro kamma lorujin ba, amma am tajirwa'a dəro kamma lorujin. Saa laa lan, kashi uwu səta 15 ro saadənan kwasuwa influenzabe sorin. Kasuwa zauro zauro miliyon 3 səta 5 ro saadəna saa woson, kuru am 650,000 samin kərmu yintəbe dunyalan saa woson. Kərmudə ngəwusoro am tajirwa-a lan wakajin, suronzan nduli gana-a, am kurawa-a, kuru am nəlewa zauro zau-a mbeji. Nasha donyi kawudowa lan, nǝm nguwu kasuwa influenzabe dǝ zauro nguwujin loktu kǝngalbe lan, amma nasha donyi tropics lan, influenza dǝ saa sammason wajin. Dareram saa 1800s lan, kwasuwa influenzabe bəlinsodə saa 10 səta 50ro saadənan wakajin. Wawa flube uwu suro saa 1900ben wazəna: kwasuwa Spanishbe saa 1918lan səta 1920ro saadənadə, shidə zauro zau; kwasuwa Asiabe suro saa 1957ben; kwasuwa Hong Kongbe suro saa 1968ben; kwasuwa Russiabe suro saa 1977ben; kuru kwasuwa kwasuwa godube suro saa 2009ben. Alama-a kuru alama-a Alama kwasuwa influenzabe,[2][3] kawudo-a kasa-a sandima alamaram zauro nowatawo[4] Alama’a influenza ye də samun, amma nguwusoro zauro zau kuru kənza runny ye mbeji.[5][6] Loktu kate kwasuwadəye fəletə-a alamawa kwasuwabe fəletə-adə (loktu fəlangtəbe) kawu fal səta diyawuro saadəna, ngəwusoro kawu fal səta indiro saadəna. Kasuwa kada alamaramnza ba.[7] Alamagǝdǝ baditǝnzǝdǝ tǝmatǝnyi, kuru alamagǝ buro salakbedǝ ngǝwunzaso taganasbe gǝnyi, suroladǝn kawudo-a, amusu-a, kǝla sǝrǝn-a, zar tiyiye zau-a, kǝji fantǝ-a, kǝmbu sǝrayinba-a, duno ba-a, kuru tuska-a. Sandi anyi ngǝwusoro alamaram yintǝbe jili kasau harrata-a, ngolto zau-a au ngolto harta-a, kowo gǝrji-a, kuru kǝnza zakkata-a au kǝnza gǝrjin-a mbeji. Kasadə shima alamaram zauro nowatawo.[8] Alama’a donyi suro lan tuwondin ma, suro lan suro lan, suro lan, suro lan, [9] kuru gastroenteritis, musamman maro duli lan. Alama kwasuwa influenzabedə kawu indi səta uskuro lejin.[11] Kulashi laaye fəlezana kəla influenzadə alamawa tusshinma suwudin ("long flu") suro samən sg166xwvpzfefyhpdjcfdb6c620bybg 29461 29460 2026-07-11T04:54:04Z Abba Khaleel 1413 29461 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kwasuwa''' Ruwo Manatə Kəra Kambo ruyi Gargam wune Kuru Hawar bayantəna Warakdǝ gana-tǝliwuna Wikipedia lan, kitawu kərabe kəlanzəlaro "Flu"-a "Grippe"-adə nadəro walzayin. Faidawa gade nankaro, Flu (bayantə), Grippe (bayantə), kuru Influenza (bayantə). "Flus" də na allan waltə fəlejin. Jili nodules thyroidbe asutə nankaro, FLUS wune. Flue au Common cold lan tuskatəyi. Kwasuwa Suwa gade flu, grippe (Faransalan flu) Kuli kwasuwabe Kasuwa kasuwaye taganasbe Alamagǝ Kange, kǝnza sǝrǝn, ngolto zau, zar tiyiye zau, kǝla sǝrǝn, kasau, yimbaro Nguwusoro kawu 1-4 ngawo fəletənayen badijin Loktu kawu 2-8 Kuli kwasuwabe A-a, B-a, C-a suwudin Diwalwa Mukko tulta, kalimi flube Kurunna Kurunna kwasuwabe jili oseltamivir Ngǝwuro kasuwu influenza zamanbe biliyon 1 saa woson<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/influenza-(seasonal)</ref> Kərmu 290,000-650,000 saa woson. Influenza, shido shiga flulan nowotǝdǝ, shima kasuwa kosuwabe shiga kwasuwa influenzabe suwudinmawo. Alamagǝnzǝdǝ ganalan sǝta zauro dunowaro sagǝdǝna kuru ngǝwusoro suronzan kangǝ kǝnzabe-a, kǝnza sǝrǝn-a, ngolto zau-a, zar tiyiye zau-a, kǝla sǝrǝn-a, kasau-a, yimbaro-a. Alamagǝ anyi kawu fallan sǝta diyawuro badijin (ngǝwusoro indi) ngawo kwasuwadǝye sǝtanaben kuru kawu indi sǝta uskuro lejin. Shida-a kuru yiloktǝ-adǝ raksǝ wajin, musammanno suro nduliben. Influenzadə raksə pneumoniaro waljin virusdəlan au kwasuwa bacteriabe ngawodən. Kazəyiya gadesodə sandima: kasuwa yintəbe zauro zau, meningitis, encephalitis, kuru kazəyiya nəlewabe buron mbejima jili asthma-a kasuwa karəgəbe-a. Kuli influenzabe jili diyau mbeji: jili A, B, C, kuru D. Ngudowa njibedə sandima furtu influenza A virusbe (IAV) suwudinwo, shidəwo dabbawa mammals kadaro tartəgənama, adamgana-a godu-a kunten. Kuli kwasuwabe B (IBV)-a kuru kwasuwa kwasuwabe C (ICV)-adə buro salakkin adamganaro kwasuwa suwudin, kuru kwasuwa kwasuwabe D (IDV)də fe-a godu-an təwandin. Kuli kwasuwabe A-a B-adə adamganalan tarzayin kuru kwasuwa zamanbe suwudin, kuru kwasuwa influenza Cbedə kasuwa gana laa suwudin, musammanno dulilan. Kuli kwasuwabe Influenza Ddə raksə adamganaro kwasuwa suwudin amma kwasuwa suwudinro notənyi. Adamganalan, kwasuwa influenzabedə buro salakkin tiyi yintəben kasa-a səmtə-an tuwandin. Futu aerosols-a kuru awowa virusdəye bannazǝnadǝ-a men gǝnatǝye wajin. Ngǝwuro musko tultǝ-a kuru ci-a kǝnza-a kamye zaktǝdǝ sa kasa-a kuru tǝmtǝ-adǝ kasuwadǝga fulujin, kuru mask koktǝyeyi. Kalimi saa woson tǝkǝdǝ banazǝgǝ influenzaro nzǝliwo suwudin. Kuli kwasuwabe influenzabedə, musammanno kwasuwa influenza Abedə, duwaro wurajin, adə nankaro kalimi kwasuwabedə sambisoro bəlintin jili influenzabe doni buwolan dasagənadə'a kalkaltəro. Kalimi sodə kwasuwa influenza Abe jili H1N1-a H3N2-a kuru kwasuwa influenza Bbe fal au indi-aro nzəliwo cin. Kasuwa influenzabedə duluwuwa laboratorybe jili antibody au antigen ngaltə-a kuru polymerase chain reaction (PCR) lan asutin shilan nucleic acid kwasuwabe asutin. Kwasuwadə raktə kataffa banazayinlan kurun tədin kuru, loktu zauro zauro waljiya, kurun antiviralbe jili oseltamivirlan faidatin. Am nəlewa'a lan, influenzadə kəlanzə'a dafcin kuru nguwuro kamma lorujin ba, amma am tajirwa'a dəro kamma lorujin. Saa laa lan, kashi uwu səta 15 ro saadənan kwasuwa influenzabe sorin. Kasuwa zauro zauro miliyon 3 səta 5 ro saadəna saa woson, kuru am 650,000 samin kərmu yintəbe dunyalan saa woson. Kərmudə ngəwusoro am tajirwa-a lan wakajin, suronzan nduli gana-a, am kurawa-a, kuru am nəlewa zauro zau-a mbeji. Nasha donyi kawudowa lan, nǝm nguwu kasuwa influenzabe dǝ zauro nguwujin loktu kǝngalbe lan, amma nasha donyi tropics lan, influenza dǝ saa sammason wajin. Dareram saa 1800s lan, kwasuwa influenzabe bəlinsodə saa 10 səta 50ro saadənan wakajin. Wawa flube uwu suro saa 1900ben wazəna: kwasuwa Spanishbe saa 1918lan səta 1920ro saadənadə, shidə zauro zau; kwasuwa Asiabe suro saa 1957ben; kwasuwa Hong Kongbe suro saa 1968ben; kwasuwa Russiabe suro saa 1977ben; kuru kwasuwa kwasuwa godube suro saa 2009ben. Alama-a kuru alama-a Alama kwasuwa influenzabe,<ref>https://www.cdc.gov/flu/symptoms/index.html</ref><ref>https://www.cdc.gov/flu/symptoms/symptoms.htm</ref> kawudo-a kasa-a sandima alamaram zauro nowatawo[4] Alama’a influenza ye də samun, amma nguwusoro zauro zau kuru kənza runny ye mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Influenza#cite_note-CMAJ2014-5</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Influenza#cite_note-6</ref> Loktu kate kwasuwadəye fəletə-a alamawa kwasuwabe fəletə-adə (loktu fəlangtəbe) kawu fal səta diyawuro saadəna, ngəwusoro kawu fal səta indiro saadəna. Kasuwa kada alamaramnza ba.[7] Alamagǝdǝ baditǝnzǝdǝ tǝmatǝnyi, kuru alamagǝ buro salakbedǝ ngǝwunzaso taganasbe gǝnyi, suroladǝn kawudo-a, amusu-a, kǝla sǝrǝn-a, zar tiyiye zau-a, kǝji fantǝ-a, kǝmbu sǝrayinba-a, duno ba-a, kuru tuska-a. Sandi anyi ngǝwusoro alamaram yintǝbe jili kasau harrata-a, ngolto zau-a au ngolto harta-a, kowo gǝrji-a, kuru kǝnza zakkata-a au kǝnza gǝrjin-a mbeji. Kasadə shima alamaram zauro nowatawo.[8] Alama’a donyi suro lan tuwondin ma, suro lan suro lan, suro lan, suro lan, [9] kuru gastroenteritis, musamman maro duli lan. Alama kwasuwa influenzabedə kawu indi səta uskuro lejin.[11] Kulashi laaye fəlezana kəla influenzadə alamawa tusshinma suwudin ("long flu") suro samən == Lamintǝ == eeaj3wmtjj86z13vbjgbdngc90c1yp3 0 2870 29462 2026-07-11T04:57:30Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Organism''' də shima awo ro'a kamro faidajin ma.[1] Ma’ana jiri adəye kazəyiya nguwu səsangin sulhu majin də’a kozənaro, dalildə shima raayi kamyedə zauro zau. Shartəwa kada, gana laadə zauro kasatkata, kəla ayi nji alaubedə bayentəro shawari tina. Suro awoa nowatadǝn shima nji alaubedǝ kǝlanzǝn kǝnzambi-a, wuratǝ-a, metabolism-a mbeji. Adǝye virus so dǝga sutuluyin, sandi dǝ alama alama wurazana yayi. Lamarra gade kaziyibedə sa..." 29462 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Organism''' də shima awo ro'a kamro faidajin ma.[1] Ma’ana jiri adəye kazəyiya nguwu səsangin sulhu majin də’a kozənaro, dalildə shima raayi kamyedə zauro zau. Shartəwa kada, gana laadə zauro kasatkata, kəla ayi nji alaubedə bayentəro shawari tina. Suro awoa nowatadǝn shima nji alaubedǝ kǝlanzǝn kǝnzambi-a, wuratǝ-a, metabolism-a mbeji. Adǝye virus so dǝga sutuluyin, sandi dǝ alama alama wurazana yayi. Lamarra gade kaziyibedə sandima awowa colonialbe; kuliwa donyi eusocial be du, sha kǝltǝna, kuru shilan germ-soma mbeji, kuliwa laa du kǝnzanza sadin, laa du, alama cells tiyi dabbaye yeyi. Tiyi donyi siphonophore be du, dabba suro njiye donyi jelly yeyi, shi donyi zooids yeyi, amma garnzǝ samma so dabba donyi jellyfish yeyi ro faidajin, nasha donyi kǝla kǝlza faida donyi colonial ye dǝa sadin. Ilmuwu donyi alauwa be du David Queller a Joan Strassmann ye shawari sadǝna kǝla "organismism", sifa donyi alau be ro bayanjin ma, naptəram kǝndaram be lan fǝlango, jamiwa donyi kǝske lan (cell lan sǝta sami ro samin ro) kǝla kǝl ro walza. Sandiye kəlakəldə naptə "halla bayanbe" nji alaubeyero faidatə wono. Adəye kəltəram jili kada suwudin, surodən kəltəram fungus/algabe jiliwa gade-gade suro lichenben mbeji, au kəltəram jima'ibe anglerfishbe, naptə awo rowoben. Ilmu asalbe Kalima "organism" də (Greek kureye ὀργανισμός lan gowotə, órganon lan gowotə, ma'ananzə 'kare cidaye, awo faidatəye, kare cidaye', 'nasha hangalye', au 'awo') karapka.[3] Shidə cida "organize" dəga lezəna.[3] Suro saa 1790 lan, Immanuel Kant ye awo ro'a də "awo fasaltəna kuru kəlanzə'a dawarzəna" ro bayanzəna.[4][5] Shartəwa mbeji yaye, au məradətəna yaye Shartə faldəye wono awo kənəngatinmadə raktə yaktinba faidanzə baro waljiya.[6] Kǝska basilbe adǝ kamtǝdǝ shima furtu bǝlin sutuluyin suro stem ganaben, kǝska bǝlin sutuluyin. Suro awowa donyi organism ro waltǝye shawari tǝna dǝn: kənzambi kəlanzəlaro, wuratə-a, kuru metabolism-a[7] noncompartmentability – gardə raktə yaktin ba faidanzə ba baro.[6] Richard Dawkinsbe wono "nəmngalwo awoa gade-gadebedə faidajinbaro waljin retaro kamtiya".[8] Son yaye, nji alaube kada raktǝ kamtin kuru daji nji alaube sammaro wurajin.[8] nəmkam – awo do ne loktu fal lan nəm gade-gade genetic ye-a, nəm tilo genetic ye-a nəm kəlanzəye-a mbeji. awo tiyi kamye sǝkǝ, kǝlanzǝ-a awo diyabe-a yakcin[10] "anti-entropy", raktə tartip notoye, asutə do ne buro salak yin Erwin Schrödinger ye shawarizəna ma; Ilmuwu kimiyabe gadesoye tafakkarnzadǝn, shi asutu kǝla awoa alakkatabedǝ suro biologyben kalkalgǝnyi;[13] shi asutu kǝla nǝmkam falben kaziyi;[14] kuru nasha falsafaben, koro kǝla shi bayan adǝ mburo walzǝnaro.[15][16][8] Kazǝyiya donyi suro lan nji alaube mbeji: misallo, kuliwa donyi eusocialbe dǝ shartǝwa alamanna adaptive organization a kuru germ-soma specialisation a sammaso sǝdin.[17] Adəgairo wallono maa, kambiwu faldə, au shartə kəlakəl kura-a nəm luwala gana-aye, suronzan nəmkam ndikate am indibe-a (misallo lichens) kuru nəmkam ndikate jima'iye-a (misallo anglerfish) naptə awoa alakkataben.[18] Karno kufube wajiya, daji kufudə raktə superorganismro gotin, kufudəga adaptatəlan ngalwotəgə.[19] Raayi gade shima siffawa alama kǝlanzabe-a, nǝmsamun jinbe-a kuru nǝmgade jinbe-adǝ gade gadero kulastin, nji alaube sammaso nanzǝn mǝradǝtǝnyiro. Kǝla kuru adǝben, diwalwa kada mbeji kǝla nǝmkam alaube, shidonyi alauwa jili kada suwudinma.[20] Organismsdə darajaa gade-gade biologybe Lichen du tiyi donyi kambo so fungi ye sha tuwandin ma, algae awu cyanobacteria (kǝli) donyi suro gar ye dǝro tǝkǝna ma, kuru bacteriaya microbiomeya. Jili alagǝwabedǝ kamanzaro kǝngatayin, alama cells suro nji alaube multicellularbe yeyi.[21] Kǝla kǝl donyi biologiya be du, asutu gade gade donyi alau nji alaube ro suwudin. Alawu donyi cell falma du, shima alawu donyi protist, bacterium, awu archaean, cell fal lan tuwandin ma, shi donyi suro lan awo faida donyi organelles lan bowotin ma mbeji.[22] Awo donyi cell kadaa alaman dabba so, kǝska so, fungus so, au alga so, cell kada mbeji, nguwu soro musamman ma.[22] Awo alakkatado colonialye alammaanna siphonophoreyedə shima awodo kammaro faidajin amma amma zandejinma.[8] Superorganismdə shima colonywo, alama antso yeyi, suronzən am kada na fallan cidazayin. 0hkz1nlc1gtzt2gqiqmytwlop6mqgpc 29463 29462 2026-07-11T05:02:09Z Abba Khaleel 1413 29463 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Organism''' də shima awo ro'a kamro faidajin ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Organism#cite_note-Mosby-2017-1</ref> Ma’ana jiri adəye kazəyiya nguwu səsangin sulhu majin də’a kozənaro, dalildə shima raayi kamyedə zauro zau. Shartəwa kada, gana laadə zauro kasatkata, kəla ayi nji alaubedə bayentəro shawari tina. Suro awoa nowatadǝn shima nji alaubedǝ kǝlanzǝn kǝnzambi-a, wuratǝ-a, metabolism-a mbeji. Adǝye virus so dǝga sutuluyin, sandi dǝ alama alama wurazana yayi. Lamarra gade kaziyibedə sandima awowa colonialbe; kuliwa donyi eusocial be du, sha kǝltǝna, kuru shilan germ-soma mbeji, kuliwa laa du kǝnzanza sadin, laa du, alama cells tiyi dabbaye yeyi. Tiyi donyi siphonophore be du, dabba suro njiye donyi jelly yeyi, shi donyi zooids yeyi, amma garnzǝ samma so dabba donyi jellyfish yeyi ro faidajin, nasha donyi kǝla kǝlza faida donyi colonial ye dǝa sadin. Ilmuwu donyi alauwa be du David Queller a Joan Strassmann ye shawari sadǝna kǝla "organismism", sifa donyi alau be ro bayanjin ma, naptəram kǝndaram be lan fǝlango, jamiwa donyi kǝske lan (cell lan sǝta sami ro samin ro) kǝla kǝl ro walza. Sandiye kəlakəldə naptə "halla bayanbe" nji alaubeyero faidatə wono. Adəye kəltəram jili kada suwudin, surodən kəltəram fungus/algabe jiliwa gade-gade suro lichenben mbeji, au kəltəram jima'ibe anglerfishbe, naptə awo rowoben. Ilmu asalbe Kalima "organism" də (Greek kureye ὀργανισμός lan gowotə, órganon lan gowotə, ma'ananzə 'kare cidaye, awo faidatəye, kare cidaye', 'nasha hangalye', au 'awo') karapka.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Organism#cite_note-Liddell-2</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Organism#cite_note-Online-Etym-Dict-3</ref> Shidə cida "organize" dəga lezəna.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Organism#cite_note-Online-Etym-Dict-3</ref> Suro saa 1790 lan, Immanuel Kant ye awo ro'a də "awo fasaltəna kuru kəlanzə'a dawarzəna" ro bayanzəna.[4][5] Shartəwa mbeji yaye, au məradətəna yaye Shartə faldəye wono awo kənəngatinmadə raktə yaktinba faidanzə baro waljiya.[6] Kǝska basilbe adǝ kamtǝdǝ shima furtu bǝlin sutuluyin suro stem ganaben, kǝska bǝlin sutuluyin. Suro awowa donyi organism ro waltǝye shawari tǝna dǝn: kənzambi kəlanzəlaro, wuratə-a, kuru metabolism-a[7] noncompartmentability – gardə raktə yaktin ba faidanzə ba baro.[6] Richard Dawkinsbe wono "nəmngalwo awoa gade-gadebedə faidajinbaro waljin retaro kamtiya".[8] Son yaye, nji alaube kada raktǝ kamtin kuru daji nji alaube sammaro wurajin.[8] nəmkam – awo do ne loktu fal lan nəm gade-gade genetic ye-a, nəm tilo genetic ye-a nəm kəlanzəye-a mbeji. awo tiyi kamye sǝkǝ, kǝlanzǝ-a awo diyabe-a yakcin[10] "anti-entropy", raktə tartip notoye, asutə do ne buro salak yin Erwin Schrödinger ye shawarizəna ma; Ilmuwu kimiyabe gadesoye tafakkarnzadǝn, shi asutu kǝla awoa alakkatabedǝ suro biologyben kalkalgǝnyi;[13] shi asutu kǝla nǝmkam falben kaziyi;[14] kuru nasha falsafaben, koro kǝla shi bayan adǝ mburo walzǝnaro.[15][16][8] Kazǝyiya donyi suro lan nji alaube mbeji: misallo, kuliwa donyi eusocialbe dǝ shartǝwa alamanna adaptive organization a kuru germ-soma specialisation a sammaso sǝdin.[17] Adəgairo wallono maa, kambiwu faldə, au shartə kəlakəl kura-a nəm luwala gana-aye, suronzan nəmkam ndikate am indibe-a (misallo lichens) kuru nəmkam ndikate jima'iye-a (misallo anglerfish) naptə awoa alakkataben.[18] Karno kufube wajiya, daji kufudə raktə superorganismro gotin, kufudəga adaptatəlan ngalwotəgə.[19] Raayi gade shima siffawa alama kǝlanzabe-a, nǝmsamun jinbe-a kuru nǝmgade jinbe-adǝ gade gadero kulastin, nji alaube sammaso nanzǝn mǝradǝtǝnyiro. Kǝla kuru adǝben, diwalwa kada mbeji kǝla nǝmkam alaube, shidonyi alauwa jili kada suwudinma.[20] Organismsdə darajaa gade-gade biologybe Lichen du tiyi donyi kambo so fungi ye sha tuwandin ma, algae awu cyanobacteria (kǝli) donyi suro gar ye dǝro tǝkǝna ma, kuru bacteriaya microbiomeya. Jili alagǝwabedǝ kamanzaro kǝngatayin, alama cells suro nji alaube multicellularbe yeyi.[21] Kǝla kǝl donyi biologiya be du, asutu gade gade donyi alau nji alaube ro suwudin. Alawu donyi cell falma du, shima alawu donyi protist, bacterium, awu archaean, cell fal lan tuwandin ma, shi donyi suro lan awo faida donyi organelles lan bowotin ma mbeji.[22] Awo donyi cell kadaa alaman dabba so, kǝska so, fungus so, au alga so, cell kada mbeji, nguwu soro musamman ma.[22] Awo alakkatado colonialye alammaanna siphonophoreyedə shima awodo kammaro faidajin amma amma zandejinma.[8] Superorganismdə shima colonywo, alama antso yeyi, suronzən am kada na fallan cidazayin. == Lamintǝ == 9lpqnj7g920iptix0e15350b5hqrlfg 0 2871 29464 2026-07-11T05:03:45Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Dabba''' so dǝ sandi donyi cellula nguwu, eukaryoticya du, sandi donyi biologiya (/ˌænɪˈmeɪliə/[4]) ro kara. Gana dawun baro, dabba so dǝ awo tiyi lan dajin ma zawin, yintǝ oxygen ye mbeji, myocytes mbeji kuru raksa gǝrzayin, raksa tada gozain, kuru cells donyi blastula lan wurazayin, sa wuratu lan. Dabba sodə cladedə sandiro sadə, ma'ananzədə kaka fallan cizana. Jili dabbaye rowata miliyon 1.5 samin bayen tǝna, suroladǝn alamanna miliyon..." 29464 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Dabba''' so dǝ sandi donyi cellula nguwu, eukaryoticya du, sandi donyi biologiya (/ˌænɪˈmeɪliə/[4]) ro kara. Gana dawun baro, dabba so dǝ awo tiyi lan dajin ma zawin, yintǝ oxygen ye mbeji, myocytes mbeji kuru raksa gǝrzayin, raksa tada gozain, kuru cells donyi blastula lan wurazayin, sa wuratu lan. Dabba sodə cladedə sandiro sadə, ma'ananzədə kaka fallan cizana. Jili dabbaye rowata miliyon 1.5 samin bayen tǝna, suroladǝn alamanna miliyon 1.05 samindǝ kuliwa, sandi 85,000 samindǝ molluscs, kuru alamanna 65,000 dabba shila ngawoyeso. Dunyalan jili dabbawabe miliyon 7.77 samin mbejiro somtəgəna. Datə tiyi dabbayedə 8.5 μm (0.00033 in) lan səta mita 33.6 (110 ft) ro saadəna. Sandidə ecologiesnza zauro asutin kuru kamanza'a letayin kuru kornza'a, kəmbu zauro asutin. Kǝra kǝra kimiya dabba be du zoologiya lan nowotu, kuru nazaru hal dabba be du ethology lan nowotu. Mairi dabba be yaye clades kura kura uwuro yakkata, sandima Porifera a, Ctenophora a, Placozoa a, Cnidaria a, Bilateria a. Kambo dabba donyi kǝnǝngatin ma dǝ, clade donyi zauro wurajin ma, shi donyi tiyi nzǝ indi lan kǝltǝna ma, kuru bilateriaans nguwu so clade kura indi ro kara: protostomes, nemato, mollus, suro lan nji alaube alama arthropods so, mollus so; kuru deuterostomesya, suronzan echinoderms a, hemichordates a chordates a, dareram lan dabba shila ngawoye mbeji. Sandidonyi kǝska Xenacoelomorpha be du, nasha nza tawadǝ bawo suro Bilateria be lan. Dabba so dǝ buro salak lan suro awo donyi fossil lan tuwandin ma dǝ, dareram zaman Cryogenian ye lan, kuru zaman Ediacaran ye dǝlan, awo donyi Avalon explosion lan notǝna dǝn. Dabba zaman be karǝnga karǝngǝma buro salak lan suro awoa alauwa suro njiye lan tuwandin dǝ shima sa alauwa suro njiye dǝlan sado cam Cambrian ye lan, shi do saa miliyon 539 (Mya) lan baditǝna ma dǝ, kuru aji nguwu so sa do Ordovician radiation 485.4 Mya lan. Dabbawa rowa samma soro nowata, karapka genebe 6,331 asutəna, waneye kaka fallan cizana, shido saa 650 Mya lan kənəngatəma zaman Cryogenianben. Gargamlan, Aristotleye dabbawadə bu mbeji-a bu ba-aro yakkano. Carl Linnaeus ye yayaktǝ donyi kǝlâ dabba ye suro saa 1758 lan, shi donyi Jean-Baptiste Lamarck ye phyla 14 ro kalaksǝna ma saa 1809 lan. organisms donyi cell falma dǝ dabba ro gotin ba. Zaman kǝrma be lan, yayaktǝ biologibe dabba be dǝ nzundu fuwuzana be ladǝn kara, alaman na molecular phylogeneticsiya, sandi donyi nǝm muamala kate taxa be bayanjin ma. Adamganasoye dabbawa jili kada faidatayin kəmbu nankaro (da-a, ngəwul-a, awoa camlan təwandin-a), karewa (alamanna awiso, kunduliso, kunduli-a), naptə dabbawa fatobe-a cida yanəm arebe-aro. Kəriya, dabba fatobe buro salakbedə, baralan faidatin, nəlefa-a kəriwu-a, kuru fər-a, kəmowun-a ngudowa-a; dabbawa cidibe-a njibe-adə baratin bikke nankaro, trophies au riwa nankaro. Dabbawa adammana gənyisodə sandima awo adabe faida'a kəla futu adamganaben dasagənaben, sandidə suro kulben turin kuru awoa alakkataben tətandin zaman kureben, kuru ngəwusoro suro hawarben, adinben, kisandiben, adabben, heraldryben, siyasaben, kuru biskeben. Ilmu asalbe Kalima dabbadə su Latinbe dabbadə maana fallan kedo, shidə kəlanzəma Latin animalislan gowotə 'yintə au ro mbeji'.[5] Ma'ana donyi biologiya ye dǝ suronzǝn jami donyi kǝrmai Animalia ye mbeji.[6] Suro manaben, kalma dabbadə ngəwusoro dabbawa adamgana gənyi basro faidatin.[7][8][9][10] Kalma metazoa də Greek kureye lan gowotə μετα meta 'ngawo' (suro ilmu alagəwaben, prefix meta- də 'dare') kuru ζῷᾰ zōia 'dabba', nəm nguwu ζῷον zōion 'dabba'.[11] Metazoan də shima memba donyi karapka Metazoa ye wo.[12] Halwa Dabba so dǝ sandima gade, ball cells donyi embryo buroye (1) dǝ ball donyi hollow au blastula (2) ro waljin. Dabbawadə alamaanza kada alagəwa gade rowa sadinna mbeji. Dabba so du sandi eukaryotic, cellula kada, kuru aerobic, alama kǝska so fungi so ye.[13] Kǝska so algae so yeyi gǝnyi, sandi donyi kǝmbu nza sǝtandin ma, [14] dabba so dǝ raksa kǝmbu nza satandin ba, [15] [16] alama donyi fungi ye. Dabbawadə karewa organicbedə zamzayin kuru suronzan njizayin.[17] p212v9re6x5mg6joy76mb2rj19mqng0