Ellipopi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="knc">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kncwiki</dbname>
    <base>https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Nasha</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taanas</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Mana</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Faidatema</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Mana faidatǝma yǝ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Mana kǝla Wikipedia yǝn</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Liwuram</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Mana liwuram yǝ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Mana MediaWiki yǝ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Jiri</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Mana jiri yǝ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Banatǝ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Mana banatǝ yǝ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Nakka</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Mana nakka yǝ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ellipopi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2857</id>
    <revision>
      <id>29511</id>
      <parentid>29474</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T04:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>The Squirrel Conspiracy</username>
        <id>1682</id>
      </contributor>
      <comment>{{delete|spam}}</comment>
      <origin>29511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="pxvr9lya40amnp2b6iyikftcjcrpjlk" xml:space="preserve">{{delete|spam}}

{{Databox|item=Q137699162}}&lt;ref&gt;[https://musicinafrica.net/directory/commando-war-records-cwr/title: Ellipopi Launches New Record Label]&lt;/ref&gt; '''Michael Chukwemeka Chukwunenye''' shiga '''Ellipopi''' lan nowaday shima kayyama kuru kaya ruwotəma Nigeriabe. Shima '''Commando War Records (CWR)''' dəga koksə kuru shima kam do ne buron '''CWR Limited''' lan notəna dəwo kəntagə Aprilye kawunzə 25 saa 2025 lan koktəna də.
== laminte ==</text>
      <sha1>pxvr9lya40amnp2b6iyikftcjcrpjlk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Day</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2875</id>
    <revision>
      <id>29476</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Yimdə shima loktudo Dunyaye kəngalro kokortinmawo. Daji, adə awa 24 (sekondi 86,400). Na laa lan yim kojinlan suwa-a, kausu-a, bənye-a, bəne-a sədin. Shi awo donyi kǝnǝnga lan faidatin ma du shima circadian rhythm donyi suro kǝnǝnga ye lan faidajin ma.  Samno kawu-a saraitanadə kalandaro fasaltəna naptə loktuben, sambisoro magə-a, kəntawu-a saa-aro. Kalanda kəngalbedə loktuwa dawarjin futu kəngalbe saa-saayedən, loktuwa baditəbe sambisoro loktuwa diya...&quot;</comment>
      <origin>29476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1820" sha1="javzk2yieuhwkr1l02m10kp4y7z4ca2" xml:space="preserve">Yimdə shima loktudo Dunyaye kəngalro kokortinmawo. Daji, adə awa 24 (sekondi 86,400). Na laa lan yim kojinlan suwa-a, kausu-a, bənye-a, bəne-a sədin. Shi awo donyi kǝnǝnga lan faidatin ma du shima circadian rhythm donyi suro kǝnǝnga ye lan faidajin ma.

Samno kawu-a saraitanadə kalandaro fasaltəna naptə loktuben, sambisoro magə-a, kəntawu-a saa-aro. Kalanda kəngalbedə loktuwa dawarjin futu kəngalbe saa-saayedən, loktuwa baditəbe sambisoro loktuwa diyaudəbe saa-saaro cin. Kalanda kəngalbedə loktu kəngalbedən loktuwa dawarjin.

Faidatə nowatalan, yimdə dawu bənyeyen badijin, 00:00 au 12:00 am agogo awa 24- au 12-lan ruwotin, sammason. Sau loktu dawu bənyebedə na-a gade-gaden gadejin nankaro, loktuwadəga təkkəna loktu fal faidatəro. Kasadəwa gade mbeji kəla badiyaram-a datəgəram-a kawusobe ruwotəben, misallo kalanda adin Yewudibe shidəwo kawu kəngal yukurowolan baditinma isafcinma, au ilmu shillewuben, shidəwo kawusodə kawusulan baditin sau awoa asutuna suro bəne falben yim fallin waajinro ruwotə.

Suro faidawa taganasben, ma'ana yimbedə ganalaaro faltəna, misallo suro yim SIben (tammaro second 86,400) shilan faidatin naura kərənnabe-a kuru kalkallo gənatə-a, loktu fatobe isaftə Dunyabe alagəla faltə-faltə yim kausube-a, kuru yim shillewuwabe-a yim siderealbe-a (celestialstromyno sphere faidatəlan). Lardəwa gade diya tropicben, loktu kawusuwabe faidatin, kuru saa woson yim fal awa 23-a kuru yim fal awa 25-a mbeji. Dalil gana laa kokortə dunyabe nankaro, loktuwa gana laa mbeji loktu leap secondbe datəgəram yim UTCben təkkin, kuru adəye səkə kawu sammaso loktunza second 86,400, loktuwa gade-gade yim falbedə second 86,401 mbeji (suro reta karnu 1920ben sətanadən mbeji). Leap seconds 27 donyi tǝkǝna dǝ, alamanna saa fal woson).</text>
      <sha1>javzk2yieuhwkr1l02m10kp4y7z4ca2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29510</id>
      <parentid>29476</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1856" sha1="nzs3l1oiqvk17v7p5qruj2eibapez7c" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Yim''' də shima loktudo Dunyaye kəngalro kokortinmawo. Daji, adə awa 24 (sekondi 86,400). Na laa lan yim kojinlan suwa-a, kausu-a, bənye-a, bəne-a sədin. Shi awo donyi kǝnǝnga lan faidatin ma du shima circadian rhythm donyi suro kǝnǝnga ye lan faidajin ma.

Samno kawu-a saraitanadə kalandaro fasaltəna naptə loktuben, sambisoro magə-a, kəntawu-a saa-aro. Kalanda kəngalbedə loktuwa dawarjin futu kəngalbe saa-saayedən, loktuwa baditəbe sambisoro loktuwa diyaudəbe saa-saaro cin. Kalanda kəngalbedə loktu kəngalbedən loktuwa dawarjin.

Faidatə nowatalan, yimdə dawu bənyeyen badijin, 00:00 au 12:00 am agogo awa 24- au 12-lan ruwotin, sammason. Sau loktu dawu bənyebedə na-a gade-gaden gadejin nankaro, loktuwadəga təkkəna loktu fal faidatəro. Kasadəwa gade mbeji kəla badiyaram-a datəgəram-a kawusobe ruwotəben, misallo kalanda adin Yewudibe shidəwo kawu kəngal yukurowolan baditinma isafcinma, au ilmu shillewuben, shidəwo kawusodə kawusulan baditin sau awoa asutuna suro bəne falben yim fallin waajinro ruwotə.

Suro faidawa taganasben, ma'ana yimbedə ganalaaro faltəna, misallo suro yim SIben (tammaro second 86,400) shilan faidatin naura kərənnabe-a kuru kalkallo gənatə-a, loktu fatobe isaftə Dunyabe alagəla faltə-faltə yim kausube-a, kuru yim shillewuwabe-a yim siderealbe-a (celestialstromyno sphere faidatəlan). Lardəwa gade diya tropicben, loktu kawusuwabe faidatin, kuru saa woson yim fal awa 23-a kuru yim fal awa 25-a mbeji. Dalil gana laa kokortə dunyabe nankaro, loktuwa gana laa mbeji loktu leap secondbe datəgəram yim UTCben təkkin, kuru adəye səkə kawu sammaso loktunza second 86,400, loktuwa gade-gade yim falbedə second 86,401 mbeji (suro reta karnu 1920ben sətanadən mbeji). Leap seconds 27 donyi tǝkǝna dǝ, alamanna saa fal woson).
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>nzs3l1oiqvk17v7p5qruj2eibapez7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spider</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2876</id>
    <revision>
      <id>29477</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;TauTau de (Araneae) sandima arthropods donyi kasam yinzayin ma, shi donyi tiyi nza usku ma, chelicerae donyi fangs nza du raksa sum suwudin ma, [2] kuru spinnerets donyi silk sutuluyin ma. Sandidə tartip arachnidsbe kurawo kuru sandima kəntulurmiwo nəmngəwu alauwa jilitiloaben suro tartipwa alaube sammason.[4][5] Spidersdə dunya sammason continent sammason təbandin Antarctica dawunbaro, kuru nasha cidibe sammason mbeji. Kǝntawu Januarybe saa 2026 lan, jili spiderb...&quot;</comment>
      <origin>29477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4817" sha1="1fvba4m60zustd9pjmt92k36lq0q63o" xml:space="preserve">TauTau de (Araneae) sandima arthropods donyi kasam yinzayin ma, shi donyi tiyi nza usku ma, chelicerae donyi fangs nza du raksa sum suwudin ma, [2] kuru spinnerets donyi silk sutuluyin ma. Sandidə tartip arachnidsbe kurawo kuru sandima kəntulurmiwo nəmngəwu alauwa jilitiloaben suro tartipwa alaube sammason.[4][5] Spidersdə dunya sammason continent sammason təbandin Antarctica dawunbaro, kuru nasha cidibe sammason mbeji. Kǝntawu Januarybe saa 2026 lan, jili spiderbe 53,680 suro fatowa 139ben ilmuwu taxonomybeye ruwozana.[1] Sonyayi, gashiptə mbeji kate ilmuwu kimiyabe kəla futu yalla sodə'a yaktinben, yaktə gade-gade 20 ma kozəna suro saa 1900yen shawari təna.[6]

Nasha tiyi lan, kǝriwuwa (arachnids samma so yeyi) arthropods gade gade, nasha tiyi be du tagmata indiro kǝltǝna, cephalothorax awu prosoma, a opisthosoma, awu suro, kuru kǝltǝna, pedicel gana laa. Son yaye, kǝrma dǝro shaida donyi paleontologiya ye awu embryologiya ye so bawo kǝla spider so dǝ ngaltema thorax gade gade ro yakkata, kambiwu donyi kalma cephalothorax ye du, ma'ananzǝ fused cephalon (kǝla) a thorax a. Adǝgai lan, kambiwuwa kǝla kalma &quot;abdomen&quot; lan faidatǝben tǝdin, sau shi opisthosoma spider sammasobe suronzǝn karǝgǝ-a kuru nasha yintǝbe-a mbeji, nasha surobedǝa gade.[7]

Kuli yedei gənyi, spider də antennae nzə ba. Samma son, karapka donyi kureye dǝ dawun baro, Mesothelae, spider so dǝ sandima tartip zar tiyiye donyi arthropods samma son, ganglia nza samma so cephalothorax lan kǝllata. Arthropods nguwu so yeyi gǝnyi, spider so dǝ tiyi nza lan muscle extensor ye bawo kuru sandiya hydraulic pressure lan sǝtayin.

Suronza lan appendages mbeji, spinnerets ro faltǝna shi donyi silk glands arakkǝ lan sutuluyin ma. Shi spider websdǝ zaumaro gade-gade nǝmkuranza-a, zadǝnza-a kuru nǝmngǝwu zawa faidatǝna-a. Kərmadə alamaram shi spiral orb webdə waneye jili buroye fal, kuru spiderdəwo cobwebs tangled sətandində ngəwu kuru nəmgade-gade orb-weaver spiderbedəga kozəna. Arachnids donyi silk sǝtandinma (Uraraneida) dǝ zaman Devonian yen bayanzana, saa miliyon 386 kozǝna lan, amma dabbawa anyi spinnerets bawo. Spider jireyedə suro kawuwa Carboniferousben təbandəna saa miliyon 318 səta 299ro saadənan kuru sandidə zauro samun shidonyi zaman kurebedəa, shi Mesothelaedə. Karapka donyi kǝskaye zaman be du, Mygalomorphae a Araneomorphae, buro salak lan bayanzana, saa miliyon 200 kozǝna lan.

Jili alagǝwa Bagheera kiplingi dǝ sha herbivorous ro bayantǝna saa 2008 lan,[8] amma jili alagǝwa gade nowata samma so sandima predators wo, nguwuso kuli-a kuru spider-a gade so-a, amma jili alagǝwa kura-a ngudowa-a kuru gorjama-a zamzayin. Ta'adir ton miliyon 25 yeyi spider ye ton miliyon 400-800 ro saa woson cejin.[9] Spiders də duluwuwa kada faidata awo zamzayin: suro webs sticky yen zamzayin, sticky bolas lan zamzayin, awo zamzayin dəga nganzazayin, au sha cidiro zuzayin. Kamboso barama sodə vibration lan asuzayin, amma barama sodə kurunza zauro ngəla kuru barama genus Portia yedə alamaram hangalye fəlezayin futu nzundunza kartəyen kuru raktənza bəlin tandolan. Kuli spidersbedə zauro kəpkata awoa cibbu gotəro, adə nankaro kəmbunzadə enzymes digestivebe lan njiro sadin. Sandiye kuru kǝmbu gǝrzayin cidiya pedipalps nzaben, sau arachnids dǝ tiyinzǝn mandibles donyi crustaceans a kuru kuliwa ye mbeji dǝ bawo.

Kamuwadəye sandiya kəmburo katəro, sandidə zauro kura, spider kongadə kəlanza'a kamanzaro asuzayin ada'a nəmkam kəltəye tuskaatalan. Kongawa alauwa jilitiloa ngəwuso nəmkam ganalan kənəngazayin, ngəwusoro kənənganza ganadə shima dazə. Kamuwadǝ ngǝwul silkbe sandin, falnzawoso suronzǝn ngǝwul yer kada mbeji. Kamuwa jili kadaye tadanzaro cistayin, misallo goza nazariro au kumbu yedatalan. Jili alawuwa gana laadə naptəram jamabe, nəmkam ndikate jamabe garzayin shidoni ndaran yaye am ganalan səta 50,000ro saadənadə. Hal naptəram jamabedə kasattə baalan səta, alama kajim kamu kwazənayeyi, bara kəlakəlbe-a kəmbu yayaktə-aro saadəna. Kambowo kǝriwube dǝ saa indiro kǝnǝngatǝyin yayi, tarantulas a kuru kǝrǝnno mygalomorph gade so dǝ saa 20 ma kozǝnaro kǝnǝngatǝyin.

Sum jiliwa gana laayedə amsoro tajirwa yaye, ilmuwu kimiyabe kərmadə kulashi sadin kəla sum spiderbe kurunro faidatəben kuru kurun kuli yezobe bannajinbaro. Silk spiderbedə kəltəram kambai-a, duno-a nəmkərawu-a suwudin karewa tandobe-a kozəna, kuru silk spiderbedə dabbawa mammals-a kəskawa-aro təkkəna sandi anyi cidaram silkbero faidatinwaro kururo. Dalil halnza kadaye səkə, spider sodə alamawa nowata ro walzana suro nzundu-a kuru hawar-ayen, alamawa kəltəwa kanadi-a, nəmzalum-a dunowa awowa bəlin-aye. Ritə donyi kǝla kǝriwu ye dǝ shiro arachnophobia gultin.</text>
      <sha1>1fvba4m60zustd9pjmt92k36lq0q63o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29509</id>
      <parentid>29477</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4852" sha1="ib1p71cbbl40gzo5kqti6y87oh4j81i" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''TauTau''' de (Araneae) sandima arthropods donyi kasam yinzayin ma, shi donyi tiyi nza usku ma, chelicerae donyi fangs nza du raksa sum suwudin ma, [2] kuru spinnerets donyi silk sutuluyin ma. Sandidə tartip arachnidsbe kurawo kuru sandima kəntulurmiwo nəmngəwu alauwa jilitiloaben suro tartipwa alaube sammason.[4][5] Spidersdə dunya sammason continent sammason təbandin Antarctica dawunbaro, kuru nasha cidibe sammason mbeji. Kǝntawu Januarybe saa 2026 lan, jili spiderbe 53,680 suro fatowa 139ben ilmuwu taxonomybeye ruwozana.[1] Sonyayi, gashiptə mbeji kate ilmuwu kimiyabe kəla futu yalla sodə'a yaktinben, yaktə gade-gade 20 ma kozəna suro saa 1900yen shawari təna.[6]

Nasha tiyi lan, kǝriwuwa (arachnids samma so yeyi) arthropods gade gade, nasha tiyi be du tagmata indiro kǝltǝna, cephalothorax awu prosoma, a opisthosoma, awu suro, kuru kǝltǝna, pedicel gana laa. Son yaye, kǝrma dǝro shaida donyi paleontologiya ye awu embryologiya ye so bawo kǝla spider so dǝ ngaltema thorax gade gade ro yakkata, kambiwu donyi kalma cephalothorax ye du, ma'ananzǝ fused cephalon (kǝla) a thorax a. Adǝgai lan, kambiwuwa kǝla kalma &quot;abdomen&quot; lan faidatǝben tǝdin, sau shi opisthosoma spider sammasobe suronzǝn karǝgǝ-a kuru nasha yintǝbe-a mbeji, nasha surobedǝa gade.[7]

Kuli yedei gənyi, spider də antennae nzə ba. Samma son, karapka donyi kureye dǝ dawun baro, Mesothelae, spider so dǝ sandima tartip zar tiyiye donyi arthropods samma son, ganglia nza samma so cephalothorax lan kǝllata. Arthropods nguwu so yeyi gǝnyi, spider so dǝ tiyi nza lan muscle extensor ye bawo kuru sandiya hydraulic pressure lan sǝtayin.

Suronza lan appendages mbeji, spinnerets ro faltǝna shi donyi silk glands arakkǝ lan sutuluyin ma. Shi spider websdǝ zaumaro gade-gade nǝmkuranza-a, zadǝnza-a kuru nǝmngǝwu zawa faidatǝna-a. Kərmadə alamaram shi spiral orb webdə waneye jili buroye fal, kuru spiderdəwo cobwebs tangled sətandində ngəwu kuru nəmgade-gade orb-weaver spiderbedəga kozəna. Arachnids donyi silk sǝtandinma (Uraraneida) dǝ zaman Devonian yen bayanzana, saa miliyon 386 kozǝna lan, amma dabbawa anyi spinnerets bawo. Spider jireyedə suro kawuwa Carboniferousben təbandəna saa miliyon 318 səta 299ro saadənan kuru sandidə zauro samun shidonyi zaman kurebedəa, shi Mesothelaedə. Karapka donyi kǝskaye zaman be du, Mygalomorphae a Araneomorphae, buro salak lan bayanzana, saa miliyon 200 kozǝna lan.

Jili alagǝwa Bagheera kiplingi dǝ sha herbivorous ro bayantǝna saa 2008 lan,[8] amma jili alagǝwa gade nowata samma so sandima predators wo, nguwuso kuli-a kuru spider-a gade so-a, amma jili alagǝwa kura-a ngudowa-a kuru gorjama-a zamzayin. Ta'adir ton miliyon 25 yeyi spider ye ton miliyon 400-800 ro saa woson cejin.[9] Spiders də duluwuwa kada faidata awo zamzayin: suro webs sticky yen zamzayin, sticky bolas lan zamzayin, awo zamzayin dəga nganzazayin, au sha cidiro zuzayin. Kamboso barama sodə vibration lan asuzayin, amma barama sodə kurunza zauro ngəla kuru barama genus Portia yedə alamaram hangalye fəlezayin futu nzundunza kartəyen kuru raktənza bəlin tandolan. Kuli spidersbedə zauro kəpkata awoa cibbu gotəro, adə nankaro kəmbunzadə enzymes digestivebe lan njiro sadin. Sandiye kuru kǝmbu gǝrzayin cidiya pedipalps nzaben, sau arachnids dǝ tiyinzǝn mandibles donyi crustaceans a kuru kuliwa ye mbeji dǝ bawo.

Kamuwadəye sandiya kəmburo katəro, sandidə zauro kura, spider kongadə kəlanza'a kamanzaro asuzayin ada'a nəmkam kəltəye tuskaatalan. Kongawa alauwa jilitiloa ngəwuso nəmkam ganalan kənəngazayin, ngəwusoro kənənganza ganadə shima dazə. Kamuwadǝ ngǝwul silkbe sandin, falnzawoso suronzǝn ngǝwul yer kada mbeji. Kamuwa jili kadaye tadanzaro cistayin, misallo goza nazariro au kumbu yedatalan. Jili alawuwa gana laadə naptəram jamabe, nəmkam ndikate jamabe garzayin shidoni ndaran yaye am ganalan səta 50,000ro saadənadə. Hal naptəram jamabedə kasattə baalan səta, alama kajim kamu kwazənayeyi, bara kəlakəlbe-a kəmbu yayaktə-aro saadəna. Kambowo kǝriwube dǝ saa indiro kǝnǝngatǝyin yayi, tarantulas a kuru kǝrǝnno mygalomorph gade so dǝ saa 20 ma kozǝnaro kǝnǝngatǝyin.

Sum jiliwa gana laayedə amsoro tajirwa yaye, ilmuwu kimiyabe kərmadə kulashi sadin kəla sum spiderbe kurunro faidatəben kuru kurun kuli yezobe bannajinbaro. Silk spiderbedə kəltəram kambai-a, duno-a nəmkərawu-a suwudin karewa tandobe-a kozəna, kuru silk spiderbedə dabbawa mammals-a kəskawa-aro təkkəna sandi anyi cidaram silkbero faidatinwaro kururo. Dalil halnza kadaye səkə, spider sodə alamawa nowata ro walzana suro nzundu-a kuru hawar-ayen, alamawa kəltəwa kanadi-a, nəmzalum-a dunowa awowa bəlin-aye. Ritə donyi kǝla kǝriwu ye dǝ shiro arachnophobia gultin.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>ib1p71cbbl40gzo5kqti6y87oh4j81i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bird</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2877</id>
    <revision>
      <id>29478</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Ngudo so dǝ sandima dabba donyi bu zǝmzǝm ma, shi donyi Aves lan bowotin ma, sandi donyi fella, ci nza timi ba ma, ngǝwul donyi kǝla kǝlzayin ma, metabolic rate nza nguwu, karǝgǝnza chambers diyau, kuru shila dunowa amma kambai. Ngudowadə dunya sammason dasayin kuru nəmkuranzadə 5.5 cm (2.2 in) lan səta 2.8 m (9 ft 2 in) ro saadəna. Jili alagǝwa rowabe 11,000 samin mbeji kuru sandiya tartip 44 ro yakkata. Raita kozənadə ngudowa passerine au &quot;perching&quot; ye....&quot;</comment>
      <origin>29478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3463" sha1="crz1fpxbrdvk4ejgzn2umisl0xrybqo" xml:space="preserve">Ngudo so dǝ sandima dabba donyi bu zǝmzǝm ma, shi donyi Aves lan bowotin ma, sandi donyi fella, ci nza timi ba ma, ngǝwul donyi kǝla kǝlzayin ma, metabolic rate nza nguwu, karǝgǝnza chambers diyau, kuru shila dunowa amma kambai. Ngudowadə dunya sammason dasayin kuru nəmkuranzadə 5.5 cm (2.2 in) lan səta 2.8 m (9 ft 2 in) ro saadəna. Jili alagǝwa rowabe 11,000 samin mbeji kuru sandiya tartip 44 ro yakkata. Raita kozənadə ngudowa passerine au &quot;perching&quot; ye. Ngudowadə fefenza mbeji kuru wuratənzadə jilinzaro gadejin. Karapkawa fefeto baro nowatadə sandima ngudowa moa-a kəmowun-a baro walzanadə. Fefeto, sandido shilan faidatanadǝ, ngudowaro raktǝ fartǝbe sadǝna, sonyayi faltǝnzadǝye ngudowa laa fartǝnza baro sǝdǝna, suroladǝn ratites-a, penguins-a, kuru alauwa gade-gade suro jaziraben dasagǝna-a mbeji. Nizam ngudowabe digestion-a yintə-adə sandima gadero fartəro ngalwozana. Jili ngudowa laa suro njiben dasawunadǝ, taganasmaro ngudowa kuluwube-a kuru ngudowa njibe-a, walta kǝmbǝtǝro wurazana. Kǝra ngudu ye dǝ sha ornithology lan bowotin.

Ngudowadə theropods buroyedən fəlangzana, kuru adə nankaro sandima dinosaurs rowotəma basdəwo. Linnaean taxonomy adabedǝ ngudowadǝa ajinzaro gǝnazǝyin yayi (sawu morphologyanza gade-gade nankaro kuru sandima karapka dabbawabewo dabbawa mammalsbedǝn ngudowa jilinza samma bu zǝmzǝmro), ngudowadǝ sandiya reptilesro gotin futu zamanbedǝn. Karǝngǝnza karǝngǝma dǝ sandima kǝmowun, sandi indiso clade do archosaurs lan notǝna dǝa satana. Ngudowadə sandima duli avialans kurebewo (amnza Archaeopteryx mbeji) shidoni buro salakkin zaman Jurassicben fəlangzanadə. Kulashi laaye fǝlezǝnadǝn, ngudowa zamanbe (Neornithes) dǝ suro dareram Cretaceousben fǝlangono aubiya kate Early-a Dare Cretaceous-a (100 Ma) kuru taidazǝ faraktǝna loktudo Cretaceous-Paleogenebe baro walzǝnadǝn saa miliyon 66 kozǝnadǝn, shido pterosaurs-a non-4nosaurs-a cezǝnadǝ.

Jili alagǝwa kǝndarambe kada ilmuwa zamanwa kadaro gǝnazayin (ada). Ngudowadə naptəram jamabe, alamawa kurube-a, bowotə-a, kaiya-a lan zandezayin, kuru halwa jili kəlakəl yasabe-a bara-a, njiftə-a, dabbawa kəmbube-a lan njilarzayin. Kambo jili ngudowabedə naptəram jamabelan (amma jima'imen mbu gənyi) kamu falro, ngəwusoro loktu falro, loktu laan saa kadaro, kuru kənəngaro nguwuro. Jili alawuwa gade so dǝ tartip kǝnzambiye mbeji shi donyi polygynous (konga fal kamuwa nguwu) aubiya, nguwuro, polyandrous (kamu fal konga nguwu). Ngudowa ye tada sawandin ngǝwul nza satayin, sandi donyi kǝnzambi jima'i men tuwandin ma. Sandidə ngəwusoro suro bartaben gənazayin kuru yanzaso awanzaso sandima sandiya gənazayin. Ngudowa nguwuso loktu kuruwuro yanzaso-a awonzaso-aye sandiya njistəyin ngawo fəlangzanayen.

Jili ngudobe kada nasha razuwuben faidaa nasha kəmbu adamganabe-a karewa tandobe-a, ngudowa fatobe-a fatobe-adə sandima faida'a ngəwul-a, da-a, fefe-a nankaro. Ngudowa kaiyyabe-a, akuwa-a, kuru jiliwa gade-adə dabbawa fatobero nowata. Guano (ngudowa suronza) də sha takiro faidatəro kərzayin. Ngudowadə ada adammanabe sammason mbeji. Alauwa jilitiloa 120 səta 130 ro saadənadə baro walzana dalil cida adamganaben tən karnu kən 17th medən, kuru kawu shimadəro yer kadaye baro walzana. Kundo adamganabeye jili ngudowa 1,200 yeyiro baro sədin, amma kasadə sandiya nzəliwobe tədin. Ngudowa kəji fantəbedə nasha faida'a cidaram ecotourismben.</text>
      <sha1>crz1fpxbrdvk4ejgzn2umisl0xrybqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29508</id>
      <parentid>29478</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3498" sha1="79h7kujjq5kdaxrlv9xhb2tualpvj5b" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Ngudo''' so dǝ sandima dabba donyi bu zǝmzǝm ma, shi donyi Aves lan bowotin ma, sandi donyi fella, ci nza timi ba ma, ngǝwul donyi kǝla kǝlzayin ma, metabolic rate nza nguwu, karǝgǝnza chambers diyau, kuru shila dunowa amma kambai. Ngudowadə dunya sammason dasayin kuru nəmkuranzadə 5.5 cm (2.2 in) lan səta 2.8 m (9 ft 2 in) ro saadəna. Jili alagǝwa rowabe 11,000 samin mbeji kuru sandiya tartip 44 ro yakkata. Raita kozənadə ngudowa passerine au &quot;perching&quot; ye. Ngudowadə fefenza mbeji kuru wuratənzadə jilinzaro gadejin. Karapkawa fefeto baro nowatadə sandima ngudowa moa-a kəmowun-a baro walzanadə. Fefeto, sandido shilan faidatanadǝ, ngudowaro raktǝ fartǝbe sadǝna, sonyayi faltǝnzadǝye ngudowa laa fartǝnza baro sǝdǝna, suroladǝn ratites-a, penguins-a, kuru alauwa gade-gade suro jaziraben dasagǝna-a mbeji. Nizam ngudowabe digestion-a yintə-adə sandima gadero fartəro ngalwozana. Jili ngudowa laa suro njiben dasawunadǝ, taganasmaro ngudowa kuluwube-a kuru ngudowa njibe-a, walta kǝmbǝtǝro wurazana. Kǝra ngudu ye dǝ sha ornithology lan bowotin.

Ngudowadə theropods buroyedən fəlangzana, kuru adə nankaro sandima dinosaurs rowotəma basdəwo. Linnaean taxonomy adabedǝ ngudowadǝa ajinzaro gǝnazǝyin yayi (sawu morphologyanza gade-gade nankaro kuru sandima karapka dabbawabewo dabbawa mammalsbedǝn ngudowa jilinza samma bu zǝmzǝmro), ngudowadǝ sandiya reptilesro gotin futu zamanbedǝn. Karǝngǝnza karǝngǝma dǝ sandima kǝmowun, sandi indiso clade do archosaurs lan notǝna dǝa satana. Ngudowadə sandima duli avialans kurebewo (amnza Archaeopteryx mbeji) shidoni buro salakkin zaman Jurassicben fəlangzanadə. Kulashi laaye fǝlezǝnadǝn, ngudowa zamanbe (Neornithes) dǝ suro dareram Cretaceousben fǝlangono aubiya kate Early-a Dare Cretaceous-a (100 Ma) kuru taidazǝ faraktǝna loktudo Cretaceous-Paleogenebe baro walzǝnadǝn saa miliyon 66 kozǝnadǝn, shido pterosaurs-a non-4nosaurs-a cezǝnadǝ.

Jili alagǝwa kǝndarambe kada ilmuwa zamanwa kadaro gǝnazayin (ada). Ngudowadə naptəram jamabe, alamawa kurube-a, bowotə-a, kaiya-a lan zandezayin, kuru halwa jili kəlakəl yasabe-a bara-a, njiftə-a, dabbawa kəmbube-a lan njilarzayin. Kambo jili ngudowabedə naptəram jamabelan (amma jima'imen mbu gənyi) kamu falro, ngəwusoro loktu falro, loktu laan saa kadaro, kuru kənəngaro nguwuro. Jili alawuwa gade so dǝ tartip kǝnzambiye mbeji shi donyi polygynous (konga fal kamuwa nguwu) aubiya, nguwuro, polyandrous (kamu fal konga nguwu). Ngudowa ye tada sawandin ngǝwul nza satayin, sandi donyi kǝnzambi jima'i men tuwandin ma. Sandidə ngəwusoro suro bartaben gənazayin kuru yanzaso awanzaso sandima sandiya gənazayin. Ngudowa nguwuso loktu kuruwuro yanzaso-a awonzaso-aye sandiya njistəyin ngawo fəlangzanayen.

Jili ngudobe kada nasha razuwuben faidaa nasha kəmbu adamganabe-a karewa tandobe-a, ngudowa fatobe-a fatobe-adə sandima faida'a ngəwul-a, da-a, fefe-a nankaro. Ngudowa kaiyyabe-a, akuwa-a, kuru jiliwa gade-adə dabbawa fatobero nowata. Guano (ngudowa suronza) də sha takiro faidatəro kərzayin. Ngudowadə ada adammanabe sammason mbeji. Alauwa jilitiloa 120 səta 130 ro saadənadə baro walzana dalil cida adamganaben tən karnu kən 17th medən, kuru kawu shimadəro yer kadaye baro walzana. Kundo adamganabeye jili ngudowa 1,200 yeyiro baro sədin, amma kasadə sandiya nzəliwobe tədin. Ngudowa kəji fantəbedə nasha faida'a cidaram ecotourismben.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>79h7kujjq5kdaxrlv9xhb2tualpvj5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chicken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2878</id>
    <revision>
      <id>29479</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Kuyidə (Gallus gallus domesticus) shima jili ngudo karaabe kime (Gallus gallus) fatolan tətandənadə, asalnzə Anəmgədi Asiabe. Buro salakkin shiga fatoro kalakca saa 8,000 kozənalan kuru shima dabba fatobe dunyalan zauro nowata kuru tartəgənamawo. Kuyiwadə buro salakkin danza-a ngəwulnza-aro gənazayin, amma kuruson dabbawa fatobero gənazayin.[1]  Saa 2023 lan, nəm nguwu kuiye dunyabedə biliyon 26.5-ga kozəna, ngudowa biliyon 50-ga kozəna saa woson kəmbu...&quot;</comment>
      <origin>29479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1046" sha1="rh1oilx7t7cb5zp9q2pfpfm1pkpvmjn" xml:space="preserve">Kuyidə (Gallus gallus domesticus) shima jili ngudo karaabe kime (Gallus gallus) fatolan tətandənadə, asalnzə Anəmgədi Asiabe. Buro salakkin shiga fatoro kalakca saa 8,000 kozənalan kuru shima dabba fatobe dunyalan zauro nowata kuru tartəgənamawo. Kuyiwadə buro salakkin danza-a ngəwulnza-aro gənazayin, amma kuruson dabbawa fatobero gənazayin.[1]

Saa 2023 lan, nəm nguwu kuiye dunyabedə biliyon 26.5-ga kozəna, ngudowa biliyon 50-ga kozəna saa woson kəmburo tətandin. Jili musammanbe jili broilers-a kuru laying hens-adə da-a ngəwul-a tando nankaro tətandəna. Kuwu do ngǝwul 300 samin saa fal lan sǝtandin. Kuyi sodə dabba naptəram jamabe, kowowa-a halnza-a tuskaata, kuru ada-a, adin-a, adab-a lan naptəram kadalan mbeji. Faidanza razəgəbedəye sandiya nasha dabbawa rotəbe dunyabe ro kalaksəna.

Ilmu asalbe
Kalima chicken də Nasara kureye cicen lan kedo (Nasara zamanye dəga tilo). Furtənzədə Germanic yayi, nado kalimadə fəlangzənadə tawadə ba, amma waneye kowo kuiye sədindən fəlangzəna.[2][3]</text>
      <sha1>rh1oilx7t7cb5zp9q2pfpfm1pkpvmjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29507</id>
      <parentid>29479</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1091" sha1="9xghvzl0s9wwaox0zaw31ig7efyp0jq" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Kuyi''' də (Gallus gallus domesticus) shima jili ngudo karaabe kime (Gallus gallus) fatolan tətandənadə, asalnzə Anəmgədi Asiabe. Buro salakkin shiga fatoro kalakca saa 8,000 kozənalan kuru shima dabba fatobe dunyalan zauro nowata kuru tartəgənamawo. Kuyiwadə buro salakkin danza-a ngəwulnza-aro gənazayin, amma kuruson dabbawa fatobero gənazayin.[1]

Saa 2023 lan, nəm nguwu kuiye dunyabedə biliyon 26.5-ga kozəna, ngudowa biliyon 50-ga kozəna saa woson kəmburo tətandin. Jili musammanbe jili broilers-a kuru laying hens-adə da-a ngəwul-a tando nankaro tətandəna. Kuwu do ngǝwul 300 samin saa fal lan sǝtandin. Kuyi sodə dabba naptəram jamabe, kowowa-a halnza-a tuskaata, kuru ada-a, adin-a, adab-a lan naptəram kadalan mbeji. Faidanza razəgəbedəye sandiya nasha dabbawa rotəbe dunyabe ro kalaksəna.

=== Ilmu asalbǝ ===
Kalima chicken də Nasara kureye cicen lan kedo (Nasara zamanye dəga tilo). Furtənzədə Germanic yayi, nado kalimadə fəlangzənadə tawadə ba, amma waneye kowo kuiye sədindən fəlangzəna.[2][3]
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>9xghvzl0s9wwaox0zaw31ig7efyp0jq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pigeons and doves</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2879</id>
    <revision>
      <id>29480</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Columbidae də ngudowa do suronzan kəmowun-a kuru kəmowun-a mbeji. Shima fato fal donyi Columbiformes lan tuwandin ma. Sandidǝ ngǝwusoro awo kǝskalan kǝmbuzayin, kusunyi-a (granivory)-a, tada kǝskabe-a (frugivory), kuru lambo-a (folivory).  Suro Nasaraben, jiliwa alaube sənanadə sandiya &quot;doves&quot; lan bowotin, kuru kuradə &quot;pigeons&quot; lan bowotin,[2] nəmgadedə kalkal gənyi yaye,[2] kuru nəmgade ilmu kimiyabe katenzadən bawo.[3] Gargamlan, su ngudowa anyibedə ji...&quot;</comment>
      <origin>29480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1914" sha1="f1d5hfg6xc7ivkvpc2c6xp1tjioism4" xml:space="preserve">Columbidae də ngudowa do suronzan kəmowun-a kuru kəmowun-a mbeji. Shima fato fal donyi Columbiformes lan tuwandin ma. Sandidǝ ngǝwusoro awo kǝskalan kǝmbuzayin, kusunyi-a (granivory)-a, tada kǝskabe-a (frugivory), kuru lambo-a (folivory).

Suro Nasaraben, jiliwa alaube sənanadə sandiya &quot;doves&quot; lan bowotin, kuru kuradə &quot;pigeons&quot; lan bowotin,[2] nəmgadedə kalkal gənyi yaye,[2] kuru nəmgade ilmu kimiyabe katenzadən bawo.[3] Gargamlan, su ngudowa anyibedə jili kada mbeji. Ngudo do ne nguwusoro &quot;pigeon&quot; lan bowotin də shima pigeon fatoye, shi do ne wild rock dove lan bowotin ma, shi do ne bərni lan nguwuro feral pigeon lan bowotin ma.

Columbidae dǝ suronzǝn jili 52 mbeji shi donyi jili 353 ro yakkata ma.[4][5] Yalladə dunya sammason wajin, nguwusoro amso'a karəngən, amma nəm gade-gade kuradə suro Indomalayan-a Australasian-ayen. Jili alagǝwa 118 (34%) dǝ tajirwa lan kara,[5] kuru 13 dǝ baro walzana, [6] misalla zauro nowata dǝ shima dodo, ngudo kura, farjin ba, kuru ngudo kǝrǝnbe, shi do loktu laan biliyon kadaro sǝtayin ma.

Ilmu asalbe
Pigeon də kalima Faransaye Latin pīpiō lan gowotə, ma'ananzə 'peeping' chick, amma dove də, Norse kureye dūfa-a Gothic dubo-a də, kalima Proto-Germanic ye dəwo woodpigeon-a stock dove-a ye bowozayin də. Kalima təlam Nasarabe culverdə Latin columba lan goatə.[7] Karapka kəmowunbedə loktu laan &quot;dule&quot; lan bowotin, kalma Faransabe deuil ('mourning') lan gowotə.[9][warak məradətəna]

Futu fəlangtə-a fafaltə-a
Columbiformes də shima clades neoavians ye donyi zauro nguwu ma, kuru fərtənzə də Cretaceous lan kara, kuru dalil donyi duwaro faltəye datəram K-Pg ye lan.[11] Kulashi genome sammabe Columbiformesdǝ shima ya-a Pteroclimesitesbewo, shido suronzǝn Pterocliformes-a kuru Mesitornithiformes-a mbeji. Columbiform-pteroclimesitean clade, awu Columbimorphae, monophyly dǝ kulashi kada lan banazana.</text>
      <sha1>f1d5hfg6xc7ivkvpc2c6xp1tjioism4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29506</id>
      <parentid>29480</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1952" sha1="ewrbtir166zn81yuojn9djaesbrnum1" xml:space="preserve">{{Databox}}
Columbidae də ngudowa do suronzan kəmowun-a kuru kəmowun-a mbeji. Shima fato fal donyi Columbiformes lan tuwandin ma. Sandidǝ ngǝwusoro awo kǝskalan kǝmbuzayin, kusunyi-a (granivory)-a, tada kǝskabe-a (frugivory), kuru lambo-a (folivory).

Suro Nasaraben, jiliwa alaube sənanadə sandiya &quot;doves&quot; lan bowotin, kuru kuradə &quot;pigeons&quot; lan bowotin,[2] nəmgadedə kalkal gənyi yaye,[2] kuru nəmgade ilmu kimiyabe katenzadən bawo.[3] Gargamlan, su ngudowa anyibedə jili kada mbeji. Ngudo do ne nguwusoro &quot;pigeon&quot; lan bowotin də shima pigeon fatoye, shi do ne wild rock dove lan bowotin ma, shi do ne bərni lan nguwuro feral pigeon lan bowotin ma.

Columbidae dǝ suronzǝn jili 52 mbeji shi donyi jili 353 ro yakkata ma.[4][5] Yalladə dunya sammason wajin, nguwusoro amso'a karəngən, amma nəm gade-gade kuradə suro Indomalayan-a Australasian-ayen. Jili alagǝwa 118 (34%) dǝ tajirwa lan kara,[5] kuru 13 dǝ baro walzana, [6] misalla zauro nowata dǝ shima dodo, ngudo kura, farjin ba, kuru ngudo kǝrǝnbe, shi do loktu laan biliyon kadaro sǝtayin ma.

=== Ilmu asalbǝ ===
Pigeon də kalima Faransaye Latin pīpiō lan gowotə, ma'ananzə 'peeping' chick, amma dove də, Norse kureye dūfa-a Gothic dubo-a də, kalima Proto-Germanic ye dəwo woodpigeon-a stock dove-a ye bowozayin də. Kalima təlam Nasarabe culverdə Latin columba lan goatə.[7] Karapka kəmowunbedə loktu laan &quot;dule&quot; lan bowotin, kalma Faransabe deuil ('mourning') lan gowotə.[9][warak məradətəna]

Futu fəlangtə-a fafaltə-a
Columbiformes də shima clades neoavians ye donyi zauro nguwu ma, kuru fərtənzə də Cretaceous lan kara, kuru dalil donyi duwaro faltəye datəram K-Pg ye lan.[11] Kulashi genome sammabe Columbiformesdǝ shima ya-a Pteroclimesitesbewo, shido suronzǝn Pterocliformes-a kuru Mesitornithiformes-a mbeji. Columbiform-pteroclimesitean clade, awu Columbimorphae, monophyly dǝ kulashi kada lan banazana.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>ewrbtir166zn81yuojn9djaesbrnum1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shark</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2880</id>
    <revision>
      <id>29481</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Shark so dǝ sandima bǝnyi donyi elasmobranch cartilaginousbe, shi donyi shila nza ba ma, timi nza, shiti fal lan gill uwu sǝta tulur ro sadǝna, kuru pectoral fins donyi kǝlanzaro kǝltǝnyi ma. Shark zamanbedə sandiya suro yaktə Selachiiben yakkata kuru sandima karapka Batomorphibe (rays-a skates-a). Nasha laa lan kalma &quot;shark&quot; dǝa bayanzana, shi donyi Chondrichthyes (bǝnyi cartilaginousbe) donyi shark ye samunnam, alama hybodonts yeyi. Shark-ye samunnam chondri...&quot;</comment>
      <origin>29481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2424" sha1="msikgh4bfnp1nm6oq1zo4f7vvhzlowa" xml:space="preserve">Shark so dǝ sandima bǝnyi donyi elasmobranch cartilaginousbe, shi donyi shila nza ba ma, timi nza, shiti fal lan gill uwu sǝta tulur ro sadǝna, kuru pectoral fins donyi kǝlanzaro kǝltǝnyi ma. Shark zamanbedə sandiya suro yaktə Selachiiben yakkata kuru sandima karapka Batomorphibe (rays-a skates-a). Nasha laa lan kalma &quot;shark&quot; dǝa bayanzana, shi donyi Chondrichthyes (bǝnyi cartilaginousbe) donyi shark ye samunnam, alama hybodonts yeyi. Shark-ye samunnam chondrichthyans jili Cladoselache-a Doliodus-adə buro salakkin zaman Devonianben fəlangzana (saa miliyon 419-359), amma ngalla chondrichthyan-ye samunnam laadə kureye zaman Ordovicianben (saa miliyon 458-444 kozəna).[2] Shark zamanbe buro salakbe tawattəgənamadə (Selachii) sandiya Early Jurassic lan nozana saa miliyon 200 kozənalan, shi memba shiro kureye nowatadə shima Agaleus, amma shark jireyedə Permianro lejin.[3]

Bənyi sharkbedə nəmkuranza lanternshark ganadən səta (Etmopterus perryi), jili kuluwube cidiyazəna shidoni nəmkuruwunzə sentimita 17 (6.7 in) basdə, bənyi whale sharkbe (Rhincodon typus) ro saadəna, bənyi shiro kurawo ba dunyalan, shidəwo alamanna mita 12 səta 08 mitaro saadənadə. nəm kuruwu lan.[4][5] Sandidə kuluwu sammason təwandin kuru nəmcintə mita 2,000 (6,600 ft) ro saadəna. Sandidə nji shawalan napsayinba, amma sandi gana laa mbeji, misallo bull shark-a river shark-a, sandidə nji kuluwube-a nji shawa-a indison təwandin, kuru shi Ganges sharkdə, shidə suro nji shawaben bas napsayin.[6] Sharks də tiyinzən awo laa placoid scales (denticles) mbeji shi donyi karayi dəga banna-a kuru parasites-a lan faidajin ma kuru njinzaye ngalwozəyin ma. Sandidə timi faltinma kada mbeji.[7]

Jili bǝnyi sharkbe kada sandima kǝmbuwa kǝmbubewo, sandima alagǝwa donyi kǝla kǝmbunzaben dasawunadǝ misalla kartǝna bǝnyi bullbe-a, bǝnyi tigerbe-a, bǝnyi bǝl kura-a, bǝnyi makobe-a, bǝnyi thresherbe-a, bǝnyi greenlandbe-a kuru bǝnyi hammerheadbe-a. Bənyi shark laadə dabbawa sasərjinma, alama bənyi whale shark-a basking shark-a, sandidə suro bənyiwa kura-kura ngaltema kənəngatənyiben kara.

Sharksodə amsoye da sharkbe au fins sharkbe nankaro satana. Nǝmngǝwu bǝnyi sharkbedǝ kundowa adamganabeye sandiya tajirwaro sǝkǝna. Tun saa 1970 lan, nəm nguwu sharkbedə kashi 71% lan fulutəna, ngəwunzaso bənyi ngəwuro kənta-a kuru kəndo shark finning-a lan.[9][10]</text>
      <sha1>msikgh4bfnp1nm6oq1zo4f7vvhzlowa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29505</id>
      <parentid>29481</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2466" sha1="gr5u67c902q30mtpofta1avsow84n7d" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Bǝnyi Shark''' so dǝ sandima bǝnyi donyi elasmobranch cartilaginousbe, shi donyi shila nza ba ma, timi nza, shiti fal lan gill uwu sǝta tulur ro sadǝna, kuru pectoral fins donyi kǝlanzaro kǝltǝnyi ma. Shark zamanbedə sandiya suro yaktə Selachiiben yakkata kuru sandima karapka Batomorphibe (rays-a skates-a). Nasha laa lan kalma &quot;shark&quot; dǝa bayanzana, shi donyi Chondrichthyes (bǝnyi cartilaginousbe) donyi shark ye samunnam, alama hybodonts yeyi. Shark-ye samunnam chondrichthyans jili Cladoselache-a Doliodus-adə buro salakkin zaman Devonianben fəlangzana (saa miliyon 419-359), amma ngalla chondrichthyan-ye samunnam laadə kureye zaman Ordovicianben (saa miliyon 458-444 kozəna).[2] Shark zamanbe buro salakbe tawattəgənamadə (Selachii) sandiya Early Jurassic lan nozana saa miliyon 200 kozənalan, shi memba shiro kureye nowatadə shima Agaleus, amma shark jireyedə Permianro lejin.[3]

Bənyi sharkbedə nəmkuranza lanternshark ganadən səta (Etmopterus perryi), jili kuluwube cidiyazəna shidoni nəmkuruwunzə sentimita 17 (6.7 in) basdə, bənyi whale sharkbe (Rhincodon typus) ro saadəna, bənyi shiro kurawo ba dunyalan, shidəwo alamanna mita 12 səta 08 mitaro saadənadə. nəm kuruwu lan.[4][5] Sandidə kuluwu sammason təwandin kuru nəmcintə mita 2,000 (6,600 ft) ro saadəna. Sandidə nji shawalan napsayinba, amma sandi gana laa mbeji, misallo bull shark-a river shark-a, sandidə nji kuluwube-a nji shawa-a indison təwandin, kuru shi Ganges sharkdə, shidə suro nji shawaben bas napsayin.[6] Sharks də tiyinzən awo laa placoid scales (denticles) mbeji shi donyi karayi dəga banna-a kuru parasites-a lan faidajin ma kuru njinzaye ngalwozəyin ma. Sandidə timi faltinma kada mbeji.[7]

Jili bǝnyi sharkbe kada sandima kǝmbuwa kǝmbubewo, sandima alagǝwa donyi kǝla kǝmbunzaben dasawunadǝ misalla kartǝna bǝnyi bullbe-a, bǝnyi tigerbe-a, bǝnyi bǝl kura-a, bǝnyi makobe-a, bǝnyi thresherbe-a, bǝnyi greenlandbe-a kuru bǝnyi hammerheadbe-a. Bənyi shark laadə dabbawa sasərjinma, alama bənyi whale shark-a basking shark-a, sandidə suro bənyiwa kura-kura ngaltema kənəngatənyiben kara.

Sharksodə amsoye da sharkbe au fins sharkbe nankaro satana. Nǝmngǝwu bǝnyi sharkbedǝ kundowa adamganabeye sandiya tajirwaro sǝkǝna. Tun saa 1970 lan, nəm nguwu sharkbedə kashi 71% lan fulutəna, ngəwunzaso bənyi ngəwuro kənta-a kuru kəndo shark finning-a lan.[9][10]
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>gr5u67c902q30mtpofta1avsow84n7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Camel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2881</id>
    <revision>
      <id>29482</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Karimo (Latin lan: camelus kuru Greek kureye: κάμηλος (kamēlos) Semitic kureye lan: gāmāl) shi dabba donyi shilanzǝ falma suro genus Camelus yen shi donyi kaisǝ gade-gade suro ngawonzǝyen &quot;humps&quot; lan notǝna ma. Karimo sodə tussuna fatoro təkəna kuru, dabbawaro walzana, sandima kəmbu (cam karimobe-a da-a) kuru karewa (fiber-a kuru kunduli karimobe-a) sadin. Karimowadə dabbawa cidabe musammanno na saharanzaro kalkal kuru sandima diwal lenəmare faida'a a...&quot;</comment>
      <origin>29482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1301" sha1="bbbeps3xgze44719i9tmub7b5dsgnja" xml:space="preserve">Karimo (Latin lan: camelus kuru Greek kureye: κάμηλος (kamēlos) Semitic kureye lan: gāmāl) shi dabba donyi shilanzǝ falma suro genus Camelus yen shi donyi kaisǝ gade-gade suro ngawonzǝyen &quot;humps&quot; lan notǝna ma. Karimo sodə tussuna fatoro təkəna kuru, dabbawaro walzana, sandima kəmbu (cam karimobe-a da-a) kuru karewa (fiber-a kuru kunduli karimobe-a) sadin. Karimowadə dabbawa cidabe musammanno na saharanzaro kalkal kuru sandima diwal lenəmare faida'a am bəladiyabe-a karewa karewabe-aro. Jili karimobe yakkə mbeji. Dromedary do hump fal'a də kashi 94% nəm nguwu karimo dunyabe də'a sədin, kuru karimo Bactrian do hump indi'a də kashi 6% sədin. Karimo Bactrianbe karabedə jili gade shido karimo Bactrianbe fatobe gənyima, kuru kərmadə zauro tajirwalan kara, sandi 1,000 sətənyi.

Kalima karimo də sha faidatin futu farak lan, na do ne kalma do ne &quot;camelid&quot; gultin də, jili karimo ye tulur də samma suronzən mbeji: karimo jireye də (jili yakkə do samin də), rokko &quot;New Dunya&quot; karimo ye də: llama də, alpaca də, guanaco də, kuru Lacuñatebemini də, sandi donyi] Camelids də yala America lan fəlangzana zaman Eocene yen, kakanza karimowa zamanbe, Paracamelus, kotorowa cidi Beringbe farza Asiaro lezana zaman dareram Mioceneben, saa miliyon 6 kozənalan.</text>
      <sha1>bbbeps3xgze44719i9tmub7b5dsgnja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29504</id>
      <parentid>29482</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1336" sha1="cofa4tg0a7ds30e64y0ng7tvkvx6yo4" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Karimo''' (Latin lan: camelus kuru Greek kureye: κάμηλος (kamēlos) Semitic kureye lan: gāmāl) shi dabba donyi shilanzǝ falma suro genus Camelus yen shi donyi kaisǝ gade-gade suro ngawonzǝyen &quot;humps&quot; lan notǝna ma. Karimo sodə tussuna fatoro təkəna kuru, dabbawaro walzana, sandima kəmbu (cam karimobe-a da-a) kuru karewa (fiber-a kuru kunduli karimobe-a) sadin. Karimowadə dabbawa cidabe musammanno na saharanzaro kalkal kuru sandima diwal lenəmare faida'a am bəladiyabe-a karewa karewabe-aro. Jili karimobe yakkə mbeji. Dromedary do hump fal'a də kashi 94% nəm nguwu karimo dunyabe də'a sədin, kuru karimo Bactrian do hump indi'a də kashi 6% sədin. Karimo Bactrianbe karabedə jili gade shido karimo Bactrianbe fatobe gənyima, kuru kərmadə zauro tajirwalan kara, sandi 1,000 sətənyi.

Kalima karimo də sha faidatin futu farak lan, na do ne kalma do ne &quot;camelid&quot; gultin də, jili karimo ye tulur də samma suronzən mbeji: karimo jireye də (jili yakkə do samin də), rokko &quot;New Dunya&quot; karimo ye də: llama də, alpaca də, guanaco də, kuru Lacuñatebemini də, sandi donyi] Camelids də yala America lan fəlangzana zaman Eocene yen, kakanza karimowa zamanbe, Paracamelus, kotorowa cidi Beringbe farza Asiaro lezana zaman dareram Mioceneben, saa miliyon 6 kozənalan.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>cofa4tg0a7ds30e64y0ng7tvkvx6yo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cattle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2882</id>
    <revision>
      <id>29483</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Fe (Bos taurus) də dabba kura, fatolan gənatəna, bovid ungulates do zauro dabba ro gənatəna. Sandidə sandima am zamanbe nowatawo suro subfamily Bovinaeben kuru sandima jiliwa alaube zauro tartəgənawo suro genus Bosben. Fe kamuye ngəladə sandiya cow lan bowotin, kamuwa ngəlaro walzanyidə sandiya heifers lan bowotin, konga ngəladə sandiya bulls lan bowotin, konga castrateddə sandiya steers au oxen bowotin, kuru dabbawa sənana jinsi indisoyedə calves lan bo...&quot;</comment>
      <origin>29483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2523" sha1="p7omca0pjoldvda7zrk5lzabbjcvddr" xml:space="preserve">Fe (Bos taurus) də dabba kura, fatolan gənatəna, bovid ungulates do zauro dabba ro gənatəna. Sandidə sandima am zamanbe nowatawo suro subfamily Bovinaeben kuru sandima jiliwa alaube zauro tartəgənawo suro genus Bosben. Fe kamuye ngəladə sandiya cow lan bowotin, kamuwa ngəlaro walzanyidə sandiya heifers lan bowotin, konga ngəladə sandiya bulls lan bowotin, konga castrateddə sandiya steers au oxen bowotin, kuru dabbawa sənana jinsi indisoyedə calves lan bowotin.

Fe Taurine də zauro Europe lan tartəgəna kuru nasha Asia ye-a, America ye-a, Australia ye-a lan. Zebus də nguwusoro India lan tuwandin kuru nasha Asia ye-a, America ye-a, Australia ye-a lan tuwandin. Fewa Sangabedə nguwusoro cidiya Sahara Africaben təwandin. Jili adǝ, loktu laan jiliwa gade-gadero yakkata, kuru walta jiliwa 1,000 saminro yakkata.

Fesodə ngəwusoro da nankaro-a, kareya camlan təwandin-a, karawi nankaro-a rozayin. Namtǝ dabbawa gǝrjinben, sandiye carts-a kuru kareya kulobe-a gǝrzayin. Fe sodə dabbawa darajaaro gozana suro adin Hinduben, kuru nashawa cidi Indiabe laan sandiya cetə sharaye haramzəgəna. Jili sənana jili Zebu ganadə dabbawa fatobe ro gənatin.

Saa 10,500 kozənalan, fe taurinedə sandiya aurochs karaben fatoro kalakca dawu Anatoliaben, Levant-a Fəte Iran-aben. Lamar fatobero kalaktə gadeye wakazəna nasha Indian subcontinent yen, shi doni zebu suwudənadə. Fe miliyon 940 samin mbeji dunyalan saa 2022 lan. Fe baretədə shima kashi 7% gas greenhousebe dunyalan sutuluwin. Sandidə dabbawa fatobe buro salakyen genomenza kamilro tətandənadəye falnza.

Ilmu asalbe
Bayan gade: List kalma febe
Kalima fe də sha Anglo-Norman catel lan gowotə (kalima Nasaraye kureye alamanna kine yeyi də’a falzəna, kərma də sha zaman kureye ro gotəna, nazəmu, au təlamma), [1] kəlanzəma Latin Medieval capitāle lan gowotə. Fe də ma'ananzə buro salak lan kare kəlanzəye, musamman maro dabba jilifi yayi, kare jireye də'a gadezəna (cidi də, suronzən dabba karaye au sənana kəlanza'a lezayinma alamanna kuiye so-sandiya nasha cidiye lan təladin).[2] Kalima də jili chattel ye (nasha kare’a kəlanzəye) kuru sha capital’a leyata nasha razəwu ye lan.[3][2] Kalima fedə Nasara kureye cū (ngəwu cȳ) lan kedo, Proto-Indo-European lan *gṓws (genitial *gwéws) 'dabba febe', cf. Təlam Faarsabe: gâv, təlam Sanskritbe: gó.[4] Suro kitawuwa Nasarabe kureyedən alamanna King James Version of the Bible yeyi, fedə maananzə dabbawa, deer'a gade, sandi karaye.[2]</text>
      <sha1>p7omca0pjoldvda7zrk5lzabbjcvddr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29502</id>
      <parentid>29483</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2566" sha1="q3kfzn7kcsbjyjzuxybnuqpauesp8o0" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Fe''' (Bos taurus) də dabba kura, fatolan gənatəna, bovid ungulates do zauro dabba ro gənatəna. Sandidə sandima am zamanbe nowatawo suro subfamily Bovinaeben kuru sandima jiliwa alaube zauro tartəgənawo suro genus Bosben. Fe kamuye ngəladə sandiya cow lan bowotin, kamuwa ngəlaro walzanyidə sandiya heifers lan bowotin, konga ngəladə sandiya bulls lan bowotin, konga castrateddə sandiya steers au oxen bowotin, kuru dabbawa sənana jinsi indisoyedə calves lan bowotin.

Fe Taurine də zauro Europe lan tartəgəna kuru nasha Asia ye-a, America ye-a, Australia ye-a lan. Zebus də nguwusoro India lan tuwandin kuru nasha Asia ye-a, America ye-a, Australia ye-a lan tuwandin. Fewa Sangabedə nguwusoro cidiya Sahara Africaben təwandin. Jili adǝ, loktu laan jiliwa gade-gadero yakkata, kuru walta jiliwa 1,000 saminro yakkata.

Fesodə ngəwusoro da nankaro-a, kareya camlan təwandin-a, karawi nankaro-a rozayin. Namtǝ dabbawa gǝrjinben, sandiye carts-a kuru kareya kulobe-a gǝrzayin. Fe sodə dabbawa darajaaro gozana suro adin Hinduben, kuru nashawa cidi Indiabe laan sandiya cetə sharaye haramzəgəna. Jili sənana jili Zebu ganadə dabbawa fatobe ro gənatin.

Saa 10,500 kozənalan, fe taurinedə sandiya aurochs karaben fatoro kalakca dawu Anatoliaben, Levant-a Fəte Iran-aben. Lamar fatobero kalaktə gadeye wakazəna nasha Indian subcontinent yen, shi doni zebu suwudənadə. Fe miliyon 940 samin mbeji dunyalan saa 2022 lan. Fe baretədə shima kashi 7% gas greenhousebe dunyalan sutuluwin. Sandidə dabbawa fatobe buro salakyen genomenza kamilro tətandənadəye falnza.

=== Ilmu asalbǝ ===
Bayan gade: List kalma febe
Kalima fe də sha Anglo-Norman catel lan gowotə (kalima Nasaraye kureye alamanna kine yeyi də’a falzəna, kərma də sha zaman kureye ro gotəna, nazəmu, au təlamma), [1] kəlanzəma Latin Medieval capitāle lan gowotə. Fe də ma'ananzə buro salak lan kare kəlanzəye, musamman maro dabba jilifi yayi, kare jireye də'a gadezəna (cidi də, suronzən dabba karaye au sənana kəlanza'a lezayinma alamanna kuiye so-sandiya nasha cidiye lan təladin).[2] Kalima də jili chattel ye (nasha kare’a kəlanzəye) kuru sha capital’a leyata nasha razəwu ye lan.[3][2] Kalima fedə Nasara kureye cū (ngəwu cȳ) lan kedo, Proto-Indo-European lan *gṓws (genitial *gwéws) 'dabba febe', cf. Təlam Faarsabe: gâv, təlam Sanskritbe: gó.[4] Suro kitawuwa Nasarabe kureyedən alamanna King James Version of the Bible yeyi, fedə maananzə dabbawa, deer'a gade, sandi karaye.[2]
=== Databox ===</text>
      <sha1>q3kfzn7kcsbjyjzuxybnuqpauesp8o0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29503</id>
      <parentid>29502</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:11:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>/* Databox */</comment>
      <origin>29503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2567" sha1="j7dtp4s6bsnlxf5d3pcbwf3zbo7ce1b" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Fe''' (Bos taurus) də dabba kura, fatolan gənatəna, bovid ungulates do zauro dabba ro gənatəna. Sandidə sandima am zamanbe nowatawo suro subfamily Bovinaeben kuru sandima jiliwa alaube zauro tartəgənawo suro genus Bosben. Fe kamuye ngəladə sandiya cow lan bowotin, kamuwa ngəlaro walzanyidə sandiya heifers lan bowotin, konga ngəladə sandiya bulls lan bowotin, konga castrateddə sandiya steers au oxen bowotin, kuru dabbawa sənana jinsi indisoyedə calves lan bowotin.

Fe Taurine də zauro Europe lan tartəgəna kuru nasha Asia ye-a, America ye-a, Australia ye-a lan. Zebus də nguwusoro India lan tuwandin kuru nasha Asia ye-a, America ye-a, Australia ye-a lan tuwandin. Fewa Sangabedə nguwusoro cidiya Sahara Africaben təwandin. Jili adǝ, loktu laan jiliwa gade-gadero yakkata, kuru walta jiliwa 1,000 saminro yakkata.

Fesodə ngəwusoro da nankaro-a, kareya camlan təwandin-a, karawi nankaro-a rozayin. Namtǝ dabbawa gǝrjinben, sandiye carts-a kuru kareya kulobe-a gǝrzayin. Fe sodə dabbawa darajaaro gozana suro adin Hinduben, kuru nashawa cidi Indiabe laan sandiya cetə sharaye haramzəgəna. Jili sənana jili Zebu ganadə dabbawa fatobe ro gənatin.

Saa 10,500 kozənalan, fe taurinedə sandiya aurochs karaben fatoro kalakca dawu Anatoliaben, Levant-a Fəte Iran-aben. Lamar fatobero kalaktə gadeye wakazəna nasha Indian subcontinent yen, shi doni zebu suwudənadə. Fe miliyon 940 samin mbeji dunyalan saa 2022 lan. Fe baretədə shima kashi 7% gas greenhousebe dunyalan sutuluwin. Sandidə dabbawa fatobe buro salakyen genomenza kamilro tətandənadəye falnza.

=== Ilmu asalbǝ ===
Bayan gade: List kalma febe
Kalima fe də sha Anglo-Norman catel lan gowotə (kalima Nasaraye kureye alamanna kine yeyi də’a falzəna, kərma də sha zaman kureye ro gotəna, nazəmu, au təlamma), [1] kəlanzəma Latin Medieval capitāle lan gowotə. Fe də ma'ananzə buro salak lan kare kəlanzəye, musamman maro dabba jilifi yayi, kare jireye də'a gadezəna (cidi də, suronzən dabba karaye au sənana kəlanza'a lezayinma alamanna kuiye so-sandiya nasha cidiye lan təladin).[2] Kalima də jili chattel ye (nasha kare’a kəlanzəye) kuru sha capital’a leyata nasha razəwu ye lan.[3][2] Kalima fedə Nasara kureye cū (ngəwu cȳ) lan kedo, Proto-Indo-European lan *gṓws (genitial *gwéws) 'dabba febe', cf. Təlam Faarsabe: gâv, təlam Sanskritbe: gó.[4] Suro kitawuwa Nasarabe kureyedən alamanna King James Version of the Bible yeyi, fedə maananzə dabbawa, deer'a gade, sandi karaye.[2]
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>j7dtp4s6bsnlxf5d3pcbwf3zbo7ce1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Horse</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2883</id>
    <revision>
      <id>29484</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Fərdə (Equus ferus caballus)[2][5] shidə dabba fatobe, shiwo fal, shibe. Shidə yalla Equidaebero kara kuru shidə jiliwa indi Equus ferusbe falnza.[6] Fərdə saa miliyon 45 səta 55 ro saadənan fəlangzəna awo gana shilanzə kada'a, Eohippus lan, dabba shilanzə fal'a kura kərmayero wallono, asalnzədə North America lan.[7] Adammanasoye fərso nyirotowatə saa 4000 BCE yedei lan, suro Central Asia lan, kuru nyirotowatənzadə saa 3000 BCE lan tartəgəna təmaza...&quot;</comment>
      <origin>29484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2323" sha1="gefxz4x0gr4jp5u5jxc0zowz01zrpuu" xml:space="preserve">Fərdə (Equus ferus caballus)[2][5] shidə dabba fatobe, shiwo fal, shibe. Shidə yalla Equidaebero kara kuru shidə jiliwa indi Equus ferusbe falnza.[6] Fərdə saa miliyon 45 səta 55 ro saadənan fəlangzəna awo gana shilanzə kada'a, Eohippus lan, dabba shilanzə fal'a kura kərmayero wallono, asalnzədə North America lan.[7] Adammanasoye fərso nyirotowatə saa 4000 BCE yedei lan, suro Central Asia lan, kuru nyirotowatənzadə saa 3000 BCE lan tartəgəna təmazana. Fərwa donyi subspecies caballus lan dasawunadǝ fatolan dasayin, amma fatolan dasawunadǝ karaan napsayin.[8] Jumla feralbe anyi fər karaabe jireye gənyi, sandidə fər doni ngaltema fatoro tədənyima. Kalimawa kada mbeji, shidonyi faidata awowa donyi equine-a lezǝna ma, abiso suro anatomy lan sǝta kǝnǝnga ro saadəna, nǝm kura, launu, alamawa, jili, gǝrǝm, kuru hal.[9]

Fərwadə kasoro ngalwotəgəna, sandiga kolzə duwaro dabbawa sandiya zamzayinlan təmoyin, kuru hangalnza kalkaltə-a luwala-au-fartə duno-a mbeji. Raktə dabbawa karaan sowotəyedə awo ajabba: fərsodə raksa cizayin kuru bozayin, fər ganadə zauro am kurawa kozənaro lezayin.[10] Fər kamuwa, shiro mares gultində, tadanza gozayin alamanna kəntawu 11 yeyiro kuru fər gana, shiro foal gultində, raksə dazə kajin ngawo tamboben. Fərwa fatobe ngəwuso cidiya saddleben au harnesslan allamtə badizayin kate saa indi-a diyau-ayen. Sandidə sa'a uwulan wurazayin, kuru kənənganza kate saa 25-a 30-ayen.

Jili fəryedə kashi yakkəro yakkata futu nəmkamzaben: spirited &quot;hot bloods&quot; duwa-a kanadi-a; &quot;bu amusu&quot;, alamanna fər-a kuru ponies laa-a, cida hangallan, cida kərau-aro ngəla; kuru &quot;warmbloods&quot;, kate bu kawudo-a bu amusu-ayen tuwandin, ngəwusoro hangalnza jiliwa gade-gade dalilla faidatə nankaro, musammanno Europe lan. Kuwa dunyalan jili fərye 300-ga kozəna, faidawa kadaro tətandəna.

Fərwa-a amso-adə gasa biskebe kadalan kəltana kuru awowa tamtamye gaska gənyi-a kuru cidawa cidabe jili cida polisbe-a, bare-a, biskewa-a, kuru kurun kəndo-a. Gargamlan fərdə kəriwulan faidatin, shilan nzunduwa bəlaro yede-a moto dəritəye-a kada tuwandəna, karewa faidatə-a kuru duluwuwa notobe-a kada. Karewa kada fərlan tuwandin, suronzan nama-a, cam-a, kara-a, kunduli-a, shila-a, kuru kurunna collo fər suroyelan tuwandin-a</text>
      <sha1>gefxz4x0gr4jp5u5jxc0zowz01zrpuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29501</id>
      <parentid>29484</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2359" sha1="a300ohur2tet53dx5zf86qau3x8yrb8" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Fər''' də (Equus ferus caballus)[2][5] shidə dabba fatobe, shiwo fal, shibe. Shidə yalla Equidaebero kara kuru shidə jiliwa indi Equus ferusbe falnza.[6] Fərdə saa miliyon 45 səta 55 ro saadənan fəlangzəna awo gana shilanzə kada'a, Eohippus lan, dabba shilanzə fal'a kura kərmayero wallono, asalnzədə North America lan.[7] Adammanasoye fərso nyirotowatə saa 4000 BCE yedei lan, suro Central Asia lan, kuru nyirotowatənzadə saa 3000 BCE lan tartəgəna təmazana. Fərwa donyi subspecies caballus lan dasawunadǝ fatolan dasayin, amma fatolan dasawunadǝ karaan napsayin.[8] Jumla feralbe anyi fər karaabe jireye gənyi, sandidə fər doni ngaltema fatoro tədənyima. Kalimawa kada mbeji, shidonyi faidata awowa donyi equine-a lezǝna ma, abiso suro anatomy lan sǝta kǝnǝnga ro saadəna, nǝm kura, launu, alamawa, jili, gǝrǝm, kuru hal.[9]

Fərwadə kasoro ngalwotəgəna, sandiga kolzə duwaro dabbawa sandiya zamzayinlan təmoyin, kuru hangalnza kalkaltə-a luwala-au-fartə duno-a mbeji. Raktə dabbawa karaan sowotəyedə awo ajabba: fərsodə raksa cizayin kuru bozayin, fər ganadə zauro am kurawa kozənaro lezayin.[10] Fər kamuwa, shiro mares gultində, tadanza gozayin alamanna kəntawu 11 yeyiro kuru fər gana, shiro foal gultində, raksə dazə kajin ngawo tamboben. Fərwa fatobe ngəwuso cidiya saddleben au harnesslan allamtə badizayin kate saa indi-a diyau-ayen. Sandidə sa'a uwulan wurazayin, kuru kənənganza kate saa 25-a 30-ayen.

Jili fəryedə kashi yakkəro yakkata futu nəmkamzaben: spirited &quot;hot bloods&quot; duwa-a kanadi-a; &quot;bu amusu&quot;, alamanna fər-a kuru ponies laa-a, cida hangallan, cida kərau-aro ngəla; kuru &quot;warmbloods&quot;, kate bu kawudo-a bu amusu-ayen tuwandin, ngəwusoro hangalnza jiliwa gade-gade dalilla faidatə nankaro, musammanno Europe lan. Kuwa dunyalan jili fərye 300-ga kozəna, faidawa kadaro tətandəna.

Fərwa-a amso-adə gasa biskebe kadalan kəltana kuru awowa tamtamye gaska gənyi-a kuru cidawa cidabe jili cida polisbe-a, bare-a, biskewa-a, kuru kurun kəndo-a. Gargamlan fərdə kəriwulan faidatin, shilan nzunduwa bəlaro yede-a moto dəritəye-a kada tuwandəna, karewa faidatə-a kuru duluwuwa notobe-a kada. Karewa kada fərlan tuwandin, suronzan nama-a, cam-a, kara-a, kunduli-a, shila-a, kuru kurunna collo fər suroyelan tuwandin-a
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>a300ohur2tet53dx5zf86qau3x8yrb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sheep</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2884</id>
    <revision>
      <id>29485</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Dimi (pl.: dimi) au dimi fatobe (Ovis aries) sandima dabbawa fatobe, dabbawa ruminantbe doni dabbawaro gənatinma. Kalma dimidə jiliwa alagəwa gade genus Ovisbero faidatin yaye, faidatə kullumyedən sambisoro dimi fatobero faidatin. Ruminants samma so yeyi, dimi so dǝ sandima Artiodactyla, shi donyi shilan kǝla kǝlzayin ma. Saa 2019 lan dimi fatobe biliyon 1.2 yeyi mbeji, adəye sandiya jili dimiye ngəwuro sədin. Kamu kuradə shiro ewe (/juː/ yoo) gultin; konga...&quot;</comment>
      <origin>29485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2315" sha1="impdmqwhpmvnr2t41khji7dyd5j8tix" xml:space="preserve">Dimi (pl.: dimi) au dimi fatobe (Ovis aries) sandima dabbawa fatobe, dabbawa ruminantbe doni dabbawaro gənatinma. Kalma dimidə jiliwa alagəwa gade genus Ovisbero faidatin yaye, faidatə kullumyedən sambisoro dimi fatobero faidatin. Ruminants samma so yeyi, dimi so dǝ sandima Artiodactyla, shi donyi shilan kǝla kǝlzayin ma. Saa 2019 lan dimi fatobe biliyon 1.2 yeyi mbeji, adəye sandiya jili dimiye ngəwuro sədin. Kamu kuradə shiro ewe (/juː/ yoo) gultin; konga intact yeyi ram, loktu laan tup; konga-a castrated-adə wetherro; kuru dimi ganadə dimi yeyi.

Dimidə nguwusoro mouflon karaabe Europe-a Asia-a lan fəlangzana, Irandə shima dawudi fatowa fatobewo.[1] Dabba buro salakye bare nankaro fatoro kalaktəna faldə, dimidə felece-a, nama-a (dimi, hogget, au mutton)-a, cam dimibe-aro rogatə. Bəndi dimibedə shima fiber dabbabe zauro faidatinmawo, kuru ngəwusoro kamtəlan kərtəyin. Da febedə shiga dimi-a kamu-aro bowotin, dimidə da dabbawa sənanabe-a da kamube kura-aye bayanjin. Dimidə kuro faida'a bəndi-a da-aro faida'aro gozaa kowada, kuruson loktu laan karayi nankaro rozayin, naptə dabbawa camye nankaro, au naptə dabbawa ilmu kimiyabero.

Dimi rotədə nasha dunyabe ngəwuson tədin. Shidə dawudi bare-a kazəmu-aye Eurasia sammason saa duwu kadaro. Karnu kən 21st lan, Australia-a, New Zealand-a, lardəwa anəm-a fəte-a South Americabe-a, South Africa-a, British Isles-adə sandima dimi tando'a zauro karəngəwo. Karəngə adəlan, China-a India-a də sandima am kura-kura do suro isawuyen, amma nasha arziyinzaye gana yayi.

Kalimawa dimi rotəye kada mbeji shidoni nasha-a təlamma-aro gadezənadə. Kalima dimi faidatədə suro Nasara daubedən badiwono shidə kalima Nasara kurebe scēapdən gotə. Karapka dimibedə sandiya flocklan bowotin. Kalmawa gade kada kəla martawa kənənga dimibe gade-gadeben mbeji, ngəwunzaso lambing-a, shearing-a, kuru nəmkura-aro lezəna.

Dabba faida'a suro gargam bareyen, dimidə ada adammanaben nashanzə mbeji. Kalimawa dimibe-a ada-adə təlamma-a alamawa-an ngəwu. Nasha dabbawaben, dimidə ngəwusoro sunyiro kəllata, fotowa Arcadianbe. Dimidə suro hawar kadalan mbeji—alamanna Golden Fleece yeyi—kuru adin kura-kura, musammanno adawa Abrahambe. Adin kureye-a zamanye-a indison, dimidə dabba sada'aro faidatin.</text>
      <sha1>impdmqwhpmvnr2t41khji7dyd5j8tix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29500</id>
      <parentid>29485</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2350" sha1="8yx0ijondeilyoh2vlglmako9mmvo8o" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Dimi''' (pl.: dimi) au dimi fatobe (Ovis aries) sandima dabbawa fatobe, dabbawa ruminantbe doni dabbawaro gənatinma. Kalma dimidə jiliwa alagəwa gade genus Ovisbero faidatin yaye, faidatə kullumyedən sambisoro dimi fatobero faidatin. Ruminants samma so yeyi, dimi so dǝ sandima Artiodactyla, shi donyi shilan kǝla kǝlzayin ma. Saa 2019 lan dimi fatobe biliyon 1.2 yeyi mbeji, adəye sandiya jili dimiye ngəwuro sədin. Kamu kuradə shiro ewe (/juː/ yoo) gultin; konga intact yeyi ram, loktu laan tup; konga-a castrated-adə wetherro; kuru dimi ganadə dimi yeyi.

Dimidə nguwusoro mouflon karaabe Europe-a Asia-a lan fəlangzana, Irandə shima dawudi fatowa fatobewo.[1] Dabba buro salakye bare nankaro fatoro kalaktəna faldə, dimidə felece-a, nama-a (dimi, hogget, au mutton)-a, cam dimibe-aro rogatə. Bəndi dimibedə shima fiber dabbabe zauro faidatinmawo, kuru ngəwusoro kamtəlan kərtəyin. Da febedə shiga dimi-a kamu-aro bowotin, dimidə da dabbawa sənanabe-a da kamube kura-aye bayanjin. Dimidə kuro faida'a bəndi-a da-aro faida'aro gozaa kowada, kuruson loktu laan karayi nankaro rozayin, naptə dabbawa camye nankaro, au naptə dabbawa ilmu kimiyabero.

Dimi rotədə nasha dunyabe ngəwuson tədin. Shidə dawudi bare-a kazəmu-aye Eurasia sammason saa duwu kadaro. Karnu kən 21st lan, Australia-a, New Zealand-a, lardəwa anəm-a fəte-a South Americabe-a, South Africa-a, British Isles-adə sandima dimi tando'a zauro karəngəwo. Karəngə adəlan, China-a India-a də sandima am kura-kura do suro isawuyen, amma nasha arziyinzaye gana yayi.

Kalimawa dimi rotəye kada mbeji shidoni nasha-a təlamma-aro gadezənadə. Kalima dimi faidatədə suro Nasara daubedən badiwono shidə kalima Nasara kurebe scēapdən gotə. Karapka dimibedə sandiya flocklan bowotin. Kalmawa gade kada kəla martawa kənənga dimibe gade-gadeben mbeji, ngəwunzaso lambing-a, shearing-a, kuru nəmkura-aro lezəna.

Dabba faida'a suro gargam bareyen, dimidə ada adammanaben nashanzə mbeji. Kalimawa dimibe-a ada-adə təlamma-a alamawa-an ngəwu. Nasha dabbawaben, dimidə ngəwusoro sunyiro kəllata, fotowa Arcadianbe. Dimidə suro hawar kadalan mbeji—alamanna Golden Fleece yeyi—kuru adin kura-kura, musammanno adawa Abrahambe. Adin kureye-a zamanye-a indison, dimidə dabba sada'aro faidatin.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>8yx0ijondeilyoh2vlglmako9mmvo8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rodent</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2885</id>
    <revision>
      <id>29486</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Rodents (Latin lan rodens 'gnawing') sandima dabba donyi mammals lan bowotin ma, shi donyi suro jaws samibe-a cidiyabe-a lan wurajin ma. Rodentsdə kashi 40% jili dabbawa mammalbe sammason kara. Sandidə asal cidi kura-kura sammasoye Antarctica-a kuru kərtawa kəmaduwube kada-a dawunbaro, amma darelan cida adammanabe sandiya cidi ngəwuro suwudəna. Jilwa ngəwuso dabbawa sənana tiyinza dunoa, shinza koria, kuru nzəri kuruwua. Sandiye incisorsnza sharpdǝ faidata kǝm...&quot;</comment>
      <origin>29486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2253" sha1="dy6lfm50s5f56986ig830df4l0jcymo" xml:space="preserve">Rodents (Latin lan rodens 'gnawing') sandima dabba donyi mammals lan bowotin ma, shi donyi suro jaws samibe-a cidiyabe-a lan wurajin ma. Rodentsdə kashi 40% jili dabbawa mammalbe sammason kara. Sandidə asal cidi kura-kura sammasoye Antarctica-a kuru kərtawa kəmaduwube kada-a dawunbaro, amma darelan cida adammanabe sandiya cidi ngəwuro suwudəna. Jilwa ngəwuso dabbawa sənana tiyinza dunoa, shinza koria, kuru nzəri kuruwua. Sandiye incisorsnza sharpdǝ faidata kǝmbu gǝrzayin, bǝla lazayin, kuru kǝlanza faizayin. Kamboso awo kəskaye zawin, amma laadə kəmbu gade-gade.

Rodentsdə zauro gade-gade nasha kənənganzaben kuru nasha cidibe sammason təwandin, na amsoye satandəna kunten. Jili alagǝwa dǝ sandima arboreal, fossorial (latǝ), saltatorial/ricochetal (shinza ngawoye lan tǝmbǝliyin), aubiya semiaquatic. Sandidə dabbaa kəndarammamin manazain, kuru jiliwa alagəwabe kada nabtərammamen kasharu futudo kamanzaa manazandə zauwa. Kǝla kǝl kate rodents ye dǝ gadejin, kamu fal lan sǝta, polygyny ro, hatta nǝm zalǝm ro. Kam nguwu so duli nza wurazanyi, kuru laadə precocial (gana laa wurazana) tambo lan.

Fossil rodentbedə zaman Paleocene Asiabedən badiwono. Rodents də zauro Eocene lan gadezana, sandiye continents kadaro tartayin, loktu laan kəmaduwu farzayin. Jiliwa sodə anəm Americabe-a Madagascar-a indiso Africalan nazaana kuru, hatta kənshe Homo sapiensbedəro, sandima dabbawa cidibe basdəwo Australiaro nazaa kuru sandiya sunotinmawo. Rodentia-a Lagomorpha-a (tarmuna-a, tarmuna-a, pikas-a) sandima karapka yanzəganawa, kakanza fal, kuru sandima clade Gliresbedə satandin. Lagomorphs dǝ shiye incisors nzǝ mbeji shi donyi wurajin ma, amma incisors gade donyi kǝla jaw samibe lan gayertin ma.

Rodentsdə sandiya kəmburo faidatin, kazəmuro faidatin, dabbawa fatobero faidatin, kuru kulashiro dabbawa laboratorybero faidatin. Jili alagəwabe laadə, taanasmaro jilwa bəntənəsdə-a, jilwa sələmdə-a, jilwa fatobe-adə, kuliwa zauro bannazayin, kəmbu amsoye gənazanadə zəwin kuru bannazayin kuru kwasuwa tarzayin. Notənyilan jili rodentsbedə ngəwusoro sandiya invasivero gotin. Jilwa nowatadə suronzan jilwa-a, jilwa-a, kəri-a, kəri-a, godu-a, beaver-a, godu-a, kuru hamster-a.</text>
      <sha1>dy6lfm50s5f56986ig830df4l0jcymo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29498</id>
      <parentid>29486</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2287" sha1="44v1nfyfmr51wszsn8v8ptpxjahkxmi" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Rodents''' (Latin lan rodens 'gnawing') sandima dabba donyi mammals lan bowotin ma, shi donyi suro jaws samibe-a cidiyabe-a lan wurajin ma. Rodentsdə kashi 40% jili dabbawa mammalbe sammason kara. Sandidə asal cidi kura-kura sammasoye Antarctica-a kuru kərtawa kəmaduwube kada-a dawunbaro, amma darelan cida adammanabe sandiya cidi ngəwuro suwudəna. Jilwa ngəwuso dabbawa sənana tiyinza dunoa, shinza koria, kuru nzəri kuruwua. Sandiye incisorsnza sharpdǝ faidata kǝmbu gǝrzayin, bǝla lazayin, kuru kǝlanza faizayin. Kamboso awo kəskaye zawin, amma laadə kəmbu gade-gade.

Rodentsdə zauro gade-gade nasha kənənganzaben kuru nasha cidibe sammason təwandin, na amsoye satandəna kunten. Jili alagǝwa dǝ sandima arboreal, fossorial (latǝ), saltatorial/ricochetal (shinza ngawoye lan tǝmbǝliyin), aubiya semiaquatic. Sandidə dabbaa kəndarammamin manazain, kuru jiliwa alagəwabe kada nabtərammamen kasharu futudo kamanzaa manazandə zauwa. Kǝla kǝl kate rodents ye dǝ gadejin, kamu fal lan sǝta, polygyny ro, hatta nǝm zalǝm ro. Kam nguwu so duli nza wurazanyi, kuru laadə precocial (gana laa wurazana) tambo lan.

Fossil rodentbedə zaman Paleocene Asiabedən badiwono. Rodents də zauro Eocene lan gadezana, sandiye continents kadaro tartayin, loktu laan kəmaduwu farzayin. Jiliwa sodə anəm Americabe-a Madagascar-a indiso Africalan nazaana kuru, hatta kənshe Homo sapiensbedəro, sandima dabbawa cidibe basdəwo Australiaro nazaa kuru sandiya sunotinmawo. Rodentia-a Lagomorpha-a (tarmuna-a, tarmuna-a, pikas-a) sandima karapka yanzəganawa, kakanza fal, kuru sandima clade Gliresbedə satandin. Lagomorphs dǝ shiye incisors nzǝ mbeji shi donyi wurajin ma, amma incisors gade donyi kǝla jaw samibe lan gayertin ma.

Rodentsdə sandiya kəmburo faidatin, kazəmuro faidatin, dabbawa fatobero faidatin, kuru kulashiro dabbawa laboratorybero faidatin. Jili alagəwabe laadə, taanasmaro jilwa bəntənəsdə-a, jilwa sələmdə-a, jilwa fatobe-adə, kuliwa zauro bannazayin, kəmbu amsoye gənazanadə zəwin kuru bannazayin kuru kwasuwa tarzayin. Notənyilan jili rodentsbedə ngəwusoro sandiya invasivero gotin. Jilwa nowatadə suronzan jilwa-a, jilwa-a, kəri-a, kəri-a, godu-a, beaver-a, godu-a, kuru hamster-a.
=== Databox ===</text>
      <sha1>44v1nfyfmr51wszsn8v8ptpxjahkxmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29499</id>
      <parentid>29498</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2288" sha1="7b6lph3vikvvqfmwq57cj8153jn4xa1" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Rodents''' (Latin lan rodens 'gnawing') sandima dabba donyi mammals lan bowotin ma, shi donyi suro jaws samibe-a cidiyabe-a lan wurajin ma. Rodentsdə kashi 40% jili dabbawa mammalbe sammason kara. Sandidə asal cidi kura-kura sammasoye Antarctica-a kuru kərtawa kəmaduwube kada-a dawunbaro, amma darelan cida adammanabe sandiya cidi ngəwuro suwudəna. Jilwa ngəwuso dabbawa sənana tiyinza dunoa, shinza koria, kuru nzəri kuruwua. Sandiye incisorsnza sharpdǝ faidata kǝmbu gǝrzayin, bǝla lazayin, kuru kǝlanza faizayin. Kamboso awo kəskaye zawin, amma laadə kəmbu gade-gade.

Rodentsdə zauro gade-gade nasha kənənganzaben kuru nasha cidibe sammason təwandin, na amsoye satandəna kunten. Jili alagǝwa dǝ sandima arboreal, fossorial (latǝ), saltatorial/ricochetal (shinza ngawoye lan tǝmbǝliyin), aubiya semiaquatic. Sandidə dabbaa kəndarammamin manazain, kuru jiliwa alagəwabe kada nabtərammamen kasharu futudo kamanzaa manazandə zauwa. Kǝla kǝl kate rodents ye dǝ gadejin, kamu fal lan sǝta, polygyny ro, hatta nǝm zalǝm ro. Kam nguwu so duli nza wurazanyi, kuru laadə precocial (gana laa wurazana) tambo lan.

Fossil rodentbedə zaman Paleocene Asiabedən badiwono. Rodents də zauro Eocene lan gadezana, sandiye continents kadaro tartayin, loktu laan kəmaduwu farzayin. Jiliwa sodə anəm Americabe-a Madagascar-a indiso Africalan nazaana kuru, hatta kənshe Homo sapiensbedəro, sandima dabbawa cidibe basdəwo Australiaro nazaa kuru sandiya sunotinmawo. Rodentia-a Lagomorpha-a (tarmuna-a, tarmuna-a, pikas-a) sandima karapka yanzəganawa, kakanza fal, kuru sandima clade Gliresbedə satandin. Lagomorphs dǝ shiye incisors nzǝ mbeji shi donyi wurajin ma, amma incisors gade donyi kǝla jaw samibe lan gayertin ma.

Rodentsdə sandiya kəmburo faidatin, kazəmuro faidatin, dabbawa fatobero faidatin, kuru kulashiro dabbawa laboratorybero faidatin. Jili alagəwabe laadə, taanasmaro jilwa bəntənəsdə-a, jilwa sələmdə-a, jilwa fatobe-adə, kuliwa zauro bannazayin, kəmbu amsoye gənazanadə zəwin kuru bannazayin kuru kwasuwa tarzayin. Notənyilan jili rodentsbedə ngəwusoro sandiya invasivero gotin. Jilwa nowatadə suronzan jilwa-a, jilwa-a, kəri-a, kəri-a, godu-a, beaver-a, godu-a, kuru hamster-a.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>7b6lph3vikvvqfmwq57cj8153jn4xa1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Domestic pig</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2886</id>
    <revision>
      <id>29487</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Godudə (Sus domesticus), kuru shiga godulan bowotin (pl.: godu) au godu, shidə dabba awo samma zəwinma, fatolan dagənama, shi shiwonzə fal, dabba shiwobe. Shiro godu fatobe gultin sa shiga am gade genus Susbe-a gayirtiya. Hukumawa laaye shiga jili Sus scrofabe (boar karabe au boar Eurasianbe) ro gozana; hukuma gadeye shiga jili gadero gozana. Godu so dǝ namtǝnza kǝlanzaye dǝ indiro loktu neolithic ye dǝlan, gǝdi karǝngǝnga nasha tigris basin ye dǝn, kuru ch...&quot;</comment>
      <origin>29487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3223" sha1="fi05stfzrxa250d33549i6nddreamjl" xml:space="preserve">Godudə (Sus domesticus), kuru shiga godulan bowotin (pl.: godu) au godu, shidə dabba awo samma zəwinma, fatolan dagənama, shi shiwonzə fal, dabba shiwobe. Shiro godu fatobe gultin sa shiga am gade genus Susbe-a gayirtiya. Hukumawa laaye shiga jili Sus scrofabe (boar karabe au boar Eurasianbe) ro gozana; hukuma gadeye shiga jili gadero gozana. Godu so dǝ namtǝnza kǝlanzaye dǝ indiro loktu neolithic ye dǝlan, gǝdi karǝngǝnga nasha tigris basin ye dǝn, kuru china lan. Sokku godu fatobedə gədi karəngalan Europero isayindən, sandiye godu karaabe'a zauro kəltana amma halnza fatobedə goza.

Godudə badiyaramman da nankaro baretin, shiro pork gulzain. Karayi au karayi dabbadəyedə karayiro faidatin. China shima lardǝ dunyan nama godu sǝtandinma kurawo, ngawonzǝn European Union kuru ngawodǝn United States. Goduwa biliyon 1.5 yeyi saa woson rowotin, da ton miliyon 120 yeyi sətandin, ngəwusoro bacon ro kurun tədin. Laaye dabbawa fatobero gənazayin.

Godu sodə ada adammanabe lan fəlezana tən zaman Neolithicben, suro kisandi-a adab-ayen nduli-a nawa-aro fəlejin, kuru bərniwa jili Bolognayen kəlelezayin karewa danza nankaro.

Bayan
Godudə kəlanzə kura, kuru kənza kuruwu shila prenasalbe taganasbe-a kuru tiyinzən disk cartilagebe-aye dunowaro sədin.[2] Shi snoutdǝ shilan faidata cidi laza kǝmbu matǝro kuru shidǝ nasha hangalbe dunowa. Fasal timibe godu nawabedə shima
3.1.4.3
3.1.4.3
, jumla timi 44 ye cin. Timi ngawobedə sandiya namtəro ngalwotəgəna. Konga lan, timi canine ye dǝ raksǝ tusks sǝdin, shi donyi sambisoro wurajin ma kuru kamanzǝro gǝrjin ma.[2] Shi shibe woson ngudo shibe diyau mbeji; ngudowa shibe kura indidə sandima nəmkuranza gozayin, kuru diyabe indidə cidi təlalalan faidatin.[3] Goduwa nguwuso tiyinzan kunduli gana mbeji, amma jili laa mbeji shi donyi woolly-coated lan bowotin ma alamanna Mangalitsa yeyi.[4] Goduwa kurawadə nəmkərawunza kate 140-a 300 kg-a (310-a 660 lb)-a, amma jiliwa laadə raksa nəmkuranza adəga kozayin. Ngawo adəben, godu shiro Big Bill gultində nəmkərawunzə kilo 1,157 (2,551 lb) kuru datə ngawonzəbedə mita 1.5 (4 ft 11 in).[5]

Goduwadǝ tiyinzan gland zungube apocrine-a eccrine-a mbeji, amma dareramdǝ suro snoutben kara.[6] Goduwa, alama dabbawa gade &quot;kunduli ba&quot; alama kəmowun yeyi, thermal sweat glands lan faidatayin ba.[7] Goduwadə raksa dabbawa mammals gadeso'a kozənaro kawudo'a suro cilan dasagənadə'a tarzayinba. Nashanza kawudobedə shima 16-22 °C (61-72 °F).[8] Kawudo nguwu lan, godu so dǝ kawudo so dǝga sǝtayin, suro toloyen au nji lan gǝrzayin, amma shawari tina kǝla gǝrzayin dǝ faida gade so, alamanna kawusu lan nzǝliwo, ecto-parasite control, kuru scent-marking.[9] Goduwadə suro jiliwa dabbawa mammalsbe diyauben faltana shidonyi sum kadibero faidajinma. Mongoose so, badger kəmaanbe so, hedgehogs so, kuru godu so samma awoa gade-gade falzana shi donyi α-neurotoxin dəga kəltəro dabcin ma.[10] Goduwadə fufunza gana nəmkura tiyinzabe nankaro, kuru dabbawa fatobe gadeso'a kozənaro sandiya bronchitis-a pneumonia-a lan zauro raksayin.[11] Shi genome godubedǝ saraitǝna; suronzən awowa tiyiro faidajinma 20,000 səta 22,000 ro saadəna mbeji.</text>
      <sha1>fi05stfzrxa250d33549i6nddreamjl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29497</id>
      <parentid>29487</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3267" sha1="qjmzu7zq9a47m0jret89q8hfbjehfum" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Godu''' də (Sus domesticus), kuru shiga godulan bowotin (pl.: godu) au godu, shidə dabba awo samma zəwinma, fatolan dagənama, shi shiwonzə fal, dabba shiwobe. Shiro godu fatobe gultin sa shiga am gade genus Susbe-a gayirtiya. Hukumawa laaye shiga jili Sus scrofabe (boar karabe au boar Eurasianbe) ro gozana; hukuma gadeye shiga jili gadero gozana. Godu so dǝ namtǝnza kǝlanzaye dǝ indiro loktu neolithic ye dǝlan, gǝdi karǝngǝnga nasha tigris basin ye dǝn, kuru china lan. Sokku godu fatobedə gədi karəngalan Europero isayindən, sandiye godu karaabe'a zauro kəltana amma halnza fatobedə goza.

Godudə badiyaramman da nankaro baretin, shiro pork gulzain. Karayi au karayi dabbadəyedə karayiro faidatin. China shima lardǝ dunyan nama godu sǝtandinma kurawo, ngawonzǝn European Union kuru ngawodǝn United States. Goduwa biliyon 1.5 yeyi saa woson rowotin, da ton miliyon 120 yeyi sətandin, ngəwusoro bacon ro kurun tədin. Laaye dabbawa fatobero gənazayin.

Godu sodə ada adammanabe lan fəlezana tən zaman Neolithicben, suro kisandi-a adab-ayen nduli-a nawa-aro fəlejin, kuru bərniwa jili Bolognayen kəlelezayin karewa danza nankaro.

=== Bayan ===
Godudə kəlanzə kura, kuru kənza kuruwu shila prenasalbe taganasbe-a kuru tiyinzən disk cartilagebe-aye dunowaro sədin.[2] Shi snoutdǝ shilan faidata cidi laza kǝmbu matǝro kuru shidǝ nasha hangalbe dunowa. Fasal timibe godu nawabedə shima
3.1.4.3
3.1.4.3
, jumla timi 44 ye cin. Timi ngawobedə sandiya namtəro ngalwotəgəna. Konga lan, timi canine ye dǝ raksǝ tusks sǝdin, shi donyi sambisoro wurajin ma kuru kamanzǝro gǝrjin ma.[2] Shi shibe woson ngudo shibe diyau mbeji; ngudowa shibe kura indidə sandima nəmkuranza gozayin, kuru diyabe indidə cidi təlalalan faidatin.[3] Goduwa nguwuso tiyinzan kunduli gana mbeji, amma jili laa mbeji shi donyi woolly-coated lan bowotin ma alamanna Mangalitsa yeyi.[4] Goduwa kurawadə nəmkərawunza kate 140-a 300 kg-a (310-a 660 lb)-a, amma jiliwa laadə raksa nəmkuranza adəga kozayin. Ngawo adəben, godu shiro Big Bill gultində nəmkərawunzə kilo 1,157 (2,551 lb) kuru datə ngawonzəbedə mita 1.5 (4 ft 11 in).[5]

Goduwadǝ tiyinzan gland zungube apocrine-a eccrine-a mbeji, amma dareramdǝ suro snoutben kara.[6] Goduwa, alama dabbawa gade &quot;kunduli ba&quot; alama kəmowun yeyi, thermal sweat glands lan faidatayin ba.[7] Goduwadə raksa dabbawa mammals gadeso'a kozənaro kawudo'a suro cilan dasagənadə'a tarzayinba. Nashanza kawudobedə shima 16-22 °C (61-72 °F).[8] Kawudo nguwu lan, godu so dǝ kawudo so dǝga sǝtayin, suro toloyen au nji lan gǝrzayin, amma shawari tina kǝla gǝrzayin dǝ faida gade so, alamanna kawusu lan nzǝliwo, ecto-parasite control, kuru scent-marking.[9] Goduwadə suro jiliwa dabbawa mammalsbe diyauben faltana shidonyi sum kadibero faidajinma. Mongoose so, badger kəmaanbe so, hedgehogs so, kuru godu so samma awoa gade-gade falzana shi donyi α-neurotoxin dəga kəltəro dabcin ma.[10] Goduwadə fufunza gana nəmkura tiyinzabe nankaro, kuru dabbawa fatobe gadeso'a kozənaro sandiya bronchitis-a pneumonia-a lan zauro raksayin.[11] Shi genome godubedǝ saraitǝna; suronzən awowa tiyiro faidajinma 20,000 səta 22,000 ro saadəna mbeji.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>qjmzu7zq9a47m0jret89q8hfbjehfum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Human</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2887</id>
    <revision>
      <id>29488</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Adamganasodə (Homo sapiens, maananzə 'kam taktəma' au 'kam hikima') sandima jili dabbawa ngəwuye kuru tarratawo, sandiya bipedalism-a, kunduli tiyibe gana-a, kuru kərən kura, tuskaata-a sandi doni nzundu zamanbe-a, ada-a, təlam-a fuwutəro banazəyinma. Adammanasodə zauro naptəram jamabe kuru naptəramma naptəram jamabe tuskaata doni kufuwa kəla kəlzayin-a gaska sadinma-a nguwulan napsayin, yalla-a nəmkarəngə-a lan səta kərye siyasabero saadəna. Kəndar...&quot;</comment>
      <origin>29488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3714" sha1="1s2xi640zwjguvz7d8ncsahw1uhm4l6" xml:space="preserve">Adamganasodə (Homo sapiens, maananzə 'kam taktəma' au 'kam hikima') sandima jili dabbawa ngəwuye kuru tarratawo, sandiya bipedalism-a, kunduli tiyibe gana-a, kuru kərən kura, tuskaata-a sandi doni nzundu zamanbe-a, ada-a, təlam-a fuwutəro banazəyinma. Adammanasodə zauro naptəram jamabe kuru naptəramma naptəram jamabe tuskaata doni kufuwa kəla kəlzayin-a gaska sadinma-a nguwulan napsayin, yalla-a nəmkarəngə-a lan səta kərye siyasabero saadəna. Kəndaram ndikate amsoyedə darajaa kada koksəna, adawa naptəram jamabe-a adawa-a, shidoni naptəram jamabe banazəyinma. Shi awo notəbea kuru adamganabe məradənzə shi kəndagəram adamganabe a asutəa kuru awoa kəndagəramnzən dagənadəga faltəa adə shima səkə adamganabe ilmu kimiyabe a, falsafa a, adin a, tarihi a kuru nashaa ilmube gadea sammaso cedo.

Adamganasodə tiyinzan prefrontal cortex kura kuru zauro wurazəna mbeji, nasha kərgənbedə asutə ngəwuro kəllata. Sandidə awowa hangal'a, raksa episodic memory'a, fuska fəletə'a, kəlanza notə'a kuru tiwori hangalbe'a. Hangal adamganabedə raksə kəlanzəga ​​surin (meta-cognition), tafakar kəlanzəbe-a, tafakkar-a, məradə-a kuru raayi kəla kəndəgaben yitagattəgə-a. Adamganasodə raksa hangalnzalan loktulan bəlawurozayin (chronesthesia) shidəwo maananzə fuwuro kurube.[2] Halla anyiye fuwutə nzunduye kura-kura suwudəna dalilla-a kuru ilmu zamanwa fuwuyero yitagattəgə-amen. Suro ilmu anthropologybe adaben, ilmudo zamanwa gade-gaden gǝnatǝ-a kuru fuwutǝgǝ-adǝ shima ratchet effectlan nowotǝ.[3]

Adamganasodə omnivorous, raksa kəska-a dabba-a jili kada zowin, kuru konnu faidata kəmbu dawarzayin kuru dezain. Sandiye magǝ uskuro kǝnǝngatin kǝmbu baro, kuru kawu yakkǝ au diyawuro nji baro. Adamganasodə ngəwusoro kawusulan lezain, awa tulur səta ləgarro lezain. Tada sambidə tajirwaa, fujiwo kaziyi-a kərmu-aye mbeji. Ya-a bawa-a indiso tada adammanabero cistayin, sandi duwo tambolan bananza ba.

Genes-a kuru kǝndaram-adǝ sandima nǝmgade-gade adamganabe-a, physiology-a, awo tiyi kamye sǝkǝ kǝriwujinma-a, hangalbe-a, nǝmkura tiyibe-a kuru kǝnǝnganzǝ-a faljin. Adamganasodə trait kadalan gadezana yaye, am indi ndasowoso kashi 99% nasha geneticben samun, nəmnguwu geneticbedə Africalan. Nǝm gade donyi geneticbe dǝ shiya nguwu kate konga-a kamuwa-a yen mbeji. Daji, kongadə duno tiyibe ngəwu kuru kamuwadə ngəwusoro kaisə tiyibe ngəwu. Kamuwadə menopause lan kara kuru raksa sambinza ba ro walzayin kawu kənənganza dajinro. Sandi kuruson kǝnǝnganza kuruwu suro jama dunyabe sammason mbeji. Fasal jinsibe konga-a kamuwa-aro yektədə gargamlan gadezəna, kuru kazəyiya adawa jinsibe nowatadə naptəramma nguwulan waltəna.

Adamganasodə hominins gade Africalan saa miliyon kada kozənalan fəlangzana. Ilmuwu kimiyabe laaye adamganasodə wakilla genus Homobe sammasoro gozaiyaye, futu nowatalan shi Homo sapiensdə, wakilla shi basdə. Homo sapiensdə saa 300,000 kozənalan fəlangada kuru Africalan zuwuru, hangal-hangallin am kureyedə'a falzəna. Am buroyedə barama-a kəmbu saptəmaso, kawu bare-a dabba fatobero kalaktə-a təbandindəro sandiye cidi shiro Fertile Crescent gultində-a nashaa gade kəla furum zamanbe-alan napsayin. Kəmbuwa ngəwutəye nəmnguwu amsoye isə sakəna, kərmai kərmaiye jili kada badiyatə, ruwo faidatə-a isə mburo wallono, kuru jami kəla furum zamanbe kadaye cizana kuru sukuruwuna. Adamganasodə wuratə gozaa kowada, am biliyon 8.3 samin nashaa dunyabe sammaso səmowona suro saa 2026. Sonyayi, adamganasoye Kəmbalro ziyara sadəna kuru awoa samibe gadeso'a kulasana mara samibe amso'a faidatayin, sandima jili alagəwa buro salakbe nowatawo.</text>
      <sha1>1s2xi640zwjguvz7d8ncsahw1uhm4l6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29495</id>
      <parentid>29488</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3750" sha1="mlg384jltfu2uqsmvirx3762d6d80by" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Adamgana''' sodə (Homo sapiens, maananzə 'kam taktəma' au 'kam hikima') sandima jili dabbawa ngəwuye kuru tarratawo, sandiya bipedalism-a, kunduli tiyibe gana-a, kuru kərən kura, tuskaata-a sandi doni nzundu zamanbe-a, ada-a, təlam-a fuwutəro banazəyinma. Adammanasodə zauro naptəram jamabe kuru naptəramma naptəram jamabe tuskaata doni kufuwa kəla kəlzayin-a gaska sadinma-a nguwulan napsayin, yalla-a nəmkarəngə-a lan səta kərye siyasabero saadəna. Kəndaram ndikate amsoyedə darajaa kada koksəna, adawa naptəram jamabe-a adawa-a, shidoni naptəram jamabe banazəyinma. Shi awo notəbea kuru adamganabe məradənzə shi kəndagəram adamganabe a asutəa kuru awoa kəndagəramnzən dagənadəga faltəa adə shima səkə adamganabe ilmu kimiyabe a, falsafa a, adin a, tarihi a kuru nashaa ilmube gadea sammaso cedo.

Adamganasodə tiyinzan prefrontal cortex kura kuru zauro wurazəna mbeji, nasha kərgənbedə asutə ngəwuro kəllata. Sandidə awowa hangal'a, raksa episodic memory'a, fuska fəletə'a, kəlanza notə'a kuru tiwori hangalbe'a. Hangal adamganabedə raksə kəlanzəga ​​surin (meta-cognition), tafakar kəlanzəbe-a, tafakkar-a, məradə-a kuru raayi kəla kəndəgaben yitagattəgə-a. Adamganasodə raksa hangalnzalan loktulan bəlawurozayin (chronesthesia) shidəwo maananzə fuwuro kurube.[2] Halla anyiye fuwutə nzunduye kura-kura suwudəna dalilla-a kuru ilmu zamanwa fuwuyero yitagattəgə-amen. Suro ilmu anthropologybe adaben, ilmudo zamanwa gade-gaden gǝnatǝ-a kuru fuwutǝgǝ-adǝ shima ratchet effectlan nowotǝ.[3]

Adamganasodə omnivorous, raksa kəska-a dabba-a jili kada zowin, kuru konnu faidata kəmbu dawarzayin kuru dezain. Sandiye magǝ uskuro kǝnǝngatin kǝmbu baro, kuru kawu yakkǝ au diyawuro nji baro. Adamganasodə ngəwusoro kawusulan lezain, awa tulur səta ləgarro lezain. Tada sambidə tajirwaa, fujiwo kaziyi-a kərmu-aye mbeji. Ya-a bawa-a indiso tada adammanabero cistayin, sandi duwo tambolan bananza ba.

Genes-a kuru kǝndaram-adǝ sandima nǝmgade-gade adamganabe-a, physiology-a, awo tiyi kamye sǝkǝ kǝriwujinma-a, hangalbe-a, nǝmkura tiyibe-a kuru kǝnǝnganzǝ-a faljin. Adamganasodə trait kadalan gadezana yaye, am indi ndasowoso kashi 99% nasha geneticben samun, nəmnguwu geneticbedə Africalan. Nǝm gade donyi geneticbe dǝ shiya nguwu kate konga-a kamuwa-a yen mbeji. Daji, kongadə duno tiyibe ngəwu kuru kamuwadə ngəwusoro kaisə tiyibe ngəwu. Kamuwadə menopause lan kara kuru raksa sambinza ba ro walzayin kawu kənənganza dajinro. Sandi kuruson kǝnǝnganza kuruwu suro jama dunyabe sammason mbeji. Fasal jinsibe konga-a kamuwa-aro yektədə gargamlan gadezəna, kuru kazəyiya adawa jinsibe nowatadə naptəramma nguwulan waltəna.

Adamganasodə hominins gade Africalan saa miliyon kada kozənalan fəlangzana. Ilmuwu kimiyabe laaye adamganasodə wakilla genus Homobe sammasoro gozaiyaye, futu nowatalan shi Homo sapiensdə, wakilla shi basdə. Homo sapiensdə saa 300,000 kozənalan fəlangada kuru Africalan zuwuru, hangal-hangallin am kureyedə'a falzəna. Am buroyedə barama-a kəmbu saptəmaso, kawu bare-a dabba fatobero kalaktə-a təbandindəro sandiye cidi shiro Fertile Crescent gultində-a nashaa gade kəla furum zamanbe-alan napsayin. Kəmbuwa ngəwutəye nəmnguwu amsoye isə sakəna, kərmai kərmaiye jili kada badiyatə, ruwo faidatə-a isə mburo wallono, kuru jami kəla furum zamanbe kadaye cizana kuru sukuruwuna. Adamganasodə wuratə gozaa kowada, am biliyon 8.3 samin nashaa dunyabe sammaso səmowona suro saa 2026. Sonyayi, adamganasoye Kəmbalro ziyara sadəna kuru awoa samibe gadeso'a kulasana mara samibe amso'a faidatayin, sandima jili alagəwa buro salakbe nowatawo.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>mlg384jltfu2uqsmvirx3762d6d80by</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29496</id>
      <parentid>29495</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3755" sha1="d6t6870d83d6ogpdyb2w84kjs2onfqp" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Adamgana''' sodə (Homo sapiens, maananzə 'kam taktəma' au 'kam hikima') sandima jili dabbawa ngəwuye kuru tarratawo, sandiya bipedalism-a, kunduli tiyibe gana-a, kuru kərən kura, tuskaata-a sandi doni nzundu zamanbe-a, ada-a, təlam-a fuwutəro banazəyinma. Adammanasodə zauro naptəram jamabe kuru naptəramma naptəram jamabe tuskaata doni kufuwa kəla kəlzayin-a gaska sadinma-a nguwulan napsayin, yalla-a nəmkarəngə-a lan səta kərye siyasabero saadəna. Kəndaram ndikate amsoyedə darajaa kada koksəna, adawa naptəram jamabe-a adawa-a, shidoni naptəram jamabe banazəyinma. Shi awo notəbea kuru adamganabe məradənzə shi kəndagəram adamganabe a asutəa kuru awoa kəndagəramnzən dagənadəga faltəa adə shima səkə adamganabe ilmu kimiyabe a, falsafa a, adin a, tarihi a kuru nashaa ilmube gadea sammaso cedo.

Adamganasodə tiyinzan prefrontal cortex kura kuru zauro wurazəna mbeji, nasha kərgənbedə asutə ngəwuro kəllata. Sandidə awowa hangal'a, raksa episodic memory'a, fuska fəletə'a, kəlanza notə'a kuru tiwori hangalbe'a. Hangal adamganabedə raksə kəlanzəga ​​surin (meta-cognition), tafakar kəlanzəbe-a, tafakkar-a, məradə-a kuru raayi kəla kəndəgaben yitagattəgə-a. Adamganasodə raksa hangalnzalan loktulan bəlawurozayin (chronesthesia) shidəwo maananzə fuwuro kurube.[2] Halla anyiye fuwutə nzunduye kura-kura suwudəna dalilla-a kuru ilmu zamanwa fuwuyero yitagattəgə-amen. Suro ilmu anthropologybe adaben, ilmudo zamanwa gade-gaden gǝnatǝ-a kuru fuwutǝgǝ-adǝ shima ratchet effectlan nowotǝ.[3]

Adamganasodə omnivorous, raksa kəska-a dabba-a jili kada zowin, kuru konnu faidata kəmbu dawarzayin kuru dezain. Sandiye magǝ uskuro kǝnǝngatin kǝmbu baro, kuru kawu yakkǝ au diyawuro nji baro. Adamganasodə ngəwusoro kawusulan lezain, awa tulur səta ləgarro lezain. Tada sambidə tajirwaa, fujiwo kaziyi-a kərmu-aye mbeji. Ya-a bawa-a indiso tada adammanabero cistayin, sandi duwo tambolan bananza ba.

Genes-a kuru kǝndaram-adǝ sandima nǝmgade-gade adamganabe-a, physiology-a, awo tiyi kamye sǝkǝ kǝriwujinma-a, hangalbe-a, nǝmkura tiyibe-a kuru kǝnǝnganzǝ-a faljin. Adamganasodə trait kadalan gadezana yaye, am indi ndasowoso kashi 99% nasha geneticben samun, nəmnguwu geneticbedə Africalan. Nǝm gade donyi geneticbe dǝ shiya nguwu kate konga-a kamuwa-a yen mbeji. Daji, kongadə duno tiyibe ngəwu kuru kamuwadə ngəwusoro kaisə tiyibe ngəwu. Kamuwadə menopause lan kara kuru raksa sambinza ba ro walzayin kawu kənənganza dajinro. Sandi kuruson kǝnǝnganza kuruwu suro jama dunyabe sammason mbeji. Fasal jinsibe konga-a kamuwa-aro yektədə gargamlan gadezəna, kuru kazəyiya adawa jinsibe nowatadə naptəramma nguwulan waltəna.

Adamganasodə hominins gade [[Africa]] lan saa miliyon kada kozənalan fəlangzana. Ilmuwu kimiyabe laaye adamganasodə wakilla genus Homobe sammasoro gozaiyaye, futu nowatalan shi Homo sapiensdə, wakilla shi basdə. Homo sapiensdə saa 300,000 kozənalan fəlangada kuru Africalan zuwuru, hangal-hangallin am kureyedə'a falzəna. Am buroyedə barama-a kəmbu saptəmaso, kawu bare-a dabba fatobero kalaktə-a təbandindəro sandiye cidi shiro Fertile Crescent gultində-a nashaa gade kəla furum zamanbe-alan napsayin. Kəmbuwa ngəwutəye nəmnguwu amsoye isə sakəna, kərmai kərmaiye jili kada badiyatə, ruwo faidatə-a isə mburo wallono, kuru jami kəla furum zamanbe kadaye cizana kuru sukuruwuna. Adamganasodə wuratə gozaa kowada, am biliyon 8.3 samin nashaa dunyabe sammaso səmowona suro saa 2026. Sonyayi, adamganasoye Kəmbalro ziyara sadəna kuru awoa samibe gadeso'a kulasana mara samibe amso'a faidatayin, sandima jili alagəwa buro salakbe nowatawo.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>d6t6870d83d6ogpdyb2w84kjs2onfqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2888</id>
    <revision>
      <id>29489</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Mandadə awo suro cidiben dagənama shiga badiyaramman sodium kloraid (NaCl) lan tətandin. Sa kəmbu lan faidatiya, musamman maro nasha granulated yen, sha table salt lan bowotin. Futu shiro crystalline gultində, mandadə shiga manda kawube au halite lan nowotə. Mandadə kənəngaro faidaa (shima awoa kəmbube faidaa sodium-a chlorine-a suwudinmawo), kuru mandadə shima awo adamganabe sədinmawo. Mandadə shima awo kəmburo təmtəgəye dinaye kuru ndason mbejimawo, k...&quot;</comment>
      <origin>29489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2736" sha1="ti7o5ftz0d0lknew5466pt41laots8a" xml:space="preserve">Mandadə awo suro cidiben dagənama shiga badiyaramman sodium kloraid (NaCl) lan tətandin. Sa kəmbu lan faidatiya, musamman maro nasha granulated yen, sha table salt lan bowotin. Futu shiro crystalline gultində, mandadə shiga manda kawube au halite lan nowotə. Mandadə kənəngaro faidaa (shima awoa kəmbube faidaa sodium-a chlorine-a suwudinmawo), kuru mandadə shima awo adamganabe sədinmawo. Mandadə shima awo kəmburo təmtəgəye dinaye kuru ndason mbejimawo, kuru shidə futu kəmbuye təlamzə ngalwojinro nowata. Manda-a, brining-a, kuru pickling-adə sandima duluwuwa kəmbu gənatəye kureye kuru faidaawo.

Shaidawa buro salakbe manda tandobedə saa 6000 BC yeyilan badiwono, loktu am nasha Romania kərmabedən dasawunadǝ nji njibe manda tuluwo nankaro; cida mandabe lardə Chinabedə loktu fallin badiwono.[1] Hebrew-a, Greek-a, Roman-a, Byzantine-a, Hittite-a, Egypt-a, India-a kureyedə mandadə darajazana. Mandadə awo kasuwube faida'aro wallono kuru maara njiyelan kəmaduwu Mediterraneanbe farzayin, diwalwa mandabe musammanno gartənadən, kuru Sahara farzayin kəla caravans karimoben. Nəm mbautə-a məradə mandaye dunya sammason-aye səkkə lardəwa soye kəriwu badizana kuru shilan faidata haraji sabsayin, misallo kəriwu mandaye El Pasoye doni El Paso lan dareram saa 1860s yen wakazənadə badiwono.[2] Mandadə kəlelewa adinbero faidatin kuru faidawa adabe-a adabe-a gade mbeji.

Mandadə suro bəlaa mandaben tətandin, kuru nji kuluwube (manda kuluwube) kuru nji njiye mineral-rich suro bəlaa cidiyazənaben. Faida fal mandabe shiro kurawo badə (sodium chloride) shima awo kəmbube kemikal tandobewo.[3] Shilan faidata soda-a klorin-a satandin, kuru karewa alama polyvinyl chloride-a, roba-a, warak-a tandolan. Suro awowa dunyalan saa woson ton miliyon yar yakkə yeyi tətandindən, gana laa bas amsoye faidatin. Faidawa gadesodə sandima futu nji ngalwotəgəbe-a, diwalwa kura-kura kankara-a, kuru faidatə barebe-a.[4][5] Manda kəmbubedə jili manda kəmaduwube-a manda kəmbube-aro təladin. Manda kəmbubedə ngəwusoro awo shiro anti-caking agent gultində mbeji kuru shilan awo shiro iodine gultində mbeji shilan iodine mbautəga dabcin. Kuru shilan faidatə kəmbu detə-a tewur-an, mandadə kəmbuwa tandobe kadalan mbeji.

Sodium də awo faida’a nəlefa adamganabero faidanzə electrolyte-a osmotic solute-a men. Amma, manda ngəwuro kəmbudə kasuwa karəgəbe jili hypertensionbe sərayin. Faidawa mandabe nəlewabe jili anyi tussuna kəratəna. Karafkawa nəlewabe dunyabe kada-a kuru maskuwa lardəwa fuwuzanabe-aye kəmbu manda'a fulutəro shawari sadəna.[8][9] Karapka nəlewa dunyabeye am kurawa sodium 2,000 mg yeyi gənyiro zawin, manda gram 5 yeyi, wajiya.[10][11]</text>
      <sha1>ti7o5ftz0d0lknew5466pt41laots8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29494</id>
      <parentid>29489</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2767" sha1="bpcijm2n0sjr670jwtky4kf43j4bhip" xml:space="preserve">{{Databox}}
Mandadə awo suro cidiben dagənama shiga badiyaramman sodium kloraid (NaCl) lan tətandin. Sa kəmbu lan faidatiya, musamman maro nasha granulated yen, sha table salt lan bowotin. Futu shiro crystalline gultində, mandadə shiga manda kawube au halite lan nowotə. Mandadə kənəngaro faidaa (shima awoa kəmbube faidaa sodium-a chlorine-a suwudinmawo), kuru mandadə shima awo adamganabe sədinmawo. Mandadə shima awo kəmburo təmtəgəye dinaye kuru ndason mbejimawo, kuru shidə futu kəmbuye təlamzə ngalwojinro nowata. Manda-a, brining-a, kuru pickling-adə sandima duluwuwa kəmbu gənatəye kureye kuru faidaawo.

Shaidawa buro salakbe manda tandobedə saa 6000 BC yeyilan badiwono, loktu am nasha Romania kərmabedən dasawunadǝ nji njibe manda tuluwo nankaro; cida mandabe lardə Chinabedə loktu fallin badiwono.[1] Hebrew-a, Greek-a, Roman-a, Byzantine-a, Hittite-a, Egypt-a, India-a kureyedə mandadə darajazana. Mandadə awo kasuwube faida'aro wallono kuru maara njiyelan kəmaduwu Mediterraneanbe farzayin, diwalwa mandabe musammanno gartənadən, kuru Saha

ra farzayin kəla caravans karimoben. Nəm mbautə-a məradə mandaye dunya sammason-aye səkkə lardəwa soye kəriwu badizana kuru shilan faidata haraji sabsayin, misallo kəriwu mandaye El Pasoye doni El Paso lan dareram saa 1860s yen wakazənadə badiwono.[2] Mandadə kəlelewa adinbero faidatin kuru faidawa adabe-a adabe-a gade mbeji.

Mandadə suro bəlaa mandaben tətandin, kuru nji kuluwube (manda kuluwube) kuru nji njiye mineral-rich suro bəlaa cidiyazənaben. Faida fal mandabe shiro kurawo badə (sodium chloride) shima awo kəmbube kemikal tandobewo.[3] Shilan faidata soda-a klorin-a satandin, kuru karewa alama polyvinyl chloride-a, roba-a, warak-a tandolan. Suro awowa dunyalan saa woson ton miliyon yar yakkə yeyi tətandindən, gana laa bas amsoye faidatin. Faidawa gadesodə sandima futu nji ngalwotəgəbe-a, diwalwa kura-kura kankara-a, kuru faidatə barebe-a.[4][5] Manda kəmbubedə jili manda kəmaduwube-a manda kəmbube-aro təladin. Manda kəmbubedə ngəwusoro awo shiro anti-caking agent gultində mbeji kuru shilan awo shiro iodine gultində mbeji shilan iodine mbautəga dabcin. Kuru shilan faidatə kəmbu detə-a tewur-an, mandadə kəmbuwa tandobe kadalan mbeji.

Sodium də awo faida’a nəlefa adamganabero faidanzə electrolyte-a osmotic solute-a men. Amma, manda ngəwuro kəmbudə kasuwa karəgəbe jili hypertensionbe sərayin. Faidawa mandabe nəlewabe jili anyi tussuna kəratəna. Karafkawa nəlewabe dunyabe kada-a kuru maskuwa lardəwa fuwuzanabe-aye kəmbu manda'a fulutəro shawari sadəna.[8][9] Karapka nəlewa dunyabeye am kurawa sodium 2,000 mg yeyi gənyiro zawin, manda gram 5 yeyi, wajiya.[10][11]
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>bpcijm2n0sjr670jwtky4kf43j4bhip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reptile</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2889</id>
    <revision>
      <id>29490</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Reptiles so dǝ, futu bayantǝna dǝ, sandi dabba donyi shila ngawo be diyawu be, shi donyi ectothermicya metabolism nza a amnioticya wuratu nza. Reptilesdə adamen tartip diyau: Testudines (kuwudo), Crocodilia (kəmowu, kəmowun-a gharials-a), Squamata (gorjama-a kadi-a) kuru Rhynchocephalia (tuatara), jili alagəwa 12,000 yeyi suro Reptile Databaseben somtəna.[2] Kǝra donyi ada be reptilebe, ada lan kǝra donyi amphibians zamanbe, sha herpetology lan bowotin.  Reptil...&quot;</comment>
      <origin>29490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3320" sha1="lnaqjsvtyp0tqm77ue6aq1agzwbv064" xml:space="preserve">Reptiles so dǝ, futu bayantǝna dǝ, sandi dabba donyi shila ngawo be diyawu be, shi donyi ectothermicya metabolism nza a amnioticya wuratu nza. Reptilesdə adamen tartip diyau: Testudines (kuwudo), Crocodilia (kəmowu, kəmowun-a gharials-a), Squamata (gorjama-a kadi-a) kuru Rhynchocephalia (tuatara), jili alagəwa 12,000 yeyi suro Reptile Databaseben somtəna.[2] Kǝra donyi ada be reptilebe, ada lan kǝra donyi amphibians zamanbe, sha herpetology lan bowotin.

Reptiles dǝ sandiya bayan taxonomicbe kadaro kǝla kǝlzayin.[3] Suro tartip alaube kureben, dabbawa suro gǝrjinmadǝ sandiya cidiya aji Reptilia (/rɛpˈtɪliə/ rep-TIL-ee-ə)ben sapkata, shido faida nowatadǝa kalkalzǝnama. Taxonomy zamanbedǝ karapka adǝga paraphyleticro gozǝna, shaida geneticbe-a paleontologibe-aye ngudowa (jili Avesbe) sandima karapka Dinosauriaben kǝnǝngatǝmawo, clade kura diapsidsbe sandido kǝmagǝndǝa karǝngǝnma dabbawa gǝrtinmasodǝa kozǝnaro. Archosauria) nasha kǝskaye lan. Fasalla cladisticbe kada Reptiliadǝa cladero walta bayanzana (kufu monophyleticbe) ngudowa kunten ro, amma ma'ana clade adǝbedǝ kate lǝptǝwuben gadejin.[4][3] Awo shima adǝa samunnam dǝ shima clade Sauropsida, shi donyi amniotes samma so dǝ, dabba donyi suro lan gǝrjin ma dǝa karǝngǝ ma.[4]

Jami donyi buro salak lan nowata dǝ, zaman Carboniferous ye lan bayanzana, reptiliomorph tetrapods donyi cidi harrata lan kǝnǝnga ro walzana ma. Bayanna geneticbe-a kuru fossilbe-adəye kambiwuwa sadəna kəla jiliwa indi kura-kura dabbawa suro cidiben dasagənadə, Archosauromorpha (kəriwuwa, ngudowa, kuru yallanza) kuru Lepidosauromorpha (gorjama, kuru yallanza), loktu Permianben gadezana.[6] Nzǝrayi dabbawa gǝrjinma rowatadǝn, karapka jili kada mbeji shido kǝrmama baro walzǝnama, loktu laan dalil awowa kada baro walzǝnaben. Hasatanmaro, shi cretaceous-paleogenedǝ shido bǝtǝramnzǝdǝ pterosaurs-a, plesiosaurs-a, kuru dabba gǝnyima dinosaurs sammaso-a ro baro sǝdǝna rokko jili kǝnǝngaye-a kuru squamates-a (alama, mosasaurs-a). Ngudowa gənyima zamanbedə continent sammason napsana Antarctica dawunbaro.

Dabbawa suro njiyen dasawunadǝ nǝmkuranza Jaragua dwarf gecko (Sphaerodactylus ariasae) lan sǝta, shido 17 mm (0.7 in) basro wurajinma; nji mandabe (Crocodylus porosus) ro, shi donyi 6 m (19.7 ft) ro samin kuru nǝm kuranzǝ kilo 1,000 (2,200 lb) samin ro waljin. Tetrapods lan, reptiles dǝ shilan shinza diyau, aubiya, kadiwa so a gorjama shinza ba so dǝ, sandi dǝ shinza diyawu lan tǝwondin, amma shinza dǝ fattǝna. Amniotic amphibians yedei gənyi, dabbawa suro njiyen dasayin də njilan təngatəyin ba kuru suro njiyen larvanza ba. Kambowo dabbawa suro njiyen gǝrzayinma so dǝ, ngǝwulnza gǝrzayin, amma jili squamates kadaye viviparous, kuru awowa suro njiye lan gǝrzayinma so dǝye baro walzana.[7] Amniotes lan, ngǝwul donyi reptile ye du extraembryonic membranes be du nji rojin kuru biochemical donyi kǝndaram diyaye faljin, adǝye sǝkǝ reptile so dǝ cidi harrata lan tada gozayin, na zauro harrata lan yayi. Jili donyi Viviparous be du nguwul nza wurajin kuru wurajin suro tiyi yaye lan, nguwu soro incubation lan, sonyayi alauwa laa du raksa nguwul nza duro kǝmbu sadin, placenta analogs gade gade lan, laa du shima buro salak lan tada nzaro cistǝgǝ sadin.</text>
      <sha1>lnaqjsvtyp0tqm77ue6aq1agzwbv064</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29493</id>
      <parentid>29490</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3349" sha1="ji6urhj5wpnrf2h8s78v2gj35aq9ugc" xml:space="preserve">{{Databox}}
Reptiles so dǝ, futu bayantǝna dǝ, sandi dabba donyi shila ngawo be diyawu be, shi donyi ectothermicya metabolism nza a amnioticya wuratu nza. Reptilesdə adamen tartip diyau: Testudines (kuwudo), Crocodilia (kəmowu, kəmowun-a gharials-a), Squamata (gorjama-a kadi-a) kuru Rhynchocephalia (tuatara), jili alagəwa 12,000 yeyi suro Reptile Databaseben somtəna.[2] Kǝra donyi ada be reptilebe, ada lan kǝra donyi amphibians zamanbe, sha herpetology lan bowotin.

Reptiles dǝ sandiya bayan taxonomicbe kadaro kǝla kǝlzayin.[3] Suro tartip alaube kureben, dabbawa suro gǝrjinmadǝ sandiya cidiya aji Reptilia (/rɛpˈtɪliə/ rep-TIL-ee-ə)ben sapkata, shido faida nowatadǝa kalkalzǝnama. Taxonomy zamanbedǝ karapka adǝga paraphyleticro gozǝna, shaida geneticbe-a paleontologibe-aye ngudowa (jili Avesbe) sandima karapka Dinosauriaben kǝnǝngatǝmawo, clade kura diapsidsbe sandido kǝmagǝndǝa karǝngǝnma dabbawa gǝrtinmasodǝa kozǝnaro. Archosauria) nasha kǝskaye lan. Fasalla cladisticbe kada Reptiliadǝa cladero walta bayanzana (kufu monophyleticbe) ngudowa kunten ro, amma ma'ana clade adǝbedǝ kate lǝptǝwuben gadejin.[4][3] Awo shima adǝa samunnam dǝ shima clade Sauropsida, shi donyi amniotes samma so dǝ, dabba donyi suro lan gǝrjin ma dǝa karǝngǝ ma.[4]

Jami donyi buro salak lan nowata dǝ, zaman Carboniferous ye lan bayanzana, reptiliomorph tetrapods donyi cidi harrata lan kǝnǝnga ro walzana ma. Bayanna geneticbe-a kuru fossilbe-adəye kambiwuwa sadəna kəla jiliwa indi kura-kura dabbawa suro cidiben dasagənadə, Archosauromorpha (kəriwuwa, ngudowa, kuru yallanza) kuru Lepidosauromorpha (gorjama, kuru yallanza), loktu Permianben gadezana.[6] Nzǝrayi dabbawa gǝrjinma rowatadǝn, karapka jili kada mbeji shido kǝrmama baro walzǝnama, loktu laan dalil awowa kada baro walzǝnaben. Hasatanmaro, shi cretaceous-paleogenedǝ shido bǝtǝramnzǝdǝ pterosaurs-a, plesiosaurs-a, kuru dabba gǝnyima dinosaurs sammaso-a ro baro sǝdǝna rokko jili kǝnǝngaye-a kuru squamates-a (alama, mosasaurs-a). Ngudowa gənyima zamanbedə continent sammason napsana Antarctica dawunbaro.

Dabbawa suro njiyen dasawunadǝ nǝmkuranza Jaragua dwarf gecko (Sphaerodactylus ariasae) lan sǝta, shido 17 mm (0.7 in) basro wurajinma; nji mandabe (Crocodylus porosus) ro, shi donyi 6 m (19.7 ft) ro samin kuru nǝm kuranzǝ kilo 1,000 (2,200 lb) samin ro waljin. Tetrapods lan, reptiles dǝ shilan shinza diyau, aubiya, kadiwa so a gorjama shinza ba so dǝ, sandi dǝ shinza diyawu lan tǝwondin, amma shinza dǝ fattǝna. Amniotic amphibians yedei gənyi, dabbawa suro njiyen dasayin də njilan təngatəyin ba kuru suro njiyen larvanza ba. Kambowo dabbawa suro njiyen gǝrzayinma so dǝ, ngǝwulnza gǝrzayin, amma jili squamates kadaye viviparous, kuru awowa suro njiye lan gǝrzayinma so dǝye baro walzana.[7] Amniotes lan, ngǝwul donyi reptile ye du extraembryonic membranes be du nji rojin kuru biochemical donyi kǝndaram diyaye faljin, adǝye sǝkǝ reptile so dǝ cidi harrata lan tada gozayin, na zauro harrata lan yayi. Jili donyi Viviparous be du nguwul nza wurajin kuru wurajin suro tiyi yaye lan, nguwu soro incubation lan, sonyayi alauwa laa du raksa nguwul nza duro kǝmbu sadin, placenta analogs gade gade lan, laa du shima buro salak lan tada nzaro cistǝgǝ sadin.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>ji6urhj5wpnrf2h8s78v2gj35aq9ugc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snake</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2890</id>
    <revision>
      <id>29491</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Kadiwadə sandima dabba shinza ba'a kuruwuro suro Serpentesben kara.[2] Squamates du, kadi du ectothermic, amniote, dabba donyi shila ngawoye lan zakkata, alama jami gade so yeyi. Kadiwa jili kada tiyinza lan kəltəram nguwu mbeji, kakanza so-a yallanza so-a kozəna, adəye sandiro banazə awo kəlanza kura-a səndin (cranial kinesis). Tiyinza kǝpkatadǝga gǝnatǝro, kadibe tiyinza indidǝ (alama kǝnzanza) fal fuwu falben suluyin susu shiti falro, kuru ngǝwunzaso fu...&quot;</comment>
      <origin>29491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3100" sha1="hv5e79repqdrdomtru9qxcvcsmodolg" xml:space="preserve">Kadiwadə sandima dabba shinza ba'a kuruwuro suro Serpentesben kara.[2] Squamates du, kadi du ectothermic, amniote, dabba donyi shila ngawoye lan zakkata, alama jami gade so yeyi. Kadiwa jili kada tiyinza lan kəltəram nguwu mbeji, kakanza so-a yallanza so-a kozəna, adəye sandiro banazə awo kəlanza kura-a səndin (cranial kinesis). Tiyinza kǝpkatadǝga gǝnatǝro, kadibe tiyinza indidǝ (alama kǝnzanza) fal fuwu falben suluyin susu shiti falro, kuru ngǝwunzaso fufu fal faidajin. Kadiwa nguwuso tiyinza ba, sonyayi pythons-a boids-a də tiyinza lan tiyi indi mbeji shiti indison cloaca lan, sandiya spurs lan nowotə. Gorjama so dǝ kǝlanza lan tiyi nza kuruwu shilan bawo au shilan zauro fulutǝna gananzǝ yayi loktu findin uwuro, futu convergent evolution lan, shi donyi lizards shinza ba ma kada ro suwudǝna ma.[3] Sandi anyi kadi'a samun, amma karapka shilanza ba'a də shimnza'a səmo'a diyaye'a mbeji, shi donyi kadiye bawo, amma doka adə dunya samma son gənyi (Amphisbaenia, Dibamidae, Pygopodidae wune).

Kadiwa rowatadə continent sammason təbandin Antarctica dawunbaro, kuru cidi sənana ngəwuson; dawunbaro kərtawa kura kura alamanna Ireland so, Iceland so, Greenland so, kuru kərtawa New Zealandbe so, kuru kərtawa sənana kəmaduwu Atlanticbe-a dawu Pacificbe-a mbeji.[4] Kuruson, kadiwa kəmaduwubedə kəmaduwu Indiabe-a Pacificbe-a sammason tartəgəna. Yalla fiyakkǝ yeyi kǝrma dǝro asutin, suronzan genera 520 yeyi kuru jili alawuwa 4,170 ma kozǝna.[5] Sandidə nəmkuranzadə gana, 10.4 cm-kuruwu (4.1 in) kadi Barbadosbedən səta python 6.95 mita (22.8 ft) ro saadəna.[7] Jili alagǝwa donyi Titanoboa cerrejonensis lan bowotin dǝ nǝm kuruwunzǝ mita 12.8 (42 ft).[8] Kadiwa sodə suro bəlayen au gorjama suro njiyen fəlangzanaro təmazana, waneye loktu Jurassicben, awo shiro fossil gultində kate saa 143-a 167-a kozənalan.[9][10] Nǝm faraktǝ kadiwa zaman be dǝ sokku zaman Paleocene lan bayantǝna (c. 66 sǝta 56 Ma kozǝna dǝn, ngawo awo do Cretaceous-Paleogene dǝlan baro walzǝna dǝn). Bayan kəla kadiwaben gənatənadə suro Brooklyn Papyrusben təbandin.

Jili kadibe ngəwunzaso sum ba kuru sandi sum mbejidə shilan faidata awo zamzayinma cezayin kuru sandiya kəriwuzayin kəlanza faitəro gənyi. Laaye sum dunowa adamganaro zau au kərmu suwudinma mbeji. Kadiwa sum-bamasodǝ aubiya baradǝ kǝnǝngǝtin aubiya cejin. Nasha suro fatoyen, kadi so dǝro kǝmbu cezayin dalilnzǝdǝ shima rodents dǝye kadiwa dǝga zaujin loktu kǝmbu sadin lan.[11][12]

Ilmu asalbe
Kalima Nasarabe kadidə Nasara kurebe snacadən kedo, kəlanzəma Proto-Germanicben *snak-an- (cf. Jamusbe Schnakedə 'kadi kulumbe', Swedishbe snokdə 'kadi kajimbe'), Proto-Indo-Europeanlan fərtənzə *(s)nēg-o- 'kuruwuro gərtəro' 'kadi'.[13] Kalima ousted adder də, adder də maananzə ganazəna, amma suro Nasara kureyen næddre də shima kalima kadiyewo.[14] Kalma gadedə, kadidə, təlam Faransaben, dareramman Indo-Europeanlan *serp- 'kəltəro',[15] shidoni kuru Greek kurebe ἕρπω (hérpō) 'I crawl'-a Sanskrit sarpá 'kadi'-a cinadə.[16]</text>
      <sha1>hv5e79repqdrdomtru9qxcvcsmodolg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29492</id>
      <parentid>29491</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3146" sha1="ny2w1rgyon6mseyvr1ie9ko1vmbfcvx" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Kadiwa''' də sandima dabba shinza ba'a kuruwuro suro Serpentesben kara.[2] Squamates du, kadi du ectothermic, amniote, dabba donyi shila ngawoye lan zakkata, alama jami gade so yeyi. Kadiwa jili kada tiyinza lan kəltəram nguwu mbeji, kakanza so-a yallanza so-a kozəna, adəye sandiro banazə awo kəlanza kura-a səndin (cranial kinesis). Tiyinza kǝpkatadǝga gǝnatǝro, kadibe tiyinza indidǝ (alama kǝnzanza) fal fuwu falben suluyin susu shiti falro, kuru ngǝwunzaso fufu fal faidajin. Kadiwa nguwuso tiyinza ba, sonyayi pythons-a boids-a də tiyinza lan tiyi indi mbeji shiti indison cloaca lan, sandiya spurs lan nowotə. Gorjama so dǝ kǝlanza lan tiyi nza kuruwu shilan bawo au shilan zauro fulutǝna gananzǝ yayi loktu findin uwuro, futu convergent evolution lan, shi donyi lizards shinza ba ma kada ro suwudǝna ma.[3] Sandi anyi kadi'a samun, amma karapka shilanza ba'a də shimnza'a səmo'a diyaye'a mbeji, shi donyi kadiye bawo, amma doka adə dunya samma son gənyi (Amphisbaenia, Dibamidae, Pygopodidae wune).

Kadiwa rowatadə continent sammason təbandin Antarctica dawunbaro, kuru cidi sənana ngəwuson; dawunbaro kərtawa kura kura alamanna Ireland so, Iceland so, Greenland so, kuru kərtawa New Zealandbe so, kuru kərtawa sənana kəmaduwu Atlanticbe-a dawu Pacificbe-a mbeji.[4] Kuruson, kadiwa kəmaduwubedə kəmaduwu Indiabe-a Pacificbe-a sammason tartəgəna. Yalla fiyakkǝ yeyi kǝrma dǝro asutin, suronzan genera 520 yeyi kuru jili alawuwa 4,170 ma kozǝna.[5] Sandidə nəmkuranzadə gana, 10.4 cm-kuruwu (4.1 in) kadi Barbadosbedən səta python 6.95 mita (22.8 ft) ro saadəna.[7] Jili alagǝwa donyi Titanoboa cerrejonensis lan bowotin dǝ nǝm kuruwunzǝ mita 12.8 (42 ft).[8] Kadiwa sodə suro bəlayen au gorjama suro njiyen fəlangzanaro təmazana, waneye loktu Jurassicben, awo shiro fossil gultində kate saa 143-a 167-a kozənalan.[9][10] Nǝm faraktǝ kadiwa zaman be dǝ sokku zaman Paleocene lan bayantǝna (c. 66 sǝta 56 Ma kozǝna dǝn, ngawo awo do Cretaceous-Paleogene dǝlan baro walzǝna dǝn). Bayan kəla kadiwaben gənatənadə suro Brooklyn Papyrusben təbandin.

Jili kadibe ngəwunzaso sum ba kuru sandi sum mbejidə shilan faidata awo zamzayinma cezayin kuru sandiya kəriwuzayin kəlanza faitəro gənyi. Laaye sum dunowa adamganaro zau au kərmu suwudinma mbeji. Kadiwa sum-bamasodǝ aubiya baradǝ kǝnǝngǝtin aubiya cejin. Nasha suro fatoyen, kadi so dǝro kǝmbu cezayin dalilnzǝdǝ shima rodents dǝye kadiwa dǝga zaujin loktu kǝmbu sadin lan.[11][12]

=== Ilmu asalbǝ ===
Kalima Nasarabe kadidə Nasara kurebe snacadən kedo, kəlanzəma Proto-Germanicben *snak-an- (cf. Jamusbe Schnakedə 'kadi kulumbe', Swedishbe snokdə 'kadi kajimbe'), Proto-Indo-Europeanlan fərtənzə *(s)nēg-o- 'kuruwuro gərtəro' 'kadi'.[13] Kalima ousted adder də, adder də maananzə ganazəna, amma suro Nasara kureyen næddre də shima kalima kadiyewo.[14] Kalma gadedə, kadidə, təlam Faransaben, dareramman Indo-Europeanlan *serp- 'kəltəro',[15] shidoni kuru Greek kurebe ἕρπω (hérpō) 'I crawl'-a Sanskrit sarpá 'kadi'-a cinadə.[16]
=== Laminatǝ ===</text>
      <sha1>ny2w1rgyon6mseyvr1ie9ko1vmbfcvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Plant</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2891</id>
    <revision>
      <id>29512</id>
      <timestamp>2026-07-13T09:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Kǝska so dǝ sandima eukaryoticya donyi mairi Plantae (/p'lænteɪ/) ye gozain ma. Sandi kambo so dǝro fotosintesis awu kakanza so lan kedo, ma’ana donyi sandiye endunza so dǝa kawusu lan sawandin, chlorophyll donyi chloroplast nza lan faidata shiwur sawandin, njilan kabon dioxideya sawandin. Kǝska laa du susudǝro parasitic, ma'ananzǝdǝ energy tiyi kǝska au fungiben gozayin. Kǝska kambo so cellularnza kada, algae laa duwo dawunbaro.  Tarihi lan, futu ilmu alag...&quot;</comment>
      <origin>29512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2406" sha1="evr9wiasmmscqhjphx4evufh3qshmdp" xml:space="preserve">Kǝska so dǝ sandima eukaryoticya donyi mairi Plantae (/p'lænteɪ/) ye gozain ma. Sandi kambo so dǝro fotosintesis awu kakanza so lan kedo, ma’ana donyi sandiye endunza so dǝa kawusu lan sawandin, chlorophyll donyi chloroplast nza lan faidata shiwur sawandin, njilan kabon dioxideya sawandin. Kǝska laa du susudǝro parasitic, ma'ananzǝdǝ energy tiyi kǝska au fungiben gozayin. Kǝska kambo so cellularnza kada, algae laa duwo dawunbaro.

Tarihi lan, futu ilmu alagǝbe Aristotle ye bayantǝna yeyi, fato kǝskayedǝ suronzǝn awoa rowa dabba gǝnyima samma so mbeji, kuru suroladǝn algae a fungi a samma so mbeji. Ma'anawadə tən loktudən fulutəna; ma'ana kǝrma ye dǝ fungi a algae laa so bawo. Bayan donyi suro kitawu adu yen faidatana du, kǝska donyi clade Viridiplantae (kajim donyi kǝli) ro sawandin, shi donyi algae be a embryophytesya awu kǝska cidiye ya (hornworts, liverworts, mosses, lycophytes, ferns, conifers a gymnospermsya gade so, a kambil so). Ma'ana donyi genomesya lan tuwandin ma du, Viridiplantae a, kuru kime algae a glaucophytesya, suro clade Archaeplastida ye.

Jili Kǝskabe nowatadǝ alama 380,000 yeyi mbeji, kambowo so, alama 260,000 yeyi, kusunyi sutuluyin. Sandidə nəmkuranza cell fallan səta kəska kuruwuro saadəna. Kǝska kǝlidǝ shima oxygen dunyabe ngǝwu suwudin; shi shiwurdo sandiye satandǝnadǝ shima energy suwudin kǝnǝnga dunyabe sammasoro, kuru awoa alakkata gadeso, dabbawa kunten ro, waneye sandi kajim kǝmbuma aubiya awoa alakkatadǝro tǝngatǝyin.

Arkəm-a, tada kəskabe-a, kare kəli-adə sandima kəmbu adammanabe fərtəwo kuru saa duwu kadaro sandiya fatolan rozana. Kamsoye awowa kǝskaye faidawa kadaro faidatayin, alama kareya garreso, alama kǝskaso, zaye so, kareya ruwobe so, kuru, jili kada lan, kurunro. Kǝra kǝlâ kimiya kǝskaye du botaniya lan nowotu.

Bayen
Gargam Taxonomybe
Bayan gade: Mairi (biology) § Gargam
Awowa rowa sammaso adamen karapka indiro yakkata, kəskawa-a dabbawa-a. Yayaktǝ adǝ Aristotle (384–322 BC) lan badiwono, shido suro biologynzǝben alagǝwa gade-gade gayirzǝnadǝ, [5] futu awoa rowasodǝ &quot;ronza hangalza&quot; au kǝskaso yeyi &quot;ronza kǝskaye&quot; bas.[6] Theophrastus, fuwura Aristotle ye, cidanzǝ kǝla kǝska so dǝga yaktǝ yen gozǝwu kowono.[7] Ngawo adǝyen, Carl Linnaeus (1707–1778) shima furtu donyi ilmu kimiya ye yaktǝye, amma dabba a kǝska a ro sunzǝ Vegetabilia.[7]</text>
      <sha1>evr9wiasmmscqhjphx4evufh3qshmdp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29513</id>
      <parentid>29512</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T09:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2449" sha1="hz4q2itgsk4lifi4uyn57uz6ezd6aa5" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Kǝska''' so dǝ sandima eukaryoticya donyi mairi Plantae (/p'lænteɪ/) ye gozain ma. Sandi kambo so dǝro fotosintesis awu kakanza so lan kedo, ma’ana donyi sandiye endunza so dǝa kawusu lan sawandin, chlorophyll donyi chloroplast nza lan faidata shiwur sawandin, njilan kabon dioxideya sawandin. Kǝska laa du susudǝro parasitic, ma'ananzǝdǝ energy tiyi kǝska au fungiben gozayin. Kǝska kambo so cellularnza kada, algae laa duwo dawunbaro.

Tarihi lan, futu ilmu alagǝbe Aristotle ye bayantǝna yeyi, fato kǝskayedǝ suronzǝn awoa rowa dabba gǝnyima samma so mbeji, kuru suroladǝn algae a fungi a samma so mbeji. Ma'anawadə tən loktudən fulutəna; ma'ana kǝrma ye dǝ fungi a algae laa so bawo. Bayan donyi suro kitawu adu yen faidatana du, kǝska donyi clade Viridiplantae (kajim donyi kǝli) ro sawandin, shi donyi algae be a embryophytesya awu kǝska cidiye ya (hornworts, liverworts, mosses, lycophytes, ferns, conifers a gymnospermsya gade so, a kambil so). Ma'ana donyi genomesya lan tuwandin ma du, Viridiplantae a, kuru kime algae a glaucophytesya, suro clade Archaeplastida ye.

Jili Kǝskabe nowatadǝ alama 380,000 yeyi mbeji, kambowo so, alama 260,000 yeyi, kusunyi sutuluyin. Sandidə nəmkuranza cell fallan səta kəska kuruwuro saadəna. Kǝska kǝlidǝ shima oxygen dunyabe ngǝwu suwudin; shi shiwurdo sandiye satandǝnadǝ shima energy suwudin kǝnǝnga dunyabe sammasoro, kuru awoa alakkata gadeso, dabbawa kunten ro, waneye sandi kajim kǝmbuma aubiya awoa alakkatadǝro tǝngatǝyin.

Arkəm-a, tada kəskabe-a, kare kəli-adə sandima kəmbu adammanabe fərtəwo kuru saa duwu kadaro sandiya fatolan rozana. Kamsoye awowa kǝskaye faidawa kadaro faidatayin, alama kareya garreso, alama kǝskaso, zaye so, kareya ruwobe so, kuru, jili kada lan, kurunro. Kǝra kǝlâ kimiya kǝskaye du botaniya lan nowotu.

=== Bayen ===
Gargam Taxonomybe
Bayan gade: Mairi (biology) § Gargam
Awowa rowa sammaso adamen karapka indiro yakkata, kəskawa-a dabbawa-a. Yayaktǝ adǝ Aristotle (384–322 BC) lan badiwono, shido suro biologynzǝben alagǝwa gade-gade gayirzǝnadǝ, [5] futu awoa rowasodǝ &quot;ronza hangalza&quot; au kǝskaso yeyi &quot;ronza kǝskaye&quot; bas.[6] Theophrastus, fuwura Aristotle ye, cidanzǝ kǝla kǝska so dǝga yaktǝ yen gozǝwu kowono.[7] Ngawo adǝyen, Carl Linnaeus (1707–1778) shima furtu donyi ilmu kimiya ye yaktǝye, amma dabba a kǝska a ro sunzǝ Vegetabilia.[7]
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>hz4q2itgsk4lifi4uyn57uz6ezd6aa5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flower</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2892</id>
    <revision>
      <id>29514</id>
      <timestamp>2026-07-13T09:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} Fulawadǝ, kuruson fǝrewa-a fǝrewa-alan sandiya nowotǝ, sandima tartifdo kǝska kǝnzambibewo. Ngǝwusoro, sandidǝ martawa diyau kokorrata datǝgǝram stalkbedǝn garratǝna. Suronzan: sepals, sandima lambowa faltǝnawo kambildǝga banazayinma; petals, nguwusoro pollinators soga njilartəro tətandin; stamens kongabe, na shiro pollen gultində; kuru kamu gynoecia, na donyi pollen tuwandin kuru nǝm nguwu nzǝ dǝro banajin. Sa fulawadǝ kufu-kufuro tartiy...&quot;</comment>
      <origin>29514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2783" sha1="duf18q17rl6j3rffdem34591tjtxk3i" xml:space="preserve">{{Databox}}
Fulawadǝ, kuruson fǝrewa-a fǝrewa-alan sandiya nowotǝ, sandima tartifdo kǝska kǝnzambibewo. Ngǝwusoro, sandidǝ martawa diyau kokorrata datǝgǝram stalkbedǝn garratǝna. Suronzan: sepals, sandima lambowa faltǝnawo kambildǝga banazayinma; petals, nguwusoro pollinators soga njilartəro tətandin; stamens kongabe, na shiro pollen gultində; kuru kamu gynoecia, na donyi pollen tuwandin kuru nǝm nguwu nzǝ dǝro banajin. Sa fulawadǝ kufu-kufuro tartiya, sandiya sammason inflorescencelan nowotǝ.

Furatǝ kambilbedǝ nasha zau kuru faidaga nasha kǝska kambil soyen. Kǝskawa ngǝwuson, kambildǝ raksa cell jinsi indisoye sutuluyin. Pollen, shi donyi raksǝ cells kongabe sutuluyin ma, kate nasha kambilbe kongabe-a kamube-a lan gotin. Bur bur tǝdǝ kate kǝska gade gade gade yen wajin, alaman na bur kutǝyen, awu kate kambil kǝska fallen awu kambil fal lan yayi, alaman kambil kǝla kǝlanza lan. Kambilye letǝnzǝdǝ dabbawa sandima shiga suwudin, alama ngudoso kuru kuliso, au awo ro gǝnyiso alama karuwaso njiso. Launuwa-a kuru gar-a kambilbedə banazayin futu kambildəga təmzayinro.

Ngawo pollination yen, cell jinsi ye dǝ kǝlanza kǝlzayin futu fertilisation ye lan, adǝ shima kataf donyi kǝnzambi jinsi ye lan. Cellular a nuclear a yaktǝ lan, cell donyi tuwandin ma du wurazǝ kusunyi ro waljin, shidonyi kǝltǝ donyi kǝska be kǝnǝnganzǝ a wuratunzǝ ya banajin ma mbeji. Loktu fallin, nasha kambilbedə tadaro waljin, kuru kambil gadedə bajin. Faida tada kǝskabedǝ shima kusunyidǝga nzǝliwo kuru banazǝgǝ shiga kǝska yanzǝdǝn tartǝyin. Kusunyidǝ raksa awowa rowa soye tarzayin, misallo ngudowa sandido tadadǝga gǝrzayin kuru kusunyidǝga tarzayin loktu bunduwunza gǝrjiya. Awowa ro ba alama karuwa-a nji-aye raksa kusunyidǝga tarzayin.

Fulawadǝ buro salakkin kate saa miliyon 150-a 190-a kozǝnadǝn fəlangzana, suro Jurassicben. Kǝska donyi kambil so dǝ kambil gǝnyi ma so dǝa falzǝna suro ecosystem nguwu yen, sawu kambil ye kǝnzanza ro ngǝla ro. Kulashi yayaktǝ kǝskabe ladǝn, kambil sandima awo faida donyi kǝska gayertin ma. Saa duwu kadaro amsoye kambildǝga awowa gade kadaro faidatayin, suronzan: zaye-a, kurun-a, kǝmbu-a, katti-a. Ada adamganaben, kambildə alamaro faidatin kuru awo adabe-a, adab-a, adin-a, ada-a, kawuske-aro faidatin. Nashawa kambilbe sammaso, nəmkuranza-a, zadədə-a, laununza-a, kayinza-a kunten, nəmgade-gade kada kəskawa kambil sadinben fəlezayin. Nǝm kuranza 0.1 mm (1⁄250 inch) lan sǝta 1 meter (3.3 ft) ro saadena, kuru adǝlan zauro fulutǝna lan sǝta ganaro waljin, gardo kǝska dǝye dǝro. Kəskawa kambil'adə sandima ecosystems dunyabe ngəwuso'a sunotin, kuru sandi kəlanzadə orchid sənanalan səta kəska kurakuraro saadəna.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>duf18q17rl6j3rffdem34591tjtxk3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tree</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2893</id>
    <revision>
      <id>29515</id>
      <timestamp>2026-07-13T09:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} Suro ilmu kǝskayedǝn, kǝska du saa saa nzǝ kuruwu, daunzǝ kuruwu awu, kambowo soro dalaminzǝ a lambo nzǝ a banajin. Faida laa so lan, ma'ana kǝska be dǝ gana, misallo, kǝska donyi wurajin ma, kǝska donyi lumber ro faidajin ma, awu kǝska donyi datǝnzǝ laa kozǝna ma bas. Ma'ana kura-kuradǝ suronzan palms kuruwu-a, ferns kǝskabe-a, ayaba-a, kuru bamboos-a.  Kǝska so dǝ monophyletic taxonomic ye gǝnyi amma suronzan jili kǝskaye kada mbeji, sa...&quot;</comment>
      <origin>29515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2508" sha1="8f8a94ha1imomccqhzl2ie2mehy0ysh" xml:space="preserve">{{Databox}}
Suro ilmu kǝskayedǝn, kǝska du saa saa nzǝ kuruwu, daunzǝ kuruwu awu, kambowo soro dalaminzǝ a lambo nzǝ a banajin. Faida laa so lan, ma'ana kǝska be dǝ gana, misallo, kǝska donyi wurajin ma, kǝska donyi lumber ro faidajin ma, awu kǝska donyi datǝnzǝ laa kozǝna ma bas. Ma'ana kura-kuradǝ suronzan palms kuruwu-a, ferns kǝskabe-a, ayaba-a, kuru bamboos-a.

Kǝska so dǝ monophyletic taxonomic ye gǝnyi amma suronzan jili kǝskaye kada mbeji, sandi donyi kǝlanza lan kǝska gade so ye kǝngal lan gaska sadin ma. Kambo jili kǝskabe dǝ sandima angiosperms aubiya kǝska cibbuwa; gafsǝnama dǝ, nguwu so gymnosperms au kǝska tǝlala. Kəskawadə ngəwunzaso kuruwuro kənəngazayin, kəskawa laadə saa duwu kadaro saadin. Kəskawa buro salakbedə saa miliyon 400 kozənalan fəlangzana, kuru kərmaaro kəskawa trillion yakkə dunyalan mbejiro somtəna.

Kǝska dǝ dalami nzǝ kada mbeji shi donyi cidi lan sǝtayin ma, shi donyi tissue kǝskaye dunowaro, kuru tissue donyi vascularye mbeji, shi donyi kareya kǝska fal lan gozǝ gadero gojin ma. Kəska ngəwusoro cididə kəska kəskaye dəriza kəlzəna shidoni kəska nzəliwobero faidajinma. Cidiya cidiben, zardə dalami-a kuru zauro tartəgəna; sandidə kəskadəga gənazayin kuru suro cidiben nəmkəluwu-a awoa kəmbube-a sutuluyin. Sami cidiye lan, dalami du dalami sənana ro yakkata kuru lambu so ye. Lambowa dǝ lambo gozayin, sandi donyi nur dǝga gota kuru shuwur ro kalaksayin photosynthesis men, shi donyi kǝska wuratu a kumbu a suwudin ma.

Kəskawadə ngəwusoro kusunyi faidata tada sadin. Kǝska donyi kambil gojin ma dǝ kusunyi nza suro tada kǝskaye lan mbeji, amma conifers du kusunyi nza suro cones ye lan gozain, kuru kǝska ferns ye dǝ spores sutuluyin.

Kəskawadə faida kada sadin nasha njiye fulutə-a kuru yanawu dunyabe kalkaltəgə-an. Sandiye carbon dioxide samilan tutuluyin kuru carbon kada tiyinzaro gənazayin. Kəskawa-a karaa-adə na kənəngatəye dabbawa kəskawa jili kadaro sadin. Karaa nji samibe tropicaldə sandima nawa alagəwa jili kada dunyalan dasayinmawo. Kəskawadə kafiya-a kəndaram-a sadin, kəska garro, kəndawu kəmbu detə-a kawudo-a, kuru tada kəskaye kəmbu-a faidawa gade kada-a. Dunya ngəwuson, karaadə fulutin sau kəskawa fəratə cidi bareye ngəwutə nankaro. Sau kǝska kuruwu-a faidanza-a nankaro, kǝska so dǝ sambisoro darajazana, ada gade-gaden kǝska darajaa mbeji, kuru sandiye faidanza mbeji suro hawar dunyabe kadaben.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>8f8a94ha1imomccqhzl2ie2mehy0ysh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Year</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2894</id>
    <revision>
      <id>29516</id>
      <timestamp>2026-07-13T10:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} Saa də shima loktu do Dunyaye kəngal dəga dərizə kəljin ma.[1] Suro ilmu kimiyabe faidatəben, saa tropicalbedə (alamanna kawuwa kəngalbe 365, awa 5, minti 48, second 45) kuru saa siderealbedə (alamanna minti 20 kuruwu) sandima kalkalwo. Saa kalanda zamanbedə, futu kalanda Gregorianben somtənadə, saa tropicalbedəga somtəyin nizam leap yearsben faidatəlan.  Kalma 'year' də shilan faidatə loktuwa gade loktu samən-samən fəlejin, alama saa kə...&quot;</comment>
      <origin>29516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2141" sha1="mr6gz0kvhhc0oue36cxlcd86r9kv54i" xml:space="preserve">{{Databox}}
Saa də shima loktu do Dunyaye kəngal dəga dərizə kəljin ma.[1] Suro ilmu kimiyabe faidatəben, saa tropicalbedə (alamanna kawuwa kəngalbe 365, awa 5, minti 48, second 45) kuru saa siderealbedə (alamanna minti 20 kuruwu) sandima kalkalwo. Saa kalanda zamanbedə, futu kalanda Gregorianben somtənadə, saa tropicalbedəga somtəyin nizam leap yearsben faidatəlan.

Kalma 'year' də shilan faidatə loktuwa gade loktu samən-samən fəlejin, alama saa kəmballe (alamanna kawuwa 354-yeyi loktuwa kəmballe mewun indin – kalanda kəmballe ruyi), kuruson loktuwa kalanda-a kəllata-a, saa kərabe-a, saa ilmube-a, saa ilmube-a, gadeso-a.

Dalil axial Earthbe tiltnzǝdǝye sǝkǝ, loktu saabedǝ loktuwa kojin, shidone yanawube faltǝnzǝ-a, awa kawusuwabe-a, kuru, adǝye sǝkǝ, kajimma so kuru nǝmngǝla kattibe-a sorin. Nashawa kawudo-a kuru cidiya dunyabe-adən, zamanwa diyau asutin: spring-a, summer-a, autumn-a, winter-a. Nashawa tropical-a subtropical-a lan, nashawa cidibe kada zamanwa noata ba; amma nasha tropicsbe zamanbedən, zaman kəli-a hartə-a saabedə asutin kuru zamtin.

Nzəralan, shi kalma 'year' də raktə shilan faidatin loktu do awo laa ilmu shillewube dərizə kəljin dəro – misallo shi Martian year dəwo misallo saa Dunyabe 1.88 yeyi.

Kalmadə kuruson loktu kuruwu au kəltəram jilifi yayiro faidatin, misallo saa kura.[2]

Saa kalandabe
Saa kalandabedə ngəwusoro shima lamba kawu dunyabe kokortinbewo, futu kalanda laan isaftin yedai. Kalanda dunyabe zamanbedə (kalanda Gregorianbe) saa kalandabedə saa nowata kawu 365 au saa kawu 366, futu kalanda Julianbe-a kalanda Solar Hijribe-aye. Kalanda Gregorianbedəro, nəmkuruwu kalandabe saabedə (saa datəgəram) suro saa 400ben shima kawu 365.2425 (saa 97 suro saa 400ben saa leapbe).[3] Kalanda Lunisolarbedə, adamen Asialan faidatin, saa kəntawu mewun indin mbeji amma (&quot;intercalate&quot;) kəntawu leapbe kən mewun yakkəmi saa yakkə woson au adəgai. Kalanda Hijribe kəngalbedə (Fətelan &quot;kalanda Islambe&quot; lan notənadə, shi bas gənyi yaye) saa kəngalbe mewun indin mbeji kuru saa kəngalbedəga kozəna.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>mr6gz0kvhhc0oue36cxlcd86r9kv54i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29517</id>
      <parentid>29516</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T10:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2147" sha1="rqs2jk52huepoofmvtmlnqgccnb51jo" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Saa''' də shima loktu do Dunyaye kəngal dəga dərizə kəljin ma.[1] Suro ilmu kimiyabe faidatəben, saa tropicalbedə (alamanna kawuwa kəngalbe 365, awa 5, minti 48, second 45) kuru saa siderealbedə (alamanna minti 20 kuruwu) sandima kalkalwo. Saa kalanda zamanbedə, futu kalanda Gregorianben somtənadə, saa tropicalbedəga somtəyin nizam leap yearsben faidatəlan.

Kalma 'year' də shilan faidatə loktuwa gade loktu samən-samən fəlejin, alama saa kəmballe (alamanna kawuwa 354-yeyi loktuwa kəmballe mewun indin – kalanda kəmballe ruyi), kuruson loktuwa kalanda-a kəllata-a, saa kərabe-a, saa ilmube-a, saa ilmube-a, gadeso-a.

Dalil axial Earthbe tiltnzǝdǝye sǝkǝ, loktu saabedǝ loktuwa kojin, shidone yanawube faltǝnzǝ-a, awa kawusuwabe-a, kuru, adǝye sǝkǝ, kajimma so kuru nǝmngǝla kattibe-a sorin. Nashawa kawudo-a kuru cidiya dunyabe-adən, zamanwa diyau asutin: spring-a, summer-a, autumn-a, winter-a. Nashawa tropical-a subtropical-a lan, nashawa cidibe kada zamanwa noata ba; amma nasha tropicsbe zamanbedən, zaman kəli-a hartə-a saabedə asutin kuru zamtin.

Nzəralan, shi kalma 'year' də raktə shilan faidatin loktu do awo laa ilmu shillewube dərizə kəljin dəro – misallo shi Martian year dəwo misallo saa Dunyabe 1.88 yeyi.

Kalmadə kuruson loktu kuruwu au kəltəram jilifi yayiro faidatin, misallo saa kura.[2]

Saa kalandabe
Saa kalandabedə ngəwusoro shima lamba kawu dunyabe kokortinbewo, futu kalanda laan isaftin yedai. Kalanda dunyabe zamanbedə (kalanda Gregorianbe) saa kalandabedə saa nowata kawu 365 au saa kawu 366, futu kalanda Julianbe-a kalanda Solar Hijribe-aye. Kalanda Gregorianbedəro, nəmkuruwu kalandabe saabedə (saa datəgəram) suro saa 400ben shima kawu 365.2425 (saa 97 suro saa 400ben saa leapbe).[3] Kalanda Lunisolarbedə, adamen Asialan faidatin, saa kəntawu mewun indin mbeji amma (&quot;intercalate&quot;) kəntawu leapbe kən mewun yakkəmi saa yakkə woson au adəgai. Kalanda Hijribe kəngalbedə (Fətelan &quot;kalanda Islambe&quot; lan notənadə, shi bas gənyi yaye) saa kəngalbe mewun indin mbeji kuru saa kəngalbedəga kozəna.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>rqs2jk52huepoofmvtmlnqgccnb51jo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Calendar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2895</id>
    <revision>
      <id>29518</id>
      <timestamp>2026-07-13T10:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} Kalandadə shima nizam kawuwa dawartəbewo.[1] Adəga tədin loktuwaro su kənjolan, misallo kawu-a, magə-a, kəntawu-a kuru saa-a.[1][2][3] Loktudə shima yim fal kuru taganasbe suro nizam jili anyiben. Kalandadə shiye awo zahirro gənatənama (nguwusoro warak) nizam jili anyibe.[4] Kalandadə ma'ananzə awowa dawartəna sammaso, alama kalanda sharaben, au kakkadəwa gana laa au cotto, alama kalanda wasiyyabe.  Loktuwa suro kalandaben (misallo saa-a kənta...&quot;</comment>
      <origin>29518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1267" sha1="64sph2vqyavkamswzumtai5zshqopc2" xml:space="preserve">{{Databox}}
Kalandadə shima nizam kawuwa dawartəbewo.[1] Adəga tədin loktuwaro su kənjolan, misallo kawu-a, magə-a, kəntawu-a kuru saa-a.[1][2][3] Loktudə shima yim fal kuru taganasbe suro nizam jili anyiben. Kalandadə shiye awo zahirro gənatənama (nguwusoro warak) nizam jili anyibe.[4] Kalandadə ma'ananzə awowa dawartəna sammaso, alama kalanda sharaben, au kakkadəwa gana laa au cotto, alama kalanda wasiyyabe.

Loktuwa suro kalandaben (misallo saa-a kəntawu-a) ngəwusoro, mbu gənyi yaye, kəngal au kəmballa'a kalkaljin.[5][6][7] Jili kalanda kawu zamanbedə shima kalanda lunisolarbewo, kalanda kəngalbe duwo yimlan kəntawu fal sərayin loktu kuruwuro saa kausubedəga kalkaltəro.

=== Ilmu asalbe ===
Kalima kalandadə kalendae lan gowotə,[8][9] kalma yim kən tilomi kəntawube suro kalanda Romanben, shidə cida calare 'bowotə''a leyata, shidəwo &quot;bowotə&quot; kəmballa bəlinbedə loktu buro salakkin turunadən.[10] Kalanda Latinbedə maananzə 'kitawu accountbe, rajista' (sawu accountdəga təgayin kuru kusuwudəga kalanda kəntawuwosoben sabtin).[11] Kalima Latinbedə suro Faransa kureben gotə kalandaro kuru nadən suro Nasara daubedən kalandaro karnu kən 13medən (kalanda ruwotəbedə badiyaram zamanbe).[11]
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>64sph2vqyavkamswzumtai5zshqopc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arthropod</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2896</id>
    <revision>
      <id>29519</id>
      <timestamp>2026-07-13T10:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Arthropods''' du (AR-thrə-pod) sandima dabba donyi shila ngawoye ba ma, suro phylum '''Arthropoda''' ye lan. Sandidə shila tiyibedə shidonyi chitin lan tətandinma, nguwusoro calcium carbonate lan tuwandin, tiyi donyi nasha gade gade (metameric) mbeji, kuru appendages indi kǝllata. Wuratə nankaro, sandiye kataffa moultingben lezayin, shilan exoskeletonnzadə fəlezayin bəlinro. Sandidə karapka jiliwa jilitiloa miliyon mewu saminro sadəna.  Haemolym...&quot;</comment>
      <origin>29519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4315" sha1="4sxwyg441tfmmg9o2xr5fisw9c6epjm" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Arthropods''' du (AR-thrə-pod) sandima dabba donyi shila ngawoye ba ma, suro phylum '''Arthropoda''' ye lan. Sandidə shila tiyibedə shidonyi chitin lan tətandinma, nguwusoro calcium carbonate lan tuwandin, tiyi donyi nasha gade gade (metameric) mbeji, kuru appendages indi kǝllata. Wuratə nankaro, sandiye kataffa moultingben lezayin, shilan exoskeletonnzadə fəlezayin bəlinro. Sandidə karapka jiliwa jilitiloa miliyon mewu saminro sadəna.

Haemolymph də shima awo donyi bu donyi arthropods lan bowotin ma. Arthropodya du tartip donyi bu ye yita gattǝyin ma mbeji, tiyi nzǝ lan kuli donyi haemocoel lan botin ma mbeji, shi donyi haemolymph dǝ bu ye suro lan bu ye yita gattǝyin ma. Futu diyanza yeyi, nasha surobe arthropodsbe du, kambowo soro, nasha laa lan garratǝ. Sandidə nizam zar tiyibe ladder-yeyi mbeji, shidonyi zar tiyibe ventralbe indidə nasha sammason lejin kuru nasha woson ganglia indi kəljin. Kǝla nza dǝ, nasha gade gade kǝltǝ lan tuwandin, kuru kǝrǝn nza dǝ, ganglia donyi nasha adǝye kǝltǝ lan tuwandin, kuru esophagus dǝa dǝrizana. Tartip donyi yintǝbe a kuru tartip donyi arthropods be du gade gade, kǝndaram nza lan kara, subphylum donyi sandiro kara.

Arthropodsdǝ shim kǝltǝna-a kuru ocelli-a faidatayin kururo. Jili alagǝwabe nguwuson, shi ocellidǝ raksǝ nashado nurdǝ isǝnadǝ bas asujin, kuru shi shimdǝ shima bayando; sonyayi, spider lan, shim kura dǝ shima ocelli donyi raksǝ fotowa sǝdin ma kuru, loktu gana laan, raksǝ gǝrjin awo donyi zamjin ma. Arthropods so dǝye awoa kemikalye kada mbeji, kambowo soro, bristles kada donyi setae lan notǝna dǝ, shi donyi cuticles nza lan tuwandin ma. Adǝgai lan, kǝnzambinza-a kuru wuratǝnza-a dǝ gade-gade; jili alagǝwa cidibe samma fertilization surobe faidatayin, amma adǝ loktu laan spermdǝga appendagemen au cidimen gǝnatǝlan, injectionlan gǝnyi. Jili alagǝwa suro njibedǝ fertilization surobe au diyabe faidatayin. Arthropods samma so ngǝwul sadin, jili alagǝwa kadaye tada sambin ngawo ngǝwul dǝ suro yanzayen gǝrzayin lan. Kuruson, gana laadə jireyero viviparous, misallo aphids. Arthropod hatchlings də gade-gade, nəm kura lan səta grubs ro saadəna, kuru caterpillars donyi tiyi nza kəltəram ba ma kuru gana-ganan metamorphosis lan faidata awo kura ro waljin. Futu yaye hatchlingsro cistayedə ba lan səta loktu kuruwuro kuliwa naptəram jamaye sadinro saadəna.

Futu arthropodsbe wuratǝnzǝdǝ zaman Cambrianbero badiyetǝ. Karapka shimadǝ kambowo soro monophyleticro gowotǝ, kuru kulashi kadaye arthropodsdǝa cycloneuralians (awu sandiya kǝltǝna) suro superphylum Ecdysozoaben gǝnatǝro banazana. Sammason, sonyayi, nəmkam ndikate dabbawabedə kuwamiyayi ngəlaro sulhutənyi. Adǝgai lan, alaka kate kungiya arthropod ye dǝ kuwami yaye gashiptana. Kudəro, arthropodsdə banazayin kəmbu adamganabero, kəmburo kuru awo faida'adə, nasha laamen kəskawa pollinatorsro. Jili alagəwabe laadə kwasuwa shiwalla amso-a, dabbaso-a, kəskaso-aro tarzayinro nowata.

Ilmu asalbe
Kalima arthropod dǝ Greek lan kedo ἄρθρον thron 'kǝltǝ', kuru πούς ár poús (gen. ποδός podós) 'shi' au 'shi', shi donyi kǝlanzǝn ma'ananzǝ &quot;shi kǝllata&quot;, Barthelemy Charles Joseph Dumortier ye suro saa 1832 lan bakkono. Su donyi &quot;Arthropoda&quot; dǝ buro salak lan suro saa 1843 lan ilmuma dabbawa ye donyi Johann Ludwig Christian Gravenhorst (1777-1857) lan faidatana. Futu sudəye fəlangzənadə zauro tuskaata, kuru darajadə Pierre André Latreille au Karl Theodor Ernst von Siebold ro tina, gadeso'a.[1]

Arthropods donyi cidi lan danama dǝ sandiya kuli lan bowotin. kalma adǝga gǝnatǝ kǝla &quot;true bugs&quot; yen, kuliwa donyi Hemiptera lan tuwandin ma.[9]

Bayentə
Arthropods du sandima dabba donyi shila ngawoye bawo, tiyi nza yakkata kuru shinza kǝllata.[10] Shila donyi suro lan danama du, shi donyi N-acetylglucosamine lan bowotin ma. Kuli kǝskaye kada, kuli kǝskaye, clades Penetini a Archaeoglenini a suro kuli kǝskaye Phrenapatinae, [12] kuru shidonyi kǝskaye (shidonyi kǝskaye dawun baro) shi donyi calcium carbonate lan tuwandin ma. Endosternite ye kǝltǝnzǝ dǝ, shi donyi suro lan faidatin ma, shi donyi opiliones lan tuwandin ma, kuru shi donyi kǝska Bactrocera dorsalis ye dǝ suronzǝn calcium phosphate mbeji.</text>
      <sha1>4sxwyg441tfmmg9o2xr5fisw9c6epjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2897</id>
    <revision>
      <id>29520</id>
      <timestamp>2026-07-13T10:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Da''' də da dabbaye, ngəwusoro zar, shidə kəmburo təwin. Adamganasoye dabbawa gade-gade barazayin kuru barezayin tun zaman kureben. Shi Neolithic Revolution dǝ shima dabba shila ngawoye dǝga fatowaro kalakta, kuwui so, dimi so, kanyi so, godu so, fərso, fe so, alaman saa 11,000 lan baditǝna. Tun loktudən, kartə-a yasadəye barewuso'a banazəgə da nəmngalwo am barewu-a kəmbuwu-aye saragənaro satandin. Daadǝ zaumaro faidaga nasha razǝgǝ-a a...&quot;</comment>
      <origin>29520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1823" sha1="sux6489rjglnustz0njoz37uhg9jtl5" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Da''' də da dabbaye, ngəwusoro zar, shidə kəmburo təwin. Adamganasoye dabbawa gade-gade barazayin kuru barezayin tun zaman kureben. Shi Neolithic Revolution dǝ shima dabba shila ngawoye dǝga fatowaro kalakta, kuwui so, dimi so, kanyi so, godu so, fərso, fe so, alaman saa 11,000 lan baditǝna. Tun loktudən, kartə-a yasadəye barewuso'a banazəgə da nəmngalwo am barewu-a kəmbuwu-aye saragənaro satandin. Daadǝ zaumaro faidaga nasha razǝgǝ-a ada-a dunyabe sammason.

Daadə ngəwunzəso nji-a, furotin-a, kaisə-a. Nəm ngəlanzə awowa kadaye sha lezana, surodən genetics-a, nəlefa-a, kuru kəndaram kəmbu dabbadəye-a mbeji. Nzəliwo baro wallonowa, bacteria-a fungi-adə suro awa gana laayen au kawu gana laayen da sasərtənyidə bannazain. Dadə kəlelan kəmburo bowotin, amma ngəwusoro degatalan bowotin, alama tuwulan au wartəlan, au sasərtəlan, alama tawalan au mandalan.

Daa kəmbudə (musammanno da kime-a da tando-a, bənyi-a ngudo-a gade) fujiwo nəlewabe laa sərayin suronzan kwasuwa kansabe-a, kwasuwa karəgəbe-a, kwasuwa shiwurbe-a. Daa baktǝdǝ taidazǝ kǝndaram bannajin dalil dunya gǝttǝgǝ-a, banna-a, kuru alagǝwa alakkata-a baro sǝdin. Am laa (vegetarians-a vegans-a) dalilla nəmngalwo-a, kor-a, nəlefa-a au adin-aro da kəmbu ba karzayin.

=== Ilmu asalbe ===
Kalima meat də kalma Nasarabe kureye mete lan kedo, maananzə kəmbu sammason. Faidatə zamanben, dadə maananzədə shila shilabe shiro fat-a kuru connective tissue-a, amma suronzən offal mbeji, na allan maananzə awoa kəmbube gade alama hanta-a kuru kidney-a.[1] Kalmadə loktu laan faidatin futu dabbawa mammalsbe (godu, fe, dimi, kanyi, gadeso) tərayin kuru amsoye kəmburo dawartəna, bənyiso, kəmbu kəmaduwube gadeso, kuliso, ngudoso, au dabbawa gadeso.[2][3]
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>sux6489rjglnustz0njoz37uhg9jtl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Apple</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2898</id>
    <revision>
      <id>29521</id>
      <timestamp>2026-07-13T10:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} Apple də shima tada kəska apple ye do kəmburo faidatin ma (Malus spp.). Kəska tada kəskabe au apple fatobe (Malus domestica), shidəwo genusdən zauro baretinmadə, dunya sammason baretin. Kǝska dǝ suro Asia dawuye lan tǝwondǝna, na donyi kakanzǝ karaye, Malus sieversii, dǝ kuwamiyayi tuwondin. Apple də saa duwu kadaro Eurasia lan baretin kawu am Europeye sandiya North Americaro sadinro. Apples də faida adabe mbeji suro hawar kadalan (Norse-a Gre...&quot;</comment>
      <origin>29521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1994" sha1="kr8zfmw437et7le53t8rfo0kxznpuge" xml:space="preserve">{{Databox}}
Apple də shima tada kəska apple ye do kəmburo faidatin ma (Malus spp.). Kəska tada kəskabe au apple fatobe (Malus domestica), shidəwo genusdən zauro baretinmadə, dunya sammason baretin. Kǝska dǝ suro Asia dawuye lan tǝwondǝna, na donyi kakanzǝ karaye, Malus sieversii, dǝ kuwamiyayi tuwondin. Apple də saa duwu kadaro Eurasia lan baretin kawu am Europeye sandiya North Americaro sadinro. Apples də faida adabe mbeji suro hawar kadalan (Norse-a Greek-a kunten) kuru adin-a (alamanna adin kəristabe Europebe-a).

Apples donyi kusunyi lan wurazana dǝ zauro gade awo donyi yanzaso awanzaso ye dǝga, kuru tada donyi tuwandin ma dǝ alamaram donyi tǝraana dǝga bawo. Dalilla kasuwube nankaro, kulashi botanybe kunten ro, jili applebedə zarnzaro clonal grafting men tartiyin. Kəska apple ye do furtu baro wurazana də kura ro waljin kuru ngawo kəska tətənayen tada suwudin. Rootstocks də faidatə kəska wuratəye-a nəm kura kəskaye-a kaltəyin, adəye səkə kəmbu kəskero tədin.

Jili applebe 7,500 ma kozəna mbeji. Jili gade-gadedə kəji-a faidawa-aro tətandin, surodən kəmbu detə-a, kəli kəmbu-a, cider au apple juice tando-a mbeji. Kəskawa-a tada kəskabe-adə fungal-a, bacteria-a, kuru kazəyiya kuliwa-aye sandiya sədin, sandidə raktə diwalwa organic-a non-organic-a kadalan kaltəyin. Saa 2010 lan, tada kəskaye genomenzədə kulashi kəla kwasuwa kaltəgə-a kuru apple tando kartə-ayen saraitəna.

=== Ilmu asalbe ===
Kalima apple də sha Nasara kureye æppel lan gowotə, ma'ananzə &quot;fruit&quot;, apple də gənyi.[4] Adə waltə sudo təlamma Jamusye *aplazdən zuwuna, kuru Proto-Indo-Europeye *h2ébōldən zuwuna.[5] Dareram karnu kən 17th ye lan, kalmadə kuruson faidajin kalma tada kəskaye sammaro, alkakiya kunten; misal faldə shima abaraba, tada kəskaye fuzənadə diya cashew nutben notənadə &quot;cashew apple&quot;,[6] gadedə shima karnu kən 14thbe bayan Nasarabe daube appel of paradis, maananzə banana.[4]
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>kr8zfmw437et7le53t8rfo0kxznpuge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>North America</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2899</id>
    <revision>
      <id>29522</id>
      <timestamp>2026-07-13T10:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} Yala Americabedə continent [b] suro hemispheres yalabe-a fətebe-ayen.  Yala Americabedə alamanna square kilomita 24,709,000 (mil square 9,540,000) yeyi zamzəna, adə alamanna ci 16.5% nəmcidi sidibe-a kuru ci 4.8% nəm nguwu cidinzəbe-a wakiljin. Shima kǝn yakkǝmi nasha nǝm kura lan ngawo Asia a kuru Africa a lan, kuru shima kǝn diyaume nǝm nguwu nasha dǝlan ngawo Asia a, Africa a kuru Europe a lan. 2021lan, yala Americabe nəmnguwu ambedə taadir...&quot;</comment>
      <origin>29522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2253" sha1="9e1syafjwxlns97yte8fwtji6fauin2" xml:space="preserve">{{Databox}}
Yala Americabedə continent [b] suro hemispheres yalabe-a fətebe-ayen.

Yala Americabedə alamanna square kilomita 24,709,000 (mil square 9,540,000) yeyi zamzəna, adə alamanna ci 16.5% nəmcidi sidibe-a kuru ci 4.8% nəm nguwu cidinzəbe-a wakiljin. Shima kǝn yakkǝmi nasha nǝm kura lan ngawo Asia a kuru Africa a lan, kuru shima kǝn diyaume nǝm nguwu nasha dǝlan ngawo Asia a, Africa a kuru Europe a lan. 2021lan, yala Americabe nəmnguwu ambedə taadir miliyon 592 samin suro kəriwa naptə kəlanzabe'a 23lan, au alamanna 7.5% nəmnguwu dunyabe.

Nasha nashadəyedə nashawa yala Americaye'a (Canada'a, Greenland'a, United States'a kuru nashawa Bermuda'a Saint Pierre'a Miquelon'a) kuru America Dawuye'a (Mexico'a, Central America'a Caribbean'a suron mbeji). Suro geography adammanaben, kalma &quot;America yalabe&quot;-a &quot;America yalabe-a&quot; də yala Americabe basro maanazə.

Tawadəro futu kuru loktu nəmnguwu amsobe buro salakkin North Americaro nazanadə notənyi. Amsodə Americalan gananzəyayi saa 20,000 kozənalan napsanaro nozana,[12] amma hujja kadaye fəlezana waneye loktu kureyedəro.[13][14] Loktu Paleo-Indianbe yala Americabedǝ zaman Makankalabe dareyedǝ ngawo ngǝwu, kuru kasǝna har saa 10,000 kozənalan sa loktu zaman archaicbe baditənadən. Katab kureyedə zaman Archaicbe jasha, kuru karnu kən 6th lan səta karnu kən 13th ro saadəna. Norseye kulashi-a amma noto-adə dareram karnu kən 10medən badiwono; Norseye naptəramma kada Greenlandlan garzana kuru gananzəyaye Newfoundlandlan naptəramma fal garzana.

Saa 1492 lan baditəna, bəlawuro Christopher Columbus yedə faltə transatlantic ye suwudəna, surodən bəlawuro am Europeye zaman awowa bəlin notəye-a badiyaram zaman kərmaye-a mbeji. Adaa kaduwuwa kərmayedə muamala kate amma Nassaraye buroyedəa fəlejin, amma asal lardəyeya, amma Africaye karaa, hijirawu dareye Nasarayeya Asiayeya, kuru diyori kufuwa sandima anyiyeya. Nasaraye amma notodə səkkə kammabo amma yala Americayedə təlamma Nasaraye manazan (alammaanna Nasarayeya, Spanishyeya Faransayeya) kuru ada nadəyedə kammabowoso ada fəteye fəlejin. Amma, amma asal lardəye nguwu mbeji sandidoni adaanzaa təlamma nzaa kawu sandiya notodə gozaa kozanadə.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>9e1syafjwxlns97yte8fwtji6fauin2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29523</id>
      <parentid>29522</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T10:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <origin>29523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2260" sha1="4iarm4lzcd1w8etc5dx9tvc2osnvjdl" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Yala America''' bedə continent [b] suro hemispheres yalabe-a fətebe-ayen.

Yala Americabedə alamanna square kilomita 24,709,000 (mil square 9,540,000) yeyi zamzəna, adə alamanna ci 16.5% nəmcidi sidibe-a kuru ci 4.8% nəm nguwu cidinzəbe-a wakiljin. Shima kǝn yakkǝmi nasha nǝm kura lan ngawo Asia a kuru Africa a lan, kuru shima kǝn diyaume nǝm nguwu nasha dǝlan ngawo Asia a, Africa a kuru Europe a lan. 2021lan, yala Americabe nəmnguwu ambedə taadir miliyon 592 samin suro kəriwa naptə kəlanzabe'a 23lan, au alamanna 7.5% nəmnguwu dunyabe.

Nasha nashadəyedə nashawa yala Americaye'a (Canada'a, Greenland'a, United States'a kuru nashawa Bermuda'a Saint Pierre'a Miquelon'a) kuru America Dawuye'a (Mexico'a, Central America'a Caribbean'a suron mbeji). Suro geography adammanaben, kalma &quot;America yalabe&quot;-a &quot;America yalabe-a&quot; də yala Americabe basro maanazə.

Tawadəro futu kuru loktu nəmnguwu amsobe buro salakkin North Americaro nazanadə notənyi. Amsodə Americalan gananzəyayi saa 20,000 kozənalan napsanaro nozana,[12] amma hujja kadaye fəlezana waneye loktu kureyedəro.[13][14] Loktu Paleo-Indianbe yala Americabedǝ zaman Makankalabe dareyedǝ ngawo ngǝwu, kuru kasǝna har saa 10,000 kozənalan sa loktu zaman archaicbe baditənadən. Katab kureyedə zaman Archaicbe jasha, kuru karnu kən 6th lan səta karnu kən 13th ro saadəna. Norseye kulashi-a amma noto-adə dareram karnu kən 10medən badiwono; Norseye naptəramma kada Greenlandlan garzana kuru gananzəyaye Newfoundlandlan naptəramma fal garzana.

Saa 1492 lan baditəna, bəlawuro Christopher Columbus yedə faltə transatlantic ye suwudəna, surodən bəlawuro am Europeye zaman awowa bəlin notəye-a badiyaram zaman kərmaye-a mbeji. Adaa kaduwuwa kərmayedə muamala kate amma Nassaraye buroyedəa fəlejin, amma asal lardəyeya, amma Africaye karaa, hijirawu dareye Nasarayeya Asiayeya, kuru diyori kufuwa sandima anyiyeya. Nasaraye amma notodə səkkə kammabo amma yala Americayedə təlamma Nasaraye manazan (alammaanna Nasarayeya, Spanishyeya Faransayeya) kuru ada nadəyedə kammabowoso ada fəteye fəlejin. Amma, amma asal lardəye nguwu mbeji sandidoni adaanzaa təlamma nzaa kawu sandiya notodə gozaa kozanadə.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>4iarm4lzcd1w8etc5dx9tvc2osnvjdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cuba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2900</id>
    <revision>
      <id>29524</id>
      <timestamp>2026-07-13T10:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ummusalmasuleiman2001</username>
        <id>55</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;Cuba də, lardə Cuba ye də lardə Caribbean ye. Suronzən kərta kura shiro eponymous island gultində-a kuru kərtawa 4,195-a, islets-a, cays-a mbeji. Na kəlta kuluwu Caribbean-a, Gulf of Mexico-a, kuru kuluwu Atlantic-a kəltayen kara, Cuba də gədi kərye Yucatán-a, anəm Florida-a Bahamas-a indisoyen kara, fəte Hispaniola-a, kuru yala Jamaica-a Cayman Islands-a lan kara. Havana də shima bərni kura kuru bərni kura lardəye. Cuba də shima lardə do nəm nguwu...&quot;</comment>
      <origin>29524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2818" sha1="mcgedcye6dlknbl7ndrhmk45nsbequn" xml:space="preserve">Cuba də, lardə Cuba ye də lardə Caribbean ye. Suronzən kərta kura shiro eponymous island gultində-a kuru kərtawa 4,195-a, islets-a, cays-a mbeji. Na kəlta kuluwu Caribbean-a, Gulf of Mexico-a, kuru kuluwu Atlantic-a kəltayen kara, Cuba də gədi kərye Yucatán-a, anəm Florida-a Bahamas-a indisoyen kara, fəte Hispaniola-a, kuru yala Jamaica-a Cayman Islands-a lan kara. Havana də shima bərni kura kuru bərni kura lardəye. Cuba də shima lardə do nəm nguwu jamaye suro Caribbean yen kən yakkəme wo ngawo Haiti-a Dominican Republic-a yen, am miliyon 10 yeyi. Shima lardə shiro kurawo ba suro Caribbeanben nasha nəmkuraben. Ada lan, Cuba də nasha Latin America ye ro gotəna.[13]

{{Databox}}
'''Cuba''' də karni 4th BClan nabsana, amma Guanahatabeyya Taínowa woktudo Spainye sandiya notodən karni 15yedən nabsana. Nəm nguwu Cubayedə kufu yakkəlan fəlangzəna: amma asal kawu Columbiayedə, nguwuso Taíno'a Ciboney'a, [14] [15] Spainye nabsanadə hijirawu'a (nguwusoro Andalusia'a, Canary Islands'a, Galicia'a Asturias'a), [16] kuru amma cidiya Saharayedə amma Africaye men. Kalangaidə nasha Mairi Spainbero kara hatta kəriwu Spain-Americabe 1898bedəro, ngawo adəyen United Statesye səmowona kuru kərmai kəlabe 1902lan səwandəna. Batista. Suro saa 1940 lan, Cuba ye doka bəlin fəlezəna, amma nəm rashidi siyasabedə suro saa 1952 yen kərmai Cuba ye Batista ye səsangəna. Gumnatinzə kərmai kəlanzəyedə suro kəntagə Januaryben saa 1959lan kərmai kəntawu Julybe kawunzə 26thben səsangəna loktu kəriwu Cubanbedən. Fitəna shimadəye kərmai communistbe cidiya kərmai Fidel Castroben kokkono. Lardə do cidiya Castroben karadə shima kəriwu Cold Warbe kate Soviet Union-a United States-aben, kuru Cuban Missile Crisis saa 1962bedə shima kəriwu Cold Warbedəga kəriwu nuclearbero kalaktəro karəngəwo.

Suro saa 1970s səta datəgəram saa 1980s ro saadənan, Cubaye kəriwuwa kadaro ci nzəkkəna kəla gomnatiwa kərmai colonial-a Marxist-a kəriwutəyen au letəramma Africaye-a, Latin America-a, Middle East-a lan. Futu hawar CIA ye bayanzəna yeyi, Cuba ye bana Soviet ye dola biliyon 33 səwandəna saa 1984 lan. Ngawo Soviet Union ye baro walzənayen, Cuba ye zauro razəwuye ngawozəna suro saa 1990s yen, shi do ne Special Period lan notəna də. Suro saa 2008 lan, Castro ye ngawo saa 49 yen cida kolzəna; Raúl Castro də shima kənasartəmanzəro karrada. Raúl də kura majalis lardəye lan cida kolzəna suro saa 2018 yen, kuru Miguel Díaz-Canel də sha kura majalis lardəye karza ngawo karno majaliskuye lan. Raúl də Secretary buro salakye Communist Party ye lan cida kolzəna suro saa 2021 yen, kuru Díaz-Canel də ngawo adəyen karrada, shima kazadala Cuba ye buro salak ye do ngawo kəriwu Cuba ye lan katambo də.
=== Lamintǝ ===</text>
      <sha1>mcgedcye6dlknbl7ndrhmk45nsbequn</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>