Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2924 29573 2026-07-15T21:08:15Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "Kəmoduwudə shima kəmaduwu nji shawabe doni cidilan au suro kulben lejinma na nji gadero cidiyazənaro lejinma, misallo kəmaduwu, kəmaduwu, au kəmaduwu gade. Kəmoduwudə raksə harjin kawu datəgəramzəro nazəyinro nji baro waljiya, au loktuwalaan bas sədin. Kǝmoduwu so dǝ njiye kokortǝnzǝ shima shiga kalzǝyin, futu njiye kǝla Dunya kokortǝnzǝyen. Njidə buro salakkin kəmoduwuro nji samibe men gayin, nji samibe lan yayi, njiye cidiyaro suluwin yayi, gla..." 29573 wikitext text/x-wiki Kəmoduwudə shima kəmaduwu nji shawabe doni cidilan au suro kulben lejinma na nji gadero cidiyazənaro lejinma, misallo kəmaduwu, kəmaduwu, au kəmaduwu gade. Kəmoduwudə raksə harjin kawu datəgəramzəro nazəyinro nji baro waljiya, au loktuwalaan bas sədin. Kǝmoduwu so dǝ njiye kokortǝnzǝ shima shiga kalzǝyin, futu njiye kǝla Dunya kokortǝnzǝyen. Njidə buro salakkin kəmoduwuro nji samibe men gayin, nji samibe lan yayi, njiye cidiyaro suluwin yayi, glaciers au mafi yitəlan yayi, au nji cidiya cidiben suluwin yayi. Kəmoduwuwadə suro laiya njiyelan lezayin kuru kəltayin njiwa njiye fəlezayin, na doni nji cidiyedə gana-ganamen na falro lejin. Drainage divides də kəmoduwu'a nji'a gade'a yekcin kuru nji'a samiye'a suro divide yedən suro kəmoduwu'a cidiyaye'a ro sədin. Kəmoduwuwadə cidi kornzabedəga zauro taasirzayin. Sandidə kəla kəlan banknzaro njiye fəlezayin kuru na dərizə kəlzayin, awoa kəmbube na dərizə kəlzayin. Sediment au alluvium do kəmoduwuye gozanadə shima cidi dərizə kəlzənadəga fasaljin, deltas-a islands-a sədin na doni kəmoduwudəye fulujinma. Kəmoduwuwadə lai saklan kazainba, susudəro sandi dungotə au kokortin; nasha ci kəmaduwubedə ngəwuro faltin. Kəmoduwuwadə alluviumnzadə suro njiye lan tuwandin, shidoni kawu-a canyon-a valley-aro kalakcinma. Kəmoduwusodə kənənga amsobea dabbawabea saudəna saa duwu kadaro, kəla furum adamganabe burosalakbe kunten kunten. Alawa donyi kǝmaduwu lan dasawuna ma, alama bǝnyi so, kǝska donyi suro njiye so, kuli so, faida nza gade gade, suro lan kǝlâ awoa tiyi lan dasawuna so, kuru awoa kǝnzaye so. Kǝmoduwusodǝ arzǝnyi amsoro arzǝnyi kada satuluwuna, suroladǝn kǝmbu-a, lenəmare-a, nji kǝnzabe-a, mǝradǝtǝbe-a. Amsoye kəmoduwuwa njiye zamtə daptəro satana, kulo natobero barezain, garegare njiyelan cida sadin, kuru celelan konnu latərikiye satandin. Kamsodə kəmoduwuwadə kənənga-a nəmzaye-aro kəlzayin kuru adin-a, siyasa-a, naptəram jamabe-a, kuru hawar-a sandiro kəllata. Kəmoduwuwa-a kuru nizam kəmoduwube-adə nji batti-a, yanawu faltə-a, cidawa ambe-aye sandiya tajirwaro səkkəna. Dams-a, canals-a, levees-a, kuru awoa gade injiniyabe gartə-adə na kənəngatəbe baro sədəna, kuru alagəwa jili kadaye baro sadəna, kuru nəmngəwu alluvium kəmaduwulan səgaində fuluzəna. Futu mafiye fulutəye dalil yanawu faltəyen nji kəmaduwuwaro loktu kəndawuben ganaro walzəna. Banna njiye kaltəgə-a, cele tutədə-a, nji kadawuye ngalwotəgə-adə banaza nəmngalwo njibe-a kuru na kəmaduwube waltəm kalaktə-a. tp6jxavw7tfvigifqdyz4gel3ong5yt 29574 29573 2026-07-15T21:09:22Z Ummusalmasuleiman2001 55 29574 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Kəmoduwudə shima kəmaduwu nji shawabe doni cidilan au suro kulben lejinma na nji gadero cidiyazənaro lejinma, misallo kəmaduwu, kəmaduwu, au kəmaduwu gade. Kəmoduwudə raksə harjin kawu datəgəramzəro nazəyinro nji baro waljiya, au loktuwalaan bas sədin. Kǝmoduwu so dǝ njiye kokortǝnzǝ shima shiga kalzǝyin, futu njiye kǝla Dunya kokortǝnzǝyen. Njidə buro salakkin kəmoduwuro nji samibe men gayin, nji samibe lan yayi, njiye cidiyaro suluwin yayi, glaciers au mafi yitəlan yayi, au nji cidiya cidiben suluwin yayi. Kəmoduwuwadə suro laiya njiyelan lezayin kuru kəltayin njiwa njiye fəlezayin, na doni nji cidiyedə gana-ganamen na falro lejin. Drainage divides də kəmoduwu'a nji'a gade'a yekcin kuru nji'a samiye'a suro divide yedən suro kəmoduwu'a cidiyaye'a ro sədin. Kəmoduwuwadə cidi kornzabedəga zauro taasirzayin. Sandidə kəla kəlan banknzaro njiye fəlezayin kuru na dərizə kəlzayin, awoa kəmbube na dərizə kəlzayin. Sediment au alluvium do kəmoduwuye gozanadə shima cidi dərizə kəlzənadəga fasaljin, deltas-a islands-a sədin na doni kəmoduwudəye fulujinma. Kəmoduwuwadə lai saklan kazainba, susudəro sandi dungotə au kokortin; nasha ci kəmaduwubedə ngəwuro faltin. Kəmoduwuwadə alluviumnzadə suro njiye lan tuwandin, shidoni kawu-a canyon-a valley-aro kalakcinma. Kəmoduwusodə kənənga amsobea dabbawabea saudəna saa duwu kadaro, kəla furum adamganabe burosalakbe kunten kunten. Alawa donyi kǝmaduwu lan dasawuna ma, alama bǝnyi so, kǝska donyi suro njiye so, kuli so, faida nza gade gade, suro lan kǝlâ awoa tiyi lan dasawuna so, kuru awoa kǝnzaye so. Kǝmoduwusodǝ arzǝnyi amsoro arzǝnyi kada satuluwuna, suroladǝn kǝmbu-a, lenəmare-a, nji kǝnzabe-a, mǝradǝtǝbe-a. Amsoye kəmoduwuwa njiye zamtə daptəro satana, kulo natobero barezain, garegare njiyelan cida sadin, kuru celelan konnu latərikiye satandin. Kamsodə kəmoduwuwadə kənənga-a nəmzaye-aro kəlzayin kuru adin-a, siyasa-a, naptəram jamabe-a, kuru hawar-a sandiro kəllata. Kəmoduwuwa-a kuru nizam kəmoduwube-adə nji batti-a, yanawu faltə-a, cidawa ambe-aye sandiya tajirwaro səkkəna. Dams-a, canals-a, levees-a, kuru awoa gade injiniyabe gartə-adə na kənəngatəbe baro sədəna, kuru alagəwa jili kadaye baro sadəna, kuru nəmngəwu alluvium kəmaduwulan səgaində fuluzəna. Futu mafiye fulutəye dalil yanawu faltəyen nji kəmaduwuwaro loktu kəndawuben ganaro walzəna. Banna njiye kaltəgə-a, cele tutədə-a, nji kadawuye ngalwotəgə-adə banaza nəmngalwo njibe-a kuru na kəmaduwube waltəm kalaktə-a. === Laminate === n5w143yd2rw9gcat3hhbchhto3u37l8 0 2925 29575 2026-07-15T21:15:13Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "{{Databox}} Kǝmaduwudǝ shima nji mandabe kurawo. Kǝmaduwu taganasbe mbeji kuru kǝmaduwu mbeji. Shi kǝmaduwudǝ shima kǝmoduwuwo, shima nji kǝmaduwube kǝlanza kǝllatawo kuru shidǝwo nasha Dunyabe sammaso sǝmbǝliwunadǝ. Kuluwuwa taganasbedə sandima kuluwuwa cidiyabewo, nasha kən indimi kuluwuwa oceanicbe (misallo kuluwu Mediterraneanbe), au njiwa kura-kura laa, cidiro karənga. Nəmkəluwu njibedə zauro gade-gade, nasha cidiben cidiyazəna kuru ci kəmaduw..." 29575 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Kǝmaduwudǝ shima nji mandabe kurawo. Kǝmaduwu taganasbe mbeji kuru kǝmaduwu mbeji. Shi kǝmaduwudǝ shima kǝmoduwuwo, shima nji kǝmaduwube kǝlanza kǝllatawo kuru shidǝwo nasha Dunyabe sammaso sǝmbǝliwunadǝ. Kuluwuwa taganasbedə sandima kuluwuwa cidiyabewo, nasha kən indimi kuluwuwa oceanicbe (misallo kuluwu Mediterraneanbe), au njiwa kura-kura laa, cidiro karənga. Nəmkəluwu njibedə zauro gade-gade, nasha cidiben cidiyazəna kuru ci kəmaduwu kurakuraben kuru cidiya kəmaduwuben samizəna; sonyayi, nəmngəwu manda yizənadə suro kəmaduwuben gana gadejin. Shi awo cibbu suro nji kuluwuben yirtinmadə shima sodium chloridewo. Njidə suronzən manda magnesiumbe-a, calciumbe-a, potassiumbe-a, mercurybe-a mbeji, awowa gadeso mbeji, laadə ganaro. Awowa alakkata jili kada suronzan bacteria-a, protists-a, algae-a, kəskaso, fungi-a, kuru dabbaa-adə na kənəngatə suro kuluwube gade-gaden kuru ecosystems suro kuluwuben dasayin. Sandi anyi datəgəram lan cidi kəngalbe-a ci kəmaduwube-a lan səta cidi amusube-a, nasha abyssalbe sələm-a, kuru latitudelan nji amusu cidiya polar ice capsben səta nji kawudo coral reefsbe nasha tropicalbedəro saadəna. Kambo organismsbe kurakura suro kuluwuben fəlangzana kuru kənəngadə nadən badizana. Shi kǝmoduwudǝ shima kǝndaram dunyabega kalkalzǝyin kuru faidanzǝ faidaa suro nji-a, carbon-a, kuru nitrogen-aben mbeji. Sami njibedə sami-a letayin, awowa alama awoa sənana-a kawudo-a, kuru kawudo-a faljin. Surface currentsdə shima kawudo njibewo shidəwo samibe kawudonzəa kuru kasamnzəbe sami njibedən sutuluwinna, shidəwo kasam kasamye sutuluwinma, shidəwo njidəga hangallin lejin amma kalkalro kokortinmadə, futu shi kəmaduwudəbe kawudo kəmaduwube cidiyazənadəga suwudin. Kawudo kəmaduwube cidiyazənadə, shiga global conveyor belt lan notənadə, nji amusu gozə karəngə polesben səta kəmaduwu ndasosoro lejin kuru taidazə yanawu dunyabedəga faljin. Tidesdə, shima kambowo soro indiro suro yimlan citə-a fulutə-a nəmngəwu kuluwubedə, awo shiga suwudində shima Dunyabe kokortənzəa kuru duno kəmballe-a kuru, ganalaaro, Kawusube-a. Tides də zauro ngəwu suro bays au estuaries yen. Shi cidi gǝrǝmtǝ suro njiyedǝ shido tectonic plate cidiya kǝmaduwuben sǝdinmadǝ raksǝ tsunami banna suwudin, kuru volcano-a, cidi kura-kura-a, au meteorites kura-kura-a lejin. Kǝmaduwu so dǝ awo faida’a ro walzǝna suro gargam-a ada-a yen. Adamganasoye kəmaduwudəga faidatə-a kəratə-adə zaman kureben ruwotəna kuru kawu gargamro shaida təna, amma kəra ilmu kimiyabe zamanbedə shiro oceanography gultin kuru na kəmaduwubedə doka kəmaduwubedə shima shiga sunotin, kuru admiralty lawdə shima futu amsobe letəgəramnza suro kəmaduwuben sunotinmawo. Kǝmaduwudǝ amsoro kǝmbu kada suwudin, ngǝwusoro bǝnyi, amma kuruson shellfish-a, dabbawa mammals-a kuru seaweed-a, bǝnyiwuye satana yayi au cidiya njiben barezaiyaye. Awowa gade amsoye kəmaduwulan faidatayində sandima kasuwu-a, bəlawuro-a, razəwu latədə-a, konnu fando-a, kəriwu-a, kuru lamarra hutube jili kambetə-a, maara njiye lan ləbtə-a. Cidawa anyi ngəwunzaso nji njibe bannazayin. === Databox === o8d3dpt5us7p81j9hb7elgzjxi8z2tp 29576 29575 2026-07-15T21:16:01Z Ummusalmasuleiman2001 55 29576 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Kǝmaduwudǝ shima nji mandabe kurawo. Kǝmaduwu taganasbe mbeji kuru kǝmaduwu mbeji. Shi kǝmaduwudǝ shima kǝmoduwuwo, shima nji kǝmaduwube kǝlanza kǝllatawo kuru shidǝwo nasha Dunyabe sammaso sǝmbǝliwunadǝ. Kuluwuwa taganasbedə sandima kuluwuwa cidiyabewo, nasha kən indimi kuluwuwa oceanicbe (misallo kuluwu Mediterraneanbe), au njiwa kura-kura laa, cidiro karənga. Nəmkəluwu njibedə zauro gade-gade, nasha cidiben cidiyazəna kuru ci kəmaduwu kurakuraben kuru cidiya kəmaduwuben samizəna; sonyayi, nəmngəwu manda yizənadə suro kəmaduwuben gana gadejin. Shi awo cibbu suro nji kuluwuben yirtinmadə shima sodium chloridewo. Njidə suronzən manda magnesiumbe-a, calciumbe-a, potassiumbe-a, mercurybe-a mbeji, awowa gadeso mbeji, laadə ganaro. Awowa alakkata jili kada suronzan bacteria-a, protists-a, algae-a, kəskaso, fungi-a, kuru dabbaa-adə na kənəngatə suro kuluwube gade-gaden kuru ecosystems suro kuluwuben dasayin. Sandi anyi datəgəram lan cidi kəngalbe-a ci kəmaduwube-a lan səta cidi amusube-a, nasha abyssalbe sələm-a, kuru latitudelan nji amusu cidiya polar ice capsben səta nji kawudo coral reefsbe nasha tropicalbedəro saadəna. Kambo organismsbe kurakura suro kuluwuben fəlangzana kuru kənəngadə nadən badizana. Shi kǝmoduwudǝ shima kǝndaram dunyabega kalkalzǝyin kuru faidanzǝ faidaa suro nji-a, carbon-a, kuru nitrogen-aben mbeji. Sami njibedə sami-a letayin, awowa alama awoa sənana-a kawudo-a, kuru kawudo-a faljin. Surface currentsdə shima kawudo njibewo shidəwo samibe kawudonzəa kuru kasamnzəbe sami njibedən sutuluwinna, shidəwo kasam kasamye sutuluwinma, shidəwo njidəga hangallin lejin amma kalkalro kokortinmadə, futu shi kəmaduwudəbe kawudo kəmaduwube cidiyazənadəga suwudin. Kawudo kəmaduwube cidiyazənadə, shiga global conveyor belt lan notənadə, nji amusu gozə karəngə polesben səta kəmaduwu ndasosoro lejin kuru taidazə yanawu dunyabedəga faljin. Tidesdə, shima kambowo soro indiro suro yimlan citə-a fulutə-a nəmngəwu kuluwubedə, awo shiga suwudində shima Dunyabe kokortənzəa kuru duno kəmballe-a kuru, ganalaaro, Kawusube-a. Tides də zauro ngəwu suro bays au estuaries yen. Shi cidi gǝrǝmtǝ suro njiyedǝ shido tectonic plate cidiya kǝmaduwuben sǝdinmadǝ raksǝ tsunami banna suwudin, kuru volcano-a, cidi kura-kura-a, au meteorites kura-kura-a lejin. Kǝmaduwu so dǝ awo faida’a ro walzǝna suro gargam-a ada-a yen. Adamganasoye kəmaduwudəga faidatə-a kəratə-adə zaman kureben ruwotəna kuru kawu gargamro shaida təna, amma kəra ilmu kimiyabe zamanbedə shiro oceanography gultin kuru na kəmaduwubedə doka kəmaduwubedə shima shiga sunotin, kuru admiralty lawdə shima futu amsobe letəgəramnza suro kəmaduwuben sunotinmawo. Kǝmaduwudǝ amsoro kǝmbu kada suwudin, ngǝwusoro bǝnyi, amma kuruson shellfish-a, dabbawa mammals-a kuru seaweed-a, bǝnyiwuye satana yayi au cidiya njiben barezaiyaye. Awowa gade amsoye kəmaduwulan faidatayində sandima kasuwu-a, bəlawuro-a, razəwu latədə-a, konnu fando-a, kəriwu-a, kuru lamarra hutube jili kambetə-a, maara njiye lan ləbtə-a. Cidawa anyi ngəwunzaso nji njibe bannazayin. === Lamintǝ === 47uwuqkhhrqc5un8zjw0f13afko1fxy 0 2926 29577 2026-07-15T21:18:58Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "{{Databox}} Bərnidə naptəram am kura'a. Kalima "city" də ma'ananzə gade-gade dunya sammason kuru na'a laan naptəram də zauro gana. Na do kalma də naptəram kura kura lan dazəna yayi, bayan kəla lamba cidiyaye nəm kuranzaye kasattənama bawo.[1][2] Futu taganasbe lan, bərnidə sha na do abadanro kuru am nguwu'a kuru kalangai'a hukumamen notənama kuru jaminzə cida bareye gənyi ma sədin ma.[3] Bərni sodə nizam fatowabe kada mbeji, yanəm areso, bəlaro fai..." 29577 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Bərnidə naptəram am kura'a. Kalima "city" də ma'ananzə gade-gade dunya sammason kuru na'a laan naptəram də zauro gana. Na do kalma də naptəram kura kura lan dazəna yayi, bayan kəla lamba cidiyaye nəm kuranzaye kasattənama bawo.[1][2] Futu taganasbe lan, bərnidə sha na do abadanro kuru am nguwu'a kuru kalangai'a hukumamen notənama kuru jaminzə cida bareye gənyi ma sədin ma.[3] Bərni sodə nizam fatowabe kada mbeji, yanəm areso, bəlaro faidatəso, cidi faidatəso, kareya satando, kəltəro. Nəm nguwunzadə, nəmkam ndikate amso-a, karafkawa gomnatiye-a, kasuwu-aye banazəyin, loktu laan am gade-gadero faidajin, alamanna nəm ngalwo kareyaye-a cidawa samtəye-a. Gargamlan, am bərnilan napsanadə sandima am ganawo, amma ngawo karnu indi bərnitə'a duwaye'a yen, reta am dunyabe'a kozəna kərmadə bərnilan napsain, shi doni nəm tustə'a dunyabe'a lezənama.[4][5] Bərni'a zaman kəmayedə sandima dawudi bərni kura kura'a madina'a dəwo am lenəma bəlaro sadin madə cida'a, raayi so'a, ilmu zamtəro'a bərniro bəlawurozayin. Amma sonyayi, dina doni kəlakəl dunyabe duno'a sədindən, bərni'a samma diwalla gade-gaden kəltana nasha'a anyi'a kozənaro. Taasir nguwutə adəye ma'ananzə bərni sodə awo'a dunyabe'a zauro faidajin, alama fuwutə duno'a, yanawu faltə'a, nəlefa dunyabe'a. Dalil lamarra dunyabe'a lezənadə nankaro, am dunyabe soye bərni'a duno'aro zar yiko'a banazana, Sustainable Development Goal 11 men. Dalil nəm ngəla sufuribe'a cidi gana faidatə'a nankaro, bərni'a am ngəwu'adə, am gana'a də'a kozəna. Adə nankaro, bərni'a do compact cities də sandima awo faida'a kəriwu kəndaram dunyabe faltəyen.[7] Attəson yayi, nəm nguwu adəye awowa tajirwa'a suwudin, alamanna kərtawa kawudo bərniye'a, awo banna suwudin'a, kuru nji'a awowa gade'a kazəyiyaro sədin. === Lamintǝ === eoc9fnutnba80uyxnaf6cfqm4lr90bo 0 2927 29578 2026-07-15T21:23:13Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "{{Databox}} Karaadə shima ecosystem do kəska ngəwu'a.[2] Ma'ana karaye yer kada dunya sammason faidatin, awowa jili nəm nguwu kəskaye-a, nəm kuruwu kəskaye-a, cidi faidatə-a, daraja sharaye-a, kuru faida kəskaye-a mbeji.[3][4][5] United Nations' Food and Agriculture Organization (FAO) ye karaa də'a bayanzəna, "Cidi do hectares 0.5 ma kozəna kəska'a mita 5 ma kozəna kuru canopy nzə kashi 10 ma kozəna, au kəska do raksə na'a bərniye də'a nazəyin ma. Ku..." 29578 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Karaadə shima ecosystem do kəska ngəwu'a.[2] Ma'ana karaye yer kada dunya sammason faidatin, awowa jili nəm nguwu kəskaye-a, nəm kuruwu kəskaye-a, cidi faidatə-a, daraja sharaye-a, kuru faida kəskaye-a mbeji.[3][4][5] United Nations' Food and Agriculture Organization (FAO) ye karaa də'a bayanzəna, "Cidi do hectares 0.5 ma kozəna kəska'a mita 5 ma kozəna kuru canopy nzə kashi 10 ma kozəna, au kəska do raksə na'a bərniye də'a nazəyin ma. Kulashi kəla awo karaye saa 2025 lan tədənaye fəlezəna karaadə hecta biliyon 4.14 (acres biliyon 10.2; kilomita square miliyon 41.4; mil square miliyon 16.0), au alamanna ci 31 cidi dunyabe suro saa 2025 yen.[7] Karaadə sandima nizam cidibe kurawo nasha dunyaben, kuru dunya sammason təwandin.[8] Cidi karaabe kashi 45% də suro latitude tropicalben kara. Karaa kura fuwubedə nasha yanawu subarcticben təbandin, ngawodən nasha kawudo-a, kuru nasha kawudo-a.[9] Karaadə shima kashi 75% awowa dunyalan tətandindəbewo, kuru suronzan kashi 80% awowa kəskaye dunyalan dasagənadəbe mbeji. Net buro salakbedə shima 21.9 gigatonnes biomassbe saa woson karaa tropicalbero, 8.1 karaa kawudobero, kuru 2.6 karaa borealbero.[8] Karaadə biomes gade-gade latitude gade-gade-a kuru nəm kuruwu gade-gade-a lan, kuru nəm nguwu nji samibe-a nəm nguwu evapotranspirationbe-a.[10] Biomes anyi suronzan karaa borealbe suro yanawu subarcticbe-a, karaa tropicalbe kəli-a kuru karaa tropical harrata-a batau Equatorbe-a, kuru karaa kawudobe latitude daube-a. Karaadə nashawa dunyabe sami ngəwu'adən fəlangzayin, amma kəndaaram harratadə savannaro faltin. Son yaye, nasha do nji samibe daudau lan, karaa də duwaro savanna ro faltin sa nəm nguwu cidi kəskaye zaksana də cidiya kashi 40 səta 45 ro saadənan.[11] Kulashi donyi karaa Amazon ye lan tǝdǝna dǝye fǝlezǝna kǝla kǝska so dǝ raksa nǝm nguwu njiye dǝga falzayin nasha fal lan, nji lambo nzaye dǝga kolzayin loktu njiye dǝga tǝmatǝyin ro. Dalil adəye səkə, nji samibe zamanbedə suro Amazonben kəntawu indi au yakkəro badijin kawu yanawudəye kolzəyinro.[12][13] Karaa Amazon lan təmtəgə-a kuru yanawu faltə amsoye-adə raksa lamarra adəro təngatəyin, karaadə'a kozəna na doni savannaro faltindən.[14] Karaa kəltadə nizam karaye kadaro tajirwa suwudin. Karaa gərtədə wakajin sa amsoye kəskawa na karaayen kamza au wartəlan tutuluyya, au kəska lotə au bare nankaro. Karaa ngəwuso kuro karaa tropicalben wakajin. Kambo kara'a kəltayedə dalil karewa diyau tando nankaro: kəska, da febe, soya, kuru kəndawu palmbe.[15] Saa 2,000 kozənadən, nasha cidi karaa Europebedə kashi 80% lan səta 34% ro fulutəna. Nasha karaye kura-kura lardə China-a gədi United States-a lan fəlezana, [16] surodən kashi 0.1% cidiye bas koltənyi.[17] Nasha karaa dunyabe retanzə karənga (kashi 49) də kalkal, amma kashi 9 də nasha laa kəltəram gana au ba lan təbandin. Karaa njiye tropicalbe-a boreal coniferousbe-adə sandima zauro yakkatawo, amma karaa harrata subtropicalbe-a karaa kəmaduwube-adə sandima zauro yakkatawo. Kashi 80 nasha karaa dunyabedə nasha hecta miliyon 1 (acres miliyon 2.5) kozənalan təbandin. Kashi 20 gabsənadə nasha miliyon 34 kozənalan dunyalan kara- ngəwunzaso hectares 1,000 (acres 2,500) yeyi gənyi nəm kuranza.[9] Kəndaram adammanabe-a karaa-adə kamanza'a lezayin futu ngəla au kutturo.[18] Karaadə cidawa ecosystembe amsoro cin kuru na am bəladəriye matcin. Karaadə kuruson nəlefa amsoye lejin. Kundowa adammanabe, surodən awowa karabe faidatə tusshinbadə mbeji, raksə nizam karabedəga lejin.[19] === Databox === 81nu8ptgpv7moa0frce1b1ebh2tk5au 29579 29578 2026-07-15T21:23:59Z Ummusalmasuleiman2001 55 29579 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Karaadə shima ecosystem do kəska ngəwu'a.[2] Ma'ana karaye yer kada dunya sammason faidatin, awowa jili nəm nguwu kəskaye-a, nəm kuruwu kəskaye-a, cidi faidatə-a, daraja sharaye-a, kuru faida kəskaye-a mbeji.[3][4][5] United Nations' Food and Agriculture Organization (FAO) ye karaa də'a bayanzəna, "Cidi do hectares 0.5 ma kozəna kəska'a mita 5 ma kozəna kuru canopy nzə kashi 10 ma kozəna, au kəska do raksə na'a bərniye də'a nazəyin ma. Kulashi kəla awo karaye saa 2025 lan tədənaye fəlezəna karaadə hecta biliyon 4.14 (acres biliyon 10.2; kilomita square miliyon 41.4; mil square miliyon 16.0), au alamanna ci 31 cidi dunyabe suro saa 2025 yen.[7] Karaadə sandima nizam cidibe kurawo nasha dunyaben, kuru dunya sammason təwandin.[8] Cidi karaabe kashi 45% də suro latitude tropicalben kara. Karaa kura fuwubedə nasha yanawu subarcticben təbandin, ngawodən nasha kawudo-a, kuru nasha kawudo-a.[9] Karaadə shima kashi 75% awowa dunyalan tətandindəbewo, kuru suronzan kashi 80% awowa kəskaye dunyalan dasagənadəbe mbeji. Net buro salakbedə shima 21.9 gigatonnes biomassbe saa woson karaa tropicalbero, 8.1 karaa kawudobero, kuru 2.6 karaa borealbero.[8] Karaadə biomes gade-gade latitude gade-gade-a kuru nəm kuruwu gade-gade-a lan, kuru nəm nguwu nji samibe-a nəm nguwu evapotranspirationbe-a.[10] Biomes anyi suronzan karaa borealbe suro yanawu subarcticbe-a, karaa tropicalbe kəli-a kuru karaa tropical harrata-a batau Equatorbe-a, kuru karaa kawudobe latitude daube-a. Karaadə nashawa dunyabe sami ngəwu'adən fəlangzayin, amma kəndaaram harratadə savannaro faltin. Son yaye, nasha do nji samibe daudau lan, karaa də duwaro savanna ro faltin sa nəm nguwu cidi kəskaye zaksana də cidiya kashi 40 səta 45 ro saadənan.[11] Kulashi donyi karaa Amazon ye lan tǝdǝna dǝye fǝlezǝna kǝla kǝska so dǝ raksa nǝm nguwu njiye dǝga falzayin nasha fal lan, nji lambo nzaye dǝga kolzayin loktu njiye dǝga tǝmatǝyin ro. Dalil adəye səkə, nji samibe zamanbedə suro Amazonben kəntawu indi au yakkəro badijin kawu yanawudəye kolzəyinro.[12][13] Karaa Amazon lan təmtəgə-a kuru yanawu faltə amsoye-adə raksa lamarra adəro təngatəyin, karaadə'a kozəna na doni savannaro faltindən.[14] Karaa kəltadə nizam karaye kadaro tajirwa suwudin. Karaa gərtədə wakajin sa amsoye kəskawa na karaayen kamza au wartəlan tutuluyya, au kəska lotə au bare nankaro. Karaa ngəwuso kuro karaa tropicalben wakajin. Kambo kara'a kəltayedə dalil karewa diyau tando nankaro: kəska, da febe, soya, kuru kəndawu palmbe.[15] Saa 2,000 kozənadən, nasha cidi karaa Europebedə kashi 80% lan səta 34% ro fulutəna. Nasha karaye kura-kura lardə China-a gədi United States-a lan fəlezana, [16] surodən kashi 0.1% cidiye bas koltənyi.[17] Nasha karaa dunyabe retanzə karənga (kashi 49) də kalkal, amma kashi 9 də nasha laa kəltəram gana au ba lan təbandin. Karaa njiye tropicalbe-a boreal coniferousbe-adə sandima zauro yakkatawo, amma karaa harrata subtropicalbe-a karaa kəmaduwube-adə sandima zauro yakkatawo. Kashi 80 nasha karaa dunyabedə nasha hecta miliyon 1 (acres miliyon 2.5) kozənalan təbandin. Kashi 20 gabsənadə nasha miliyon 34 kozənalan dunyalan kara- ngəwunzaso hectares 1,000 (acres 2,500) yeyi gənyi nəm kuranza.[9] Kəndaram adammanabe-a karaa-adə kamanza'a lezayin futu ngəla au kutturo.[18] Karaadə cidawa ecosystembe amsoro cin kuru na am bəladəriye matcin. Karaadə kuruson nəlefa amsoye lejin. Kundowa adammanabe, surodən awowa karabe faidatə tusshinbadə mbeji, raksə nizam karabedəga lejin.[19] === Lamintǝ === 0xov8ml3b16f082zutu1xexrzapje05 0 2928 29580 2026-07-15T21:27:10Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "{{Databox}} Suro meteorologyben, fowodə shima awo shiro aerosol gultindəwo suronzən awoa njibe sənana turinma, kankara, au awoa gade, sami dunyabedən au awoa gade samunnam.[1] Njidə, badiyaramman, suronzən awoa tiyiro təkəna-a kuru crystals-a mbeji. Dunyalan, fowowadə dalil kasamdəbe nəmngəwunzəben təbandin loktu shiga amusuro waljiya na njibero waljiya, au loktu shidə kəli ngəwu səwandiya, ngəwusoro alama kawudo njiben, na shitinzən səta shi njidə..." 29580 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro meteorologyben, fowodə shima awo shiro aerosol gultindəwo suronzən awoa njibe sənana turinma, kankara, au awoa gade, sami dunyabedən au awoa gade samunnam.[1] Njidə, badiyaramman, suronzən awoa tiyiro təkəna-a kuru crystals-a mbeji. Dunyalan, fowowadə dalil kasamdəbe nəmngəwunzəben təbandin loktu shiga amusuro waljiya na njibero waljiya, au loktu shidə kəli ngəwu səwandiya, ngəwusoro alama kawudo njiben, na shitinzən səta shi njidəga hafcin na temperature nadəbedəro. Fotowa dunyabe homosphere-a lan fowowa turin, suronzan troposphere-a, stratosphere-a, kuru mesosphere-a mbeji. Nephologydə shima ilmu kəla fowoben, shidəwo dalami fiziya fowobe meteorologyben tədinmadə. Shi karapka Meteorological Dunyabedə duluwuwa indi faidatə su fowobe suro fernowanza homosphereben, Latin-a kuru su nowata-a. Jili genusbe suro troposphereben, shi atmospheric layerdəwo cidi dunyabea karəngənmadə, su Latinbe mbeji dalil dunya sammason Luke Howardbe nomenclaturenzədə gotə nankaro shidəwo suro saa 1802ben təmazanadə. genera mewu. Jili kura-kura uwudə sandima, faraskəramma au fəska, kəla kəltəramma, kəltəramma, rolls, au ripples, gar kuruwuram kurakura ngəwusoro saminza fibrous'a, kuru cirriform wisps'a au patches'a. Fowowa cidiyayedə prefixes altitude-a lezənama ba. Son yaye jili stratiform-a stratocumuliform-a dawuyedəro prefix alto- mbeji amma jili kura-kuradə sandima prefix cirro- gozayin. Suro stratocumuliform clouds yen, shi prefix strato- dǝ shilan faidatin awo donyi martawa gana ye dǝro amma sha dawu-a kuru kura-a lan gǝnatin, prefix indiro alto- a cirro- a lan faidatin. Jili genusbedə shido datəgəram fal kozənaro sədinmadə prefixes altitude-a lezənama gojinba. Sandidə daraja cidiyabe au dawubero yakkata nəmcintə doni falnzawoso buron təbandənadən kara, kuru sandiya daraja kada au datəgəramro bayantəna. Kambo donyi genera mewu be diwal yaktǝ be lan tuwandin ma du, jilinza ro yaktin, kuru waltǝ jili gadero yaktin. Fowowa stratiformbe zauro ganadəwo cidiya dunyabero lezənadəro su nowatadə fog-a mist-a amma su Latinbe ba. Suro stratosphere-a mesosphere-ayen, fowowadə su jilinza nowata mbeji. Sandidə alamaram veil au sheets, wisps, au bands au ripples, amma heaps au tower gənyi futu troposphere lan dagəna yeyi. Sandidə ngəwuro turinba, ngəwusoro nashaa dunyabe polarbedən. Fowowa asutəna suro sami dunyawa gadeben kuru kəmballa suro Nizam Kausuben kuru ngawonzən. Son yaye, dalil alamaramnza kawudobe gade-gade nankaro, sandidə ngəwusoro awoa gade alama methane-a, ammonia-a, kuru sulfuric acid-a, kuru nji-a sammason mbeji. Fowo Troposphericbedə raksə daataro futu yanawu dunyabe faltəga lejin. Sandidə waneye haskenza kawusuben isayinmadəga fəlezayin shidəwo raksə banazə amusuro suwudin na kuru loktu fowowa anyi waajinlan, au haskenzə wave kuruwudəga tarzəyin shidəwo sami Dunyaben suluwinmadəwo raksə kawudo suwudinmawo. Nəm kuruwu-a, jili-a, nəmkəruwu-a fowoyedə sandima awowa doni Dunya-a sami-aye kawudo au amusuro sədinmawo. Fowowa doni sami troposphereben təbandində zauro gana kuru zauro sarsar kəla futu yanawu faltəben taasir sədinbaro. Fowodə shima awo tawadə baa kəla yanawuben.[2] === Lamintǝ === 8p1glb438t6ic9t7v74t12zjuqut7lf 29581 29580 2026-07-15T21:28:02Z Ummusalmasuleiman2001 55 29581 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro meteorologyben, fowo də shima awo shiro aerosol gultindəwo suronzən awoa njibe sənana turinma, kankara, au awoa gade, sami dunyabedən au awoa gade samunnam.[1] Njidə, badiyaramman, suronzən awoa tiyiro təkəna-a kuru crystals-a mbeji. Dunyalan, fowowadə dalil kasamdəbe nəmngəwunzəben təbandin loktu shiga amusuro waljiya na njibero waljiya, au loktu shidə kəli ngəwu səwandiya, ngəwusoro alama kawudo njiben, na shitinzən səta shi njidəga hafcin na temperature nadəbedəro. Fotowa dunyabe homosphere-a lan fowowa turin, suronzan troposphere-a, stratosphere-a, kuru mesosphere-a mbeji. Nephologydə shima ilmu kəla fowoben, shidəwo dalami fiziya fowobe meteorologyben tədinmadə. Shi karapka Meteorological Dunyabedə duluwuwa indi faidatə su fowobe suro fernowanza homosphereben, Latin-a kuru su nowata-a. Jili genusbe suro troposphereben, shi atmospheric layerdəwo cidi dunyabea karəngənmadə, su Latinbe mbeji dalil dunya sammason Luke Howardbe nomenclaturenzədə gotə nankaro shidəwo suro saa 1802ben təmazanadə. genera mewu. Jili kura-kura uwudə sandima, faraskəramma au fəska, kəla kəltəramma, kəltəramma, rolls, au ripples, gar kuruwuram kurakura ngəwusoro saminza fibrous'a, kuru cirriform wisps'a au patches'a. Fowowa cidiyayedə prefixes altitude-a lezənama ba. Son yaye jili stratiform-a stratocumuliform-a dawuyedəro prefix alto- mbeji amma jili kura-kuradə sandima prefix cirro- gozayin. Suro stratocumuliform clouds yen, shi prefix strato- dǝ shilan faidatin awo donyi martawa gana ye dǝro amma sha dawu-a kuru kura-a lan gǝnatin, prefix indiro alto- a cirro- a lan faidatin. Jili genusbedə shido datəgəram fal kozənaro sədinmadə prefixes altitude-a lezənama gojinba. Sandidə daraja cidiyabe au dawubero yakkata nəmcintə doni falnzawoso buron təbandənadən kara, kuru sandiya daraja kada au datəgəramro bayantəna. Kambo donyi genera mewu be diwal yaktǝ be lan tuwandin ma du, jilinza ro yaktin, kuru waltǝ jili gadero yaktin. Fowowa stratiformbe zauro ganadəwo cidiya dunyabero lezənadəro su nowatadə fog-a mist-a amma su Latinbe ba. Suro stratosphere-a mesosphere-ayen, fowowadə su jilinza nowata mbeji. Sandidə alamaram veil au sheets, wisps, au bands au ripples, amma heaps au tower gənyi futu troposphere lan dagəna yeyi. Sandidə ngəwuro turinba, ngəwusoro nashaa dunyabe polarbedən. Fowowa asutəna suro sami dunyawa gadeben kuru kəmballa suro Nizam Kausuben kuru ngawonzən. Son yaye, dalil alamaramnza kawudobe gade-gade nankaro, sandidə ngəwusoro awoa gade alama methane-a, ammonia-a, kuru sulfuric acid-a, kuru nji-a sammason mbeji. Fowo Troposphericbedə raksə daataro futu yanawu dunyabe faltəga lejin. Sandidə waneye haskenza kawusuben isayinmadəga fəlezayin shidəwo raksə banazə amusuro suwudin na kuru loktu fowowa anyi waajinlan, au haskenzə wave kuruwudəga tarzəyin shidəwo sami Dunyaben suluwinmadəwo raksə kawudo suwudinmawo. Nəm kuruwu-a, jili-a, nəmkəruwu-a fowoyedə sandima awowa doni Dunya-a sami-aye kawudo au amusuro sədinmawo. Fowowa doni sami troposphereben təbandində zauro gana kuru zauro sarsar kəla futu yanawu faltəben taasir sədinbaro. Fowodə shima awo tawadə baa kəla yanawuben.[2] === Lamintǝ === hg7vq18pbg229a4riy7ha1s8812n5zx 29582 29581 2026-07-15T21:28:23Z Ummusalmasuleiman2001 55 29582 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro meteorologyben, '''fowo''' də shima awo shiro aerosol gultindəwo suronzən awoa njibe sənana turinma, kankara, au awoa gade, sami dunyabedən au awoa gade samunnam.[1] Njidə, badiyaramman, suronzən awoa tiyiro təkəna-a kuru crystals-a mbeji. Dunyalan, fowowadə dalil kasamdəbe nəmngəwunzəben təbandin loktu shiga amusuro waljiya na njibero waljiya, au loktu shidə kəli ngəwu səwandiya, ngəwusoro alama kawudo njiben, na shitinzən səta shi njidəga hafcin na temperature nadəbedəro. Fotowa dunyabe homosphere-a lan fowowa turin, suronzan troposphere-a, stratosphere-a, kuru mesosphere-a mbeji. Nephologydə shima ilmu kəla fowoben, shidəwo dalami fiziya fowobe meteorologyben tədinmadə. Shi karapka Meteorological Dunyabedə duluwuwa indi faidatə su fowobe suro fernowanza homosphereben, Latin-a kuru su nowata-a. Jili genusbe suro troposphereben, shi atmospheric layerdəwo cidi dunyabea karəngənmadə, su Latinbe mbeji dalil dunya sammason Luke Howardbe nomenclaturenzədə gotə nankaro shidəwo suro saa 1802ben təmazanadə. genera mewu. Jili kura-kura uwudə sandima, faraskəramma au fəska, kəla kəltəramma, kəltəramma, rolls, au ripples, gar kuruwuram kurakura ngəwusoro saminza fibrous'a, kuru cirriform wisps'a au patches'a. Fowowa cidiyayedə prefixes altitude-a lezənama ba. Son yaye jili stratiform-a stratocumuliform-a dawuyedəro prefix alto- mbeji amma jili kura-kuradə sandima prefix cirro- gozayin. Suro stratocumuliform clouds yen, shi prefix strato- dǝ shilan faidatin awo donyi martawa gana ye dǝro amma sha dawu-a kuru kura-a lan gǝnatin, prefix indiro alto- a cirro- a lan faidatin. Jili genusbedə shido datəgəram fal kozənaro sədinmadə prefixes altitude-a lezənama gojinba. Sandidə daraja cidiyabe au dawubero yakkata nəmcintə doni falnzawoso buron təbandənadən kara, kuru sandiya daraja kada au datəgəramro bayantəna. Kambo donyi genera mewu be diwal yaktǝ be lan tuwandin ma du, jilinza ro yaktin, kuru waltǝ jili gadero yaktin. Fowowa stratiformbe zauro ganadəwo cidiya dunyabero lezənadəro su nowatadə fog-a mist-a amma su Latinbe ba. Suro stratosphere-a mesosphere-ayen, fowowadə su jilinza nowata mbeji. Sandidə alamaram veil au sheets, wisps, au bands au ripples, amma heaps au tower gənyi futu troposphere lan dagəna yeyi. Sandidə ngəwuro turinba, ngəwusoro nashaa dunyabe polarbedən. Fowowa asutəna suro sami dunyawa gadeben kuru kəmballa suro Nizam Kausuben kuru ngawonzən. Son yaye, dalil alamaramnza kawudobe gade-gade nankaro, sandidə ngəwusoro awoa gade alama methane-a, ammonia-a, kuru sulfuric acid-a, kuru nji-a sammason mbeji. Fowo Troposphericbedə raksə daataro futu yanawu dunyabe faltəga lejin. Sandidə waneye haskenza kawusuben isayinmadəga fəlezayin shidəwo raksə banazə amusuro suwudin na kuru loktu fowowa anyi waajinlan, au haskenzə wave kuruwudəga tarzəyin shidəwo sami Dunyaben suluwinmadəwo raksə kawudo suwudinmawo. Nəm kuruwu-a, jili-a, nəmkəruwu-a fowoyedə sandima awowa doni Dunya-a sami-aye kawudo au amusuro sədinmawo. Fowowa doni sami troposphereben təbandində zauro gana kuru zauro sarsar kəla futu yanawu faltəben taasir sədinbaro. Fowodə shima awo tawadə baa kəla yanawuben.[2] === Lamintǝ === 9bnkj8q170b0ysbp46j81opyoi9e4hi 0 2929 29583 2026-07-16T09:05:12Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Archaea''' dǝ shima nasha donyi nji alaube. Adalan, Archaea dǝ wakilnzǝ prokaryoticbe bas suronzǝn mbeji, sonyayi kǝrma dǝn paraphyleticro asuwatǝ, eukaryotes dǝ archaea lan fǝlangoro notǝna. Archaea dǝ suronzǝn eukaryotes mbeji yayi, kalma archaea dǝ (sing. archaeon/ɑːrˈkiːɒn/ar-KEE-on; Greek kureye lan sǝta Arkhaîon ‘kuren’) suro tǝlam Nasaraben. Archaea dǝ buro salak lan bacteria ro yakkata, su donyi archaebacteria lan tuwandi..." 29583 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Archaea''' dǝ shima nasha donyi nji alaube. Adalan, Archaea dǝ wakilnzǝ prokaryoticbe bas suronzǝn mbeji, sonyayi kǝrma dǝn paraphyleticro asuwatǝ, eukaryotes dǝ archaea lan fǝlangoro notǝna. Archaea dǝ suronzǝn eukaryotes mbeji yayi, kalma archaea dǝ (sing. archaeon/ɑːrˈkiːɒn/ar-KEE-on; Greek kureye lan sǝta Arkhaîon ‘kuren’) suro tǝlam Nasaraben. Archaea dǝ buro salak lan bacteria ro yakkata, su donyi archaebacteria lan tuwandin ma, amma kalma adǝ faidajin bawo.[5] Cell donyi archaeal be du, awo donyi sandiya Bacteria a Eukaryota a gayirjin ma mbeji, suronzan: cell donyi lipid donyi ether lan tuwandin ma; awoa tiyi lan dajinma alamanna methanogenesis yeyi; kuru gar donyi archaellum lan notǝna ma.[6] Archaea dǝ waltǝ suro phyla kadaa ro yakkata. Yayaktǝdǝ zaumaro zau dalilnzǝdǝ shima ngǝwunzaso suro laboratoryben yaktǝnyi kuru sandiya asutin futu genenzabe suro samfurra kǝndaramnzaben. Sandidə endospores sətandinro asutənyi. Archaea dǝ kambowo soro bacteria a samun nǝm kuranza a zadǝnza lan, amma gana laa zadǝnza gade gade, alama cell donyi Haloquadratum walsbyi ye dǝa.[7] Adəman, archaea də jinsnzə mbeji kuru diwalwa metabolicbe kada mbeji sandido eukaryotes'a karəngənma, masamman maro enzymes donyi transcriptionbe-a fasaribe-a. Lamarra gade donyi archaeal biochemistry ye dǝ gade, alamanna awo donyi ether lipids ro tǝngatǝyin ma,[8] archaeols kunten ro. Archaeadǝ fandoram dunoye kada faidatayin eukaryotesdǝa kozǝnaro, organicdonyi alaman shiwurdǝa, ammonia-a, su ion-a au hydrogen gas-a. Halobacteriado mandaro kanadimadǝ nur kawusube faidatain, sandi alauwa jilitiloa gade archaeabedǝa carbon (autotrophyya), sonyayi cyanobacteriadǝa gǝnyi, jiliwa archaeabe nowata ndasoma sandi indiso sadǝnyi. Archaea dǝ kǝnzambi sǝtayin, yaktǝ, aubiya kǝltǝ; bacteria yedei gǝnyi, jili Archaea ye nowata bawo. Archaea buro salak lan tawadǝna dǝ sandima extremophiles, sandi donyi kǝndaram njiye kawudo so kǝmaduwu manda so lan dasayin awo gade so bawo. Karewa molecular notəye ngalwotəgəye səkə archaea'a na kənəngatəye sammason asutin, katti-a, [9] kəmaduwu-a, kuru marshlands-a kunten. Archaea sandima nguwu suro kǝmoduwu so lan, kuru archaea suro plankton be dǝ shima karapka donyi nji alaube nguwuwa dinalan. Archaea sandi nasha faida kǝnǝnga dunyabe. Sandidə nasha laa microbiota nji alaube sammabe. Suro microbiome adamganaben, sandidə faida'a suro suro'a, ci'a, kuru kəla kadiyiben.[10] Nəm gade-gade morphologinzabe-a, metabolicnza-a, kuru nəm gade-gade kəndaramnzabe-aye sandiya kolzə faidawa kada kəndagəram dunyabe sadin: carbon fixation; nitrogenbe kǝla kǝljin; organicbe awowa kǝltǝna; kuru kǝndaram awowa kǝnǝngabe-a kuru awowa kǝnǝngabe-a, misallo.[9][11] Saa 2024 lan, jili archaea ye fal du parasitic ro asutin; Methanogens də biogas tando-a nji kadawu sasərtə-a lan faidatin, amma biotechnology də enzymes do extremophile archaea lan tuwandin ma dəa faidatin shi do kawudo nguwu'a awo yijin ma'a. qaq8q9l5sabka6n7h75xkfmkg6yy704 29584 29583 2026-07-16T09:08:17Z Abba Khaleel 1413 29584 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Archaea''' dǝ shima nasha donyi nji alaube. Adalan, Archaea dǝ wakilnzǝ prokaryoticbe bas suronzǝn mbeji, sonyayi kǝrma dǝn paraphyleticro asuwatǝ, eukaryotes dǝ archaea lan fǝlangoro notǝna. Archaea dǝ suronzǝn eukaryotes mbeji yayi, kalma archaea dǝ (sing. archaeon/ɑːrˈkiːɒn/ar-KEE-on; Greek kureye lan sǝta Arkhaîon ‘kuren’) suro tǝlam Nasaraben. Archaea dǝ buro salak lan bacteria ro yakkata, su donyi archaebacteria lan tuwandin ma, amma kalma adǝ faidajin bawo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Archaea#cite_note-5</ref> Cell donyi archaeal be du, awo donyi sandiya Bacteria a Eukaryota a gayirjin ma mbeji, suronzan: cell donyi lipid donyi ether lan tuwandin ma; awoa tiyi lan dajinma alamanna methanogenesis yeyi; kuru gar donyi archaellum lan notǝna ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Archaea#cite_note-6</ref> Archaea dǝ waltǝ suro phyla kadaa ro yakkata. Yayaktǝdǝ zaumaro zau dalilnzǝdǝ shima ngǝwunzaso suro laboratoryben yaktǝnyi kuru sandiya asutin futu genenzabe suro samfurra kǝndaramnzaben. Sandidə endospores sətandinro asutənyi. Archaea dǝ kambowo soro bacteria a samun nǝm kuranza a zadǝnza lan, amma gana laa zadǝnza gade gade, alama cell donyi Haloquadratum walsbyi ye dǝa.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Archaea#cite_note-7</ref> Adəman, archaea də jinsnzə mbeji kuru diwalwa metabolicbe kada mbeji sandido eukaryotes'a karəngənma, masamman maro enzymes donyi transcriptionbe-a fasaribe-a. Lamarra gade donyi archaeal biochemistry ye dǝ gade, alamanna awo donyi ether lipids ro tǝngatǝyin ma,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Archaea#cite_note-8</ref> archaeols kunten ro. Archaeadǝ fandoram dunoye kada faidatayin eukaryotesdǝa kozǝnaro, organicdonyi alaman shiwurdǝa, ammonia-a, su ion-a au hydrogen gas-a. Halobacteriado mandaro kanadimadǝ nur kawusube faidatain, sandi alauwa jilitiloa gade archaeabedǝa carbon (autotrophyya), sonyayi cyanobacteriadǝa gǝnyi, jiliwa archaeabe nowata ndasoma sandi indiso sadǝnyi. Archaea dǝ kǝnzambi sǝtayin, yaktǝ, aubiya kǝltǝ; bacteria yedei gǝnyi, jili Archaea ye nowata bawo. Archaea buro salak lan tawadǝna dǝ sandima extremophiles, sandi donyi kǝndaram njiye kawudo so kǝmaduwu manda so lan dasayin awo gade so bawo. Karewa molecular notəye ngalwotəgəye səkə archaea'a na kənəngatəye sammason asutin, katti-a, [9] kəmaduwu-a, kuru marshlands-a kunten. Archaea sandima nguwu suro kǝmoduwu so lan, kuru archaea suro plankton be dǝ shima karapka donyi nji alaube nguwuwa dinalan. Archaea sandi nasha faida kǝnǝnga dunyabe. Sandidə nasha laa microbiota nji alaube sammabe. Suro microbiome adamganaben, sandidə faida'a suro suro'a, ci'a, kuru kəla kadiyiben.[10] Nəm gade-gade morphologinzabe-a, metabolicnza-a, kuru nəm gade-gade kəndaramnzabe-aye sandiya kolzə faidawa kada kəndagəram dunyabe sadin: carbon fixation; nitrogenbe kǝla kǝljin; organicbe awowa kǝltǝna; kuru kǝndaram awowa kǝnǝngabe-a kuru awowa kǝnǝngabe-a, misallo.[9][11] Saa 2024 lan, jili archaea ye fal du parasitic ro asutin; Methanogens də biogas tando-a nji kadawu sasərtə-a lan faidatin, amma biotechnology də enzymes do extremophile archaea lan tuwandin ma dəa faidatin shi do kawudo nguwu'a awo yijin ma'a. == Lamintǝ == 5aq66zr7k2vlq85mmpzixwcn4soju8a 0 2930 29585 2026-07-16T09:10:06Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Bacteriadǝ''' ndarason mbeji, kambowo soro kǝnǝnga kǝlanzabero kǝnǝngatin, cell fal mbeji. Sandidǝ nasha kura suro kuliwa sənana prokaryoticben kara. Ngǝwusoro micrometers ganalagǝ nǝmkuruwunza, bacteria sandima awowa kǝnǝngabe buro salakkin dunyalan fǝlangzanawo, kuru sandima kǝnǝnganza nguwuson mbeji. Bacteriadǝ kasam-a, kati-a, nji-a, nji kawudo acidicbe-a, kadawu radioactivebe-a, kuru sami cidiyedǝn dasayin. Bacteria du faida donyi ka..." 29585 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Bacteriadǝ''' ndarason mbeji, kambowo soro kǝnǝnga kǝlanzabero kǝnǝngatin, cell fal mbeji. Sandidǝ nasha kura suro kuliwa sənana prokaryoticben kara. Ngǝwusoro micrometers ganalagǝ nǝmkuruwunza, bacteria sandima awowa kǝnǝngabe buro salakkin dunyalan fǝlangzanawo, kuru sandima kǝnǝnganza nguwuson mbeji. Bacteriadǝ kasam-a, kati-a, nji-a, nji kawudo acidicbe-a, kadawu radioactivebe-a, kuru sami cidiyedǝn dasayin. Bacteria du faida donyi katap donyi kǝmbu tiyi lan tuwondin ma, faida donyi tiyi lan faidatayin ma, nitrogen donyi sami lan tuwandin ma. Shi nutrient cycledǝ suronzǝn awoa kǝrmube wurtǝ mbeji; bacteria də sandima awo do ne putrefaction gultin dəga suwudin. Suro kǝndaram alagǝwa donyi hydrothermalbe-a amusube-a dǝrizana dǝn, bacteria donyi extremophilebe dǝ shima faida donyi kǝnǝnga sǝtayin ma, alaman na hydrogen sulphide a methane a, energy ro faljin. Bacteria so dǝ sandiye kǝska-a dabba-a ro kǝnǝngatǝyin. Bacteria ngəwuso asutənyi kuru jiliwa kada mbeji doni laboratorylan wuratəyimba. Kǝra awo donyi bacteria be du ilmu bacteriology lan notu, dalami ilmu microbiology be lan. Dabbawa samma yeyi, adamganasodə bacteria kada gozayin (alamanna 1013 səta 1014 ro saadəna).[8] Nguwuso suro kalwoben kara, amma tiyi karayiben kada mbeji. Kambo bacteria donyi tiyi lan dasawuna ma dǝ, awo donyi tiyi lan dasawuna ma dǝye sǝkǝ, kuru nguwu so faidajin, [9] musamman maro sandi donyi suro tiyi lan danama dǝ. Son yaye, jili bacteriabe kada kasuwa saudin kuru kasuwa kosuwa suwudin, suronzan cholera-a, syphilis-a, anthrax-a, kwasa-a, tiyi-a, tetanus-a kuru bubonic plague-a. Kasuwa bacteriabe zauro nowatadə sandima kasuwa yintəbewo. Antibioticsdə kasuwa bakteriyabero kurun diolan faidatin kuru barelan faidatin, kurun antibioticbedə kaziyi kuraro sədin. Bacteriasodə faida'a nasha nji kadawuye ngalwotəgə-a kəndawu təfandəna kaltəgə-a, cukku cam-a yogurt-a tandolan, dinar-a, palladium-a, ngarkime-a suwa gade-a nasha lamar latədəyen (biomining-a, bioleaching-a), kuruson biotechnology-a, kuru kurun kwasuwaye-a kuru kemikalla gade-a tando-a. Loktu laan shi kajim donyi adadu Schizomycetes ("fungi ye yaktǝ") ro gotǝna ma, kǝrma dǝro bacteriaya prokaryotes ro yakkata. Cell donyi dabba be a eukaryotes gade so ye de gǝnyi, cell donyi bacteria be du kuromosom donyi kokorrata ma mbeji, nucleus donyi suro lan bawo, kuru organelles donyi membrane lan bowotin ma du nguwu bawo. Shi kalma bacteriadǝ mendǝn prokaryotes sammaso suron mbeji yaye, yayaktǝdo kimiyayedǝ fallatǝ ngawo suro saa 1990sben shi prokaryotesdǝ suron karapka indi alaube gade-gade shido kakanzǝ kureben fǝlantǝnamadǝ asuzanan. Kǝndaram wuratǝbe adǝ sandiya Bacteria a Archaea lan bowotin.[10] Archaea yedei gənyi, bacteria də suronzən awoa kəllata mbeji, [11] awoa donyi ADP-ribosylation ro raksəyin ba ma, formylmethionine faidatin protein kəltə baditəram lan, [13] kuru nəm gade-gade geneticbe kada mbeji, suronzan S a1r mbeji. Ilmu asalbe Bacillus subtilis alama kǝskayedǝ Kalima bacteria (bacteria) də shima nəm nguwu bacterium Neo-Latin ye wo, shi do ne təlam Greek ye kureye lan faidatin ma. ma'ananzə 'cidama' au 'cane',[16] dalildə shima buro salakkin təbandənadə alama rodbe.[17][18] Kalimadə buro salakkin bacteriaro faidatə saa 1828 lan.[19] Ilmu bacteriabe Jili bacteriabe 43,000 yeyi sunza tǝkǝna yayi, nguwunzaso ngaltema kǝratǝnyi.[20] Haiyaro, jili bacteriabe 10 basdə reta kakkadi sammasobe, amma kashi 75% bacteria sammasobe kulashi ilmube sandiro tədəna ba.[20] Jili alagəwa shiro Escherichia coli gultində, kərawa 300,000 ma kozəna kəlanzən baktəna, [20] amma kakkadəwa anyi ngəwunzaso sha awo samunnam faidatə jili alagəwa gade kəratəro, bayan laa kəla biology kəlanzəben cin baro. Kashi 90% kulashi ilmu kimiyabe kəla bacteriaben hangalnza cina kəla jiliwa alagəwabe kashi 1% yeyi gənyiro, ngəwunzaso bacteria kwasuwa suwudinma nəlewa adamganabero faidajin.[20][21] E. coli də shima bacterium do ne zauro kəratəna ma wo, kwata genes nzə 4000 ye də ngəlaro kəratənyi au bayantənyi. Bacteria laa donyi genomes nza gana ma (< 600 genes, misallo Mycoplasma) nguwu soro genes nza nguwu faidajin, dalil donyi nguwunzaso faida kuru jili gade lan gǝnatin.[22] 4wcz38082cekwe21105rb2qc9cmxdjw 29586 29585 2026-07-16T09:14:12Z Abba Khaleel 1413 29586 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Bacteriadǝ''' ndarason mbeji, kambowo soro kǝnǝnga kǝlanzabero kǝnǝngatin, cell fal mbeji. Sandidǝ nasha kura suro kuliwa sənana prokaryoticben kara. Ngǝwusoro micrometers ganalagǝ nǝmkuruwunza, bacteria sandima awowa kǝnǝngabe buro salakkin dunyalan fǝlangzanawo, kuru sandima kǝnǝnganza nguwuson mbeji. Bacteriadǝ kasam-a, kati-a, nji-a, nji kawudo acidicbe-a, kadawu radioactivebe-a, kuru sami cidiyedǝn dasayin. Bacteria du faida donyi katap donyi kǝmbu tiyi lan tuwondin ma, faida donyi tiyi lan faidatayin ma, nitrogen donyi sami lan tuwandin ma. Shi nutrient cycledǝ suronzǝn awoa kǝrmube wurtǝ mbeji; bacteria də sandima awo do ne putrefaction gultin dəga suwudin. Suro kǝndaram alagǝwa donyi hydrothermalbe-a amusube-a dǝrizana dǝn, bacteria donyi extremophilebe dǝ shima faida donyi kǝnǝnga sǝtayin ma, alaman na hydrogen sulphide a methane a, energy ro faljin. Bacteria so dǝ sandiye kǝska-a dabba-a ro kǝnǝngatǝyin. Bacteria ngəwuso asutənyi kuru jiliwa kada mbeji doni laboratorylan wuratəyimba. Kǝra awo donyi bacteria be du ilmu bacteriology lan notu, dalami ilmu microbiology be lan. Dabbawa samma yeyi, adamganasodə bacteria kada gozayin (alamanna 1013 səta 1014 ro saadəna).<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bacteria#cite_note-8</ref> Nguwuso suro kalwoben kara, amma tiyi karayiben kada mbeji. Kambo bacteria donyi tiyi lan dasawuna ma dǝ, awo donyi tiyi lan dasawuna ma dǝye sǝkǝ, kuru nguwu so faidajin, <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bacteria#cite_note-McCutcheon-9</ref> musamman maro sandi donyi suro tiyi lan danama dǝ. Son yaye, jili bacteriabe kada kasuwa saudin kuru kasuwa kosuwa suwudin, suronzan cholera-a, syphilis-a, anthrax-a, kwasa-a, tiyi-a, tetanus-a kuru bubonic plague-a. Kasuwa bacteriabe zauro nowatadə sandima kasuwa yintəbewo. Antibioticsdə kasuwa bakteriyabero kurun diolan faidatin kuru barelan faidatin, kurun antibioticbedə kaziyi kuraro sədin. Bacteriasodə faida'a nasha nji kadawuye ngalwotəgə-a kəndawu təfandəna kaltəgə-a, cukku cam-a yogurt-a tandolan, dinar-a, palladium-a, ngarkime-a suwa gade-a nasha lamar latədəyen (biomining-a, bioleaching-a), kuruson biotechnology-a, kuru kurun kwasuwaye-a kuru kemikalla gade-a tando-a. Loktu laan shi kajim donyi adadu Schizomycetes ("fungi ye yaktǝ") ro gotǝna ma, kǝrma dǝro bacteriaya prokaryotes ro yakkata. Cell donyi dabba be a eukaryotes gade so ye de gǝnyi, cell donyi bacteria be du kuromosom donyi kokorrata ma mbeji, nucleus donyi suro lan bawo, kuru organelles donyi membrane lan bowotin ma du nguwu bawo. Shi kalma bacteriadǝ mendǝn prokaryotes sammaso suron mbeji yaye, yayaktǝdo kimiyayedǝ fallatǝ ngawo suro saa 1990sben shi prokaryotesdǝ suron karapka indi alaube gade-gade shido kakanzǝ kureben fǝlantǝnamadǝ asuzanan. Kǝndaram wuratǝbe adǝ sandiya Bacteria a Archaea lan bowotin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bacteria#cite_note-FOOTNOTEHall2008145-10</ref> Archaea yedei gənyi, bacteria də suronzən awoa kəllata mbeji, [11] awoa donyi ADP-ribosylation ro raksəyin ba ma, formylmethionine faidatin protein kəltə baditəram lan, [13] kuru nəm gade-gade geneticbe kada mbeji, suronzan S a1r mbeji. Ilmu asalbe Bacillus subtilis alama kǝskayedǝ Kalima bacteria (bacteria) də shima nəm nguwu bacterium Neo-Latin ye wo, shi do ne təlam Greek ye kureye lan faidatin ma. ma'ananzə 'cidama' au 'cane',[16] dalildə shima buro salakkin təbandənadə alama rodbe.[17][18] Kalimadə buro salakkin bacteriaro faidatə saa 1828 lan.[19] Ilmu bacteriabe Jili bacteriabe 43,000 yeyi sunza tǝkǝna yayi, nguwunzaso ngaltema kǝratǝnyi.[20] Haiyaro, jili bacteriabe 10 basdə reta kakkadi sammasobe, amma kashi 75% bacteria sammasobe kulashi ilmube sandiro tədəna ba.[20] Jili alagəwa shiro Escherichia coli gultində, kərawa 300,000 ma kozəna kəlanzən baktəna, [20] amma kakkadəwa anyi ngəwunzaso sha awo samunnam faidatə jili alagəwa gade kəratəro, bayan laa kəla biology kəlanzəben cin baro. Kashi 90% kulashi ilmu kimiyabe kəla bacteriaben hangalnza cina kəla jiliwa alagəwabe kashi 1% yeyi gənyiro, ngəwunzaso bacteria kwasuwa suwudinma nəlewa adamganabero faidajin.[20][21] E. coli də shima bacterium do ne zauro kəratəna ma wo, kwata genes nzə 4000 ye də ngəlaro kəratənyi au bayantənyi. Bacteria laa donyi genomes nza gana ma (< 600 genes, misallo Mycoplasma) nguwu soro genes nza nguwu faidajin, dalil donyi nguwunzaso faida kuru jili gade lan gǝnatin.[22] == Lamintǝ == 0plyvfwhlcu2pftbcp9n5ibs42obht6 0 2931 29587 2026-07-16T09:16:19Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Fungi''' (pl.: fungi[d] awu fungus[6]) shima awo donyi suro lan eukaryoticbe, yeast a, molds a, kuru fungus a. Awowa alakkata anyi sandiya suro kingdom biologibe Fungiben yakkata.[7][8] Alama donyi fungus a kǝska so, bacteria so, protists so lan, chitin mbeji. Fungi, dabba so yeyi, sandi donyi heterotrophs: sandiye kǝmbu nza sowandin, molecules yiyima tiyi nza ro yiwu lan. Shi bǝndidǝ fotosintesis sǝdin ba. Wuratu du shima diwal donyi motǝnza ye, sp..." 29587 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Fungi''' (pl.: fungi[d] awu fungus[6]) shima awo donyi suro lan eukaryoticbe, yeast a, molds a, kuru fungus a. Awowa alakkata anyi sandiya suro kingdom biologibe Fungiben yakkata.[7][8] Alama donyi fungus a kǝska so, bacteria so, protists so lan, chitin mbeji. Fungi, dabba so yeyi, sandi donyi heterotrophs: sandiye kǝmbu nza sowandin, molecules yiyima tiyi nza ro yiwu lan. Shi bǝndidǝ fotosintesis sǝdin ba. Wuratu du shima diwal donyi motǝnza ye, spores dawun baro (gana laa flagellated), sandi donyi kasam awu nji lan bǝlawurotin ma. Fungi du shima awo donyi kǝndaram nza wurtin ma. Sandi adǝa nǝm gade gade gade so dǝa fungi dǝa suro karapka organismwa ye sǝtana gade soro kalakca, sunzǝ Eumycota (fungi jireye awu Eumycetes), sandido kakanza fal (maana, karapka monophyleticya dawarzain), fasari donyi phylogeneticsiya ye dunoaro ngawo kǝltǝna ma. Karapka fungalbe adə myxomycetes-a oomycetes-a (kəltəram njibe) gade. Fasal ilmu alagǝbe donyi fungibe kǝratǝnzǝdǝ mycologya (Tǝlam ​​Greekbe lan gowotǝ, mykes 'mushroom'). Kuren, mycologiya dǝ dalami botanyabero gotǝna, sonyayi kǝrma notǝna fungi dǝ geneticmen sha dabba soa karu kǝljin kǝska so yayiro. Dunya sammason nguwu, fungi nguwuso asutinba dalil nǝm gana garnzabe nankaro, kuru kǝnǝnganza suro cidiben au awowa kǝrmuben. Fungidə suronzən symbionts kəskabe-a, dabbabe-a, awu fungi gade so-a kuru parasites-a mbeji. Sandidə asutin loktu tada fəlezayinlan, alama mushroom au molds yeyi. Fungi du faida donyi organic matter ye wurtu lan faidajin, kuru faida donyi nutrient ye kǝndaram lan faltin ma. Kashi 90% kǝska ye dǝ Mycorrhizal symbiosis kate kǝska a fungi ye dǝro tǝngatǝyin [9] kuru tartip adǝye photosynthesis kǝska ye dǝa sǝrayin, carbon donyi sami lan gotin ma dǝa sǝrayin kuru banazǝyin kǝndaram dunya ye faltǝ dǝro.[10] Fungidə tussuna kəmbu adamganabero faidatin, misallo mushroom-a truffles-a; namtǝ awo burodiro gǝrjinma; kuru suro fermentation kəmbube kadaben, misallo mbol, biya, kuru soy sauce. Saa 1940 saa 1940 lan, fungi dǝ faidata kurunna antibioticbe satandin, kuru, karunguro, enzymes kada shilan faidatain sanyiyarambe-a kuru awowa tultabe-an faidatin. Fungidə kuruson shiga kurun kuli yezobe ro faidatin kajim so, kwasuwa kəskabe so, kuliwa kuliwa yezoro. Jili alagǝwabe kada awoa tiyiro faidajinma sutuluyin, shiro mycotoxins gultindǝ, alaman na alkaloids-a kuru polyketides-a, sandido dabbawaro summa, adamgana kunten ro. Gar donyi tada kǝskaye jili alawu gana ye dǝ suronzǝn awoa psychotropicbe mbeji kuru sandiya kǝji fantǝro au kǝlele adabe lan faidatin. Fungidə karewa tətandəna-a garra-a kalzəyin, kuru awowa kwasuwa suwudin amso-a dabbawa gadeso-aro waljin. Kasuwa fungalbe (misallo, kwasuwa shangawabe) au kəmbu bannatədə raksə kəmbu amsobe-a razəwu fatobe-aro lejin. Fungi də sandiya fungicides-a, kurun kuli yezobe-a, awo banna suwudin-a, karaa kəlta-a awoa gade-aye sandiya zorzana.[10] Mairi fungusbedǝ suronzǝn taxa jili kada mbeji, ecologiya gade-gade, tartipwa kǝnǝngabe-a, morphologiya-a, chytrids njibe unicellularlan sǝta mushroom kura-a ro saadəna. Son yaye, awo gana laa nowata kəla nəm gade-gade alagəwabe jireye kəla fungus kingdomben, shidəwo jiliwa alaube miliyon 2.2 səta miliyon 3.8 ro saadənadə.[11] Suro adǝben, alamanna 148,000 bas bayantǝna,[12] jili alagǝwa 8,000 samin kǝskaro bannajinro nowata kuru gananzǝ yayi 300 raksǝ adamganaro kwasuwa suwudin.[13] Tun loktu karnu kǝn 18thmi a 19thmi lan cida kusunyi Carl Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon, a Elias Magnus Fries be du, fungi dǝa morphologya lan yakkatama (alaman, alamanza alaman na donyi spore ye lan awu sifa donyi microscopibe) awu physiologya lan. Fuwutu donyi molecular geneticya du ye zawal donyi DNA ye kulashi ye taxonomy ro kǝltǝ ro kazǝna, shi donyi loktu laan gargam ye yayaktǝ donyi morphologya ye tahyiraat gade so ye kǝlzǝyin ma. Kǝra ilmu donyi phylogeneticbe donyi karnu 21st ye lan baktǝna ma dǝ banazǝwu fasal donyi suro kingdom fungi ye dǝa fasalzǝna, shi donyi subphyla fallo yakata, phyla tulur, a subphyla mewu ro. q4se786ivgbpxp75vqsqtvebapvabjb 29588 29587 2026-07-16T09:18:43Z Abba Khaleel 1413 29588 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Fungi''' (pl.: fungi[d] awu fungus<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Fungus#cite_note-OxfordDictionary-10</ref>) shima awo donyi suro lan eukaryoticbe, yeast a, molds a, kuru fungus a. Awowa alakkata anyi sandiya suro kingdom biologibe Fungiben yakkata.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Fungus#cite_note-Whittaker1969-11</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Fungus#cite_note-CavalierSmith1998-12</ref> Alama donyi fungus a kǝska so, bacteria so, protists so lan, chitin mbeji. Fungi, dabba so yeyi, sandi donyi heterotrophs: sandiye kǝmbu nza sowandin, molecules yiyima tiyi nza ro yiwu lan. Shi bǝndidǝ fotosintesis sǝdin ba. Wuratu du shima diwal donyi motǝnza ye, spores dawun baro (gana laa flagellated), sandi donyi kasam awu nji lan bǝlawurotin ma. Fungi du shima awo donyi kǝndaram nza wurtin ma. Sandi adǝa nǝm gade gade gade so dǝa fungi dǝa suro karapka organismwa ye sǝtana gade soro kalakca, sunzǝ Eumycota (fungi jireye awu Eumycetes), sandido kakanza fal (maana, karapka monophyleticya dawarzain), fasari donyi phylogeneticsiya ye dunoaro ngawo kǝltǝna ma. Karapka fungalbe adə myxomycetes-a oomycetes-a (kəltəram njibe) gade. Fasal ilmu alagǝbe donyi fungibe kǝratǝnzǝdǝ mycologya (Tǝlam ​​Greekbe lan gowotǝ, mykes 'mushroom'). Kuren, mycologiya dǝ dalami botanyabero gotǝna, sonyayi kǝrma notǝna fungi dǝ geneticmen sha dabba soa karu kǝljin kǝska so yayiro. Dunya sammason nguwu, fungi nguwuso asutinba dalil nǝm gana garnzabe nankaro, kuru kǝnǝnganza suro cidiben au awowa kǝrmuben. Fungidə suronzən symbionts kəskabe-a, dabbabe-a, awu fungi gade so-a kuru parasites-a mbeji. Sandidə asutin loktu tada fəlezayinlan, alama mushroom au molds yeyi. Fungi du faida donyi organic matter ye wurtu lan faidajin, kuru faida donyi nutrient ye kǝndaram lan faltin ma. Kashi 90% kǝska ye dǝ Mycorrhizal symbiosis kate kǝska a fungi ye dǝro tǝngatǝyin [9] kuru tartip adǝye photosynthesis kǝska ye dǝa sǝrayin, carbon donyi sami lan gotin ma dǝa sǝrayin kuru banazǝyin kǝndaram dunya ye faltǝ dǝro.[10] Fungidə tussuna kəmbu adamganabero faidatin, misallo mushroom-a truffles-a; namtǝ awo burodiro gǝrjinma; kuru suro fermentation kəmbube kadaben, misallo mbol, biya, kuru soy sauce. Saa 1940 saa 1940 lan, fungi dǝ faidata kurunna antibioticbe satandin, kuru, karunguro, enzymes kada shilan faidatain sanyiyarambe-a kuru awowa tultabe-an faidatin. Fungidə kuruson shiga kurun kuli yezobe ro faidatin kajim so, kwasuwa kəskabe so, kuliwa kuliwa yezoro. Jili alagǝwabe kada awoa tiyiro faidajinma sutuluyin, shiro mycotoxins gultindǝ, alaman na alkaloids-a kuru polyketides-a, sandido dabbawaro summa, adamgana kunten ro. Gar donyi tada kǝskaye jili alawu gana ye dǝ suronzǝn awoa psychotropicbe mbeji kuru sandiya kǝji fantǝro au kǝlele adabe lan faidatin. Fungidə karewa tətandəna-a garra-a kalzəyin, kuru awowa kwasuwa suwudin amso-a dabbawa gadeso-aro waljin. Kasuwa fungalbe (misallo, kwasuwa shangawabe) au kəmbu bannatədə raksə kəmbu amsobe-a razəwu fatobe-aro lejin. Fungi də sandiya fungicides-a, kurun kuli yezobe-a, awo banna suwudin-a, karaa kəlta-a awoa gade-aye sandiya zorzana.[10] Mairi fungusbedǝ suronzǝn taxa jili kada mbeji, ecologiya gade-gade, tartipwa kǝnǝngabe-a, morphologiya-a, chytrids njibe unicellularlan sǝta mushroom kura-a ro saadəna. Son yaye, awo gana laa nowata kəla nəm gade-gade alagəwabe jireye kəla fungus kingdomben, shidəwo jiliwa alaube miliyon 2.2 səta miliyon 3.8 ro saadənadə.[11] Suro adǝben, alamanna 148,000 bas bayantǝna,[12] jili alagǝwa 8,000 samin kǝskaro bannajinro nowata kuru gananzǝ yayi 300 raksǝ adamganaro kwasuwa suwudin.[13] Tun loktu karnu kǝn 18thmi a 19thmi lan cida kusunyi Carl Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon, a Elias Magnus Fries be du, fungi dǝa morphologya lan yakkatama (alaman, alamanza alaman na donyi spore ye lan awu sifa donyi microscopibe) awu physiologya lan. Fuwutu donyi molecular geneticya du ye zawal donyi DNA ye kulashi ye taxonomy ro kǝltǝ ro kazǝna, shi donyi loktu laan gargam ye yayaktǝ donyi morphologya ye tahyiraat gade so ye kǝlzǝyin ma. Kǝra ilmu donyi phylogeneticbe donyi karnu 21st ye lan baktǝna ma dǝ banazǝwu fasal donyi suro kingdom fungi ye dǝa fasalzǝna, shi donyi subphyla fallo yakata, phyla tulur, a subphyla mewu ro. == Lamintǝ == ccerbm3mr1lk4q1bwg3n5ckbpin2mw5 0 2932 29589 2026-07-16T09:20:36Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Protist''' (protist) awu protoctist du shima alau eukaryoticya donyi dabba gǝnyi ma, kǝska cidiye gǝnyi ma, awu fungi gǝnyi ma. Protistdǝ karapka alabe sandiro sawartimba, awu cladedǝa, sonyayi sandi karapka paraphyleticbe sammaso zaktǝnama kuru kǝska kǝnǝngabe eukaryote sammaso zaktǝnamadǝn, shido shilan kǝska-kaskabe-a, dabba-a fungi-a fǝlangzanadǝn. Sandidə badiyaram lan cell fal, jili kada fəlezayin alaman na amoebae, ciliates, microal..." 29589 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Protist''' (protist) awu protoctist du shima alau eukaryoticya donyi dabba gǝnyi ma, kǝska cidiye gǝnyi ma, awu fungi gǝnyi ma. Protistdǝ karapka alabe sandiro sawartimba, awu cladedǝa, sonyayi sandi karapka paraphyleticbe sammaso zaktǝnama kuru kǝska kǝnǝngabe eukaryote sammaso zaktǝnamadǝn, shido shilan kǝska-kaskabe-a, dabba-a fungi-a fǝlangzanadǝn. Sandidə badiyaram lan cell fal, jili kada fəlezayin alaman na amoebae, ciliates, microalgae garu kərrata, kuru nguwusoro, flagellates. Faltǝ kada multicellularityro wagǝzǝna kate protistbedǝn, colonydonyi celldonyi faltinlan sǝta slime kura ro walzǝna, nji alaube jili fungusbe, kuru kajim njibe tissue gade gade. Protistsdǝ gargamlan sandiya mairi taxonomyibe gadero gotǝna shido shiga Protista awu Protoctistalan notǝnama, aubiya sandiya na fallin kǝltǝna namtǝ mairi adabe kǝskabe-a dabbabe-a algae-a protozoa-a lan. Kǝla kǝltǝ donyi molecular phylogenetic be a electron microscopy be lan, bayan sawu sandi sandi kǝska sandi sandi sandi kǝli sandi” (protist) laa du dabba au kǝska so dǝa karu-karǝn ro fǝlezana, kuru algae dǝ tuwondǝna kǝska kǝska sandi protozoa ye dǝa kǝltǝna ro. Yayaktǝ adǝ waltǝm waltǝm bayantǝna, alamaram alamaram alama nzǝdǝ alamaram alaubedǝa letanaro asuwatǝna. Yayitǝ donyi zaman be lan, protist du clades kura kadaro tartayin, sandi donyi supergroups lan notǝna ma, kambo nza so siffa nza gade. Alaman, shi Archaeplastidadǝ kambowo soro phototrophs alama algae kime a kǝri a, sandilan kǝska cidiyedǝn wurazana. Opisthokonta du fungi a, dabba a, kuru karenza donyi cell falma so. Amoebozoa a Rhizariaya sandima nji alaube kambowo sandilan dasawuna, alaman na dabba shilan dasawuna so, foraminifera a radiolarians so. Stramenopiles a Alveolata sandi dǝ karapka kǝska be donyi flagellata be du, nguwu so sha parasites be lan tuwandin (alama, oomycetes, apicomplexans) awu phototrophs (diatoms so, algae brown so, dinoflagellates so). Karapka donyi buro salak lan faltana ma, sandi samma so Excavata (alama, euglenids, metamonads), sandima flagellates donyi tahyiraat donyi eukaryoticbe dareye (LECA) wakilzain ma. Adadu alauwa jilitiloa bayantənadə gana yaye, protistdə shima nəmgade eukaryoticbe ngəwuwo futu kəra DNA kəndarambe fəlezənayeyi. Protists nguwuso kuwami yaye bayantənyi. Protistsdǝ alamaram alaube eukaryoteslan turunadə samma suron mbeji, kuru nguwunzaso adaptanza gade-gade fǝlezayin. Suro adǝyen diwalwa kǝmbube jili kada mbeji, tartip kǝmbu be lan (phagotrophya, osmotrophya, myzocytosisya) awu chloroplasts (phototrophyya), nguwu soro tuskatǝ sandi indi so tuskatin. Yintə cellularbedə gadejin dalil mitochondrianza faltəben. Protists samma so cytoskeleton nza tuskaata mbeji, gar donyi kǝltǝna ma suro wuratu lan, sunzǝ flagellar apparatus donyi tiyi lan tuwandin ma, shi donyi microtubules lan tuwandin ma, kuru gardo cellularye gafsǝnama dǝa banajin. Protists kambo so tiyi lan organelles donyi faida gade sadinma mbeji, alaman nasha vacuoles donyi homeostasis be ro, awu shim donyi nur asutu be ro. Protist cells du symbionts alaman bacteriaya archaeaya sawandin, kambowo soro kǝmbu nza kǝnza yin. Ada lan jima'i gǝnyiro gotin yaye, protist du raksa kǝnzambi sadin, kuru raksa kǝnǝnga gade-gade zaman gade-gade-a martawa kǝnǝngabe-a fǝlezayin. Protists so dǝ nguwuro suro kǝndaram alagǝwa ye samma so lan mbeji, nasha zauro kǝnǝngaye mbeji, sandima awo faida donyi biogeochemical cycles a trophic webs a lan. Namtə awo tandomasoyen, sandidə nasha kura awo tando dunyabe-a carbon fixation-aye sadin. Sandi donyi kǝmbuma a kuru awo wurjin ma, fungal a bacteriaya ye nǝm nguwu nza kalzayin, kuru kǝmbu donyi trophicbe gade ro kolzayin. Laaye nəmkam ndikate protists gade-a au dabbawa alama corals-a termites-a. Laaye parasites faida'a. Protists donyi kwasuwa suwudin ma du, kasuwa donyi amso ye dabba so ye suwudin, alama malariaya toxoplasmosisya, aubiya kasuwa kǝskaye faida donyi clubroot a potato blight a. Protists donyi kǝlanzǝn kǝnǝngatǝma dǝ raksǝ kǝnǝnga suro njiye dǝga lejin sau algal ye fǝrǝmjin. Wǝlango badiyaram donyi protist be dǝ, alau eukaryotes be dǝa kalkallo, shi donyi archaea lan yakkata ma saa biliyon 3 kozǝna lan, kuru darai lan kaka fal (LECA) ro tuwandin, alama donyi mitochondria, endomembrane donyi bayanjin ma, loktu laan woktu Paleozoicbe awu Mesoproterobe lan. Kate awoa indi adǝben, fossilsdǝ kambowo soro bayantǝna kǝla stem-group eukaryotesben, siffawa dawu-dawu lan. Ngawo LECA ye bayantǝnzǝ yen, duli nzǝ (crown-group eukaryotes) duwaro fafaltana suro saa miliyon 300 ye dǝlan, shi donyi supergroups zamanbe dǝa suwudǝna ma. Sonyayi, awo sandiya nǝmngǝngǝnzadǝ suro alagǝ kǝskaye dǝn gana hatta kawu Neoproterozoic ro, sado katabba buro salakyen fossil opisthokonts-a, amoebae-a, kuru algae-a samma bayanzana dǝn. Loktu Phanerozoicbe sammason, protistsdǝ shima alamado kuro ecosystemdǝga sunotinro wallada, awoa kada kolzana shido siliclan bowotinma. ajxpgli5kcuv4uqp6h46tj0fu50owbh 29590 29589 2026-07-16T09:23:49Z Abba Khaleel 1413 29590 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Protist''' (protist) awu protoctist du shima alau eukaryoticya donyi dabba gǝnyi ma, kǝska cidiye gǝnyi ma, awu fungi gǝnyi ma. Protistdǝ karapka alabe sandiro sawartimba, awu cladedǝa, sonyayi sandi karapka paraphyleticbe sammaso zaktǝnama kuru kǝska kǝnǝngabe eukaryote sammaso zaktǝnamadǝn, shido shilan kǝska-kaskabe-a, dabba-a fungi-a fǝlangzanadǝn. Sandidə badiyaram lan cell fal, jili kada fəlezayin alaman na amoebae, ciliates, microalgae garu kərrata, kuru nguwusoro, flagellates. Faltǝ kada multicellularityro wagǝzǝna kate protistbedǝn, colonydonyi celldonyi faltinlan sǝta slime kura ro walzǝna, nji alaube jili fungusbe, kuru kajim njibe tissue gade gade. Protistsdǝ gargamlan sandiya mairi taxonomyibe gadero gotǝna shido shiga Protista awu Protoctistalan notǝnama, aubiya sandiya na fallin kǝltǝna namtǝ mairi adabe kǝskabe-a dabbabe-a algae-a protozoa-a lan. Kǝla kǝltǝ donyi molecular phylogenetic be a electron microscopy be lan, bayan sawu sandi sandi kǝska sandi sandi sandi kǝli sandi” (protist) laa du dabba au kǝska so dǝa karu-karǝn ro fǝlezana, kuru algae dǝ tuwondǝna kǝska kǝska sandi protozoa ye dǝa kǝltǝna ro. Yayaktǝ adǝ waltǝm waltǝm bayantǝna, alamaram alamaram alama nzǝdǝ alamaram alaubedǝa letanaro asuwatǝna. Yayitǝ donyi zaman be lan, protist du clades kura kadaro tartayin, sandi donyi supergroups lan notǝna ma, kambo nza so siffa nza gade. Alaman, shi Archaeplastidadǝ kambowo soro phototrophs alama algae kime a kǝri a, sandilan kǝska cidiyedǝn wurazana. Opisthokonta du fungi a, dabba a, kuru karenza donyi cell falma so. Amoebozoa a Rhizariaya sandima nji alaube kambowo sandilan dasawuna, alaman na dabba shilan dasawuna so, foraminifera a radiolarians so. Stramenopiles a Alveolata sandi dǝ karapka kǝska be donyi flagellata be du, nguwu so sha parasites be lan tuwandin (alama, oomycetes, apicomplexans) awu phototrophs (diatoms so, algae brown so, dinoflagellates so). Karapka donyi buro salak lan faltana ma, sandi samma so Excavata (alama, euglenids, metamonads), sandima flagellates donyi tahyiraat donyi eukaryoticbe dareye (LECA) wakilzain ma. Adadu alauwa jilitiloa bayantənadə gana yaye, protistdə shima nəmgade eukaryoticbe ngəwuwo futu kəra DNA kəndarambe fəlezənayeyi. Protists nguwuso kuwami yaye bayantənyi. Protistsdǝ alamaram alaube eukaryoteslan turunadə samma suron mbeji, kuru nguwunzaso adaptanza gade-gade fǝlezayin. Suro adǝyen diwalwa kǝmbube jili kada mbeji, tartip kǝmbu be lan (phagotrophya, osmotrophya, myzocytosisya) awu chloroplasts (phototrophyya), nguwu soro tuskatǝ sandi indi so tuskatin. Yintə cellularbedə gadejin dalil mitochondrianza faltəben. Protists samma so cytoskeleton nza tuskaata mbeji, gar donyi kǝltǝna ma suro wuratu lan, sunzǝ flagellar apparatus donyi tiyi lan tuwandin ma, shi donyi microtubules lan tuwandin ma, kuru gardo cellularye gafsǝnama dǝa banajin. Protists kambo so tiyi lan organelles donyi faida gade sadinma mbeji, alaman nasha vacuoles donyi homeostasis be ro, awu shim donyi nur asutu be ro. Protist cells du symbionts alaman bacteriaya archaeaya sawandin, kambowo soro kǝmbu nza kǝnza yin. Ada lan jima'i gǝnyiro gotin yaye, protist du raksa kǝnzambi sadin, kuru raksa kǝnǝnga gade-gade zaman gade-gade-a martawa kǝnǝngabe-a fǝlezayin. Protists so dǝ nguwuro suro kǝndaram alagǝwa ye samma so lan mbeji, nasha zauro kǝnǝngaye mbeji, sandima awo faida donyi biogeochemical cycles a trophic webs a lan. Namtə awo tandomasoyen, sandidə nasha kura awo tando dunyabe-a carbon fixation-aye sadin. Sandi donyi kǝmbuma a kuru awo wurjin ma, fungal a bacteriaya ye nǝm nguwu nza kalzayin, kuru kǝmbu donyi trophicbe gade ro kolzayin. Laaye nəmkam ndikate protists gade-a au dabbawa alama corals-a termites-a. Laaye parasites faida'a. Protists donyi kwasuwa suwudin ma du, kasuwa donyi amso ye dabba so ye suwudin, alama malariaya toxoplasmosisya, aubiya kasuwa kǝskaye faida donyi clubroot a potato blight a. Protists donyi kǝlanzǝn kǝnǝngatǝma dǝ raksǝ kǝnǝnga suro njiye dǝga lejin sau algal ye fǝrǝmjin. Wǝlango badiyaram donyi protist be dǝ, alau eukaryotes be dǝa kalkallo, shi donyi archaea lan yakkata ma saa biliyon 3 kozǝna lan, kuru darai lan kaka fal (LECA) ro tuwandin, alama donyi mitochondria, endomembrane donyi bayanjin ma, loktu laan woktu Paleozoicbe awu Mesoproterobe lan. Kate awoa indi adǝben, fossilsdǝ kambowo soro bayantǝna kǝla stem-group eukaryotesben, siffawa dawu-dawu lan. Ngawo LECA ye bayantǝnzǝ yen, duli nzǝ (crown-group eukaryotes) duwaro fafaltana suro saa miliyon 300 ye dǝlan, shi donyi supergroups zamanbe dǝa suwudǝna ma. Sonyayi, awo sandiya nǝmngǝngǝnzadǝ suro alagǝ kǝskaye dǝn gana hatta kawu Neoproterozoic ro, sado katabba buro salakyen fossil opisthokonts-a, amoebae-a, kuru algae-a samma bayanzana dǝn. Loktu Phanerozoicbe sammason, protistsdǝ shima alamado kuro ecosystemdǝga sunotinro wallada, awoa kada kolzana shido siliclan bowotinma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Protist#cite_note-O'Malley-2012-2</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Protist#cite_note-Seb%C3%A9-Pedr%C3%B3s-2017-3</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Protist#cite_note-Burki-2021-4</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Protist#cite_note-Harper-2009-5</ref> == Lamintǝ == 3kd6l395k7d0qs5wzo5rjybyy8gimbx 0 2933 29591 2026-07-16T09:26:30Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Kuli donyi kǝskaye '''(nematoda)''' du shima phylum Nematoda ye. Alauwa jilitiloa suro phylumben kǝndaram kadan kasaru. Jili alawuwabe ngəwunzaso kənənga kəlanzabe, kuliwa sənana kəmbuzayin, amma ngəwunzaso parasitic. Kuli-a kuli-a (helminths) də sandima dalil kuli-a katti-lan tuwandinmawo. Sandi dǝ rokko arthropodsbe-a, tardigradesbe-a kuru dabbawa gade donyi suro clade Ecdysozoaben yakkata. Flatworms yedei gǝnyi, nematodesdǝ tiyinzǝn awoa yij..." 29591 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Kuli donyi kǝskaye '''(nematoda)''' du shima phylum Nematoda ye. Alauwa jilitiloa suro phylumben kǝndaram kadan kasaru. Jili alawuwabe ngəwunzaso kənənga kəlanzabe, kuliwa sənana kəmbuzayin, amma ngəwunzaso parasitic. Kuli-a kuli-a (helminths) də sandima dalil kuli-a katti-lan tuwandinmawo. Sandi dǝ rokko arthropodsbe-a, tardigradesbe-a kuru dabbawa gade donyi suro clade Ecdysozoaben yakkata. Flatworms yedei gǝnyi, nematodesdǝ tiyinzǝn awoa yijinma mbeji, datǝram indison kaata mbeji. Tardigrades yeyi, sandiye adadu Hox genesbe fulutu, amma yanza ferobe Nematomorphadǝ shima protostome Hox genotypedǝa rozǝna, adǝye fǝlezǝna kǝla fulutǝdǝ suro nematodeben wazǝna.[3] Jili nematodebedə kamanzaa gayirtəro zau. Adə nankaro, nəm nguwu jili nematodebedə tawadə ba. Kulashi saa 2013 ye kǝla nǝm gade dabba ye lan sadǝna dǝ, 25,000 samin mbeji.[4][5] Somdo adadu alauwa jilitiloa kǝnǝngatǝbedǝ zaumaro gade-gadejin. Article donyi 1993 lan tuwandin ma dǝ, jili nematode ye miliyon kada ma kozǝnaro somtǝna.[6] Kakkadə ngawoyedəye daawa adəga kalkalzənyi, adadudə gananzə yayi jiliwa alagəwabe 40,000ro somzəna.[7] Sonyayi somdonyi kura ma (jili alagǝwa miliyon 100 ro samin) dǝ, somtǝram donyi rarefaction curves ye banazǝyin ma, [8] [9] rokko DNA barcoding faidatǝ ye lan [10] kuru nǝm nguwu donyi jili alawuwa ye tartǝna ma kate nematodes miliyon fal lan,[11] Nematodes so dǝye kǝnasar ro kǝnasartana: suro njiye lan sǝta nji shawa lan, katti, nasha polar ye lan sǝta tropics ro, kuru nasha donyi sami lan sǝta cidiya ro suwudǝna ma. Sandi ndason mbeji suro nji shawaben, suro njiben, kuru kǝndaram cidiben, sandidǝ kambowo soro dabbawa gadesodǝa kozana, suro nǝmngǝwunzaben kuru jilinzaben, kuru sandiya na jili kadaben tuwondin misallo kau-a, sahara-a, kuru nji kǝmaduwube-a. Sandidə nasha dunyabe sammason təbandin,[13] nəmcintə kuralan yayi, 0.9-3.6 km (3,000-12,000 ft) cidiya cidiben suro bəlaa dinarbe suro South Africaben.[13] Sandidə kashi 90% dabbawa cidi kəmaduwube sammaso wakilzayin.[14] Sammason, 4.4 × 1020 nematodesdə cidi dunyabedən napsayin, au alamanna biliyon 60 kam wosoro, nəmngəwunzadə karaa tundra-a boreal-a lan tuwandin.[15] Nəm nguwu nzadə, nguwusoro am miliyon falma kozəna mita square fallan kuru shidə kashi 80% dabbawa dunyabe sammasoye, nəm faraknza kənəngabe, kuru nəm mbejinza nasha trophicbe gade-gaden faida faida'a suro ecosystems kadaben fəlejin.[15][16] Sandidə faida'a kada sədin nasha kəndaram polarben.[17][18] Genera 2,271 yeyi dǝ suro fatowa 256 yen gǝnaata.[19] Jili parasiticbe kadadǝ suronzan awowa kwasuwa suwudinma mbeji, suro kǝska-a dabbawa-aben. Genera dǝye yakkǝnzǝ dǝ parasites lan tuwandin; jili nematodebe 35 yeyidə sandima kwasuwa adamganabewo.[19] Ilmu asalbe Kalima nematode dǝ suro Latin zamanbe lan tuwandin, shidonyi nema- 'zawa' (Greek lan nema, genitive nematos 'zawa', furtu nein lan 'kokortǝ'; cf. liwula) + -odes 'alama, alamaram' (cf. -oid). Nzəra buro salakbedə '-oid' kuru daji '-ode' dəga 'threadlike' ro kalakcin.[20] pnl21i5kf4fwtqmxwt0ee67h885fard 29592 29591 2026-07-16T09:29:18Z Abba Khaleel 1413 29592 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Kuli donyi kǝskaye '''(nematoda)''' du shima phylum Nematoda ye. Alauwa jilitiloa suro phylumben kǝndaram kadan kasaru. Jili alawuwabe ngəwunzaso kənənga kəlanzabe, kuliwa sənana kəmbuzayin, amma ngəwunzaso parasitic. Kuli-a kuli-a (helminths) də sandima dalil kuli-a katti-lan tuwandinmawo. Sandi dǝ rokko arthropodsbe-a, tardigradesbe-a kuru dabbawa gade donyi suro clade Ecdysozoaben yakkata. Flatworms yedei gǝnyi, nematodesdǝ tiyinzǝn awoa yijinma mbeji, datǝram indison kaata mbeji. Tardigrades yeyi, sandiye adadu Hox genesbe fulutu, amma yanza ferobe Nematomorphadǝ shima protostome Hox genotypedǝa rozǝna, adǝye fǝlezǝna kǝla fulutǝdǝ suro nematodeben wazǝna.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Nematode#cite_note-3</ref> Jili nematodebedə kamanzaa gayirtəro zau. Adə nankaro, nəm nguwu jili nematodebedə tawadə ba. Kulashi saa 2013 ye kǝla nǝm gade dabba ye lan sadǝna dǝ, 25,000 samin mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Nematode#cite_note-4</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Nematode#cite_note-5</ref> Somdo adadu alauwa jilitiloa kǝnǝngatǝbedǝ zaumaro gade-gadejin. Article donyi 1993 lan tuwandin ma dǝ, jili nematode ye miliyon kada ma kozǝnaro somtǝna.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Nematode#cite_note-Lambshead-1993-6</ref> Kakkadə ngawoyedəye daawa adəga kalkalzənyi, adadudə gananzə yayi jiliwa alagəwabe 40,000ro somzəna.[7] Sonyayi somdonyi kura ma (jili alagǝwa miliyon 100 ro samin) dǝ, somtǝram donyi rarefaction curves ye banazǝyin ma, [8] [9] rokko DNA barcoding faidatǝ ye lan [10] kuru nǝm nguwu donyi jili alawuwa ye tartǝna ma kate nematodes miliyon fal lan,[11] Nematodes so dǝye kǝnasar ro kǝnasartana: suro njiye lan sǝta nji shawa lan, katti, nasha polar ye lan sǝta tropics ro, kuru nasha donyi sami lan sǝta cidiya ro suwudǝna ma. Sandi ndason mbeji suro nji shawaben, suro njiben, kuru kǝndaram cidiben, sandidǝ kambowo soro dabbawa gadesodǝa kozana, suro nǝmngǝwunzaben kuru jilinzaben, kuru sandiya na jili kadaben tuwondin misallo kau-a, sahara-a, kuru nji kǝmaduwube-a. Sandidə nasha dunyabe sammason təbandin,[13] nəmcintə kuralan yayi, 0.9-3.6 km (3,000-12,000 ft) cidiya cidiben suro bəlaa dinarbe suro South Africaben.[13] Sandidə kashi 90% dabbawa cidi kəmaduwube sammaso wakilzayin.[14] Sammason, 4.4 × 1020 nematodesdə cidi dunyabedən napsayin, au alamanna biliyon 60 kam wosoro, nəmngəwunzadə karaa tundra-a boreal-a lan tuwandin.[15] Nəm nguwu nzadə, nguwusoro am miliyon falma kozəna mita square fallan kuru shidə kashi 80% dabbawa dunyabe sammasoye, nəm faraknza kənəngabe, kuru nəm mbejinza nasha trophicbe gade-gaden faida faida'a suro ecosystems kadaben fəlejin.[15][16] Sandidə faida'a kada sədin nasha kəndaram polarben.[17][18] Genera 2,271 yeyi dǝ suro fatowa 256 yen gǝnaata.[19] Jili parasiticbe kadadǝ suronzan awowa kwasuwa suwudinma mbeji, suro kǝska-a dabbawa-aben. Genera dǝye yakkǝnzǝ dǝ parasites lan tuwandin; jili nematodebe 35 yeyidə sandima kwasuwa adamganabewo.[19] Ilmu asalbe Kalima nematode dǝ suro Latin zamanbe lan tuwandin, shidonyi nema- 'zawa' (Greek lan nema, genitive nematos 'zawa', furtu nein lan 'kokortǝ'; cf. liwula) + -odes 'alama, alamaram' (cf. -oid). Nzəra buro salakbedə '-oid' kuru daji '-ode' dəga 'threadlike' ro kalakcin.[20] == Lamintǝ == qquxjsuvzcseqhwkynxac7uicituaqt 0 2934 29593 2026-07-16T09:31:30Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Mollusca''' dǝ shima dabba donyi shila ngawoye ba ma, shi donyi suro lan dabba donyi molluscs lan bowotin ma (/ˈmɒləsks/). Jili dabbawa 86,600 donyi kǝrma dǝro kǝnǝngatǝna dǝ asutin [6], shi donyi phylum dabba ye kǝn indimi ma ngawo Arthropoda yen. Adadu alauwa jilitiloa fossilbedə kate 60,000-a 100,000-ayen somtəna,[7] kuru nəmngəwu alauwa jilitiloa bayantənyidə zauro ngəwu. Taxa kada sambisoro kəratənyi.[8] Molluscs sandima phylum nj..." 29593 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Mollusca''' dǝ shima dabba donyi shila ngawoye ba ma, shi donyi suro lan dabba donyi molluscs lan bowotin ma (/ˈmɒləsks/). Jili dabbawa 86,600 donyi kǝrma dǝro kǝnǝngatǝna dǝ asutin [6], shi donyi phylum dabba ye kǝn indimi ma ngawo Arthropoda yen. Adadu alauwa jilitiloa fossilbedə kate 60,000-a 100,000-ayen somtəna,[7] kuru nəmngəwu alauwa jilitiloa bayantənyidə zauro ngəwu. Taxa kada sambisoro kəratənyi.[8] Molluscs sandima phylum njibe kurawo, suronzan kashi 23% nji alaube samma so mbeji. Sandidə zauro jili kada, nəmkuranza-a kuru garnza tiyinzabe-a bas gənyi, amma kuru halnza-a kuru na kənəngatəbe-a, sau kufuwa ngəwudə nji shawa-a kuru jili alagəwa cidibe-a. Shi phylumdǝ alamaramnzǝdǝ jili 7 aubiya 8 ro yakkata, [9] sandi indidǝ cotto baro walzana. Cephalopod molluscs, alama squid so, cuttlefish so, a octopuses so, sandima dabba donyi shila ngawo be lan zauro fuwuzana ma wo—kuru squid kura awu colossal squid du shima jili dabba donyi shila ngawo be ma. Gastropods (snails, slugs a abalone) sandima jili kadaro 80% jili molluscanbe samma so. Siffawa diyau donyi molluscs zaman be bayanjin ma du sandima tiyi tǝlala donyi samma so muscle lan, mantle donyi kuli nguwu yintǝro faidatin ma, radula mbeji (bivalves dawun baro), kuru tartip donyi zar tiyi ye. Awowa nowata anyi dawun baro, molluscsdǝ nǝm gade morphologicalbe bayanjin, adǝ nankaro kitawuwa kǝrabe kada bayannza kǝla "hypothetical ancestral molluscben" (foto cidiyan ruyi). Adə shiro shell fal mbeji, "limpet-like" saminzən, shidəwo protein-a chitin-a lan tətandənadə calcium carbonate-a lan tətandəna, kuru shidə mantledəye sami samma zakcin. Cidiya dabbadəyedə "shi" muscular fal mbeji. Molluscs də coelomates yaye, coelom də gana. Kuli tiyibe kuradə shima hemocoel shilan budə lejin; adə nankaro, nizamnza bubedə ngəwusoro kaata. Molluscbe tartipnzǝ kǝmbubedǝ suronzǝn "tǝlam" mbeji, shi raduladǝa, kuru tartip kǝmbube tuskaata shidonyi mucus-a kuru microscopic-a, muscle-powered "kunduli" donyi cilia lan bowotinma dǝ faida kada sadin. Mollusc donyi zar tiyi ye indi, awu yakkǝ bivalves lan. Kǝrǝn dǝ, jili alagǝwa fal mbeji dǝ, esophagus dǝga dǝrijin. Molluscs nguwuso shimnza mbeji, kuru sammaso awo kemikalla-a, vibration-a, letə-a asuzayin mbeji. Jili donyi molluscanbe kǝnzambi be dǝ, fertilization diyabe lan kara, amma nǝm gade nguwu wajin. Samma nguwu ngǝwul sutuluyin, shidonyi larvae trochophorebe, larvae veligerbe tuskaata, aubiya kura kura. Kuli coelomicbedə fulutin. Sandidə nizam bube kaata-a kuru nashawa kidney-yeyi-a mbeji. Shada ngǝla mbeji kǝla bayan donyi gastropodsya, cephalopodsya, bivalvesya zaman Cambrian ye lan, saa miliyon 541-485.4 kozǝna lan. Son yaye, gargam alaube molluscbe indiso suro Lophotrochozoaben fəlangzanadə-a kuru fafaltənza-adə suro awoa kənəngatəbe-a awoa fossilbe-adə kuwami yaye mauduwu gashiptəbe dunowa kate ilmuwu kimiyaben. Kaduwu ammonitebe suro fato kareya adabe gənatəbe lardə Philippinesben fəlezana Molluscsdə shima kəmbu adamganabe faidaa kuru kuwami yaye. Toxins donyi suro molluscs laa yen sabtin ma dǝ, fujiwo kǝmbu poisonbe suwudin, kuru hukuma kada donyi fujiwo adǝga fulutǝye mbeji. Molluscs də, karnuwa kadaro, shima furtu kareya nəm kəjiye faida'a wo, masammanno pearls, mother of pearl, Tyrian purple dye, kuru sea silk. Shells nzadə kuruson kungənaro faidatin lardəwa kawu sanyaramsoben. Jili molluscbe gana laadə loktu laan tajirwa au awowa adamganabe bannajinro gotin. Ci octopus donyi blue-ringed ye dǝ ngǝwusoro kamma lorujin, kuru Enteroctopus dofleini ye dǝ futu donyi kǝntawu falma kozǝna ro suwudin. Stings donyi jili gana donyi tropical cone shells donyi yalla Conidae ye dǝ raksǝ cejin, amma zauro zauro, kǝske lan tuwandin yayi, sum donyi kulashi neurologicalye faida ro walzǝna. Schistosomiasis (kuruson bilharzia, bilharziosis, aubiya kange kǝskabe) adamganaro kǝska njibe men tuwandin, kuru am miliyon 200 yeyiro lejin. Snails-a slugs-adə sandima awowa bareye zauro bannazayin, kuru notənyilan au notənyilan jili snailbe laa na bəlinro ikkodə zauro ecosystems laa bannazəna. Ilmu asalbe Kalima donyi mollusc a mollusc a dǝ samma so suro lan gowotǝ, shi donyi Latin lan tuwandin ma, mollis lan, tǝlala, buro salak lan J. Jonston (Historiæ Naturalis, 1650) lan faidata, karapka donyi cephalopods lan bowotin dǝ bayanjin.[10] Molluscus də sha Latin lan faidatin, shi donyi nux (nut) lan faidatin ma, shi donyi jili nut ye tǝlala lan faidatin ma. Mollusca faidatǝdǝ suro ilmu alagǝwaben Jonston-a kuru dare Linnaeus-aye Aristotlebe τὰ μαλάκια ta malákia (shi k04ub1sft7jruypoa92idw9mcoo1byk 29594 29593 2026-07-16T09:34:00Z Abba Khaleel 1413 29594 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Mollusca''' dǝ shima dabba donyi shila ngawoye ba ma, shi donyi suro lan dabba donyi molluscs lan bowotin ma (/ˈmɒləsks/). Jili dabbawa 86,600 donyi kǝrma dǝro kǝnǝngatǝna dǝ asutin <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mollusca#cite_note-8</ref>, shi donyi phylum dabba ye kǝn indimi ma ngawo Arthropoda yen. Adadu alauwa jilitiloa fossilbedə kate 60,000-a 100,000-ayen somtəna,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mollusca#cite_note-9</ref> kuru nəmngəwu alauwa jilitiloa bayantənyidə zauro ngəwu. Taxa kada sambisoro kəratənyi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mollusca#cite_note-10</ref> Molluscs sandima phylum njibe kurawo, suronzan kashi 23% nji alaube samma so mbeji. Sandidə zauro jili kada, nəmkuranza-a kuru garnza tiyinzabe-a bas gənyi, amma kuru halnza-a kuru na kənəngatəbe-a, sau kufuwa ngəwudə nji shawa-a kuru jili alagəwa cidibe-a. Shi phylumdǝ alamaramnzǝdǝ jili 7 aubiya 8 ro yakkata, <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mollusca#cite_note-11</ref> sandi indidǝ cotto baro walzana. Cephalopod molluscs, alama squid so, cuttlefish so, a octopuses so, sandima dabba donyi shila ngawo be lan zauro fuwuzana ma wo—kuru squid kura awu colossal squid du shima jili dabba donyi shila ngawo be ma. Gastropods (snails, slugs a abalone) sandima jili kadaro 80% jili molluscanbe samma so. Siffawa diyau donyi molluscs zaman be bayanjin ma du sandima tiyi tǝlala donyi samma so muscle lan, mantle donyi kuli nguwu yintǝro faidatin ma, radula mbeji (bivalves dawun baro), kuru tartip donyi zar tiyi ye. Awowa nowata anyi dawun baro, molluscsdǝ nǝm gade morphologicalbe bayanjin, adǝ nankaro kitawuwa kǝrabe kada bayannza kǝla "hypothetical ancestral molluscben" (foto cidiyan ruyi). Adə shiro shell fal mbeji, "limpet-like" saminzən, shidəwo protein-a chitin-a lan tətandənadə calcium carbonate-a lan tətandəna, kuru shidə mantledəye sami samma zakcin. Cidiya dabbadəyedə "shi" muscular fal mbeji. Molluscs də coelomates yaye, coelom də gana. Kuli tiyibe kuradə shima hemocoel shilan budə lejin; adə nankaro, nizamnza bubedə ngəwusoro kaata. Molluscbe tartipnzǝ kǝmbubedǝ suronzǝn "tǝlam" mbeji, shi raduladǝa, kuru tartip kǝmbube tuskaata shidonyi mucus-a kuru microscopic-a, muscle-powered "kunduli" donyi cilia lan bowotinma dǝ faida kada sadin. Mollusc donyi zar tiyi ye indi, awu yakkǝ bivalves lan. Kǝrǝn dǝ, jili alagǝwa fal mbeji dǝ, esophagus dǝga dǝrijin. Molluscs nguwuso shimnza mbeji, kuru sammaso awo kemikalla-a, vibration-a, letə-a asuzayin mbeji. Jili donyi molluscanbe kǝnzambi be dǝ, fertilization diyabe lan kara, amma nǝm gade nguwu wajin. Samma nguwu ngǝwul sutuluyin, shidonyi larvae trochophorebe, larvae veligerbe tuskaata, aubiya kura kura. Kuli coelomicbedə fulutin. Sandidə nizam bube kaata-a kuru nashawa kidney-yeyi-a mbeji. Shada ngǝla mbeji kǝla bayan donyi gastropodsya, cephalopodsya, bivalvesya zaman Cambrian ye lan, saa miliyon 541-485.4 kozǝna lan. Son yaye, gargam alaube molluscbe indiso suro Lophotrochozoaben fəlangzanadə-a kuru fafaltənza-adə suro awoa kənəngatəbe-a awoa fossilbe-adə kuwami yaye mauduwu gashiptəbe dunowa kate ilmuwu kimiyaben. Kaduwu ammonitebe suro fato kareya adabe gənatəbe lardə Philippinesben fəlezana Molluscsdə shima kəmbu adamganabe faidaa kuru kuwami yaye. Toxins donyi suro molluscs laa yen sabtin ma dǝ, fujiwo kǝmbu poisonbe suwudin, kuru hukuma kada donyi fujiwo adǝga fulutǝye mbeji. Molluscs də, karnuwa kadaro, shima furtu kareya nəm kəjiye faida'a wo, masammanno pearls, mother of pearl, Tyrian purple dye, kuru sea silk. Shells nzadə kuruson kungənaro faidatin lardəwa kawu sanyaramsoben. Jili molluscbe gana laadə loktu laan tajirwa au awowa adamganabe bannajinro gotin. Ci octopus donyi blue-ringed ye dǝ ngǝwusoro kamma lorujin, kuru Enteroctopus dofleini ye dǝ futu donyi kǝntawu falma kozǝna ro suwudin. Stings donyi jili gana donyi tropical cone shells donyi yalla Conidae ye dǝ raksǝ cejin, amma zauro zauro, kǝske lan tuwandin yayi, sum donyi kulashi neurologicalye faida ro walzǝna. Schistosomiasis (kuruson bilharzia, bilharziosis, aubiya kange kǝskabe) adamganaro kǝska njibe men tuwandin, kuru am miliyon 200 yeyiro lejin. Snails-a slugs-adə sandima awowa bareye zauro bannazayin, kuru notənyilan au notənyilan jili snailbe laa na bəlinro ikkodə zauro ecosystems laa bannazəna. Ilmu asalbe Kalima donyi mollusc a mollusc a dǝ samma so suro lan gowotǝ, shi donyi Latin lan tuwandin ma, mollis lan, tǝlala, buro salak lan J. Jonston (Historiæ Naturalis, 1650) lan faidata, karapka donyi cephalopods lan bowotin dǝ bayanjin.[10] Molluscus də sha Latin lan faidatin, shi donyi nux (nut) lan faidatin ma, shi donyi jili nut ye tǝlala lan faidatin ma. Mollusca faidatǝdǝ suro ilmu alagǝwaben Jonston-a kuru dare Linnaeus-aye Aristotlebe τὰ μαλάκια ta malákia (shi == Lamintǝ == m7993gxwz7s01hc4zip82oa1k5pcibr 0 2935 29595 2026-07-16T09:36:10Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Amphibians''' du sandima ectothermic, anamniotic, dabba shila diyau, shi donyi amphibia lan bowotin ma. Futu notǝdǝa faraktǝ ladǝn, karapka paraphyleticbedǝ suroladǝn tetrapods sammaso mbeji, amma amniotesdǝa so bawo (tetrapodsdonyi kǝskanza kǝnzamlan gǝrtinma mbeji, alaman nasha gǝrtinma zamanbe so, ngudo so dabba cham kunjuma so). Amphibians donyi kǝnǝnga lan dasawuna ma samma so Lissamphibia, tartip donyi kǝnǝnga yakkǝ ma: Anura (kokka a..." 29595 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Amphibians''' du sandima ectothermic, anamniotic, dabba shila diyau, shi donyi amphibia lan bowotin ma. Futu notǝdǝa faraktǝ ladǝn, karapka paraphyleticbedǝ suroladǝn tetrapods sammaso mbeji, amma amniotesdǝa so bawo (tetrapodsdonyi kǝskanza kǝnzamlan gǝrtinma mbeji, alaman nasha gǝrtinma zamanbe so, ngudo so dabba cham kunjuma so). Amphibians donyi kǝnǝnga lan dasawuna ma samma so Lissamphibia, tartip donyi kǝnǝnga yakkǝ ma: Anura (kokka a kuru gǝrǝm a), Urodela (salamander a), Gymnophiona (caecilians). Fuwutə kambowo soro semiaquaticro walzana, amphibiansdə na kadalan naptəro gozana, jiliwa alagəwabe ngəwunzaso nji shawalan, cidi kəliyelan au cidilan dasayin (alamanna riparian woodlandso, fossorialso kuru arborealso). Kǝnǝnga nza dǝ larvae suro njiye lan baditin, gills donyi tadpoles lan notǝna dǝ, amma jili alawuwa laa so dǝ halnza faltana, adǝga kozǝnaro. Amphibians ganadə kambowo soro metamorphosis lan kara, larva suro njiye lan, gills lan, kasam yintəma kura ro waljin, fufu lan. Amphibiansdə karayinza faidata yintəram kən indimiro, kuru salamanders cidibe sənana-a kokkowa-adə fufunza ba kuru karayinzaro təngatəyin. Sandidə awoa suro cidiben dasagənadəa samun, amma awoa suro cidiben dasagənasodəa amniotes gadesoa samun, njilan faidatə məradəzana. Məradəwanza kənzambiye zauro zau-a kuru karayinza awo surodən suluwin-adə, amphibiansdə ngəwusoro kəndaram kəndaramnzabe fəlezayin; saa mewu kozənadən nəmngəwu amphibianbedə fulutəna jiliwa alagəwa dunyabe kadaben. Asutə batti nowatadəga hallafsəna, amphibians kuradə raksa cidiya njiben yinzayinba. Litariwa dabba karagayedəye gulzana kəla taltə ngəwuro am doni kokko-a kuru kurun kənjo-a sadinmadə shima sandiya suro aquaria nji-a səmbərtənayen gənazayin futu suluwin baro.[5] Sawu adǝbero, raksa njiye sandiya gǝrzayin. Amphibians buro buroye dǝ zaman Devonian lan fǝlata tetrapodomorph sarcopterygians (bǝnyi donyi finde shibe la tiyi lan bowotin ma) shi donyi fufuwa numow lan tuwandin ma dǝ, shi donyi banazǝyin ma suro cidi harrata lan notayin ma. Sandiye fafaltana kuru nasha kǝndaram nzaye lan zauro dunowaro wallada, loktu Carboniferous-a Permian-a ye lan, amma dare sandiya kǝndaram cidiye dǝro falzǝna, dabba donyi gǝrjin ma kuru basal synapsids (sandi donyi dabba donyi mammals be). Futu lissamphibians zamanbe, shido buro salakkin suro Triassicben fǝlezǝnadǝ, alamanna saa miliyon 250 kozǝnadǝn, zaumaro kambiwuwa. Jarabi zauro nowatadə shima waneye temnospondyls lan fəlangzana, karapka amphibiansbe kawu gargambedə, loktu Permianben.[6] Jarabi gade shima sandidə lepospondyls lan fəlangzana.[7] Sashi kǝn diyaume dabbawa lissamphibians gultindǝ, sandi shiro Albanerpetontidae gultindǝ, sandiya baro walzana saa miliyon 2 kozǝnadǝn. Adadu jili amphibianbe nowatadə alamanna 8,000 yeyi, suronzan kashi 90% karəngadə kokko. Dabba suro njiye shiro ganawo badə shima kokko New Guinea (Paedophryne amauensis) nəm kuruwunzə 7.7 mm (0.30 in). Amphibian donyi kura ma dǝ shima 1.8 m (5 ft 11 in) shima salamander kura anǝm China ye (Andrias sligoi), amma shi donyi temnospondyls zaman kureye alamanna Mastodonsaurus yeyi dǝ shima 6 m (20 ft) ro saadin ma.[8] Kǝra awo donyi kǝrawu be suro njiye lan dajin dǝ batrachology lan bowotin, kuru kǝra donyi alama suro njiye lan gǝrtin ma a dǝ herpetology lan bowotin. 2nfedz849mwxqahklhiafw8w3t3n64k 29596 29595 2026-07-16T09:39:44Z Abba Khaleel 1413 29596 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Amphibians''' du sandima ectothermic, anamniotic, dabba shila diyau, shi donyi amphibia lan bowotin ma. Futu notǝdǝa faraktǝ ladǝn, karapka paraphyleticbedǝ suroladǝn tetrapods sammaso mbeji, amma amniotesdǝa so bawo (tetrapodsdonyi kǝskanza kǝnzamlan gǝrtinma mbeji, alaman nasha gǝrtinma zamanbe so, ngudo so dabba cham kunjuma so). Amphibians donyi kǝnǝnga lan dasawuna ma samma so Lissamphibia, tartip donyi kǝnǝnga yakkǝ ma: Anura (kokka a kuru gǝrǝm a), Urodela (salamander a), Gymnophiona (caecilians). Fuwutə kambowo soro semiaquaticro walzana, amphibiansdə na kadalan naptəro gozana, jiliwa alagəwabe ngəwunzaso nji shawalan, cidi kəliyelan au cidilan dasayin (alamanna riparian woodlandso, fossorialso kuru arborealso). Kǝnǝnga nza dǝ larvae suro njiye lan baditin, gills donyi tadpoles lan notǝna dǝ, amma jili alawuwa laa so dǝ halnza faltana, adǝga kozǝnaro. Amphibians ganadə kambowo soro metamorphosis lan kara, larva suro njiye lan, gills lan, kasam yintəma kura ro waljin, fufu lan. Amphibiansdə karayinza faidata yintəram kən indimiro, kuru salamanders cidibe sənana-a kokkowa-adə fufunza ba kuru karayinzaro təngatəyin. Sandidə awoa suro cidiben dasagənadəa samun, amma awoa suro cidiben dasagənasodəa amniotes gadesoa samun, njilan faidatə məradəzana. Məradəwanza kənzambiye zauro zau-a kuru karayinza awo surodən suluwin-adə, amphibiansdə ngəwusoro kəndaram kəndaramnzabe fəlezayin; saa mewu kozənadən nəmngəwu amphibianbedə fulutəna jiliwa alagəwa dunyabe kadaben. Asutə batti nowatadəga hallafsəna, amphibians kuradə raksa cidiya njiben yinzayinba. Litariwa dabba karagayedəye gulzana kəla taltə ngəwuro am doni kokko-a kuru kurun kənjo-a sadinmadə shima sandiya suro aquaria nji-a səmbərtənayen gənazayin futu suluwin baro.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Amphibian#cite_note-Amphibians-5</ref> Sawu adǝbero, raksa njiye sandiya gǝrzayin. Amphibians buro buroye dǝ zaman Devonian lan fǝlata tetrapodomorph sarcopterygians (bǝnyi donyi finde shibe la tiyi lan bowotin ma) shi donyi fufuwa numow lan tuwandin ma dǝ, shi donyi banazǝyin ma suro cidi harrata lan notayin ma. Sandiye fafaltana kuru nasha kǝndaram nzaye lan zauro dunowaro wallada, loktu Carboniferous-a Permian-a ye lan, amma dare sandiya kǝndaram cidiye dǝro falzǝna, dabba donyi gǝrjin ma kuru basal synapsids (sandi donyi dabba donyi mammals be). Futu lissamphibians zamanbe, shido buro salakkin suro Triassicben fǝlezǝnadǝ, alamanna saa miliyon 250 kozǝnadǝn, zaumaro kambiwuwa. Jarabi zauro nowatadə shima waneye temnospondyls lan fəlangzana, karapka amphibiansbe kawu gargambedə, loktu Permianben.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Amphibian#cite_note-Atkins-2019-6</ref> Jarabi gade shima sandidə lepospondyls lan fəlangzana.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Amphibian#cite_note-7</ref> Sashi kǝn diyaume dabbawa lissamphibians gultindǝ, sandi shiro Albanerpetontidae gultindǝ, sandiya baro walzana saa miliyon 2 kozǝnadǝn. Adadu jili amphibianbe nowatadə alamanna 8,000 yeyi, suronzan kashi 90% karəngadə kokko. Dabba suro njiye shiro ganawo badə shima kokko New Guinea (Paedophryne amauensis) nəm kuruwunzə 7.7 mm (0.30 in). Amphibian donyi kura ma dǝ shima 1.8 m (5 ft 11 in) shima salamander kura anǝm China ye (Andrias sligoi), amma shi donyi temnospondyls zaman kureye alamanna Mastodonsaurus yeyi dǝ shima 6 m (20 ft) ro saadin ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Amphibian#cite_note-8</ref> Kǝra awo donyi kǝrawu be suro njiye lan dajin dǝ batrachology lan bowotin, kuru kǝra donyi alama suro njiye lan gǝrtin ma a dǝ herpetology lan bowotin. == Lamintǝ == 6m749lbsv0ot0pjzhm6l3gqw6h50h1j 0 2936 29597 2026-07-16T09:43:01Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Dabba donyi kǝla kǝljin ma du, shi donyi strepsirrhines ro yakkata ma, suro lan lemurs a, galagos a lorisids a; kuru haplorhines, suronzan tarsiers-a simians-a (bəli-a bəli-a). Primatesdǝ saa miliyon 74-63 kozǝnadǝn buro salaklan dabbawa cidiye sǝnanalan ciwondo, sandido karaa tropicalben kǝnǝngatǝro gozanadǝ: halwa primatebe kada kǝndaram kazǝyibero gotǝ wakiljin kate kǝskaben, suroladǝn kǝrǝn kura-a, kuru launube-a, kowo-a, ngawobe-a kuru..." 29597 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Dabba donyi kǝla kǝljin ma du, shi donyi strepsirrhines ro yakkata ma, suro lan lemurs a, galagos a lorisids a; kuru haplorhines, suronzan tarsiers-a simians-a (bəli-a bəli-a). Primatesdǝ saa miliyon 74-63 kozǝnadǝn buro salaklan dabbawa cidiye sǝnanalan ciwondo, sandido karaa tropicalben kǝnǝngatǝro gozanadǝ: halwa primatebe kada kǝndaram kazǝyibero gotǝ wakiljin kate kǝskaben, suroladǝn kǝrǝn kura-a, kuru launube-a, kowo-a, ngawobe-a kuru lipperbe-a. thumbs (nguwusoro amma sammaso gənyi) shi doni ngəlaro asutə-a nəm ngalwo-a suwudinma. Nəm kura dabbawabedə Madame Berthebe jilwanzə lemurlan səta, nəmkərawunzə 30 g (oz 1), səta gorilla gədibero saadəna, nəmkuranzədə kilo 200 (440 lb) samin. Jili alagǝwa kǝnǝngabe 376-524 ro sagǝdǝna, yaktǝdo faidatanadǝro wumiya. Jili alawuwa primatebe bəlin sodə asutin: jiliwa alaube 25 ma kozəna suro saa 2000ben bayentəna, 36 suro saa 2010ben, kuru arakkə suro saa 2020ben. Primatesdǝ kǝrǝnnza kura (nǝm kura tiyinzabero wumiya) dabbawa gade so dǝro ratallǝmiya, kuru nǝm nguwu kurube dǝro tǝngatǝgǝ tǝrayin, hangal donyi kayiye lan, shi donyi nizam hangalbe donyi dabbawa cam kǝnjuman lan. Siffawa anyi suro monkeys-a apes-ayen zauro wurazana, kuru asutinma lorises-a lemurs-a lan gana. Dabbawa laa, gorilla-a, adamgana-a, baboons-a, sandidə cidilan napsayin kəskalan gənyi, amma jiliwa alaube sammaso kəska kəmbaro adaptanza mbeji. Arboreal locomotion nzundu do faidatin ma dǝ, kǝska lan kǝska ro tǝmbǝliwu kuru kate dalami kǝska ye lan gǝrǝmtǝ (brachiation); nzunduwa cidilan letəyedə suronzan shi indilan letə (bipedalism) kuru shi diyaulan letə faltəna (quadrupedalism) shilan letə kəla kəltəben. Primates də sandima dabbawa samma soye zauro nəmkam kəlzayin ma, indi indi au karapka fatobe, harems konga-fal, kuru karapka konga-a/kamu-ngəwu-a. Dabbawa adammanabe gənyidə nizam naptəram jamabe diyau mbeji, ngəwunzaso nəmngəwu kamuwa sənanabe kate kufuwaben bayantin. Dabbawa primatesbedə wuratənzadə gana, dabbawa gade nəmkuranza samun, darelan wurazayin, kuru kənənganza kuruwu. Dabba bǝli gǝnyi so dǝ sandima dabba donyi zauro hangal nza kǝltǝna ma wo, amso be (genus Homo) raksa tǝlamma tuskaata so satandin kuru kǝla fǝrǝm zaman be satandin, dabba donyi kamma gǝnyi ma du kare cidaye lan tuwandin. Sandiye fuska-a mukko-a alammaa zandezain, kaiyya-a kowo-a faidata. Kəlakəl karəngə kate amso-a dabbawa adammana gənyi-a (NHPs) də raksə kwasuwa zoonoticbe suwudin, musammanno kwasuwa virusbe suronzan herpes-a, measles-a, ebola-a, rabies-a hepatitis-a mbeji. Dabbawa adamganabe gənyima duwu kadadə sandiya kulashiwa dunyalan faidatin dalil nza amso'a samunro hangalnza-a zahirnza-a nankaro. Kashi 60% alauwa jilitiloa primatebedə barazana kusunyin kara. Tajirwa nowatadə sandima karaa kəlta-a, karaa yaktə-a, bəli-a, kuru bara dabbawa kurunro faidatə-a, dabbawa fatobe-a, kəmbu-aro faidatə-a. Karaa tropicalbe kura-kura bare nankaro fəletədə dabbawa bəlibero tajirwa suwudin. Etymology-a kuru yaktǝ-a Su nowata Su Nasarabe primatesdə Faransa kurebe au Faransabe primatlan gowotə, su Latinbe primat-lan faidatəlan, primuslan ('prime, daraja burobe').[6] Su dǝ Carl Linnaeus ye sha suwudǝ dalilnzǝdǝ shima adǝma tartip dabbawa ye "shiro kurawo" ro surin.[7] Alaka kate kufuwa dabbawa gade-gadeben asutinba hatta karǝngǝnro, adǝnankadǝro kalmado ngǝwuro faidatayindǝ tuskaata. Misallo, dabbadə faidatin karno bəliyero au awo jilifi yayiro, awo adamganabe au adamgana-samunnam.[8][9] Sir Wilfrid Le Gros Clark dǝ shima ilmuwu donyi primatologiya ye fal du, shi donyi tafakkar donyi kǝla fǝlango dabbawa ye lan, kuru diwal donyi kǝnǝnga donyi kǝnǝngatin ma, tartip donyi "ascending series" ro kalakta ye, shi donyi adam gana ro lejin ma.[10] Suwa donyi nguwuro faidatayin ma du shima prosimians so, monkeys so, lesser apes so, kuru apes kura so dǝye dawari adǝga fǝlezayin. Futu andeye asutǝnde kǝrma ye dǝlan, karapka adǝye nguwunzaso paraphyletic, aubiya duli kaka falye samma so bawo.[11] Diwalwa Clarkbe-a gade ladǝn, yaktǝ zamanbedǝ shima (au su) karapkado monophyleticdǝa bas asutin; ma'ana, kufu su jili anyiye suronzan duli kakanza kufudəye samma mbeji.[12] Shi cladogram cidiyayedǝ shima tartip donyi primates kǝnǝngatǝye dǝa fǝlejin, su donyi (ada) kǝmburam lan:[13][14] r6bw3c6fys3gtajcl7xfteavst1p832 29598 29597 2026-07-16T09:45:30Z Abba Khaleel 1413 29598 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Dabba''' donyi kǝla kǝljin ma du, shi donyi strepsirrhines ro yakkata ma, suro lan lemurs a, galagos a lorisids a; kuru haplorhines, suronzan tarsiers-a simians-a (bəli-a bəli-a). Primatesdǝ saa miliyon 74-63 kozǝnadǝn buro salaklan dabbawa cidiye sǝnanalan ciwondo, sandido karaa tropicalben kǝnǝngatǝro gozanadǝ: halwa primatebe kada kǝndaram kazǝyibero gotǝ wakiljin kate kǝskaben, suroladǝn kǝrǝn kura-a, kuru launube-a, kowo-a, ngawobe-a kuru lipperbe-a. thumbs (nguwusoro amma sammaso gənyi) shi doni ngəlaro asutə-a nəm ngalwo-a suwudinma. Nəm kura dabbawabedə Madame Berthebe jilwanzə lemurlan səta, nəmkərawunzə 30 g (oz 1), səta gorilla gədibero saadəna, nəmkuranzədə kilo 200 (440 lb) samin. Jili alagǝwa kǝnǝngabe 376-524 ro sagǝdǝna, yaktǝdo faidatanadǝro wumiya. Jili alawuwa primatebe bəlin sodə asutin: jiliwa alaube 25 ma kozəna suro saa 2000ben bayentəna, 36 suro saa 2010ben, kuru arakkə suro saa 2020ben. Primatesdǝ kǝrǝnnza kura (nǝm kura tiyinzabero wumiya) dabbawa gade so dǝro ratallǝmiya, kuru nǝm nguwu kurube dǝro tǝngatǝgǝ tǝrayin, hangal donyi kayiye lan, shi donyi nizam hangalbe donyi dabbawa cam kǝnjuman lan. Siffawa anyi suro monkeys-a apes-ayen zauro wurazana, kuru asutinma lorises-a lemurs-a lan gana. Dabbawa laa, gorilla-a, adamgana-a, baboons-a, sandidə cidilan napsayin kəskalan gənyi, amma jiliwa alaube sammaso kəska kəmbaro adaptanza mbeji. Arboreal locomotion nzundu do faidatin ma dǝ, kǝska lan kǝska ro tǝmbǝliwu kuru kate dalami kǝska ye lan gǝrǝmtǝ (brachiation); nzunduwa cidilan letəyedə suronzan shi indilan letə (bipedalism) kuru shi diyaulan letə faltəna (quadrupedalism) shilan letə kəla kəltəben. Primates də sandima dabbawa samma soye zauro nəmkam kəlzayin ma, indi indi au karapka fatobe, harems konga-fal, kuru karapka konga-a/kamu-ngəwu-a. Dabbawa adammanabe gənyidə nizam naptəram jamabe diyau mbeji, ngəwunzaso nəmngəwu kamuwa sənanabe kate kufuwaben bayantin. Dabbawa primatesbedə wuratənzadə gana, dabbawa gade nəmkuranza samun, darelan wurazayin, kuru kənənganza kuruwu. Dabba bǝli gǝnyi so dǝ sandima dabba donyi zauro hangal nza kǝltǝna ma wo, amso be (genus Homo) raksa tǝlamma tuskaata so satandin kuru kǝla fǝrǝm zaman be satandin, dabba donyi kamma gǝnyi ma du kare cidaye lan tuwandin. Sandiye fuska-a mukko-a alammaa zandezain, kaiyya-a kowo-a faidata. Kəlakəl karəngə kate amso-a dabbawa adammana gənyi-a (NHPs) də raksə kwasuwa zoonoticbe suwudin, musammanno kwasuwa virusbe suronzan herpes-a, measles-a, ebola-a, rabies-a hepatitis-a mbeji. Dabbawa adamganabe gənyima duwu kadadə sandiya kulashiwa dunyalan faidatin dalil nza amso'a samunro hangalnza-a zahirnza-a nankaro. Kashi 60% alauwa jilitiloa primatebedə barazana kusunyin kara. Tajirwa nowatadə sandima karaa kəlta-a, karaa yaktə-a, bəli-a, kuru bara dabbawa kurunro faidatə-a, dabbawa fatobe-a, kəmbu-aro faidatə-a. Karaa tropicalbe kura-kura bare nankaro fəletədə dabbawa bəlibero tajirwa suwudin. Etymology-a kuru yaktǝ-a Su nowata Su Nasarabe primatesdə Faransa kurebe au Faransabe primatlan gowotə, su Latinbe primat-lan faidatəlan, primuslan ('prime, daraja burobe').[6] Su dǝ Carl Linnaeus ye sha suwudǝ dalilnzǝdǝ shima adǝma tartip dabbawa ye "shiro kurawo" ro surin.[7] Alaka kate kufuwa dabbawa gade-gadeben asutinba hatta karǝngǝnro, adǝnankadǝro kalmado ngǝwuro faidatayindǝ tuskaata. Misallo, dabbadə faidatin karno bəliyero au awo jilifi yayiro, awo adamganabe au adamgana-samunnam.[8][9] Sir Wilfrid Le Gros Clark dǝ shima ilmuwu donyi primatologiya ye fal du, shi donyi tafakkar donyi kǝla fǝlango dabbawa ye lan, kuru diwal donyi kǝnǝnga donyi kǝnǝngatin ma, tartip donyi "ascending series" ro kalakta ye, shi donyi adam gana ro lejin ma.[10] Suwa donyi nguwuro faidatayin ma du shima prosimians so, monkeys so, lesser apes so, kuru apes kura so dǝye dawari adǝga fǝlezayin. Futu andeye asutǝnde kǝrma ye dǝlan, karapka adǝye nguwunzaso paraphyletic, aubiya duli kaka falye samma so bawo.[11] Diwalwa Clarkbe-a gade ladǝn, yaktǝ zamanbedǝ shima (au su) karapkado monophyleticdǝa bas asutin; ma'ana, kufu su jili anyiye suronzan duli kakanza kufudəye samma mbeji.[12] Shi cladogram cidiyayedǝ shima tartip donyi primates kǝnǝngatǝye dǝa fǝlejin, su donyi (ada) kǝmburam lan:[13][14] abmoju0yicitedfnok1zmhzxfoqyoxq 29599 29598 2026-07-16T09:48:23Z Abba Khaleel 1413 29599 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Dabba''' donyi kǝla kǝljin ma du, shi donyi strepsirrhines ro yakkata ma, suro lan lemurs a, galagos a lorisids a; kuru haplorhines, suronzan tarsiers-a simians-a (bəli-a bəli-a). Primatesdǝ saa miliyon 74-63 kozǝnadǝn buro salaklan dabbawa cidiye sǝnanalan ciwondo, sandido karaa tropicalben kǝnǝngatǝro gozanadǝ: halwa primatebe kada kǝndaram kazǝyibero gotǝ wakiljin kate kǝskaben, suroladǝn kǝrǝn kura-a, kuru launube-a, kowo-a, ngawobe-a kuru lipperbe-a. thumbs (nguwusoro amma sammaso gənyi) shi doni ngəlaro asutə-a nəm ngalwo-a suwudinma. Nəm kura dabbawabedə Madame Berthebe jilwanzə lemurlan səta, nəmkərawunzə 30 g (oz 1), səta gorilla gədibero saadəna, nəmkuranzədə kilo 200 (440 lb) samin. Jili alagǝwa kǝnǝngabe 376-524 ro sagǝdǝna, yaktǝdo faidatanadǝro wumiya. Jili alawuwa primatebe bəlin sodə asutin: jiliwa alaube 25 ma kozəna suro saa 2000ben bayentəna, 36 suro saa 2010ben, kuru arakkə suro saa 2020ben. Primatesdǝ kǝrǝnnza kura (nǝm kura tiyinzabero wumiya) dabbawa gade so dǝro ratallǝmiya, kuru nǝm nguwu kurube dǝro tǝngatǝgǝ tǝrayin, hangal donyi kayiye lan, shi donyi nizam hangalbe donyi dabbawa cam kǝnjuman lan. Siffawa anyi suro monkeys-a apes-ayen zauro wurazana, kuru asutinma lorises-a lemurs-a lan gana. Dabbawa laa, gorilla-a, adamgana-a, baboons-a, sandidə cidilan napsayin kəskalan gənyi, amma jiliwa alaube sammaso kəska kəmbaro adaptanza mbeji. Arboreal locomotion nzundu do faidatin ma dǝ, kǝska lan kǝska ro tǝmbǝliwu kuru kate dalami kǝska ye lan gǝrǝmtǝ (brachiation); nzunduwa cidilan letəyedə suronzan shi indilan letə (bipedalism) kuru shi diyaulan letə faltəna (quadrupedalism) shilan letə kəla kəltəben. Primates də sandima dabbawa samma soye zauro nəmkam kəlzayin ma, indi indi au karapka fatobe, harems konga-fal, kuru karapka konga-a/kamu-ngəwu-a. Dabbawa adammanabe gənyidə nizam naptəram jamabe diyau mbeji, ngəwunzaso nəmngəwu kamuwa sənanabe kate kufuwaben bayantin. Dabbawa primatesbedə wuratənzadə gana, dabbawa gade nəmkuranza samun, darelan wurazayin, kuru kənənganza kuruwu. Dabba bǝli gǝnyi so dǝ sandima dabba donyi zauro hangal nza kǝltǝna ma wo, amso be (genus Homo) raksa tǝlamma tuskaata so satandin kuru kǝla fǝrǝm zaman be satandin, dabba donyi kamma gǝnyi ma du kare cidaye lan tuwandin. Sandiye fuska-a mukko-a alammaa zandezain, kaiyya-a kowo-a faidata. Kəlakəl karəngə kate amso-a dabbawa adammana gənyi-a (NHPs) də raksə kwasuwa zoonoticbe suwudin, musammanno kwasuwa virusbe suronzan herpes-a, measles-a, ebola-a, rabies-a hepatitis-a mbeji. Dabbawa adamganabe gənyima duwu kadadə sandiya kulashiwa dunyalan faidatin dalil nza amso'a samunro hangalnza-a zahirnza-a nankaro. Kashi 60% alauwa jilitiloa primatebedə barazana kusunyin kara. Tajirwa nowatadə sandima karaa kəlta-a, karaa yaktə-a, bəli-a, kuru bara dabbawa kurunro faidatə-a, dabbawa fatobe-a, kəmbu-aro faidatə-a. Karaa tropicalbe kura-kura bare nankaro fəletədə dabbawa bəlibero tajirwa suwudin. Etymology-a kuru yaktǝ-a Su nowata Su Nasarabe primatesdə Faransa kurebe au Faransabe primatlan gowotə, su Latinbe primat-lan faidatəlan, primuslan ('prime, daraja burobe').<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Primate#cite_note-6</ref> Su dǝ Carl Linnaeus ye sha suwudǝ dalilnzǝdǝ shima adǝma tartip dabbawa ye "shiro kurawo" ro surin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Primate#cite_note-7</ref> Alaka kate kufuwa dabbawa gade-gadeben asutinba hatta karǝngǝnro, adǝnankadǝro kalmado ngǝwuro faidatayindǝ tuskaata. Misallo, dabbadə faidatin karno bəliyero au awo jilifi yayiro, awo adamganabe au adamgana-samunnam.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Primate#cite_note-EB11Ape-8</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Primate#cite_note-CNN-20240323-9</ref> Sir Wilfrid Le Gros Clark dǝ shima ilmuwu donyi primatologiya ye fal du, shi donyi tafakkar donyi kǝla fǝlango dabbawa ye lan, kuru diwal donyi kǝnǝnga donyi kǝnǝngatin ma, tartip donyi "ascending series" ro kalakta ye, shi donyi adam gana ro lejin ma.[10] Suwa donyi nguwuro faidatayin ma du shima prosimians so, monkeys so, lesser apes so, kuru apes kura so dǝye dawari adǝga fǝlezayin. Futu andeye asutǝnde kǝrma ye dǝlan, karapka adǝye nguwunzaso paraphyletic, aubiya duli kaka falye samma so bawo.[11] Diwalwa Clarkbe-a gade ladǝn, yaktǝ zamanbedǝ shima (au su) karapkado monophyleticdǝa bas asutin; ma'ana, kufu su jili anyiye suronzan duli kakanza kufudəye samma mbeji.[12] Shi cladogram cidiyayedǝ shima tartip donyi primates kǝnǝngatǝye dǝa fǝlejin, su donyi (ada) kǝmburam lan:[13][14] == Lamintǝ == ogrwh88oirrlznxze1ldqi81khii8k0 0 2937 29600 2026-07-16T09:51:35Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Dinosaurs''' də sandima karapka dabbawa bu kawudo'a [notə 1] suro clade Dinosauria yen. Sandidə zaman Mesozoicbe ngəwuson mbeji, buro salakkin badiyaram zaman Triassicben fəlangada. Sandidə dabba shila ngawobe cidibe duno'aro walgada ngawo Triassic-Jurassicbe baro waltənzəyen saa 201.3 mya lan kuru dunonzadə zaman Jurassic-a Cretaceous-a sammason gozaa kowada. Fossilye fəlezəna ngudowadə dinosaur feffe'a, sandidə theropods kureyedən fəlangza..." 29600 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Dinosaurs''' də sandima karapka dabbawa bu kawudo'a [notə 1] suro clade Dinosauria yen. Sandidə zaman Mesozoicbe ngəwuson mbeji, buro salakkin badiyaram zaman Triassicben fəlangada. Sandidə dabba shila ngawobe cidibe duno'aro walgada ngawo Triassic-Jurassicbe baro waltənzəyen saa 201.3 mya lan kuru dunonzadə zaman Jurassic-a Cretaceous-a sammason gozaa kowada. Fossilye fəlezəna ngudowadə dinosaur feffe'a, sandidə theropods kureyedən fəlangzana loktu zaman Jurassicben, kuru sandima kaduwu dinosaurbe doni Cretaceous-Paleogenelan baro walzanadən kənəngatənadə alamanna 66 mya yeyi. Dinosaurs də raktə yaktin dinosaurs ngudowa-ngudowa-a kuru dinosaurs ngudowa gənyima, sandi samma dinosaurs ngudowa gənyi. Dinosaursdǝ nasha taxonomybe-a, futu kǝndaramnzabe-a kuru kǝndaramnzabe-a lan gadezana. Ngudowa, jili nza 11,000 samin, sandima karapka dabba shila ngawoye zauro nguwuwo. Shada donyi fossilbe lan faidata, paleontologiya du, alauwa gade gade 900 samin asuzana, kuru jili dinosaurs donyi ngudo gǝnyi ma, 1,000 samin. Dinosaurs də sha continent woson awo jili tilo'a (ngudowa) kuru awoa gafsəna'a indiso wakilzayin. Kambo karnu kən 20th ye lan, kawu ngudo so dəga dinosaurs ro asutinro, ilmuwu kimiyaye nguwuso dinosaurs so dəga suro bunza amusuye ro kasatsana. Kulashi nguwu do saa 1970s lan tǝdǝna dǝ, sonyayi, dinosaurs dǝ dabba donyi metabolism nza nguwuwa kuru kǝndaram nza nguwuwa. Shaidaye fəlezəna dinosaurs sammaso shinza ngudowa-a dabbawa mammals kada-a samun, shi shinza tarrata tetrapods bu amusuyedəa gade. Laadə kajim kəmbu, laaye da kəmbu. Shaidaye fəlezəna dinosaurs sammaso ngəwul fəlezayin, kuru barta gartədə hal dinosaurs kadaye, ngudowa-a ngudowa gənyi-a indiso. Dinosaurs sodə kaduwunza bipedal, karapkawa baro walzanadə jili quadrupedalbe mbeji, kuru laadə raksa kate awoa anyiben faltain. Gar donyi bayantǝye ngǝlama alaman kangadi aubiya crests so dǝ dinosaur samma son nowata, kuru karapka laa donyi baro walzana dǝye shilanza faltana alaman bony armor a spines a. Sandi dinosaurs' zaman kərmabedə ngudowa (ngudowa) ngəwunzaso gana dalil fartəben, dinosaurs ngudowa gənyi ngəwuso tiyinza kura-sauropod dinosaurs kuradə somtəna nəmkuruwunza mita 39.7 (130 feet) kuru nəmkuruwunza 18ft of 500. dabbawa loktu sammabe. Fossil dinosaurbe buro salakbedə badiyaram karnu kən 19thben asutəna, su "dinosaur" (ma'ananzə "gorjama tajirwa") shiga Sir Richard Owen suro saa 1842ben sətandəna "gorjama kura" anyiro. Tun loktudən, shila dinosaurbedə awoa ngəwu fatowa kareya adabe gənatəyen dunya sammason matcin, kuru dinosaurdə nasha adabe nowatayero walzəna. Nəm kura dinosaurs laayedə, kuru alamaramnza zauro ajabba'a, adəye səkə kitawuwa-a fimma-a zauro saladinlan fəlezayin, misallo Jurassic Park franchise yeyi. Amsoye dabbawa dəro zauro hangalnza gənatəgədəye səkə kungəna ngəwu kimiya dinosaurbero cedo, kuru awowa bəlin sowondənadə sambisoro fatowa hawarbeye fəlezayin. Bayen Cidiya su donyi phylogeneticbe lan, dinosaurs so dǝ sandima karapka donyi kakanza karǝngǝye (MRCA) Triceratops a ngudowa zamanbe (Neornithes) a, kuru kusunyinza samma so.[7] Kuru shawari tina kəla Dinosauria də MRCA Megalosaurus-a Iguanodon-a lan bayantəna, dalildə sandima indi suro genera yakkə do Richard Owen ye gulzənadən sa Dinosauria asuzənadən.[8] Ma'ana indiso jili fal nowata: Dinosauria = Ornithischia + Saurischia. Suronzan kufuwa kura-kura alama ankylosaurians-a (dabbawa kajim kǝmbuma shi diyau-a), stegosaurians-a (dabbawa kajim kǝmbuma shi diyau-a), ceratopsians-a (dabbawa kajim kǝmbuma shi diyau-a), pachycephalosaurians-a (dabba kajim kǝmbuma shila diyau-a), ornithovopods-a. "duck-bills"), theropods (nguwuso dabbawa ngudowa shilan faidatayinma), kuru sauropodomorphs (nguwusoro dabbawa shinza diyau kuru dawu kuruwu-a kuru nguwuwa-a).[9] Ngudowadə sandima dinosaurs tilonza kənəngatəmawo. Taxonomy ada be lan, ngudo so dǝ aji gade donyi dinosaurs lan tuwandin ma. Son yaye, malǝmma paleontologibe zamanbedǝye tartip adabedǝa kasatsanyi, phylogenetic taxonomydǝa kasatsana kǝla kaduwunzaben, shidonyi kufuwoso shima kusunyi genusbewo.[10] Ngudo so dǝ sandima dinosaur ye dǝro kara, sandima coelurosaurs wo, sandima theropods wo, sandima saurischians wo.[11] Kulashi donyi Matthew G. Baron, David B. Norman, a Paul M. Barrett suro sa’a 2017 ye lan sadǝna dǝ, kulashi kǝlâ dabba dinosaurian ye dǝ walta kalakta sawariya sadǝna. Kulashi donyi kǝskaye Baron et al ye sadǝna dǝ. Ornithischia dǝ Theropoda dǝa karǝngǝzǝna, Sauropodomorpha dǝa kozǝnaro, shi donyi t epz82vytolyvk1g7fv2kmgcebjp1ppt 29601 29600 2026-07-16T09:55:05Z Abba Khaleel 1413 29601 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Dinosaurs''' də sandima karapka dabbawa bu kawudo'a [notə 1] suro clade Dinosauria yen. Sandidə zaman Mesozoicbe ngəwuson mbeji, buro salakkin badiyaram zaman Triassicben fəlangada. Sandidə dabba shila ngawobe cidibe duno'aro walgada ngawo Triassic-Jurassicbe baro waltənzəyen saa 201.3 mya lan kuru dunonzadə zaman Jurassic-a Cretaceous-a sammason gozaa kowada. Fossilye fəlezəna ngudowadə dinosaur feffe'a, sandidə theropods kureyedən fəlangzana loktu zaman Jurassicben, kuru sandima kaduwu dinosaurbe doni Cretaceous-Paleogenelan baro walzanadən kənəngatənadə alamanna 66 mya yeyi. Dinosaurs də raktə yaktin dinosaurs ngudowa-ngudowa-a kuru dinosaurs ngudowa gənyima, sandi samma dinosaurs ngudowa gənyi. Dinosaursdǝ nasha taxonomybe-a, futu kǝndaramnzabe-a kuru kǝndaramnzabe-a lan gadezana. Ngudowa, jili nza 11,000 samin, sandima karapka dabba shila ngawoye zauro nguwuwo. Shada donyi fossilbe lan faidata, paleontologiya du, alauwa gade gade 900 samin asuzana, kuru jili dinosaurs donyi ngudo gǝnyi ma, 1,000 samin. Dinosaurs də sha continent woson awo jili tilo'a (ngudowa) kuru awoa gafsəna'a indiso wakilzayin. Kambo karnu kən 20th ye lan, kawu ngudo so dəga dinosaurs ro asutinro, ilmuwu kimiyaye nguwuso dinosaurs so dəga suro bunza amusuye ro kasatsana. Kulashi nguwu do saa 1970s lan tǝdǝna dǝ, sonyayi, dinosaurs dǝ dabba donyi metabolism nza nguwuwa kuru kǝndaram nza nguwuwa. Shaidaye fəlezəna dinosaurs sammaso shinza ngudowa-a dabbawa mammals kada-a samun, shi shinza tarrata tetrapods bu amusuyedəa gade. Laadə kajim kəmbu, laaye da kəmbu. Shaidaye fəlezəna dinosaurs sammaso ngəwul fəlezayin, kuru barta gartədə hal dinosaurs kadaye, ngudowa-a ngudowa gənyi-a indiso. Dinosaurs sodə kaduwunza bipedal, karapkawa baro walzanadə jili quadrupedalbe mbeji, kuru laadə raksa kate awoa anyiben faltain. Gar donyi bayantǝye ngǝlama alaman kangadi aubiya crests so dǝ dinosaur samma son nowata, kuru karapka laa donyi baro walzana dǝye shilanza faltana alaman bony armor a spines a. Sandi dinosaurs' zaman kərmabedə ngudowa (ngudowa) ngəwunzaso gana dalil fartəben, dinosaurs ngudowa gənyi ngəwuso tiyinza kura-sauropod dinosaurs kuradə somtəna nəmkuruwunza mita 39.7 (130 feet) kuru nəmkuruwunza 18ft of 500. dabbawa loktu sammabe. Fossil dinosaurbe buro salakbedə badiyaram karnu kən 19thben asutəna, su "dinosaur" (ma'ananzə "gorjama tajirwa") shiga Sir Richard Owen suro saa 1842ben sətandəna "gorjama kura" anyiro. Tun loktudən, shila dinosaurbedə awoa ngəwu fatowa kareya adabe gənatəyen dunya sammason matcin, kuru dinosaurdə nasha adabe nowatayero walzəna. Nəm kura dinosaurs laayedə, kuru alamaramnza zauro ajabba'a, adəye səkə kitawuwa-a fimma-a zauro saladinlan fəlezayin, misallo Jurassic Park franchise yeyi. Amsoye dabbawa dəro zauro hangalnza gənatəgədəye səkə kungəna ngəwu kimiya dinosaurbero cedo, kuru awowa bəlin sowondənadə sambisoro fatowa hawarbeye fəlezayin. Bayen Cidiya su donyi phylogeneticbe lan, dinosaurs so dǝ sandima karapka donyi kakanza karǝngǝye (MRCA) Triceratops a ngudowa zamanbe (Neornithes) a, kuru kusunyinza samma so.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Dinosaur#cite_note-MJB04dino-8</ref> Kuru shawari tina kəla Dinosauria də MRCA Megalosaurus-a Iguanodon-a lan bayantəna, dalildə sandima indi suro genera yakkə do Richard Owen ye gulzənadən sa Dinosauria asuzənadən.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Dinosaur#cite_note-olshevsky2000-9</ref> Ma'ana indiso jili fal nowata: Dinosauria = Ornithischia + Saurischia. Suronzan kufuwa kura-kura alama ankylosaurians-a (dabbawa kajim kǝmbuma shi diyau-a), stegosaurians-a (dabbawa kajim kǝmbuma shi diyau-a), ceratopsians-a (dabbawa kajim kǝmbuma shi diyau-a), pachycephalosaurians-a (dabba kajim kǝmbuma shila diyau-a), ornithovopods-a. "duck-bills"), theropods (nguwuso dabbawa ngudowa shilan faidatayinma), kuru sauropodomorphs (nguwusoro dabbawa shinza diyau kuru dawu kuruwu-a kuru nguwuwa-a).<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Dinosaur#cite_note-Letal05-10</ref> Ngudowadə sandima dinosaurs tilonza kənəngatəmawo. Taxonomy ada be lan, ngudo so dǝ aji gade donyi dinosaurs lan tuwandin ma. Son yaye, malǝmma paleontologibe zamanbedǝye tartip adabedǝa kasatsanyi, phylogenetic taxonomydǝa kasatsana kǝla kaduwunzaben, shidonyi kufuwoso shima kusunyi genusbewo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Dinosaur#cite_note-11</ref> Ngudo so dǝ sandima dinosaur ye dǝro kara, sandima coelurosaurs wo, sandima theropods wo, sandima saurischians wo.[11] Kulashi donyi Matthew G. Baron, David B. Norman, a Paul M. Barrett suro sa’a 2017 ye lan sadǝna dǝ, kulashi kǝlâ dabba dinosaurian ye dǝ walta kalakta sawariya sadǝna. Kulashi donyi kǝskaye Baron et al ye sadǝna dǝ. Ornithischia dǝ Theropoda dǝa karǝngǝzǝna, Sauropodomorpha dǝa kozǝnaro, shi donyi == Lamintǝ == 3gkpb30j1e71j02xqfmbhzh6ttspcwd