Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1949 30276 22508 2026-10-25T07:47:19Z Umargana1 21 30276 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Yusufari''' Yusufaridə nasha gomnatibe kəriye [[Yobe]] bǝ, [[Nigeria]] lan. Dawuramzə kuradə bəla Yusufari lan suro anəm-gədi nadəyen 13°04′06′′N 11°10′33′′E lan. Yaladən Republic of [[Niger]] 'a kalangainza mbeji. Nəm kuranzədə 3,928 km2 kuru nəm nguwu amyedə 111,086 suro kom-komi saa 2006 yen. Lamba postalbe nadəyedə shima 630.[<ref>https://web.archive.org/web/20121126042849/http://www.nipost.gov.ng/postcode.aspx</ref>] == Yanayi == Samiye 48.25mm kuru kawu samiye 67.16 (18.4%), Yusufari, bəla [[Nigeria]] yǝ, nəmkəluwu saaben 31.16°C, shidoni 1.7% nəmkəluwu lardəbedəga kozəna.[2][3][4] == Lamintǝ == 2lfex7slzzemdckbx8cyexc8jviiz6z 0 2488 30278 27280 2026-10-25T07:51:01Z Umargana1 21 30278 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Ada I. García Montes''' (kəntawu January ye kawunzə 21, saa 1979lan katambo) shidə lawyer [[Puerto Rico]] ye kuru siyasama shidoni wakil majalis kura Puerto Rico ye district IV ye. === Kənənga === García də kəntawu January ye kawunzə 21, saa 1979 lan katambo, suro Mayuguez yen, Puerto Rico lan. Shidə Rincon, Puerto Rico lan wurano. Shiye yanzəgana feroye mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ada_Garc%C3%ADa_Montes#cite_ref-:0_1-7</ref> García də mowonti gumnatibe kərawono kuru degree kəra secondarybe-a, fartə-a, bikke makkarbe-a lan tamozəna kuru hangalnzə kəra musammanbe Jamiya Puerto Rico, Río Piedras Campus lan tamozəna.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ada_Garc%C3%ADa_Montes#cite_ref-:1_2-1</ref>Shiye J.D. Jamiya Pontifical Catholicbe Puerto Ricobedən səwandəna.[1] Kawu lawyerro cidajinro, Garcíaye saa mewun indiro maləmro cidazəna suro fasal ilmuye Puerto Ricoyedən.[1] Shidə shehu ilmube nasha allamtə-a nzundu-a (CAB) suro Ramey Air Force Baseyen. García də kərma dəro lawyer do shararam kura Puerto Rico ye suro saa 2018 yen kasatsəna də.[1] Wakil jamiyya demokradiyaye, García də kampainzə senatorye suro kəntawu November yǝ saa 2019 lan badiwono.[1] Yim kəntagə Januarybe kawunzə 2, saa 2021-lan, shiga majalis kura [[Puerto Rico]] bǝro sədəna kəla district IVben. Shidə kura komishin bəladəriye-a ada-a kuru komishin ilmuye-a.[1] Shidə kuru banama kura komishin bareye-a komishin fuwutə fəteye-aye.[1] === Laminte === [[Category:Living people]] [[Category:1979 births]] [[Category:Popular Democratic Party members of the Senate of Puerto Rico]] [[Category:University of Puerto Rico, Río Piedras Campus alumni]] [[Category:Pontifical Catholic University of Puerto Rico alumni]] [[Category:Politicians from Mayagüez, Puerto Rico]] [[Category:21st-century Puerto Rican women lawyers]] [[Category:21st-century Puerto Rican lawyers]] [[Category:21st-century Puerto Rican educators]] [[Category:21st-century Puerto Rican women educators]] [[Category:21st-century American women educators]] [[Category:21st-century American educators]] [[Category:21st-century Puerto Rican women politicians]] [[Category:21st-century members of the Legislative Assembly of Puerto Rico]] fcpcibmowdvjlv70tvxhq5aminjn4ic 0 2825 30274 30273 2026-10-24T14:43:30Z Umargana1 21 30274 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[Liwuram:Flag of Romania.svg|thumb|Alam Romani ye]] '''Romania'''[a] də shima lardə do suro [[Europe]] anəmgədi-a dawu-a yen. Shidə cidiya Danubeben kara, yala Balkan Peninsulaben, kuru yala-fəte ci kəmaduwu Black Seaben kara. Yala-a gədi-a lan Ukraine'a, fətenzən Hungary'a, anəmfətenzən Serbia'a, anəmlan Bulgaria'a, gədinzən Moldova'a, kuru anəmgədinzən kuluwu sələm'a. Shima lardə Europebe kən mewun indinmiwo nəm kuranzədə, nəm kuranzədə 238,397 km2 (92,046 mi2), kuru shima lardə kən arakkəmi nəm nguwu jamabe European Unionbewo, am miliyon 19 napsana. Bərni kura lardəye, bərni kura kuru dawudi arziyibedə shima Bucharest. Bərni'a kura kura gadedə sandima Cluj-Napoca'a, Iași'a, Constanța'a, Timișoara'a Brașov'a. Romania də zaman paleolithic cidiyayedən nabkada, dare Dacia ro wallada kawu kəriwu Dacian Trajanbe-a Romanization-a sədinro. Kəriye Romania zamannedə 1859 lan kokkatə moldavia'a wallachia'a kəlta cidiya Alexandru Ioan Cuzayen, Mairi Romaniayero wallono 1881 cidiya Carol I Romaniayedən. Romania ye kərmai kəlabe suro mairi Ottoman Empire yen ciwondo saa 1877 lan, shi doni treaty Berlin ye lan cedo. Ngawo kəriwu dunyabe kən tilomi yen, transylvania-a, banat-a, bukovina-a, bessarabia-a mairi kureyero kəllata, Romania Kura ciza, shi doni nashanzə zauro kura nazənadə. Suro saa 1940 yen, cidiya zəktə axis yen, Romania ye cidiyanzə'a fərəskəna hungary'a, bulgaria'a, soviet union'a ro. Ngawo Act 23 August ye lan, Romania ye nasha falzə Allies ro kəllatə. Ngawo kəriwu dunyabe kən indimiyen, yala Transylvaniayedə waltə səmowona nəmsulhu Parisyedən. Cidiya kərmai Sovietben, mai Michael I dəga kərmainzə kolzəna, kuru Romaniadə kərmai jamabe ro wallono kuru memba Warsaw Pactbe ro wallono. Ngawo kərmai communismye sukurinan kuru fitəna Romaniaye suro saa 1989yen, Romaniadə demokəradiya nəmkambero faltəna. Romania də lardə fuwuzəna kuru fandi nguwu'a kuru zauro duno'a dawuye'a nəmkam ndikate lardə'a dunyabe'aro gozana. Lardədə nashawa kaduwube dunyabe 11 UNESCObe mbeji. Romania də shima lardə do karewa motoye'a lardə diyayero sutuluyin ma kuru shima dawudi nzunduye nowata kuru shima lardə do internet ye zauro duwa'a dunyalan. Romania də shiye wakil karafka'a dunyabe kadaye, cidaramma, kuru jili kəlakəl siyasabe-a razəwu naptəram jamabe-a, suronzan: UN tən saa 1955 lan, FAO tən saa 1961 lan, Latin Union tən saa 1980 lan, Council of Europe tən saa 1993 lan, OSCE-a OIF tən saa 2003-lan, Mar290 lan tən. January 2007 lan, nasha Schengen ye do nəm kəlanzəlaro letəye nasha Occident ye dəro tən kəntawu January ye kawunzə 1 saa 2025 lan, nasha kasuwuye EU-Mercosur ye tən saa 2026 lan, gadeso-a; kuru cidaramma arziyibe: karapka banki dunyabe, IMF suro saa 1972 lan, EBRD suro saa 1991 lan, banki Europebe suro saa 2007 lan, banki Asiabe suro saa 2018 lan, gadeso-a; kuru shidə kam OECD ro gawo nankaro == Lamintǝ == inrokhh3vpv8sht7032obxgbu9ypell 30275 30274 2026-10-25T07:44:38Z Umargana1 21 30275 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[Liwuram:Flag of Romania.svg|thumb|Alam Romani ye]] '''Romania'''[a] də shima lardə do suro [[Europe]] anəmgədi-a dawu-a yen. Shidə cidiya Danubeben kara, yala Balkan [[Peninsula]] ben, kuru yala-fəte ci kəmaduwu Black Seaben kara. Yala-a gədi-a lan [[Ukraine]]'a, fətenzən [[Hungary]]'a, anəmfətenzən [[Serbia]]'a, anəmlan Bulgaria'a, gədinzən Moldova'a, kuru anəmgədinzən kuluwu sələm'a. Shima lardə [[Europe]]<nowiki/>be kən mewun indinmiwo nəm kuranzədə, nəm kuranzədə 238,397 km2 (92,046 mi2), kuru shima lardə kən arakkəmi nəm nguwu jamabe European Unionbewo, am miliyon 19 napsana. Bərni kura lardəye, bərni kura kuru dawudi arziyibedə shima Bucharest. Bərni'a kura kura gadedə sandima Cluj-Napoca'a, Iași'a, Constanța'a, Timișoara'a Brașov'a. Romania də zaman paleolithic cidiyayedən nabkada, dare Dacia ro wallada kawu kəriwu Dacian Trajanbe-a Romanization-a sədinro. Kəriye Romania zamannedə 1859 lan kokkatə moldavia'a wallachia'a kəlta cidiya Alexandru Ioan Cuzayen, Mairi Romaniayero wallono 1881 cidiya Carol I Romaniayedən. Romania ye kərmai kəlabe suro mairi [[Ottoman Empire]] yen ciwondo saa 1877 lan, shi doni treaty Berlin ye lan cedo. Ngawo kəriwu dunyabe kən tilomi yen, transylvania-a, banat-a, bukovina-a, bessarabia-a mairi kureyero kəllata, Romania Kura ciza, shi doni nashanzə zauro kura nazənadə. Suro saa 1940 yen, cidiya zəktə axis yen, Romania ye cidiyanzə'a fərəskəna hungary'a, bulgaria'a, soviet union'a ro. Ngawo Act 23 August ye lan, Romania ye nasha falzə Allies ro kəllatə. Ngawo kəriwu dunyabe kən indimiyen, yala Transylvaniayedə waltə səmowona nəmsulhu Parisyedən. Cidiya kərmai [[Soviet Union|Soviet]] ben, mai Michael I dəga kərmainzə kolzəna, kuru Romaniadə kərmai jamabe ro wallono kuru memba Warsaw Pactbe ro wallono. Ngawo kərmai communismye sukurinan kuru fitəna Romaniaye suro saa 1989yen, Romaniadə demokəradiya nəmkambero faltəna. Romania də lardə fuwuzəna kuru fandi nguwu'a kuru zauro duno'a dawuye'a nəmkam ndikate lardə'a dunyabe'aro gozana. Lardədə nashawa kaduwube dunyabe 11 UNESCObe mbeji. [[Romania]] də shima lardə do karewa motoye'a lardə diyayero sutuluyin ma kuru shima dawudi nzunduye nowata kuru shima lardə do internet ye zauro duwa'a dunyalan. Romania də shiye wakil karafka'a dunyabe kadaye, cidaramma, kuru jili kəlakəl siyasabe-a razəwu naptəram jamabe-a, suronzan: UN tən saa 1955 lan, FAO tən saa 1961 lan, [[Latin Union]] tən saa 1980 lan, Council of [[Europe]] tən saa 1993 lan, OSCE-a OIF tən saa 2003-lan, Mar290 lan tən. January 2007 lan, nasha Schengen ye do nəm kəlanzəlaro letəye nasha Occident ye dəro tən kəntawu January ye kawunzə 1 saa 2025 lan, nasha kasuwuye EU-Mercosur ye tən saa 2026 lan, gadeso-a; kuru cidaramma arziyibe: karapka banki dunyabe, IMF suro saa 1972 lan, EBRD suro saa 1991 lan, banki Europebe suro saa 2007 lan, banki [[Asia]] be suro saa 2018 lan, gadeso-a; kuru shidə kam OECD ro gawo nankaro == Lamintǝ == o6plm4ctp42eugt4d8m9taf0qccvyvk 0 2922 30277 29570 2026-10-25T07:49:03Z Umargana1 21 30277 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Vienna''' də shima bərni kura lardəye, bərni do am nguwu'a kuru lardə'a [[Austria]] ye ləgar dəye falnza. Shidə bərni kura Austria ye, am miliyon indi ma kozəna.[10][11] Nashanzə kuradə nəm nguwu amyedə miliyon 2.9 karənga,[12] shidə kashi fal suro yakkəyen nəm nguwu am lardədəye wakiljin. Vienna də shima dawudi ada'a, arzəyi'a siyasa'a lardədəye, bərni kən uwumi nəm nguwu jamiyelan suro European Union yen, kuru bərni'a doni kəmoduwu Danube lan juwu nguwu'a də. Bərnidə cidiya gədi Vienna Woods (Wienerwald) yen kara, cidiya kau Alps ye yala-gədizəna də, shi do Vienna'a nasha fəte Austria ye'a yekcin ma, na do Pannonian Basin ro faltin ma. Kəla Danubeyen kara, kuru Wienfluss (kəmoduwu Vienna)ye sha kozəna. Vienna də sammaso cidiya Austria ye sha dəriza kəlzana, kuru alamanna 50 km (31 mi) fəte Slovakia ye'a bərninzə kura Bratislava ye'a, 50 km (31 mi) yalafəte Hungary ye'a, kuru 60 km (37 mi) anəm Moravia ye'a (Czech Republic). Romans də castrum Vienna lan koksana, shi do Vindobona lan bowozain də, karnu kən tilomi lan, loktu do nasha də kəriye Pannonia ye lan kara. Sha bərni kura ro habtəgəna kuru hakku bərni Roman ye'a suro saa 212 yen. Ngawo adəyen loktu do Lombards ye'a dare Pannonian Avars ye'a, loktu do Slavs ye nəm nguwu am nadəye'a sətanadən. Karnu kən 8th lan səta, nashadə Baiuvarii sandima napsana. Suro saa 1155 yen, Vienna də bərni kura Babenbergs ye ro wallono, sandi do Austria'a 976 lan səta 1246 ro saadənan kərmai sadəna də. Suro zaman 16th century yen, am Habsburgs sodə, sandi do Babenbergs'a waratana madə, Vienna də naptəram mairi shiro Holy Roman Empire gultin dəyero kokkada, nəm mairi shima adə suro saa 1806 yen wurtənaro, loktu gana laa yedazənaro. Mairi Austrian Empire ye saa 1804 lan koktəna lan, Vienna də bərni kura lardənzəye'a lardə'a sha waratazana'a ro wallono. Zaman zamanbe sammason, Viennadə suro bərniwa təlam Germanye manazayinma kura dunyalan. Shima kurawo karnu kən 18th-a 19th-a lan, am miliyon indi'a sətana kawu Berlin ye sha səmoyinro badiyaram karnu kən 20th yen.[13][14][15] Vienna də karafka'a kura kura dunyabe'a sədin, United Nations'a, OPEC'a kuru karafka nəlefa'a kəlakəl'a Europebe'a. Suro saa 2001, shi bərnidəbe dawunzədə shiga UNESCObe Na Gargam Dunyabe ro kalakca. Suro kəntawu Julyben saa 2017, shiga suro awoa kaduwube dunyabe tajirwaben gənatəna.[16] Vienna də sha gargam kaiyyaye lan nozana, fato kayawu kureye kadaye, suronzan Ludwig van Beethoven-a, Johannes Brahms-a, Anton Bruckner-a, Joseph Haydn-a, Gustav Mahler-a, Wolfgang Amadeus Mozart-a, Arnold Schoenberg-a, Franz Schuberts II Straus Johann-a. Shidə zauro faida'a sədəna naptə dawudi kaiyyabe Europebe, zaman Viennese Classicismben səta badiyaram karnu kən 20thbero saadənan. Bərnidə shima fato ilmuma hangalbe dunyalan buro salakbe, Sigmund Freudbewo.[18] Dawudi gargam Vienna ye də zauro awo'a garye nguwu'a, fato'a mairiye Baroque ye'a gadəna'a, kuru dareram karnu kən 19th ye Ringstrasse ye'a, shidoni garra kura kura'a, awo'a tarihiye'a, parks'a mbeji.[19] === Lamintǝ === qqq7obd495izm8d1hd5gvhzk1zny8n4 0 3169 30279 2026-10-25T07:55:26Z Umargana1 21 Created page with "Puerto Rico (kasarrata PR) də, hukumamen Commonwealth Puerto Rico ye də, shima kərmai Caribbean ye kəlanzəro sunotin ma kuru kərye do kəla kəltənyi ma United States ye lan. Milla 1,000 (1,600 km) anəmgədi Miamibe, Floridalan kara, ndikate Dominican Republic suro Greater Antilles-a U.S. Virgin Islands suro Antilles Gana-ayen, suronzən kərtawa kura-a kərtawa sənana kada-a mbeji, Vieques-a, Molebra-a, kuru kərtawa sənana kada-a mbeji. Am miliyon 3.2 yeyi'a..." 30279 wikitext text/x-wiki Puerto Rico (kasarrata PR) də, hukumamen Commonwealth Puerto Rico ye də, shima kərmai Caribbean ye kəlanzəro sunotin ma kuru kərye do kəla kəltənyi ma United States ye lan. Milla 1,000 (1,600 km) anəmgədi Miamibe, Floridalan kara, ndikate Dominican Republic suro Greater Antilles-a U.S. Virgin Islands suro Antilles Gana-ayen, suronzən kərtawa kura-a kərtawa sənana kada-a mbeji, Vieques-a, Molebra-a, kuru kərtawa sənana kada-a mbeji. Am miliyon 3.2 yeyi'a bəla'a 78 ro yekkata, surodən am nguwu'adə shima bərni kura bəladiya San Juan yedə, ngawodən am suro San Juan metropolitan area yedə. Spanish-a Nasara-adə sandima təlamma gomnatinzəyewo, amma Spanishdə nguwu, sau shidə adamen Latin Americaye.[24] Puerto Ricodə amma asal Americaye saa 2,000 səta 4,000 kozənadən nabsana;[25] suronzan Ortoiroid-a, Saladoid-a Taíno-a mbeji. Spainye sha daayin ngawo Christopher Columbusye 1493lan kənsheyen kuru dare Juan Ponce de Leonye 1508lan sha noto.[22] Puerto Rico də sha duno'a Europe ye gadesoye sha gashiptana har karni 18th century ye dəro amma shiye naptənzə Spain ye ro kowono saa 400 fuwuye dəro. Nəm nguwu amma asal lardəye fulutədə, ngawodən amma Spainye nabsana--masalmanmaro Canary Islands'a Andalusia'a- kuru kalawa Africayedə zauro adaa nəm nguwu ammayeya falzəna. Suro daula Spain ye lan, Puerto Rico ye zauro faida'a sədəna.[26][27] Dareram karni 19medən, nəm gade Puerto Ricanye fəlangtə badiwono, dawudən kəltə amma Europeyeya, Africayeya, amma asal lardəyeya.[28][29] Suro saa 1898 yen, ngawo kəriwu Spain-American yedən, Puerto Rico də America ye səmowona. dboc1ag9s8rle27yjwh5ay1wo2ebrvb 30280 30279 2026-10-25T07:56:03Z Umargana1 21 30280 wikitext text/x-wiki Puerto Rico (kasarrata PR) də, hukumamen Commonwealth Puerto Rico ye də, shima kərmai Caribbean ye kəlanzəro sunotin ma kuru kərye do kəla kəltənyi ma United States ye lan. Milla 1,000 (1,600 km) anəmgədi Miamibe, Floridalan kara, ndikate Dominican Republic suro Greater Antilles-a U.S. Virgin Islands suro Antilles Gana-ayen, suronzən kərtawa kura-a kərtawa sənana kada-a mbeji, Vieques-a, Molebra-a, kuru kərtawa sənana kada-a mbeji. Am miliyon 3.2 yeyi'a bəla'a 78 ro yekkata, surodən am nguwu'adə shima bərni kura bəladiya San Juan yedə, ngawodən am suro San Juan metropolitan area yedə. Spanish-a Nasara-adə sandima təlamma gomnatinzəyewo, amma Spanishdə nguwu, sau shidə adamen Latin Americaye.[24] Puerto Ricodə amma asal Americaye saa 2,000 səta 4,000 kozənadən nabsana;[25] suronzan Ortoiroid-a, Saladoid-a Taíno-a mbeji. Spainye sha daayin ngawo Christopher Columbusye 1493lan kənsheyen kuru dare Juan Ponce de Leonye 1508lan sha noto.[22] Puerto Rico də sha duno'a Europe ye gadesoye sha gashiptana har karni 18th century ye dəro amma shiye naptənzə Spain ye ro kowono saa 400 fuwuye dəro. Nəm nguwu amma asal lardəye fulutədə, ngawodən amma Spainye nabsana--masalmanmaro Canary Islands'a Andalusia'a- kuru kalawa Africayedə zauro adaa nəm nguwu ammayeya falzəna. Suro daula Spain ye lan, Puerto Rico ye zauro faida'a sədəna.[26][27] Dareram karni 19medən, nəm gade Puerto Ricanye fəlangtə badiwono, dawudən kəltə amma Europeyeya, Africayeya, amma asal lardəyeya.[28][29] Suro saa 1898 yen, ngawo kəriwu Spain-American yedən, Puerto Rico də America ye səmowona. Am Puerto Ricans yedə jama U.S. ye tən 1917 lan kuru raksa kate archipelago-a U.S.-a lan nəm kəlanzaro lezayin. Am Puerto Rico yedə sandiya karno gomnatiye lan hakkinza bawo[32] kuru haraji gomnatiye'a haraji fandi Puerto Rico ye'a biyazayin; nguwunzaso haraji fandiye gomnatiye kəla fandi kəlanzaye Puerto Rico lan tuwandinyen təmowonyi. Kəriye gənyi dəro, Puerto Rico də karno'a sədin ba suro majalis U.S. ye lan, shi done sha kəla Puerto Rico Federal Relations Act 1950 yen kəlazəyin ma. Majilas dəye doka kəriye'a kasatsəna suro saa 1952 yen, am bəladən dasawuna so'a kolzə gomna karzayin kuru wakilla senate ye'a fato wakillaye'a. Daraja siyasabe Puerto Ricobedə gashiptə lejin.[35][36] Dawu karni kən 20th ye lan baditəna, gomnati U.S. ye də'a rokko kamfani sanyiyaram fuwutəye Puerto Rico ye'a, cida'a kasuwuye kada badizana Puerto Rico'a fuwutə sanyiyaram fandi nguwu'a ro kalaktəro. Shidə kungəna do lardə dunyabeye sha hukuma fuwuzənaro gozəna.[37] Shidə kən 47 me suro fuwutə adamganaben. Nashawa razəgəbe kura-kuradə sandima karewa tandobe, musammanno karewa kurunbe-a, petrochemicals-a, karewa konnube-a, ngawodən cidawa, sandima bəladəriye-a nəmzaye-a. 221hmikavytt6emdy983pgas7veuv91 30281 30280 2026-10-25T07:56:44Z Umargana1 21 30281 wikitext text/x-wiki Puerto Rico (kasarrata PR) də, hukumamen Commonwealth Puerto Rico ye də, shima kərmai Caribbean ye kəlanzəro sunotin ma kuru kərye do kəla kəltənyi ma United States ye lan. Milla 1,000 (1,600 km) anəmgədi Miamibe, Floridalan kara, ndikate Dominican Republic suro Greater Antilles-a U.S. Virgin Islands suro Antilles Gana-ayen, suronzən kərtawa kura-a kərtawa sənana kada-a mbeji, Vieques-a, Molebra-a, kuru kərtawa sənana kada-a mbeji. Am miliyon 3.2 yeyi'a bəla'a 78 ro yekkata, surodən am nguwu'adə shima bərni kura bəladiya San Juan yedə, ngawodən am suro San Juan metropolitan area yedə. Spanish-a Nasara-adə sandima təlamma gomnatinzəyewo, amma Spanishdə nguwu, sau shidə adamen Latin Americaye.[24] Puerto Ricodə amma asal Americaye saa 2,000 səta 4,000 kozənadən nabsana;[25] suronzan Ortoiroid-a, Saladoid-a Taíno-a mbeji. Spainye sha daayin ngawo Christopher Columbusye 1493lan kənsheyen kuru dare Juan Ponce de Leonye 1508lan sha noto.[22] Puerto Rico də sha duno'a Europe ye gadesoye sha gashiptana har karni 18th century ye dəro amma shiye naptənzə Spain ye ro kowono saa 400 fuwuye dəro. Nəm nguwu amma asal lardəye fulutədə, ngawodən amma Spainye nabsana--masalmanmaro Canary Islands'a Andalusia'a- kuru kalawa Africayedə zauro adaa nəm nguwu ammayeya falzəna. Suro daula Spain ye lan, Puerto Rico ye zauro faida'a sədəna.[26][27] Dareram karni 19medən, nəm gade Puerto Ricanye fəlangtə badiwono, dawudən kəltə amma Europeyeya, Africayeya, amma asal lardəyeya.[28][29] Suro saa 1898 yen, ngawo kəriwu Spain-American yedən, Puerto Rico də America ye səmowona. Am Puerto Ricans yedə jama U.S. ye tən 1917 lan kuru raksa kate archipelago-a U.S.-a lan nəm kəlanzaro lezayin. Am Puerto Rico yedə sandiya karno gomnatiye lan hakkinza bawo[32] kuru haraji gomnatiye'a haraji fandi Puerto Rico ye'a biyazayin; nguwunzaso haraji fandiye gomnatiye kəla fandi kəlanzaye Puerto Rico lan tuwandinyen təmowonyi. Kəriye gənyi dəro, Puerto Rico də karno'a sədin ba suro majalis U.S. ye lan, shi done sha kəla Puerto Rico Federal Relations Act 1950 yen kəlazəyin ma. Majilas dəye doka kəriye'a kasatsəna suro saa 1952 yen, am bəladən dasawuna so'a kolzə gomna karzayin kuru wakilla senate ye'a fato wakillaye'a. Daraja siyasabe Puerto Ricobedə gashiptə lejin.[35][36] Dawu karni kən 20th ye lan baditəna, gomnati U.S. ye də'a rokko kamfani sanyiyaram fuwutəye Puerto Rico ye'a, cida'a kasuwuye kada badizana Puerto Rico'a fuwutə sanyiyaram fandi nguwu'a ro kalaktəro. Shidə kungəna do lardə dunyabeye sha hukuma fuwuzənaro gozəna.[37] Shidə kən 47 me suro fuwutə adamganaben. Nashawa razəgəbe kura-kuradə sandima karewa tandobe, musammanno karewa kurunbe-a, petrochemicals-a, karewa konnube-a, ngawodən cidawa, sandima bəladəriye-a nəmzaye-a. == Lamintǝ == ix6if22h16v933ber0f1ewwi4zmqrbo 30282 30281 2026-10-25T07:57:31Z Umargana1 21 30282 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Puerto Rico''' (kasarrata PR) də, hukumamen Commonwealth Puerto Rico ye də, shima kərmai Caribbean ye kəlanzəro sunotin ma kuru kərye do kəla kəltənyi ma United States ye lan. Milla 1,000 (1,600 km) anəmgədi Miamibe, Floridalan kara, ndikate Dominican Republic suro Greater Antilles-a U.S. Virgin Islands suro Antilles Gana-ayen, suronzən kərtawa kura-a kərtawa sənana kada-a mbeji, Vieques-a, Molebra-a, kuru kərtawa sənana kada-a mbeji. Am miliyon 3.2 yeyi'a bəla'a 78 ro yekkata, surodən am nguwu'adə shima bərni kura bəladiya San Juan yedə, ngawodən am suro San Juan metropolitan area yedə. Spanish-a Nasara-adə sandima təlamma gomnatinzəyewo, amma Spanishdə nguwu, sau shidə adamen Latin Americaye.[24] Puerto Ricodə amma asal Americaye saa 2,000 səta 4,000 kozənadən nabsana;[25] suronzan Ortoiroid-a, Saladoid-a Taíno-a mbeji. Spainye sha daayin ngawo Christopher Columbusye 1493lan kənsheyen kuru dare Juan Ponce de Leonye 1508lan sha noto.[22] Puerto Rico də sha duno'a Europe ye gadesoye sha gashiptana har karni 18th century ye dəro amma shiye naptənzə Spain ye ro kowono saa 400 fuwuye dəro. Nəm nguwu amma asal lardəye fulutədə, ngawodən amma Spainye nabsana--masalmanmaro Canary Islands'a Andalusia'a- kuru kalawa Africayedə zauro adaa nəm nguwu ammayeya falzəna. Suro daula Spain ye lan, Puerto Rico ye zauro faida'a sədəna.[26][27] Dareram karni 19medən, nəm gade Puerto Ricanye fəlangtə badiwono, dawudən kəltə amma Europeyeya, Africayeya, amma asal lardəyeya.[28][29] Suro saa 1898 yen, ngawo kəriwu Spain-American yedən, Puerto Rico də America ye səmowona. Am Puerto Ricans yedə jama U.S. ye tən 1917 lan kuru raksa kate archipelago-a U.S.-a lan nəm kəlanzaro lezayin. Am Puerto Rico yedə sandiya karno gomnatiye lan hakkinza bawo[32] kuru haraji gomnatiye'a haraji fandi Puerto Rico ye'a biyazayin; nguwunzaso haraji fandiye gomnatiye kəla fandi kəlanzaye Puerto Rico lan tuwandinyen təmowonyi. Kəriye gənyi dəro, Puerto Rico də karno'a sədin ba suro majalis U.S. ye lan, shi done sha kəla Puerto Rico Federal Relations Act 1950 yen kəlazəyin ma. Majilas dəye doka kəriye'a kasatsəna suro saa 1952 yen, am bəladən dasawuna so'a kolzə gomna karzayin kuru wakilla senate ye'a fato wakillaye'a. Daraja siyasabe Puerto Ricobedə gashiptə lejin.[35][36] Dawu karni kən 20th ye lan baditəna, gomnati U.S. ye də'a rokko kamfani sanyiyaram fuwutəye Puerto Rico ye'a, cida'a kasuwuye kada badizana Puerto Rico'a fuwutə sanyiyaram fandi nguwu'a ro kalaktəro. Shidə kungəna do lardə dunyabeye sha hukuma fuwuzənaro gozəna.[37] Shidə kən 47 me suro fuwutə adamganaben. Nashawa razəgəbe kura-kuradə sandima karewa tandobe, musammanno karewa kurunbe-a, petrochemicals-a, karewa konnube-a, ngawodən cidawa, sandima bəladəriye-a nəmzaye-a. == Lamintǝ == 94sklkscfdyg8c0x5fp7pzkf513uq4b 30283 30282 2026-10-25T07:59:32Z Umargana1 21 30283 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Puerto Rico''' (kasarrata PR) də, hukumamen Commonwealth Puerto Rico ye də, shima kərmai Caribbean ye kəlanzəro sunotin ma kuru kərye do kəla kəltənyi ma United States ye lan. Milla 1,000 (1,600 km) anəmgədi Miamibe, Floridalan kara, ndikate Dominican Republic suro Greater Antilles-a U.S. Virgin Islands suro Antilles Gana-ayen, suronzən kərtawa kura-a kərtawa sənana kada-a mbeji, Vieques-a, Molebra-a, kuru kərtawa sənana kada-a mbeji. Am miliyon 3.2 yeyi'a bəla'a 78 ro yekkata, surodən am nguwu'adə shima bərni kura bəladiya San Juan yedə, ngawodən am suro San Juan metropolitan area yedə. Spanish-a Nasara-adə sandima təlamma gomnatinzəyewo, amma Spanishdə nguwu, sau shidə adamen Latin Americaye.[24] Puerto Ricodə amma asal Americaye saa 2,000 səta 4,000 kozənadən nabsana;[25] suronzan Ortoiroid-a, Saladoid-a Taíno-a mbeji. Spainye sha daayin ngawo Christopher Columbusye 1493lan kənsheyen kuru dare Juan Ponce de Leonye 1508lan sha noto.[22] Puerto Rico də sha duno'a Europe ye gadesoye sha gashiptana har karni 18th century ye dəro amma shiye naptənzə Spain ye ro kowono saa 400 fuwuye dəro. Nəm nguwu amma asal lardəye fulutədə, ngawodən amma Spainye nabsana--masalmanmaro Canary Islands'a Andalusia'a- kuru kalawa Africayedə zauro adaa nəm nguwu ammayeya falzəna. Suro daula Spain ye lan, Puerto Rico ye zauro faida'a sədəna.[26][27] Dareram karni 19medən, nəm gade Puerto Ricanye fəlangtə badiwono, dawudən kəltə amma Europeyeya, Africayeya, amma asal lardəyeya.[28][29] Suro saa 1898 yen, ngawo kəriwu Spain-American yedən, Puerto Rico də America ye səmowona. Am Puerto Ricans yedə jama U.S. ye tən 1917 lan kuru raksa kate archipelago-a U.S.-a lan nəm kəlanzaro lezayin. Am Puerto Rico yedə sandiya karno gomnatiye lan hakkinza bawo[32] kuru haraji gomnatiye'a haraji fandi Puerto Rico ye'a biyazayin; nguwunzaso haraji fandiye gomnatiye kəla fandi kəlanzaye Puerto Rico lan tuwandinyen təmowonyi. Kəriye gənyi dəro, Puerto Rico də karno'a sədin ba suro majalis U.S. ye lan, shi done sha kəla Puerto Rico Federal Relations Act 1950 yen kəlazəyin ma. Majilas dəye doka kəriye'a kasatsəna suro saa 1952 yen, am bəladən dasawuna so'a kolzə gomna karzayin kuru wakilla senate ye'a fato wakillaye'a. Daraja siyasabe Puerto Ricobedə gashiptə lejin.[35][36] Dawu karni kən 20th ye lan baditəna, gomnati U.S. ye də'a rokko kamfani sanyiyaram fuwutəye Puerto Rico ye'a, cida'a kasuwuye kada badizana Puerto Rico'a fuwutə sanyiyaram fandi nguwu'a ro kalaktəro. Shidə kungəna do lardə dunyabeye sha hukuma fuwuzənaro gozəna.[37] Shidə kən 47 me suro fuwutə adamganaben. Nashawa razəgəbe kura-kuradə sandima karewa tandobe, musammanno karewa kurunbe-a, petrochemicals-a, karewa konnube-a, ngawodən cidawa, sandima bəladəriye-a nəmzaye-a. Ilmu asalbe Puerto Rico də Spanish lan 'ci njiye galiwu'.[22] Amma Puerto Ricanyedə kammabowo kərmaidəa Boricua lan bowozayin, [39] kalimado amma asal lardəye Boriquen (au Borinquen) lan gowotə, shidoni maananzə 'Cidi kərmai kəriwu'a gulzanadə.[40][41][42] Kalimado Boricua-a, Borinqueño-a, Borincano-adə nguwusoro faidata kamma Puerto Ricanye asuturo, [39] [43] kuru kalima Boriquen/Borinquendən gowotə. Jaziradə təlam Spanishyen La Isla del Encanto lan nowotə, ma'ananzə "kərta awo ajabbaye".[45] Christopher Columbus də kərmai dəro sunzə San Juan Bautista codo kəla Saint John Baptist ye lan, amma bərni kura lardəye də'a sunzə Ciudad de Puerto Rico ("Bərni ci kəmaduwuye galiwu") co. Ngawo adəyen kasuwu'a kuru ziyarawu kuluwuye'a də jazira də'a Puerto Rico lan bowozayin, amma San Juan də shima su do cidi kasuwuye'a maara njiye'a bərni kura lardəye'a ro faidatin ma. Su də'a Porto Rico ro falzəna United States ye ngawo cida Paris ye saa 1898 ye lan.[47] Su do ne anglicized gultin də gomnati U.S. ye-a kampaniya kəlanzaye-a faidatain. Sudə waltə Puerto Rico ro faltəna suro saa 1931 lan sulhu majaliskuye Félix Córdova Dávila ye yitagatsəgənadən. Su do təlam Spanish ye də shima Estado Libre Asociado de Puerto Rico ("kəriye kəlanzəlaro kəllatama Puerto Rico ye"), amma su do təlam Nasaraye də Commonwealth of Puerto Rico. Su do Spanish ye dəga fasal garma Luis Muñoz Marín ye shawari cina kuru majalis constitution ye dəye gozana yim kəntawu July ye kawunzə 25, saa 1952. Hukuma laa ye sha euphemism lan bowozana kuru su do təlam Nasara yen "Commonwealth" də shima lambo fig ye dəga kəllata. nongu-nongu au awo laa awo laa zauro kamma lorujinba lan.[56] Puerto Rico də shima kərmai United States ye dəro kara, gomnati kəlanzəye suro'a sədin amma constitution U.S. ye dəro cidiyazəna nasha lamar diyaye'a au faitə'a lan. Dalil adə nankaro, sha kəriye kəllataro gotənyi cidiya shara dunyabe au fatobe U.S.ben.[57][58] == Lamintǝ == i9z9kxktuqvnx5510lhbs8gu9eyyhba 30284 30283 2026-10-25T08:00:21Z Umargana1 21 30284 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Puerto Rico''' (kasarrata PR) də, hukumamen Commonwealth Puerto Rico ye də, shima kərmai Caribbean ye kəlanzəro sunotin ma kuru kərye do kəla kəltənyi ma United States ye lan. Milla 1,000 (1,600 km) anəmgədi Miamibe, Floridalan kara, ndikate Dominican Republic suro Greater Antilles-a U.S. Virgin Islands suro Antilles Gana-ayen, suronzən kərtawa kura-a kərtawa sənana kada-a mbeji, Vieques-a, Molebra-a, kuru kərtawa sənana kada-a mbeji. Am miliyon 3.2 yeyi'a bəla'a 78 ro yekkata, surodən am nguwu'adə shima bərni kura bəladiya San Juan yedə, ngawodən am suro San Juan metropolitan area yedə. Spanish-a Nasara-adə sandima təlamma gomnatinzəyewo, amma Spanishdə nguwu, sau shidə adamen Latin Americaye.[24] Puerto Ricodə amma asal Americaye saa 2,000 səta 4,000 kozənadən nabsana;[25] suronzan Ortoiroid-a, Saladoid-a Taíno-a mbeji. Spainye sha daayin ngawo Christopher Columbusye 1493lan kənsheyen kuru dare Juan Ponce de Leonye 1508lan sha noto.[22] Puerto Rico də sha duno'a Europe ye gadesoye sha gashiptana har karni 18th century ye dəro amma shiye naptənzə Spain ye ro kowono saa 400 fuwuye dəro. Nəm nguwu amma asal lardəye fulutədə, ngawodən amma Spainye nabsana--masalmanmaro Canary Islands'a Andalusia'a- kuru kalawa Africayedə zauro adaa nəm nguwu ammayeya falzəna. Suro daula Spain ye lan, Puerto Rico ye zauro faida'a sədəna.[26][27] Dareram karni 19medən, nəm gade Puerto Ricanye fəlangtə badiwono, dawudən kəltə amma Europeyeya, Africayeya, amma asal lardəyeya.[28][29] Suro saa 1898 yen, ngawo kəriwu Spain-American yedən, Puerto Rico də America ye səmowona. Am Puerto Ricans yedə jama U.S. ye tən 1917 lan kuru raksa kate archipelago-a U.S.-a lan nəm kəlanzaro lezayin. Am Puerto Rico yedə sandiya karno gomnatiye lan hakkinza bawo[32] kuru haraji gomnatiye'a haraji fandi Puerto Rico ye'a biyazayin; nguwunzaso haraji fandiye gomnatiye kəla fandi kəlanzaye Puerto Rico lan tuwandinyen təmowonyi. Kəriye gənyi dəro, Puerto Rico də karno'a sədin ba suro majalis U.S. ye lan, shi done sha kəla Puerto Rico Federal Relations Act 1950 yen kəlazəyin ma. Majilas dəye doka kəriye'a kasatsəna suro saa 1952 yen, am bəladən dasawuna so'a kolzə gomna karzayin kuru wakilla senate ye'a fato wakillaye'a. Daraja siyasabe Puerto Ricobedə gashiptə lejin.[35][36] Dawu karni kən 20th ye lan baditəna, gomnati U.S. ye də'a rokko kamfani sanyiyaram fuwutəye Puerto Rico ye'a, cida'a kasuwuye kada badizana Puerto Rico'a fuwutə sanyiyaram fandi nguwu'a ro kalaktəro. Shidə kungəna do lardə dunyabeye sha hukuma fuwuzənaro gozəna.[37] Shidə kən 47 me suro fuwutə adamganaben. Nashawa razəgəbe kura-kuradə sandima karewa tandobe, musammanno karewa kurunbe-a, petrochemicals-a, karewa konnube-a, ngawodən cidawa, sandima bəladəriye-a nəmzaye-a. == Ilmu asalbe == Puerto Rico də Spanish lan 'ci njiye galiwu'.[22] Amma Puerto Ricanyedə kammabowo kərmaidəa Boricua lan bowozayin, [39] kalimado amma asal lardəye Boriquen (au Borinquen) lan gowotə, shidoni maananzə 'Cidi kərmai kəriwu'a gulzanadə.[40][41][42] Kalimado Boricua-a, Borinqueño-a, Borincano-adə nguwusoro faidata kamma Puerto Ricanye asuturo, [39] [43] kuru kalima Boriquen/Borinquendən gowotə. Jaziradə təlam Spanishyen La Isla del Encanto lan nowotə, ma'ananzə "kərta awo ajabbaye".[45] Christopher Columbus də kərmai dəro sunzə San Juan Bautista codo kəla Saint John Baptist ye lan, amma bərni kura lardəye də'a sunzə Ciudad de Puerto Rico ("Bərni ci kəmaduwuye galiwu") co. Ngawo adəyen kasuwu'a kuru ziyarawu kuluwuye'a də jazira də'a Puerto Rico lan bowozayin, amma San Juan də shima su do cidi kasuwuye'a maara njiye'a bərni kura lardəye'a ro faidatin ma. Su də'a Porto Rico ro falzəna United States ye ngawo cida Paris ye saa 1898 ye lan.[47] Su do ne anglicized gultin də gomnati U.S. ye-a kampaniya kəlanzaye-a faidatain. Sudə waltə Puerto Rico ro faltəna suro saa 1931 lan sulhu majaliskuye Félix Córdova Dávila ye yitagatsəgənadən. Su do təlam Spanish ye də shima Estado Libre Asociado de Puerto Rico ("kəriye kəlanzəlaro kəllatama Puerto Rico ye"), amma su do təlam Nasaraye də Commonwealth of Puerto Rico. Su do Spanish ye dəga fasal garma Luis Muñoz Marín ye shawari cina kuru majalis constitution ye dəye gozana yim kəntawu July ye kawunzə 25, saa 1952. Hukuma laa ye sha euphemism lan bowozana kuru su do təlam Nasara yen "Commonwealth" də shima lambo fig ye dəga kəllata. nongu-nongu au awo laa awo laa zauro kamma lorujinba lan.[56] Puerto Rico də shima kərmai United States ye dəro kara, gomnati kəlanzəye suro'a sədin amma constitution U.S. ye dəro cidiyazəna nasha lamar diyaye'a au faitə'a lan. Dalil adə nankaro, sha kəriye kəllataro gotənyi cidiya shara dunyabe au fatobe U.S.ben.[57][58] == Lamintǝ == 6umgro3gsnjm8jxelqhy24x7zwwzbiw 30285 30284 2026-10-25T08:02:59Z Umargana1 21 30285 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Puerto Rico''' (kasarrata PR) də, hukumamen Commonwealth Puerto Rico ye də, shima kərmai Caribbean ye kəlanzəro sunotin ma kuru kərye do kəla kəltənyi ma United States ye lan. Milla 1,000 (1,600 km) anəmgədi Miamibe, Floridalan kara, ndikate Dominican Republic suro Greater Antilles-a U.S. Virgin Islands suro Antilles Gana-ayen, suronzən kərtawa kura-a kərtawa sənana kada-a mbeji, Vieques-a, Molebra-a, kuru kərtawa sənana kada-a mbeji. Am miliyon 3.2 yeyi'a bəla'a 78 ro yekkata, surodən am nguwu'adə shima bərni kura bəladiya San Juan yedə, ngawodən am suro San Juan metropolitan area yedə. Spanish-a Nasara-adə sandima təlamma gomnatinzəyewo, amma Spanishdə nguwu, sau shidə adamen Latin Americaye.<ref>https://harvardlawreview.org/print/vol-130/us-territories-introduction/</ref> Puerto Ricodə amma asal Americaye saa 2,000 səta 4,000 kozənadən nabsana;[25] suronzan Ortoiroid-a, Saladoid-a Taíno-a mbeji. Spainye sha daayin ngawo Christopher Columbusye 1493lan kənsheyen kuru dare Juan Ponce de Leonye 1508lan sha noto.[22] Puerto Rico də sha duno'a Europe ye gadesoye sha gashiptana har karni 18th century ye dəro amma shiye naptənzə Spain ye ro kowono saa 400 fuwuye dəro. Nəm nguwu amma asal lardəye fulutədə, ngawodən amma Spainye nabsana--masalmanmaro Canary Islands'a Andalusia'a- kuru kalawa Africayedə zauro adaa nəm nguwu ammayeya falzəna. Suro daula Spain ye lan, Puerto Rico ye zauro faida'a sədəna.[26][27] Dareram karni 19medən, nəm gade Puerto Ricanye fəlangtə badiwono, dawudən kəltə amma Europeyeya, Africayeya, amma asal lardəyeya.[28][29] Suro saa 1898 yen, ngawo kəriwu Spain-American yedən, Puerto Rico də America ye səmowona. Am Puerto Ricans yedə jama U.S. ye tən 1917 lan kuru raksa kate archipelago-a U.S.-a lan nəm kəlanzaro lezayin. Am Puerto Rico yedə sandiya karno gomnatiye lan hakkinza bawo[32] kuru haraji gomnatiye'a haraji fandi Puerto Rico ye'a biyazayin; nguwunzaso haraji fandiye gomnatiye kəla fandi kəlanzaye Puerto Rico lan tuwandinyen təmowonyi. Kəriye gənyi dəro, Puerto Rico də karno'a sədin ba suro majalis U.S. ye lan, shi done sha kəla Puerto Rico Federal Relations Act 1950 yen kəlazəyin ma. Majilas dəye doka kəriye'a kasatsəna suro saa 1952 yen, am bəladən dasawuna so'a kolzə gomna karzayin kuru wakilla senate ye'a fato wakillaye'a. Daraja siyasabe Puerto Ricobedə gashiptə lejin.[35][36] Dawu karni kən 20th ye lan baditəna, gomnati U.S. ye də'a rokko kamfani sanyiyaram fuwutəye Puerto Rico ye'a, cida'a kasuwuye kada badizana Puerto Rico'a fuwutə sanyiyaram fandi nguwu'a ro kalaktəro. Shidə kungəna do lardə dunyabeye sha hukuma fuwuzənaro gozəna.[37] Shidə kən 47 me suro fuwutə adamganaben. Nashawa razəgəbe kura-kuradə sandima karewa tandobe, musammanno karewa kurunbe-a, petrochemicals-a, karewa konnube-a, ngawodən cidawa, sandima bəladəriye-a nəmzaye-a. == Ilmu asalbe == Puerto Rico də Spanish lan 'ci njiye galiwu'.[22] Amma Puerto Ricanyedə kammabowo kərmaidəa Boricua lan bowozayin, [39] kalimado amma asal lardəye Boriquen (au Borinquen) lan gowotə, shidoni maananzə 'Cidi kərmai kəriwu'a gulzanadə.[40][41][42] Kalimado Boricua-a, Borinqueño-a, Borincano-adə nguwusoro faidata kamma Puerto Ricanye asuturo, [39] [43] kuru kalima Boriquen/Borinquendən gowotə. Jaziradə təlam Spanishyen La Isla del Encanto lan nowotə, ma'ananzə "kərta awo ajabbaye".[45] Christopher Columbus də kərmai dəro sunzə San Juan Bautista codo kəla Saint John Baptist ye lan, amma bərni kura lardəye də'a sunzə Ciudad de Puerto Rico ("Bərni ci kəmaduwuye galiwu") co. Ngawo adəyen kasuwu'a kuru ziyarawu kuluwuye'a də jazira də'a Puerto Rico lan bowozayin, amma San Juan də shima su do cidi kasuwuye'a maara njiye'a bərni kura lardəye'a ro faidatin ma. Su də'a Porto Rico ro falzəna United States ye ngawo cida Paris ye saa 1898 ye lan.[47] Su do ne anglicized gultin də gomnati U.S. ye-a kampaniya kəlanzaye-a faidatain. Sudə waltə Puerto Rico ro faltəna suro saa 1931 lan sulhu majaliskuye Félix Córdova Dávila ye yitagatsəgənadən. Su do təlam Spanish ye də shima Estado Libre Asociado de Puerto Rico ("kəriye kəlanzəlaro kəllatama Puerto Rico ye"), amma su do təlam Nasaraye də Commonwealth of Puerto Rico. Su do Spanish ye dəga fasal garma Luis Muñoz Marín ye shawari cina kuru majalis constitution ye dəye gozana yim kəntawu July ye kawunzə 25, saa 1952. Hukuma laa ye sha euphemism lan bowozana kuru su do təlam Nasara yen "Commonwealth" də shima lambo fig ye dəga kəllata. nongu-nongu au awo laa awo laa zauro kamma lorujinba lan.[56] Puerto Rico də shima kərmai United States ye dəro kara, gomnati kəlanzəye suro'a sədin amma constitution U.S. ye dəro cidiyazəna nasha lamar diyaye'a au faitə'a lan. Dalil adə nankaro, sha kəriye kəllataro gotənyi cidiya shara dunyabe au fatobe U.S.ben.[57][58] == Lamintǝ == bjdb8nkutijfbc5ne9io9ax39fbhe4p 30286 30285 2026-10-25T08:03:42Z Umargana1 21 30286 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Puerto Rico''' (kasarrata PR) də, hukumamen Commonwealth Puerto Rico ye də, shima kərmai Caribbean ye kəlanzəro sunotin ma kuru kərye do kəla kəltənyi ma United States ye lan. Milla 1,000 (1,600 km) anəmgədi Miamibe, Floridalan kara, ndikate Dominican Republic suro Greater Antilles-a U.S. Virgin Islands suro Antilles Gana-ayen, suronzən kərtawa kura-a kərtawa sənana kada-a mbeji, Vieques-a, Molebra-a, kuru kərtawa sənana kada-a mbeji. Am miliyon 3.2 yeyi'a bəla'a 78 ro yekkata, surodən am nguwu'adə shima bərni kura bəladiya San Juan yedə, ngawodən am suro San Juan metropolitan area yedə. Spanish-a Nasara-adə sandima təlamma gomnatinzəyewo, amma Spanishdə nguwu, sau shidə adamen Latin Americaye.<ref>https://harvardlawreview.org/print/vol-130/us-territories-introduction/</ref> Puerto Ricodə amma asal Americaye saa 2,000 səta 4,000 kozənadən nabsana;[25] suronzan Ortoiroid-a, Saladoid-a Taíno-a mbeji. Spainye sha daayin ngawo Christopher Columbusye 1493lan kənsheyen kuru dare Juan Ponce de Leonye 1508lan sha noto.[22] Puerto Rico də sha duno'a Europe ye gadesoye sha gashiptana har karni 18th century ye dəro amma shiye naptənzə Spain ye ro kowono saa 400 fuwuye dəro. Nəm nguwu amma asal lardəye fulutədə, ngawodən amma Spainye nabsana--masalmanmaro Canary Islands'a Andalusia'a- kuru kalawa Africayedə zauro adaa nəm nguwu ammayeya falzəna. Suro daula Spain ye lan, Puerto Rico ye zauro faida'a sədəna.[26][27] Dareram karni 19medən, nəm gade Puerto Ricanye fəlangtə badiwono, dawudən kəltə amma Europeyeya, Africayeya, amma asal lardəyeya.[28][29] Suro saa 1898 yen, ngawo kəriwu Spain-American yedən, Puerto Rico də America ye səmowona. Am Puerto Ricans yedə jama U.S. ye tən 1917 lan kuru raksa kate archipelago-a U.S.-a lan nəm kəlanzaro lezayin. Am Puerto Rico yedə sandiya karno gomnatiye lan hakkinza bawo[32] kuru haraji gomnatiye'a haraji fandi Puerto Rico ye'a biyazayin; nguwunzaso haraji fandiye gomnatiye kəla fandi kəlanzaye Puerto Rico lan tuwandinyen təmowonyi. Kəriye gənyi dəro, Puerto Rico də karno'a sədin ba suro majalis U.S. ye lan, shi done sha kəla Puerto Rico Federal Relations Act 1950 yen kəlazəyin ma. Majilas dəye doka kəriye'a kasatsəna suro saa 1952 yen, am bəladən dasawuna so'a kolzə gomna karzayin kuru wakilla senate ye'a fato wakillaye'a. Daraja siyasabe Puerto Ricobedə gashiptə lejin.[35][36] Dawu karni kən 20th ye lan baditəna, gomnati U.S. ye də'a rokko kamfani sanyiyaram fuwutəye Puerto Rico ye'a, cida'a kasuwuye kada badizana Puerto Rico'a fuwutə sanyiyaram fandi nguwu'a ro kalaktəro. Shidə kungəna do lardə dunyabeye sha hukuma fuwuzənaro gozəna.[37] Shidə kən 47 me suro fuwutə adamganaben. Nashawa razəgəbe kura-kuradə sandima karewa tandobe, musammanno karewa kurunbe-a, petrochemicals-a, karewa konnube-a, ngawodən cidawa, sandima bəladəriye-a nəmzaye-a. == Ilmu asalbe == Puerto Rico də Spanish lan 'ci njiye galiwu'.[22] Amma Puerto Ricanyedə kammabowo kərmaidəa Boricua lan bowozayin, [39] kalimado amma asal lardəye Boriquen (au Borinquen) lan gowotə, shidoni maananzə 'Cidi kərmai kəriwu'a gulzanadə.[40][41][42] Kalimado Boricua-a, Borinqueño-a, Borincano-adə nguwusoro faidata kamma Puerto Ricanye asuturo, [39] [43] kuru kalima Boriquen/Borinquendən gowotə. Jaziradə təlam Spanishyen La Isla del Encanto lan nowotə, ma'ananzə "kərta awo ajabbaye".[45] Christopher Columbus də kərmai dəro sunzə San Juan Bautista codo kəla Saint John Baptist ye lan, amma bərni kura lardəye də'a sunzə Ciudad de Puerto Rico ("Bərni ci kəmaduwuye galiwu") co. Ngawo adəyen kasuwu'a kuru ziyarawu kuluwuye'a də jazira də'a Puerto Rico lan bowozayin, amma San Juan də shima su do cidi kasuwuye'a maara njiye'a bərni kura lardəye'a ro faidatin ma. Su də'a Porto Rico ro falzəna United States ye ngawo cida Paris ye saa 1898 ye lan.[47] Su do ne anglicized gultin də gomnati U.S. ye-a kampaniya kəlanzaye-a faidatain. Sudə waltə Puerto Rico ro faltəna suro saa 1931 lan sulhu majaliskuye Félix Córdova Dávila ye yitagatsəgənadən. Su do təlam Spanish ye də shima Estado Libre Asociado de Puerto Rico ("kəriye kəlanzəlaro kəllatama Puerto Rico ye"), amma su do təlam Nasaraye də Commonwealth of Puerto Rico. Su do Spanish ye dəga fasal garma Luis Muñoz Marín ye shawari cina kuru majalis constitution ye dəye gozana yim kəntawu July ye kawunzə 25, saa 1952. Hukuma laa ye sha euphemism lan bowozana kuru su do təlam Nasara yen "Commonwealth" də shima lambo fig ye dəga kəllata. nongu-nongu au awo laa awo laa zauro kamma lorujinba lan.[56] Puerto Rico də shima kərmai United States ye dəro kara, gomnati kəlanzəye suro'a sədin amma constitution U.S. ye dəro cidiyazəna nasha lamar diyaye'a au faitə'a lan. Dalil adə nankaro, sha kəriye kəllataro gotənyi cidiya shara dunyabe au fatobe U.S.ben.[57][58] == Lamintǝ == <references /> [[Nakka:Puerto Rico]] jz8k8so70fqtuoshjjbzmom36wwg7sp 30288 30286 2026-10-25T10:26:13Z Banabulama 37 /* Ilmu asalbe */ 30288 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Puerto Rico''' (kasarrata PR) də, hukumamen Commonwealth Puerto Rico ye də, shima kərmai Caribbean ye kəlanzəro sunotin ma kuru kərye do kəla kəltənyi ma United States ye lan. Milla 1,000 (1,600 km) anəmgədi Miamibe, Floridalan kara, ndikate Dominican Republic suro Greater Antilles-a U.S. Virgin Islands suro Antilles Gana-ayen, suronzən kərtawa kura-a kərtawa sənana kada-a mbeji, Vieques-a, Molebra-a, kuru kərtawa sənana kada-a mbeji. Am miliyon 3.2 yeyi'a bəla'a 78 ro yekkata, surodən am nguwu'adə shima bərni kura bəladiya San Juan yedə, ngawodən am suro San Juan metropolitan area yedə. Spanish-a Nasara-adə sandima təlamma gomnatinzəyewo, amma Spanishdə nguwu, sau shidə adamen Latin Americaye.<ref>https://harvardlawreview.org/print/vol-130/us-territories-introduction/</ref> Puerto Ricodə amma asal Americaye saa 2,000 səta 4,000 kozənadən nabsana;[25] suronzan Ortoiroid-a, Saladoid-a Taíno-a mbeji. Spainye sha daayin ngawo Christopher Columbusye 1493lan kənsheyen kuru dare Juan Ponce de Leonye 1508lan sha noto.[22] Puerto Rico də sha duno'a Europe ye gadesoye sha gashiptana har karni 18th century ye dəro amma shiye naptənzə Spain ye ro kowono saa 400 fuwuye dəro. Nəm nguwu amma asal lardəye fulutədə, ngawodən amma Spainye nabsana--masalmanmaro Canary Islands'a Andalusia'a- kuru kalawa Africayedə zauro adaa nəm nguwu ammayeya falzəna. Suro daula Spain ye lan, Puerto Rico ye zauro faida'a sədəna.[26][27] Dareram karni 19medən, nəm gade Puerto Ricanye fəlangtə badiwono, dawudən kəltə amma Europeyeya, Africayeya, amma asal lardəyeya.[28][29] Suro saa 1898 yen, ngawo kəriwu Spain-American yedən, Puerto Rico də America ye səmowona. Am Puerto Ricans yedə jama U.S. ye tən 1917 lan kuru raksa kate archipelago-a U.S.-a lan nəm kəlanzaro lezayin. Am Puerto Rico yedə sandiya karno gomnatiye lan hakkinza bawo[32] kuru haraji gomnatiye'a haraji fandi Puerto Rico ye'a biyazayin; nguwunzaso haraji fandiye gomnatiye kəla fandi kəlanzaye Puerto Rico lan tuwandinyen təmowonyi. Kəriye gənyi dəro, Puerto Rico də karno'a sədin ba suro majalis U.S. ye lan, shi done sha kəla Puerto Rico Federal Relations Act 1950 yen kəlazəyin ma. Majilas dəye doka kəriye'a kasatsəna suro saa 1952 yen, am bəladən dasawuna so'a kolzə gomna karzayin kuru wakilla senate ye'a fato wakillaye'a. Daraja siyasabe Puerto Ricobedə gashiptə lejin.[35][36] Dawu karni kən 20th ye lan baditəna, gomnati U.S. ye də'a rokko kamfani sanyiyaram fuwutəye Puerto Rico ye'a, cida'a kasuwuye kada badizana Puerto Rico'a fuwutə sanyiyaram fandi nguwu'a ro kalaktəro. Shidə kungəna do lardə dunyabeye sha hukuma fuwuzənaro gozəna.[37] Shidə kən 47 me suro fuwutə adamganaben. Nashawa razəgəbe kura-kuradə sandima karewa tandobe, musammanno karewa kurunbe-a, petrochemicals-a, karewa konnube-a, ngawodən cidawa, sandima bəladəriye-a nəmzaye-a. == Ilmu asalbe == Puerto Rico də Spanish lan 'ci njiye galiwu'.[22] Amma Puerto Ricanyedə kammabowo kərmaidəa Boricua lan bowozayin, [39] kalimado amma asal lardəye Boriquen (au Borinquen) lan gowotə, shidoni maananzə 'Cidi kərmai kəriwu'a gulzanadə.[40][41][42] Kalimado Boricua-a, Borinqueño-a, Borincano-adə nguwusoro faidata kamma Puerto Ricanye asuturo, [39] [43] kuru kalima Boriquen/Borinquendən gowotə. Jaziradə təlam Spanishyen La Isla del Encanto lan nowotə, ma'ananzə "kərta awo ajabbaye".[45] Christopher Columbus də kərmai dəro sunzə San Juan Bautista codo kəla Saint John Baptist ye lan, amma bərni kura lardəye də'a sunzə Ciudad de Puerto Rico ("Bərni ci kəmaduwuye galiwu") co. Ngawo adəyen kasuwu'a kuru ziyarawu kuluwuye'a də jazira də'a Puerto Rico lan bowozayin, amma San Juan də shima su do cidi kasuwuye'a maara njiye'a bərni kura lardəye'a ro faidatin ma. Su də'a Porto Rico ro falzəna United States ye ngawo cida Paris ye saa 1898 ye lan.[47] Su do ne anglicized gultin də gomnati U.S. ye-a kampaniya kəlanzaye-a faidatain. Sudə waltə Puerto Rico ro faltəna suro saa 1931 lan sulhu majaliskuye Félix Córdova Dávila ye yitagatsəgənadən. Su do təlam Spanish ye də shima Estado Libre Asociado de Puerto Rico ("kəriye kəlanzəlaro kəllatama Puerto Rico ye"), amma su do təlam Nasaraye də Commonwealth of Puerto Rico. Su do Spanish ye dəga fasal garma Luis Muñoz Marín ye shawari cina kuru majalis constitution ye dəye gozana yim kəntawu July ye kawunzə 25, saa 1952. Hukuma laa ye sha euphemism lan bowozana kuru su do təlam Nasara yen "Commonwealth" də shima lambo fig ye dəga kəllata. nongu-nongu au awo laa awo laa zauro kamma lorujinba lan.[56] Puerto Rico də shima kərmai United States ye dəro kara, gomnati kəlanzəye suro'a sədin amma constitution U.S. ye dəro cidiyazəna nasha lamar diyaye'a au faitə'a lan. Dalil adə nankaro, sha kəriye kəllataro gotənyi cidiya shara dunyabe au fatobe U.S.ben.[57][58] ==Gargam== ==Naptəram buroye-a Europeye kənasartə-a= Gargam Puerto Rico yedə ada Ortoiroid ye naptəlan badiwono, juwu Archaic ye doni barama-saptəmasoye duluwunza kənəngabe-a ada kareya kawu ceramicbe-a lan nowatadə. Shaida archaeologicalye fəlezəna juwu buroyedə waneye Puerto Ricolan mbeji zaman c. Saa 4000 kawu kərmaaro.[60] Saa 500-200 BC yedei, juwu Saladoidyedə kəmoduwu Orinocoyen fəlangzanadə Puerto Ricoro zuwuru, bare-a ceramics-a nabtəramma badizana. Shaida geneticye fəlezəna hijra adə faltə jamaye kura'a leyata shidoni kaduwu Saladoid-a lezənadə zauro nguwuro walzəna suro nəm nguwu Ceramic Ageye dareyedən shidoni Taínoro wurazənadə.[61][62] Woktu Columbusye dina bəlinna 1493lan nazənadən, amma asal lardəye masammaanadə sandima Taíno. Nəm nguwu Taínoyedə taidazə ngawotəna suro karnu kən 16medən dalil kwasuwa kosuwaye ikko nankaro, amma Spainye sandiya zortə-a kəriwu-a nankaro.[63] Yala-gədi Caribbean yen kara, Puerto Rico də nasha kura mairi Spain ye dəro wallono, saa buroye lan, bəla'a kəriwu'a, kəriwu'a, dunya bəlin noto'a lan. Jaziradə na askərraye kura loktu kəriwuwa kate Spain-a lardəwa Europebe gade-ayen nashadə'a kərmaitəro karnu kən 16th-a, 17th-a 18th-a lan.Suro saa 1593 yen, soja'a Portugal ye do Lisbon lan amari Phillip II ye lan zuzaana də, sandima garrison buro salak ye do San Felipe del Morro ye Puerto Rico ye də'a cedo. Antilles kura dəye shiro ganawo badə, Puerto Rico də shima kataf done Europe lan Cuba'a, Mexico'a, Central America'a, yala South America'a ro letəye.Suro karnu kən 19th yedən hatta kəriwu Spain-American ye dazənaro, Puerto Rico'a Cuba'a də sandima lardə'a Spainye dareye dina bəlinlan nozanadə; sandidə nasha Spainbe dareye ro walzana kəla dawari doni continent Americabe waltəm kərmaitəben. Tajirwa kəriyewanzə Caribbeanbe indidə'a fattəgəro asuzənadən, kərmai Spanishbedəye Royal Decree of Graces 1815bedə waltə cishango. Decreedə təlam Spanish-a, Nasara-a, Faransa-alan bakkatə am Europebe'a gərtəro, təmadə'a kərmai kəlabedə'a nəm su'a dunonza'a baro sədinro. Cidi kəlanzabe am doni jaziradə'a napsa saraanaro cedo kəla shartədo kərmai Spanish Crownbero kənga'a Coci Catholicbero kənga'a sadinro.[64] ==Zaman U.S.== Suro saa 1898 yen, loktu kəriwu Spanish-American yedən, Puerto Rico ro bətərəm təkkəna kuru darelan U.S. ye kəlanzəro wallono. Saa buroye karnu kən 20th yedə kəriwu hakkuwa demokradiyaye U.S. lan fandoye mbeji.[65] Foraker Act 1900 ye də gomnati kəlanzaye kokkono, kərmai generals America ye-a, fasal kəriwu ye-a dazəna. Howom shararam kura U.S. ye saa 1906 ye lan, Ortega v. Lara, 202 Pu.S. 339, 342,[m] shi do ne Foraker Act lan bowotin ma kuru jazira də'a "lardə do ne gotəna" ro bowono, tawatsəgəna kəla doka U.S. ye də suro kalangaizəyen faidatin kuru doka fatoye də'a lezənyi. dunolan.[66] Jones-Shafroth Act 1917yedə amma Puerto Ricanyedə jama U.S.yero cido.[67] Dokadəye zawal doka Puerto Ricoye ruwotəro fəlezəna kuru kartəwu majaliskuye'a Puerto Ricoye'a kasatsana suro saa 1952 yen. Loktu kəriwu Cold War yedən, siyasa Puerto Ricoyedə gashiptə kəla daraja siyasayen goza kozana-musamman maro nəm kəlabe-a ma'ana commonwealth ye-a. Saa commonwealth buroyedən, kərmai kəlabe gozaa kowada amma shara-a polis-aye sha dabsana, 1948 Ley de la Mordaza (Law 53) kunten, shidoni bayan siyasabe kəla kərmai kəlabe'a lezənadə'a dapsənadə.[69] Loktu shima dəye suronzən kəndowa kərmai kəlabe məradəro hangal gənatəro nyazanadə mbeji, surodən fitəna 1950be-a kuru bətərəm 1954be majalis wakilla U.S.be-a mbeji.[70] Loktu adəlan, dokadə cida badiwono ngawo majaliskuye waltəm kurunza faltə məradəzənayen, zauro nowatadə shima Article II, Section 20 (hakki naptəram jamabe-a razəwube-a) dəga tutuluwu, kawu samno doka Puerto Ricobedə waltəm yasadə kasatsə kuru ruwo dareyedə cidaro səkkənaro.[71][7] Puerto Ricans də cida askərraye U.S. ye lan cidazana; Rejiment kəriwube kən 65medə ("Borinqueneers") kəriwu Koreabe kate saa 1950-a 1953-ayen kəriwuzana.[74] Puerto Rico də shima nasha uwu do wakiltə gana gomnati kura lardəye lan, rokko Washington, D.C. yen. ==Karnu kǝn 21st== Suro saa 2009yen United Nationsye komitinzə taganasbe kəla Decolonizationyen kasatsəna kəla gomnati U.S.yedəro duwaro awodo amma Puerto Ricanyedəa kolzə hakkinza kəlanzaro nəm kəlanzayeya nəm kəlanzayeya faidatəro.[75] Suro saa 2012 yen, referendum koro indiye tədəna, loktu karno kuraye lan.[76][77] Koro buro salak ye do suro kəntawu August yen kartəna də, kartəwu so'a soworin kəla daraja kərma ye də'a cidiya constitution U.S. ye lan goza'a sara'ana ra. Kashi 54% ye karza kəla status quo yen, kuru koro kən indimi do suro kəntawu November yen karzayin dəga kasatsana. Koro kən indimidəye karnowa darajabe yakkə suwudəna: kəriye, nəm kəlabe, au kəlakəl nəmkambe.[78] Kashi 61.16% ye karza kəriye ro, kashi 33.34% ye kərmai kəlanzaye ro karza, kuru kashi 5.49% ye kərmai kəlabe ro karza. Saa 2016 lan Puerto Rico ye kəla kəltə-a, cista-a, kuru arziyi kəla kəltə-a yedə, hukuma kungənaye kəla kəltəye koksəna, kəla kusuwu waltəm faltəyen, kəla masala kusuwu gomnati Puerto Rico ye lan. Hasatanma, kərmai control board koktəyedə, duno gomnati kura lardədəye lan tuwandin, "kaida'a shara'a məradətəna samma diwo" kəla kalangai U.S. ye lan. Suro kəntawu May saa 2017 yen, kusuwu dola biliyon 123 dola gomnati Puerto Rican ye’a kampaniyanzə’a ye’a, hukuma dəye hakim kura lardəye’a mazəna, kəla “lamar bankruptcy ye kura do tarihi kasuwu bond ye America ye lan” sulhu matəro. Suro saa 2017 yen, Puerto Rico də karwa kura-kura ngawo-ngawo lan zamzəna: karwa Irma ye daraja 5 ye-a kasam Maria ye daraja 4 ye-a.[82] Kawudodəye banna kada jaziradəro suwudəna: konnu sammaso wurtəna, kashi 95% cida cellbe, kashi 43% na nji kadawu salatəye, cidi 40,000 fəlangzəna, kashi 97% diwalwa daftəna, kashi 28% fatowa nəlewabe bannatəna, ngawo bana am 90% yeyiro walzənayen. karwa.[82] Kəltəram kusuwube-a kuru hurricane kura indi dareram saa 2010sbe-aye səkkə am gade jaziradən lezana. Sammason, nəm nguwu amyedə fulutəna alamanna reta miliyon yeyiro suro karnu kən 21st yen, am nguwuso cida ngəla cididən mazayin.[83] Puerto Ricoye karno kǝreye kǝntawu Nowambaye kawunzǝ 3, sagǝ 2020 yen sǝdǝna; karnodə koro fal soworin: "Puerto Ricodə tinyi kəlakəlro kəriyero gayin wa?" Jazadəye fəlezəna ci 52 kartəwu Puerto Ricoyedə ee jaapsana.[84] Lardə America ye lan badiyaram saa 2020 ye lan, Puerto Rico Status Act də majaliskuye sha cidazayin, kuru H.R. 8393 də majaliskuye 2022 lan kowono- amma majalis kura də'a kozənyi.[85] Suro kəntawu Novemberye kawunzə 5, saa 2024 lan, karnolan, am Puerto Ricans yedə walta karno kəriyeyero karza.[86] Jenniffer Gonzalez-Colón, shidoni kərmai kəriye'a sədinmadə, kərmai gomnayedə kashi 40% karəngalan zuwuna.[87] == Lamintǝ == <references /> [[Nakka:Puerto Rico]] 54se6s9ururky77w3b301w8imt70aua 30289 30288 2026-10-25T10:55:58Z Banabulama 37 /* Karnu kǝn 21st */ 30289 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Puerto Rico''' (kasarrata PR) də, hukumamen Commonwealth Puerto Rico ye də, shima kərmai Caribbean ye kəlanzəro sunotin ma kuru kərye do kəla kəltənyi ma United States ye lan. Milla 1,000 (1,600 km) anəmgədi Miamibe, Floridalan kara, ndikate Dominican Republic suro Greater Antilles-a U.S. Virgin Islands suro Antilles Gana-ayen, suronzən kərtawa kura-a kərtawa sənana kada-a mbeji, Vieques-a, Molebra-a, kuru kərtawa sənana kada-a mbeji. Am miliyon 3.2 yeyi'a bəla'a 78 ro yekkata, surodən am nguwu'adə shima bərni kura bəladiya San Juan yedə, ngawodən am suro San Juan metropolitan area yedə. Spanish-a Nasara-adə sandima təlamma gomnatinzəyewo, amma Spanishdə nguwu, sau shidə adamen Latin Americaye.<ref>https://harvardlawreview.org/print/vol-130/us-territories-introduction/</ref> Puerto Ricodə amma asal Americaye saa 2,000 səta 4,000 kozənadən nabsana;[25] suronzan Ortoiroid-a, Saladoid-a Taíno-a mbeji. Spainye sha daayin ngawo Christopher Columbusye 1493lan kənsheyen kuru dare Juan Ponce de Leonye 1508lan sha noto.[22] Puerto Rico də sha duno'a Europe ye gadesoye sha gashiptana har karni 18th century ye dəro amma shiye naptənzə Spain ye ro kowono saa 400 fuwuye dəro. Nəm nguwu amma asal lardəye fulutədə, ngawodən amma Spainye nabsana--masalmanmaro Canary Islands'a Andalusia'a- kuru kalawa Africayedə zauro adaa nəm nguwu ammayeya falzəna. Suro daula Spain ye lan, Puerto Rico ye zauro faida'a sədəna.[26][27] Dareram karni 19medən, nəm gade Puerto Ricanye fəlangtə badiwono, dawudən kəltə amma Europeyeya, Africayeya, amma asal lardəyeya.[28][29] Suro saa 1898 yen, ngawo kəriwu Spain-American yedən, Puerto Rico də America ye səmowona. Am Puerto Ricans yedə jama U.S. ye tən 1917 lan kuru raksa kate archipelago-a U.S.-a lan nəm kəlanzaro lezayin. Am Puerto Rico yedə sandiya karno gomnatiye lan hakkinza bawo[32] kuru haraji gomnatiye'a haraji fandi Puerto Rico ye'a biyazayin; nguwunzaso haraji fandiye gomnatiye kəla fandi kəlanzaye Puerto Rico lan tuwandinyen təmowonyi. Kəriye gənyi dəro, Puerto Rico də karno'a sədin ba suro majalis U.S. ye lan, shi done sha kəla Puerto Rico Federal Relations Act 1950 yen kəlazəyin ma. Majilas dəye doka kəriye'a kasatsəna suro saa 1952 yen, am bəladən dasawuna so'a kolzə gomna karzayin kuru wakilla senate ye'a fato wakillaye'a. Daraja siyasabe Puerto Ricobedə gashiptə lejin.[35][36] Dawu karni kən 20th ye lan baditəna, gomnati U.S. ye də'a rokko kamfani sanyiyaram fuwutəye Puerto Rico ye'a, cida'a kasuwuye kada badizana Puerto Rico'a fuwutə sanyiyaram fandi nguwu'a ro kalaktəro. Shidə kungəna do lardə dunyabeye sha hukuma fuwuzənaro gozəna.[37] Shidə kən 47 me suro fuwutə adamganaben. Nashawa razəgəbe kura-kuradə sandima karewa tandobe, musammanno karewa kurunbe-a, petrochemicals-a, karewa konnube-a, ngawodən cidawa, sandima bəladəriye-a nəmzaye-a. == Ilmu asalbe == Puerto Rico də Spanish lan 'ci njiye galiwu'.[22] Amma Puerto Ricanyedə kammabowo kərmaidəa Boricua lan bowozayin, [39] kalimado amma asal lardəye Boriquen (au Borinquen) lan gowotə, shidoni maananzə 'Cidi kərmai kəriwu'a gulzanadə.[40][41][42] Kalimado Boricua-a, Borinqueño-a, Borincano-adə nguwusoro faidata kamma Puerto Ricanye asuturo, [39] [43] kuru kalima Boriquen/Borinquendən gowotə. Jaziradə təlam Spanishyen La Isla del Encanto lan nowotə, ma'ananzə "kərta awo ajabbaye".[45] Christopher Columbus də kərmai dəro sunzə San Juan Bautista codo kəla Saint John Baptist ye lan, amma bərni kura lardəye də'a sunzə Ciudad de Puerto Rico ("Bərni ci kəmaduwuye galiwu") co. Ngawo adəyen kasuwu'a kuru ziyarawu kuluwuye'a də jazira də'a Puerto Rico lan bowozayin, amma San Juan də shima su do cidi kasuwuye'a maara njiye'a bərni kura lardəye'a ro faidatin ma. Su də'a Porto Rico ro falzəna United States ye ngawo cida Paris ye saa 1898 ye lan.[47] Su do ne anglicized gultin də gomnati U.S. ye-a kampaniya kəlanzaye-a faidatain. Sudə waltə Puerto Rico ro faltəna suro saa 1931 lan sulhu majaliskuye Félix Córdova Dávila ye yitagatsəgənadən. Su do təlam Spanish ye də shima Estado Libre Asociado de Puerto Rico ("kəriye kəlanzəlaro kəllatama Puerto Rico ye"), amma su do təlam Nasaraye də Commonwealth of Puerto Rico. Su do Spanish ye dəga fasal garma Luis Muñoz Marín ye shawari cina kuru majalis constitution ye dəye gozana yim kəntawu July ye kawunzə 25, saa 1952. Hukuma laa ye sha euphemism lan bowozana kuru su do təlam Nasara yen "Commonwealth" də shima lambo fig ye dəga kəllata. nongu-nongu au awo laa awo laa zauro kamma lorujinba lan.[56] Puerto Rico də shima kərmai United States ye dəro kara, gomnati kəlanzəye suro'a sədin amma constitution U.S. ye dəro cidiyazəna nasha lamar diyaye'a au faitə'a lan. Dalil adə nankaro, sha kəriye kəllataro gotənyi cidiya shara dunyabe au fatobe U.S.ben.[57][58] ==Gargam== ==Naptəram buroye-a Europeye kənasartə-a= Gargam Puerto Rico yedə ada Ortoiroid ye naptəlan badiwono, juwu Archaic ye doni barama-saptəmasoye duluwunza kənəngabe-a ada kareya kawu ceramicbe-a lan nowatadə. Shaida archaeologicalye fəlezəna juwu buroyedə waneye Puerto Ricolan mbeji zaman c. Saa 4000 kawu kərmaaro.[60] Saa 500-200 BC yedei, juwu Saladoidyedə kəmoduwu Orinocoyen fəlangzanadə Puerto Ricoro zuwuru, bare-a ceramics-a nabtəramma badizana. Shaida geneticye fəlezəna hijra adə faltə jamaye kura'a leyata shidoni kaduwu Saladoid-a lezənadə zauro nguwuro walzəna suro nəm nguwu Ceramic Ageye dareyedən shidoni Taínoro wurazənadə.[61][62] Woktu Columbusye dina bəlinna 1493lan nazənadən, amma asal lardəye masammaanadə sandima Taíno. Nəm nguwu Taínoyedə taidazə ngawotəna suro karnu kən 16medən dalil kwasuwa kosuwaye ikko nankaro, amma Spainye sandiya zortə-a kəriwu-a nankaro.[63] Yala-gədi Caribbean yen kara, Puerto Rico də nasha kura mairi Spain ye dəro wallono, saa buroye lan, bəla'a kəriwu'a, kəriwu'a, dunya bəlin noto'a lan. Jaziradə na askərraye kura loktu kəriwuwa kate Spain-a lardəwa Europebe gade-ayen nashadə'a kərmaitəro karnu kən 16th-a, 17th-a 18th-a lan.Suro saa 1593 yen, soja'a Portugal ye do Lisbon lan amari Phillip II ye lan zuzaana də, sandima garrison buro salak ye do San Felipe del Morro ye Puerto Rico ye də'a cedo. Antilles kura dəye shiro ganawo badə, Puerto Rico də shima kataf done Europe lan Cuba'a, Mexico'a, Central America'a, yala South America'a ro letəye.Suro karnu kən 19th yedən hatta kəriwu Spain-American ye dazənaro, Puerto Rico'a Cuba'a də sandima lardə'a Spainye dareye dina bəlinlan nozanadə; sandidə nasha Spainbe dareye ro walzana kəla dawari doni continent Americabe waltəm kərmaitəben. Tajirwa kəriyewanzə Caribbeanbe indidə'a fattəgəro asuzənadən, kərmai Spanishbedəye Royal Decree of Graces 1815bedə waltə cishango. Decreedə təlam Spanish-a, Nasara-a, Faransa-alan bakkatə am Europebe'a gərtəro, təmadə'a kərmai kəlabedə'a nəm su'a dunonza'a baro sədinro. Cidi kəlanzabe am doni jaziradə'a napsa saraanaro cedo kəla shartədo kərmai Spanish Crownbero kənga'a Coci Catholicbero kənga'a sadinro.[64] ==Zaman U.S.== Suro saa 1898 yen, loktu kəriwu Spanish-American yedən, Puerto Rico ro bətərəm təkkəna kuru darelan U.S. ye kəlanzəro wallono. Saa buroye karnu kən 20th yedə kəriwu hakkuwa demokradiyaye U.S. lan fandoye mbeji.[65] Foraker Act 1900 ye də gomnati kəlanzaye kokkono, kərmai generals America ye-a, fasal kəriwu ye-a dazəna. Howom shararam kura U.S. ye saa 1906 ye lan, Ortega v. Lara, 202 Pu.S. 339, 342,[m] shi do ne Foraker Act lan bowotin ma kuru jazira də'a "lardə do ne gotəna" ro bowono, tawatsəgəna kəla doka U.S. ye də suro kalangaizəyen faidatin kuru doka fatoye də'a lezənyi. dunolan.[66] Jones-Shafroth Act 1917yedə amma Puerto Ricanyedə jama U.S.yero cido.[67] Dokadəye zawal doka Puerto Ricoye ruwotəro fəlezəna kuru kartəwu majaliskuye'a Puerto Ricoye'a kasatsana suro saa 1952 yen. Loktu kəriwu Cold War yedən, siyasa Puerto Ricoyedə gashiptə kəla daraja siyasayen goza kozana-musamman maro nəm kəlabe-a ma'ana commonwealth ye-a. Saa commonwealth buroyedən, kərmai kəlabe gozaa kowada amma shara-a polis-aye sha dabsana, 1948 Ley de la Mordaza (Law 53) kunten, shidoni bayan siyasabe kəla kərmai kəlabe'a lezənadə'a dapsənadə.[69] Loktu shima dəye suronzən kəndowa kərmai kəlabe məradəro hangal gənatəro nyazanadə mbeji, surodən fitəna 1950be-a kuru bətərəm 1954be majalis wakilla U.S.be-a mbeji.[70] Loktu adəlan, dokadə cida badiwono ngawo majaliskuye waltəm kurunza faltə məradəzənayen, zauro nowatadə shima Article II, Section 20 (hakki naptəram jamabe-a razəwube-a) dəga tutuluwu, kawu samno doka Puerto Ricobedə waltəm yasadə kasatsə kuru ruwo dareyedə cidaro səkkənaro.[71][7] Puerto Ricans də cida askərraye U.S. ye lan cidazana; Rejiment kəriwube kən 65medə ("Borinqueneers") kəriwu Koreabe kate saa 1950-a 1953-ayen kəriwuzana.[74] Puerto Rico də shima nasha uwu do wakiltə gana gomnati kura lardəye lan, rokko Washington, D.C. yen. ==Karnu kǝn 21st== Suro saa 2009yen United Nationsye komitinzə taganasbe kəla Decolonizationyen kasatsəna kəla gomnati U.S.yedəro duwaro awodo amma Puerto Ricanyedəa kolzə hakkinza kəlanzaro nəm kəlanzayeya nəm kəlanzayeya faidatəro.[75] Suro saa 2012 yen, referendum koro indiye tədəna, loktu karno kuraye lan.[76][77] Koro buro salak ye do suro kəntawu August yen kartəna də, kartəwu so'a soworin kəla daraja kərma ye də'a cidiya constitution U.S. ye lan goza'a sara'ana ra. Kashi 54% ye karza kəla status quo yen, kuru koro kən indimi do suro kəntawu November yen karzayin dəga kasatsana. Koro kən indimidəye karnowa darajabe yakkə suwudəna: kəriye, nəm kəlabe, au kəlakəl nəmkambe.[78] Kashi 61.16% ye karza kəriye ro, kashi 33.34% ye kərmai kəlanzaye ro karza, kuru kashi 5.49% ye kərmai kəlabe ro karza. Saa 2016 lan Puerto Rico ye kəla kəltə-a, cista-a, kuru arziyi kəla kəltə-a yedə, hukuma kungənaye kəla kəltəye koksəna, kəla kusuwu waltəm faltəyen, kəla masala kusuwu gomnati Puerto Rico ye lan. Hasatanma, kərmai control board koktəyedə, duno gomnati kura lardədəye lan tuwandin, "kaida'a shara'a məradətəna samma diwo" kəla kalangai U.S. ye lan. Suro kəntawu May saa 2017 yen, kusuwu dola biliyon 123 dola gomnati Puerto Rican ye’a kampaniyanzə’a ye’a, hukuma dəye hakim kura lardəye’a mazəna, kəla “lamar bankruptcy ye kura do tarihi kasuwu bond ye America ye lan” sulhu matəro. Suro saa 2017 yen, Puerto Rico də karwa kura-kura ngawo-ngawo lan zamzəna: karwa Irma ye daraja 5 ye-a kasam Maria ye daraja 4 ye-a.[82] Kawudodəye banna kada jaziradəro suwudəna: konnu sammaso wurtəna, kashi 95% cida cellbe, kashi 43% na nji kadawu salatəye, cidi 40,000 fəlangzəna, kashi 97% diwalwa daftəna, kashi 28% fatowa nəlewabe bannatəna, ngawo bana am 90% yeyiro walzənayen. karwa.[82] Kəltəram kusuwube-a kuru hurricane kura indi dareram saa 2010sbe-aye səkkə am gade jaziradən lezana. Sammason, nəm nguwu amyedə fulutəna alamanna reta miliyon yeyiro suro karnu kən 21st yen, am nguwuso cida ngəla cididən mazayin.[83] Puerto Ricoye karno kǝreye kǝntawu Nowambaye kawunzǝ 3, sagǝ 2020 yen sǝdǝna; karnodə koro fal soworin: "Puerto Ricodə tinyi kəlakəlro kəriyero gayin wa?" Jazadəye fəlezəna ci 52 kartəwu Puerto Ricoyedə ee jaapsana.[84] Lardə America ye lan badiyaram saa 2020 ye lan, Puerto Rico Status Act də majaliskuye sha cidazayin, kuru H.R. 8393 də majaliskuye 2022 lan kowono- amma majalis kura də'a kozənyi.[85] Suro kəntawu Novemberye kawunzə 5, saa 2024 lan, karnolan, am Puerto Ricans yedə walta karno kəriyeyero karza.[86] Jenniffer Gonzalez-Colón, shidoni kərmai kəriye'a sədinmadə, kərmai gomnayedə kashi 40% karəngalan zuwuna.[87] ==Ilmu cidiye== Puerto Ricodə suronzən kərta kura mbeji kuru kərtawa sənana kada mbeji, suronzan Vieques'a, Culebra'a, Mona'a, Desecheo'a, Caja de Muertos'a mbeji. Suro anyiyen, Culebra-a Vieques-a basdə sandima saa sammason napsayin. Mona, shidoni gargam kuluwuben zauro faidazənadə, suro saaben amsoye napsayinba cidawu Puerto Ricobe Department of Natural Resourcesbe dawunbaro.[88] Jazirawa gade kada mbeji, alamanna Monito yeyi, karəngə Monayen kara, kuru jazira Cabras-a La Isleta San Juan-a, sammaso kəla San Juan Bayyen kara. Shi dareyedə shima kəryedo amsoye napsanadə amma alamanna Old San Juan'a Puerta de Tierra'a, sandidoni kərye kuradə'a kotorowamen kəllatadə.[90][91]Commonwealth Puerto Rico yedə nəm kuranzədə mil sq 3,515 (9,100 km2), surodən mi sq 3,459 (8,960 km2) cidi kuru mi 56 sq (150 km2) nji.[93] Nəm kuruwu kərta kuradəye gədilan səta fətero saadənadə shima mi 110 (180 km), kuru nəm farak yalalan səta anəmro saadənadə shima mi 40 (64 km).[94] Puerto Rico də shima Antilles kura dəye shiro ganawo bawo. Topography də nguwusoro kəla kauye kuru nasha kura-kura suro ci kəmaduwu yala-a anəm-ayen. Kawu kura do jazira dəga gədi lan fətero farzəna də shiro Cordillera Central gultin. Na shiro kuruwuwo badə, Cerro de Punta gotə 4,390 (1,340 m),[93] suro range adəyen kara. Samno faida'a gadedə shima El Yunque, shidəwo zauro kuruwuwo suro Sierra de Luquilloben kara El Yunquebedən, kuru nəm kuruwunzədə 3,494 ft (1,065 m).[96] Puerto Rico də kəmoduwuwa 17 mbeji, samma amsoye sadəna, kuru kəmoduwuwa 50 ma kozəna, nguwunzaso Cordillera Central lan fəlangzana.[97] Kəmoduwuwa yalayedə kuruwu kuru nəmngəwu njiye anəmyedə'a kozəna, sau anəmdə sami gana səwandin nasha dawube-a yalabe-a kozənaro. Puerto Rico də kawu-a Cretaceous-a Eocene-a ro saadəna, kawu-a Oligocene gana-a carbonates-a kawu-a gade-aye sha kəlzana.[98] Kamboso caverns-a karst-a kəla jaziradəben nasha yalabedən wakajin. Kawu shiro dinawo badə alamanna saa miliyon 190 yeyi (Jurassic) kuru sandiya Sierra Bermeja suro anəmfəteyen kara. Sandidə waneye nasha laa cidi kəmaduwubedə wakilzayin kuru nasha kəmaduwu Pacificbedən isanaro təmaata. Puerto Rico də kalangai ndikate Caribbean-a North America-a yedən kara kuru sha bannatəna dalil kazəyiya cidiye kəltəyen. Kazəyiya anyiye cidi-a tsunami-a suwudin. Awowa seismicbe anyi, kuru cidiye fəlangtə-adə, tajirwa cidibe zauro tajirwa'a suro jaziradəben kuru yala-gədi Caribbeanben wakiljin. Shi cidi 1918 San Fermínbedə shiye nəmngəwunzə 7.5 ngal Richterben.[99] Shidə ci kəmaduwu yalabedən fəlangzəna kuru shiga tsunamiye sortəna. Karewa kada bannazəna kuru asarra kada suwudəna, awowa cidabe bannazəna, musammanno kotorowa. Ta'adir am 116 kərmuye suwudəna kuru karewa banna $4 million yeyi suwudəna. Gumnatidəye nəm kəji jamaye nankaro duwaro letəro terənadəye banazəgə cida siyasabe am gawilmasoye sədin kuru hangal-hangallin Puerto Rican Nationalist Partydə cizəna. Yim kəntawu Januarybe kawunzə 7, saa 2020-lan,[100] jaziradə cididə'a zəktə shiro kurawo ba tən saa 1918-lan,[101] nəmngəwu 6.4-ro somtəna.[102] Asar razəwubedə dola biliyon 3.1 ma kozənaro somtəna.[103] Puerto Rico Trench də, shi kura kuru cidiyazəna suro Atlantic ye də, alamanna mi 71 (114 km) yala Puerto Rico ye lan kara, kalangai kate Caribbean-a yala America-a ye lan. Nəm kuruwunzə mi 170 (kilomita 270). Na shiro cidiyawo badən, sunzə Milwaukee Deep də, nəm cidiyanzə 27,600 ft (8,400 m) yeyi. Mona Canyon də, suro Mona Passage yen kate Puerto Rico-a Dominican Republic-a yen kara, shima cidi kəmaduwuye nowata gade kuru garunzə kəla mil 1.25-a 2.17-a (2.01-a 3.49 km) datənzə cidiyan səta samiro saadəna. ==Yanawu na laabe== Shi yanawu Puerto Ricobedə suro yanawu Köppenbedə ngəwunzəso karaa tropicalbe. Kawudowadə saa sammason zauro kawudo'a, gananzə 85 °F (29 °C) nasha cidiyalan kuru 70 °F (21 °C) kəla kauyen. Kasam kasuwube gədibedə jaziradəga saa sammason kojin. Loktu kəliyedə Aprillan səta Novemberro saadin, kuru loktu hartəyedə Decemberlan səta Marchro saadin. Kawu Cordillera Central yedə kaime samiye suwudin kuru sandima dalil nəm gade-gade temperature-a samiye-a doni na cintəlan wakajinmawo. Kawuwadə kuruson nəmgade-gade kasam fatobe-a zawalnza-aye suwudin dalil nəmkamza-a kuru futu sandiya lejin-a nankaro, kuru nəmgade-gade yanawube-a sərayin. Faltə temperature ye suro zamanyen zauro gana nasha cidiyaye-a ci kəmaduwuye-a lan. Kate zaman hartə-a kəli-ayen, kawudodə 6 °F (3.3 °C) yeyi faltin. Faltə adəye dalilnzədə nji kawudo kəmaduwu Atlantic Oceanbedə, shidoni kasam amusu yala-a yala-fəte-alan sədinmadə taidazə faljin. Kawudo nji ci kəmaduwubedə suro saaben alamanna 75 °F (24 °C) suro kəntawu Februaryben kuru 85 °F (29 °C) suro kəntawu Augustben. Kawudo shiro kurawo badə shima 110 °F (43 °C) Arecibo lan, amma kawudo shiro ganawo badə shima 40 °F (4 °C) suro kau Adjuntas-a, Aibonito-a, Corozal-a lan. Njiye nji samibe saa falyedə shima 66 in (1,676 mm).[109] Faltə yanawube Puerto Ricobedə nizam kəndaram dunyabe-a cidibe-aro zauro lezəna.[110] Puerto Rico də zaman njiye Atlantic ye dəga surin, samunnam kəmaduwu Caribbean ye-a yala kəmaduwu Atlantic ye-a. Daji, kwata nji samibe saa woson təbandində tropical cyclones lan banatin, shidoni loktu La Niñaben zauro ngəwuwo El Niño'a kozənaro.[111] Daji, cyclone duno'a tropical storm yedə karəngə Puerto Rico yen saa uwu woson kojin, kuru hurricane də kornzən saa tulur woson kojin. Tun saa 1851 lan, kəmoduwu Okeechobee yedə (kuru shiga San Felipe Segundo lan notəna Puerto Rico lan) suro kəntawu Septemberye saa 1928 yedə shima kəmoduwu doni cidiro zəfsəgənadə.[112] Suro saa 2017 yen, Puerto Rico də'a Hurricane Irma'a Maria'a ye sha lezəna, [82] awo'a kada tarzəna kuru banna'a suwudəna, musamman maro nasha lantarkiye lan.[82] ==Alagǝwa gade-gade== Jili alagǝwa donyi kǝskaye 239, ngudowa 16, kuru amphibians/reptiles 39. Kambowo awowa anyibedə kəla jazira kuraben təbandin.[114] Jili alagəwa doni zauro nowatadə kuru alama Puerto Ricanye nəm kuranzayedə shima coquí, kokko gana laa kowo bowonzəyen asutin, nadən sunzə səbandəna. Jili coquíbe ngəwunzaso (13 suro 17ben) karaa El Yunquebedən dasayin,[115] karaa samibe suro U.S. Forest Serviceben karadə, yala-gədi jaziradəben kara. El Yunquedə fato kəskawa 240 ma kozəna, surodən 26də jaziradən mbeji. Kuru shidə fato ngudowa jili 50 ye, surodən amazon Puerto Ricanbe zauro tajirwa'a mbeji. Nasha karaa kəliyedə na'a nzəliwo'a alamanna karaa kəriye Maricao-a Toro Negro-aye sha wakilzayin. Nashawa anyi fatowa alauwa jilitiloa baro waltabe alama Puerto Rican boa-a (Chilabothrus inornatus-a), Puerto Ricanbe sharp-shinned hawk-a (Accipiter striatus venator-a), Puerto Ricanbe fefe-farak-a (Buteo platypterus brunneslato warnessens)-a kuru elfin angelato warbe-a. Yala Karst Belt yedə shima fato karaa samiye gafsənama suro jaziradəyen, karaa kəriye Río Abajo yedə shima hangal buro salakye Puerto Rican amazon zauro tajirwa'a dəga waltəm gənatəro.[116][117] Anəmfəteyedən, karaa kəriye Guánicabedə-a Biosphere Reserve-adə suronzan jili kəskabe-a dabbabe-a 600 samin mbeji, surodən jili 48 tajirwaben dasagəna-a kuru jili 16 endemicbe-a mbeji, kuru shidə zesxzeze3o. e misal kura karaa harrata Puerto Ricanbe kuru karaa harrata Caribbeanbe shiro ngəlaro gənatənadə.[118] Karaa harrata gade təkənadə raktə suro kərtawa Caribbeanbedən tədin na dabba karagaye Cabo Rojo-a, Desecheo-a, Culebra-a Vieques-a, kuru Caja de Muertos-a Mona-a Monito-a kərtawa dabba karagaye gənatəyedən.[118] Misallo jili alagǝwa donyi nasha kǝskaye lan tuwandin ma dǝ sandima higo chumbo (Harrisia portoricensis), kuru kǝska donyi Puerto Rico ye (Peltophryne lemur), kuru Mona ground iguana (Cyclura stejnegeri), shi donyi dabba cidiye kura ma Puerto Rico lan tuwandin ma.[119] Puerto Rico də suro Caribbean yen njiye yakkə suro saa tulurye lan mbeji: Laguna Grande Fajardo lan, La Parguera Lajas lan kuru Puerto Mosquito Vieques lan. Anyi njiwa gade-gade doni mangrovesye dəriza kəlzanama kuru sandima njiwa Pyrodinium bahamenseye napsayinmawo. Attəson yayi, bəladəriye-a, awo banna suwudin-a, kuru hurricanes-adə zauro nizam kəndaram dunyabe anyiro tajirwa sadəna.[122] ==Gumnati-a siyasa-a== Puerto Rico də gomnati republican ye mbeji futu America ye lan, kərmai də'a yektə kərmai United States ye lan kara.[123][124] Waziya gumnatibe sammaso majalisku United Statesbe shiro hakkin, shi kura lardǝbe dǝ shima kura lardǝ Americabe wo. Namtə kalangai kəltənyiyen, Puerto Rico də shiro nzətkawo cotto cidiya doka U.S. ye lan bawo.[125] Gumnatidə dalami yakkəlan kara. Shi kam kura də shima kərma dəro gomna, kərma dəro Jenniffer Gonzalez-Colón. Nasha majaliskuyedə suronzən majalis majaliskuye bicameralye mbeji, shidoni majalis kuradə shima majalis samibewo kuru majalis wakillayedə shima majalis cidiyabewo; majalisku də kura lardəye kərma dəro Thomas Rivera Schatz, amma majalisku də shima kura majaliskuye kərma dəro Carlos "Johnny" Méndez. Gomna'a majalisku'a də karno jamaye lan karzayin saa diyau woson, karno dareye də suro kəntawu November ye saa 2024 lan tədin. Jami sharabedə gomnadəye sandiya shawari-a kasattə-a majaliskube lan sha walzəyin. Puerto Rico də sha wakiljin suro majalisku U.S. ye lan wakil karno ba'a majalis wakillaye, komishina bəladəye, kərma dəro Pablo Hernández Rivera. Kaida majaliskuye kərmaye adəye duno komishinaye karnoye suro komiti sammayen dəga sutuluwuna, amma komishinadə raksə komitidən karno sədin.[126] Karno Puerto Rico yedə hukuma karnoye lardəye'a kuru hukuma karnoye kəriye Puerto Rico ye'a sandima sha sunotin.[127][128] Am Puerto Rico ye də, am U.S. ye gade so'a, karno kura lardə U.S. ye lan karzayin ba amma primaries lan karzayin. Am Puerto Rican ye doni kəriye U.S. ye au Washington D.C. lan napsana də raksa karno kura lardəye lan karzayin. Puerto Rico də bəla'a senatorye usku'a, bəla'a wakillaye 40'a, kuru bəla'a 78'a; nasha cidabe buro salakbe bawo futu gomnati U.S. ye bayanzəna yeyi. Gomnati bəlayedə barriosro yakkata. Bəladiya woson mayornzə mbeji kuru majalisa bəladiyaye saa diyawuro kartinma mbeji. Bəladiya San Juan yedə shima dinawo, 1521 lan koktəna.[129][130] ==Jamiwa siyasabe-a karnowa-a== Tun saa 1952 lan, Puerto Rico lan jamiyya siyasabe kura-kura yakkə mbeji: jamiyya siyasabe jamaye (PPD), jamiyya fuwutə bəlin (PNP) kuru jamiyya kərmai kəlabe Puerto Ricanbe (PIP). Jamiwa yakkədə daraja siyasabe gade-gadero dazana. PPD də, misallo, daraja jaziradəye U.S.'a commonwealthro sədinro məradəzəna, amma PNP də Puerto Rico'a kəriye U.S. yero kalaktəro məradəzəna. Hal adəlan, PIP də Puerto Rico'a lardə kərmai kəlanzəye ro sədin, kərmai U.S. ye lan. Nasha duno jamiyyaye lan, PPD-a PNP-a də kashi 47% karnoye gozayin kuru PIP də kashi 5% karnoye gozayin. Ngawo saa 2007 yen, partiwa gade kəla jaziradəyen fəlangzana. Buro salakbedə, am Puerto Ricobedə jamiyya Puerto Ricobedə saa shimadən rajista sadəna. Jamidəye dayingata kəla kaziyi jaziradəyedə nasha daraja-dawulan baro diwo məradəzəna. Amma shiye jamiyya registered ye dəga kolzəna sa karno kura 2008 ye lan kuri’a məradətəna dəga səwandənyi lan. Ngawo saa diyauyen, karno 2012yedə movimiento Union Soberanista (Letəram kəlakəl kərmai kəlakəlye)-a Partido del Pueblo Trabajador-a (kəlakəl amma cidazayinma) fəlango amma ndasoma karno 1% ma kozəna sowandayi. Jamiwa gade rajistatənyidə sandima jamiyya Puerto Ricanbe-a, karapka cidawu Socialistbe-a, kuru karapka kərmai kəlabe Hostosianbe-a. ==Daraja siyasabe== == Lamintǝ == <references /> [[Nakka:Puerto Rico]] d5ce3hpecsucnfsjc3eb85ga8o0obsx 30290 30289 2026-10-25T11:08:00Z Banabulama 37 /* Daraja siyasabe */ 30290 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Puerto Rico''' (kasarrata PR) də, hukumamen Commonwealth Puerto Rico ye də, shima kərmai Caribbean ye kəlanzəro sunotin ma kuru kərye do kəla kəltənyi ma United States ye lan. Milla 1,000 (1,600 km) anəmgədi Miamibe, Floridalan kara, ndikate Dominican Republic suro Greater Antilles-a U.S. Virgin Islands suro Antilles Gana-ayen, suronzən kərtawa kura-a kərtawa sənana kada-a mbeji, Vieques-a, Molebra-a, kuru kərtawa sənana kada-a mbeji. Am miliyon 3.2 yeyi'a bəla'a 78 ro yekkata, surodən am nguwu'adə shima bərni kura bəladiya San Juan yedə, ngawodən am suro San Juan metropolitan area yedə. Spanish-a Nasara-adə sandima təlamma gomnatinzəyewo, amma Spanishdə nguwu, sau shidə adamen Latin Americaye.<ref>https://harvardlawreview.org/print/vol-130/us-territories-introduction/</ref> Puerto Ricodə amma asal Americaye saa 2,000 səta 4,000 kozənadən nabsana;[25] suronzan Ortoiroid-a, Saladoid-a Taíno-a mbeji. Spainye sha daayin ngawo Christopher Columbusye 1493lan kənsheyen kuru dare Juan Ponce de Leonye 1508lan sha noto.[22] Puerto Rico də sha duno'a Europe ye gadesoye sha gashiptana har karni 18th century ye dəro amma shiye naptənzə Spain ye ro kowono saa 400 fuwuye dəro. Nəm nguwu amma asal lardəye fulutədə, ngawodən amma Spainye nabsana--masalmanmaro Canary Islands'a Andalusia'a- kuru kalawa Africayedə zauro adaa nəm nguwu ammayeya falzəna. Suro daula Spain ye lan, Puerto Rico ye zauro faida'a sədəna.[26][27] Dareram karni 19medən, nəm gade Puerto Ricanye fəlangtə badiwono, dawudən kəltə amma Europeyeya, Africayeya, amma asal lardəyeya.[28][29] Suro saa 1898 yen, ngawo kəriwu Spain-American yedən, Puerto Rico də America ye səmowona. Am Puerto Ricans yedə jama U.S. ye tən 1917 lan kuru raksa kate archipelago-a U.S.-a lan nəm kəlanzaro lezayin. Am Puerto Rico yedə sandiya karno gomnatiye lan hakkinza bawo[32] kuru haraji gomnatiye'a haraji fandi Puerto Rico ye'a biyazayin; nguwunzaso haraji fandiye gomnatiye kəla fandi kəlanzaye Puerto Rico lan tuwandinyen təmowonyi. Kəriye gənyi dəro, Puerto Rico də karno'a sədin ba suro majalis U.S. ye lan, shi done sha kəla Puerto Rico Federal Relations Act 1950 yen kəlazəyin ma. Majilas dəye doka kəriye'a kasatsəna suro saa 1952 yen, am bəladən dasawuna so'a kolzə gomna karzayin kuru wakilla senate ye'a fato wakillaye'a. Daraja siyasabe Puerto Ricobedə gashiptə lejin.[35][36] Dawu karni kən 20th ye lan baditəna, gomnati U.S. ye də'a rokko kamfani sanyiyaram fuwutəye Puerto Rico ye'a, cida'a kasuwuye kada badizana Puerto Rico'a fuwutə sanyiyaram fandi nguwu'a ro kalaktəro. Shidə kungəna do lardə dunyabeye sha hukuma fuwuzənaro gozəna.[37] Shidə kən 47 me suro fuwutə adamganaben. Nashawa razəgəbe kura-kuradə sandima karewa tandobe, musammanno karewa kurunbe-a, petrochemicals-a, karewa konnube-a, ngawodən cidawa, sandima bəladəriye-a nəmzaye-a. == Ilmu asalbe == Puerto Rico də Spanish lan 'ci njiye galiwu'.[22] Amma Puerto Ricanyedə kammabowo kərmaidəa Boricua lan bowozayin, [39] kalimado amma asal lardəye Boriquen (au Borinquen) lan gowotə, shidoni maananzə 'Cidi kərmai kəriwu'a gulzanadə.[40][41][42] Kalimado Boricua-a, Borinqueño-a, Borincano-adə nguwusoro faidata kamma Puerto Ricanye asuturo, [39] [43] kuru kalima Boriquen/Borinquendən gowotə. Jaziradə təlam Spanishyen La Isla del Encanto lan nowotə, ma'ananzə "kərta awo ajabbaye".[45] Christopher Columbus də kərmai dəro sunzə San Juan Bautista codo kəla Saint John Baptist ye lan, amma bərni kura lardəye də'a sunzə Ciudad de Puerto Rico ("Bərni ci kəmaduwuye galiwu") co. Ngawo adəyen kasuwu'a kuru ziyarawu kuluwuye'a də jazira də'a Puerto Rico lan bowozayin, amma San Juan də shima su do cidi kasuwuye'a maara njiye'a bərni kura lardəye'a ro faidatin ma. Su də'a Porto Rico ro falzəna United States ye ngawo cida Paris ye saa 1898 ye lan.[47] Su do ne anglicized gultin də gomnati U.S. ye-a kampaniya kəlanzaye-a faidatain. Sudə waltə Puerto Rico ro faltəna suro saa 1931 lan sulhu majaliskuye Félix Córdova Dávila ye yitagatsəgənadən. Su do təlam Spanish ye də shima Estado Libre Asociado de Puerto Rico ("kəriye kəlanzəlaro kəllatama Puerto Rico ye"), amma su do təlam Nasaraye də Commonwealth of Puerto Rico. Su do Spanish ye dəga fasal garma Luis Muñoz Marín ye shawari cina kuru majalis constitution ye dəye gozana yim kəntawu July ye kawunzə 25, saa 1952. Hukuma laa ye sha euphemism lan bowozana kuru su do təlam Nasara yen "Commonwealth" də shima lambo fig ye dəga kəllata. nongu-nongu au awo laa awo laa zauro kamma lorujinba lan.[56] Puerto Rico də shima kərmai United States ye dəro kara, gomnati kəlanzəye suro'a sədin amma constitution U.S. ye dəro cidiyazəna nasha lamar diyaye'a au faitə'a lan. Dalil adə nankaro, sha kəriye kəllataro gotənyi cidiya shara dunyabe au fatobe U.S.ben.[57][58] ==Gargam== ==Naptəram buroye-a Europeye kənasartə-a= Gargam Puerto Rico yedə ada Ortoiroid ye naptəlan badiwono, juwu Archaic ye doni barama-saptəmasoye duluwunza kənəngabe-a ada kareya kawu ceramicbe-a lan nowatadə. Shaida archaeologicalye fəlezəna juwu buroyedə waneye Puerto Ricolan mbeji zaman c. Saa 4000 kawu kərmaaro.[60] Saa 500-200 BC yedei, juwu Saladoidyedə kəmoduwu Orinocoyen fəlangzanadə Puerto Ricoro zuwuru, bare-a ceramics-a nabtəramma badizana. Shaida geneticye fəlezəna hijra adə faltə jamaye kura'a leyata shidoni kaduwu Saladoid-a lezənadə zauro nguwuro walzəna suro nəm nguwu Ceramic Ageye dareyedən shidoni Taínoro wurazənadə.[61][62] Woktu Columbusye dina bəlinna 1493lan nazənadən, amma asal lardəye masammaanadə sandima Taíno. Nəm nguwu Taínoyedə taidazə ngawotəna suro karnu kən 16medən dalil kwasuwa kosuwaye ikko nankaro, amma Spainye sandiya zortə-a kəriwu-a nankaro.[63] Yala-gədi Caribbean yen kara, Puerto Rico də nasha kura mairi Spain ye dəro wallono, saa buroye lan, bəla'a kəriwu'a, kəriwu'a, dunya bəlin noto'a lan. Jaziradə na askərraye kura loktu kəriwuwa kate Spain-a lardəwa Europebe gade-ayen nashadə'a kərmaitəro karnu kən 16th-a, 17th-a 18th-a lan.Suro saa 1593 yen, soja'a Portugal ye do Lisbon lan amari Phillip II ye lan zuzaana də, sandima garrison buro salak ye do San Felipe del Morro ye Puerto Rico ye də'a cedo. Antilles kura dəye shiro ganawo badə, Puerto Rico də shima kataf done Europe lan Cuba'a, Mexico'a, Central America'a, yala South America'a ro letəye.Suro karnu kən 19th yedən hatta kəriwu Spain-American ye dazənaro, Puerto Rico'a Cuba'a də sandima lardə'a Spainye dareye dina bəlinlan nozanadə; sandidə nasha Spainbe dareye ro walzana kəla dawari doni continent Americabe waltəm kərmaitəben. Tajirwa kəriyewanzə Caribbeanbe indidə'a fattəgəro asuzənadən, kərmai Spanishbedəye Royal Decree of Graces 1815bedə waltə cishango. Decreedə təlam Spanish-a, Nasara-a, Faransa-alan bakkatə am Europebe'a gərtəro, təmadə'a kərmai kəlabedə'a nəm su'a dunonza'a baro sədinro. Cidi kəlanzabe am doni jaziradə'a napsa saraanaro cedo kəla shartədo kərmai Spanish Crownbero kənga'a Coci Catholicbero kənga'a sadinro.[64] ==Zaman U.S.== Suro saa 1898 yen, loktu kəriwu Spanish-American yedən, Puerto Rico ro bətərəm təkkəna kuru darelan U.S. ye kəlanzəro wallono. Saa buroye karnu kən 20th yedə kəriwu hakkuwa demokradiyaye U.S. lan fandoye mbeji.[65] Foraker Act 1900 ye də gomnati kəlanzaye kokkono, kərmai generals America ye-a, fasal kəriwu ye-a dazəna. Howom shararam kura U.S. ye saa 1906 ye lan, Ortega v. Lara, 202 Pu.S. 339, 342,[m] shi do ne Foraker Act lan bowotin ma kuru jazira də'a "lardə do ne gotəna" ro bowono, tawatsəgəna kəla doka U.S. ye də suro kalangaizəyen faidatin kuru doka fatoye də'a lezənyi. dunolan.[66] Jones-Shafroth Act 1917yedə amma Puerto Ricanyedə jama U.S.yero cido.[67] Dokadəye zawal doka Puerto Ricoye ruwotəro fəlezəna kuru kartəwu majaliskuye'a Puerto Ricoye'a kasatsana suro saa 1952 yen. Loktu kəriwu Cold War yedən, siyasa Puerto Ricoyedə gashiptə kəla daraja siyasayen goza kozana-musamman maro nəm kəlabe-a ma'ana commonwealth ye-a. Saa commonwealth buroyedən, kərmai kəlabe gozaa kowada amma shara-a polis-aye sha dabsana, 1948 Ley de la Mordaza (Law 53) kunten, shidoni bayan siyasabe kəla kərmai kəlabe'a lezənadə'a dapsənadə.[69] Loktu shima dəye suronzən kəndowa kərmai kəlabe məradəro hangal gənatəro nyazanadə mbeji, surodən fitəna 1950be-a kuru bətərəm 1954be majalis wakilla U.S.be-a mbeji.[70] Loktu adəlan, dokadə cida badiwono ngawo majaliskuye waltəm kurunza faltə məradəzənayen, zauro nowatadə shima Article II, Section 20 (hakki naptəram jamabe-a razəwube-a) dəga tutuluwu, kawu samno doka Puerto Ricobedə waltəm yasadə kasatsə kuru ruwo dareyedə cidaro səkkənaro.[71][7] Puerto Ricans də cida askərraye U.S. ye lan cidazana; Rejiment kəriwube kən 65medə ("Borinqueneers") kəriwu Koreabe kate saa 1950-a 1953-ayen kəriwuzana.[74] Puerto Rico də shima nasha uwu do wakiltə gana gomnati kura lardəye lan, rokko Washington, D.C. yen. ==Karnu kǝn 21st== Suro saa 2009yen United Nationsye komitinzə taganasbe kəla Decolonizationyen kasatsəna kəla gomnati U.S.yedəro duwaro awodo amma Puerto Ricanyedəa kolzə hakkinza kəlanzaro nəm kəlanzayeya nəm kəlanzayeya faidatəro.[75] Suro saa 2012 yen, referendum koro indiye tədəna, loktu karno kuraye lan.[76][77] Koro buro salak ye do suro kəntawu August yen kartəna də, kartəwu so'a soworin kəla daraja kərma ye də'a cidiya constitution U.S. ye lan goza'a sara'ana ra. Kashi 54% ye karza kəla status quo yen, kuru koro kən indimi do suro kəntawu November yen karzayin dəga kasatsana. Koro kən indimidəye karnowa darajabe yakkə suwudəna: kəriye, nəm kəlabe, au kəlakəl nəmkambe.[78] Kashi 61.16% ye karza kəriye ro, kashi 33.34% ye kərmai kəlanzaye ro karza, kuru kashi 5.49% ye kərmai kəlabe ro karza. Saa 2016 lan Puerto Rico ye kəla kəltə-a, cista-a, kuru arziyi kəla kəltə-a yedə, hukuma kungənaye kəla kəltəye koksəna, kəla kusuwu waltəm faltəyen, kəla masala kusuwu gomnati Puerto Rico ye lan. Hasatanma, kərmai control board koktəyedə, duno gomnati kura lardədəye lan tuwandin, "kaida'a shara'a məradətəna samma diwo" kəla kalangai U.S. ye lan. Suro kəntawu May saa 2017 yen, kusuwu dola biliyon 123 dola gomnati Puerto Rican ye’a kampaniyanzə’a ye’a, hukuma dəye hakim kura lardəye’a mazəna, kəla “lamar bankruptcy ye kura do tarihi kasuwu bond ye America ye lan” sulhu matəro. Suro saa 2017 yen, Puerto Rico də karwa kura-kura ngawo-ngawo lan zamzəna: karwa Irma ye daraja 5 ye-a kasam Maria ye daraja 4 ye-a.[82] Kawudodəye banna kada jaziradəro suwudəna: konnu sammaso wurtəna, kashi 95% cida cellbe, kashi 43% na nji kadawu salatəye, cidi 40,000 fəlangzəna, kashi 97% diwalwa daftəna, kashi 28% fatowa nəlewabe bannatəna, ngawo bana am 90% yeyiro walzənayen. karwa.[82] Kəltəram kusuwube-a kuru hurricane kura indi dareram saa 2010sbe-aye səkkə am gade jaziradən lezana. Sammason, nəm nguwu amyedə fulutəna alamanna reta miliyon yeyiro suro karnu kən 21st yen, am nguwuso cida ngəla cididən mazayin.[83] Puerto Ricoye karno kǝreye kǝntawu Nowambaye kawunzǝ 3, sagǝ 2020 yen sǝdǝna; karnodə koro fal soworin: "Puerto Ricodə tinyi kəlakəlro kəriyero gayin wa?" Jazadəye fəlezəna ci 52 kartəwu Puerto Ricoyedə ee jaapsana.[84] Lardə America ye lan badiyaram saa 2020 ye lan, Puerto Rico Status Act də majaliskuye sha cidazayin, kuru H.R. 8393 də majaliskuye 2022 lan kowono- amma majalis kura də'a kozənyi.[85] Suro kəntawu Novemberye kawunzə 5, saa 2024 lan, karnolan, am Puerto Ricans yedə walta karno kəriyeyero karza.[86] Jenniffer Gonzalez-Colón, shidoni kərmai kəriye'a sədinmadə, kərmai gomnayedə kashi 40% karəngalan zuwuna.[87] ==Ilmu cidiye== Puerto Ricodə suronzən kərta kura mbeji kuru kərtawa sənana kada mbeji, suronzan Vieques'a, Culebra'a, Mona'a, Desecheo'a, Caja de Muertos'a mbeji. Suro anyiyen, Culebra-a Vieques-a basdə sandima saa sammason napsayin. Mona, shidoni gargam kuluwuben zauro faidazənadə, suro saaben amsoye napsayinba cidawu Puerto Ricobe Department of Natural Resourcesbe dawunbaro.[88] Jazirawa gade kada mbeji, alamanna Monito yeyi, karəngə Monayen kara, kuru jazira Cabras-a La Isleta San Juan-a, sammaso kəla San Juan Bayyen kara. Shi dareyedə shima kəryedo amsoye napsanadə amma alamanna Old San Juan'a Puerta de Tierra'a, sandidoni kərye kuradə'a kotorowamen kəllatadə.[90][91]Commonwealth Puerto Rico yedə nəm kuranzədə mil sq 3,515 (9,100 km2), surodən mi sq 3,459 (8,960 km2) cidi kuru mi 56 sq (150 km2) nji.[93] Nəm kuruwu kərta kuradəye gədilan səta fətero saadənadə shima mi 110 (180 km), kuru nəm farak yalalan səta anəmro saadənadə shima mi 40 (64 km).[94] Puerto Rico də shima Antilles kura dəye shiro ganawo bawo. Topography də nguwusoro kəla kauye kuru nasha kura-kura suro ci kəmaduwu yala-a anəm-ayen. Kawu kura do jazira dəga gədi lan fətero farzəna də shiro Cordillera Central gultin. Na shiro kuruwuwo badə, Cerro de Punta gotə 4,390 (1,340 m),[93] suro range adəyen kara. Samno faida'a gadedə shima El Yunque, shidəwo zauro kuruwuwo suro Sierra de Luquilloben kara El Yunquebedən, kuru nəm kuruwunzədə 3,494 ft (1,065 m).[96] Puerto Rico də kəmoduwuwa 17 mbeji, samma amsoye sadəna, kuru kəmoduwuwa 50 ma kozəna, nguwunzaso Cordillera Central lan fəlangzana.[97] Kəmoduwuwa yalayedə kuruwu kuru nəmngəwu njiye anəmyedə'a kozəna, sau anəmdə sami gana səwandin nasha dawube-a yalabe-a kozənaro. Puerto Rico də kawu-a Cretaceous-a Eocene-a ro saadəna, kawu-a Oligocene gana-a carbonates-a kawu-a gade-aye sha kəlzana.[98] Kamboso caverns-a karst-a kəla jaziradəben nasha yalabedən wakajin. Kawu shiro dinawo badə alamanna saa miliyon 190 yeyi (Jurassic) kuru sandiya Sierra Bermeja suro anəmfəteyen kara. Sandidə waneye nasha laa cidi kəmaduwubedə wakilzayin kuru nasha kəmaduwu Pacificbedən isanaro təmaata. Puerto Rico də kalangai ndikate Caribbean-a North America-a yedən kara kuru sha bannatəna dalil kazəyiya cidiye kəltəyen. Kazəyiya anyiye cidi-a tsunami-a suwudin. Awowa seismicbe anyi, kuru cidiye fəlangtə-adə, tajirwa cidibe zauro tajirwa'a suro jaziradəben kuru yala-gədi Caribbeanben wakiljin. Shi cidi 1918 San Fermínbedə shiye nəmngəwunzə 7.5 ngal Richterben.[99] Shidə ci kəmaduwu yalabedən fəlangzəna kuru shiga tsunamiye sortəna. Karewa kada bannazəna kuru asarra kada suwudəna, awowa cidabe bannazəna, musammanno kotorowa. Ta'adir am 116 kərmuye suwudəna kuru karewa banna $4 million yeyi suwudəna. Gumnatidəye nəm kəji jamaye nankaro duwaro letəro terənadəye banazəgə cida siyasabe am gawilmasoye sədin kuru hangal-hangallin Puerto Rican Nationalist Partydə cizəna. Yim kəntawu Januarybe kawunzə 7, saa 2020-lan,[100] jaziradə cididə'a zəktə shiro kurawo ba tən saa 1918-lan,[101] nəmngəwu 6.4-ro somtəna.[102] Asar razəwubedə dola biliyon 3.1 ma kozənaro somtəna.[103] Puerto Rico Trench də, shi kura kuru cidiyazəna suro Atlantic ye də, alamanna mi 71 (114 km) yala Puerto Rico ye lan kara, kalangai kate Caribbean-a yala America-a ye lan. Nəm kuruwunzə mi 170 (kilomita 270). Na shiro cidiyawo badən, sunzə Milwaukee Deep də, nəm cidiyanzə 27,600 ft (8,400 m) yeyi. Mona Canyon də, suro Mona Passage yen kate Puerto Rico-a Dominican Republic-a yen kara, shima cidi kəmaduwuye nowata gade kuru garunzə kəla mil 1.25-a 2.17-a (2.01-a 3.49 km) datənzə cidiyan səta samiro saadəna. ==Yanawu na laabe== Shi yanawu Puerto Ricobedə suro yanawu Köppenbedə ngəwunzəso karaa tropicalbe. Kawudowadə saa sammason zauro kawudo'a, gananzə 85 °F (29 °C) nasha cidiyalan kuru 70 °F (21 °C) kəla kauyen. Kasam kasuwube gədibedə jaziradəga saa sammason kojin. Loktu kəliyedə Aprillan səta Novemberro saadin, kuru loktu hartəyedə Decemberlan səta Marchro saadin. Kawu Cordillera Central yedə kaime samiye suwudin kuru sandima dalil nəm gade-gade temperature-a samiye-a doni na cintəlan wakajinmawo. Kawuwadə kuruson nəmgade-gade kasam fatobe-a zawalnza-aye suwudin dalil nəmkamza-a kuru futu sandiya lejin-a nankaro, kuru nəmgade-gade yanawube-a sərayin. Faltə temperature ye suro zamanyen zauro gana nasha cidiyaye-a ci kəmaduwuye-a lan. Kate zaman hartə-a kəli-ayen, kawudodə 6 °F (3.3 °C) yeyi faltin. Faltə adəye dalilnzədə nji kawudo kəmaduwu Atlantic Oceanbedə, shidoni kasam amusu yala-a yala-fəte-alan sədinmadə taidazə faljin. Kawudo nji ci kəmaduwubedə suro saaben alamanna 75 °F (24 °C) suro kəntawu Februaryben kuru 85 °F (29 °C) suro kəntawu Augustben. Kawudo shiro kurawo badə shima 110 °F (43 °C) Arecibo lan, amma kawudo shiro ganawo badə shima 40 °F (4 °C) suro kau Adjuntas-a, Aibonito-a, Corozal-a lan. Njiye nji samibe saa falyedə shima 66 in (1,676 mm).[109] Faltə yanawube Puerto Ricobedə nizam kəndaram dunyabe-a cidibe-aro zauro lezəna.[110] Puerto Rico də zaman njiye Atlantic ye dəga surin, samunnam kəmaduwu Caribbean ye-a yala kəmaduwu Atlantic ye-a. Daji, kwata nji samibe saa woson təbandində tropical cyclones lan banatin, shidoni loktu La Niñaben zauro ngəwuwo El Niño'a kozənaro.[111] Daji, cyclone duno'a tropical storm yedə karəngə Puerto Rico yen saa uwu woson kojin, kuru hurricane də kornzən saa tulur woson kojin. Tun saa 1851 lan, kəmoduwu Okeechobee yedə (kuru shiga San Felipe Segundo lan notəna Puerto Rico lan) suro kəntawu Septemberye saa 1928 yedə shima kəmoduwu doni cidiro zəfsəgənadə.[112] Suro saa 2017 yen, Puerto Rico də'a Hurricane Irma'a Maria'a ye sha lezəna, [82] awo'a kada tarzəna kuru banna'a suwudəna, musamman maro nasha lantarkiye lan.[82] ==Alagǝwa gade-gade== Jili alagǝwa donyi kǝskaye 239, ngudowa 16, kuru amphibians/reptiles 39. Kambowo awowa anyibedə kəla jazira kuraben təbandin.[114] Jili alagəwa doni zauro nowatadə kuru alama Puerto Ricanye nəm kuranzayedə shima coquí, kokko gana laa kowo bowonzəyen asutin, nadən sunzə səbandəna. Jili coquíbe ngəwunzaso (13 suro 17ben) karaa El Yunquebedən dasayin,[115] karaa samibe suro U.S. Forest Serviceben karadə, yala-gədi jaziradəben kara. El Yunquedə fato kəskawa 240 ma kozəna, surodən 26də jaziradən mbeji. Kuru shidə fato ngudowa jili 50 ye, surodən amazon Puerto Ricanbe zauro tajirwa'a mbeji. Nasha karaa kəliyedə na'a nzəliwo'a alamanna karaa kəriye Maricao-a Toro Negro-aye sha wakilzayin. Nashawa anyi fatowa alauwa jilitiloa baro waltabe alama Puerto Rican boa-a (Chilabothrus inornatus-a), Puerto Ricanbe sharp-shinned hawk-a (Accipiter striatus venator-a), Puerto Ricanbe fefe-farak-a (Buteo platypterus brunneslato warnessens)-a kuru elfin angelato warbe-a. Yala Karst Belt yedə shima fato karaa samiye gafsənama suro jaziradəyen, karaa kəriye Río Abajo yedə shima hangal buro salakye Puerto Rican amazon zauro tajirwa'a dəga waltəm gənatəro.[116][117] Anəmfəteyedən, karaa kəriye Guánicabedə-a Biosphere Reserve-adə suronzan jili kəskabe-a dabbabe-a 600 samin mbeji, surodən jili 48 tajirwaben dasagəna-a kuru jili 16 endemicbe-a mbeji, kuru shidə zesxzeze3o. e misal kura karaa harrata Puerto Ricanbe kuru karaa harrata Caribbeanbe shiro ngəlaro gənatənadə.[118] Karaa harrata gade təkənadə raktə suro kərtawa Caribbeanbedən tədin na dabba karagaye Cabo Rojo-a, Desecheo-a, Culebra-a Vieques-a, kuru Caja de Muertos-a Mona-a Monito-a kərtawa dabba karagaye gənatəyedən.[118] Misallo jili alagǝwa donyi nasha kǝskaye lan tuwandin ma dǝ sandima higo chumbo (Harrisia portoricensis), kuru kǝska donyi Puerto Rico ye (Peltophryne lemur), kuru Mona ground iguana (Cyclura stejnegeri), shi donyi dabba cidiye kura ma Puerto Rico lan tuwandin ma.[119] Puerto Rico də suro Caribbean yen njiye yakkə suro saa tulurye lan mbeji: Laguna Grande Fajardo lan, La Parguera Lajas lan kuru Puerto Mosquito Vieques lan. Anyi njiwa gade-gade doni mangrovesye dəriza kəlzanama kuru sandima njiwa Pyrodinium bahamenseye napsayinmawo. Attəson yayi, bəladəriye-a, awo banna suwudin-a, kuru hurricanes-adə zauro nizam kəndaram dunyabe anyiro tajirwa sadəna.[122] ==Gumnati-a siyasa-a== Puerto Rico də gomnati republican ye mbeji futu America ye lan, kərmai də'a yektə kərmai United States ye lan kara.[123][124] Waziya gumnatibe sammaso majalisku United Statesbe shiro hakkin, shi kura lardǝbe dǝ shima kura lardǝ Americabe wo. Namtə kalangai kəltənyiyen, Puerto Rico də shiro nzətkawo cotto cidiya doka U.S. ye lan bawo.[125] Gumnatidə dalami yakkəlan kara. Shi kam kura də shima kərma dəro gomna, kərma dəro Jenniffer Gonzalez-Colón. Nasha majaliskuyedə suronzən majalis majaliskuye bicameralye mbeji, shidoni majalis kuradə shima majalis samibewo kuru majalis wakillayedə shima majalis cidiyabewo; majalisku də kura lardəye kərma dəro Thomas Rivera Schatz, amma majalisku də shima kura majaliskuye kərma dəro Carlos "Johnny" Méndez. Gomna'a majalisku'a də karno jamaye lan karzayin saa diyau woson, karno dareye də suro kəntawu November ye saa 2024 lan tədin. Jami sharabedə gomnadəye sandiya shawari-a kasattə-a majaliskube lan sha walzəyin. Puerto Rico də sha wakiljin suro majalisku U.S. ye lan wakil karno ba'a majalis wakillaye, komishina bəladəye, kərma dəro Pablo Hernández Rivera. Kaida majaliskuye kərmaye adəye duno komishinaye karnoye suro komiti sammayen dəga sutuluwuna, amma komishinadə raksə komitidən karno sədin.[126] Karno Puerto Rico yedə hukuma karnoye lardəye'a kuru hukuma karnoye kəriye Puerto Rico ye'a sandima sha sunotin.[127][128] Am Puerto Rico ye də, am U.S. ye gade so'a, karno kura lardə U.S. ye lan karzayin ba amma primaries lan karzayin. Am Puerto Rican ye doni kəriye U.S. ye au Washington D.C. lan napsana də raksa karno kura lardəye lan karzayin. Puerto Rico də bəla'a senatorye usku'a, bəla'a wakillaye 40'a, kuru bəla'a 78'a; nasha cidabe buro salakbe bawo futu gomnati U.S. ye bayanzəna yeyi. Gomnati bəlayedə barriosro yakkata. Bəladiya woson mayornzə mbeji kuru majalisa bəladiyaye saa diyawuro kartinma mbeji. Bəladiya San Juan yedə shima dinawo, 1521 lan koktəna.[129][130] ==Jamiwa siyasabe-a karnowa-a== Tun saa 1952 lan, Puerto Rico lan jamiyya siyasabe kura-kura yakkə mbeji: jamiyya siyasabe jamaye (PPD), jamiyya fuwutə bəlin (PNP) kuru jamiyya kərmai kəlabe Puerto Ricanbe (PIP). Jamiwa yakkədə daraja siyasabe gade-gadero dazana. PPD də, misallo, daraja jaziradəye U.S.'a commonwealthro sədinro məradəzəna, amma PNP də Puerto Rico'a kəriye U.S. yero kalaktəro məradəzəna. Hal adəlan, PIP də Puerto Rico'a lardə kərmai kəlanzəye ro sədin, kərmai U.S. ye lan. Nasha duno jamiyyaye lan, PPD-a PNP-a də kashi 47% karnoye gozayin kuru PIP də kashi 5% karnoye gozayin. Ngawo saa 2007 yen, partiwa gade kəla jaziradəyen fəlangzana. Buro salakbedə, am Puerto Ricobedə jamiyya Puerto Ricobedə saa shimadən rajista sadəna. Jamidəye dayingata kəla kaziyi jaziradəyedə nasha daraja-dawulan baro diwo məradəzəna. Amma shiye jamiyya registered ye dəga kolzəna sa karno kura 2008 ye lan kuri’a məradətəna dəga səwandənyi lan. Ngawo saa diyauyen, karno 2012yedə movimiento Union Soberanista (Letəram kəlakəl kərmai kəlakəlye)-a Partido del Pueblo Trabajador-a (kəlakəl amma cidazayinma) fəlango amma ndasoma karno 1% ma kozəna sowandayi. Jamiwa gade rajistatənyidə sandima jamiyya Puerto Ricanbe-a, karapka cidawu Socialistbe-a, kuru karapka kərmai kəlabe Hostosianbe-a. ==Daraja siyasabe== Futu nəm kam siyasabe Puerto Rico'a U.S.'a yedə shima maudu'u gashiptəye do Puerto Rico'a, majalisku U.S. ye'a, United Nations'a lan tədin ma.[131] Taganasmaro, koro do ne Puerto Rico də kalangai U.S. ye kəltənyi ro waljin, kəriye U.S. ye ro waljin, au lardə kəlanzəye ro waljin.[132] Dustur lan, Puerto Rico də kərmai majalis U.S. ye dəro kara cidiya kalangai Article IV do U.S. ye lan.[133] Wala'a do kərmai kura lardə U.S. ye lan gozana də Puerto Rico lan faidatin, daraja siyasanzəye muradətənyi. Am sandiya nabsanadə wakilnza karnoye suro majalisku U.S. yedən ba. Puerto Rico də "kərmai lardə kəlanzəye cotto" bawo, misallo duno "alaka diyaye'a lardə'a gade'a" cistaye, shidoni gomnati kura U.S. ye sətanadə. Shararam kura U.S. ye dəye fəlezəna, sa doka U.S. ye də na falro kalaktəyin ma (Congress au shararamma), awo do sha fəlejin də raktə faltin ba.[134] Am Puerto Ricanyedə sammaso jama U.S.yero cado 1917lan dalil Jones-Shafroth Actyen. Am U.S. ye do Puerto Rico lan napsana də raksa karno kura lardə U.S. ye dəro karzayin ba, amma jamiyya kura kura indiso, Republican-a Democratic-a də, karno buroye Puerto Rico lan sadin wakilla karzayin kəla am kura lardəye karzayin ro. Puerto Rico də kalangai kəlakəltənyi kuru kəriye U.S. ye gənyi daa, doka U.S. ye də jama U.S. ye Puerto Rico lan napsana dəro hakki cin ba. Hakkuwa faida'a cidiya dokayen kuru shara'adə Puerto Ricansro faidatin. Shawariwa gade U.S. Supreme Court yedəye hakkuwa ndaso Puerto Rico lan faidatin kuru ndaso faidatinba dəga gozana. Puerto Ricans də gargam cidabe kuruwu suro askərra U.S. ye lan mbeji kuru sandiya suro askərra U.S. ye dəro kəllata sa cidadə baditəna lan. Gomnati commonwealth ye də doka harajiye kəlanzəye mbeji yaye, am Puerto Rico ye də, asutə batti nozana də'a gadezəna, haraji gomnati U.S. ye də'a biyazayin: haraji custom ye (shi do ne Puerto Rico Treasury ro kalaktəyin ma), haraji awo'a lardə diyayero ikko'a, haraji kare'a lardəye'a, haraji'a awo'a lardə diyayero yiko'a, haraji'a awo'a lardə diyayero yiko'a, haraji'a awo'a jamaye'a biyazayin. naptə nzəliwo jamaye-a kuru nəlewa-a, kuru haraji fandiye Commonwealth Puerto Rico ye-a. Cidawu gomnati kuraye samma, am do gomnati kura lardəye'a kasuwu sadinma, kampaniya Puerto Rico ye do kungəna U.S. ro zuzayin ma, kuru gadeso, alamanna am Puerto Rico ye dəwo jami askərra U.S. ye də, kuru am Puerto Rico ye do haraji gomnatiye diya Puerto Rico yen sawandin ma. Nzəralan, dalil do haraji fandiye kamtəye də U.S. IRS code ye də’a cidiyanzəro, kuru dalil do fandi kəla jamaye Puerto Rico ye də zauro gana fandi kəla cidiye də’a, am Puerto Rico ye nguwu haraji fandiye hukuma harajiye fatoye ro biyazayin, IRS ye code appli ye də’a kozənaro. Adəye wakajin dalildə shima "gomnati Commonwealth Puerto Rico yedə cidanzə nguwu gomnati kəriye U.S. ye-a bəlaye-a kozəna." Suro saa 2009 yen, Puerto Rico ye dola biliyon 3.742 suro kungəna U.S. ye dəro biyazəna. Am bəladən dasawunadə nəm faida Social Securitybe sowondin sa cida kolzaiya. Sandidə suro Supplementary Security Income yen tutuluwuna, kuru jaziradə kungəna Medicaidye gana səbandin kəriye U.S. yero waljiya.[145] Kuruson, am do Medicare yiwomaso də, kungəna kəriye ye də’a cidiyazəna, cida do am Puerto Rico lan faidatayin dəro, amma dareye də nizam dəro biyazəna.[146] Hukuma doka nəmzalumye koktəyedə majalis kura lan tuwandin, kərmai fatoye lan gənyi futu kəriye so yeyi. Adə nankaro, kam do ne shararam federal ye lan au territorial court lan sha sharatin, adə gənyi ma, tajirwa indiro waljin kuru doka lan halal gənyi.[147] Suro saa 1992 yen, kura lardəye George H. W. Bush ye memorandum kəla kura’a cidaram kura kura ye ro cina kəla nəm kam kərma ye kate gomnati kura lardəye’a Commonwealth of Puerto Rico ye’a. Memorandum adəye fasalwa gomnatiye sammasoro amariya cina, hukuma'a, cidawu'a Puerto Rico'a kərmai kəriye yeyiro gozayin, kərmadəro awo adə diwodə faraskəramma au cidawa gomnatiye'a tarzəyin ba. Cidaram kura kura lardəye kada Puerto Rico lan mbeji, jili kəriye ndaso so yedai, cidaram kulashiye lardə kuraye'a, cidaram nzəliwo lenəmareye'a, cidaram nzəliwo jamaye'a, gadeso'a. Puerto Rico də nizam sharaye kəlanzəye Commonwealth ye mbeji kəriye U.S. ye də'a samun yayi, kuruson shararam kura U.S. ye mbeji Puerto Rico lan, kuru am Puerto Rican ye də shararam dən kuru shararam gadeson shararamza naptəramzaye muradətənyi lan loktu sandiya təkkənadən. Sonia Sotomayor, kam New York ye kərmai Puerto Rican ye də, shima shararam kura U.S. ye wo. Am Puerto Ricans yedə sandiya nasha kura kura gomnatiye ro walzana, surodən ambassadors U.S. ye lardəwa gadero cidatəye mbeji. ==Yayaktəwa hukumabe== Kəriyewa U.S. ye nguwu yedei gənyi, Puerto Rico də nasha kərmaiye buro salak ye county'a samunnam ba amma bəla'a 78 au municipios naptə nasha kərmai kən indimi yen. dalilla kom-komi U.S. ye nankaro, bəladiyadə sandiya lardə'a kalkalro gotəna. Gomnati bəlayedə barriosro yakkata. Bəladiya woson mayornzə mbeji kuru majalisa bəladiyaye saa diyawuro kartinma mbeji, futu Autonomous Municipalities Act 1991 yedən. ==Alaka kate lardəwa diyabe-a gumnatibe-a== Puerto Rico də sha Commerce and Territorial Clause do U.S. Constitution ye dəro kara kuru adə nankaro futu lardə'a gade'a kəltəyin dəro dabkatə, dama'a datəgəram'a do gomnati lardəye'a yaktə'a amma fal gənyi yaye. Futu gomnati kəriyewa yedei, tawadə kasuwuye kada lardə'a gade'a koksana, musamman maro lardə'a Latin America ye alamanna Colombia'a ​​Panamá'a.[148][149] Kuru ofis kasuwu fuwutəye lardəwa diyaye kadalan kokkono, samma təlam Spanishye manazayin, kuru suro U.S. kəlanzəyen, Spain-a, Dominican Republic-a, Panama-a, Colombia-a, Washington-a, D.C.-a, New York-a, Florida-a kunten. Kasattəwa jili anyi izini nasha U.S. Department Statebe məradəzəna; nguwunzaso doka'a au tawadə kasuwuye kate U.S.'a lardə'a gade'a ye kasatsana shidoni tawadə kasuwuye Puerto Rico'a lardə'a U.S. ye gade-gade'a də'a kozəna də. Puerto Rico də am kura'a lardə'a 41 ye'a sətana, nguwuso America'a Europe'a lan, nguwuso San Juan lan kara.[129] Daraja fatoye lan, Puerto Rico ye doka lan nəm kam kate lardə'a kalangai'a ye do kəlanza'a kəlzayin də, Department of State of Puerto Rico ye sha cissəyin, fella kura do secretary of state of Puerto Rico ye kəlanzən kara, shi do ne kalangai'a kəltənyi ma. Kuru shiro consuls kura-a consuls darajabe-a Puerto Rico lan dasagəna-a kəltəro wajibtəna. Puerto Rico Federal Affairs Administration də, rokko Ofis Resident Commissioner ye lan, lamarra gomnatiye samma so'a sunotin kawu cidaram U.S. ye dəro (gomnati kura U.S. ye'a, gomnati'a kəriye'a U.S. ye'a, kuru cidaram gomnatiye'a au kəlanzaye'a bana məradəzana'a). Fato kəriye Puerto Rico ye də'a Washington, D.C. lan ambassadors'a kuru hukuma'a gomnati kura lardəye do lamarra Puerto Rico ye lardə diyaye'a wuzəna də'a kəlzayin, alamanna Fato kəriye U.S. ye'a, cidaram fuwutə dunyaye'a, gadeso'a. Sekretari kərmaye adə shima Rosachely Rivera jamiyya fuwutəye bəlinlan, amma kərmaaro amari yioma kərmai lardə Puerto Ricoyedə shima Jennifer M. Stopiran shiye NPP lan kuru wakil jamiyya Republican U.S. yedəye. Commissioner Puerto Rico ye də, wakil do am Puerto Rican ye karzana də sandiya wakiljin kawu gomnati kura lardəye dəro, majalis U.S. ye də kunten, majalis wakillaye U.S. ye dən napcin, komiti majaliskuye lan cidajin kuru karno sədin, kuru nasha sammason majaliskuye ro cidajin amma majaliskuye karno dareye də'a dabtə dawun baro. Komishina kərmaye adə shima Jenniffer González-Colón, wakil jamiyya fuwutəye bəlin-a jamiyya Republican-aye, 2016 lan kartəna. Shiye karnowa ngəwu səwandəna cidawu gade Puerto Rico lan kartəna saa shimadən kozənaro. Puerto Ricans nguwu naptə ambassador U.S. ye lardə'a gade-gade'a kuru karafka'a dunyabe'aro cidazana, alamanna karafka kəriye'a Americayedai, nguwuso amma Latin America lan bas gənyi. Misallo, Maricarmen Aponte, kam Puerto Rican ye kuru kərmadə banama katiya lardəye, buron shima tamshi U.S. ye El Salvador lan cidazəna. ==Askər== Puerto Rico'a faitədə U.S. ye sədin, cidiya kərmai U.S. Northern Command yen. Puerto Rico də askərranzə kəlanzəye mbeji kuru askərranzə kəlanzəye mbeji, askərra kəriye Puerto Rico ye də, shidoni cidiya kərmai askərra Puerto Rico ye lan kara. Komanda kura askərra fatoye indisodə shima gomna Puerto Rico ye shidoni kərmainzə'a banama jeneral Puerto Rico yero cinma, kərma dəro Major General José J. Reyes. Adjutant general dəye kərmai kəla gardi kəriyebedə cidama gadero cin amma kərmai kəla gardi Puerto Rico National Guardbedə sammaso gozəna. Askərra dəye suronzan soja'a njiye U.S. ye na Roosevelt Roads ye də'a, soja'a U.S. ye Fort Buchanan ye də'a, soja'a Puerto Rican ye'a, askərra samiye'a, kuru askərra ci kəmaduwuye U.S. ye'a. Nasha laa askərra U.S. ye də Puerto Rico lan kara, shi do ne Puerto Rico Army National Guard lan notəna də, shi do ne cida soja'a lardə U.S. ye də'a tilo sədin ma, surodən cidi faitə'a, tajirwa'a banatə'a, kuru nəm rashidi jamaye'a. Gardi lardəye fatobedə kuruson dalami gardi samibe U.S.be kəlzəna- shidoni Puerto Rico Air Guard lardəbe lan notənadə. Loktu gade-gade karnu kən 20th ye lan, U.S. ye askərra au navy 25 Puerto Rico lan gənazəna.[152] Cidaram U.S. Navybe kureye Vieques-a Sabana Seca-a dəga koltəna kuru gana laa gomnati bəlabero kalaktəna. Am Puerto Ricoyedə kəriwuwa askərraye U.S. ye kadaro surodən mbeji, surodən kəriwu Americaye mbeji, loktu kəlanza kəltəwu Puerto Rico'a, Cuba'a, Mexico'a yedə kəriwu British'a 1779 lan cidiya kərmai General Bernardo de Gálvez yen sadənan. Sandidə gozaa kozana kəriwuwa zamanbedən kalkal gənyiro wakilzayin.[154] Misaldo zauro nowatadə shima askərra kən 65me askərra U.S.yedə, sunza Borinqueneersdə, su Taínoye asal jaziradəye (Borinquen) lan gowotə. Rejiment Puerto Ricanbe sammaso kəriwu dunyabe kən tilomi-a, kəriwu dunyabe kən indimi-a, kəriwu Koreabe-a, kəriwu nəmzalumye-aro gagəna; suro saa 2014 yen, shiro medal dinarbe majaliskuye sadǝna kǝla kǝriwu Koreaben. Am Puerto Ricans ye nguwu soja'a U.S. ye lan cidazayin, nguwuso jami National Guard ye'a cidawu kəlafərəmye'a. Nəm nguwu am do askərra'a lezənadə 100,000 ro somtəna, cidawu cida kolzana'a kunten.[155] Fort Buchanan də cidawu askərraye'a jama kəlanzaye'a 4,000 yeyi mbeji. Nzəradən, am 17,000 yeyi sandima jami askərra Puerto Ricoye'a kuru askərra samiye'a, au askərra U.S. Reserveye.[156] ==Wala== Nizam sharabe insulardə shima kəltəram shara jamabe-a nizam shara jamabe-a. Puerto Rico də shima kərmai U.S. ye do nizam sharaye təlamma Nasara Americaye gənyi lan cidajin ma, sunzə Spanish. Title 48 suro doka United States yedə faida doka U.S. ye kəriyewa U.S. ye'a na'a kərye'a alamanna Puerto Rico yeyi də'a bayanzəna. Ngawo gomnati U.S. ye Puerto Rico'a 1901 lan səmowonayen, shara'a yasa badizəna shi done shara'a shara'a, shara'a shara'a, kuru shara'a kəla jamaye'a gozana də'a ngawo California lan faidatin də'a. Puerto Rico ye misalla gomnati kuraye do shara sharaye'a shara sharaye'a faltəye də'a zayin yayi, nasha kada shara sharaye də kuwami yaye taasir California Penal Code ye də'a fəlejin. Nasha sharayedə shiro chief justice Puerto Rico Supreme Court ye kəlanzən kara, shi do ne shararam appeal ye do Constitution ye məradəzəna ma. Shara'a gade samma majalis majaliskuye Puerto Rico ye sha kokkada.[157] Kuruson Federal District Court Puerto Rico ye mbeji, kuru kam do ne shararam kura lardəye lan zorzana də, sha shararam Commonwealth ye lan zorzayin ba, kuru gafsənazə də, Puerto Rico də kalangai do kəltənyi ma, nəm kərmai majaliskuye'a yakkata bawo futu kəriye ye sədin yeyi.[147] Shararam kura U.S. ye suro saa 2016 yen wono zortə jili anyi tajirwa indi suwudin.[158] ==Aiwu== Nəm nguwu am 19.2 suro am 100,000 yen də zauro kəriye U.S. ye ndaso so'a kozəna suro saa 2014 yen.[159][160] Am do ne kəriwu lan zamtəna də nguwuso am gang ye kuru kurun kəmbu satandin kuru kashi 80% kəriwu do Puerto Rico lan tədin də kurun kəmbu lan.[161] Suro saa 1992 yen, FBI ye moto'a balimiya'a ndaltə'a nəm zalum federal ye ro cido, kuru adadu də fulutəna futu isawu ye lan, amma saa 2019 lan, kaziyi də goza kowono bəla'a Guaynabo'a gade'a lan. ==Razəgə== Puerto Rico də sha lardə do fandi nguwu'a ro gozana Bank Dunyaye'a kuru Fund kungənaye Dunyaye'a.[37] Shima lardə Latin America ye do zauro gasayin ma kəla razəwu ye lan, karapka razəwu ye dunyabe dəye sha gozəna kuru daraja kura suro fuwutə adammanaye lan kara. Futu Bank Dunyaye fəlezənadə, fandi lardəye kəla kəlanzəyen Puerto Rico lan suro saa 2020 yedə $21,740.[168] Arziyi Puerto Rico ye də nguwusoro awo'a tando'a (musamman maro kare'a kurunye'a, kare'a kazəmuye'a, petrochemicals'a kare'a lantarkiye'a) ngawo adəyen cida'a (musamman maro kungəna'a, inshora'a, fato'a kada'a kuru bəladəriye'a); baredə kashi 1% GNP ye'a cidiyanzə'a wakiljin.[169] [n] [o] Saa karəngə adən, na MICE ye nowata ro walzəna (samno'a, awo'a kəji'a, samno'a, awo'a fəletə'a), na samnoye zamanye də Port of San Juan'a wujin.[170] Cidawa ci njiye San Juanbe kulastəyedə PPQ lan kara.[171] Nəm nguwu karewa karewa gotəyedə kate saa 1984-2000 yen tasha San Juan PPQ yedə kashi 7.74% awo kəltaye samma gozəna, #4 suro lardədəyen, #2 kuliwaro kuru #3 kwasuwa suwudinro.[171] Jili alagǝwabe nguwuso asalnza South Americabe au nasha gade Caribbeanbe dalil Puerto Ricobe nashanzǝ dawu-dawube diwal cidibe dǝro.[171] Adǝ shima na zauro batti kambil kamtǝbe-a kuru nasha kǝskabe gade-a – nasha nǝm nguwu kaziyibe-a kuru jili gade-gade-a – kuliwa nasha kǝskabe suro karewaben, kuru awowa kwasuwa suwudinma suro karewaben kuru karewaben.[171] Kwasuwa suwudinma sodə zauro (17%) saa 1999-2000 lan ngəwuzana saa 1985-1986 lan kozəna.[171] Kəndaram Puerto Rico ye'a darajanzə siyasaye'a də sandima awo'a fuwutə arziyinzəye'a suwudin, dalil nəm ganazə nankaro; arziyi cidibe ba-a kuru ngawodən awowa lardə diyaben təngatəgə-a; kuru nəmzalum letəgəram lardəwa diyabe U.S.be-a kasuwu-a daptə-a, musammanno cidaram mara njiye lan. Puerto Rico ye suro saa 2006 lan səta 2011 ro saadənan, kungəna zəktəye suro saa diyauyen sha tarzəna, kuru waltə kungəna zəktəro gagəna suro saa 2013 yen, ngawo kungənaye kalkaltəba'a kuru IRS Section 936 do U.S. Co Devenli Reto Internal ro banazəgəna də'a dazənayen. Nasha IRS ye adə zauro faida’a nasha razəwu ye lan, dalildə shima haraji’a kəla kampaniya U.S. ye do Puerto Rico lan napsana ma dəro, kuru kampania nza gana so də’a kolzə kungənanza kampani kura dəro zuzayin loktu yaye lan, haraji gomnatiye kəla kungəna kampani ye dəro biyazayin baro. Puerto Rico ye raksə inflation ganaro sədin saa mewun kozənadən kuru GDP per capita yedə (duno awo yiwoye'a kalkaltəgə) kashi 80% dunya samma'a kozənaro sədin.[172] Nasha ilmuye lan, kazəyiya arziyibe nguwuso kaidawa gomnatiye do zamanzə dazəna, baro tədənama, au Puerto Rico lan faidajin ba; raktənzə kəlanzəro cistaye kuru kəlanzəro cistaye suro gargamyen; [p] letəramzə jamaye zauro siyasa'a shidoni faltinma loktu jamiyya siyasabe kərmaiya səwandiya; Futu America ye gulzənadən, Puerto Rico də fuwuzənyi: Mississippi'a kozəna, tala'a lardə U.S. ye də, kashi 41% nəm nguwu jaminzəye cidiya tala'a yen kara. Puerto Rico ye kasuwu'a sədin də sandima America'a, Ireland'a, Japan'a, kare'anza nguwuso gədi Asia lan isayin, China'a, Hong Kong'a, Taiwan'a. Kəndawu fetərro təngatəgə lenəmare'a konnu latərikiye'a, kuru kəmbu'a lardə diyaben təngatəgə'a karewa cidabe'a, Puerto Rico'a banazəyin kuru zauro faltə'a razəwu dunyabe'a sədin. ==Bəladəriye== == Lamintǝ == <references /> [[Nakka:Puerto Rico]] q91rxh4sja9e8i32d891yuv41buelc0 14 3170 30287 2026-10-25T08:04:10Z Umargana1 21 Created page with "Puerto Rico" 30287 wikitext text/x-wiki Puerto Rico topikz0ojm2mghvrqxqb4l3ybsx62jw