Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2943 29610 2026-07-17T19:30:19Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "Alcohol də, loktu laan su kemikalye ethanol lan bowotin, [a] shima awo do ne suro awo kənzaye lan faidatin ma misallo biya, mbol, kuru awo kənzaye (mbol cibbu).[11] [12] [13] [14] Alcohol də shima awo do ne nervous system (CNS) ro banazəyin ma, shi do ne cida lantarkiye suro kərgən yen fulujin ma,[15] shi do ne awo do ne alcohol lan faidatin ma suwudin ma ("saara").[16] Suro awowa gadeyen, mbalye euphoria suwudin, hangalza fulujin, nəmkam ndikate amsobe sərayin,..." 29610 wikitext text/x-wiki Alcohol də, loktu laan su kemikalye ethanol lan bowotin, [a] shima awo do ne suro awo kənzaye lan faidatin ma misallo biya, mbol, kuru awo kənzaye (mbol cibbu).[11] [12] [13] [14] Alcohol də shima awo do ne nervous system (CNS) ro banazəyin ma, shi do ne cida lantarkiye suro kərgən yen fulujin ma,[15] shi do ne awo do ne alcohol lan faidatin ma suwudin ma ("saara").[16] Suro awowa gadeyen, mbalye euphoria suwudin, hangalza fulujin, nəmkam ndikate amsobe sərayin, sedation, kuru cognitive-a, memory-a, motor-a, kuru faidawa hangalbe-a baro sədin. Alcoholdə awowa batti kada suwudin. Awowa batti loktu ganalagǝbe suronzan faida neurocognitivebe bannatǝ-a, kǝla dǝri-a, karǝgǝ lalam-a, yiloktǝ-a, kuru alama-a hangoverbe-a mbeji. Alcoholdə awo kərawuro sədin kuru raksə alcohol faidatəro kaziyi suwudin, təngatəgə, kuru koltə ngawo koltənan. Awo do ne mbalye loktu kuruwuro suwudin də, shima lamarra nəlewa jamaye dunyabe kurawo kuru suronzan kwasuwa hantabe-a, hepatitis-a, [17] kwasuwa karəgəbe-a (misallo, cardiomyopathy), polyneuropathy-a, mbalye hallucinosis-a, loktu kuruwuro kərgənro faidajin-a (misallo, kərgən bannatə-a, Marchiamifa-a). kwasuwa),[18][19] kuru kansa; alcohol-a awoa shilan faidatinma-a (alamanna acetaldehyde) sandima IARC karapka 1 kansa suwudinmawo. Shi awo do ne alcohol ye nǝlefa ro suwudin dǝ zauro faida’a sa sha ngǝwuro faidatiya au ngǝwuro faidatiya. Son yaye, suro saa 2023 yen, karapka nəlewa dunyabeye bayanna laa suro The Lancet Public Health yen baksəna shi done tamozənama, "nəm nguwu mbol kənzaye kəla kansa-a nəlewa-ayen tədin ba".[22][23] Ngǝwuro waljiya, mbalye raksǝ hangal ba suwudin au, loktu zauro zauro waljiya, kǝrmu suwudin. Hukumawa gumnatibe-a kuru kungiyawa-a kadaye shawariya mbal kənzabe sadin. Alcohol də amsoye sha sətandin kuru zazayin kəla awo shiro psychoactive gultindəyen gananzə yayi saa 13,000 kozənadən, loktu shi beer buro salakbedə ada Natufianbe suro Middle Eastben sətandindən.[24][25][26] Alcohol də shima kurun kən indimi do ne zauro faidatin ma dinalan, ngawo caffeine yen, [27] [28] kuru awo kənzaye dinalan təladin də US$1.5 trillion suro saa 2017 yen kozəna.[29] Sambi kənzadə jamaye kasatsana kuru lardəwa ngəwuson sharaye, awowa tamtamye gadeso yeyi gənyi. Attəson yayi, ngəwusoro kəla mbal lado-a faidatə-ayen dabtə mbeji, misallo saa gana mbal kənzabe-a kuru doka kəla mbal kənza-a kuru mbal kənza-a moto gonəm-ayen.[30] Alcohol də faidanzə naptəram jamabe-a adabe-a mbeji kuru faida naptəram jamabe dunyabe ngəwuson mbeji. Nawa mbal kənzabeso, alama na mbal kənzabe-a kuru na kəlele bənyebe-adə, badiyaramman kəla mbal lado-a kənza-ayen kara, kuru kəlelewa-a, kawuskewa-a, kuru samnowa jamabe-adə ngəwusoro mbal kənza. Alcohol də kaziyi naptəram jamaye kadaro lezəna, surodən moto saaralan gonəm, tajirwalan zau fantə, nəmzalum fatolan, kuru nəmzalum fitəna.[31] Lardəwa kadalan mbal lado-a kənza-adə sharaye haramzəgəna, musammanno Middle Eastlan. Adinna laa, Islam kunten, mbal kənza dabsana, adinwa gade, alamanna adin kəristabe-a Shinto-a, mbal faidatayin sacrament-a libation-aro.[32][33][34] 33dz4er3sjyhzi38838xvfguriyl8z7 29611 29610 2026-07-17T19:31:21Z Ummusalmasuleiman2001 55 29611 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Alcohol də, loktu laan su kemikalye ethanol lan bowotin, [a] shima awo do ne suro awo kənzaye lan faidatin ma misallo biya, mbol, kuru awo kənzaye (mbol cibbu).[11] [12] [13] [14] Alcohol də shima awo do ne nervous system (CNS) ro banazəyin ma, shi do ne cida lantarkiye suro kərgən yen fulujin ma,[15] shi do ne awo do ne alcohol lan faidatin ma suwudin ma ("saara").[16] Suro awowa gadeyen, mbalye euphoria suwudin, hangalza fulujin, nəmkam ndikate amsobe sərayin, sedation, kuru cognitive-a, memory-a, motor-a, kuru faidawa hangalbe-a baro sədin. Alcoholdə awowa batti kada suwudin. Awowa batti loktu ganalagǝbe suronzan faida neurocognitivebe bannatǝ-a, kǝla dǝri-a, karǝgǝ lalam-a, yiloktǝ-a, kuru alama-a hangoverbe-a mbeji. Alcoholdə awo kərawuro sədin kuru raksə alcohol faidatəro kaziyi suwudin, təngatəgə, kuru koltə ngawo koltənan. Awo do ne mbalye loktu kuruwuro suwudin də, shima lamarra nəlewa jamaye dunyabe kurawo kuru suronzan kwasuwa hantabe-a, hepatitis-a, [17] kwasuwa karəgəbe-a (misallo, cardiomyopathy), polyneuropathy-a, mbalye hallucinosis-a, loktu kuruwuro kərgənro faidajin-a (misallo, kərgən bannatə-a, Marchiamifa-a). kwasuwa),[18][19] kuru kansa; alcohol-a awoa shilan faidatinma-a (alamanna acetaldehyde) sandima IARC karapka 1 kansa suwudinmawo. Shi awo do ne alcohol ye nǝlefa ro suwudin dǝ zauro faida’a sa sha ngǝwuro faidatiya au ngǝwuro faidatiya. Son yaye, suro saa 2023 yen, karapka nəlewa dunyabeye bayanna laa suro The Lancet Public Health yen baksəna shi done tamozənama, "nəm nguwu mbol kənzaye kəla kansa-a nəlewa-ayen tədin ba".[22][23] Ngǝwuro waljiya, mbalye raksǝ hangal ba suwudin au, loktu zauro zauro waljiya, kǝrmu suwudin. Hukumawa gumnatibe-a kuru kungiyawa-a kadaye shawariya mbal kənzabe sadin. Alcohol də amsoye sha sətandin kuru zazayin kəla awo shiro psychoactive gultindəyen gananzə yayi saa 13,000 kozənadən, loktu shi beer buro salakbedə ada Natufianbe suro Middle Eastben sətandindən.[24][25][26] Alcohol də shima kurun kən indimi do ne zauro faidatin ma dinalan, ngawo caffeine yen, [27] [28] kuru awo kənzaye dinalan təladin də US$1.5 trillion suro saa 2017 yen kozəna.[29] Sambi kənzadə jamaye kasatsana kuru lardəwa ngəwuson sharaye, awowa tamtamye gadeso yeyi gənyi. Attəson yayi, ngəwusoro kəla mbal lado-a faidatə-ayen dabtə mbeji, misallo saa gana mbal kənzabe-a kuru doka kəla mbal kənza-a kuru mbal kənza-a moto gonəm-ayen.[30] Alcohol də faidanzə naptəram jamabe-a adabe-a mbeji kuru faida naptəram jamabe dunyabe ngəwuson mbeji. Nawa mbal kənzabeso, alama na mbal kənzabe-a kuru na kəlele bənyebe-adə, badiyaramman kəla mbal lado-a kənza-ayen kara, kuru kəlelewa-a, kawuskewa-a, kuru samnowa jamabe-adə ngəwusoro mbal kənza. Alcohol də kaziyi naptəram jamaye kadaro lezəna, surodən moto saaralan gonəm, tajirwalan zau fantə, nəmzalum fatolan, kuru nəmzalum fitəna.[31] Lardəwa kadalan mbal lado-a kənza-adə sharaye haramzəgəna, musammanno Middle Eastlan. Adinna laa, Islam kunten, mbal kənza dabsana, adinwa gade, alamanna adin kəristabe-a Shinto-a, mbal faidatayin sacrament-a libation-aro.[32][33][34] === Laminate === pxurwowngrllaymbvt4me4rlvxvaq1z 0 2944 29612 2026-07-17T19:33:51Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "{{Databox}} '''Ada''' (/ˈkʌltʃər/ KUL-chər au /ˈkʊltʃər/ KUUL-chər) shima raayi do hal naptəram jamabe-a, cidaramma-a, adawa-a suro naptəram jamaben təbandin-a, kuru ilmu-a, nzasara-a, ada-a, shara-a, ada-a. karapkawa anyi.[1] Adadə kambowo soro nasha laa au nasha laa taganasbero kəllata. Adamganasoye adaga sowondin diwaldo ilmu adaa kəltabe-a kuru kate jamabe-a men, shi doni faraktə adawabe suro jammai kadaben fəlejində. Ada adabedə hal kasatkata su..." 29612 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Ada''' (/ˈkʌltʃər/ KUL-chər au /ˈkʊltʃər/ KUUL-chər) shima raayi do hal naptəram jamabe-a, cidaramma-a, adawa-a suro naptəram jamaben təbandin-a, kuru ilmu-a, nzasara-a, ada-a, shara-a, ada-a. karapkawa anyi.[1] Adadə kambowo soro nasha laa au nasha laa taganasbero kəllata. Adamganasoye adaga sowondin diwaldo ilmu adaa kəltabe-a kuru kate jamabe-a men, shi doni faraktə adawabe suro jammai kadaben fəlejində. Ada adabedə hal kasatkata suro jamaben ruwozəna; shidə kashimo halbe-a, kazəmu-a, təlam-a, kuru hal kəndaramlan, shidoni awo təmatəna suro kufu naptəram jamaben. Ada fal bas suro karapka naptəram jamaben kasattədə tajirwa suwudin, futu jili alaube faldə raksə harjin futu kəndaram faltinlan, faltə jili anyiro jaawuwa faidabe ba nankaro.[2] Adə nankaro, ada askərraye lan, nəm kərawu də hal kamye noata ro gotəna, kuru cida-a, daraja-a, nəm kənga-a də hal naptəram jamaye ro gotəna, hal do kəriwu goza kotəyen. Suro adinben, siffawa saməngadə suro kufu naptəram jamaben asutin. Ada faltǝ, aubiya na faltǝ, shima adado kǝndaram jamabe waltǝm garta. Adawadə awowa faltəro ndəlamzayin-a awowa faltəro kattuwu-aye sandiya lezana. Adawadə diyamen sandiya lejin kate ndikate jamaben. Karapkawa jili UNESCO yedə ada-a awo kaduwu kaduwuye-a gənatəro mazayin. === Laminate === p8qr487t0vfj17f2ai4nn3849lw91uu 0 2945 29613 2026-07-17T19:36:00Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "Fasal garbedə shima kəra-a kəndo-a awoa gar kurtabe taanas maro na ngənəptinmaso. Shidə nzunduwa nzundu garbe faidatin, amma kisandi kurubero gotəna.[3] Shima duluwu-a awo kurtə-a, asutə-a, [4] fasaltə-a, kurtə-a, kuru garwa au awowa gade gartə-a indiso.[5] Kalmadə fasal garbe Latinlan kedo; Greek kureye lan 'fasal garbe'; suro ἀρχι- (arkhi-) 'kura' kuru τέκτων (tektōn) 'alaktəma'. Cidawa fasal garbe də, alama kareya garbe lan, sandidə alama a..." 29613 wikitext text/x-wiki Fasal garbedə shima kəra-a kəndo-a awoa gar kurtabe taanas maro na ngənəptinmaso. Shidə nzunduwa nzundu garbe faidatin, amma kisandi kurubero gotəna.[3] Shima duluwu-a awo kurtə-a, asutə-a, [4] fasaltə-a, kurtə-a, kuru garwa au awowa gade gartə-a indiso.[5] Kalmadə fasal garbe Latinlan kedo; Greek kureye lan 'fasal garbe'; suro ἀρχι- (arkhi-) 'kura' kuru τέκτων (tektōn) 'alaktəma'. Cidawa fasal garbe də, alama kareya garbe lan, sandidə alama adabe adabe-a kuru cida kisandibe-aro turin. Kəlafərəm zamanbe gargamyedə ngəwusoro kənasarnza fasal garbe lan asutin.[6] === Laminate === om9vucpo18xifptcw477r0p6vakxsug 29614 29613 2026-07-17T19:36:33Z Ummusalmasuleiman2001 55 29614 wikitext text/x-wiki {{databox}} Fasal garbedə shima kəra-a kəndo-a awoa gar kurtabe taanas maro na ngənəptinmaso. Shidə nzunduwa nzundu garbe faidatin, amma kisandi kurubero gotəna.[3] Shima duluwu-a awo kurtə-a, asutə-a, [4] fasaltə-a, kurtə-a, kuru garwa au awowa gade gartə-a indiso.[5] Kalmadə fasal garbe Latinlan kedo; Greek kureye lan 'fasal garbe'; suro ἀρχι- (arkhi-) 'kura' kuru τέκτων (tektōn) 'alaktəma'. Cidawa fasal garbe də, alama kareya garbe lan, sandidə alama adabe adabe-a kuru cida kisandibe-aro turin. Kəlafərəm zamanbe gargamyedə ngəwusoro kənasarnza fasal garbe lan asutin.[6] === Laminate === bz8uln40r1bjq54v8olltmjmwu2ixu8 0 2946 29615 2026-07-17T19:39:49Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "{{Databox}} Imani Baháʼíbedə adindo Baháʼu'lláhye karnu kən 19thlan koksənadə shidoni faida adinwa sammasobe-a nəmkam ndikate am sammasobe-a gulzəyinma. Adində am miliyon 7-8 ro saadəna, sandiya Baháʼís lan nowotə, sandidə lardəwa dunyabe ngəwuson tartəgəna.[c] Imani Baháʼíbedə am yakkə dawube mbeji: Bábdə (1819–1850), nəmzalum nankaro cezəna, shidəwo nawi Jesus-a Muhammad-a samunnamdə karəngəman fəlejinro gulzənadə; Baháʼu'll..." 29615 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Imani Baháʼíbedə adindo Baháʼu'lláhye karnu kən 19thlan koksənadə shidoni faida adinwa sammasobe-a nəmkam ndikate am sammasobe-a gulzəyinma. Adində am miliyon 7-8 ro saadəna, sandiya Baháʼís lan nowotə, sandidə lardəwa dunyabe ngəwuson tartəgəna.[c] Imani Baháʼíbedə am yakkə dawube mbeji: Bábdə (1819–1850), nəmzalum nankaro cezəna, shidəwo nawi Jesus-a Muhammad-a samunnamdə karəngəman fəlejinro gulzənadə; Baháʼu'lláh (1817–1892), shi duwo suro saa 1863ben shiga nawi gulzanadə kuru shidəwo duno-a furtə-a indiso sətanadə; kuru tadanzə, ʻAbdu’l-Bahá (1844-1921), shidoni Europe-a United States-aro bəlawuro kəra gultəgəbe sədəna ngawo shiga suro saa 1908yen suro njim furtəyen kwaltiyinna. Baháʼísodə saa woson hukumawa fatobe-a, nashabe-a, lardəbe-a karzayin sandidoni lamarra adinbe sunotinma, kuru saa uwu woson karno Universal House of Justicebe tədin, cidaramma wakilla-laar kərmai jama Baháʼíbe dunya sammason dəwo Haifalan, Israellan, batau Shrineben kara. Futu kəra Baháʼíben, adində futu tartipkata-a fuwutəgə-aro Ala falye fəlezəna futu Alaye Manifestationsben, sandidə adinwa dunyabe kura-kura gargam adamganaben koksanadə; Buddha-a, Jesus-a, Muhammad-adə sandima bayanwa Alabe karəngəbewo kawu Báb-a Baháʼu'lláh-aro. Baháʼísodə adinwa dunyabe kurakuradə faidanzaa fallo gozana, amma kəndowanza naptəram jamabea fasarinzaa gadezana. Imani Baháʼíbedə nəmkam ndikate am sammasobedə shima ilmunzə kurawo; adəye səkə, raayi nəm gadetə jiliye-a, nəm jinsiye-a, nəm lardəye-a dəga zahirro wazəna. Karəgə kəra Baháʼíbedə shima kururam dunyabe kəlakəlbe duwo fuwutə lardəwa sammasobe-a, jiliwa-a, adinna-a, darajawa-a tawatsəyinma.[15][16] Watiyawa-a kuru wasika-a Baháʼu'lláhbe-a, ruwowa-a mana-a tadanzə ʻAbdu'l-Bahábe-a, sapkata kuru kitawuwa Baháʼíbero sapkata. Samno adəbe suronzən cidawa Bábbe mbeji, shidəwo Baháʼu'lláhbe fuwumanzəro gotənadə. Suro cidawa adab Baháʼíben nowatadə sandima Kitáb-i-Aqdas-a, Kitáb-i-Íqán-a, Korowa laa Jaawuwa-a, Ala Kozəna-a, Fajer-Kamtəwu-a. === Laminate === aj4m4y4eb38mx3hfv8a32ellfywoltl 0 2947 29616 2026-07-17T19:42:02Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "Esotericism (au esoterism) waneye awoa ruhaniyabe nasha kadaben faidatin kuru ada gade-gade suronzan mbeji: *Ilmu gədibe *Nasara fəteye *Kurno esotericism Nasarabe *Adin Kǝrismetǝbe *Vajrayana, adin Buddhabe *Adin Buddhismbe Chinesebe *Fasari Alquranbe esotericbe *Nazism bəlin *Adin Hindube" 29616 wikitext text/x-wiki Esotericism (au esoterism) waneye awoa ruhaniyabe nasha kadaben faidatin kuru ada gade-gade suronzan mbeji: *Ilmu gədibe *Nasara fəteye *Kurno esotericism Nasarabe *Adin Kǝrismetǝbe *Vajrayana, adin Buddhabe *Adin Buddhismbe Chinesebe *Fasari Alquranbe esotericbe *Nazism bəlin *Adin Hindube 5ddmwg20dk4165l0bvhvzenro7sr251 29617 29616 2026-07-17T19:42:51Z Ummusalmasuleiman2001 55 29617 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Esotericism''' (au esoterism) waneye awoa ruhaniyabe nasha kadaben faidatin kuru ada gade-gade suronzan mbeji: *Ilmu gədibe *Nasara fəteye *Kurno esotericism Nasarabe *Adin Kǝrismetǝbe *Vajrayana, adin Buddhabe *Adin Buddhismbe Chinesebe *Fasari Alquranbe esotericbe *Nazism bəlin *Adin Hindube === Laminate === 6eb50yt0z3ujosub31vml0jyn7k9zmi 29618 29617 2026-07-17T19:44:52Z Ummusalmasuleiman2001 55 29618 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Esotericism''' (au esoterism) waneye awoa ruhaniyabe nasha kadaben faidatin kuru ada gade-gade suronzan mbeji: *Ilmu gədibe *Nasara fəteye *Kurno esotericism Nasarabe *Adin Kǝrismetǝbe *Vajrayana, adin [[Buddha]] be *Adin [[Buddhism]] be [[Chinese]] be *Fasari Alquranbe esotericbe *Nazism bəlin *Adin [[Hinduism|Hindu]] be === Laminate === 9nl6bg27c6mqpg8nedd7bnnis2uqubs 0 2948 29619 2026-07-17T19:46:20Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "<nowiki>{{</nowiki> Adin kəristabe buroyedən, adin kəristabe (Latinlan: paganus, lit. 'rustic') sammason adin gade-gade am sammabe adin kəlanzabedəro maanazə.[1] Taganasmaro, ndu yayi adin Abrahambe suro Daula Romanben kəngatəyidə fəlejin. Kamsodə daraja paganbero cukkuro dalil bəladiya-a kəriye-a nəm nguwu kəristabe'a leyata au dalil soja Christbe gənyi nankaro (miles Christi).[2][3] Kalimawa tilo suro kitawuwa kəristabe zamandəyen faidatənadə sandi..." 29619 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{</nowiki> Adin kəristabe buroyedən, adin kəristabe (Latinlan: paganus, lit. 'rustic') sammason adin gade-gade am sammabe adin kəlanzabedəro maanazə.[1] Taganasmaro, ndu yayi adin Abrahambe suro Daula Romanben kəngatəyidə fəlejin. Kamsodə daraja paganbero cukkuro dalil bəladiya-a kəriye-a nəm nguwu kəristabe'a leyata au dalil soja Christbe gənyi nankaro (miles Christi).[2][3] Kalimawa tilo suro kitawuwa kəristabe zamandəyen faidatənadə sandima heathen-a, Hellene-a, kuru gentile-a.[1] Kamdə adinye au kəristabe fəlejinmadə shima sada'a adinbedəro njilartəwo,[4] shidoni adin Greco-Romanbedəye falnzə.[4] Paganismdə "adin talaabe" suro tafakar Kiristaben fəlezəna.[1][5] Loktu-a ngawo-a zaman daubedən, kəristasodə kalma "pagan"də kufu kəristabe gənyiro faidatayin ilawa kattuwube nzasararo.[6][7] Futu kalmadəbe polytheismro faidatəbedə, attəson, gashiptəna.[8] Suro karnu kǝn 19thben, paganismdǝ shiga kǝlanza bayantǝgǝro gozana kuru jamiwa kisandiwu gade-gade dunya kurebedǝye ilhamzagǝna. Suro karnu kən 20miben, am adin kərdiabe zamanbe-a, letəgəramma kərdiabe zamanbe-a, kuru adin polytheisticbe waltəm gartəmaso-aye sha kəlanza bayantəro faidatana. Adawa paganbe zamanbedə ngəwusoro nzasarawa au kəndowa (misallo ibada alagəbe) adinwa dunyabe kura-kuradəga gadezana.[9][10] Ilmu zamanbe kəla adinwa kurebe-a nzasarawa-adə nasha kadalan kedo, kulashi fannu anthropologybe-a, shaidawa kareya kaduwube-a, falsafa təlamma kurebe-a, ruwotəwu kurebe-a kəla adawa nowata kureben. Adinna zamanbe ngəwuso kuro mbejidə kururam dunyabedə bayanzana kəla shi adindəbe nəmngəwunzə, nəmngəwu, nəmngəwu, au nəmngəwu, amma laadə nəmngəwu.[11][12][13] bbrrwoqlwcz96k9e16y85fw1e9zdviu 29620 29619 2026-07-17T19:47:04Z Ummusalmasuleiman2001 55 29620 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Adin kəristabe buroyedən, adin kəristabe (Latinlan: paganus, lit. 'rustic') sammason adin gade-gade am sammabe adin kəlanzabedəro maanazə.[1] Taganasmaro, ndu yayi adin Abrahambe suro Daula Romanben kəngatəyidə fəlejin. Kamsodə daraja paganbero cukkuro dalil bəladiya-a kəriye-a nəm nguwu kəristabe'a leyata au dalil soja Christbe gənyi nankaro (miles Christi).[2][3] Kalimawa tilo suro kitawuwa kəristabe zamandəyen faidatənadə sandima heathen-a, Hellene-a, kuru gentile-a.[1] Kamdə adinye au kəristabe fəlejinmadə shima sada'a adinbedəro njilartəwo,[4] shidoni adin Greco-Romanbedəye falnzə.[4] Paganismdə "adin talaabe" suro tafakar Kiristaben fəlezəna.[1][5] Loktu-a ngawo-a zaman daubedən, kəristasodə kalma "pagan"də kufu kəristabe gənyiro faidatayin ilawa kattuwube nzasararo.[6][7] Futu kalmadəbe polytheismro faidatəbedə, attəson, gashiptəna.[8] Suro karnu kǝn 19thben, paganismdǝ shiga kǝlanza bayantǝgǝro gozana kuru jamiwa kisandiwu gade-gade dunya kurebedǝye ilhamzagǝna. Suro karnu kən 20miben, am adin kərdiabe zamanbe-a, letəgəramma kərdiabe zamanbe-a, kuru adin polytheisticbe waltəm gartəmaso-aye sha kəlanza bayantəro faidatana. Adawa paganbe zamanbedə ngəwusoro nzasarawa au kəndowa (misallo ibada alagəbe) adinwa dunyabe kura-kuradəga gadezana.[9][10] Ilmu zamanbe kəla adinwa kurebe-a nzasarawa-adə nasha kadalan kedo, kulashi fannu anthropologybe-a, shaidawa kareya kaduwube-a, falsafa təlamma kurebe-a, ruwotəwu kurebe-a kəla adawa nowata kureben. Adinna zamanbe ngəwuso kuro mbejidə kururam dunyabedə bayanzana kəla shi adindəbe nəmngəwunzə, nəmngəwu, nəmngəwu, au nəmngəwu, amma laadə nəmngəwu.[11][12][13] === Laminate === 3ur7yqsyhik6hkvhqxbl0g6l9egs5sd 0 2949 29621 2026-07-17T19:49:16Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "{{Databox}} Nashadə karapka adinbe, siyasabe, au nizam nzasara falsafabe, zahirro dalami karapka kurabero cijin. Buro salakkin, kalmadə kufuwa adinbe doni karapka kuralan yektanadəro maanazə, amma kərmadə kufu jilifi yayi karapka kuralan yektə nzasarawa-a kəndowa-a gade-gade zəgayinro faidatin. Sectsdǝ ngǝwusoro sado asutu heresybe mbejiro waljiya suro kufu ganaben au kufu kuraben tǝbandin. Suro Indiaben, sectdə ada fasaltəna.[1] Ilmu asalbe Catalog kəl..." 29621 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Nashadə karapka adinbe, siyasabe, au nizam nzasara falsafabe, zahirro dalami karapka kurabero cijin. Buro salakkin, kalmadə kufuwa adinbe doni karapka kuralan yektanadəro maanazə, amma kərmadə kufu jilifi yayi karapka kuralan yektə nzasarawa-a kəndowa-a gade-gade zəgayinro faidatin. Sectsdǝ ngǝwusoro sado asutu heresybe mbejiro waljiya suro kufu ganaben au kufu kuraben tǝbandin. Suro Indiaben, sectdə ada fasaltəna.[1] Ilmu asalbe Catalog kəla Sects kadaben kuru raayiwa suro Englandbe-a lardəwa gadebe-a: Rehearsall gana laa kəla Tenentsnza kattuwube-a tajirwa-aben. Warak farak. 1647 Kalima sect də su Latinbe secta lan fəlangzəna (jili kamube jili gade-gade cida sequibe, zəgayin) shidoni fasartənadə "zawal, diwal".[2] Misalro, shidə maananzə (fasaltəna) diwal, futu, au futu. Metonymously, sectdə fannu au mowonti raayibe futu diwalwa-a kaidawa-aye bayanzanayeyi. Faidatə zamanbe kada shi kalmadəbedə ngəwunzəso suro tuska shi homonymousben kara (amma etymologically kəltanyi) kalima Latinbe secta (shi kamube suro cida kurebedən cida secare, kamtə). === Laminate === q797hfct01e07v9wgxyjca59bbcplyg 0 2950 29622 2026-07-17T19:51:43Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "{{Databox}} '''Kasu'''də shima kare’a au cidawa kam falye cizə kam gadero kodo, nguwusoro kunguna fafaltin. Am kasuwu kəratəmaso də nizam aw network do kasuwu banazəyin madə gozain. Kasuwu sodə nguwusoro zawal kusuye au faltəyen shawari sadin, misallo kungəna. Am kasuwu ye kərazana so də, barter (ma’ana kare’a kasuwu ye kungəna faidatə baro) də, shima kasuwu buroye wo, kungəna də sha tətandin kawu gargam ruwotə baditin ro. Watiya’a kungənaye..." 29622 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kasu'''də shima kare’a au cidawa kam falye cizə kam gadero kodo, nguwusoro kunguna fafaltin. Am kasuwu kəratəmaso də nizam aw network do kasuwu banazəyin madə gozain. Kasuwu sodə nguwusoro zawal kusuye au faltəyen shawari sadin, misallo kungəna. Am kasuwu ye kərazana so də, barter (ma’ana kare’a kasuwu ye kungəna faidatə baro) də, shima kasuwu buroye wo, kungəna də sha tətandin kawu gargam ruwotə baditin ro. Watiya’a kungənaye’a, kungəna kakkadiye’a, kungəna zahir gənyi’a də kasuwu’a banazana kuru fuwuzana, dalildə shima yiwo’a lado’a, au kungəna fando’a yektin. Kasuwu kate kasuwu indi ye sha bilateral trade lan bowotiyin, kasuwu do kasuwu ndi indi’a kozəna yin bowotiyin madə kasuwu ndi kate lardə’a indi yen bowotiyin. Futu zaman ye lan, kasuwu də dalil gonyi’a cida yektə’a yen mbeji, cida kasuwu ye do amso’a jami so’a, lamar kare’a ganaro hangal nza kalaksayin, amma awo’a sutuluyin də’a faidatiyin, kare’a gadero, məradə’anzaro.[2] Kasuwu kate nasha’a ye lan mbeji dalil zə nasha’a gade gade sodə, futu kare’a kasuwu ye tando lan mbeji, awo’a cidiye gana’a au gana’a tando kunten. Misallo, nashawa gade-gadeye nəmkuranzadə raksə karewa ngəwu tandoro banazəyin. Kəndaram jiri adəlan, kasuwu kate na’a indisoyen kasuwu diwodə na’a indisoro faidajin. Kasuwu gade-gade sodə raksa kasuwu karewa gade-gade sadin; misallo, kasuwu kareya kalube-a kasuwu arkəmbe-adə gargamlan faida’a nasha fuwutə razəwu dunyabe-a, dunyabe-ayen. Kasuwu kare’a ladoye də shima kare’a kasuwuye na fal lan lado, [3] intanet lan au mail lan, na’a gana lan au kam fal lan faidatə au kam yiwo ma.[4] Kasuwu do kare’a nguwuro ladoye də, shima kasuwu do kare’a ladoma so, sanyaram so, kasuwu so, cidaram so, au am gade kasuwu faidatayin ma so, au kasuwu do kare’a nguwuro ladoma so, au cidawa gade so’a. Gargam lan, kasuwu kəlanzəlaro katədə, na’a laan tərana saa 1815 lan səta har kəriwu dinaye kən tilomi suro saa 1914 yen baditənaro. Kasuwu katədə waltə tərana suro saa 1920s yen amma wurtəna (musamman maro Europe’a North America’a lan) loktu hangal za’a kura saa 1930s yen. Kasuwu katəyedə waltə tərana saa 1950s lan səta fuwuro saadənan (amma loktu masifa kəndawu fetebe saa 1970s yedən fulutəna). Ilmuwu razəwu ye’a kuru am gargam razəwu ye’a kərazana də, kərma dəro kasuwu’a katəye də shima zauro nguwuwo.[5][6][7] === Laminate === 4566pnxgklsf870bse71bjuwvtwt21m 0 2951 29623 2026-07-17T19:54:57Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "{{Databox}} Agriculturedə shima cida cidi baretə-a, kəska nato-a, rotə-a, kəmbu-a kəmbu gəyi-a sammaso lortə-a, dabbawa rato-a. Ma'ana kura-kura dǝ suronzǝn kara-a kuru awo suro njiye lan dasagǝna-a mbeji. Baredə shima dalil kəla furum amsoye napsanadə, na doni kəskawa fatobe-a dabbawa fatobe-a baretədə kəmbuwa ngəwu səwudəna shi doni amso'a bərnilan naptəro banazəyinma. Adammanasodə gananzəyayi saa 105,000 kozənalan arkəm saptə badizana yayi..." 29623 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Agriculturedə shima cida cidi baretə-a, kəska nato-a, rotə-a, kəmbu-a kəmbu gəyi-a sammaso lortə-a, dabbawa rato-a. Ma'ana kura-kura dǝ suronzǝn kara-a kuru awo suro njiye lan dasagǝna-a mbeji. Baredə shima dalil kəla furum amsoye napsanadə, na doni kəskawa fatobe-a dabbawa fatobe-a baretədə kəmbuwa ngəwu səwudəna shi doni amso'a bərnilan naptəro banazəyinma. Adammanasodə gananzəyayi saa 105,000 kozənalan arkəm saptə badizana yayi, barewu bəlinsodə saa 11,500 kozənalan sandiya nato badizana. Dimi-a, godu-a, godu-a, fe-a sammaso fatowaro cedo saa 10,000 kozənalan. Kəskawa sodə gananzə yayi nashawa dunyabe 11 lan kəlanzalan baretin. Karnu kən 20th ye lan, bare sanyaramye do awo bareye kura-kura lan tədin də, awo bareye sutuluyin də nguwuro wallono. Saa 2021 lan, kulowa sənana, ngəwunzaso hectare fal (alamanna acres 2.5 yeyi) au gana, kəmbu dunyabe fal-yakkəlan sətandin. Sonyayi, kulowa uwu suro kulowa arakkəben dunyalan hectares 2 (acres 4.9) yeyi gənyi kuru kashi 12% cidi barebe sammaso gojin.[1] Nasha cidi faidatəye lan, kulo kura kura də sandima nguwuwo.[1] Kashi fal suro kulowa dunyabedə hectares 50 (acres 120) kozəna yayi, cidi kulobe dunyabedə kashi 70% kozəna.[1] Kuruson, kashi 40% cidi bareye dunyabe sammaso kulowa hectares 1,000 (acres 2,500) kozənalan təbandin.[1] Kulo'a bare'adə zauro razəwu bəladiyaye'a lejin kuru naptəram bəladiyaye'a zauro fasaljin, cidawu bareye'a kasuwu kura doni kulo'a am barewu'a banazayin də'a lejin. Karewa barebe kurakuradə sandiya kəmbu-a, fiber-a, kəndawu-a, karewa cidabe-aro yaktin (alamanna roba-a katakau-a). Jili kəmbubedə suronzan arkəmso, kare kəliso, tada kəskabeso, kəndawu detəyeso, namaso, camso, ngəwulso, kuru fungiso. Dunyalan awo bareye tətandində ta'adir kəmbu ton biliyon 11 yeyi,[2] ton miliyon 32 fibers alagəlabe[3] kuru kəska biliyon 4 m3.[4] Attəson yayi, alamanna 14% kəmbu dunyabedə tandolan fattəyin kawu martawa ladoyero nazəyinro.[5] Agronomy zamanbe-a, kəska wuratə-a, agrochemicals jili kurun kuli yezobe-a taki-a, kuru fuwutə nzundube-aye zauro awo kəskaye tərana, amma kuruson kəndaram-a kor-a bannazana. Karno yasabe-a kuru kəndowa zamanbe dabbawa rotəbe-aye dabbawa tətandindəga sərana, amma kəla nəlefa dabbawabe-a kor bannatə-ayen kazəyiya səsangəna. Lamarra korbedə suronzan banawa kəla yanawu faltəben-a, njiye fulutə-a, karaa kəlta-a, kurun kwasuwabe raktə-a, kuru awowa barebe bannazayin-a mbeji. Baredə shima dalil kəndagəram bannatəbewo kuru shiro hangal gənajinmawo, misallo awowa alagəwabe baro waltə-a, sahararo waltə-a, katti bannatə-a, yanawu faltə-a, anyi samma raksa awo kəskaye fulujin. Dabbawa ngalwotəgəna sodə zauro faidatin, lardəwa laye sandiya dapsana yaye. === Laminate === 5czzibtr4fcxxmv57w5i7wezf6ffy08 0 2952 29624 2026-07-17T19:58:34Z Ummusalmasuleiman2001 55 Created page with "{{Databox}} Biskedə shima cida zahirye au biske,[1] ngəwusoro gaska-a fasal-a, shidoni raktə zahirye-a nzundu-a ngalwozəyinma. Biskedə am biskedəro gasaanadəro tamtam cin kuru lawartəwuro tamtam cin.[2] Adadu am biske falro gasayinma sodə am yer kadalan səta kam falro gadejin. Gaska biske dekkelyedə karapka au kam fal faidatin, kuru kaata, am kadaro isayin, au zakkatə, kufu laa au am bowotənadəro isayin dabcin. Gaskadə raksə "tie" au "draw" sədin, shido..." 29624 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Biskedə shima cida zahirye au biske,[1] ngəwusoro gaska-a fasal-a, shidoni raktə zahirye-a nzundu-a ngalwozəyinma. Biskedə am biskedəro gasaanadəro tamtam cin kuru lawartəwuro tamtam cin.[2] Adadu am biske falro gasayinma sodə am yer kadalan səta kam falro gadejin. Gaska biske dekkelyedə karapka au kam fal faidatin, kuru kaata, am kadaro isayin, au zakkatə, kufu laa au am bowotənadəro isayin dabcin. Gaskadə raksə "tie" au "draw" sədin, shidoni kənasartəma falma ba; sandi gadedə duluwuwa tie-breakingbe sadin kənasartəma fal mbejiro tawattəgəro. Sandi kuruson futu gasayen fasaltin, champion sutuluyin. Biskewa biskebe kadaye gasa saa woson sadin biskewa loktu biskewa noatalan dawarzayinlan, loktuwalaan playoffs zayin. Biske tiyibedə shima nizam cidabe doni athleticism zahirye au nəm duno zahirye, gasa kura kuradə biske basdəma maana adəga sədin.[3] Karafkawa laa, alamanna Council of Europe yeyi, cidawa awo zahirye baro diwo dəga dabsana.[2] Attəson yayi, cidawa gaskabe kada, amma zahirro gənyi, cidawa hangalbe asutəro daawanza. Shi komiti Olympicbe dunyabe duwo biskewa Olympicbe dəga wujin dəye chess-a bridge-adə biskewaro asuzəna. SportAccord, karapka biskewa dunyabe, biskewa zahir gənyi uwu asuzəna: chess-a, kotoro-a, kurtə-a, Go-a xiangqi-a.[4][5] Attəson yayi, sandiye nəmngəwu biskewa hangalbe dəwo raktə biskero kasattəyin dəga dabsana.[1] Biske dekkelyedǝ ngǝwusoro kaidawa au adalagǝye shiga sunotin, shido gaska adilro tawatsǝyinma. Kǝnasardǝ awowa zahirro wagǝjinlan asutin misallo goal gǝnatǝ au lai fartə buron. Kuruson hakimsoye awowa bikke makkarye dəga ngalzayin dəye sha asuzayin, surodən awowa nganzatəna au kəlanzaye jili bikke nzunduye au awowa kəla awowa tədinyen tədinma mbeji. Records bikkewabedə ngəwusoro gənatin, kuru biskewa nowatadəro, bayanna anyi zauro warmatəyin au hawar biskewaben gultin. Biske dekkelyedə kuruson awo tamtamye kura am biskedəro gasayinbaro, biske lawartəwuye am ngəwu na biske dekkelyero səkkin, kuru warmatəgəmen lawartəwu ngəwu nazəyin. Sport betting də loktu laan zauro kaltəgəna, kuru loktu laan zauro faida'a. Futu A.T. Kearney, kam shawari kənjoma, cidaram biske dekkel dunyabedə darajanzə dola biliyon 620 sətana saa 2013 lan.[6] Biske dekkel shiye dunyalan zauro tuwondinma kuru tədinmadə shima kasowo, amma dekkel shiye karapkadə shima biske lawartəwuye zauro nowatawo.[7] === Laminate === j2ix9avhjzfwalh0p76c09gts7t7yeb 0 2953 29625 2026-07-18T04:31:20Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Chemistry inorganicbedə''' shilan awoa kəltabe-a kuru hal awoa tiyibe-a kuru organometallicbe-a wujin. Fannu adə kemikal donyi carbon-based gənyi ma, sandi donyi organic chemistry lan bowotin ma. Nəm gade-gade ndikate fannuwa indibedə tawadə bawo, sau fannuwa organometallic chemistrybedən nəmgade kada mbeji. Shidə faidanzə mbeji nasha cidaram kemikalbe sammason, suronzan catalysis a, karewa kimiyabe a, launuwa a, surfactants a, awo zaktəbe a, k..." 29625 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Chemistry inorganicbedə''' shilan awoa kəltabe-a kuru hal awoa tiyibe-a kuru organometallicbe-a wujin. Fannu adə kemikal donyi carbon-based gənyi ma, sandi donyi organic chemistry lan bowotin ma. Nəm gade-gade ndikate fannuwa indibedə tawadə bawo, sau fannuwa organometallic chemistrybedən nəmgade kada mbeji. Shidə faidanzə mbeji nasha cidaram kemikalbe sammason, suronzan catalysis a, karewa kimiyabe a, launuwa a, surfactants a, awo zaktəbe a, kurun a, kəndawu a, kuru bare a.[1] Wagǝtǝ Compounds inorganicbe kada alagəlan təbandin naptə mineralsben.[2] Kattidə suronzən su sulfate mbeji misallo pyrite au kalsium sulfate misallo gypsum.[3][4] Inorganic compounds də, cida nguwu sədin, awo do ne biomolecules gultin də, awo do ne electrolyte lan bowotin ma (sodium chloride), awo do ne energy gənatəyin ma (ATP) au gartə lan (shi do ne polyphosphate gultin ma suro DNA yen). Kǝltǝ Inorganic compound də awoa kəltəye kada fəlejin. La’anzadə kəltəram ionic ye, suronzan cations’a anions’a kəllata. Misallo manda’a (sandima kəltəram ionicbe) sandima magnesium chloride MgCl2, shi donyi suronzən magnesium cations Mg2+ kuru chloride anions Cl-; au sodium haidroksaid NaOH, shidonyi suronzən sodium kation Na+ kuru haidroksaid anions OH- mbeji. Awowa gade kəltəram inorganic ye də zauro covalent, alamanna sulfur dioxide ya su pentacarbonyl bega. Compounds do inorganic ye nguwu so polar covalent bonding yin mbeji, adə shima fasal bonding daudau covalent a ionic bonding ye. Bayan adə oxides kadaro faidatin, carbonate-a, kuru halides-a. Inorganic compound kadadə sandiya na yitəbe ngəwuro asutin. Manda laa (misallo, NaCl) də suro njiyen zauro yijin. Sa kalaktəram faldə suronzən atom hydrogenbe mbejiro waljiya, kalaktədə wajin proton’a fafaltiyin suro chemistry acid-baseben. Bayan donyi kǝske lan, kemikal donyi raksǝ electron indi ro kǝltǝyin ma, sha Lewis acid lan bowotin; nasha gadelan molecule ndaso yayi electron indi banazəyin də sha Lewis base lan bowotin.[5] Nasha faltə acid-basebe kəltəramzəben, dawari ilmube HSABbedə polarizability a nəmkura ionsbedəga gozəna. Yayaktəwa gana kəla chemistry inorganicben Yayaktəwa inorganic chemistrybedə kada, amma suronzan: kemistri organometallicbe, awoa kəllata su-kabonbe-a. Na adəbe kəltəram organicbedəga lezəna, shidonyi organometallic catalysts a reagents kada faidatinma. cluster chemistry, awo do su kada kəllata ma, su-su’a kəllata ma au ligands do kəltəram ma. kemikal awowa kǝnǝngabe, awowa kǝnǝngabe suronzan su mbeji. Na adə chemistry kurunbe lezəna. karewa chemistrybe a kuru kəndaram cibbube chemistrybe a, nzəra (maana polymeric) awowa cibbube awowa kəskelan turinba fəlejin. Mauduwuwa zahirye kada nasha anyiro kəllata, ceramics kunten. Sanyaram awowa kǝnǝnganzaye Chemistry inorganicbedə nasha ilmu kimiyabe zauro faidatinma. Adamen, nəm nguwu razəwu lardəyedə, futu sulfuric acid lan faidatin də’a asutin. Awo faida'a kamye sətandənadə shima ammonium nitrate, shilan faidatə bunduwuro faidatin. Ammonia də sha Haber lan tuwandin. Nitric acid də sha ammonia lan tətandin futu oksidatəyen. Kare gade kura-kura awo tiyi lan tuwondinba də shima siminti portlandbe. Awowa kəltəram awowa tətandənadə sandima faidatain alamanna vanadium(V) oksaidbe shidonyi sulfur dioxidebega kuru titanium(III) kloraidbega shidonyi alkenesbedəga kəljinma. Awowa tiyi awoa tiyibe kada faidatin awo tiyi awoa tiyibe lan faidatinma alamanna lithium aluminum hydride yeyi.[9] Bayan kəla kemistri inorganicben Bayan kəla chemistry inorganicbedə hangalnzə kəla awoa kəltabedə futu awoa sandiya kəlzənaben. Ganalaro yaktədəbe hangalzəga kalaksəna kəla kəndaram periodic tablebedən shidonyi element shiro heaviest gultinmadə (shi elementdə shidonyi nəmkurau atomicbe kambowo) suro compoundben, gana laadə shima compounddəga yaktə futu samunzaben. Kǝlno kǝltǝbe Hawar kura: Chemistry kəltə EDTA də kəltəram Co3+ ionbe suro [Co(EDTA)]- Kəltəram zaman kureyedə su’a kəllata “lone pairs” electrons ye do kəla atom ligands ye lan dasayin ma, misallo H2O, NH3, Cl-, kuru CN-. Suro kəltəram zaman ye lan, awoa organic ye’a inorganic ye’a də ligand ro faidatin. Shi "su" də shima su do kufu 3-13 ro saadəna ma, kuru trans-lanthanides a trans-actinides a, amma kururam laan, awoa kemikalye samma so kəltəram awo kəltəram lan bowotin. Stereochemistry kəltəram awowa kəltəbedə zauro ngəwu, futu Wernerbe bayanzənayeyi enantiomers indi [Co((OH)2Co(NH3)4)3]6+, bayan buroye kəla chiralitydə awowa kəltəram organicben gənyi. Mauduwu kura suro ilmu adəben shima supramolecular kəltəram chemistrybewo.[10] Misallo: [Co(EDTA)]-, [Co(NH3)6]3+, TiCl4(THF)2. Kəltəram awowa kəltəbedə gar kada fəlejin, tetrahedrallan səta titaniumro gadezəna (misallo, TiCl4) səta square planarro saadənadə nickelbe gade-gaden səta octahedralro saadəna kəltəram awowa gadebero. 8hpft9s424wzl6rrmmrthxzuk0hoaiv 29626 29625 2026-07-18T04:35:01Z Abba Khaleel 1413 29626 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Chemistry inorganicbedə''' shilan awoa kəltabe-a kuru hal awoa tiyibe-a kuru organometallicbe-a wujin. Fannu adə kemikal donyi carbon-based gənyi ma, sandi donyi organic chemistry lan bowotin ma. Nəm gade-gade ndikate fannuwa indibedə tawadə bawo, sau fannuwa organometallic chemistrybedən nəmgade kada mbeji. Shidə faidanzə mbeji nasha cidaram kemikalbe sammason, suronzan catalysis a, karewa kimiyabe a, launuwa a, surfactants a, awo zaktəbe a, kurun a, kəndawu a, kuru bare a.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Inorganic_chemistry#cite_note-1</ref> Wagǝtǝ Compounds inorganicbe kada alagəlan təbandin naptə mineralsben.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Inorganic_chemistry#cite_note-2</ref> Kattidə suronzən su sulfate mbeji misallo pyrite au kalsium sulfate misallo gypsum.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Inorganic_chemistry#cite_note-3</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Inorganic_chemistry#cite_note-4</ref> Inorganic compounds də, cida nguwu sədin, awo do ne biomolecules gultin də, awo do ne electrolyte lan bowotin ma (sodium chloride), awo do ne energy gənatəyin ma (ATP) au gartə lan (shi do ne polyphosphate gultin ma suro DNA yen). Kǝltǝ Inorganic compound də awoa kəltəye kada fəlejin. La’anzadə kəltəram ionic ye, suronzan cations’a anions’a kəllata. Misallo manda’a (sandima kəltəram ionicbe) sandima magnesium chloride MgCl2, shi donyi suronzən magnesium cations Mg2+ kuru chloride anions Cl-; au sodium haidroksaid NaOH, shidonyi suronzən sodium kation Na+ kuru haidroksaid anions OH- mbeji. Awowa gade kəltəram inorganic ye də zauro covalent, alamanna sulfur dioxide ya su pentacarbonyl bega. Compounds do inorganic ye nguwu so polar covalent bonding yin mbeji, adə shima fasal bonding daudau covalent a ionic bonding ye. Bayan adə oxides kadaro faidatin, carbonate-a, kuru halides-a. Inorganic compound kadadə sandiya na yitəbe ngəwuro asutin. Manda laa (misallo, NaCl) də suro njiyen zauro yijin. Sa kalaktəram faldə suronzən atom hydrogenbe mbejiro waljiya, kalaktədə wajin proton’a fafaltiyin suro chemistry acid-baseben. Bayan donyi kǝske lan, kemikal donyi raksǝ electron indi ro kǝltǝyin ma, sha Lewis acid lan bowotin; nasha gadelan molecule ndaso yayi electron indi banazəyin də sha Lewis base lan bowotin.[5] Nasha faltə acid-basebe kəltəramzəben, dawari ilmube HSABbedə polarizability a nəmkura ionsbedəga gozəna. Yayaktəwa gana kəla chemistry inorganicben Yayaktəwa inorganic chemistrybedə kada, amma suronzan: kemistri organometallicbe, awoa kəllata su-kabonbe-a. Na adəbe kəltəram organicbedəga lezəna, shidonyi organometallic catalysts a reagents kada faidatinma. cluster chemistry, awo do su kada kəllata ma, su-su’a kəllata ma au ligands do kəltəram ma. kemikal awowa kǝnǝngabe, awowa kǝnǝngabe suronzan su mbeji. Na adə chemistry kurunbe lezəna. karewa chemistrybe a kuru kəndaram cibbube chemistrybe a, nzəra (maana polymeric) awowa cibbube awowa kəskelan turinba fəlejin. Mauduwuwa zahirye kada nasha anyiro kəllata, ceramics kunten. Sanyaram awowa kǝnǝnganzaye Chemistry inorganicbedə nasha ilmu kimiyabe zauro faidatinma. Adamen, nəm nguwu razəwu lardəyedə, futu sulfuric acid lan faidatin də’a asutin. Awo faida'a kamye sətandənadə shima ammonium nitrate, shilan faidatə bunduwuro faidatin. Ammonia də sha Haber lan tuwandin. Nitric acid də sha ammonia lan tətandin futu oksidatəyen. Kare gade kura-kura awo tiyi lan tuwondinba də shima siminti portlandbe. Awowa kəltəram awowa tətandənadə sandima faidatain alamanna vanadium(V) oksaidbe shidonyi sulfur dioxidebega kuru titanium(III) kloraidbega shidonyi alkenesbedəga kəljinma. Awowa tiyi awoa tiyibe kada faidatin awo tiyi awoa tiyibe lan faidatinma alamanna lithium aluminum hydride yeyi.[9] Bayan kəla kemistri inorganicben Bayan kəla chemistry inorganicbedə hangalnzə kəla awoa kəltabedə futu awoa sandiya kəlzənaben. Ganalaro yaktədəbe hangalzəga kalaksəna kəla kəndaram periodic tablebedən shidonyi element shiro heaviest gultinmadə (shi elementdə shidonyi nəmkurau atomicbe kambowo) suro compoundben, gana laadə shima compounddəga yaktə futu samunzaben. Kǝlno kǝltǝbe Hawar kura: Chemistry kəltə EDTA də kəltəram Co3+ ionbe suro [Co(EDTA)]- Kəltəram zaman kureyedə su’a kəllata “lone pairs” electrons ye do kəla atom ligands ye lan dasayin ma, misallo H2O, NH3, Cl-, kuru CN-. Suro kəltəram zaman ye lan, awoa organic ye’a inorganic ye’a də ligand ro faidatin. Shi "su" də shima su do kufu 3-13 ro saadəna ma, kuru trans-lanthanides a trans-actinides a, amma kururam laan, awoa kemikalye samma so kəltəram awo kəltəram lan bowotin. Stereochemistry kəltəram awowa kəltəbedə zauro ngəwu, futu Wernerbe bayanzənayeyi enantiomers indi [Co((OH)2Co(NH3)4)3]6+, bayan buroye kəla chiralitydə awowa kəltəram organicben gənyi. Mauduwu kura suro ilmu adəben shima supramolecular kəltəram chemistrybewo.[10] Misallo: [Co(EDTA)]-, [Co(NH3)6]3+, TiCl4(THF)2. Kəltəram awowa kəltəbedə gar kada fəlejin, tetrahedrallan səta titaniumro gadezəna (misallo, TiCl4) səta square planarro saadənadə nickelbe gade-gaden səta octahedralro saadəna kəltəram awowa gadebero. == Lamintǝ == hu8yoxc64l29v8f3ds58ux9iiuq40q8 0 2954 29627 2026-07-18T04:36:59Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Chemical compoun'''d də awo do suronzə lan molecules nguwu tilo’a (au molecular entities) suronzə lan atoms mbeji, awo’a chemical bond ye dəa kozəna. Molecule donyi atoms nzə mbeji madə shilan awo fal gənyi. Compound də raktə awo gadero faltin futu chemical reaction yen, kuru awo gade'a letayin. Suro lamar adə yen, bond kate atom ye də raksə kurtin au bond bəlin kəltin, aubiya indiso. Jili compound ye kura-kura diyawu mbeji, futu atoms..." 29627 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Chemical compoun'''d də awo do suronzə lan molecules nguwu tilo’a (au molecular entities) suronzə lan atoms mbeji, awo’a chemical bond ye dəa kozəna. Molecule donyi atoms nzə mbeji madə shilan awo fal gənyi. Compound də raktə awo gadero faltin futu chemical reaction yen, kuru awo gade'a letayin. Suro lamar adə yen, bond kate atom ye də raksə kurtin au bond bəlin kəltin, aubiya indiso. Jili compound ye kura-kura diyawu mbeji, futu atoms sodə na falro kəltana lan gayirtin. Molecular compounds də na fallin ro rozə covalent bond lan, compound ionic ye də na fallin ro rozə kelt ionic bond ye lan, compound do intermetallic ye də na fallin ro rozə keltindo suye lan, kuru coordinate compounds də coordinate bond lan rechtin. Kəlnowa stoichiometricbe gənyidə lamarra gana kambiwuwa sadin. Fasal kemikalbedə bayanjin adadu atomsbe awowa falloso suro awowa kəllataben, alama kemikalbe faidatəlan shidonyi lambalan ruwotənadən. Kəltəram kemikalbe kada lamba CASbe gade-gade mbeji shidonyi cidaram kemikalbe abstractsbe shiro cinma. Dunya sammason, kemikalla 350,000 ma kozəna (surodən kəltəram kemikalbe mbeji) sandiya tando-a faidatə-aro rajista tədən.[1] Gargam raayidəbe Robert Boyle Foto Robert Boylebe, c. 1740 Robert Boyle Warak sube kəla Chymist Shegəbe Kalma “kəlno”—ma’ananzə zahirro samənzəna—ganazə yayi tən saa 1661 lan faidatə badiyetə loktu Robert Boylebe kitawunzə The Skeptical Chymist ləbsənadən. Suro kitawu adəben, Boylebe kalma "kəllata",[2] "tiyi kəllata",[3] "tiyi kəllata",[4] kuru "konkrit" faidatəna.[5] "Tiyiwa kalkalro tuskaata" misallo dinar-a, lead-a, mercury-a, mbol-a mbeji. Nəm gade-gade ndikate awo kəllata-a kəltə-adə asutinba yayi, nəm gade-gade ndikate awo kəllata-a awo kəllata-adə shima mauduwu dawubewo. Quicksilver ... Aqua fortis'a də suro ... Powder bəlyero təkkin ... Sulphur'a də Cinaber bu-kime'a kuru faltinma'a sədin. Kuruson suro awowa gade-gade anyi sammason, andeye raksə Mercury faldəga fandiyen.[7] Corpuscles awowa kǝltǝnabe-a kuru awowa kǝltǝnabe-a Boyle ye faidatə asutəram "corpuscles"—au "atomes",[8] futu shiye sandiya bowono—bayan kəla futu awoa gana kəlta awoa kada kəlzayinben: Corpuscles dəro təkkiya, shi do ne Element wo so nəm kuranza-a zadənza-a ... jili ... Corpuscles də waneye Proportions gade-gaden kəltin, kuru ... kəllata ... diwalwa kada, adəye səkə adadu kada ... Concretes waneye sandilan kəltin.[5] Isaac Watts Foto Isaac Wattsbe John Shurybe, c.1830 Suro Logicknzəben, suro saa 1724ben baktənadən, minista Nasarabe kuru ilmuma logicbe Isaac Wattsbe fasari burobe kəla awowa kemikalben cina, kuru awowa kemikalbedəga gadezəna futu zamanben.[9] Suro awowaben, laadə sandiya Simple lan bowotin, laadə Compound lan bowotin ... Simple Substances ... sandiya Elements lan bowotin, shidonyi Bodies gade sammaso kəllata: Elementsdə sandima awowa donyi sulhu matəyin bawo, au fulutin, awoa indi au kadaro jili gade-gadero. ... Jami Aristotlebedəye Kannu-a, Kasam-a, Dunya-a Nji-adə awowa diyaudəro cedo, shidoni awowa dunyabe sammaso kəllatadə; kuru sandiye Samidə Quintessencero gozana, au Tiyi kən uwumi, awowa anyi sammasoa gadezəna: Amma, tun loktu Falsafa jarabtəbedə ... ngəlaro asutənadən, Doctrine adə ngəwuro kasattənyi. Chymistsdə Ruhu-a, Manda-a, Sulphur-a, Nji-a Dunya-adə awowanza uwuro sadəna, dalildə shima awowa cidibe sammaso awowa uwu anyiro fuluzayin : Adə alamaram Jiredəga karəngəzəna; tho' sammaso kasattənyi ... Awowa kəllatadə awowa indi au kada kəskelan tətandin ... Daji Needledə Tiyi kəske, shidə Steel baslan tətandin; amma Sword au Knife də awo kəllata dalilnzədə ... Handle də Karewa Blade ye gadelan tədən. ta7eufzesuswbpp33q5enadol9c94cw 29628 29627 2026-07-18T04:39:55Z Abba Khaleel 1413 29628 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Chemical compoun'''d də awo do suronzə lan molecules nguwu tilo’a (au molecular entities) suronzə lan atoms mbeji, awo’a chemical bond ye dəa kozəna. Molecule donyi atoms nzə mbeji madə shilan awo fal gənyi. Compound də raktə awo gadero faltin futu chemical reaction yen, kuru awo gade'a letayin. Suro lamar adə yen, bond kate atom ye də raksə kurtin au bond bəlin kəltin, aubiya indiso. Jili compound ye kura-kura diyawu mbeji, futu atoms sodə na falro kəltana lan gayirtin. Molecular compounds də na fallin ro rozə covalent bond lan, compound ionic ye də na fallin ro rozə kelt ionic bond ye lan, compound do intermetallic ye də na fallin ro rozə keltindo suye lan, kuru coordinate compounds də coordinate bond lan rechtin. Kəlnowa stoichiometricbe gənyidə lamarra gana kambiwuwa sadin. Fasal kemikalbedə bayanjin adadu atomsbe awowa falloso suro awowa kəllataben, alama kemikalbe faidatəlan shidonyi lambalan ruwotənadən. Kəltəram kemikalbe kada lamba CASbe gade-gade mbeji shidonyi cidaram kemikalbe abstractsbe shiro cinma. Dunya sammason, kemikalla 350,000 ma kozəna (surodən kəltəram kemikalbe mbeji) sandiya tando-a faidatə-aro rajista tədən.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chemical_compound#cite_note-1</ref> Gargam raayidəbe Robert Boyle Foto Robert Boylebe, c. 1740 Robert Boyle Warak sube kəla Chymist Shegəbe Kalma “kəlno”—ma’ananzə zahirro samənzəna—ganazə yayi tən saa 1661 lan faidatə badiyetə loktu Robert Boylebe kitawunzə The Skeptical Chymist ləbsənadən. Suro kitawu adəben, Boylebe kalma "kəllata",<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chemical_compound#cite_note-FOOTNOTEBoyle166141-2</ref> "tiyi kəllata",<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chemical_compound#cite_note-FOOTNOTEBoyle166113-3</ref> "tiyi kəllata",<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chemical_compound#cite_note-FOOTNOTEBoyle166129-4</ref> kuru "konkrit" faidatəna.[5] "Tiyiwa kalkalro tuskaata" misallo dinar-a, lead-a, mercury-a, mbol-a mbeji. Nəm gade-gade ndikate awo kəllata-a kəltə-adə asutinba yayi, nəm gade-gade ndikate awo kəllata-a awo kəllata-adə shima mauduwu dawubewo. Quicksilver ... Aqua fortis'a də suro ... Powder bəlyero təkkin ... Sulphur'a də Cinaber bu-kime'a kuru faltinma'a sədin. Kuruson suro awowa gade-gade anyi sammason, andeye raksə Mercury faldəga fandiyen.[7] Corpuscles awowa kǝltǝnabe-a kuru awowa kǝltǝnabe-a Boyle ye faidatə asutəram "corpuscles"—au "atomes",[8] futu shiye sandiya bowono—bayan kəla futu awoa gana kəlta awoa kada kəlzayinben: Corpuscles dəro təkkiya, shi do ne Element wo so nəm kuranza-a zadənza-a ... jili ... Corpuscles də waneye Proportions gade-gaden kəltin, kuru ... kəllata ... diwalwa kada, adəye səkə adadu kada ... Concretes waneye sandilan kəltin.[5] Isaac Watts Foto Isaac Wattsbe John Shurybe, c.1830 Suro Logicknzəben, suro saa 1724ben baktənadən, minista Nasarabe kuru ilmuma logicbe Isaac Wattsbe fasari burobe kəla awowa kemikalben cina, kuru awowa kemikalbedəga gadezəna futu zamanben.[9] Suro awowaben, laadə sandiya Simple lan bowotin, laadə Compound lan bowotin ... Simple Substances ... sandiya Elements lan bowotin, shidonyi Bodies gade sammaso kəllata: Elementsdə sandima awowa donyi sulhu matəyin bawo, au fulutin, awoa indi au kadaro jili gade-gadero. ... Jami Aristotlebedəye Kannu-a, Kasam-a, Dunya-a Nji-adə awowa diyaudəro cedo, shidoni awowa dunyabe sammaso kəllatadə; kuru sandiye Samidə Quintessencero gozana, au Tiyi kən uwumi, awowa anyi sammasoa gadezəna: Amma, tun loktu Falsafa jarabtəbedə ... ngəlaro asutənadən, Doctrine adə ngəwuro kasattənyi. Chymistsdə Ruhu-a, Manda-a, Sulphur-a, Nji-a Dunya-adə awowanza uwuro sadəna, dalildə shima awowa cidibe sammaso awowa uwu anyiro fuluzayin : Adə alamaram Jiredəga karəngəzəna; tho' sammaso kasattənyi ... Awowa kəllatadə awowa indi au kada kəskelan tətandin ... Daji Needledə Tiyi kəske, shidə Steel baslan tətandin; amma Sword au Knife də awo kəllata dalilnzədə ... Handle də Karewa Blade ye gadelan tədən. == Lamintǝ == p202aouh6genz6rlhc4u2zfc9pzdpg9 0 2955 29629 2026-07-18T04:42:05Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Acid''' də molecule au ion do raksə proton banajin ma (ma’ana hydrogen cation, H+) shi do sha Brønsted-Lowry acid lan notəna ma, au kəltəram electron indi’a kəljin ma, sha Lewis acid lan notənama. Yayaktə acid ye buro salak ye də sandima proton banama, au acid do Brønsted-Lowry ye. Suro lamarra njiye lan, proton banama də, hydronium ion H3O+ sədin, kuru sandiya Arrhenius acid lan notəna. Brønsted a Lowry a sammason dawari ilmube Arrheni..." 29629 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Acid''' də molecule au ion do raksə proton banajin ma (ma’ana hydrogen cation, H+) shi do sha Brønsted-Lowry acid lan notəna ma, au kəltəram electron indi’a kəljin ma, sha Lewis acid lan notənama. Yayaktə acid ye buro salak ye də sandima proton banama, au acid do Brønsted-Lowry ye. Suro lamarra njiye lan, proton banama də, hydronium ion H3O+ sədin, kuru sandiya Arrhenius acid lan notəna. Brønsted a Lowry a sammason dawari ilmube Arrheniusbedəga awo njilan gənyiro suluwuna. Brønsted-Lowry au Arrhenius acid də suronzən atom hydrogen ye mbeji shi do ne garno kemikal ye ro kəllata ma, shi do ne duno’a banajin ma ngawo H+ ye fattəgə yen. Aqueous Arrhenius acids də shilan awoa kada mbeji shi donyi bayan kəla acid yen cin ma.[2] Acids də awo njiye lan suluwin, kuru raksə blue litmus dəga kime ro kalakcin, kuru bases a metals laa (misallo calcium) a kəltə manda sədin. Kalima acid də Latin lan acidus lan gowotə, ma'ananzə 'cim'.[3] Sulhu njibe acidbedə pH nzədə 7 lan cidiyanzə kuru sha "acid" lan bowotin (futu "acid lan yirtəna"), amma fasari zauro kəskedə solute basro bowotin.[1] pH ganadə ma’ananzə acidity nguwu, kuru adəye səkə hydrogen cations nguwu suro suluwuben. Chemicals au awowa donyi acid ye mbeji ma dǝ sandiya acidic lan bowotin. Asid njibe nowatadə suronzan hydrochloric acid (sulhu hydrogen chloridebe shidəwo suro gastric acidben təwandin kuru enzymes yijinmadəga səsangin), asid aceticbe (vinegardə sulhu njibe), sulfuric acid (batəri motoben faidatin), kuru citric acid (tada kəska citrusben təwandin). Futu misalla anyiye fəlezana yeyi, acid də (suro maana colloquial yen) raksə sulhu au awo tahirro waljin, kuru raktə acid lan tuwandin (suro maana zauro kəskelan) sandidə awoa cibbu, awo njiye, au gas. Acid dunowa-a kuru acid dunowa laa-adə awowa bannajin, amma gadeso mbeji misallo carboranes-a boric acid-a. Jiri acid ye kən indimi də shima Lewis acid, sandi do kəltəram covalent bond ye lan electron indi kəlzain ma. Misallo shima boron trifluoride (BF3), shi do atom nzədə boron də orbitlanzə de mbeji shi do raksə kəltəram covalent bond ro kəljin ma, misallo atom nitrogen ye suro ammonia yen (NH3). Lewis ye awo adə’a gozəna, bayan Brønsted ye də’a sammaro gozəna, acid də kemikal do electron indi kasatcin ma, aubiya protons (H+) kolzə suro sulhu yen, shi do electron indi kasatcin ma. Hydrogen chloride’a, acetic acid’a, kuru acid gade Brønsted-Lowry ye də, raksa kəltəram electron ye’a kəlzayin ba, amma, adə nankaro, Lewis acid gənyi. Nasha gaden, Lewis acid nguwu so Arrhenius awu Brønsted-Lowry acid nza genyi. Suro kalma zamanben, aciddə shima Brønsted acidwo kuru Lewis acid gənyi, dalildə shima chemistsdə sambisoro Lewis aciddəga adəgairo bowozayin.[4] Ma'ana-a kuru raayi-a Hawar kura: Acid-base kalaktǝ Fasari zamanbedə kəla futu kemikalbe kəltəram acid sammason nowataben kara. Kambo acid donyi kǝnǝnga lan tuwandin ma du, suro njiye lan yirtin, adǝ nankaro Arrhenius a Brønsted-Lowry a bayan nza du zauro faida’a. Fasari Brønsted–Lowrybedə shima fasari zauro faidatinmawo; sai loktu gadero bayantənyi ma, acid-base reaction də proton (H+) acid lan base ro kalaktə mbeji. Hydronium ions də acid futə fasari yakkə sammason. Alcohol’a amines’a də acid Brønsted-Lowry ye ro waljin yayi, sandiye Lewis base ro faidatain dalil electrons indi kəla atom nza oxygen’a nitrogen’a ye lan. Asid Arheniusbe Svante Arhenius Saa 1884 yen, svante arrhenius ye awoa sifaro acidity ye də hydrogen cations (H+) ro kaya’a sado, dare sha proton aw hydron lan bowotiya. Arrhenius acid də awo do njiro kəltiya, nəm nguwu H+ ions ye suro njiye lan sərayin.[4][5] Chemists də nguwusoro H+(aq) ruwozayin, kuru hydrogen cation də’a ruwozayin loktu acid-base ye kəltəram nza bayan zayin ma, amma hydrogen nucleus də, proton də, suro njiyen tilonzə bawo, hydronium ion (H3O+) au jili gade (H5O2+, H9O4+). Adə nankaro, Arrhenius acid də sha awo do ne nəm nguwu hydronium ions ye sərayin ro bowotin, loktu njiro kəltiya. Misalladə sandima awowa molecularbe alamanna hydrogen kloraid a acetic acid a. Arrhenius base də, nasha gade lan, awo do ne nəm nguwu hydroxide (OH-) ions ye sərayin ma, sa suro njiyen yijiya. Adəbe nəmngəwu hydroniumbedəga fulujin dalildə shi ionsdə kəltə H2O moleculesbedəga sədin: H3O+ (aq) + OH- (aq) ⇌ H2O(nji) + H2O(nji) Dalil nəm kalkal adəbe səkə, nəm nguwu hydroniumbe təraiya, nəm nguwu hydroxidebedə fulutin. Adə nankaro, Arrhenius acid də shima hydroxide ye nəm nguwunzə fulujin, amma Arrhenius base də sha sərayin. Suro sulhu acidicben, nəmngəwu hydronium ionsbedə moles 10-7 liter fallan kozəna. Kawu pH də def pvhh2kq9u4fawjlfs43qpyygq0mopt2 29630 29629 2026-07-18T04:45:34Z Abba Khaleel 1413 29630 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Acid''' də molecule au ion do raksə proton banajin ma (ma’ana hydrogen cation, H+) shi do sha Brønsted-Lowry acid lan notəna ma, au kəltəram electron indi’a kəljin ma, sha Lewis acid lan notənama.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Acid#cite_note-IUPAC_acid-1</ref> Yayaktə acid ye buro salak ye də sandima proton banama, au acid do Brønsted-Lowry ye. Suro lamarra njiye lan, proton banama də, hydronium ion H3O+ sədin, kuru sandiya Arrhenius acid lan notəna. Brønsted a Lowry a sammason dawari ilmube Arrheniusbedəga awo njilan gənyiro suluwuna. Brønsted-Lowry au Arrhenius acid də suronzən atom hydrogen ye mbeji shi do ne garno kemikal ye ro kəllata ma, shi do ne duno’a banajin ma ngawo H+ ye fattəgə yen. Aqueous Arrhenius acids də shilan awoa kada mbeji shi donyi bayan kəla acid yen cin ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Acid#cite_note-2</ref> Acids də awo njiye lan suluwin, kuru raksə blue litmus dəga kime ro kalakcin, kuru bases a metals laa (misallo calcium) a kəltə manda sədin. Kalima acid də Latin lan acidus lan gowotə, ma'ananzə 'cim'.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Acid#cite_note-3</ref> Sulhu njibe acidbedə pH nzədə 7 lan cidiyanzə kuru sha "acid" lan bowotin (futu "acid lan yirtəna"), amma fasari zauro kəskedə solute basro bowotin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Acid#cite_note-IUPAC_acid-1</ref> pH ganadə ma’ananzə acidity nguwu, kuru adəye səkə hydrogen cations nguwu suro suluwuben. Chemicals au awowa donyi acid ye mbeji ma dǝ sandiya acidic lan bowotin. Asid njibe nowatadə suronzan hydrochloric acid (sulhu hydrogen chloridebe shidəwo suro gastric acidben təwandin kuru enzymes yijinmadəga səsangin), asid aceticbe (vinegardə sulhu njibe), sulfuric acid (batəri motoben faidatin), kuru citric acid (tada kəska citrusben təwandin). Futu misalla anyiye fəlezana yeyi, acid də (suro maana colloquial yen) raksə sulhu au awo tahirro waljin, kuru raktə acid lan tuwandin (suro maana zauro kəskelan) sandidə awoa cibbu, awo njiye, au gas. Acid dunowa-a kuru acid dunowa laa-adə awowa bannajin, amma gadeso mbeji misallo carboranes-a boric acid-a. Jiri acid ye kən indimi də shima Lewis acid, sandi do kəltəram covalent bond ye lan electron indi kəlzain ma. Misallo shima boron trifluoride (BF3), shi do atom nzədə boron də orbitlanzə de mbeji shi do raksə kəltəram covalent bond ro kəljin ma, misallo atom nitrogen ye suro ammonia yen (NH3). Lewis ye awo adə’a gozəna, bayan Brønsted ye də’a sammaro gozəna, acid də kemikal do electron indi kasatcin ma, aubiya protons (H+) kolzə suro sulhu yen, shi do electron indi kasatcin ma. Hydrogen chloride’a, acetic acid’a, kuru acid gade Brønsted-Lowry ye də, raksa kəltəram electron ye’a kəlzayin ba, amma, adə nankaro, Lewis acid gənyi. Nasha gaden, Lewis acid nguwu so Arrhenius awu Brønsted-Lowry acid nza genyi. Suro kalma zamanben, aciddə shima Brønsted acidwo kuru Lewis acid gənyi, dalildə shima chemistsdə sambisoro Lewis aciddəga adəgairo bowozayin.[4] Ma'ana-a kuru raayi-a Hawar kura: Acid-base kalaktǝ Fasari zamanbedə kəla futu kemikalbe kəltəram acid sammason nowataben kara. Kambo acid donyi kǝnǝnga lan tuwandin ma du, suro njiye lan yirtin, adǝ nankaro Arrhenius a Brønsted-Lowry a bayan nza du zauro faida’a. Fasari Brønsted–Lowrybedə shima fasari zauro faidatinmawo; sai loktu gadero bayantənyi ma, acid-base reaction də proton (H+) acid lan base ro kalaktə mbeji. Hydronium ions də acid futə fasari yakkə sammason. Alcohol’a amines’a də acid Brønsted-Lowry ye ro waljin yayi, sandiye Lewis base ro faidatain dalil electrons indi kəla atom nza oxygen’a nitrogen’a ye lan. Asid Arheniusbe Svante Arhenius Saa 1884 yen, svante arrhenius ye awoa sifaro acidity ye də hydrogen cations (H+) ro kaya’a sado, dare sha proton aw hydron lan bowotiya. Arrhenius acid də awo do njiro kəltiya, nəm nguwu H+ ions ye suro njiye lan sərayin.[4][5] Chemists də nguwusoro H+(aq) ruwozayin, kuru hydrogen cation də’a ruwozayin loktu acid-base ye kəltəram nza bayan zayin ma, amma hydrogen nucleus də, proton də, suro njiyen tilonzə bawo, hydronium ion (H3O+) au jili gade (H5O2+, H9O4+). Adə nankaro, Arrhenius acid də sha awo do ne nəm nguwu hydronium ions ye sərayin ro bowotin, loktu njiro kəltiya. Misalladə sandima awowa molecularbe alamanna hydrogen kloraid a acetic acid a. Arrhenius base də, nasha gade lan, awo do ne nəm nguwu hydroxide (OH-) ions ye sərayin ma, sa suro njiyen yijiya. Adəbe nəmngəwu hydroniumbedəga fulujin dalildə shi ionsdə kəltə H2O moleculesbedəga sədin: H3O+ (aq) + OH- (aq) ⇌ H2O(nji) + H2O(nji) Dalil nəm kalkal adəbe səkə, nəm nguwu hydroniumbe təraiya, nəm nguwu hydroxidebedə fulutin. Adə nankaro, Arrhenius acid də shima hydroxide ye nəm nguwunzə fulujin, amma Arrhenius base də sha sərayin. Suro sulhu acidicben, nəmngəwu hydronium ionsbedə moles 10-7 liter fallan kozəna. Kawu pH də def == Lamintǝ == o24p2vis2qn5ucnuwq7udv7oqbxfoh6 0 2956 29631 2026-07-18T04:48:08Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Suro kimiyaben, fasari yakkə adəgaima kalma “'''furtə'''” faidatəben: Arrheniusbe furtəwa, Brønstedbe furtəwa, kuru ferno Lewisbe a. Fasari samma kasatsana kəla bases də awo do acid’a kəljin ma, futu G.-F ye shawarizəna yeyi. Rouelle suro dawu karnu kən 18th ye lan. Suro saa 1884 lan, Svante Arrhenius ye shawari cina kəla shi base də awo donyi suro awo njilan suluwin ma kuru shilan hydroxide ions OH- təwandin. Ions adə raksa hydrogen io..." 29631 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro kimiyaben, fasari yakkə adəgaima kalma “'''furtə'''” faidatəben: Arrheniusbe furtəwa, Brønstedbe furtəwa, kuru ferno Lewisbe a. Fasari samma kasatsana kəla bases də awo do acid’a kəljin ma, futu G.-F ye shawarizəna yeyi. Rouelle suro dawu karnu kən 18th ye lan. Suro saa 1884 lan, Svante Arrhenius ye shawari cina kəla shi base də awo donyi suro awo njilan suluwin ma kuru shilan hydroxide ions OH- təwandin. Ions adə raksa hydrogen ions’a kəltayin (H+ futu Arrhenius ye bayanzəna yeyi) acid ye kəltəlan nji’a kəltayin, acid-base ye kəltalan. Futu shiro base gultində shima su hydroxidebe alamanna NaOH au Ca(OH)2. Aqueous hydroxide solutions dəga bayantəna awowa gadelan. Sandidə letəro sələmjin, raksa kəji fanzayin,[1] kuru launu pH indicatorsbedəga faljin (misallo, warak litmusbe kimedəga liwularo kalaktə). Suro njiyen, autoionization equilibrium dəa faltəlan, bases də sulhu suwudin, shi do ne cida hydrogen ion ye də nji tahir ye də’a ganaro waljin, ma’ana nji də pH nzə 7.0 kozəna, kəndaram do noata lan. Base donyi yijin ma də sha alkali lan bowotin, shi donyi suronzən OH- ions mbeji kuru sutuluyin ma. Suwu oxidesbe-a, hydroxidesbe-a, kuru musammanno alkoxidesbe-adə sandima asalwo, kuru acid duno badə sandima asalwo. Bases’a acid’a də sandiya kemikal gadero turin, dalildə shima faida acid ye də shima hydronium (H3O+) suro njiye lan sərayin, amma bases də shima nəm nguwu adə’a fulujin. Lamar kate awo njiye acid’a base’a ye də sha neutralization lan bowotin, awo nji’a manda’a ye suwudin, shilan manda də’a yaktin awo’a shiro ions gultin dəro. Sandi awo njilan suluwunadə shilan manda mbejiro waljiya, manda gade jili anyi suro suluwuben suluwin. Gultə do Brønsted-Lowry ye acid-base theory (1923) lan, shi base də awo do hydrogen cations (H+) də’a sutuluyin ma, adə gənyima proton lan bowotiyin ma. Adəye suronzən hydroxides njiye mbeji, OH- də H+’a kəlta nji’a sədin, adəye səkə Arrhenius bases də shima Brønsted bases ye. Son yaye, Brønsted bases gade mbeji shi do proton’a kasatsana ma, alamanna awo njiye ammonia ye (NH3) au awo’a shilan tuwandin ma (amines).[2] Bases anyi suronzan hydroxide ion ba amma sonyayi nji’a kəlzayin, adəye nəm nguwu hydroxide ion ye tərayin.[3] Kuruson, awoa njiye gənyima sodə suronzan Brønsted bases mbeji shi do proton’a kəltayin ma. Misallo, suro ammonia njiye lan, NH2- shima jili ion ye do proton’a NH4+ lan kasatcin ma, shi acidic ye də suro solvent yen. G. N. Lewis ye asuwono nji’a, ammonia’a, kuru base gade so’a də, raksa proton’a kəlzayin dalil electrons indi do base də’a kəlzayin ba nankaro.[3] Suro dawari Lewis bedən, base də shima awo do ne electron indi banazəyin ma, shi do ne electron indi’a kəljin ma, shi do ne Lewis acid lan bowotin ma.[4] Nazari Lewis ye də, nəm nguwu lan, model Brønsted ye də’a kozəna, dalildə shima Lewis acid də proton gənyi, amma molecule gade (au ion) ro waljin, orbital nzə de’a, shi do electrons indi kasatcin ma. Misal fal nowatadə shima boron trifluoride (BF3). Fasari gade kəla bases a acids bega kozənadən shawari təna, amma kuro faidatin ba. t0diwl32e5qa7x3jbd65ubjmxkhqx61 29632 29631 2026-07-18T04:51:17Z Abba Khaleel 1413 29632 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro kimiyaben, fasari yakkə adəgaima kalma “'''furtə'''” faidatəben: Arrheniusbe furtəwa, Brønstedbe furtəwa, kuru ferno Lewisbe a. Fasari samma kasatsana kəla bases də awo do acid’a kəljin ma, futu G.-F ye shawarizəna yeyi. Rouelle suro dawu karnu kən 18th ye lan. Suro saa 1884 lan, Svante Arrhenius ye shawari cina kəla shi base də awo donyi suro awo njilan suluwin ma kuru shilan hydroxide ions OH- təwandin. Ions adə raksa hydrogen ions’a kəltayin (H+ futu Arrhenius ye bayanzəna yeyi) acid ye kəltəlan nji’a kəltayin, acid-base ye kəltalan. Futu shiro base gultində shima su hydroxidebe alamanna NaOH au Ca(OH)2. Aqueous hydroxide solutions dəga bayantəna awowa gadelan. Sandidə letəro sələmjin, raksa kəji fanzayin,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Base_(chemistry)#cite_note-1</ref> kuru launu pH indicatorsbedəga faljin (misallo, warak litmusbe kimedəga liwularo kalaktə). Suro njiyen, autoionization equilibrium dəa faltəlan, bases də sulhu suwudin, shi do ne cida hydrogen ion ye də nji tahir ye də’a ganaro waljin, ma’ana nji də pH nzə 7.0 kozəna, kəndaram do noata lan. Base donyi yijin ma də sha alkali lan bowotin, shi donyi suronzən OH- ions mbeji kuru sutuluyin ma. Suwu oxidesbe-a, hydroxidesbe-a, kuru musammanno alkoxidesbe-adə sandima asalwo, kuru acid duno badə sandima asalwo. Bases’a acid’a də sandiya kemikal gadero turin, dalildə shima faida acid ye də shima hydronium (H3O+) suro njiye lan sərayin, amma bases də shima nəm nguwu adə’a fulujin. Lamar kate awo njiye acid’a base’a ye də sha neutralization lan bowotin, awo nji’a manda’a ye suwudin, shilan manda də’a yaktin awo’a shiro ions gultin dəro. Sandi awo njilan suluwunadə shilan manda mbejiro waljiya, manda gade jili anyi suro suluwuben suluwin. Gultə do Brønsted-Lowry ye acid-base theory (1923) lan, shi base də awo do hydrogen cations (H+) də’a sutuluyin ma, adə gənyima proton lan bowotiyin ma. Adəye suronzən hydroxides njiye mbeji, OH- də H+’a kəlta nji’a sədin, adəye səkə Arrhenius bases də shima Brønsted bases ye. Son yaye, Brønsted bases gade mbeji shi do proton’a kasatsana ma, alamanna awo njiye ammonia ye (NH3) au awo’a shilan tuwandin ma (amines).<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Base_(chemistry)#cite_note-FOOTNOTEWhitten_et_al.2009363-2</ref> Bases anyi suronzan hydroxide ion ba amma sonyayi nji’a kəlzayin, adəye nəm nguwu hydroxide ion ye tərayin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Base_(chemistry)#cite_note-FOOTNOTEZumdahlDeCoste2013257-3</ref> Kuruson, awoa njiye gənyima sodə suronzan Brønsted bases mbeji shi do proton’a kəltayin ma. Misallo, suro ammonia njiye lan, NH2- shima jili ion ye do proton’a NH4+ lan kasatcin ma, shi acidic ye də suro solvent yen. G. N. Lewis ye asuwono nji’a, ammonia’a, kuru base gade so’a də, raksa proton’a kəlzayin dalil electrons indi do base də’a kəlzayin ba nankaro.[3] Suro dawari Lewis bedən, base də shima awo do ne electron indi banazəyin ma, shi do ne electron indi’a kəljin ma, shi do ne Lewis acid lan bowotin ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Base_(chemistry)#cite_note-FOOTNOTEWhitten_et_al.2009349-4</ref> Nazari Lewis ye də, nəm nguwu lan, model Brønsted ye də’a kozəna, dalildə shima Lewis acid də proton gənyi, amma molecule gade (au ion) ro waljin, orbital nzə de’a, shi do electrons indi kasatcin ma. Misal fal nowatadə shima boron trifluoride (BF3). Fasari gade kəla bases a acids bega kozənadən shawari təna, amma kuro faidatin ba. == Lamintǝ == alg27e43ra22b6cmpuqc5pnczgylacj 0 2957 29633 2026-07-18T04:53:15Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Awo-a kemikalbe''' Ruwo Manatə Kəra Kambo ruyi Gargam wune Kuru Warakdǝ gana-tǝliwuna Wikipedia lan, kitawu kərabe kəlanzəlaro Sandi awoa kemikalbedə suro hatim loktuben tartipkatadə, futu suro hatim-32ben fəletənadə [bayan məradətəna] Nasha laa suro jili kadaben Tewur loktube Tewur loktube. Fom tewur loktube Gargam tewur loktube Samno awowabe Futu garno tewur loktube Futu suye yaktǝnzǝben Halla gaden Awo-a Som awowa kemikalbe Halla awo..." 29633 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Awo-a kemikalbe''' Ruwo Manatə Kəra Kambo ruyi Gargam wune Kuru Warakdǝ gana-tǝliwuna Wikipedia lan, kitawu kərabe kəlanzəlaro Sandi awoa kemikalbedə suro hatim loktuben tartipkatadə, futu suro hatim-32ben fəletənadə [bayan məradətəna] Nasha laa suro jili kadaben Tewur loktube Tewur loktube. Fom tewur loktube Gargam tewur loktube Samno awowabe Futu garno tewur loktube Futu suye yaktǝnzǝben Halla gaden Awo-a Som awowa kemikalbe Halla awowa Warakka bayannabe awowa Gaworam kemikalbe vte Chemical element də jili atom ye do nəm nguwu proton zə lan bayantin ma. Lamba do proton ye də sha atom ye botiyin. Misallo, oxygen ye də atomic nzə 8: atom oxygen wo so protons 8 nucleus nzə lan mbeji. Atoms də alamaram tilobedə raksə lamba kada neutronbe nanzən mbeji nucleus nzadən, sha notəna kəla elementdə isotopes lan. Atoms alamaram falbedə raktə atoms alamaram gadebero kalaktəyin loktə nuclear kalaktəben, shidonyi atombe lamba atomicbedəga faljin. Nəmngəwu awoa baryonicbe suro dunyaben dasagəna sammaso elementslan kəltana (suro awoa duwan təbandinbasoben sandima shillewuwa neutronbewo). Shi kalma "chemical element" dǝ zaumaro faidatin ma'ananzǝdǝ awo kemikal tahir suronzǝn awo fal mbeji. Misallo, shi gas oxygenbedə tiyinzən atoms oxygenbe bas mbeji. Gargamlan, kalma "chemical element" də maananzə awo donyi raktə awo gadero kalaktəyin bawo futu chemical reaction lan, kuru dalilla zahirye nguwuro fasari adə kuwami yaye faidajin. Kambiwu laa mbeji suro saa 1920s yen kəla isotopes də awo gade-gadero asutin ra, sandiya chemical lan yektin ma.[1] Suro kəntawu Nowambabe saa 2016, kəlakəl dunyabe kəla Chemistry Tahirbe-a Faidatəbe-a (IUPAC)be jumla awowa 118 asuzəna. Sandi 94 buro salakbedə alamen Dunyalan wakajin, kuru sandi 24 gafsənadə sandima awowa tətandinma nuclear kalaktəben. Daji awowa radioactivebe kalkalgənyidəga (radioelements) duwaro bannatin, awowa sammaso sanyiyaramlan təwandin nəmngəwu gade-gaden. Fodutə-a kuru awoa bəlin-a kəltə-adə nasha kəra ilmu kimiyabe lejin. Tarihi awoa asutube-a faidatǝbe-adǝ badiyatǝ loktu kǝndaram adamganabe buro salakbedǝn sandido awoa alaktǝbe alama carbonso, sulfurso, copperso, kuru dinarso sǝbandǝnadǝn (attǝson yayi asutu zamanbedǝ kuwamiyayi asutunyi). Karewa jili anyibe yayaktə jarabtədəbe jazadə shima raayi classical elementsbe a, alchemy a, kuru dawariya ilmube gadeso suro gargamben suwudə. Kambo asutəram zamanbe kəla alamaramben təbandənadə cida Dmitri Mendeleevben təwandəna, ilmuma kimiyabe lardə Russiabe shidonyi buro salakbe asutinmadəga baksənama suro saa 1869ben. Hatim adəbe alamaramdəga fasalzəna lamba atomicbedəga sərain sawuro (“loktuwa”) shidonyi hatimdəga (”kufuwa”) karewa physicicbega waltəm kalaktəbega (”kufuwa”).” Jadawa loktəbedə kasarrataro awowa gade-gade alamaram awowadəbega suwudəna, adəbe kolzə ilmuwu chemistbedəga nəmkam ndikatenzaben suwudin kuru zan kəla awowa nuclidesbe kadaben asutinbasodəga, kuru awowa kəltabe notənyisodəga təwandin. Bayentə Kalma "(chemical) element" də shilan faidatin ma'ana indi gade-gaden amma karəngə:[2] shidə ma'ananzə awo kemikalbedə shilan awo atom fal mbeji (atom kəlanzəlaro), au ma'ananzə atom jili anyidə shima awoa kemikalbe gade-gade. Misallo, nji (H2O) də suronzə lan awo’a hydrogen (H) a oxygen (O) mbeji yaye suronzən awo’a kemikalye (di)hydrogen (H2) kuru (di)oxygen (O2) mbeji yayi, awo’a H2O ye də molecules H2 a O2 ye’a gade gade. Ma’ana "awo kemikalbedə suronzən jili atom fal mbeji", kalma "awo burosalakbe" a "awo kəske" adəga shawari təna, amma sandidə kasattə ngəwu səwandənyi suro adab kemikalbe Nasaraben, amma təlamma gaden awoa samunnzadə taidazə faidatin. Misallo, Faransabe élément chimique (jili atombe) a kuru corps simple (awo kemikalbe jili atombe fal-a) gayirzəna; Təlam Russiabedə nasha hiмический-a kuru awo kəske-a gayirzəna. Bayan kəla maana indi "chemical element"ben: dinardə atomro kuru dinardə awo gadero Chemical elements də sha su lan fasaltin, alama chemical ye lan, kuru awo do ne faidatin lan (atoms lan au awo gade lan). Halla awowa kemikalbedə jili atombedə suronzan lamba atomicbe-a, nəmkura atombe-a, isotopes-a, nəmngəwu alagəbe-a, duno ionizationbe-a, nəmkam electronbe-a, kəndaram oxidationbe-a, kuru electronegativitybe-a mbeji.[3] Nuclides radioactivebedə raktə fasaltin nəmkuruwu reta kənəngabelan.[4] Nasha awowaben, awowa kemikalbedə suronzan nəmngəwunza-a, na yitəbe-a, na fertəbe-a, nəmngəwu lantarkibe-a, nəmngəwu kawudobe-a mbeji.[5] Faldə zauro kəske, kuru tawadəro suro adaben awoadəga bayantəbedə, shima futu periodic tableben, shidəwo awoadəga na fallo kəlzəna shidonyi awoa kemikalbe samunnam (kuru ngəwusoro awoa lantarkiye samunnam).[6] Kemikal n1frkfahyl5u59i4a7tod6bcmn218lk 29634 29633 2026-07-18T04:58:12Z Abba Khaleel 1413 29634 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Awo-a kemikalbe''' Ruwo Manatə Kəra Kambo ruyi Gargam wune Kuru Warakdǝ gana-tǝliwuna Wikipedia lan, kitawu kərabe kəlanzəlaro Sandi awoa kemikalbedə suro hatim loktuben tartipkatadə, futu suro hatim-32ben fəletənadə [bayan məradətəna] Nasha laa suro jili kadaben Tewur loktube Tewur loktube. Fom tewur loktube Gargam tewur loktube Samno awowabe Futu garno tewur loktube Futu suye yaktǝnzǝben Halla gaden Awo-a Som awowa kemikalbe Halla awowa Warakka bayannabe awowa Gaworam kemikalbe vte Chemical element də jili atom ye do nəm nguwu proton zə lan bayantin ma. Lamba do proton ye də sha atom ye botiyin. Misallo, oxygen ye də atomic nzə 8: atom oxygen wo so protons 8 nucleus nzə lan mbeji. Atoms də alamaram tilobedə raksə lamba kada neutronbe nanzən mbeji nucleus nzadən, sha notəna kəla elementdə isotopes lan. Atoms alamaram falbedə raktə atoms alamaram gadebero kalaktəyin loktə nuclear kalaktəben, shidonyi atombe lamba atomicbedəga faljin. Nəmngəwu awoa baryonicbe suro dunyaben dasagəna sammaso elementslan kəltana (suro awoa duwan təbandinbasoben sandima shillewuwa neutronbewo). Shi kalma "chemical element" dǝ zaumaro faidatin ma'ananzǝdǝ awo kemikal tahir suronzǝn awo fal mbeji. Misallo, shi gas oxygenbedə tiyinzən atoms oxygenbe bas mbeji. Gargamlan, kalma "chemical element" də maananzə awo donyi raktə awo gadero kalaktəyin bawo futu chemical reaction lan, kuru dalilla zahirye nguwuro fasari adə kuwami yaye faidajin. Kambiwu laa mbeji suro saa 1920s yen kəla isotopes də awo gade-gadero asutin ra, sandiya chemical lan yektin ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chemical_element#cite_note-1</ref> Suro kəntawu Nowambabe saa 2016, kəlakəl dunyabe kəla Chemistry Tahirbe-a Faidatəbe-a (IUPAC)be jumla awowa 118 asuzəna. Sandi 94 buro salakbedə alamen Dunyalan wakajin, kuru sandi 24 gafsənadə sandima awowa tətandinma nuclear kalaktəben. Daji awowa radioactivebe kalkalgənyidəga (radioelements) duwaro bannatin, awowa sammaso sanyiyaramlan təwandin nəmngəwu gade-gaden. Fodutə-a kuru awoa bəlin-a kəltə-adə nasha kəra ilmu kimiyabe lejin. Tarihi awoa asutube-a faidatǝbe-adǝ badiyatǝ loktu kǝndaram adamganabe buro salakbedǝn sandido awoa alaktǝbe alama carbonso, sulfurso, copperso, kuru dinarso sǝbandǝnadǝn (attǝson yayi asutu zamanbedǝ kuwamiyayi asutunyi). Karewa jili anyibe yayaktə jarabtədəbe jazadə shima raayi classical elementsbe a, alchemy a, kuru dawariya ilmube gadeso suro gargamben suwudə. Kambo asutəram zamanbe kəla alamaramben təbandənadə cida Dmitri Mendeleevben təwandəna, ilmuma kimiyabe lardə Russiabe shidonyi buro salakbe asutinmadəga baksənama suro saa 1869ben. Hatim adəbe alamaramdəga fasalzəna lamba atomicbedəga sərain sawuro (“loktuwa”) shidonyi hatimdəga (”kufuwa”) karewa physicicbega waltəm kalaktəbega (”kufuwa”).” Jadawa loktəbedə kasarrataro awowa gade-gade alamaram awowadəbega suwudəna, adəbe kolzə ilmuwu chemistbedəga nəmkam ndikatenzaben suwudin kuru zan kəla awowa nuclidesbe kadaben asutinbasodəga, kuru awowa kəltabe notənyisodəga təwandin. Bayentə Kalma "(chemical) element" də shilan faidatin ma'ana indi gade-gaden amma karəngə:<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chemical_element#cite_note-iupac-2</ref> shidə ma'ananzə awo kemikalbedə shilan awo atom fal mbeji (atom kəlanzəlaro), au ma'ananzə atom jili anyidə shima awoa kemikalbe gade-gade. Misallo, nji (H2O) də suronzə lan awo’a hydrogen (H) a oxygen (O) mbeji yaye suronzən awo’a kemikalye (di)hydrogen (H2) kuru (di)oxygen (O2) mbeji yayi, awo’a H2O ye də molecules H2 a O2 ye’a gade gade. Ma’ana "awo kemikalbedə suronzən jili atom fal mbeji", kalma "awo burosalakbe" a "awo kəske" adəga shawari təna, amma sandidə kasattə ngəwu səwandənyi suro adab kemikalbe Nasaraben, amma təlamma gaden awoa samunnzadə taidazə faidatin. Misallo, Faransabe élément chimique (jili atombe) a kuru corps simple (awo kemikalbe jili atombe fal-a) gayirzəna; Təlam Russiabedə nasha hiмический-a kuru awo kəske-a gayirzəna. Bayan kəla maana indi "chemical element"ben: dinardə atomro kuru dinardə awo gadero Chemical elements də sha su lan fasaltin, alama chemical ye lan, kuru awo do ne faidatin lan (atoms lan au awo gade lan). Halla awowa kemikalbedə jili atombedə suronzan lamba atomicbe-a, nəmkura atombe-a, isotopes-a, nəmngəwu alagəbe-a, duno ionizationbe-a, nəmkam electronbe-a, kəndaram oxidationbe-a, kuru electronegativitybe-a mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chemical_element#cite_note-3</ref> Nuclides radioactivebedə raktə fasaltin nəmkuruwu reta kənəngabelan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chemical_element#cite_note-4</ref> Nasha awowaben, awowa kemikalbedə suronzan nəmngəwunza-a, na yitəbe-a, na fertəbe-a, nəmngəwu lantarkibe-a, nəmngəwu kawudobe-a mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chemical_element#cite_note-5</ref> Faldə zauro kəske, kuru tawadəro suro adaben awoadəga bayantəbedə, shima futu periodic tableben, shidəwo awoadəga na fallo kəlzəna shidonyi awoa kemikalbe samunnam (kuru ngəwusoro awoa lantarkiye samunnam).<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chemical_element#cite_note-Schwerdtfeger_et_al_2020-6</ref> Kemikal == Lamintǝ == 5nzj60pt54xd5gedo9m0gmfzobj1gc5