ವಿಕಿಪೀಡಿಯ knwiki https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%9F MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter ಮೀಡಿಯ ವಿಶೇಷ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸದಸ್ಯ ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಚಿತ್ರ ಚಿತ್ರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಹಾಯ ಸಹಾಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವರ್ಗ ವರ್ಗ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಂಪುಟ ಸಂಪುಟ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಕರಡು ಕರಡು ಚರ್ಚೆಪುಟ TimedText TimedText talk ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಚರ್ಚೆಪುಟ Event Event talk 0 2692 1373039 1359467 2026-05-08T22:21:56Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373039 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಭಾರತದ ಭೂಪಟ | native_name = ಮುಂಬಯಿ<br />मुंबई | other_name = ಮುಂಬಯಿ | type = metropolitan city | type_2 = capital | skyline= Gateway.jpg | skyline_caption= ಗೇಟ್‍ವೇ ಅಫ್ ಇ೦ಡಿಯಾ | locator_position = left |latd=18 |latm=58 |latNS=N |longd=72 |longm=49 |longEW=E | state_name = ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ | district = [[ಮುಂಬಯಿ ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ]] | region = | leader_title = ಮೇಯರ್ | leader_name = ಸ್ನೆಹಲ್ ಅಂಬೆಕರ್ | altitude = ೮ | population_as_of = ೨೦೧೧ | population_city = ೧,೨೬,೨೨,೫೦೦ | population_rank = ೧ನೇ | population_total = | population_density = | area_magnitude = | area_total = 603 | area_total_cite = | area_telephone = +91-22 | postal_code = 400 001 to 400 107 | vehicle_code_range = MH-01 (Central), MH-02 (West), MH-03 (East), MH-47 (North) | unlocode = IN MUM | footnotes = }} ಮುಂಬಯಿನಗರ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ]] ರಾಜಧಾನಿ. ಸುಮಾರು ಒಂದು ಕೋಟಿ ಮೂವತ್ತು ಲಕ್ಷ ಜನ (೨೦೦೬ ರ ಅಂದಾಜು) ವಾಸಿಸುವರು. ಇದು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ]] ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಮುಂಬೈ ವಾಸ್ತವಿಕ ಹಣಕಾಸು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂದಾಜು ೧೨.೫ ಮಿಲಿಯನ್ (೧.೨೫ ಕೋಟಿ) ನಗರ ಸರಿಯಾದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ನಗರವಾಗಿದೆ <ref>https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf</ref>. ಮುಂಬಯಿಯ ಉಪನಗರಗಳೂ ಸೇರಿದರೆ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಎರಡು ಕೋಟಿ ಮೀರಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೇ ಐದನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂಬೈ ಮುಂಬೈ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಬೃಹನ್ಮುಂಬೈ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ೨೩ ಮಿಲಿಯನ್ (೨.೩ ಕೋಟಿ) ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ <ref>http://demographia.com/db-worldua.pdf</ref>. ಭಾರತದ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮುಂಬಯಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಬಂದರೂ ಆಗಿದ್ದು <ref>https://web.archive.org/web/20150512013615/http://indiastudyabroad.org/locations/mumbai/</ref> ಭಾರತದ ಸಮುದ್ರಮಾರ್ಗದ ಐವತ್ತು ಶೇಕಡಾ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸರಕು ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಸಾಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮುಂಬಯಿಯನ್ನು ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ಮನರಂಜನಾಲೋಕದ ರಾಜಧಾನಿ ಎಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಸಂಜಯಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ]] ನಗರದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವುದು ಬಹುತೇಕ ಮತ್ತಾವುದೇ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಮುಂಬೈಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳು ಮೊದಲು [[ಮರಾಠಿ]] ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುವ ಕೋಲಿ ಜನರ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು <ref>https://www.jstor.org/stable/1177821?origin=crossref</ref> <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.97812/page/n31/mode/2up?view=theater&q=Kolis</ref>. ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಬಾಂಬೆಯ ಏಳು [[ದ್ವೀಪ|ದ್ವೀಪಗಳು]] ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವ ಮೊದಲು ಸತತ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿತ್ತು. ತರುವಾಯ ೧೬೬೧ ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ಬ್ರಗಾಂಜಾಳ ವರದಕ್ಷಿಣೆಯ ಮೂಲಕ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ]] ಎರಡನೇ ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದಾಗ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿತ್ತು <ref>https://www.oxforddnb.com/display/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-4894</ref>. ೧೭೮೨ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಮುಂಬೈಯನ್ನು ಹಾರ್ನ್‌ಬಿ ವೆಲ್ಲಾರ್ಡ್ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಮರುರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಏಳು [[ದ್ವೀಪ|ದ್ವೀಪಗಳ]] ನಡುವಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಳಿಸಿತು <ref>https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/</ref>. ಪ್ರಮುಖ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ಜೊತೆಗೆ ೧೮೪೫ ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಪುನಶ್ಚೇತನ ಯೋಜನೆಯು ಮುಂಬೈಯನ್ನು ಅರೇಬಿಯನ್ [[ಸಮುದ್ರ|ಸಮುದ್ರದ]] ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರು ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿತು. ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ೨೦ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಗೆ ಬಲವಾದ ನೆಲೆಯಾಯಿತು. ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ]] ನಂತರ ನಗರವನ್ನು ಬಾಂಬೆ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೬೦ ರಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಚಳವಳಿಯ ನಂತರ ಮುಂಬೈ [[ರಾಜಧಾನಿ|ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ]] ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಹೊಸ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ನಗರವು ಪ್ರಮುಖ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು [[ಪರಮಾಣು]] ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರವು ಬಾಲಿವುಡ್ ಮತ್ತು ಮರಾಠಿ [[ಸಿನಿಮಾ]] ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಮುಂಬೈನ ವ್ಯಾಪಾರ ಅವಕಾಶಗಳು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ]] ವಲಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. == ಹೆಸರಿನ ಮೂಲ == ಮುಂಬಯಿ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲ ಮುಂಬಾದೇವಿ ಎಂಬ ದೇವಿಯ ಹೆಸರು. ಮುಂಬಾದೇವಿ ದೇವಾಲಯ ಇಂದಿಗೂ ಮುಂಬಯಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಕೆಲವು ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕಥಿಯಾವಾರ್ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ [[ಗುಜರಾತ್|ಗುಜರಾತ್‌ನಿಂದ]] ಬಂದಿರುವ ಕೋಲಿ ಸಮುದಾಯವು ತಮ್ಮ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವವಾದ ಮುಂಬಾವನ್ನು ಕಥಿಯಾವಾರ್‌ನಿಂದ (ಗುಜರಾತ್) ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವಳ ಆರಾಧನೆ ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ <ref>https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.97812/page/n31/mode/2up?view=theater&q=Kolis</ref>. ಆದಾಗ್ಯೂ ಮುಂಬೈನ ಹೆಸರು ಮುಂಬಾ ದೇವತೆಯಿಂದ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಇತರ ಮೂಲಗಳು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬೋಮ್ ಬಹಿಯಾ ಎಂದೂ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮುಂಬಯಿ ಎಂದೂ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಮುಂಬಯಿ ಎಂದೇ ಪ್ರತೀತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಈ ನಗರವನ್ನು ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ '''ಮುಂಬಯಿ''' ಎಂದು ೧೯೯೫ರಲ್ಲಿ ಪುನರ್ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ, ಮುಂಬಯಿ, ಬಾಂಬೆ ಬಂಬಯಿ, ಹಾಗೂ ಬೊಂಬಾಯಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. ನಗರಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಹೆಸರುಗಳೆಂದರೆ ಕಾಕಮುಚೀ ಮತ್ತು ಗಲಾಜುಂಕ್ಜಾ. ಇವುಗಳನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇನ್ನೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht</ref> ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಬರಹಗಾರ ಗ್ಯಾಸ್ಪರ್ ಕೊರೆಯಾ ೧೫೧೨ ರ ನಂತರ ತನ್ನ ಲೆಂಡಾಸ್ ಡ ಆಂಡಿಯಾ (ಲೆಜೆಂಡ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ) ನಲ್ಲಿ "ಬೊಂಬೈಮ್" ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕೆಲವು ಆಂಗ್ಲೋಫೋನ್ ಲೇಖಕರು ಈ ಹೆಸರು ಪ್ರಾಯಶಃ "ಒಳ್ಳೆಯ ಪುಟ್ಟ ಕೊಲ್ಲಿ" ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಗ್ಯಾಲಿಷಿಯನ್-ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ನುಡಿಗಟ್ಟು ಬೊಮ್ ಬೈಮ್ ಎಂದು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಂತಹ ಸಲಹೆಗಳು ಯಾವುದೇ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆಧಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಜೋಸ್ ಪೆಡ್ರೊ ಮಚಾಡೊ ಈ ಲೇಖಕರ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ [[ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆಯ]] ಕೊರತೆಯ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪದ "ಬೊಮ್" ಅನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ "ಬೇ" ಹೆಸರಿನ [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಬೆರೆಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೫೧೬ ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪರಿಶೋಧಕ ಡುವಾರ್ಟೆ ಬಾರ್ಬೋಸಾ ಅವರು ತಾನಾ-ಮೈಯಾಂಬು ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಬಳಸಿದರು. ತಾನಾ ಪಕ್ಕದ ಪಟ್ಟಣವಾದ ಥಾಣೆ ಮತ್ತು ಮೈಯಾಂಬುವನ್ನು ಮುಂಬಾದೇವಿಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಬೊಂಬೈಮ್ ಎಂಬ ರೂಪವನ್ನು ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ೧೬ ನೇ ಮತ್ತು ೧೭ ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾದ ಇತರ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳೆಂದರೆ: ಮೊಂಬೆನ್ (೧೫೨೫), ಬಾಂಬೆ (೧೫೩೮), ಬಾಂಬೆನ್ (೧೫೫೨), ಬಾಂಬೆಮ್ (೧೫೫೨), ಮೊನ್‌ಬೇಮ್ (೧೫೫೪), ಮೊಂಬೈಮ್ (೧೫೬೩), ಮೊಂಬೆಮ್ (೧೬೪೪), ಬಾಂಬೆ (೧೬೪೬), ಬೊಂಬಾಯಿಮ್ (೧೬೬೬), ಬಾಂಬೆ (೧೬೭೬), ಬೂನ್ ಬೇ (೧೬೯೦), ಮತ್ತು ಬಾನ್ ಬಹಿಯಾ. ೧೭ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಗರವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಹೆಸರನ್ನು ಬಾಂಬೆ ಎಂದು ಆಂಗ್ಲೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ದಿವಾನ್ ಅಥವಾ ಗುಜರಾತ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಕಂದಾಯ ಮಂತ್ರಿ, ಮಿರಾತ್-ಐ ಅಹ್ಮೆದಿ (1762) ನಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ಮಾನ್ಬೈ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೨೦ ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ನಗರವನ್ನು [[ಮರಾಠಿ|ಹಿ೦ದಿ,ಮರಾಠಿ]], [[ಕೊಂಕಣಿ]], [[ಗುಜರಾತಿ ಭಾಷೆ|ಗುಜರಾತಿ]], [[ಕನ್ನಡ]] ಮತ್ತು ಸಿಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ಅಥವಾ ಮಾಂಬೈ ಎಂದು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೈ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://slate.com/news-and-politics/2008/12/why-did-bombay-become-mumbai.html</ref> ನವೆಂಬರ್ ೧೯೯೫ ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ]] ಸರ್ಕಾರವು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಹೆಸರನ್ನು ಮುಂಬೈ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿತು.<ref>https://books.google.co.in/books?id=-y3iNt0djbQC&redir_esc=y</ref> ಇದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿದ ಮರಾಠಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿ ಶಿವಸೇನೆ ಪಕ್ಷದ ಒತ್ತಾಯದ ಮೇರೆಗೆ ಬಂದಿತು. ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಹೆಸರು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20150908105943/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm</ref> ಸ್ಲೇಟ್ ನಿಯತಕಾಲಿಕದ ಪ್ರಕಾರ, "ಅವರು 'ಬಾಂಬೆ' ಎಂಬುದು 'ಮುಂಬೈ' ನ ಭ್ರಷ್ಟ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಆವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅನಗತ್ಯ ಪರಂಪರೆ ಎಂದು ವಾದಿಸಿದರು." <ref>https://slate.com/news-and-politics/2008/12/why-did-bombay-become-mumbai.html</ref> "[[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮರಾಠಿ ಗುರುತನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಆಂದೋಲನದ ಭಾಗವಾಗಿ ಬಾಂಬೆಯನ್ನು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವು" ಎಂದು ಸ್ಲೇಟ್ ಹೇಳಿದರು.<ref>https://slate.com/news-and-politics/2006/07/how-bombay-became-mumbai.html</ref> ಮುಂಬೈಯನ್ನು ಅದರ ಕೆಲವು ನಿವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಕೆಲವು ಭಾರತೀಯರು ಇನ್ನೂ ಬಾಂಬೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096</ref> <ref>https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html</ref> ಮುಂಬೈಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಬೇರೆ ಹೆಸರಿನಿಂದ [[ನಗರ|ನಗರದ]] ಉಲ್ಲೇಖವು ವಿವಾದಾಸ್ಪದವಾಗಿದೆ.<ref>http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0</ref> <ref>https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07</ref> ===ಮುಂಬೈನ ಜನರು=== ಮುಂಬೈ ನಿವಾಸಿಯನ್ನು [[ಮರಾಠಿ|ಮರಾಠಿಯಲ್ಲಿ]] ಮುಂಬೈಕರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಯ -ಕರ್ ಎಂದರೆ ನಿವಾಸಿ. ಈ ಪದವು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರನ್ನು ಮುಂಬೈ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿದ ನಂತರ ಇದು ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.<ref>https://books.google.co.in/books?id=-y3iNt0djbQC&redir_esc=y</ref> ಬೊಂಬಾಯಿಟ್ ಮುಂತಾದ ಹಳೆಯ ಪದಗಳೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ.<ref>https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಮುಂಬೈ ಅನ್ನು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳ ದ್ವೀಪಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಐಲ್ ಆಫ್ ಬಾಂಬೆ, ಪರೇಲ್, ಮಜಗಾಂವ್, ಮಾಹಿಮ್, ಕೊಲಾಬಾ, ವರ್ಲಿ ಮತ್ತು ಓಲ್ಡ್ ವುಮನ್ಸ್ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ (ಇದನ್ನು ಲಿಟಲ್ ಕೊಲಾಬಾ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ). ಶಿಲಾಯುಗದ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ [[ದ್ವೀಪ|ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ]] ಜನವಸತಿಯಿದ್ದ ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ. ಉತ್ತರ ಮುಂಬೈನ ಕಂಡಿವಲಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ [[ಕರಾವಳಿ]] ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ಲೆಸ್ಟೊಸೀನ್ ಅವಕ್ಷೇಪಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಶಿಲಾಯುಗದಿಂದಲೂ ದ್ವೀಪಗಳು ವಾಸವಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಹುಶಃ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಯಶಃ ಮುಂಚೆ ಅವರು ಕೋಲಿ ಮೀನುಗಾರ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf</ref> ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಗಧದ ಬೌದ್ಧ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಶೋಕನು ಆಳಿದನು. ಬೊರಿವಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕನ್ಹೇರಿ <ref>https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1994.9980259</ref> ಗುಹೆಗಳನ್ನು ಮೊದಲ ಶತಮಾನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಬಸಾಲ್ಟ್ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಉತ್ಖನನ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ದಾಖಲೆ ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೨೫೦ರಷ್ಟು ಹಿಂದಿನದಾಗಿದ್ದು ಗ್ರೀಕ್ ಮೂಲದ ಈ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಯನ್ನು ಹೆಪ್ಟನೇಶಿಯಾ (ಅರ್ಥಾತ್ ಸಪ್ತದ್ವೀಪಸಮೂಹ)ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಪೂ ೩ ರಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವೀಪಗಳು [[ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಅಶೋಕ|ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಅಶೋಕನ]] [[ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಭಾಗವಾಗಿದ್ದವು. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಮುಂದೆ ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೩೪೩ ರವರೆಗೂ ಶಿಲಾಹಾರರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಂಗವಾಗಿ ತದನಂತರ [[ಗುಜರಾತ್]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಧೀನವಾಯಿತು. [[ಎಲಿಫೆಂಟಾ ಗುಹೆಗಳು]] ಹಾಗೂ ವಾಳಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಗಳು ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ೧೫೩೪ರಲ್ಲಿ [[ಬಹಾದ್ದೂರ ಷಾ|ಬಹಾದ್ದೂರ ಷಾನಿಂದ]] ಮುಂಬಯಿಯನ್ನು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು. ಅದಕ್ಕೆ ಮಾಮ್ ಬಹಿಯಾ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟರು. ೧೬೬೧ರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಜ ಎರಡನೆಯ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ರಾಜಕನ್ಯೆ ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ದ ಬ್ರಗಾಂಝ ಇವರ ವಿವಾಹದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಂದ ಬಳುವಳಿಯಾಗಿ ಪಡೆದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜಮನೆತನವು ಮುಂದೆ [[ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಗೆ]] ಬಾಡಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮುಂಬಯಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು. ತಮ್ಮ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದರು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಮುಂಬಯಿ ಭೂ ಖಂಡವು ಪ್ರಶಸ್ತವಾದದ್ದು ಎಂದು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ಭಾವಿಸಿತು. ೧೬೬೧ರಲ್ಲಿ ೧೦,೦೦೦ ದಷ್ಟಿದ್ದ ಮುಂಬಯಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೬೮೭ರಲ್ಲಿ ೬೦,೦೦೦ ಕ್ಕೇರಿತ್ತು. ೧೬೮೭ರಲ್ಲಿ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಸೂರತ್ತಿನಿಂದ ಮುಂಬಯಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಇದು ಮುಂಬಯಿ ಪ್ರಾಂತದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು. ಹಾರ್ನ್^ಬೀ ವೆಲ್ಲಾರ್ಡ್ ಎಂಬ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ೧೮೧೭ ರಿಂದ ೧೮೪೫ ರವರೆಗೂ ಮುಂಬಯಿಯ ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮುಂಬಯಿಯ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ೪೩೮ ಚದರ ಕಿ.ಮೀ ಗಳಿಗೇರಿತು. [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಶಿಯಾದಲ್ಲಿಯೇ]] ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ೧೮೫೩ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ]] ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಅರಳೆಪೇಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮುಂಬಯಿ ಭರದಿಂದ ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿತು. ಸುಯೆಝ್ ಕಾಲುವೆಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಮೇಲೆ ಮುಂಬಯಿ ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರಾಯಿತು. ಮುಂಬಯಿ ಮುಂದಿನ ೩೦ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ದಾಪುಗಾಲಿನಿಂದ ಪ್ರಗತಿ ಹೊಂದಿತು. ೧೯೦೬ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಮುಂಬಯಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೦ ಲಕ್ಷ ದಾಟಿ [[ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]] ಬಿಟ್ಟರೆ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿ ಹೆಸರಾಯಿತು. ಮುಂಬಯಿ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ]] ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿತ್ತು. ೧೯೪೨ ರಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ಭಾರತ ಬಿಟ್ಟು ತೊಲಗಿ' (ಚಲೇಜಾವ್) ಚಳುವಳಿಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದ್ದು ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿಯೇ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಮುಂಬಯಿ ಪ್ರಾಂತೀಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು. ೧೯೫೦ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿ ಸಾಲ್ಸೆಟ್ ದ್ವೀಪದವರೆಗೂ ಹಬ್ಬಿತ್ತು. ೧೯೫೫ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಮುಂಬಯಿ ಪ್ರಾಂತವನ್ನು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಹಾಗೂ [[ಗುಜರಾತ್]] ಎಂದು ವಿಭಜಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಕೂಗು ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗಿತು. ಮುಂಬಯಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆಯಬೇಕು ಎಂದೂ ಕೆಲವರ ಅಭಿಮತವಾಗಿತ್ತು. ಸಂಯುಕ್ತ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಚಳುವಳಿ ಇದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಮುಂಬಯಿಯನ್ನು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ]] ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಎಪ್ಪತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಉದ್ಯಮ ಭರದಿಂದ ಪ್ರಗತಿಯಾಗಿ ದೊಡ್ಡಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಪ್ರಾಂತೀಯರ ವಲಸೆ ಮುಂಬಯಿಯತ್ತ ಹರಿದುಬಂದಿತು. ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿ [[ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾವನ್ನು]] ಹಿಂದೆ ಹಾಕಿ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ ನಗರ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಪರಪ್ರಾಂತೀಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನ ಹೊಗೆಯಾಡತೊಡಗಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ನಾಗರೀಕರ ಹಿತರಕ್ಷಣೆಯ ಧ್ಯೇಯಹೊತ್ತ [[ಶಿವಸೇನಾ]] ಎಂಬ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘಟನೆಯ ಉದಯವಾಯಿತು. [[ಬಾಳಾಸಾಹೇಬ ಠಾಕ್ರೆ|ಬಾಳಾಸಾಹೇಬ ಠಾಕರೆಯವರ]] ನೇತೃತ್ವದ ಈ ಸಂಘಟನೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯರ ಪ್ರಚಂಡ ಬೆಂಬಲ ದೊರಕಿ ಅದು ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯಕವಾಯಿತು. == ಭೂಗೋಳ == [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರದ [[ಕೊಂಕಣ]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ [[ಉಲ್ಹಾಸ ನದಿ|ಉಲ್ಹಾಸ ನದಿಯ]] ಮುಖಜ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿರುವ [[ಶಾಸ್ತಿ ದ್ವೀಪ|ಶಾಸ್ತಿ ದ್ವೀಪದ]] (ಸ್ಥಳೀಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಲ್ಸೆಟ್) ಒಂದು ಭಾಗ ಮುಂಬಯಿ ನಗರ. ಇದು [[ಪಶ್ಚಿಮ|ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ]] [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]], [[ಪೂರ್ವ|ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ]] ಥಾಣೆ ಕ್ರೀಕ್ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ|ಉತ್ತರಕ್ಕೆ]] ವಸೈ ಕ್ರೀಕ್ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದು ಸರಾಸರಿ ಎತ್ತರ (ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ) ೧೦ ರಿಂದ ೧೫ ಮೀಟರಿನಷ್ಟಿದೆ. ಮುಂಬಯಿಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗವು ಗುಡ್ಡಗಾಡಾಗಿದ್ದು ೪೫೦ ಮೀ. ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಮುಂಬಯಿಯ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ೪೬೮ ಚದರ ಕಿ.ಮೀ. ನಗರದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿಯೇ [[ತುಳಸಿ]], [[ವಿಹಾರ]] ಮತ್ತು [[ಪೊವಾಯಿ]] ಎಂಬ ಮೂರು ಕೆರೆಗಳಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಎರಡು [[ಬೋರಿವಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ|ಬೋರಿವಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದ]] ಒಳಗಿದ್ದು ಮುಂಬಯಿಯ ಕುಡಿಯುವ ನೀರನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಉದ್ಯಾನದಿಂದಲೇ ಉಗಮವಾಗುವ ಮೂರೂ ಸಣ್ಣ [[ನದಿ|ನದಿಗಳೂ]] ಮುಂಬಯಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ನಗರದ ಕಿನಾರೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ [[ಕೊಲ್ಲಿ|ಕೊಲ್ಲಿಗಳು]] ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಸಾಲ್ಸೆಟ್ [[ದ್ವೀಪ|ದ್ವೀಪದ]] ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಪುಲವಾದ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯವಿರುವ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಪಶ್ಚಿಮಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಜುಹು]] ಮತ್ತು [[ಚೌಪಾಟಿ]] ಎಂಬ ಎರಡು ಬೀಚುಗಳಿವೆ. [[ಸಮುದ್ರ]] ಸಾಮೀಪ್ಯದ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ [[ಮಣ್ಣು|ಮಣ್ಣಿನ]] ಮೇಲ್ಪದರ [[ಮರಳು]] ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಕ್ಕಲು ಮತ್ತು ಲೋಮಿ [[ಮಣ್ಣು|ಮಣ್ಣಿನ]] ಪದರ ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಮೂರು ಭೂಬಿರುಕುಗಳ ಕಾರಣ ಮುಂಬಯಿ ನಗರ ಸಕ್ರಿಯ [[ಭೂಕಂಪ]] ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ. [[ಭೂಕಂಪ]] ಸಾಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಯನ್ನು ಮೂರನೆಯ ವಲಯವೆಂದು ನಮೂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ರಿಚ್ಟರ್ ಮಾಪಕದಲ್ಲಿ ೬.೫ ರ ಪರಿಮಾಣದ [[ಭೂಕಂಪ|ಭೂಕಂಪವಾಗುವ]] ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ. ಮುಂಬಯಿ ಮಹಾನಗರವನ್ನು [[ನಗರ]] ಮತ್ತು ಉಪನಗರ ಎಂದು ಎರಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು ಇವೆರಡೂ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ]] ಪ್ರತ್ಯೇಕ [[ಜಿಲ್ಲೆ|ಜಿಲ್ಲೆಗಳೂ]] ಆಗಿವೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf</ref> ಇದರಲ್ಲಿ [[ನಗರ]] ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ದ್ವೀಪ ನಗರ ಅಥವಾ ದಕ್ಷಿಣ ಮುಂಬೈ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm</ref> ಮುಂಬೈನ ಉಪನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ ದ್ವೀಪದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಮುಂಬೈನ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ೨೩೩ ಚದರ ಮೈಲಿ.<ref>https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪ ನಗರವು ೬೭.೭೯ ಚದರ ಕಿ.ಮೀ. ಹಾಗೂ ಉಪನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯು ೩೭೦ ಚದರ ಕಿ.ಮೀ. ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಉಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ವಿವಿಧ ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. ಮುಂಬೈ ಪೋರ್ಟ್ ಟ್ರಸ್ಟ್, ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಆಯೋಗ ಮತ್ತು ಬೊರಿವಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ಇದು ಗ್ರೇಟರ್ ಮುಂಬೈನ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಹೊರಗಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php</ref> ಮುಂಬೈ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶವು ಗ್ರೇಟರ್ ಮುಂಬೈ ಜೊತೆಗೆ ಥಾಣೆ, ಪಾಲ್ಘರ್ ಮತ್ತು ರಾಯಗಡ್ [[ಜಿಲ್ಲೆ|ಜಿಲ್ಲೆಗಳ]] ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ೧೬೮೧.೫ ಚದರ ಮೈಲಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73</ref> ಮುಂಬೈ ಭಾರತದ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಾಸ್ [[ನದಿ|ನದಿಯ]] ಮುಖಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೊಂಕಣ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ [[ಕರಾವಳಿ]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಸಾಲ್ಸೆಟ್ [[ದ್ವೀಪ|ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ]] (ಸಷ್ಟಿ ದ್ವೀಪ) ನೆಲೆಸಿದ್ದು ಇದು ಥಾಣೆ [[ಜಿಲ್ಲೆ|ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ]] ಭಾಗಶಃ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳು [[ಸಮುದ್ರ]] ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲಿದ್ದು ೧೦ ಮೀ. (೩೩ ಅಡಿ) ನಿಂದ ೧೫ ಮೀ. (೪೯ ಅಡಿ) ವರೆಗೆ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ನಗರವು ಸರಾಸರಿ ೧೪ ಮೀ (೪೬ ಅಡಿ) ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-05-18 |archive-date=2006-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |url-status=dead }}</ref> ಉತ್ತರ ಮುಂಬೈ (ಸಾಲ್ಸೆಟ್) ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಳವೆಂದರೆ ಪೊವೈ-ಕನ್ಹೇರಿ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿನ ಸಾಲ್ಸೆಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಳವು ೪೫೦ ಮೀ (೧೪೭೬ ಅಡಿ) ಎತ್ತರವಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html</ref> ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ಉದ್ಯಾನವನ]] (ಬೋರಿವಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ಉದ್ಯಾನವನ]]) ಮುಂಬೈ ಉಪನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಾಗಶಃ ಥಾಣೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ೩೯.೮೦ ಚದರ ಮೈಲಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ.<ref>https://archive.org/details/developmentproje00bapa</ref> ಭಟ್ಸಾ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಹೊರತಾಗಿ ನಗರಕ್ಕೆ [[ನೀರು]] ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುವ ಆರು ಪ್ರಮುಖ [[ಸರೋವರ|ಸರೋವರಗಳಿವೆ]]. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ವಿಹಾರ್, ಲೋವರ್ ವೈತರ್ಣ, ಮೇಲಿನ ವೈತರ್ಣ, ತುಳಸಿ, ತಾನ್ಸಾ ಮತ್ತು ಪೊವೈ. ತುಳಸಿ [[ಸರೋವರ]] ಮತ್ತು ವಿಹಾರ್ [[ಸರೋವರ|ಸರೋವರಗಳು]] ನಗರದ ಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬೊರಿವಿಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ಉದ್ಯಾನವನ|ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿವೆ]]. [[ನಗರ]] ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪೊವಾಯಿ [[ಸರೋವರ|ಸರೋವರದಿಂದ]] ಸರಬರಾಜನ್ನು [[ಕೃಷಿ]] ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಸಣ್ಣ ನದಿಗಳು ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದಹಿಸರ್ [[ನದಿ]], ಪೊಯಿನ್ಸರ್ (ಅಥವಾ ಪೊಯ್ಸರ್) ಮತ್ತು ಓಹಿವಾರಾ (ಅಥವಾ ಓಶಿವಾರಾ) [[ಉದ್ಯಾನವನ|ಉದ್ಯಾನವನದೊಳಗೆ]] ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕಲುಷಿತ ಮಿಥಿ [[ನದಿ|ನದಿಯು]] ತುಳಸಿ ಸರೋವರದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ವಿಹಾರ್ ಮತ್ತು ಪೊವೈ [[ಸರೋವರ|ಸರೋವರಗಳಿಂದ]] ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುವ [[ನೀರು|ನೀರನ್ನು]] ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php</ref> ಸಾಲ್ಸೆಟ್ [[ದ್ವೀಪ|ದ್ವೀಪದ]] ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಯು ದೊಡ್ಡ [[ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್]] ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಮರಳು]] ಮತ್ತು [[ಕಲ್ಲು|ಕಲ್ಲಿನಿಂದ]] ಕೂಡಿದೆ. [[ನಗರ]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ [[ಮಣ್ಣು|ಮಣ್ಣಿನ]] ಹೊದಿಕೆಯು [[ಸಮುದ್ರ|ಸಮುದ್ರದ]] ಸಾಮೀಪ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಮರಳು|ಮರಳಿನಿಂದ]] ಕೂಡಿದೆ. ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ [[ಮಣ್ಣು|ಮಣ್ಣಿನ]] ಹೊದಿಕೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮೆಕ್ಕಲು ಮತ್ತು ಲೋಮಮಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ಬಂಡೆಯು [[ಕಪ್ಪು]] ಡೆಕ್ಕನ್ ಬಸಾಲ್ಟ್ ಹರಿವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಆಮ್ಲೀಯ ಮತ್ತು ಮೂಲ ರೂಪಾಂತರಗಳು ಕ್ರಿಟೇಶಿಯಸ್ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಇಯಸೀನ್ ಯುಗಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿನವು. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ೨೩ ದೋಷ ರೇಖೆಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಮುಂಬೈ [[ಭೂಕಂಪ|ಭೂಕಂಪನ]] ಸಕ್ರಿಯ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ.<ref>https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City</ref> ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮೂರನೇ [[ಭೂಕಂಪ|ಭೂಕಂಪನ]] ವಲಯ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm</ref> ಅಂದರೆ ರಿಕ್ಟರ್ ಮಾಪಕದಲ್ಲಿ ೬.೫ ತೀವ್ರತೆಯ [[ಭೂಕಂಪ|ಭೂಕಂಪವನ್ನು]] ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು.<ref>https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html</ref> == ಹವಾಮಾನ == ಉಷ್ಣವಲಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರದದಂಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಮುಂಬೈಯು ಕೊಪ್ಪೆನ್ ಹವಾಮಾನ ವರ್ಗೀಕರಣದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಆರ್ದ್ರ ಮತ್ತು ಶುಷ್ಕ ಹವಾಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಉಪನಗರಗಳು ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಆರ್ದ್ರ ಋತುವಿನ ಮಳೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಂಬೈಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ [[ಮಳೆ|ಮಳೆಯಿಲ್ಲದ]] ಅವಧಿಯನ್ನು [[ಅಕ್ಟೋಬರ್|ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಿಂದ]] [[ಮೇ]] ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ಜುಲೈ|ಜುಲೈನಲ್ಲಿ]] ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ದ್ರ ಅವಧಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಿಂದ ಫೆಬ್ರುವರಿವರೆಗಿನ ತಂಪಾದ ಋತುವಿನ ನಂತರ ಮಾರ್ಚ್‌ನಿಂದ [[ಮೇ]] ವರೆಗೆ ಬಿಸಿ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. '''ಆರ್ದ್ರ ಹವಾಮಾನ''' ಮಾರ್ಚ್‌‍ನಿಂದ ಆಕ್ಟೋಬರ್‌‍ವರೆಗಿದ್ದು ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಂಶ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ದಿನದ ತಾಪಮಾನ ೩೦ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಂಟಿಗ್ರೇಡ್‌‍ವರೆಗಿರುತ್ತದೆ. ಜೂನ್‌ನಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರಿನವರೆಗೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಜಡಿಮಳೆ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆ ೨೨೦೦ ಮಿ.ಮೀ. ೧೯೫೪ರಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ೩೪೫೨ ಮಿ.ಮೀ ಮಳೆ ವಾರ್ಷಿಕ ದಾಖಲೆಯಾದರೆ ಜುಲೈ ೨೬, ೨೦೦೫ ರಂದು ಬಿದ್ದ ೯೪೪ ಮಿ.ಮೀ ಮಳೆ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ.<ref>https://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257</ref> ಸರಾಸರಿ ಒಟ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯು ದ್ವೀಪ ನಗರಕ್ಕೆ ೨೨೧೩.೪ ಮಿ.ಮೀ. (೮೭ ಇಂಚು) ಮತ್ತು ಉಪನಗರಗಳಿಗೆ ೨೫೦೨.೩ ಮಿ.ಮೀ. (೯೯ ಇಂಚು) ಆಗಿದೆ. ನವೆಂಬರಿನಿಂದ ಫೆಬ್ರುವರಿಯವರೆಗೆ '''ಒಣ ಹವೆ'''ಯಿರುತ್ತದೆ. ವಾತಾವರಣವೂ ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ತಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದಿಂದ ಬೀಸುವ ತಂಗಾಳಿಯೇ ಈ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಕಾರಣ. ವಾರ್ಷಿಕ ತಾಪಮಾನ ಗರಿಷ್ಠ ೩೮ ಡಿಗ್ರಿ ಇದ್ದರೆ ಕನಿಷ್ಠ ೧೧ ಡಿಗ್ರಿಯವರೆಗಿರುತ್ತದೆ. ೪೩ ಡಿಗ್ರಿ ಮತ್ತು ೭.೪ ಡಿಗ್ರಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನದ ದಾಖಲೆಗಳು. [[ಜೂನ್]] ಮತ್ತು [[ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್]] ನಡುವೆ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ನೈಋತ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ಮೇ]] ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಈಶಾನ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ [[ಮಳೆ|ಮಳೆಯು]] [[ಅಕ್ಟೋಬರ್]] ಮತ್ತು [[ನವೆಂಬರ್|ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. [[ಸರಾಸರಿ]] ವಾರ್ಷಿಕ [[ತಾಪಮಾನ|ತಾಪಮಾನವು]] ೨೭ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್ ಮತ್ತು ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯು ೨೨೧೩ ಮಿ.ಮೀ. (೮೭ ಇಂಚು) ಆಗಿದೆ. ದ್ವೀಪ ನಗರದಲ್ಲಿ [[ಸರಾಸರಿ]] ಗರಿಷ್ಠ [[ತಾಪಮಾನ|ತಾಪಮಾನವು]] ೩೧ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್ ಹಾಗೂ ಸರಾಸರಿ ಕನಿಷ್ಠ ತಾಪಮಾನವು ೨೪ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್ ಆಗಿದೆ. ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ದೈನಂದಿನ ಸರಾಸರಿ ಗರಿಷ್ಠ ತಾಪಮಾನವು ೨೯ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್ ನಿಂದ ೩೩ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್‌ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದೈನಂದಿನ ಸರಾಸರಿ ಕನಿಷ್ಠ ತಾಪಮಾನವು ೧೬ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್ ನಿಂದ ೨೬ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್‌ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ದಾಖಲೆಯ ಗರಿಷ್ಠ ೪೨.೨ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್‌ ೧೪ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೫೨ ರಂದು <ref>https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf</ref> ಮತ್ತು ದಾಖಲೆಯ ಕನಿಷ್ಠ ೭.೪ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್‌ ೨೭ ಜನವರಿ ೧೯೬೨ ರಂದು ಹೊಂದಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣವಲಯದ [[ಚಂಡಮಾರುತ|ಚಂಡಮಾರುತಗಳು]] ಅಪರೂಪ. ೧೯೪೮ ರಲ್ಲಿ ಜುಹುದಲ್ಲಿ ಗಂಟಿಗೆ ೧೫೧ ಕಿ.ಮೀ. ವೇಗವನ್ನು ತಲುಪಿದ [[ಚಂಡಮಾರುತ|ಚಂಡಮಾರುತವು]] ಮುಂಬೈ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಟ್ಟ [[ಚಂಡಮಾರುತ|ಚಂಡಮಾರುತವಾಗಿದೆ]]. ಚಂಡಮಾರುತದಿಂದಾಗಿ ೩೮ ಮಂದಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ್ದು ೪೭ ಮಂದಿ ನಾಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay</ref> [[ಚಂಡಮಾರುತ|ಚಂಡಮಾರುತವು]] ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ೨೦ ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು ಮತ್ತು ನಗರವನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಿತು.<ref>https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03</ref><ref>https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765</ref> ಮುಂಬೈಯು ಮಾನ್ಸೂನ್ [[ಪ್ರವಾಹ|ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ]] ಗುರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html</ref> ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಭಾರೀ ಮಳೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿನ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರಕಾರ ಯೋಜಿತವಲ್ಲದ ಒಳಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಸಾಹತು ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ [[ಪ್ರವಾಹ|ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ]] ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಇತರ ಕಾರಣಗಳೆಂದರೆ ಅದರ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಮುಂಬೈ ನಗರವು ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪವಾಗಿದೆ. (ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಭೂ-ತುಂಬಿದ ಪ್ರದೇಶ) ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅದರ ಉಪನಗರಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕಳೆದ ಕೆಲವು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಸಾಹತುಗಳು ರೂಪುಗೊಂಡವು. ಇದರಿಂದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತ್ವರಿತ ಹೆಚ್ಚಳ, ಅಸಮರ್ಪಕ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಒಳಚರಂಡಿ ದಟ್ಟಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಬರುವ ಮಳೆನೀರು ಕೆಲವು ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಹುಮಹಡಿ [[ಕಟ್ಟಡ|ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶದ [[ನಗರ]] ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಸರ್ಕಾರವು [[ಪ್ರವಾಹ]] ತಗ್ಗಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಒಳಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪುನರ್ರಚಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಮಿಥಿ ನದಿಯ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಸಾಹತುಗಳ ಮರು-ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ===ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯ=== ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms</ref> <ref>https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html</ref> <ref>https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ಐಐಟಿ ಬಾಂಬೆ, ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮೆಕ್‌ಕೆಲ್ವಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ [[ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯ|ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು]] ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಏರೋಸಾಲ್ ಮತ್ತು ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ಸಂಶೋಧನಾ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಇತರ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/</ref> == ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆ == ಮುಂಬಯಿಯನ್ನು ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ರಾಜಧಾನಿ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಶೇಕಡಾ ೧೦ ರಷ್ಟು ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆಯ ಶೇಕಡಾ ೪೦ ರಷ್ಟು, ಕೇಂದ್ರ ಅಬಕಾರಿಯ ಶೇಕಡಾ ೨೦ ರಷ್ಟು, ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಸುಂಕದ ಶೇಕಡಾ ೬೦ ರಷ್ಟು, ರಫ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದ ಶೇಕಡಾ ೪೦ ರಷ್ಟು, ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ೪೦ ಬಿಲಿಯನ್ ರೂಪಾಯಿಯ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ತೆರಿಗೆ ಮುಂಬಯಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿದ್ದು [[ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ|ಮುಂಬಯಿ ಶೇರು ಬಜಾರು]], [[ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] , [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಟಾಕ್ ಎಕ್ಸ್ ಚೇಂಜ್]] ಇವೇ ಅಲ್ಲದೇ [[ಟಾಟಾ]], [[ಗೋದ್ರೇಜ್]] ಮತ್ತು [[ರಿಲಯನ್ಸ್]] ನಂತಹ ಮಹಾ ಉದ್ಯೋಗಸಮೂಹಗಳ ಮುಖ್ಯ ಕಛೇರಿಗಳು ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಅನೇಕ ವಿದೇಶೀ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೂ ತಮ್ಮ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ತೆರೆದಿವೆ. ಸುಮಾರು ೧೯೮೦ ರವರೆಗೂ ಮುಂಬಯಿಯ ಬಟ್ಟೆ ಗಿರಣಿಗಳು ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆಧಾರಸ್ಥಂಭಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಈಗ ತಂತ್ರಜ್ಙಾನ, ಆಭರಣಗಳ ಪಾಲೀಶ್ ಮಾಡುವಿಕೆ, ಆರೋಗ್ಯ, ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಙಾನ ಮೊದಲಾದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ಮುಂಬಯಿ ರಾಜಧಾನಿಯೂ ಆಗಿರುವ ಕಾರಣ ರಾಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರೀ ನೌಕರರು ಸಹಾ ಗಣನೀಯ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕೈಗಾಡಿಯ ಕಿರುವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ಚಾಲಕರು, ಮೆಕ್ಯಾನಿಕ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿರುವ ಕುಶಲ ಹಾಗೂ ಅ-ಕುಶಲ ಕಾರ್ಮಿಕರೂ ವಿಪುಲವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮುಂಬಯಿ ಬಂದರೂ ಅನೇಕರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಮುಂಬಯಿಯ ಮನರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮವಂತೂ ಅನೇಕರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದೆ. ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಕಿರುತೆರೆ, ಉಪಗ್ರಹ ವಾಹಿನಿಗಳು, ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಮುಂಬಯಿ. '[[ಬಾಲಿವುಡ್]] ' ಎಂದೇ ಹೆಸರಾಗಿರುವ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದ ಕೆಂದ್ರವೂ ಮುಂಬಯಿಯೇ. ಮುಂಬಯಿಯ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಗುಜರಾತಿ, ಮಾರವಾಡಿ ಮತ್ತು ಪಾರಸೀ ಜನಾಂಗದ ಗಣನೀಯ ಕೊಡುಗೆಯಿದೆ. == ರಾಜ್ಯ-ಸರಕಾರ ಹಾಗೂ ಮಹಾನಗರಪಾಲಿಕೆ == [[ಬೃಹನ್ಮುಂಬಯಿ ಮಹಾನಗರಪಾಲಿಕೆ]] ಈ ನಗರದ ಮೂಲಭೂತ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳಾದ ನೀರು ಸರಬರಾಜು, ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಕಮೀಷನರ್ ಇದರ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದು ಐ.ಏ.ಎಸ್ ಹುದ್ದೆಯ ಈ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಸರಕಾರ ನೇಮಿಸುತ್ತದೆ. ಆಡಳಿತಾನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ನಗರವನ್ನು ೧೪ ಉಪವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದ್ದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪವಿಭಾಗವನ್ನೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಉಪ-ಕಮೀಷನರ್ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಪಾಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜನರಿಂದ ಚುನಾಯಿತರಾದ ೨೨೭ ನಗರಸೇವಕರು (ಕಾರ್ಪೋರೇಟರುಗಳು), ೫ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ನಗರಸೇವಕರು ಹಾಗೂ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಪೌರ (ಮೇಯರ್ ) ಇರುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ್ಯದ ಸಾಧಾರಣ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಉಮೇದುವಾರರನ್ನೂ ಈ ನಗರಪಾಲಿಕೆಯ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಮುಂಬಯಿ ಪೋಲೀಸ್ ರಾಜ್ಯದ ಗೃಹ ಖಾತೆಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ. ಐ.ಪಿ.ಎಸ್ ದರ್ಜೆಯ ಕಮೀಷನರ್ ಮುಂಬಯಿ ಪೋಲೀಸ್ ಪಡೆಯ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ. ಮುಂಬಯಿ ನಗರವನ್ನು ಏಳು ಪೋಲೀಸ್ ವಲಯಗಳಾಗಿಯೂ, ಹದಿನೇಳು ವಾಹನ ಸಾರಿಗೆ ಪೋಲೀಸ್ ವಲಯಗಳಾಗಿಯೂ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದ್ದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಲಯಕ್ಕೂ ಒಬ್ಬ ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಕಮೀಷನರ್ ನೇತೃತ್ವವಿದೆ. ವಾಹನ ಸಾರಿಗೆ ಪೋಲೀಸ್ ಮುಂಬಯಿ ಪೋಲಿಸಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿರುವ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಕೇವಲ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ರಾಜ್ಯಕ್ಕಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಗೋವಾ ರಾಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಮನ್, ದಿಯು, ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರಹವೇಲಿಗಳಿಗೂ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸಿವಿಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಸೆಷನ್ಸ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳೂ ಇವೆ. ೬ ಜನ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ, ೩೪ ಜನ ವಿಧಾನ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಂಬಯಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈಗ [[ಶಿವಸೇನ ಪಕ್ಷ]] ಬಹುಮತದಿಂದ ಗೆದ್ದು ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ. ಬೃಹನ್ ಮುಂಬಯಿ ನಗರಪಾಲಿಕೆಯ ಅಧಿಕಾರವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವರೆ ವರ್ಷದ ಪ್ರಗತಿಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಅದೇ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. == ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ == ಮುಂಬಯಿಯ ನಾಗರೀಕರು ದೈನಂದಿನ ಸಂಚಾರೀ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಸರಕಾರೀ ಸಾರಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಸ್ತೆಗಳ ದುಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಕಿಂಗ್ ಮಾಡಲು ಸ್ಥಳದ ಅಭಾವದಿಂದ ಖಾಸಗೀ ವಾಹನಗಳು ಅಷ್ಟಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಈತ್ತೀಚೆಗೆ ಲೋಕಲ್ ರೈಲಿನಲ್ಲಿಯ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯ ಜನದಟ್ಟಣೆಯಿಂದ ಬೇಸತ್ತ ಜನ ಸ್ವಂತ ವಾಹನದ ಮೊರೆ ಹೋಗುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೂ ಕಾಣಬರುತ್ತಿದೆ. ಸುಮಾರು ೩೫ ಲಕ್ಷ ಜನ ಲೋಕಲ್ ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡುತ್ತಾರೆಂಬ ದಾಖಲೆ ಇದೆ. ಲೋಕಲ್ ರೈಲುಗಳು ಮುಂಬಯಿ ಜನಜೀವನದ ಜೀವನಾಡಿ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲ. ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ರೈಲ್ವೆಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿಗಳು ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲವೆ. ಮುಂಬಯಿ ಲೋಕಲ್ ರೈಲು ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂಬಯಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ರೈಲ್ವೆಯ ಸಂಚಾರವಿದ್ದರೆ ಮುಂಬಯಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗ ಮಧ್ಯ ರೈಲ್ವೆ ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಾರ್ಬರ್ ಲೈನ್ ಇದೆ. ಇದು ಮಧ್ಯರೈಲ್ವೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ. ಇವೆರಡೂ ರೈಲುಗಳ ೧೨೪ ಕಿ. ಮೀ. ಉದ್ದದ ಹಾಗೂ ಹಾರ್ಬರ್ ಲೈನಿನ ಮತ್ತೊಂದು ೫೪ ಕಿ.ಮೀ. ಉದ್ದದ ರೈಲು ಹಳಿಗಳ ಜಾಲ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಮುಂಬಯಿಯಿಂದ ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕವಿದೆ. ಮುಂಬಯಿಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಸ್ಟ್ (ಬಾಂಬೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಸರಬರಾಜು ಮತ್ತು ಸಾರಿಗೆ) ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಮುಂಬಯಿ ನಗರಪಾಲಿಕೆಯ ಅಧೀನದ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಂಸ್ಥೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೇವಲ ಮುಂಬಯಿ ನಗರವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಉಪನಗರಗಳು, ನವಿ ಮುಂಬಯಿ ಮತ್ತು ಠಾಣೆಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸಮೀಪದ ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಮ ದೂರದ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ಹೆಚ್ಚು ದೂರದ ಓಡಾಟಕ್ಕೆ ಲೋಕಲ್ ರೈಲು ಬಸ್ಸಿಗಿಂತ ಅಗ್ಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಬಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವವರ ಸಂಖ್ಯೆ ೩೨ ಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಾರಣ ಬಸ್ಸುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಹಡಿಬಸ್ ಹಾಗೂ ವಾತಾನುಕೂಲಿತ ಬಸ್ಸುಗಳನ್ನೂ ಬೆಸ್ಟ್ (ಬಾಂಬೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಸರಬರಾಜು ಮತ್ತು ಸಾರಿಗೆ) ಓಡಿಸುತ್ತದೆ. ಖಾಸಗೀ ಸಂಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹಳದಿ, ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಆಟೋರಿಕ್ಷಾಗಳಿಗೆ ನಗರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲವಾದರೂ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಮುಖ್ಯ ಖಾಸಗೀ ಸಂಚಾರ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಾಗಿವೆ. ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಟೋ ರಿಕ್ಷಾಗಳು ಸಂಕುಚಿತ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲದಿಂದ (ಸಿಎನ್‌ಜಿ) ಚಲಾಯಿಸಲು ಕಾನೂನಿನ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವು ಅನುಕೂಲಕರ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸಾರಿಗೆ ಸಾಧನಗಳಾಗಿವೆ.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM</ref> ಮುಂಬಯಿಯ ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ( ಹಳೆಯ ಹೆಸರು ಸಹಾರ್ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ) ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ. ಸಾಂತಾಕ್ರೂಝ್‌‍ನಲ್ಲಿ ಭಾರತದೊಳಗಿನ ಸಂಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ವಿಮಾಣ ನಿಲ್ದಾಣವಿದೆ. ಮುಂಬಯಿ ತನ್ನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಸರಕು ಹಾಗೂ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಸಾಗಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿ ಬಂದರು ಶೇಕಡಾ ೫೦ ರಷ್ಟು ಪಾಲು ಪಡೆದಿದೆ. [[ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆ|ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಯ]] ಮಹತ್ವದ ನೆಲೆಯೂ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿದೆ. == ನಾಗರೀಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು == ಮುಂಬಯಿ ನಗರದ ಕುಡಿಯುವ [[ನೀರು|ನೀರಿನ]] ಸರಬರಾಜು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತುಳಸಿ ಮತ್ತು ವಿಹಾರ್ ಕೆರೆಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಉತ್ತರದ ಕೆಲವು ಕೆರೆಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭಾಂಡುಪ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಏಶಿಯಾದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾದ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ನೀರನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಸ್ತೆಗಳ ಮೇಲುಸ್ತುವಾರಿ ಮತ್ತು ನಗರದ ಕಸವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವುದು ಕೂಡಾ ನಗರಪಾಲಿಕೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ದಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಸುಮಾರು ೭,೮೦೦ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಕಸವನ್ನು ನಗರದ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಗೋರೈ ಎಂಬಲ್ಲಿಗೆ ಸಾಗಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಸುರಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಂತೆ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಲುಂದ್, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ದೇವನಾರ್ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಸ ಸುರಿಯುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ವರಳಿ ಮತ್ತು ಬಾಂದ್ರಾಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಳಚೆ ನೀರನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸುವ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಬೆಸ್ಟ್ ಸಂಸ್ಥೆಯು ನಗರದ [[ವಿದ್ಯುತ್]] ಸರಬರಾಜನ್ನೂ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಉಪನಗರಗಳ ವಿದ್ಯುತ್ ವಿತರಣೆ ರಿಲಯನ್ಸ್ ಎನರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಮಹಾವಿತರಣ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ವಿದ್ಯುತ್ ವಿತರಣಾ ಮಂಡಳಿ) ಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿವೆ. ಮಹಾನಗರದ ವಿದ್ಯುತ್ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಖಾಸಗೀ ಒಡೆತನದ ಟಾಟಾ ಸಮೂಹದ ಟಾಟಾ ಪವರ್ ಕಂಪನಿಯು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಆಗೊಮ್ಮೆ ಈಗೊಮ್ಮೆ [[ವಿದ್ಯುತ್]] ಕಡಿತವಾದರೂ [[ನಗರ]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ [[ವಿದ್ಯುತ್]] ಪೂರೈಕೆಗೆ ಧಕ್ಕೆ ಉಂಟಾಗುವುದು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೆನ್ನುವಷ್ಟು ಅಪರೂಪ. == ಜನಜೀವನ == ಮುಂಬಯಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಒಂದು ಕೋಟಿ ಮೂವತ್ತು ಲಕ್ಷವಿದ್ದು ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿ.ಮೀಗೆ ೨೯೦೦೦ ಜನರ ಸಾಂದ್ರತೆಯಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಸಾವಿರ ಪುರುಷರಿಗೆ ೮೧೧ ಸ್ತ್ರೀ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿದೆ. ಉದ್ಯೋಗವನ್ನರಸಿಕೊಂಡು ಪರಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಬರುವವರಲ್ಲಿ ಪುರುಷರೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರುವುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಶೇಕಡಾ ೮೩ ರಷ್ಟು ಜನ ಸಾಕ್ಷರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ೬೮ ರಷ್ಟು ಹಿಂದೂಗಳೂ, ಶೇಕಡಾ ೧೭ ರಷ್ಟು ಮುಸಲ್ಮಾನರೂ, ತಲಾ ಶೇಕಡಾ ೪ ರಷ್ಟು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನ್ ಹಾಗೂ ಬೌದ್ಧರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನಿತರ ಧಾರ್ಮಿಕರೆಂದರೆ ಪಾರ್ಸಿಗಳು, ಜೈನರು, ಯಹೂದ್ಯರು, ಮತ್ತು ಸೀಖರು. [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ]] ನಾಡಭಾಷೆ [[ಮರಾಠಿ]] ಮುಂಬಯಿಯ ಮುಖ್ಯಭಾಷೆಯಾಗಿದ್ದರೂ [[ಹಿಂದಿ]], [[ಗುಜರಾತಿ ಭಾಷೆ|ಗುಜರಾತಿ]], [[ಆಂಗ್ಲ|ಇಂಗ್ಲೀಷ್]], [[ಕೊಂಕಣಿ]] ಈ ಭಾಷಿಕರೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಷೆಗಳ ಜನರೂ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾರೆ. ಮುಂಬಯಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅಪರಾಧಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ಸೆರೆಮನೆ ಅರ್ಥರ್ ರೋಡ್ ಜೈಲು. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯ ನಗರಗಳಂತೆ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಅತಿನಗರೀಕರಣದ ಪರಿಣಾಮವಾದ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುವ ಬಡತನ, ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಕೊರತೆ, ನಿರುದ್ಯೋಗ, ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಅಭಾವ, ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳ ಅನಿರ್ಬಂಧಿತ ಹೆಚ್ಚಳ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮುಂಬಯಿಯ ಮೂರು ಕಡೆ ನೀರಿದ್ದು ನಗರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಜಾಗ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ನಿವೇಶನದ ಬೆಲೆ ಗಗನಕ್ಕೇರಿದ್ದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಗರೀಕರು ನಗರದ ಹೊರವಲಯದ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲಸದ ಜಾಗಕ್ಕೂ ಮನೆಗೂ ಇದರಿಂದ ಬಹಳಷ್ಟು ದೂರವಾಗುವುದರಿಂದ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ವೇಳೆಯನ್ನು ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆಯುವುದು ಮುಂಬಯಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕರಿಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೂ ಅಸಾಧ್ಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ತರುತ್ತಿದೆ. ಮುಂಬಯಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ ೪೬ - ೪೮ ರಷ್ಟು ಜನ ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಒಂದು ಅಂದಾಜಿದೆ. == ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಗರು == ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಇತರೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯರಂತೆ ಸುಮಾರು ೨೫ ಲಕ್ಷ ಕನ್ನಡಿಗರು ವಾಸ್ತವ್ಯಹೂಡಿದ್ದಾರೆ. ಭಾಷಾವಾರು ಪ್ರಾಂತಗಳ ರಚನೆಗೆ ಮುನ್ನ [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಕೆಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅಂದಿನ ಮುಂಬಯಿ ಪ್ರಾಂತದ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಕನ್ನಡಿಗರು ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳಿಗಾಗಿ ಮುಂಬಯಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಹೋಗಿ ಕೆಲ ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಮುಂಬಯಿಯ ನಾಗರೀಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕ್ರಮೇಣ ಇತರ ಭಾಗಗಳ ಕನ್ನಡಿಗರೂ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯೂರಿದ್ದಾರೆ. "ಉಡುಪಿ ಹೋಟಲು" ಎಂದೇ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿರುವ ಮುಂಬಯಿಯ ಮಧ್ಯಮವರ್ಗೀಯ ಹೋಟೆಲು ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಕರಾವಳಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಕನ್ನಡಿಗರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವಿದೆ. == ಉದ್ಯಮಿಗಳು, ಕಲಾವಿದರು, ಕವಿಗಳು, ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪತ್ರಿಕಾಕರ್ತರುಗಳು == ಅನೇಕ ಕನ್ನಡಿಗರು ಈ ನಗರದ ವಿವಿಧ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಸಿನಿಮಾ (ಖ್ಯಾತ ನಿರ್ದೇಶಕ [[ಚಿ.ಗುರುದತ್|ಗುರುದತ್]], ನಟ ಅಥವಾ ನಟಿಯರಾದ [[ಶಿಲ್ಪಾ ಶೆಟ್ಟಿ]], [[ಸುನೀಲ್ ಶೆಟ್ಟಿ]], [[ಐಶ್ವರ್ಯಾ ರೈ]], '[[ಬಾಬಾ ಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ]]', ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ, [[ವಿ.ಕೆ.ಮೂರ್ತಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ). ಸಾಹಿತ್ಯ [[ಅಮರ ಚಿತ್ರ ಕಥಾ|ಅಮರ ಚಿತ್ರ ಕಥೆಯನ್ನು]] ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ [[ಅನಂತ ಪೈ]], ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾದ [[ವ್ಯಾಸರಾಯ ಬಲ್ಲಾಳ]], [[ಶ್ರೀಪತಿ ಬಲ್ಲಾಳ]], [[ಯಶವಂತ ಚಿತ್ತಾಲ]], [[ಜಯಂತ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ]], [[ಮಿತ್ರಾ ವೆಂಕಟ್ರಾಜ್]] ಇತ್ಯಾದಿ). ನಾಟಕ [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್|ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡರು]] , [[ಅನಂತ್ ನಾಗ್|ಅನಂತ ನಾಗ್]], [[ಶಂಕರ್ ನಾಗ್|ಶಂಕರ ನಾಗ್]] ಕೆಲಕಾಲ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿದ್ದುದುಂಟು). ಇನ್ನು ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ [[ಎಮ್. ವಿ. ಕಾಮತ್]], ಫ್ರೀ ಪ್ರೆಸ್ ಜರ್ನಲ್ ನ [[ಸದಾನಂದ್]], [[ಕರ್ನಾಟಕ ಮಲ್ಲ]] ಪತ್ರಿಕೆಯ,[[ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಪಾಲೆತ್ತಾಡಿ]] ಮುಂತಾದವರು ಮುಖ್ಯರು. ==ಮುಂಬಯಿ ನಗರದ ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿ ಕಲಾವಿದರು== ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಗರ ಹಲವಾರು ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳೆಂದರೆ [[ಮೈಸೂರ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್, ಮುಂಬಯಿ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಘ, ಮುಂಬಯಿ|ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಘ]], ಮುಂಬಯಿಕನ್ನಡ ಸಂಘ, ಡೊಂಬಿವಲಿ ಕನ್ನಡಸಂಘ, ಗೋರೆಗಾಂ, ಮಲಾಡ್ ಹಾಗೂ ಕೋಟೆ ಕನ್ನಡ ಸಂಘಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ದೊಡ್ಡ ಅಥವಾ ಸಣ್ಣ ಹರವಿನಲ್ಲಿ [[ಕನ್ನಡ|ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ]], ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಕಲೆ, ಕನ್ನಡತನವನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಬೆಳೆಸುವಲ್ಲಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕನ್ನಡ ರಂಗ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರು [[ದುಗ್ಗಪ್ಪಯ್ಯ]], [[ಕುಂತಿ ದುಗ್ಗಪ್ಪಯ್ಯ]], [[ಆರ್. ಡಿ. ಕಾಮತ್]], [[ಶ್ರೀಪತಿ ಬಲ್ಲಾಳ]], [[ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್]], [[ಸದಾನಂದ ಸುವರ್ಣ]], [[ಬಿ.ಆರ್.ಮಂಜುನಾಥ್|ಡಾ.ಬಿ.ಆರ್.ಮಂಜುನಾಥ್]], [[ಕೆ.ಮಂಜುನಾಥಯ್ಯ]], [[ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ನಿಡ್ವಣ್ಣಾಯ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯಭಾಮಾ ನಿಡ್ವಣ್ಣಾಯ]] ದಂಪತಿಗಳು, (ದಿವಂಗತ) [[ಎ. ಎಸ್. ಕೆ ರಾವ್]], [[ಭರತ್ ಕುಮಾರ್ ಪೊಲಿಪು]], [[ಅಹಲ್ಯ ಬಲ್ಲಾಳ್]], [[ಸಾ.ದಯಾ]], [[ಶ್ಯಾಲಿನಿ ರಾವ್]], [[ಮೋಹನ್ ಮಾರ್ನಾಡ್]], [[ಅವಿನಾಶ್ ಕಾಮತ್]], [[ಕುಸುಮ್ ಬಲ್ಲಾಳ್]] ಮುಂತಾದವರು. == ಮುಂಬಯಿ ನಗರವಾಸಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ == ಮುಂಬಯಿ ನಗರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಮುಂಬಯಿಕರ್ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದುಂಟು. ಮುಂಬಯಿಯ ನಾಗರೀಕರ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಲೋಕಲ್ ರೈಲಿನ ಪ್ರಯಾಣ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ವಂತ ಮನೆ ಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಆದಷ್ಟೂ ಲೋಕಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್ನುಗಳ ಹತ್ತಿರವೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಓಡಾಟದಲ್ಲಿ ಗಡಿಯಾರದ ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ ಮಗ್ನರಾಗಿರುವ ಮುಂಬಯಿಕರರಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶ ಕಡಿಮೆ. ಆದರೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಾದ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಹಬ್ಬ ಹರಿದಿನಗಳನ್ನು ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ, ಸಡಗರದಿಂದ, ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂಬಯಿಯ ಖಾದ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಂಕೇತವೆಂದರೆ [[ವಡಾಪಾವ್]] ಎನ್ನಬಹುದು. ಪಾನೀಪುರಿ, ಪಾವ್ ಭಾಜಿ, ಭೇಳ್ ಪುರಿ, ದಕ್ಣಿಣ ಭಾರತೀಯ, ಪಂಜಾಬೀ, ಚೈನೀಸ್ ತಿನಿಸುಗಳೂ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಬಟಾಟವಡ ಅಂಗಡಿ, ದಾದರ್ (ಪ), ಮುಂಬಯಿ]], ದಾದರ್ ಪಶ್ಚಿಮ ದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬಿಸಿ-ಬಿಸಿ ಬಟಾಟಾವಡ ತಿಂದು ಚಹ- ಸೇವನೆಮಾಡುವ ಮಜವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನವೇ ಮುಂಬಯಿ ಎನ್ನಬಹುದು. [[ದಾದಾಸಾಹೇಬ್ ಫಾಳಕೆ]] ಭಾರತದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಚಲನಚಿತ್ರ ತಯಾರಿಸಿದ್ದು ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ. ವಿಪುಲವಾಗಿದ್ದ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳು ಕಳೆದ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಿರುತೆರೆಯ ದಾಳಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ವರ್ಚಸ್ಸು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್‌‍ಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿವೆ. ರಸಿಕರಿಗಾಗಿ ನಾಟ್ಯಮಂದಿರಗಳು, ಚಿತ್ರ-ಶಿಲ್ಪ-ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಸರಕಾರೀ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗೀ ರಂಗದ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಾಣಗಳೆಂದರೆ [[ಜಹಾಂಗೀರ್ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ]], [[ಏಶಿಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ|ಏಶಿಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ]] ವಾಚನಾಲಯ ಮತ್ತು [[ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]](ಹಳೆಯ ಹೆಸರು [[ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಆಫ್ ವೇಲ್ಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್]]). [[ಬರ್ಲಿನ್]], [[ಲಂಡನ್]] , [[ಲಾಸ್ ಎಂಜಲೀಸ್|ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್]], [[ಸೇಂಟ್ ಪೀಟರ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್|ಸೆಯಿಂಟ್ ಪೀಟರ್ಸ್ ಬರ್ಗ್]],[[ಸ್ಟುಟ್ ಗರ್ಟ್]], [[ಯೋಕೋಹಾಮ]] ಈ ನಗರಗಳನ್ನು ಮುಂಬಯಿಯ ಭಗಿನಿ ನಗರಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂಬೈನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮತ್ತು ಕಾಸ್ಮೋಪಾಲಿಟನ್ [[ಹಬ್ಬಗಳು]], [[ಆಹಾರ]], [[ಮನರಂಜನೆ]] ಮತ್ತು [[ರಾತ್ರಿ]] ಜೀವನದ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮುಂಬೈ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಅತ್ಯಂತ ಕಾಸ್ಮೋಪಾಲಿಟನ್ [[ನಗರ]] ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಅದರ [[ಇತಿಹಾಸ]] ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ನಗರದಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು, ಧರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಕಪದ್ಧತಿಗಳು ಸಹಬಾಳ್ವೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳು, ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳು, ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಗಳು ಮತ್ತು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯು ಮುಂಬೈನ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಕಾಸ್ಮೋಪಾಲಿಟನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಮುಂಬೈ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.<ref>https://www.theage.com.au/entertainment/art-and-design/beginners-bollywood-20050928-ge0y6p.html</ref> ದಾದಾಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಮರಾಠಿ ಟಾಕೀಸ್ ನಂತರ ಮೂಕ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದರು ಮತ್ತು ೨೦ ನೇ [[ಶತಮಾನ|ಶತಮಾನದ]] ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ [[ಚಲನಚಿತ್ರ]] ಪ್ರಸಾರವು ನಡೆಯಿತು. ಮುಂಬೈ ಕೂಡ [[ಬಾಲಿವುಡ್]], ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು [[ಹಾಲಿವುಡ್]] ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಂಬೈ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವ ಮತ್ತು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] [[ಹಿಂದಿ]] ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ [[ಚಲನಚಿತ್ರ]] [[ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಅಭಿಲೇಖ)|ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ]] ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ [[ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಅಭಿಲೇಖ)|ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಸಮಾರಂಭವು ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ೧೯೫೦ ರ ದಶಕದ ವೇಳೆಗೆ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ರಾಜ್ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೃತ್ತಿಪರ [[ನಾಟಕ]] ಗುಂಪುಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಮುಂಬೈ [[ಮರಾಠಿ]], [[ಹಿಂದಿ]], [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ "ರಂಗಭೂಮಿ ಚಳುವಳಿ" ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. ಸಮಕಾಲೀನ [[ಕಲೆ|ಕಲೆಯು]] ಸರ್ಕಾರಿ - ಅನುದಾನಿತ ಕಲಾ ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಗ್ಯಾಲರಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. [[ಸರ್ಕಾರ|ಸರ್ಕಾರದ]] ಅನುದಾನಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಹಾಂಗೀರ್ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಆಫ್ ಮಾಡರ್ನ್ ಆರ್ಟ್ ಸೇರಿವೆ. ೧೮೩೩ ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಮುಂಬೈ [[ನಗರ|ನಗರದ]] ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ [[ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು|ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಾಗಿದೆ. ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜ್ [[ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ|ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]] (ಹಿಂದೆ ದಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಆಫ್ ವೇಲ್ಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ) ದಕ್ಷಿಣ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ|ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದ್ದು]] ಇದು [[ಭಾರತೀಯ]] ಇತಿಹಾಸದ ಅಪರೂಪದ ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/</ref> ಮುಂಬೈ ಜಿಜಾಮಾತಾ ಉದ್ಯಾನ್ (ಹಿಂದೆ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ [[ಮೃಗಾಲಯ|ಮೃಗಾಲಯವನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು [[ಉದ್ಯಾನವನ|ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿದೆ]]. [[ನಗರ|ನಗರದ]] ಶ್ರೀಮಂತ [[ಸಾಹಿತ್ಯ]] ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಬುಕರ್ [[ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಅಭಿಲೇಖ)|ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ವಿಜೇತರಾದ ಸಲ್ಮಾನ್ ರಶ್ದಿ, ಅರವಿಂದ್ ಅಡಿಗ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮುಂಬೈ ಮೂಲದ ಲೇಖಕರಾದ ಮೋಹನ್ ಆಪ್ಟೆ, ಅನಂತ್ ಕನೇಕರ್ ಮತ್ತು ಗಂಗಾಧರ ಗಾಡ್ಗೀಳ್ ಅವರ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಮರಾಠಿ]] [[ಸಾಹಿತ್ಯ|ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು]] ಆಧುನೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ [[ಸಾಹಿತ್ಯ]] ಅಕಾಡೆಮಿ [[ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಅಭಿಲೇಖ)|ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ]] ಮೂಲಕ ಉತ್ತೇಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಕ್ಷರಗಳ ಅಕಾಡೆಮಿಯಿಂದ ನೀಡಲಾಗುವ [[ಸಾಹಿತ್ಯ]] ಗೌರವವಾಗಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20080520022941/http://sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm</ref> ಮುಂಬೈ ನಿವಾಸಿಗಳು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ]] ಎರಡೂ [[ಹಬ್ಬ|ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು]] ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. [[ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ]] ಮುಂಬೈನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ಆಚರಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಮುಂಬೈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೫೦೦೦ ಗಣಪತಿ ಮಂಟಪಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ದೀಪಾವಳಿ]], [[ಹೋಳಿ]], [[ನವರಾತ್ರಿ]], [[ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್]], [[ರಕ್ಷಾ ಬಂಧನ|ರಕ್ಷಾಬಂಧನ]], [[ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ]], [[ದಸರಾ]], ಈದ್, [[ದುರ್ಗಾ ಪೂಜಾ|ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆ]], [[ಶ್ರೀ ರಾಮ ನವಮಿ|ರಾಮ ನವಮಿ]], ಶಿವ ಜಯಂತಿ ಮತ್ತು [[ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿ]] ಮುಂತಾದ ಇತರ [[ಹಬ್ಬಗಳು]] ನಗರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಜನಪ್ರಿಯ [[ಹಬ್ಬಗಳು|ಹಬ್ಬಗಳಾಗಿವೆ]]. ಕಲಾ ಘೋಡಾ ಉತ್ಸವವು [[ಸಂಗೀತ]], [[ನೃತ್ಯ]], [[ರಂಗಭೂಮಿ]] ಮತ್ತು [[ಚಲನಚಿತ್ರ|ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ [[ಕಲಾವಿದ|ಕಲಾವಿದರ]] ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಕಲೆಗಳ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/</ref> ಬಂಗಾಂಗ [[ಉತ್ಸವಗಳು|ಉತ್ಸವವು]] ಎರಡು ದಿನಗಳ [[ಸಂಗೀತ]] ಉತ್ಸವವಾಗಿದ್ದು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ [[ಜನವರಿ]] ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] [[ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮವು ಮುಂಬೈನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬಂಗಾಂಗಾ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref>https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562</ref> ಎಲಿಫೆಂಟಾ [[ದ್ವೀಪ|ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ]] ಪ್ರತಿ [[ಫೆಬ್ರವರಿ|ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ]] ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಎಲಿಫೆಂಟಾ [[ಉತ್ಸವಗಳು|ಉತ್ಸವವು]] ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ [[ಭಾರತೀಯ]] [[ನೃತ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಸಂಗೀತ|ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ]] ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಉತ್ಸವವು ದೇಶಾದ್ಯಂತದ ಪ್ರದರ್ಶಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.<ref>https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562</ref> [[ನಗರ]] ಮತ್ತು [[ರಾಜ್ಯ|ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ]] ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ [[ರಜಾದಿನ|ರಜಾದಿನಗಳಲ್ಲಿ]] ಮೇ ೧ ರಂದು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ದಿನ <ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM</ref> <ref>https://web.archive.org/web/20110714002936/http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm</ref>, ೧ ಮೇ ೧೯೬೦ ರಂದು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ರಾಜ್ಯ ರಚನೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಮತ್ತು ಗುಡಿ ಪಾಡ್ವಾ ಇದು ಮರಾಠಿ ಜನರಿಗೆ ಹೊಸ [[ವರ್ಷ|ವರ್ಷದ]] ದಿನವಾಗಿದೆ. [[ಕಡಲತೀರ|ಕಡಲತೀರಗಳು]] ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ [[ಕಡಲತೀರ|ಕಡಲತೀರಗಳೆಂದರೆ]] ಗಿರ್ಗಾಮ್ ಚೌಪಾಟಿ, ಜುಹು ಬೀಚ್, ದಾದರ್ ಚೌಪಾಟಿ, ಗೊರೈ ಬೀಚ್, ಮಾರ್ವ್ ಬೀಚ್, ವರ್ಸೋವಾ ಬೀಚ್, ಮಾಧ್ ಬೀಚ್, ಅಕ್ಸಾ ಬೀಚ್ ಮತ್ತು ಮನೋರಿ ಬೀಚ್.<ref>https://web.archive.org/web/20130921053256/http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516</ref> ಗಿರ್ಗಾಂವ್ ಚೌಪಾಟಿ ಮತ್ತು ಜುಹು ಬೀಚ್ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಹೆಚ್ಚಿನ [[ಕಡಲತೀರ|ಕಡಲತೀರಗಳು]] [[ಈಜು|ಈಜಲು]] ಅನರ್ಹವಾಗಿವೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20130921055224/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx</ref> ಎಸ್ಸೆಲ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಒಂದು ಥೀಮ್ ಪಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು ಗೊರೈ ಬೀಚ್‌ಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಥೀಮ್ ವಾಟರ್ ಪಾರ್ಕ್, ವಾಟರ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಅಡ್ಲ್ಯಾಬ್ಸ್ ಇಮ್ಯಾಜಿಕಾ ಮುಂಬೈ - ಪುಣೆ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ವೇಯಿಂದ ಖೋಪೋಲಿ ನಗರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms</ref> == ಪ್ರಸಾರ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು == ಮುಂಬೈ ಹಲವಾರು ಪತ್ರಿಕೆ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು, [[ದೂರದರ್ಶನ]] ಮತ್ತು [[ರೇಡಿಯೋ]] ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ವೃತ್ತ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು, ಕಿರುತೆರೆ ವಾಹಿನಿಗಳು ಮುಂಬಯಿಯಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳೆಂದರೆ [[ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ|ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]], [[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌|ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್]], [[ಡಿ.ಎನ್.ಏ]], [[ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್]] , [[ಮಿಡ್ ಡೇ]] ಇತ್ಯಾದಿ. [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಟೈಮ್ಸ್]] , [[ಸಕಾಳ]], [[ಲೋಕಸತ್ತಾ]] , [[ಸಾಮನಾ]] ಮತ್ತು [[ನವಾಕಾಳ]] ಮುಖ್ಯ [[ಮರಾಠಿ]] ಪತ್ರಿಕೆಗಳು.<ref>https://web.archive.org/web/20110815164813/http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai</ref> ಇವಲ್ಲದೆ [[ಗುಜರಾತಿ ಭಾಷೆ|ಗುಜರಾತಿ]], [[ಕನ್ನಡ]], [[ತಮಿಳು]] ಮುಂತಾದ ಇತರೇ ಭಾಷೆಗಳ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೂ ಮುಂಬಯಿಯಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತವೆ. [[ಕರ್ನಾಟಕ ಮಲ್ಲ]], ಉದಯವಾಣಿ ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆ ಮುಂಬಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಭಾರತದ ಅತಿ ಹಳೆಯ ದಿನಪತ್ರಿಕೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿರುವ [[ಬಾಂಬೆ ಸಮಾಚಾರ್|ಬಾಂಬೇ ಸಮಾಚಾರ್]] ಎಂಬ ಪತ್ರಿಕೆ [[ಗುಜರಾತಿ ಭಾಷೆ|ಗುಜರಾತಿ]] ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಯಿಂದ ೧೮೨೨ ರಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಜನಪ್ರಿಯ ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಯ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು ಸಪ್ತಾಹಿಕ್ ಸಕಾಲ್, ಗೃಹಶೋಭಿಕ, ಲೋಕರಾಜ್ಯ, ಲೋಕಪ್ರಭ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಲೇಖ.<ref>https://web.archive.org/web/20130117050215/http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218</ref> ಅನೇಕ ಕಿರುತೆರೆ ವಾಹಿನಿಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಚೇರಿಗಳು ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ದೂರದರ್ಶನ|ದೂರದರ್ಶನದ]] ಎರಡು ಕಿರುತೆರೆ ವಾಹಿನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಕೇಬಲ್ ಟಿವಿ ಜಾಲಗಳು ಮುಂಬಯಿಯ ಬಹುತೇಕ [[ಮನೆ|ಮನೆಗಳನ್ನು]] ತಲುಪಿವೆ. [[ಉಪಗ್ರಹ ಟಿವಿ]] (ಡಿಟಿಹೆಚ್) ಈಗಿನ್ನೂ (೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ) ಪ್ರವೇಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು ಬರುವ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ. ೨೦೦೬ ರ ಕೊನೆಯಿಂದ [[ನಗರ|ನಗರದ]] ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಎಎಸ್ ಮೂಲಕವೇ ಟಿವಿ ವಾಹಿನಿಗಳ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕೇಬಲ್ ಟಿವಿ ಜಾಲಗಳ ಮೇಲೆ ಡಿಟಿಹೆಚ್ ಮತ್ತು ಸಿಎಎಸ್ ಗಳ ಪರಿಣಾಮ ಏನೆಂದು ಈಗಲೇ ಊಹಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾದರೂ ಈ ಉದ್ಯಮ ಇನ್ನು ಕೆಲವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದರಲ್ಲಿ ಏನೂ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತು [[ರೇಡಿಯೋ]] ಸ್ಟೇಷನುಗಳಿದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ ಆರು ಎಫ್‌ಎಮ್ ತರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರಮಾಡಿದರೆ ಬಾಕಿ ಮೂರು [[ರೇಡಿಯೋ|ಆಕಾಶವಾಣಿಯ]] ಎಎಮ್ ತರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20070227054433/http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio</ref> ಎಫ್‌ಎಮ್ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಕಳೆದ ಕೆಲ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದ್ದು ಈಗಾಗಲೇ ಸಾಕಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಮುಂಬೈ ಸಿರಿಯಸ್‌ನಂತಹ ವಾಣಿಜ್ಯ [[ರೇಡಿಯೋ|ರೇಡಿಯೊ]] ಪೂರೈಕೆದಾರರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಂಬೈ ಮೂಲದ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮವಾದ ಬಾಲಿವುಡ್, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು ೧೫೦ - ೨೦೦ [[ಚಲನಚಿತ್ರ|ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು]] ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ.<ref>https://books.google.co.in/books?id=GTEa93azj9EC&pg=PA3&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ಬಾಲಿವುಡ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಾಂಬೆ ಮತ್ತು ಹಾಲಿವುಡ್‌ನ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20121025044110/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe</ref> ೨೦೦೦ ರ ದಶಕವು ಸಾಗರೋತ್ತರದಲ್ಲಿ ಬಾಲಿವುಡ್ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಇದು ಗುಣಮಟ್ಟ, ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ನವೀನ ಕಥೆಯ ಸಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಅನಿಮೇಷನ್‌ನಂತಹ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಗತಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ [[ಚಲನಚಿತ್ರ]] ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಹೊಸ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿತು. ನಗರವು ಮರಾಠಿ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮವನ್ನು ಸಹ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಟಿವಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಂಬೈ ಭಾರತೀಯ [[ಚಲನಚಿತ್ರ]] ನಿರ್ಮಾಣದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಬೆಂಗಾಲಿ]], [[ಭೋಜಪುರಿ ಭಾಷೆ|ಭೋಜ್‌ಪುರಿ]], [[ಗುಜರಾತಿ ಭಾಷೆ|ಗುಜರಾತಿ]], [[ಮಲಯಾಳಂ]], [[ತಮಿಳು]], [[ಕನ್ನಡ]], [[ತೆಲುಗು]] ಮತ್ತು [[ಉರ್ದೂ|ಉರ್ದು]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಇತರ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳೂ ಸಹ ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಸ್ಲಮ್‌ಡಾಗ್ ಮಿಲಿಯನೇರ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯ ಬ್ರಿಟಿಷ್ [[ಚಲನಚಿತ್ರ|ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು]] ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ೮ ಆಸ್ಕರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ. ಪೇ ಟಿವಿ ಕಂಪನಿಗಳು ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಕೇಬಲ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಪೂರೈಕೆದಾರರ ಮೂಲಕ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೂರದರ್ಶನ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ಮಹಾನಗರವು ಅನೇಕ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಸುದ್ದಿ ವಾಹಿನಿಗಳು ಮತ್ತು ಮುದ್ರಣ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಲಭ್ಯವಿರುವ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಕೇಬಲ್ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಝೀ ಮರಾಠಿ, ಜೀ ಟಾಕೀಸ್, ಇಟಿವಿ ಮರಾಠಿ, ಸ್ಟಾರ್ ಪ್ರವಾಹ, ಮಿ ಮರಾಠಿ, ಡಿಡಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ (ಎಲ್ಲಾ ಮರಾಠಿ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳು), ಸುದ್ದಿ ವಾಹಿನಿಗಳಾದ ಎಬಿಪಿ ಮಜಾ, ಐಬಿಎನ್-ಲೋಕಮತ್, ಜೀ ೨೪ ತಾಸ್, ಇಎಸ್‌ಪಿಎನ್‌ನಂತಹ ಕ್ರೀಡಾ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಅಂತೆಯೇ ಸ್ಟಾರ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್, ಕಲರ್ಸ್ ಟಿವಿ, ಸೋನಿ, ಜೀ ಟಿವಿ ಮತ್ತು ಸ್ಟಾರ್ ಪ್ಲಸ್‌ನಂತಹ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮನರಂಜನಾ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳು, ಸಿಎನ್‌ಬಿಸಿ ಆವಾಜ್, ಝೀ ಬಿಸಿನೆಸ್, ಇಟಿ ನೌ ಮತ್ತು ಬ್ಲೂಮ್‌ಬರ್ಗ್ ಯುಟಿವಿಯಂತಹ ವ್ಯಾಪಾರ ಸುದ್ದಿ ವಾಹಿನಿಗಳು ಇವೆ. ಮುಂಬೈಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮೀಸಲಾದ ಸುದ್ದಿ ವಾಹಿನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾರಾ ಸಮಯ ಮುಂಬೈ ಸೇರಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುಸ್ಥಾಪನ ವೆಚ್ಚದ ಕಾರಣ, ಉಪಗ್ರಹ ದೂರದರ್ಶನ ಇನ್ನೂ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸ್ವೀಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿದೆ.<ref>https://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm</ref> ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಡಿಟಿಹೆಚ್ ಮನರಂಜನಾ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ಡಿಶ್ ಟಿವಿ ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ಸ್ಕೈ ಸೇರಿವೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20080809014755/http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html</ref> == ಶಿಕ್ಷಣ == ಮುಂಬಯಿ ಮಹಾನಗರಪಾಲಿಕೆ “ಮುನಿಸಿಪಲ್ ಶಾಲೆ”ಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆಯಾದರೂ ಉತ್ತಮ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮಾಧ್ಯಮದ ಕಲಿಕೆಯಿಂದ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಅನೇಕ ಖಾಸಗೀ ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ನಡೆಸುವ ಶಾಲಾಕಾಲೇಜುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm</ref> ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಕಾರೀ ಅನುದಾನ ಪಡೆಯುವ ಹಾಗೂ ಪಡೆಯದ ಶಾಲೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಶಾಲೆಗಳು ಬಹುತೇಕ ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರದ ಎಸ್ ಎಸ್ ಸಿ ಬೋರ್ಡಿನ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆಯಾದರೂ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಗಳಾದ ಸಿ ಬಿ ಎಸ್ ಇ ಮತ್ತು ಐ ಸಿ ಎಸ್ ಇ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಶಾಲೆಗಳೂ ಸಾಕಷ್ಟಿವೆ. [[ಸಿ ಬಿ ಎಸ್ ಇ]] ಮತ್ತು [[ಐ ಸಿ ಎಸ್ ಇ]] ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಂದಣಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಡಿಕೆಯಿದೆ. ಸರಕಾರೀ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳ ಅಭಾವವಿದ್ದರೂ ಖಾಸಗೀ ಶಾಲೆಗಳ ದುಬಾರಿ ಶುಲ್ಕದ ದೆಸೆಯಿಂದ ಬಡಜನತೆಗೆ ಸರಕಾರೀ ಶಾಲೆಗಳೇ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿವೆ. ಈಚೀಚೆಗೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಗಳಾದ ಐ ಬಿ ಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಶಾಲೆಗಳೂ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದ್ದರೂ ಇವುಗಳ ಅತಿ ದುಬಾರೀ ಶುಲ್ಕ ಸಾಧಾರಣ ಮಧ್ಯಮವರ್ಗೀಯರಿಗೂ ಕೈಗೆಟುಕದಾಗಿದೆ. [[ಶಾಲೆ|ಶಾಲೆಗಳು]] ಈ ಕೆಳಗಿನ ಯಾವುದಾದರೂ ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿವೆ: *ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ಮಂಡಳಿ *ಭಾರತೀಯ ಶಾಲಾ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗಾಗಿ ಆಲ್-ಇಂಡಿಯಾ ಕೌನ್ಸಿಲ್ *ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಓಪನ್ ಸ್ಕೂಲಿಂಗ್ *ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಫಾರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಎಜುಕೇಶನ್ *ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬ್ಯಾಕಲೌರಿಯೇಟ್ *ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Education-board-tells-schools-to-get-state-recognition/articleshow/4346890.cms?referral=PM</ref> ಮರಾಠಿ ಅಥವಾ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬೋಧನಾ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM</ref> ಇಲ್ಲಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿ ೧೦+೨+೩ ಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಹತ್ತು ವರ್ಷದ ಶಾಲೆಯ ನಂತರ ಎರಡು ವರ್ಷದ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಶಿಕ್ಷಣವಿದೆ. ಇದಾದಮೇಲೆ ಮೂರು ವರ್ಷದ ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ವಾಣಿಜ್ಯ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣ.<ref>https://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm</ref> ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪದವಿ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ್ದಾದರೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸುಮಾರು ಐದು-ಐದೂವರೆ ವರ್ಷ ಅವಧಿಯದ್ದಾಗಿದೆ. ಮುಂಬಯಿಯ ಬಹುತೇಕ ಕಾಲೇಜುಗಳ ಪಠ್ಯಕ್ರಮ, ಪರೀಕ್ಷೆ ಇತ್ಯಾದಿ [[ಮುಂಬಯಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಮುಂಬಯಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ]] ಅಧೀನದಲ್ಲಿವೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಹೊರಬರುವ ಪದವೀಧರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದಲ್ಲದೇ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಐ ಐ ಟಿ ( [[ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]]) ಸಹಾ ಇಲ್ಲಿದೆ. [[ಎಸ್ ಎನ್ ಡಿ ಟಿ ಮಹಿಳಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಮತ್ತು [[ನರ್ಸೀ ಮೋನ್ಜೀ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾ ಅಧ್ಯಯನ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಮುಂಬಯಿಯ ಇತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು. ಎಮ್‌ಸಿಜಿಎಮ್ ನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಎಮ್‌ಸಿಜಿಎಮ್ ಎಂಟು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ (ಮರಾಠಿ, ಹಿಂದಿ, ಗುಜರಾತಿ, ಉರ್ದು, ಇಂಗ್ಲೀಷ್, ತಮಿಳು, ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ) ೪೮೫,೫೩೧ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುವ ೧,೧೮೮ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಎಮ್‌ಸಿಜಿಎಮ್ ತನ್ನ ೪೯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ೫೫,೫೭೬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ===ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ=== ನಗರದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮುಂಬೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿವೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20090425232831/http://www.mu.ac.in/History.html</ref> ಇದು ಪದವೀಧರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಮುಂಬೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23</ref> ಇದು ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕದ ಸುದ್ದಿ ಪ್ರಸಾರ ಸಂಸ್ಥೆ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಇನ್‌ಸೈಡರ್‌ನಿಂದ ವಿಶ್ವದ ಟಾಪ್ ೫೦ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ [[ಶಾಲೆ|ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ]] ೪೧ ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಐದು ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಬ್ರಿಕ್ಸ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾದ [[ಬ್ರೆಜಿಲ್]], [[ರಷ್ಯಾ]], [[ಭಾರತ]], [[ಚೀನಾ]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ|ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಿಂದ]] ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಏಕೈಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ.<ref>https://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?IR=T</ref> ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಬಾಂಬೆ (ಐಐಟಿ ಬಾಂಬೆ) <ref>https://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723</ref>, ಮುಂಬೈ, ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಕೆಮಿಕಲ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ (ಹಿಂದೆ ಯುಡಿಸಿಟಿ / ಯುಐಸಿಟಿ) <ref>https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/</ref>, ವೀರಮಾತಾ ಜಿಜಾಬಾಯಿ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಕಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ (ವಿಜೆಟಿಐ) <ref>https://web.archive.org/web/20090518121006/http://www.vjti.ac.in/home_about.asp</ref>, ಇವುಗಳು ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಶಾಲೆಗಳಾಗಿವೆ, ಜೊತೆಗೆ ಎಸ್‌ಎನ್‌ಡಿಟಿ ಮಹಿಳಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಸ್ವಾಯತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು <ref>https://web.archive.org/web/20091013235515/http://sndt.digitaluniversity.ac/Content.aspx?ID=7&ParentMenuID=7</ref> ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಐಐಟಿ ಬಾಂಬೆ ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಜೊತೆಗೆ ಮೊದಲ ಯುಎಸ್-[[ಭಾರತ]] ಜಂಟಿ ಇಎಮ್‌ಬಿಎ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಥಡೋಮಲ್ ಶಹಾನಿ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜ್ ಮುಂಬೈನ ಫೆಡರಲ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿರುವ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಖಾಸಗಿ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್]] ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]], ಬಯೋಮೆಡಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಬಯೋಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯಲ್ಲಿ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಮಟ್ಟದ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡುವ [[ನಗರ|ನಗರದ]] ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20150901014638/http://www.dtemaharashtra.gov.in/approvedinstitues/StaticPages/frmInstituteSummary.aspx?InstituteCode=3182</ref> ೧೮೪೫ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಗ್ರಾಂಟ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಸೇಥ್ ಜಿ.ಎಸ್ [[ವೈದ್ಯಕೀಯ]] ಕಾಲೇಜುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸರ್ ಜಮ್ಶೆಡ್ಜಿ ಜೀಜೀಭೋಯ್ ಗ್ರೂಪ್ ಆಫ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕೆಇಎಮ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆ. ಮುಂಬೈಯು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಜಮ್ನಾಲಾಲ್ ಬಜಾಜ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಸ್ಟಡೀಸ್, ನರ್ಸೀ ಮೊಂಜಿ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಸ್ಟಡೀಸ್, ಎಸ್‌ಪಿ ಜೈನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಮತ್ತು ರಿಸರ್ಚ್, ಟಾಟಾ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೋಶಿಯಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಇತರ ನಿರ್ವಹಣಾ [[ಶಾಲೆ|ಶಾಲೆಗಳಾಗಿವೆ]].<ref>https://archive.ph/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm</ref> ಸರ್ಕಾರಿ [[ಕಾನೂನು]] ಕಾಲೇಜು <ref>https://web.archive.org/web/20090622081119/http://www.glc.edu/incept.asp</ref> ಮತ್ತು ಸಿಡೆನ್‌ಹ್ಯಾಮ್ ಕಾಲೇಜು <ref>https://web.archive.org/web/20090625015836/http://www.sydenham.edu/our_profile.html</ref>, ಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಸರ್ ಜೆ. ಜೆ. ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ ಮುಂಬೈನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕಲಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM</ref> ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ದೇಶದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಾನೂನು ಶಾಲೆಗಳು ಅಥವಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಮುಂಬೈ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಟಾಟಾ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಂಡಮೆಂಟಲ್ ರಿಸರ್ಚ್, ಮತ್ತು ಭಾಭಾ ಪರಮಾಣು ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ <ref>https://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998</ref>. ಮುಂಬೈ ಪಶುವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು [[ಭಾರತ]] ಮತ್ತು [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯಾದ]] ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಪಶುವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು. ಇದರ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ೧೮೮೬ ರಲ್ಲಿ ಹಾಕಲಾಯಿತು. ಐಸಿಎಆರ್-ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಿಶರೀಸ್ ಎಜುಕೇಶನ್ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿರುವ [[ಮೀನುಗಾರಿಕೆ]] ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ [[ಶಿಕ್ಷಣ|ಶಿಕ್ಷಣದ]] ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಸಿಐಎಫ್‌ಇ ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದರ ಹಳೆಯ [[ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ|ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು]] ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ [[ಮೀನುಗಾರಿಕೆ]] ಮತ್ತು ಜಲಚರಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಇಂಡಿಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಫಾರ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ನಾಲ್ಕು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ (ಇತರ ಮೂರು [[ಭಾರತೀಯ]] ಪಶುವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಡೈರಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ]] ಕೃಷಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ). == ಕ್ರೀಡೆ == ಮುಂಬಯಿ ಅತಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಆಟ ಎಂದರೆ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]]. ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಇತರ ಕ್ರೀಡೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಫಾರ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್‌ಗೆ ತವರಾಗಿದೆ.<ref>https://archive.ph/20121208175436/http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/</ref> ಮುಂಬೈ ಎರಡು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಸ್ಟೇಡಿಯಂಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ವಾಂಖೆಡೆ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ ಮತ್ತು ಬ್ರಬೋರ್ನ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ಮೊದಲ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಟೆಸ್ಟ್ ಪಂದ್ಯ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೆ ಜಿಮ್ಖಾನಾದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಡೆದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಪಂದ್ಯವೆಂದರೆ ೨೦೧೧ ರ ಐಸಿಸಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ವಿಶ್ವಕಪ್‌ನ ಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯ ವಾಂಖೆಡೆ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಬೋರ್ನ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಐಸಿಸಿ ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್ ಟ್ರೋಫಿಯ ವಿಶ್ವಕಪ್ ಫೈನಲ್ ಮತ್ತು ಫೈನಲ್ ಎರಡಕ್ಕೂ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿದ ಎರಡು ನಗರಗಳು ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ಲಂಡನ್ ಮಾತ್ರ.<ref>https://www.smh.com.au/sport/cricket/aussies-claim-elusive-trophy-20061106-gdorle.html</ref> ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ಓಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಯ ಸಿಕ್ಕಾಗಲೆಲ್ಲ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಆಡುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಭಾರತದ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಂಡಳಿಯ ಮುಖ್ಯ ಕಚೇರಿ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಭಾರತದ ಕ್ರಿಕೆಟ್ಟಿನ ತವರು ಮನೆ ಎಂದೇ ಕರೆಯಬಹುದಾದ ಮುಂಬಯಿ, ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಕ್ರಿಕೆಟರುಗಳನ್ನು ಭಾರತ ತಂಡಕ್ಕೆ ನೀಡಿದೆ. ಇಂದಿನ [[ಸಚಿನ್ ತೆಂಡೂಲ್ಕರ್]], [[ಅಜಿತ್ ಅಗರಕರ್]] ಹಿಂದಿನ [[ಅಜಿತ್ ವಾಡೇಕರ್]] , [[ಸುನೀಲ್ ಗಾವಸ್ಕರ್|ಸುನೀಲ್ ಗವಾಸ್ಕರ್]], [[ಫಾರೂಖ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್]] , [[ವಿನೋದ್ ಕಾಂಬ್ಳಿ]], [[ವಿಜಯ್ ಮಾಂಜ್ರೇಕರ್]] ಇವರುಗಳು ಮುಂಬಯಿ ಖ್ಯಾತ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗರಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವರು. [[ರಣಜೀ ಟ್ರೋಫಿ|ರಣಜೀ ಟ್ರೋಫಿಯನ್ನು]] ಕಳೆದ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಾರು ಬಾರಿ (೨೦೦೫-೦೬ರವರೆಗೆ) ಗೆದ್ದಿರುವ ಮುಂಬಯಿಯ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮುರಿಯುವುದು ಸುಲಭ ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ. ಎಪ್ಪತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಏಳು-ಎಂಟು ಆಟಗಾರರು ಮುಂಬಯಿಯವರೇ ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದುದುಂಟು. ಆದರೆ ಈತ್ತೀಚೆಗೆ ಭಾರತದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕರ್ನಾಟಕವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಕ್ರಿಕೆಟಿನಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಗೆ ತೀವ್ರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಒಡ್ಡಿದ್ದು ಮುಂಬಯಿ ತನ್ನ ಮೊದಲಿನ ಅತಿವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ. [[ಫುಟ್ ಬಾಲ್]] ಸಹಾ ಮುಂಬಯಿಯ ಅತಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆ.<ref>https://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm</ref> ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುವ ಈ ಕ್ರೀಡೆ ಲೀಗ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಿಂದ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. [[ಹಾಕಿ]] ಆಟವು ಮೊದಲಿನ ಘನತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಮುಂಬಯಿಯ ಅನೇಕ ಹಾಕೀ ಆಟಗಾರರು ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಎಲೈಟ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಲೀಗ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದಾಗ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಋತುವಿಗಾಗಿ ತಂಡವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುವ ಎಂಟು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಹಾಕಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ವಿಶ್ವ ಸರಣಿ ಹಾಕಿ ಮತ್ತು ಹಾಕಿ ಇಂಡಿಯಾ ಲೀಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂಬೈ ಮೆರೀನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಮುಂಬೈ ಮ್ಯಾಜಿಶಿಯನ್ಸ್‌ಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. [[ನಗರ|ನಗರದ]] ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಹಾಕಿ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20150603014947/http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs</ref> ಈಗ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್ ಲೀಗ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಇಂಡಿಯನ್ ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್ ಲೀಗ್ ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈನ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಫೈನಲ್ ನಡೆದಾಗ ಅದರ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಮುಂಬೈಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20140505015857/http://www.iblschedule.com/2013/05/indian-badminton-league-2013-from-14.html</ref> ಎರಡನೇ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ೨೦೧೬ ರ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್ ಲೀಗ್‌ನ ಫೈನಲ್ ಹೋಮ್-ಸ್ಕ್ವಾಡ್ ಮುಂಬೈ ರಾಕೆಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಡೆಲ್ಲಿ ಡ್ಯಾಶರ್ಸ್ (ಹಿಂದೆ ಡೆಲ್ಲಿ ಏಸರ್ಸ್) ನಡುವೆ ನಡೆಯಿತು. ಉದ್ಘಾಟನಾ ಸಮಾರಂಭ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ನಡೆದರೆ ಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು.<ref>https://www.sportskeeda.com/badminton/badminton-association-of-india-announces-the-2nd-edition-of-the-indian-badminton-league</ref> ೨೦೧೭ ರ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್ ಲೀಗ್‌ನಲ್ಲಿ (ಪ್ರಾಯೋಜಕತ್ವದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ವೊಡಾಫೋನ್ ಪಿಬಿಎಲ್ ೨೦೧೭ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಮುಂಬೈ ರಾಕೆಟ್ಸ್ <ref>https://www.pbl-india.com/teams/292-mumbai-rockets-teamprofile{{Dead link|date=ಮಾರ್ಚ್ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಹೈದರಾಬಾದ್ ಹಂಟರ್ಸ್ ಅನ್ನು ೩ - ೧ ಗೋಲುಗಳಿಂದ ಸೋಲಿಸಿ ಫೈನಲ್‌ಗೆ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಫೈನಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ೩ - ೪ ರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನೈ ಸ್ಮ್ಯಾಷರ್ಸ್‌ ಎದುರು ಸೋತರು. ಯು ಮುಂಬಾ ದೇಶದ ವೃತ್ತಿಪರ ಕಬಡ್ಡಿ ಲೀಗ್ ಪ್ರೊ [[ಕಬಡ್ಡಿ|ಕಬಡ್ಡಿಯಲ್ಲಿ]] ಮುಂಬೈ ತಂಡವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ತಂಡವಾಗಿದೆ. ಜೂನ್‌ನಿಂದ ನವೆಂಬರ್‌ವರೆಗೆ ಬಾಂಬೆ ಜಿಮ್‌ಖಾನಾದಲ್ಲಿ ಲೀಗ್ [[ಪಂದ್ಯ|ಪಂದ್ಯಗಳು]] ನಡೆಯುವುದರೊಂದಿಗೆ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ರಗ್ಬಿ ಮತ್ತೊಂದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ [[ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಕ್ರೀಡೆಯಾಗಿದೆ]].<ref>https://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235</ref> ಪ್ರತಿ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ರೇಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಡರ್ಬಿ ರೇಸ್ ಅನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಮೆಕ್ಡೊವೆಲ್ಸ್ ಡರ್ಬಿ ಕೂಡ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈನ ಟರ್ಫ್ ಕ್ಲಬ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/mallya-diageo-fight-for-mcdowell-derby/articleshow/1233374.cms</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಎಫ್೧ ಪವರ್‌ಬೋಟ್ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಫೋರ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಎಫ್೧ ಟೀಮ್ ಕಾರನ್ನು ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ [[ನಗರ|ನಗರದಲ್ಲಿ]] ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮುಂಬೈ ಮ್ಯಾರಥಾನ್ ಅನ್ನು "ದಿ ಗ್ರೇಟೆಸ್ಟ್ ರೇಸ್ ಆನ್ ಅರ್ಥ್" ನ ಭಾಗವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಮುಂಬೈ ೨೦೦೬ ಮತ್ತು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಎಟಿಪಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಟೂರ್‌ನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಣಿ [[ಪಂದ್ಯಾವಳಿ|ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಾದ]] ಕಿಂಗ್‌ಫಿಶರ್ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ಟೆನಿಸ್ ಓಪನ್‌ಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿತ್ತು.<ref>https://web.archive.org/web/20131002120515/http://www.cbssports.com/writers/columns</ref> ಮುಂಬಯಿಯ ಇತರ ಕ್ರೀಡೆಗಳೆಂದರೆ [[ಟೆನ್ನಿಸ್]], [[ಸ್ಕ್ವಾಶ್]], [[ಬಿಲಿಯರ್ಡ್ಸ್]], [[ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್‌|ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್]], [[ಟೇಬಲ್ ಟೆನ್ನಿಸ್]] ಮತ್ತು [[ಗಾಲ್ಫ್]]. [[ರಗ್ಬೀ]] ಆಟ ಕಾಣಸಿಗುವ ಭಾರತದ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಯೂ ಒಂದು. [[ವಾಲಿಬಾಲ್]] ಮತ್ತು [[ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್‌|ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್]] ಕೂಡಾ ಶಾಲಾಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಕುದುರೆ ರೇಸಿನ ಪ್ರಿಯರಿಗಾಗಿ [[ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ರೇಸ್ ಕೋರ್ಸ್]] ಇದೆ. ಪ್ರತಿ ಫೆಬ್ರುವರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ [[ಡರ್ಬಿ]] [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ರೇಸುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಮುಂಬೈ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ ೧೪೦ ನೇ ಐಒಸಿ ಅಧಿವೇಶನವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಪುರಾತನ ಮುಂಬಯಿ ನಗರದ ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳ ಭೂಭಾಗಗಳು]] == ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ == * [[ಹೊರನಾಡ ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] * [http://www.mcgm.gov.in/ ಬೃಹನ್ ಮುಂಬಯಿ ಮಹಾನಗರಪಾಲಿಕೆಯ ಅಧಿಕೃತ ತಾಣ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ |date=2017-10-28 }} * [http://theory.tifr.res.in/bombay/ ಮುಂಬಯಿ ಪುಟಗಳು: ಮುಂಬಯಿ ನಗರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ - (ಟಾಟಾ ಮೂಲಭೂತ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ)] * [http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php ಮುಂಬಯಿ ನಗರದ ಅಧಿಕೃತ ವರದಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |date=2009-03-10 }} * [http://www.bombay-india.net/ ಮುಂಬಯಿ ನಗರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106211349/http://www.bombay-india.net/ |date=2018-11-06 }} * [http://thegreatindian.tripod.com/mumbai.htm ಮುಂಬಯಿ ನಗರದ ಪಕ್ಷಿನೋಟ ( ಅಪರೂಪದ ಫೋಟೋ)]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ರಾಜಧಾನಿಗಳು}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] di83gbwdj7ewkabv53986wsttw32xqc 0 5497 1373072 1341482 2026-05-09T11:55:42Z ~2026-28061-77 99326 Kalli Taru Henna Table_content: Play header: | Kalitharu Henne | | row: | Kalitharu Henne: Starring | : Rajkumar Leelavathi Advani Lakshmi Devi R. Nagendra Rao | row: | Kalitharu Henne: 1373072 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಚಲನಚಿತ್ರ |ಚಿತ್ರದ ಹೆಸರು = ಕಲಿತರೂ ಹೆಣ್ಣೇ |ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ವರ್ಷ = [[:ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೧೯೬೩ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು|೧೯೬೩]] |ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆ = ಗಣೇಶ್ ಚಿತ್ರ |ನಾಯಕ(ರು) = [[ರಾಜಕುಮಾರ್]] |ನಾಯಕಿ(ಯರು) = [[ಲೀಲಾವತಿ]] |ಪೋಷಕ ನಟರು = [[ಆರ್.ನಾಗೇಂದ್ರರಾವ್] |ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶನ = [[ಜಿ.ಕೆ.ವೆಂಕಟೇಶ್]] |ಕಥೆ = |ಚಿತ್ರಕಥೆ = |ಸಂಭಾಷಣೆ = |ಚಿತ್ರಗೀತೆ ರಚನೆ = |ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನ = |ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ = ಕೆ.ಜಾನಕಿರಾಂ |ನೃತ್ಯ = |ಸಾಹಸ = |ಸಂಕಲನ = |ನಿರ್ದೇಶನ = [[ಎನ್.ಸಿ.ರಾಜನ್]] |ನಿರ್ಮಾಪಕರು = [[ಜಯಾ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ]] |ಬಿಡುಗಡೆ ದಿನಾಂಕ = |ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು = |ಇತರೆ ಮಾಹಿತಿ = |[[:ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೧೯೬೩ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು|೧೯೬೩]] }} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೧೯೬೩ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು]]<br>[[ವರ್ಗ:ರಾಜಕುಮಾರ್_ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]]<br> 6cw0chdxtepc8rjy50tpd67yqt9iijb 0 10209 1373060 1372820 2026-05-09T05:26:35Z PrasannaKUSA 98856 Added photos, expanded the article with more details, and included plenty of references 1373060 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ | image = Karpur_Srinivasa_Rao_portrait.jpg | image_caption = ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್, ಅಂದಾಜು ೧೯೨೦ರ ದಶಕ | birth_date = {{birth date|1863|7|27|df=y}} | birth_place = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]], ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | death_date = {{death date and age|1932|6|2|1863|7|27|df=y}} | death_place = ಬೆಂಗಳೂರು, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | citizenship = ಭಾರತೀಯ | occupation = ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್, ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿ | known_for = ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್; [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟು]]; ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ; [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು|ಕ.ಸಾ.ಪ.]]ದ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರು | awards = ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ (ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರ); ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ; M.R.A.S. (೧೯೧೪) | spouse = ವೆಂಕುಬಾಯಿ | children = ೬ (ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಶೇಷಿಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ, ಅಂಬಾಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ, ಭಾಗೀರಥಿಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ) | father = ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್ | mother = ಜೀವುಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ }} '''ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್''' (ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾಯರು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ;{{efn|'ಶ್ರೀನಿವಾಸ' ಎಂಬ ಕಾಗುಣಿತ [[ಮುಂಬೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ (೧೮೮೬–೮೭), ದಿವಾನರಿಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರ (ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್, ಫೈಲ್ ಸಂ. ೫೯೧) ಮತ್ತು ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಫಲಕ ('ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್' ಎಂದು) — ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.|group=note}} ೨೭ ಜುಲೈ ೧೮೬೩ – ೨ ಜೂನ್ ೧೯೩೨), B.Sc., L.C.E., M.R.A.S., ಒಬ್ಬ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗಳ ನಡುವೆ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ: [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]]ದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ (೧೯೧೨–೧೯೧೭) ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದದ್ದು, ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಕಾವೇರಿ ನದಿ]]ಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ|ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು; ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದದ ಸಂಧಾನದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದದ್ದು; ಮತ್ತು [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]]ದ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದ್ದದ್ದು. [[ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ]] (೧೮೮೭–೧೯೭೫), ಕನ್ನಡ ಕವಿ, ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿದ್ದು ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮ ಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದವರು,{{sfn|Indian Philatelics|1988}} ತಮ್ಮ ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ'' (೧೯೭೦) ಎಂಬ ನೆನಪಿನ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ಪ್ರಬಂಧ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತನ್ನು ಕಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು 'ಹರ್ಕ್ಯುಲಿಯನ್' ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಪ್ರಬಂಧ [[ಗೋಖಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದದಲ್ಲೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ.{{sfn|Gundappa|1970}} ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ ನಂತರ, ಲೇಖಕಿ ಗೌರಿ ಸತ್ಯ ಅವರು ''ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು'' (ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಕಾಶನ, ಮೈಸೂರು, ೨೦೨೫) ಎಂಬ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಅವರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವೃತ್ತಿ, ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ನೇತೃತ್ವ ಕುರಿತು ಆರು ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}}{{efn|ಸತ್ಯ (೨೦೨೫) ಬಿರುದನ್ನು 'ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ' ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ — ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಮತ್ತು ಕ.ಸಾ.ಪ. ಫಲಕಗಳು, ಬಡ್ತಿ ದಾಖಲೆ ಮತ್ತು ಡಿ.ವಿ.ಜಿ. ಯವರ ಪ್ರಬಂಧ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.|group=note}} ==ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ೨೭ ಜುಲೈ ೧೮೬೩ರಂದು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್. 'ಕರ್ಪೂರ' ಎಂಬ ವಂಶನಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ಕುಟುಂಬ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೀಗಿದೆ: ಪೂರ್ವಿಕರು ತಿರುಪತಿ ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಬೆಟ್ಟದ ಅಡಿಯಿಂದ ಮೇಲೆ ತನಕ ಉಂಡೆ ಕರ್ಪೂರ ಉರಿಸಿ ಗಳಿಸಿದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದ ಕಾರಣ ವಂಶಕ್ಕೆ 'ಕರ್ಪೂರ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತಂತೆ.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜ್, ಬೆಂಗಳೂರು|ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜ್]]ನಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸ್ನಾತಕ (B.Sc.) ಪದವಿ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಪುಣೆಯ ಸಾಯನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ೧೮೮೭ರಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ ಶ್ರೇಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪರವಾನಗಿ (L.C.E.) ಪಡೆದರು. ೧೮೮೬–೮೭ರ ಮುಂಬೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕಚೇರಿ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಅಂಕ ಗಳಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಜಮ್‌ಶೇಟ್‌ಜಿ ದೊರಾಬ್‌ಜಿ ನಾಗೊಂವ್‌ವಾಲಾ ಬಹುಮಾನ ಪಡೆದರು — ಆ ವರ್ಷ ಆ ಬಗೆಯ ಏಕೈಕ ಬಹುಮಾನ ಅದೇ ಆಗಿತ್ತು.{{sfn|Bombay University Calendar|1886}} ಅದೇ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಹಪಾಠಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ]] (ಸರ್ ಎಂ.ವಿ.) ಅವರೂ ಇದ್ದರು; ನಂತರ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ನಿಕಟವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.{{sfn|Gundappa|1970}} ==ವೃತ್ತಿ== ===ಮುಂಬೈ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (೧೮೮೭–೧೯೧೨)=== ೫ ಮಾರ್ಚ್ ೧೮೮೭ರಂದು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಮುಂಬೈ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (PWD) ಸೇರಿದರು.{{sfn|Promotion Roll|1913}} ೨೫ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪುಣೆ, ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ನಾಶಿಕ್ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹುದ್ದೆಗೆ ಏರಿದರು. ಪುಣೆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಖಡಕ್‌ವಾಸ್ಲಾ ಜಲಾಶಯ ಮತ್ತು ಮುತ್ತಾ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಸಿಂಧ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕೂರ್‌ಗೆ ನಿಯೋಜಿತರಾದರು; ಅಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕೂರ್ ಜಲ ಸರಬರಾಜಿಗಾಗಿ ಶೋಧನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.{{sfn|Visvesvaraya|1951|p=28}} ಇದೇ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ [[ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ವಡಿಯರ್]] ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ [[ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆ]] ಬಡಾವಣೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು — ನಗರದ ಮೊದಲ ಯೋಜಿತ ವಸತಿ ವಿಸ್ತರಣೆ. ಈ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಅಗಲವಾದ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ನಿವೇಶನಗಳ ಚೌಕ-ಗ್ರಿಡ್ ಮಾದರಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೊಸದಾಗಿತ್ತು. ನಗರ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಜಾನಕಿ ನಾಯರ್ ಅವರ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ೧೮೯೮ರ ಪ್ಲೇಗ್ ನಂತರ [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಮತ್ತು [[ಬಸವನಗುಡಿ]] ವಿಸ್ತರಣೆಗಳಿಗೆ ಈ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನೇ ನೇರ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು.{{sfn|Nair|2005|pp=38-41}} ===ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ (೧೯೧೨–೧೯೧೭)=== ೧೯೧೨ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು ಮೈಸೂರಿನ ದಿವಾನರಾದಾಗ, ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹುದ್ದೆಗಾಗಿ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹುಡುಕಿ ಕರೆದರು. ತಮ್ಮ ಆತ್ಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: 'ಮುಂಬೈ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಪಡೆಯಲು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ನಾನು ಕೋರಿದೆ. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರು ಮುಂಬೈ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿ.'{{sfn|Visvesvaraya|1951|p=48}} ಮೈಸೂರು ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯ ಅಧಿಕೃತ ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ನೇಮಕ 'ಕಾವೇರಿ ಜಲಾಶಯ ಯೋಜನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕಾಗಿ ದಿವಾನ, ಸರ್ ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರ ಸೂಚನೆಯ ಮೇರೆಗೆ' ಆಯಿತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}}{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}} ನೇಮಕ ಜುಲೈ ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಸಂ. ೪೧೨ ಗೆಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.{{sfn|Mysore Gazette|1913}} ಅವರು ೨೨ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ರಂದು ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು{{efn|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್‌ನ ಮೈಸೂರು ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಸಿವಿಲ್ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಬಡ್ತಿ ಶಿಫಾರಸು ದಾಖಲೆ, G.M. ಫೈಲ್ ಸಂ. ೨೪೯ of ೧೯೧೩-೧೪ ಮೂಲಕ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ.|group=note}} ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ವರೆಗೆ ಆ ಹುದ್ದೆ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.{{sfn|Mysore PWD Civil List|1912}} ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎದುರಾದ ಒಂದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಮಸ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಪ್ರಥಮ ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸಿಮೆಂಟ್ ಕೊರತೆ. ಆಮದು ಸಿಮೆಂಟ್ ಸಿಗದಾದರೂ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗದಿತ್ತು. ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಇಲಾಖೆ ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಪುಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಸುಣ್ಣದ ಸುರ್ಕಿ ಗಾರೆಯನ್ನು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಳಸಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}} ====ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು==== [[ಚಿತ್ರ:KRS_Dam_Principal_Officers_Plaque.png|thumb|right|280px|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಫಲಕ, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ ರಿಂದ ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದೆ.]] [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] (ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್.) ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು [[ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಕಣ್ಣಂಬಾಡಿ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ಇದು ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಲಾಶಯವಾಗಿತ್ತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}} ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಫಲಕ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಹೆಸರು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದ್ದು, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ ರಿಂದ ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ವರೆಗಿನ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದೆ.{{efn|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಫಲಕ, ಪ್ರಸನ್ನ ಕರ್ಪೂರ ಅವರು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಫಲಕದಲ್ಲಿ: "Rajasabhabhushana Karpur Shrinivasa Rav, B.Sc., L.C.E. — Nov 1912 – Jun 1917." ಎಂದು ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ.|group=note}} ====೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ==== ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆದ ಅವರ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದ ಅವರ ಮೇಜಿನ ಮೇಲಿತ್ತು. ಅವರ ಬಡ್ತಿ ಶಿಫಾರಸು ದಾಖಲೆ ಪ್ರಕಾರ, ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ನಡುವಣ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ 'ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ನೇಮಕ ಮಾಡಿದ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು' ವಿಶೇಷ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.{{sfn|Promotion Roll|1913}} ಆದರೆ ಆ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ತಕ್ಷಣ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾತುಕತೆಗೆ ಕರೆಯಲಾಯಿತು; ೧೯೨೧ ರಿಂದ ೧೯೨೪ರ ವರೆಗೆ ಮದ್ರಾಸಿನ ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕಡಂಬಿ ಅವರ ಜೊತೆ ಮೈಸೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯಸ್ತರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಎದುರು ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಜೆ. ಹೌಲೇ, ಕೆ. ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ (ನಂತರ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕುಲಪತಿ), ಮತ್ತು ಸಿ. ಪಿ. ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಅಯ್ಯರ್ ಇದ್ದರು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಟಿ. ರಾಮಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ೨೦೨೪ರ ಬರಹದ ಪ್ರಕಾರ, 'ಕಡಂಬಿ ಜೊತೆ ಮೈಸೂರನ್ನು ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು.'{{sfn|Ramakrishnan|2024|p=33}} ೧೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೨೪ರಂದು ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಭಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ಒಪ್ಪಂದ ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಜಲಾಶಯ ಮಟ್ಟ ೧೨೪.೮೦ ಅಡಿ ನಿಗದಿ ಮಾಡಿ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸಂಗ್ರಹ ೪೪,೮೨೭ ದಶಲಕ್ಷ ಘನ ಅಡಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಐವತ್ತು ವರ್ಷ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರಿನ ದಿವಾನ ಎ.ಆರ್. ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಪಿ. ಹಾಕಿನ್ಸ್ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಮತ್ತು ಕಡಂಬಿ ಅವರಿಗೆ ಮಹಾರಾಜ [[ಕೃಷ್ಣರಾಜ ವಡಿಯಾರ್ IV]] ಅವರಿಂದ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಬಿರುದು ನೀಡಲಾಯಿತು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}}{{efn|ದಕ್ಷಿಣಿ ಮರಾಠಿ ಅಡ್ಡ (೨೦೨೦) ಬಿರುದನ್ನು 'ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ' ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.|group=note}} ==ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು== [[ಚಿತ್ರ:Participants of the first Kannada Sahitya Parishat (Bangalore, 1915).jpg|thumb|right|280px|ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಸ್ಥಾಪನಾ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಭಾಗವಹಿಸಿದವರು, ಬೆಂಗಳೂರು, ೩ ಮೇ ೧೯೧೫. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ (ಕುಳಿತಿರುವವರಲ್ಲಿ ಎಡದಿಂದ ಐದನೆಯವರು) ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.]] ೩ ಮೇ ೧೯೧೫ರಂದು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು [[ಎಚ್. ವಿ. ನಂಜುಂಡಯ್ಯ]], ಪಿ.ಎಸ್. ಅಚ್ಯುತ ರಾವ್ ಮತ್ತು ಆರ್. ರಘುನಾಥ ರಾವ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]] (ಕ.ಸಾ.ಪ.) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.{{sfn|Star of Mysore|2015}}{{sfn|Mysuru Mithra|2024}}{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}} ಸಂಘಟನೆಯ ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಅವರೇ ರಚಿಸಿದರು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ೧೯೧೮ ರಿಂದ ೧೯೩೨ರ ತಮ್ಮ ನಿಧನದವರೆಗೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ — ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪದವಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ ಪರಿವಾರದ ಸದಸ್ಯರ ಗೌರವ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರೇ ಸಂಘಟನೆಯ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}}{{sfn|KSP Website|2024}} ಅವರು ೧೯೧೯ರಲ್ಲಿ [[ಹಾಸನ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೫ನೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನೂ ವಹಿಸಿದ್ದರು.{{sfn|Star of Mysore|2015}}{{sfn|SV Srinivasa Rao}} ಕಾಯಂ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕಾಗಿ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೨೬ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರ ಬೆಂಬಲ ಕೋರಿ ಅರಮನೆಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದರು; ೧೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೨೬ರಂದು ಅರಮನೆ ₹೩೦,೦೦೦ ಅಂದಾಜು ವೆಚ್ಚದ ಪೈಕಿ ₹೫,೦೦೦ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಲು, ಕೆಲವು ಷರತ್ತುಗಳ ಸಹಿತ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು (ಪತ್ರ ಸಂ. ೫೮, ಟಿ. ತಂಬೂ ಚೆಟ್ಟಿ ಸಹಿ).{{sfn|Ashwathanarayana|2015}} ೧೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೧ರಂದು ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿತ್ತು. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಆಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಃ ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದರು. ಕಟ್ಟಡ ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು; ಅದಕ್ಕೆ 'ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿಡಲಾಯಿತು.{{sfn|Gundappa|1970}} [[ಚಿತ್ರ:Kannada Sahitya Parishat.JPG|thumb|right|280px|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ, ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಶಾಶ್ವತ ಕಟ್ಟಡ.]] [[ಚಿತ್ರ:KSP_Foundation_Stone_Plaque_KSR_1931.png|thumb|right|280px|ಕ.ಸಾ.ಪ. ಕಟ್ಟಡದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕ, ೧೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೧. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರ ಪದ ಪ್ರಮಾಣ B.Sc., L.C.E., M.R.A.S. ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.]] ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ''ಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: 'ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಹಣ ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನೂ ಅರಿತಿದ್ದರು. ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಮ್ಮೇಳನ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ.'{{sfn|Gundappa|1970}} ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾವ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರೂ ನಡೆಸಿಲ್ಲ.{{sfn|KSP Website|2024}} ==ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಜೀವನ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ವೆಂಕುಬಾಯಿ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು; ಅವರಿಗೆ ಆರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು: ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಶೇಷಿಬಾಯಿ, ಅಂಬಾಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಭಾಗೀರಥಿಬಾಯಿ.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಅವರು [[ಮಾಧ್ವ]] ವೈಷ್ಣವ ಮತಾನುಯಾಯಿಯಾಗಿದ್ದು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ 'ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ' ಬಿರುದು ಪಡೆದಿದ್ದರು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}} ೧೯೧೪ರಲ್ಲಿ ೧೨ ಮೇ ನಡೆದ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ಲಾರ್ಡ್ ರೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ, ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್ ರಾಯಲ್ ಏಷಿಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ (M.R.A.S.) ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.{{sfn|JRAS|1914|p=820}} ಅವರ ಪೂರ್ಣ ಪದ ಪ್ರಮಾಣ — B.Sc., L.C.E., M.R.A.S. — ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಹಾಕಿದ ಕ.ಸಾ.ಪ. ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕದ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.{{efn|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕ. ಛಾಯಾಚಿತ್ರ: ಪ್ರಸನ್ನ ಕರ್ಪೂರ.|group=note}} ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಅವರ ಬಹಳಷ್ಟು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ 'ಸಾಹಿತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.{{sfn|SV Srinivasa Rao}} ==ನಿಧನ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ೨ ಜೂನ್ ೧೯೩೨ರಂದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ==ಪರಂಪರೆ== [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಡ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ]] ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಮೂಲವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ — ಕಾವೇರಿ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಯೋಜನೆ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿದಿನ ಸುಮಾರು ೧,೪೫೦ ದಶಲಕ್ಷ ಲೀಟರ್ ನೀರು ನಗರಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ.{{sfn|The Hindu|2023}} ಅವರು ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ತಂದ ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ ತನ್ನ ಐವತ್ತು ವರ್ಷದ ಅವಧಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು; ಎಸ್. ಗುಹಾನ್ ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು]]ದ ನಡುವೆ ಕಾವೇರಿ ನೀರಿನ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ನಡೆಸುವ ತಾಂತ್ರಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿದೆ.{{sfn|Guhan|1993|pp=18-22}} ಅವರು ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ [[ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದ ಚೌಕ-ಗ್ರಿಡ್ ಬಡಾವಣೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಮೀರಿ ಹರಡಿತು. ೧೮೯೮ರ ಪ್ಲೇಗ್ ನಂತರ [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಮತ್ತು [[ಬಸವನಗುಡಿ]] ವಿಸ್ತರಣೆಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನೇ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಜಾನಕಿ ನಾಯರ್ ಅವರ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.{{sfn|Nair|2005|pp=38-41}} ಅವರು ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿ]]ಗೆ ಇಂದು ೫ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಜೀವ ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ. ಜನವರಿ ೨೦೨೩ರಲ್ಲಿ [[ಹಾವೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೮೬ನೇ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ೩ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು.{{sfn|The Hindu KSP|2023}} ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{notelist|group=note}} ==ಆಕರಗಳು== {{reflist}} ==ಮೂಲಗಳು== ===ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲಗಳು=== * {{cite book | title = Mysore Public Works Department Civil List | year = 1912 | publisher = Government of Mysore | location = Mysore | language = en | ref = {{sfnref|Mysore PWD Civil List|1912}} }} * {{cite book | title = Bombay University Calendar 1886 | year = 1886 | publisher = Thacker & Co. | location = Bombay | language = en | ref = {{sfnref|Bombay University Calendar|1886}} }} * {{cite web | title = Mysore Gazette, Notification No. 412: Appointment of Chief Engineer | work = The Mysore Gazette, January–October 1913 | date = July 1913 | publisher = Government Press | location = Bangalore | url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.106560 | access-date = 7 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Mysore Gazette|1913}} }} * {{cite web | title = Annual award of a prize of Rs. 100 by Mr. Karpur Srinivasa Rao | website = Karnataka State Archives, Bangalore (via archive.org) | date = September 1908 | url = https://archive.org/details/karnataka-state-archives-RGVlcGFrMTM4NTY4-RGVlcGFrMQ/page/n1/mode/2up | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Karnataka State Archives|1908}} }} * {{cite book | title = Yearly Promotion Recommendation Roll of the Engineer Establishment: Mr. Karpur Shrinivasarao, B.Sc., L.C.E., for the year ending 31 December 1913 | year = 1913 | publisher = General and Revenue Secretariat, Government of Mysore | location = Bangalore | type = Archival document. Karnataka State Archives, Bangalore. G.M. File No. 249 of 1913–14, Serial Nos. 1–2 | language = en | ref = {{sfnref|Promotion Roll|1913}} }} * {{cite web | title = Notes of the Quarter: Anniversary Meeting, 12 May 1914 | work = Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland | date = July 1914 | url = https://archive.org/details/dli.ministry.15625/page/819/mode/2up | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|JRAS|1914}} }} ===ಪ್ರಕಟಿತ ಮೂಲಗಳು=== * {{cite book | last = Visvesvaraya | first = M. | year = 1951 | title = Memoirs of My Working Life | publisher = Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting | location = Delhi | url = https://archive.org/details/VisvesvarayaAutobiography | access-date = 7 April 2026 | language = en }} * {{cite book | title = History of the Mysore Public Works Department (1856–1956) | year = 1956 | publisher = Government Press | location = Bangalore | oclc = 569234854 | language = en | ref = {{sfnref|Mysore PWD History|1956}} }} * {{cite book | last = Gundappa | first = D. V. | author-link = ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ | year = 1970 | title = ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ, ಸಂಪುಟ ೩: ಸಾಹಿತ್ಯೋಪಾಸಕರು | chapter = ಲೇಖನ ೧೨: ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ (ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨) | publisher = ಗೋಖಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆ | location = ಬೆಂಗಳೂರು | language = kn | chapter-url = https://www.prekshaa.in/Karpura-Srinivasa-Rao-Part-1 }} * {{cite book | last = Guhan | first = S. | year = 1993 | title = The Cauvery River Dispute: Towards Conciliation | publisher = Madras Institute of Development Studies in association with Frontline | location = Madras | isbn = 9788185966014 | language = en }} * {{cite book | last = Nair | first = Janaki | year = 2005 | title = The Promise of the Metropolis: Bangalore's Twentieth Century | publisher = Oxford University Press | location = New Delhi | isbn = 9780195672084 | language = en }} * {{cite book | last = Ashwathanarayana | first = G. | year = 2015 | title = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ೧೦೦: ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಧ್ಯಯನ | publisher = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | location = ಬೆಂಗಳೂರು | isbn = 9788193077306 | language = kn }} * {{cite book | last = Ramakrishnan | first = T. | year = 2024 | title = Cauvery: A Long-Winded Dispute | publisher = The Hindu Group | location = Chennai | isbn = 9789393875969 | language = en }} * {{cite book | last = Satya | first = Gouri | year = 2025 | title = ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು | publisher = ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಕಾಶನ | location = ಮೈಸೂರು | isbn = 9788198100092 | language = kn | pages = 162–167 }} : ''ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಸತ್ಯ (೨೦೨೫) ಬಿರುದನ್ನು "ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ" ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ "ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ" ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.'' * {{cite book | last = Chaturvedi | first = Hari Rao R. | title = Rajasabhabhushana Sri Karpur Srinivasa Rao: To My Knowledge | year = 2020 | type = Unpublished manuscript | language = en }} * {{cite news | title = KRS reaches maximum level, water security for Bengaluru ensured | work = The Hindu | date = 2023-08-20 | url = https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/ | access-date = 9 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|The Hindu|2023}} }} * {{cite news | title = 86th Kannada Sahitya Sammelana, Haveri | work = The Hindu | date = 2023-01-07 | url = https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/ | access-date = 9 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|The Hindu KSP|2023}} }} * {{cite web | title = Rajabhasha Bhushana Karpur Srinivasa Rao | website = Dakshini Marathi Adda | date = 2020 | url = https://www.dakshinimarathiadda.com/rajabhasha-bhushana-karpur-srinivas | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Dakshini MarathiAdda|2020}} }} ''ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಲೇಖನದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ "ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ" ಎಂದಿದೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ "ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ" — ಮೇಲಿನ ಟಿಪ್ಪಣಿ ನೋಡಿ. ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖ.'' * {{cite web | title = ನಮ್ಮ ಪರಿಷತ್ತು (About the Parishat) | website = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | url = https://kannadasahithyaparishattu.in/%e0%b2%a8%e0%b2%ae%e0%b3%8d%e0%b2%ae-%e0%b2%aa%e0%b2%b0%e0%b2%bf%e0%b2%b7%e0%b2%a4%e0%b3%8d%e0%b2%a4%e0%b3%81/ | language = kn | access-date = 28 April 2026 | ref = {{sfnref|KSP Website|2024}} }} * {{cite web | title = Birth of Kannada Sahitya Parishat | website = Star of Mysore | date = 2015 | url = https://starofmysore.com/birth-kannada-sahitya-parishat/ | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Star of Mysore|2015}} }} * {{cite news | title = ನಮ್ಮ ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು: ರಾಜಸಭಾ ಭೂಷಣ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ | work = ಮೈಸೂರು ಮಿತ್ರ | date = 2024-07-07 | language = kn | ref = {{sfnref|Mysuru Mithra|2024}} }} * {{cite web | title = Dr. D.V. Gundappa (Scholar and Journalist) | website = Indian Philatelics | url = https://www.indianphilatelics.com/stamps/commemorative-stamps/1987-1988/item/8343-dr-dv-gundappa-scholar-and-journalist-click-for-stamp-information.html | access-date = 8 May 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Indian Philatelics|1988}} }} ಭಾರತ ಅಂಚೆ ಮತ್ತು ತಂತಿ ಇಲಾಖೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿ ಫೋಲ್ಡರ್ ಆಧರಿಸಿ. * {{cite book | last = Srinivasa Rao | first = S. V. | title = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಾಧ್ಯಕ್ಷರು | publisher = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | location = ಬೆಂಗಳೂರು | language = kn | ref = {{sfnref|SV Srinivasa Rao}} }} ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ]] * [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] * [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]] ==ಹೊರ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://www.prekshaa.in/Karpura-Srinivasa-Rao-Part-1 ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ (ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨)] — ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರ ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ'' (೧೯೭೦) ಪ್ರಬಂಧದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದ, Prekshaa.in. [[ವರ್ಗ:೧೮೬೩ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೩೨ ಮರಣ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]] {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು|ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] 8boluipi8ucqt05uu2yjsrxdkodqrrs 0 13573 1373012 1366123 2026-05-08T14:35:36Z Rayabhari 1168 ಮಾಹಿತಿ 1373012 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Kalasha satyanarayana.jpg|thumb|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ]] ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ [[ವಿಷ್ಣು]]ವಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು. '''ಪರಿಚಯ''' ಸತ್ಯನಾರಾಯಣನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮಯ ದಿನ, ಹಿಂದೂಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪ. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾರಾಯಣ ರೂಪ ಸತ್ಯದ ಅವತಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಒಂದು ಪೂಜೆ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ದೇವರನ್ನು ಜನರು ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ಕಥೆ ವಾಚನಮಾಡಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಜನರು ನಂತರ ಅಥವಾ ಒಂದು ಮಂಗಳಕರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗಲೆಂದು ಈ ಪೂಜೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ [[ಪೂಜೆ]] [[ಗುಜರಾತ್]], [[ಬಂಗಾಳ]], [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] ಮತ್ತು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಏಕಾದಶಿ ಅಥವಾ ಚತುರ್ಥಿ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Flower-bedecked shrine.jpg|thumb|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ]] '''ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು''' ವ್ರತವೆಂದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಪಥ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ, ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯ ಹಿಂದೂಗಳು ಆರೋಗ್ಯ, ಸಂಪತ್ತು, ಸಮೃದ್ಧಿ, ವೈಭವ, ಶಿಕ್ಷಣ, ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಪರಿಹಾರದ ದೈವಿಕ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಶ್ರೀ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವ್ರತವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರ ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿನ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಾರಣ, ಮದುವೆಯಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶ ಸಮಾರಂಭಗಳು, ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ನಾಮಕರಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸೂತ ಪುರಾಣಿಕರಿಂದ ಸ್ಕಂದ [[ಪುರಾಣ]]ದ ರೇವಾ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿವರಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೂಜೆ ಜೊತೆ ಓದಲಾಗುವ ಕಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಶ್ರೀ ಸತ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ಗುಜರಾತ್, ಬಿಹಾರ, ಬಂಗಾಳ, ಒರಿಸ್ಸಾ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಅಸ್ಸಾಂ, ಮತ್ತು ಗೋವಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Satyanarayan_Puja </ref> '''ಆಚರಣೆ''' ಸತ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ, ಏಕಾದಶಿ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಅಥವಾ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ನಂತರ 11 ನೇ ದಿನ), ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮಾ, [[ಸೂರ್ಯ]] ಗ್ರಹಣ ದಿನ ಅಥವಾ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಂದು (ಆಶಾಢ ಚಾಂದ್ರಮಾಸ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಉಪಕಾರದ ಅರ್ಪಣೆಯಾಗಿ, ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಕೆಲವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿದರೆ, ಮದುವೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪದವಿ, ಹೊಸ ಕೆಲಸದ ಆರಂಭ, ಹೊಸ ಮನೆ ಖರೀದಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಈ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಪೂಜೆಯ ನೆರವೇರಿಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ಜೋಡಿಗೆ ಮಗುವನ್ನು ಪ್ರದಾನಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>panditjiusa.com/satyanarayan_vidhi.htm </ref> ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ದಿನ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ [[ಹಬ್ಬ]]ಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾದ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪೂರ್ಣಿಮಾ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ) ಈ ಪೂಜೆಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಒಬ್ಬರು ಬೆಳಗ್ಗೆಯೂ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.<ref>www.puja.net/Pages/Yagyas/Journal/04Events/Satyanarayana/SatyaPuja.htm </ref> ಈ ಪೂಜೆಯು ಸರಳವಾಗಿದೆ, ಯಾರಾದರೂ ಮಾಡಬಹುದು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪುರೋಹಿತರ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ, ಹಲವು ಕಡೆ, ಪುರೋಹಿತರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಪದ್ದತಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಪೂಜೆಯನ್ನು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬೌದ್ದರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳು]] gdlyrcyx0pimdeslqk6nca535xeawfx 1373013 1373012 2026-05-08T14:40:04Z Rayabhari 1168 ಮಾಹಿತಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ 1373013 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Kalasha satyanarayana.jpg|thumb|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ]] ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ [[ವಿಷ್ಣು]]ವಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವರು ಮತ್ತು ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವೃತ ಎಂದೂ ಕರೆಯುವರು. ಇದನ್ನು ನೇಪಾಳ, ಬಾಂಗ್ಲಾ ದೇಶದಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವರು. '''ಪರಿಚಯ''' ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮಯ ದಿನ ಮಾಡುವರು. ಇತರ ದಿನಗಳಲ್ಲೂ ಮಾಡುವರು. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣನು ಹಿಂದೂಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪ. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾರಾಯಣ ರೂಪ ಸತ್ಯದ ಅವತಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಒಂದು ಪೂಜೆ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ದೇವರನ್ನು ಜನರು ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ಕಥೆ ವಾಚನಮಾಡಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಜನರು ನಂತರ ಅಥವಾ ಒಂದು ಮಂಗಳಕರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗಲೆಂದು ಈ ಪೂಜೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ [[ಪೂಜೆ]] [[ಗುಜರಾತ್]], [[ಬಂಗಾಳ]], [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಏಕಾದಶಿ ಅಥವಾ ಚತುರ್ಥಿ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Flower-bedecked shrine.jpg|thumb|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ]] '''ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು''' ವ್ರತವೆಂದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಪಥ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ, ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯ ಹಿಂದೂಗಳು ಆರೋಗ್ಯ, ಸಂಪತ್ತು, ಸಮೃದ್ಧಿ, ವೈಭವ, ಶಿಕ್ಷಣ, ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಪರಿಹಾರದ ದೈವಿಕ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಶ್ರೀ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವ್ರತವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರ ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿನ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಾರಣ, ಮದುವೆಯಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶ ಸಮಾರಂಭಗಳು, ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ನಾಮಕರಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸೂತ ಪುರಾಣಿಕರಿಂದ ಸ್ಕಂದ [[ಪುರಾಣ]]ದ ರೇವಾ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿವರಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೂಜೆ ಜೊತೆ ಓದಲಾಗುವ ಕಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಶ್ರೀ ಸತ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ಗುಜರಾತ್, ಬಿಹಾರ, ಬಂಗಾಳ, ಒರಿಸ್ಸಾ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಅಸ್ಸಾಂ, ಮತ್ತು ಗೋವಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Satyanarayan_Puja </ref> '''ಆಚರಣೆ''' ಸತ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ, ಏಕಾದಶಿ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಅಥವಾ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ನಂತರ 11 ನೇ ದಿನ), ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮಾ, [[ಸೂರ್ಯ]] ಗ್ರಹಣ ದಿನ ಅಥವಾ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಂದು (ಆಶಾಢ ಚಾಂದ್ರಮಾಸ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಉಪಕಾರದ ಅರ್ಪಣೆಯಾಗಿ, ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಕೆಲವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿದರೆ, ಮದುವೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪದವಿ, ಹೊಸ ಕೆಲಸದ ಆರಂಭ, ಹೊಸ ಮನೆ ಖರೀದಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಈ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಪೂಜೆಯ ನೆರವೇರಿಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ಜೋಡಿಗೆ ಮಗುವನ್ನು ಪ್ರದಾನಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>panditjiusa.com/satyanarayan_vidhi.htm </ref> ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ದಿನ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ [[ಹಬ್ಬ]]ಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾದ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪೂರ್ಣಿಮಾ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ) ಈ ಪೂಜೆಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಒಬ್ಬರು ಬೆಳಗ್ಗೆಯೂ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.<ref>www.puja.net/Pages/Yagyas/Journal/04Events/Satyanarayana/SatyaPuja.htm </ref> ಈ ಪೂಜೆಯು ಸರಳವಾಗಿದೆ, ಯಾರಾದರೂ ಮಾಡಬಹುದು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪುರೋಹಿತರ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ, ಹಲವು ಕಡೆ, ಪುರೋಹಿತರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಪದ್ದತಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಪೂಜೆಯನ್ನು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬೌದ್ದರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳು]] epyg83cm4kdy6qrouaiwo5r9dwvvkm7 1373014 1373013 2026-05-08T14:41:09Z Rayabhari 1168 ರಿಪೀಟ್ ಮಾಹಿತಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿದೆ. 1373014 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Kalasha satyanarayana.jpg|thumb|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ]] ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ [[ವಿಷ್ಣು]]ವಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವರು ಮತ್ತು ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವೃತ ಎಂದೂ ಕರೆಯುವರು. ಇದನ್ನು ನೇಪಾಳ, ಬಾಂಗ್ಲಾ ದೇಶದಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವರು. '''ಪರಿಚಯ''' ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮಯ ದಿನ ಮಾಡುವರು. ಇತರ ದಿನಗಳಲ್ಲೂ ಮಾಡುವರು. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣನು ಹಿಂದೂಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪ. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾರಾಯಣ ರೂಪ ಸತ್ಯದ ಅವತಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಒಂದು ಪೂಜೆ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ದೇವರನ್ನು ಜನರು ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ಕಥೆ ವಾಚನಮಾಡಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಜನರು ನಂತರ ಅಥವಾ ಒಂದು ಮಂಗಳಕರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗಲೆಂದು ಈ ಪೂಜೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ:Flower-bedecked shrine.jpg|thumb|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ]] '''ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು''' ವ್ರತವೆಂದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಪಥ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ, ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯ ಹಿಂದೂಗಳು ಆರೋಗ್ಯ, ಸಂಪತ್ತು, ಸಮೃದ್ಧಿ, ವೈಭವ, ಶಿಕ್ಷಣ, ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಪರಿಹಾರದ ದೈವಿಕ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಶ್ರೀ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವ್ರತವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರ ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿನ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಾರಣ, ಮದುವೆಯಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶ ಸಮಾರಂಭಗಳು, ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ನಾಮಕರಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸೂತ ಪುರಾಣಿಕರಿಂದ ಸ್ಕಂದ [[ಪುರಾಣ]]ದ ರೇವಾ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿವರಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೂಜೆ ಜೊತೆ ಓದಲಾಗುವ ಕಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಶ್ರೀ ಸತ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ಗುಜರಾತ್, ಬಿಹಾರ, ಬಂಗಾಳ, ಒರಿಸ್ಸಾ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಅಸ್ಸಾಂ, ಮತ್ತು ಗೋವಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Satyanarayan_Puja </ref> ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಏಕಾದಶಿ ಅಥವಾ ಚತುರ್ಥಿ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಆಚರಣೆ''' ಸತ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ, ಏಕಾದಶಿ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಅಥವಾ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ನಂತರ 11 ನೇ ದಿನ), ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮಾ, [[ಸೂರ್ಯ]] ಗ್ರಹಣ ದಿನ ಅಥವಾ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಂದು (ಆಶಾಢ ಚಾಂದ್ರಮಾಸ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಉಪಕಾರದ ಅರ್ಪಣೆಯಾಗಿ, ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಕೆಲವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿದರೆ, ಮದುವೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪದವಿ, ಹೊಸ ಕೆಲಸದ ಆರಂಭ, ಹೊಸ ಮನೆ ಖರೀದಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಈ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಪೂಜೆಯ ನೆರವೇರಿಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ಜೋಡಿಗೆ ಮಗುವನ್ನು ಪ್ರದಾನಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>panditjiusa.com/satyanarayan_vidhi.htm </ref> ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ದಿನ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ [[ಹಬ್ಬ]]ಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾದ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪೂರ್ಣಿಮಾ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ) ಈ ಪೂಜೆಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಒಬ್ಬರು ಬೆಳಗ್ಗೆಯೂ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.<ref>www.puja.net/Pages/Yagyas/Journal/04Events/Satyanarayana/SatyaPuja.htm </ref> ಈ ಪೂಜೆಯು ಸರಳವಾಗಿದೆ, ಯಾರಾದರೂ ಮಾಡಬಹುದು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪುರೋಹಿತರ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ, ಹಲವು ಕಡೆ, ಪುರೋಹಿತರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಪದ್ದತಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಪೂಜೆಯನ್ನು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬೌದ್ದರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳು]] 22ggztayfq16jootkcycbfqf2wszw89 1373015 1373014 2026-05-08T14:42:11Z Rayabhari 1168 1373015 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Kalasha satyanarayana.jpg|thumb|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ]] ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ [[ವಿಷ್ಣು]]ವಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವರು ಮತ್ತು ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವೃತ ಎಂದೂ ಕರೆಯುವರು. ಇದನ್ನು ನೇಪಾಳ, ಬಾಂಗ್ಲಾ ದೇಶದಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವರು. '''ಪರಿಚಯ''' ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮಯ ದಿನ ಮಾಡುವರು. ಇತರ ದಿನಗಳಲ್ಲೂ ಮಾಡುವರು. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣನು ಹಿಂದೂಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪ. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾರಾಯಣ ರೂಪ ಸತ್ಯದ ಅವತಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಒಂದು ಪೂಜೆ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ದೇವರನ್ನು ಜನರು ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ಕಥೆ ವಾಚನಮಾಡಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಜನರು ನಂತರ ಅಥವಾ ಒಂದು ಮಂಗಳಕರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗಲೆಂದು ಈ ಪೂಜೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ:Flower-bedecked shrine.jpg|thumb|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ]] '''ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು''' ವ್ರತವೆಂದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಪಥ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ, ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯ ಹಿಂದೂಗಳು ಆರೋಗ್ಯ, ಸಂಪತ್ತು, ಸಮೃದ್ಧಿ, ವೈಭವ, ಶಿಕ್ಷಣ, ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಪರಿಹಾರದ ದೈವಿಕ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಶ್ರೀ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವ್ರತವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರ ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿನ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಾರಣ, ಮದುವೆಯಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶ ಸಮಾರಂಭಗಳು, ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ನಾಮಕರಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸೂತ ಪುರಾಣಿಕರಿಂದ ಸ್ಕಂದ [[ಪುರಾಣ]]ದ ರೇವಾ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿವರಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೂಜೆ ಜೊತೆ ಓದಲಾಗುವ ಕಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಶ್ರೀ ಸತ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ಗುಜರಾತ್, ಬಿಹಾರ, ಬಂಗಾಳ, ಒರಿಸ್ಸಾ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಅಸ್ಸಾಂ, ಮತ್ತು ಗೋವಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Satyanarayan_Puja </ref> ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಏಕಾದಶಿ ಅಥವಾ ಚತುರ್ಥಿ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಆಚರಣೆ''' ಸತ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ, ಏಕಾದಶಿ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಅಥವಾ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ನಂತರ 11 ನೇ ದಿನ), ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮಾ, [[ಸೂರ್ಯ]] ಗ್ರಹಣ ದಿನ ಅಥವಾ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಂದು (ಆಶಾಢ ಚಾಂದ್ರಮಾಸ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಉಪಕಾರದ ಅರ್ಪಣೆಯಾಗಿ, ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಕೆಲವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿದರೆ, ಮದುವೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪದವಿ, ಹೊಸ ಕೆಲಸದ ಆರಂಭ, ಹೊಸ ಮನೆ ಖರೀದಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಈ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಪೂಜೆಯ ನೆರವೇರಿಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ಜೋಡಿಗೆ ಮಗುವನ್ನು ಪ್ರದಾನಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>panditjiusa.com/satyanarayan_vidhi.htm </ref> ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ದಿನ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ [[ಹಬ್ಬ]]ಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾದ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪೂರ್ಣಿಮಾ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ) ಈ ಪೂಜೆಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬೆಳಗ್ಗೆಯೂ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.<ref>www.puja.net/Pages/Yagyas/Journal/04Events/Satyanarayana/SatyaPuja.htm </ref> ಈ ಪೂಜೆಯು ಸರಳವಾಗಿದೆ, ಯಾರಾದರೂ ಮಾಡಬಹುದು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪುರೋಹಿತರ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ, ಹಲವು ಕಡೆ, ಪುರೋಹಿತರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಪದ್ದತಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಪೂಜೆಯನ್ನು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬೌದ್ದರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳು]] l60qmcy4g5cqw49671su89h0b1f8h71 1373016 1373015 2026-05-08T14:49:04Z Rayabhari 1168 ಮಾಹಿತಿ ಸೇರ್ಪಡೆ 1373016 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Kalasha satyanarayana.jpg|thumb|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ]] ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ [[ವಿಷ್ಣು]]ವಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವರು ಮತ್ತು ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವೃತ ಎಂದೂ ಕರೆಯುವರು. ಇದನ್ನು ನೇಪಾಳ, ಬಾಂಗ್ಲಾ ದೇಶದಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವರು. '''ಪರಿಚಯ''' ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮಯ ದಿನ ಮಾಡುವರು. ಇತರ ದಿನಗಳಲ್ಲೂ ಮಾಡುವರು. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣನು ಹಿಂದೂಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪ. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾರಾಯಣ ರೂಪ ಸತ್ಯದ ಅವತಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಒಂದು ಪೂಜೆ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ದೇವರನ್ನು ಜನರು ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ಕಥೆ ವಾಚನಮಾಡಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಜನರು ನಂತರ ಅಥವಾ ಒಂದು ಮಂಗಳಕರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗಲೆಂದು ಈ ಪೂಜೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಕತೆಯನ್ನು ಸರಳ ಭಾ‍ಷೆಯಲ್ಲಿ, ಸರಳ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವರು. [[ಚಿತ್ರ:Flower-bedecked shrine.jpg|thumb|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ]] '''ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು''' ವ್ರತವೆಂದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಪಥ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ, ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯ ಹಿಂದೂಗಳು ಆರೋಗ್ಯ, ಸಂಪತ್ತು, ಸಮೃದ್ಧಿ, ವೈಭವ, ಶಿಕ್ಷಣ, ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಪರಿಹಾರದ ದೈವಿಕ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಶ್ರೀ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವ್ರತವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರ ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿನ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಾರಣ, ಮದುವೆಯಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶ ಸಮಾರಂಭಗಳು, ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ನಾಮಕರಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸೂತ ಪುರಾಣಿಕರಿಂದ ಸ್ಕಂದ [[ಪುರಾಣ]]ದ ರೇವಾ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿವರಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೂಜೆ ಜೊತೆ ಓದಲಾಗುವ ಕಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಶ್ರೀ ಸತ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ಗುಜರಾತ್, ಬಿಹಾರ, ಬಂಗಾಳ, ಒರಿಸ್ಸಾ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಅಸ್ಸಾಂ, ಮತ್ತು ಗೋವಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Satyanarayan_Puja </ref> ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಏಕಾದಶಿ ಅಥವಾ ಚತುರ್ಥಿ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಆಚರಣೆ''' ಸತ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ, ಏಕಾದಶಿ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಅಥವಾ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ನಂತರ 11 ನೇ ದಿನ), ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮಾ, [[ಸೂರ್ಯ]] ಗ್ರಹಣ ದಿನ ಅಥವಾ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಂದು (ಆಶಾಢ ಚಾಂದ್ರಮಾಸ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಉಪಕಾರದ ಅರ್ಪಣೆಯಾಗಿ, ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಕೆಲವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿದರೆ, ಮದುವೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪದವಿ, ಹೊಸ ಕೆಲಸದ ಆರಂಭ, ಹೊಸ ಮನೆ ಖರೀದಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಈ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಪೂಜೆಯ ನೆರವೇರಿಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ಜೋಡಿಗೆ ಮಗುವನ್ನು ಪ್ರದಾನಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>panditjiusa.com/satyanarayan_vidhi.htm </ref> ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ದಿನ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ [[ಹಬ್ಬ]]ಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾದ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪೂರ್ಣಿಮಾ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ) ಈ ಪೂಜೆಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬೆಳಗ್ಗೆಯೂ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.<ref>www.puja.net/Pages/Yagyas/Journal/04Events/Satyanarayana/SatyaPuja.htm </ref> [[ಚಿತ್ರ:Devotees.jpg|thumb|ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಈ ಚಿತ್ರ ಸು.೧೯೪೦ ರ ದಶಕದ್ದು]] ಈ ಪೂಜೆಯು ಸರಳವಾಗಿದೆ, ಯಾರಾದರೂ ಮಾಡಬಹುದು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪುರೋಹಿತರ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ, ಹಲವು ಕಡೆ, ಪುರೋಹಿತರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಪದ್ದತಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಪೂಜೆಯನ್ನು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬೌದ್ದರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳು]] nc4pg99zjii9gqcvewbas32estbedgl 1373017 1373016 2026-05-08T14:54:48Z Rayabhari 1168 ಚಿತ್ರ ಜಾಗ ಬದಲಾವಣೆ : ಮುಖ್ಯ ಚಿತ್ರ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ 1373017 wikitext text/x-wiki ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ [[ವಿಷ್ಣು]]ವಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವರು ಮತ್ತು ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವೃತ ಎಂದೂ ಕರೆಯುವರು. ಇದನ್ನು ನೇಪಾಳ, ಬಾಂಗ್ಲಾ ದೇಶದಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವರು. [[ಚಿತ್ರ:Devotees.jpg|thumb|ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಈ ಚಿತ್ರ ಸು.೧೯೪೦ ರ ದಶಕದ್ದು]] '''ಪರಿಚಯ''' ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮಯ ದಿನ ಮಾಡುವರು. ಇತರ ದಿನಗಳಲ್ಲೂ ಮಾಡುವರು. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣನು ಹಿಂದೂಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪ. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾರಾಯಣ ರೂಪ ಸತ್ಯದ ಅವತಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಒಂದು ಪೂಜೆ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ದೇವರನ್ನು ಜನರು ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ಕಥೆ ವಾಚನಮಾಡಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಜನರು ನಂತರ ಅಥವಾ ಒಂದು ಮಂಗಳಕರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗಲೆಂದು ಈ ಪೂಜೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಕತೆಯನ್ನು ಸರಳ ಭಾ‍ಷೆಯಲ್ಲಿ, ಸರಳ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವರು. [[ಚಿತ್ರ:Flower-bedecked shrine.jpg|thumb|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Kalasha satyanarayana.jpg|thumb|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ]] '''ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು''' ವ್ರತವೆಂದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಪಥ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ, ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯ ಹಿಂದೂಗಳು ಆರೋಗ್ಯ, ಸಂಪತ್ತು, ಸಮೃದ್ಧಿ, ವೈಭವ, ಶಿಕ್ಷಣ, ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಪರಿಹಾರದ ದೈವಿಕ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಶ್ರೀ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವ್ರತವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರ ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿನ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಾರಣ, ಮದುವೆಯಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶ ಸಮಾರಂಭಗಳು, ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ನಾಮಕರಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸೂತ ಪುರಾಣಿಕರಿಂದ ಸ್ಕಂದ [[ಪುರಾಣ]]ದ ರೇವಾ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿವರಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೂಜೆ ಜೊತೆ ಓದಲಾಗುವ ಕಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಶ್ರೀ ಸತ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ಗುಜರಾತ್, ಬಿಹಾರ, ಬಂಗಾಳ, ಒರಿಸ್ಸಾ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಅಸ್ಸಾಂ, ಮತ್ತು ಗೋವಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Satyanarayan_Puja </ref> ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಏಕಾದಶಿ ಅಥವಾ ಚತುರ್ಥಿ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಆಚರಣೆ''' ಸತ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ, ಏಕಾದಶಿ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಅಥವಾ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ನಂತರ 11 ನೇ ದಿನ), ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮಾ, [[ಸೂರ್ಯ]] ಗ್ರಹಣ ದಿನ ಅಥವಾ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಂದು (ಆಶಾಢ ಚಾಂದ್ರಮಾಸ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಉಪಕಾರದ ಅರ್ಪಣೆಯಾಗಿ, ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಕೆಲವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿದರೆ, ಮದುವೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪದವಿ, ಹೊಸ ಕೆಲಸದ ಆರಂಭ, ಹೊಸ ಮನೆ ಖರೀದಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಈ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಪೂಜೆಯ ನೆರವೇರಿಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ಜೋಡಿಗೆ ಮಗುವನ್ನು ಪ್ರದಾನಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>panditjiusa.com/satyanarayan_vidhi.htm </ref> ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ದಿನ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ [[ಹಬ್ಬ]]ಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾದ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪೂರ್ಣಿಮಾ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ) ಈ ಪೂಜೆಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬೆಳಗ್ಗೆಯೂ ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.<ref>www.puja.net/Pages/Yagyas/Journal/04Events/Satyanarayana/SatyaPuja.htm </ref> ಈ ಪೂಜೆಯು ಸರಳವಾಗಿದೆ, ಯಾರಾದರೂ ಮಾಡಬಹುದು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪುರೋಹಿತರ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ, ಹಲವು ಕಡೆ, ಪುರೋಹಿತರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಪದ್ದತಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಯು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಪೂಜೆಯನ್ನು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬೌದ್ದರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳು]] rs74m23dxpjtjfvf9rchopcr57ri53t 0 14450 1373054 1360766 2026-05-09T03:06:26Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373054 wikitext text/x-wiki {{Translation/Ref|en|United Kingdom|oldid=308907691}} {{dablink|This article is about the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland. For other uses of terms redirecting here, see [[UK (disambiguation)]] and [[United Kingdom (disambiguation)]].}} {{Infobox country |conventional_long_name = ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್ ಆಫ್ ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ |common_name = |image_flag = Flag of the United Kingdom.svg |image_coat = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg |symbol_type = Royal coat of arms |image_map = Europe-UK.svg |map_caption = ಯುರೋಪ್ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ (ಹಸಿರು). ಯುರೋಪ್ ಖಂಡ (ಕಡು ಬೂದು) |national_anthem = ಗಾಡ್ ಸೇವ್ ದ ಕಿಂಗ್<ref>It serves as the [[de facto]] [[National Anthem]] as well as being the [[Royal anthem]] for several other countries.</ref> |official_languages = [[ಆಂಗ್ಲ]] ([[de facto]])<ref>English is established by [[de facto]] usage. In [[Wales]], the [[Welsh Language Board|Bwrdd yr Iaith Gymraeg]] is legally tasked with ensuring that, "in the conduct of public business and the administration of justice, the English and [[Welsh language|Welsh]] languages should be treated on a basis of equality". {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1993/Ukpga_19930038_en_2.htm |title=Welsh Language Act 1993 |publisher=Office of Public Sector Information |accessdate=3 September 2007}}. [[Bòrd na Gàidhlig]] is tasked with "securing the status of the [[Scottish Gaelic language|Gaelic]] language as an [[official language]] of [[Scotland]] commanding equal respect to the English language" {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/legislation/scotland/acts2005/asp_20050007_en_1 |title=Gaelic Language (Scotland) Act 2005 |publisher=Office of Public Sector Information |dateformat=dmy|accessdate=9 March 2007}}</ref> |regional_languages = Irish, [[Ulster Scots]], [[Scottish Gaelic]] <!-- Keep 'Scottish Gaelic' - people will find Gaelic confusing as the Irish language is also commonly called Gaelic -->, [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್]], [[ವೆಲ್ಷ್]], [[ಕಾರ್ನಿಶ್]]<ref>Under the [[European Charter for Regional or Minority Languages]] the Welsh, Scottish Gaelic, [[Cornish language|Cornish]], Irish, [[Ulster Scots]] and [[Scots language|Scots]] languages are officially recognised as [[Regional language|Regional]] or [[Minority language|Minority]] languages by the [[United Kingdom Government|UK Government]] ({{cite web|publisher=Scottish Executive|url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/ArtsCulture/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter|title=European Charter for Regional or Minority Languages|dateformat=dmy|accessdate=23 August 2007|archive-date=12 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012182532/http://www.scotland.gov.uk/Topics/ArtsCulture/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter|url-status=dead}}) See also [[Languages in the United Kingdom]].</ref> |ethnic_groups = ೯೨.೧% [[ಬಿಳಿಯರು]]<br /> ೪% [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯ]]ನ್ನರು<br /> ೨.೦% [[ಕರಿಯರು]]<br /> ೧.೨% [[British Mixed-Race|Mixed]]<br /> 0.4% [[Chinese people|Chinese]]<br /> 0.4% [[Other ethnic group (United Kingdom Census)|Other]] |ethnic_groups_year = [[United Kingdom Census 2001|2001]]<br /><small> See: [[Ethnic groups of the United Kingdom#2001 Census|UK Ethnic groups list]]</small><ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|title=United Kingdom population by ethnic group|publisher=Office for National Statistics|date=2001-04-01|work=[[United Kingdom Census 2001]]|accessdate=2009-04-15|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20031221162206/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|archivedate=2003-12-21}}</ref> |demonym = [[British people|British, Briton]] |capital = [[ಲಂಡನ್]] |latd = 51 |latm = 30 |latNS = N |longd = 0 |longm = 7 |longEW = W |largest_city = London |government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary democracy]] and [[constitutional monarchy]] |leader_title1 = [[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]] |leader_name1 = [[Charles III]] |leader_title2 = [[Prime Minister of the United Kingdom|Prime Minister]] |leader_name2 = [[Rishi Sunak]] |sovereignty_type = [[History of the United Kingdom|Formation]] |legislature = [[Parliament of the United Kingdom|Parliament]] |upper_house = [[House of Lords]] |lower_house = [[House of Commons of the United Kingdom|House of Commons]] |state_religion = [[Anglicanism]] |sovereignty_note = |established_event1 = [[Acts of Union 1707]] |established_date1 = 1 May 1707 |established_event2 = [[Act of Union 1800]] |established_date2 = 1 January 1801 |established_event3 = [[Anglo-Irish Treaty]] |established_date3 = 12 April 1922 |accessionEUdate = 1 January 1973 |religion = [[Church of England|Anglican]] |EUseats = 78 |area_rank = 79th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 244820 |area_sq_mi = 94526 |percent_water = 1.34 |population_estimate_year = 2009 |population_estimate = 61,612,300<ref>{{Cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF |title=Eurostat estimate |date= |dateformat=dmy |accessdate=16 October 2008 |archive-date=6 ಫೆಬ್ರವರಿ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF |url-status=dead }}</ref> |population_estimate_rank = 22nd |population_census = 58,789,194<ref>[http://www.statistics.gov.uk/census2001/pop2001/united_kingdom.asp Population Estimates] at www.statistics.gov.uk</ref> |population_census_year = 2001 |population_density_km2 = 246 |population_density_sq_mi = 637 |population_density_rank = 48th |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP = $2.230 trillion<ref name=GDP>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&pr.y=19&sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=112&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=United Kingdom|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-04-22}}</ref> |GDP_PPP_rank = 7th |GDP_PPP_per_capita = $36,523<ref name=GDP /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 18th |GDP_nominal = $2.674 trillion<ref name=GDP /> |GDP_nominal_rank = 6th |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal_per_capita = $43,785<ref name=GDP /> |GDP_nominal_per_capita_rank = 20th |HDI_year = 2006 |HDI = 0.942<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/2008/countries/country_fact_sheets/cty_fs_GBR.html HDI of United Kingdom]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. The United Nations. Retrieved 21 July 2009.</ref> |HDI_rank = 21st |HDI_category = <span style="color:#090;">high</span> |Gini = 34<ref name=factbook>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html#Econ|title=The World Factbook - United Kingdom|publisher=CIA|dateformat=dmy|accessdate=23 September 2008|archive-date=7 ಜನವರಿ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html#Econ|url-status=dead}}</ref> |Gini_year = 2005 |Gini_rank = |currency = [[Pound sterling]]<ref>The [[Euro]] is accepted in many payphones and some larger shops.</ref> |currency_code = GBP |country_code = GBR |time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = [[Western European Summer Time|BST]] |utc_offset_DST = +1 |drives_on = left<ref>British dependencies drive on the left except for [[BIOT]] and [[Gibraltar]].</ref> |cctld = [[.uk]]<ref>[[ISO 3166-1 alpha-2]] states that this should be [[Great Britain|GB]], but [[.gb]] is practically unused. The [[.eu]] domain is shared with other [[European Union]] member states.</ref> {{refend}} |calling_code = 44 }} '''ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ''' <ref>ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಮತ್ತು ಅಧೀನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಇತರ ಭಾಷೆಗಳು ಶಾಸನಬದ್ಧ ಹಾಗೂ [[ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಭಾಷೆ|ಸ್ವಸ್ಥಾನಿಕ]] [[ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆ|(ಪ್ರಾದೇಶಿಕ) ಭಾಷೆಗಳು]] ಎಂದು [[ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಥವಾ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಭಾಷೆಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಐರೋಪ್ಯ ಶಾಸನ ಪತ್ರ]]ದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ, UKಯ ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು ಈ ಕೆಳಕಂಡಂತಿದೆ: * {{lang-kw|Rywvaneth Unys Breten Veur ha Kledhbarth Iwerdhon}}; * {{lang-ga|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann}}; * {{lang-sco|Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Irland}}; * {{lang-gd|Rìoghachd Aonaichte Bhreatainn Mhòir agus Èireann a Tuath}}; * {{lang-cy|Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon}}</ref> (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ '''ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ''', ಅಂದರೆ '''UK''' ಅಥವಾ '''ಬ್ರಿಟನ್''' ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ)<ref>"ಬ್ರಿಟನ್‌" ಎಂಬ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಬಳಸುವಾಗ ಇದರ ವಿಸ್ತೃತ ವಿವರಣೆಗಾಗಿ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಐಲ್ಸ್‌ನ ಪರಿಭಾಷೆ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಐಲ್ಸ್‌ ಪರಿಭಾಷಿಕ ಕೋಶ]]ವನ್ನು ನೋಡಿ</ref> ಒಂದು [[ಸಾರ್ವಭೌಮ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ವಾಗಿದ್ದು [[ಯುರೋಪ್]] ಖಂಡದ ವಾಯುವ್ಯ ತೀರದ ಆಚೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಇದೊಂದು [[ದ್ವೀಪ ರಾಷ್ಟ್ರ|ದ್ವೀಪ ದೇಶ]]<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/615557/United-Kingdom|title= Encyclopaedia Britannica|quote=Island country located off the north-western coast of mainland Europe|accessdate=2007-09-25}}</ref> ವಾಗಿದ್ದು,<ref name="Countries">{{cite web|url=http://www.number10.gov.uk/Page823|title=Countries within a country|publisher= www.number-10.gov.uk|accessdate=2007-06-13|quote=Countries within a country|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823|archivedate=2008-09-09}}</ref>[[ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್‌|ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್]], [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ನ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಚಿಕ್ಕ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ [[ಅರ್ಚಿಪೆಳಗೋ|ದ್ವೀಪಸಮೂಹ]]ವಾಗಿದೆ. [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್]], [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ-ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಗಡಿ|ಭೂ ಗಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ]]UKಯ ಏಕೈಕ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು ಆ ಗಡಿಯನ್ನು [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಗಣರಾಜ್ಯ]]ದೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.ukinvest.gov.uk/Northern-Ireland/en-GB-list.html |title=UK Region – Northern Ireland - UK |publisher=Ukinvest.gov.uk |date= |accessdate=2009-07-08 |archive-date=2009-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515154952/http://www.ukinvest.gov.uk/Northern-Ireland/en-GB-list.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|author=Published: 9:05PM BST 24 Jul 2008 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2455710/Border-checks-between-Britain-and-Ireland-proposed.html |title=Border checks between Britain and Ireland proposed |publisher=Telegraph |date=2008-07-24 |accessdate=2009-07-08}}</ref> ಈ ಭೂಗಡಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ UKಯು [[ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಾಗರ|ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಾಗರ]], [[ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರ]], [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕಾಲುವೆ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಡಲ್ಗಾಲುವೆ]]ಮತ್ತು [[ಐರಿಷ್‌ ಸಮುದ್ರ|ಐರಿಷ್ ಸಮುದ್ರ]]ಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಅತಿದೊಡ್ಡ ದ್ವೀಪವಾದ ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್, [[ಕಾಲುವೆ ಸುರಂಗ|ಕಡಲ್ಗಾಲುವೆಯ ಸುರಂಗ]]ದಿಂದ [[ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌|ಫ್ರಾನ್ಸ್]]‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಒಂದು [[ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ]]ದ ಮತ್ತು [[ಒಕ್ಕೂಟ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಏಕೀಕೃತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ವಾಗಿದ್ದು, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]], [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್]] ಹಾಗೂ [[ವೇಲ್ಸ್‌|ವೇಲ್ಸ್]] ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌‌ಡಂನ ದೇಶಗಳು|ದೇಶಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|title=The Countries of the UK|publisher=www.statistics.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=10 October 2008|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020329130655/http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|archivedate=29 March 2002}}</ref> ತನ್ನ [[ರಾಜಧಾನಿ(ರಾಜಕೀಯ)|ರಾಜಧಾನಿ]]ಯಾದ [[ಲಂಡನ್‌|ಲಂಡನ್]]‌ನಲ್ಲಿ ಇದರ [[ಸರ್ಕಾರದ ಗದ್ದುಗೆ|ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕಾರ ಕೇಂದ್ರ]]ವಿದ್ದು [[ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯಿಂದ ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆಯಾದರೂ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್, ವೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಜಧಾನಿಗಳಾದ [[ಬೆಲ್‌ಫಾಸ್ಟ್‌]], [[ಕಾರ್ಡಿಫ್‌|ಕಾರ್ಡಿಫ್]] ಹಾಗೂ [[ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌|ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್]]‌ಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮೂರು [[ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರ|ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಡಳಿತಗಳೂ ಈ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಜೊತೆಗಿವೆ. [[ಜರ್ಸಿ|ಜೆರ್ಸಿ]] ಮತ್ತು [[ಗುರ್ನ್‌‌‌ಸೀ|ಗೆರ್ನ್‌ಸೆ]]ಯ [[ಕಾಲುವೆ ದ್ವೀಪಗಳು|ಕಡಲ್ಗಾಲುವೆ ದ್ವೀಪ]] [[ಬೈಲಿವಿಕ್‌|ಅಧಿಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರ]]ಗಳು ಹಾಗೂ [[ಮಾನವನ ದ್ವೀಪ|ಐಲ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್]] ಎಂಬ ಕಿರುದ್ವೀಪವು [[ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅವು UKಯ ಅಂಗವಾಗಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|title=Key facts about the United Kingdom|accessdate=2008-06-26|work=Government, citizens and rights|publisher=[[Directgov]]|quote=The full title of this country is 'the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'. 'The UK' is made up of England, Scotland, Wales and Northern Ireland. 'Great Britain' (or just 'Britain') does not include Northern Ireland. The Channel Islands and the Isle of Man are not part of the UK.|archive-date=2012-10-03|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121003003526/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|url-status=dead}}</ref> UKಯು ಹದಿನಾಲ್ಕು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು|ಸಾಗರೋತ್ತರ ಭೂ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು <ref>{{cite web|url=http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/global-network/|title=FCO global network|work=FCO in Action|publisher=[[Foreign and Commonwealth Office]]|accessdate=2008-06-26|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080331091058/http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/global-network/|archivedate=2008-03-31}}</ref> ಅವೆಲ್ಲವೂ [[ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯ]]ದ ಅವಶೇಷ ಅಥವಾ ಕುರುಹುಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯವು 1922ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಉತ್ತುಂಗದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಸರಿಸುಮಾರು ಕಾಲುಭಾಗದಷ್ಟು ಭೂ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು, [[ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು#ಎಲ್ಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು|ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯ]]ವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಹಿಂದಿನ ವಸಾಹತುಗಳ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳ [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆ]], [[ಬ್ರಿಟೀಷ್‌‌ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] ಹಾಗೂ [[ಸಮಾನ ಕಾಯಿದೆ|ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಭಾವವು ಮುಂದುವರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. UKಯು ಒಂದು [[ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರ|ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ದೇಶ]]ವಾಗಿದ್ದು, ಅತ್ಯಲ್ಪ ಮೊತ್ತದ [[GDP]] ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ವಿಶ್ವದ [[GDP ಆಧರಿತ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ (ನಾಮಮಾತ್ರ)|ಆರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕತೆ]]ಯನ್ನು ಹಾಗೂ [[ಖರೀದಿ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಹೋಲಿಕೆ|ಖರೀದಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಹೋಲಿಕೆ]]ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ವಿಶ್ವದ [[GDP ಆಧರಿತ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ(PPP)|ಏಳನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ]]ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="GDP" /> ಇದು ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ [[ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ|ಕೈಗಾರಿಕೀಕೃತ]] ದೇಶವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ <ref>{{cite web|url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html|title=Industrial Revolution|accessdate=2008-04-27|archive-date=2008-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html|url-status=dead}}</ref> 19ನೇ ಹಾಗೂ 20ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ [[ಅಂತರ‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ|ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಶಕ್ತಿ]]ಯಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite book|last=Ferguson|first= Niall|year=2004 |title=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power|publisher=Basic Books|isbn=0465023282}}</ref> ಆದರೆ ಎರಡು ಜಾಗತಿಕ ಸಮರಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ವೆಚ್ಚ ಹಾಗೂ 20ನೇ ಶತಮಾನದ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧದಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಕುಸಿತದಿಂದಾಗಿ ಜಾಗತಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಪಾತ್ರವು ಕುಗ್ಗಿಹೋಯಿತು. ಇಷ್ಟಾಗಿಯೂ ಸಹ ಸದೃಢವಾದ ಆರ್ಥಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಸೈನಿಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವಗಳೊಂದಿಗೆ UKಯು [[ಮಹಾನ್‌ ಶಕ್ತಿ|ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿ]]ಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಇದೊಂದು [[ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಶಕ್ತಿ]]ಯಾಗಿದ್ದು, [[ಸೇನಾ ವೆಚ್ಚ ಆಧರಿತ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ರಕ್ಷಣಾ ವೆಚ್ಚ]]ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ನಾಲ್ಕನೇ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಯೂರೋಪ್‌ ಒಕ್ಕೂಟ|ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು [[ಯೂರೋಪ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಸದಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ವಾಗಿದ್ದು, [[ವಿಶ್ವ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ|ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಖಾಯಂ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]], [[G8]], [[OECD]], [[NATO]], ಹಾಗೂ [[ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆ|ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಘಟನೆ]]ಯ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದೆ. [[ರಿಯೊ ಅಪಾಪೊರಿಸ್ ಕೈಮನ್]] == ಇತಿಹಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:Sadler, Battle of Waterloo.jpg|thumb|left|ನೆಪೋಲಿಯನ್‌ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸಿದ ಮತ್ತು ಪಾಕ್ಸ್ ಬ್ರಿಟಾನಿಕವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ ವಾಟರ್ಲೂ ಕದನ]] ೧೭೦೭ರ ಮೇ 1ರಂದು, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] (ಅದರಲ್ಲಿ [[ವೇಲ್ಸ್‌]] ಸೇರಿತ್ತು) ಹಾಗೂ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ಗಳ [[ರಾಜಕೀಯ ಒಕ್ಕೂಟ|ರಾಜಕೀಯ ವಿಲೀನ]]ದೊಂದಿಗೆ [[ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/actofunion/ |title=Welcome|publisher=www.parliament.uk|dateformat=dmy|accessdate=7 October 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |title=The treaty or Act of the Union |publisher=www.scotshistoryonline.co.uk |dateformat=dmy |accessdate=27 August 2008 |archive-date=27 ಮೇ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |url-status=dead }}</ref> ವು ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಈ ಘಟನೆಯು [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಡಂಬಡಿಕೆ]]ಯ ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕೆ ೧೭೦೬<ref name="www.parliament.uk">{{cite web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm |title=Articles of Union with Scotland 1707|publisher=www.parliament.uk |dateformat=dmy|accessdate=19October 2008}}</ref> ರ ಜುಲೈ ೨೨ರಂದು ಒಪ್ಪಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು<ref name="www.parliament.uk"/>. ನಂತರ ಇದನ್ನು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಸಂಸತ್ತು|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಂಸತ್ತು]] ಹಾಗೂ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಸಂಸತ್ತು|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಂಸತ್ತು]]ಗಳೆರಡೂ ಅನುಮೋದಿಸಿ ೧೭೦೭ರಲ್ಲಿ [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾಯಿದೆಗಳು 1707|ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾಯಿದೆ]]ಯೊಂದಕ್ಕೆ ಅಂಗೀಕಾರವನ್ನು ನೀಡಿದವು. ೧೬೯೧ರ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ಇಂಗ್ಲಿಷರ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ವು ಸರಿಸುಮಾರು ಒಂದು ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಂಡು, ೧೮೦೦ರ [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾಯಿದೆ 1800|ಒಕ್ಕೂಟ ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಅಂಗೀಕಾರದೊಂದಿಗೆ [[ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ]] ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |title=The Act of Union |publisher=Act of Union Virtual Library |dateformat=dmy |accessdate=15 May 2006 |archive-date=15 ಏಪ್ರಿಲ್ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |url-status=dead }}</ref> ೧೭೦೭ಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಜೇಮ್ಸ್‌ I|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ದೊರೆಯಾದ VIನೇ ಜೇಮ್ಸ್‌]]ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ಪಡೆದಾಗ ಮತ್ತು ತನ್ನ [[ರಾಯಲ್‌ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಆಸ್ಥಾನ]]ವನ್ನು ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಿಂದ ಲಂಡನ್‌ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿ, 1603ರಲ್ಲಿ [[ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ|ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಲೀನ]]ವಾದಾಗಲೇ ಅವುಗಳ [[ಖಾಸಗಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ಖಾಸಗಿ ವಿಲೀನ]]ವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite book|title=Chronology of Scottish History|publisher=Geddes & Grosset|isbn=1855343800|last=Ross|first=David|year=2002|quote=''1603:'' James VI becomes [[James I of England]] in the [[Union of the Crowns]], and leaves Edinburgh for London|page=56}}</ref><ref>{{cite book|title=Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture|publisher=Edinburgh University Press|isbn=1902930169|last=Hearn|first=Jonathan|year=2002|quote=Inevitably, James moved his court to London|page=104}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:The British Empire.png|thumb|left|ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಅಂಟಾರ್ಕ್‌ಟಿಕ್ ಭೂಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ)ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಅಡಿಗೆರೆ ಹಾಕಲಾಗಿದೆ.]] ತನ್ನ ಮೊದಲ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, [[ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಜಗತ್ತು|ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ]] ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದರಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿಯೂ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿತು.<ref>{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |authorlink=Niall Ferguson |year=2003 |title=Empire: The Rise and Demise of the British World Order |publisher=Basic Books |isbn=0465023282}}</ref> UK ನೇತೃತ್ವದ [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯು ದೇಶವನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಿ, ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯ]]ಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಈ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಇತರ [[ಮಹಾನ್‌ ಶಕ್ತಿ]]ಗಳಂತೆ UK ಯು [[ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಗುಲಾಮರ ವ್ಯಾಪಾರ|ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಗುಲಾಮರ ಮಾರಾಟ]]ವೂ ಸೇರಿದಂತೆ [[ವಸಾಹತುಶಾಹಿ|ವಸಾಹತಿನ]] ಶೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1807ರಲ್ಲಿ [[ಗುಲಾಮರ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಾಯಿದೆ 1807|ಗುಲಾಮ ಮಾರಾಟ ಕಾಯಿದೆ]]ಯು ಅನುಮೋದನೆಗೊಂಡರೂ ಸಹ UKಯು [[ಗುಲಾಮರ ವ್ಯಾಪಾರ|ಗುಲಾಮರಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ]]ಪೈಪೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿತು.<ref> [http://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml ಸೈಲಿಂಗ್‌ ಅಗೈನ್‌ಸ್ಟ್‌ ಸ್ಲೇವರಿ] [http://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml ಜೋ ಲೂಸೆಮೋರೆ BBC ಇವರಿಂದ ]</ref> [[ನೆಪೋಲಿಯನ್‌ನ ಸಮರಗಳು|ನೆಪೋಲಿಯನ್ನನ ಯುದ್ಧ]]ಗಳಲ್ಲಿ [[ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ನೆಪೋಲಿಯನ್ I|ನೆಪೋಲಿಯನ್]] ಸೋತ ನಂತರ, UKಯು 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ನೌಕಾಬಲವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು ಮತ್ತು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದವರೆಗೂ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು. 1921ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ತನ್ನ ಗರಿಷ್ಟ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಿ, [[ವಿಶ್ವ ಸಮರ I|ಜಾಗತಿಕ ಸಮರ]]ದ ನಂತರ ಹಿಂದಿನ ಜರ್ಮನ್ ಮತ್ತೊ ಒಟ್ಟೋಮನ್ ವಸಾಹತುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಲು [[ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಂಘ]]ದ ನಿಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಸರಣಾ ಜಾಲವಾದ [[BBC]]ಯು ರಚನೆಯಾಯಿತು. 1918ರಲ್ಲಿ [[ಸಿನ್ ಫೆಯಿನ್‌|ಸಿನ್‌ ಫೆನ್‌]]ಗಾಗಿ ಆದ ಚುನಾವಣಾ ವಿಜಯ, ಅದಾದ ನಂತರದ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ [[ಐರಿಷ್‌ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸಮರ]]ವು 1921<ref>SR&amp;O 1921, 3 ಮೇ 1921ನ ನಂ. 533 </ref> ರಲ್ಲಿ ಐಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಇಬ್ಬಾಗ|ವಿಭಜನೆ]]ಗೊಳ್ಳಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದಾದ ನಂತರ 1922ರಲ್ಲಿ [[ಐರಿಷ್‌ ಮುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಐರಿಷ್ ಮುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವು ದೊರೆತು, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ UK<ref name="CAIN">{{cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |title=The Anglo-Irish Treaty, 6 December 1921 |publisher=CAIN |dateformat=dmy |accessdate=15 May 2006 |archive-date=14 ಮೇ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514145108/http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |url-status=dead }}</ref> ಯ ಒಂದು ಅಂಗವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ 1927ರಲ್ಲಿ UKಯ ಔಪಚಾರಿಕ ಹೆಸರು ಅದರ ಪ್ರಸಕ್ತ ಹೆಸರಾಗಿರುವ, ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಎಂದು [[ರಾಯಲ್‌ ಮತ್ತು ಸಂಸದೀಯ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು 1927|ಬದಲಾಯಿತು]]. ಮೊದಲನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರದ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದ UKಯು ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಬಹಳಷ್ಟು ದೂರವಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಈ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಮಹಾಕುಸಿತ|ಮಹಾನ್ ಕುಸಿತ]]ವು ಹಠಾತ್ತನೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. [[ಚಿತ್ರ:Royal Irish Rifles ration party Somme July 1916.jpg|thumb|right|ಸೊಮ್ಮೆ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಯಲ್‌ ಐರಿಷ್‌ ರೈಫಲ್ಸ್‌ ಇನ್‌ಫ್ಯಾಂಟ್ರಿ 885,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸೈನಿಕರು ವಿಶ್ವ ಸಮರ Iರ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜೀವತೆತ್ತರು.]] [[ಚಿತ್ರ:Supermarinespitfire.JPG|thumb|ಬ್ರಿಟನ್‌ ಯುದ್ಧ ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವಸಮರಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವು ನೀಡಿತ್ತು.]] ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ [[ವಿಶ್ವಸಮರ IIರ ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಎರಡನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರದ ಮೈತ್ರಿಕೂಟದ ಸದಸ್ಯ]]ರಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಸಮರದ ಮೊದಲನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಐರೋಪ್ಯ ಮೈತ್ರಿಕೂಟಗಳ ಸೋಲನ್ನನುಸರಿಸಿ, [[ಬ್ರಿಟನ್‌ ಯುದ್ಧ|ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಕದನ]] ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ವೈಮಾನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಮುಂದುವರಿಸಿತು. ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾದ ನಂತರ, ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ವಿಶ್ವದ ಕುರಿತಾದ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗುವ ಶಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ UKಯು ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಎರಡನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರದಿಂದಾಗಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಧಕ್ಕೆಯಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಹಾಗೂ ಕೆನಡಾಗಳೆರಡರಿಂದಲೂ ಪಡೆಯಲಾದ [[ಮಾರ್ಷಲ್‌ ಯೋಜನೆ|ಸೇನಾ ನೆರವು]] ಹಾಗೂ ದುಬಾರಿಯಾದ [[ಸಾಲಗಳು]] UKಯು ಚೇತರಿಕೆಯ ಹಾದಿ ಹಿಡಿಯಲು ನೆರವಾದವು. ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಹಾಗೂ ಅತಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ|ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ]]ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ತತ್‌ಕ್ಷಣದ ವರ್ಷಗಳು [[ಕಲ್ಯಾಣ ಸಂಸ್ಥಾನ(ರಾಜ್ಯ)|ಕ್ಷೇಮಾಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿತಿ]]ಯು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದುದನ್ನು ಕಂಡವು. ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳು [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌]] ಒಕ್ಕೂಟದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂಗೆ ವಲಸೆ(1922-ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ)|ಜನರನ್ನು ತಂದು]] [[ಬಹುಜನಾಂಗ|ಬಹು ಜನಾಂಗೀಯ]] ಬ್ರಿಟನ್‌ನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವು. ಬ್ರಿಟನ್‌ನ [[ನಿರ್ವಸಾಹತೀಕರಣ|ರಾಜಕೀಯ]] ಪಾತ್ರದ ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಹೊಸ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ೧೯೫೬ರ [[ಸೂಯೆಜ್‌ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು|ಸೂಯೆಜ್ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು]] ದೃಢೀಕರಿಸಿದರೂ ಸಹ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಭಾಷೆ|ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ]]ಯ ಹರಡುವಿಕೆಯು ಅದರ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸಾಹಿತ್ಯ|ಸಾಹಿತ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಗಳ ಪ್ರಭಾವದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, 1960ರಿಂದ ಅದರ [[ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯೂ ಸಹ ವಿದೇಶದೆಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದು ಕಂಡುಬಂತು. ೧೯೭೦ರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸೆಣಸಾಟದ ಅವಧಿಯ ನಂತರ ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ [[ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರ ತೈಲ|ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರ]]ದ ತೈಲ ಆದಾಯಗಳು ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಒಳಹರಿವು ಕಂಡುಬಂತು. ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಪಥವನ್ನು [[ಮಾರ್ಗರೇಟ್‌ ಥ್ಯಾಚರ್‌|ಮಾರ್ಗರೇಟ್ ಥ್ಯಾಚರ್]]‌ರವರ ಪ್ರಧಾನಿತ್ವವು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿದ್ದು, ೧೯೯೭ರಿಂದ ಈಚೆಗೆ [[ಟೋನಿ ಬ್ಲೇರ್‌|ಟೋನಿ ಬ್ಲೇರ್]] ಹಾಗೂ [[ಗೋರ್ಡಾನ್‌ ಬ್ರೌನ್‌|ಗೋರ್ಡಾನ್ ಬ್ರೌನ್]]‌ರವರ [[ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷ (UK)#ಹೊಸ ಲೇಬರ್‌|ಹೊಸ ಲೇಬರ್]] ಸರ್ಕಾರಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪಥವು ಮುಂದುವರಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. [[ಮಾಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ ಒಡಂಬಡಿಕೆ|ಮಾಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ ಒಪ್ಪಂದ]]ಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವುದರೊಂದಿಗೆ ೧೯೯೨ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡ [[ಯೂರೋಪ್‌ ಒಕ್ಕೂಟ|ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದ ೧೨ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ, ೧೯೭೩ರಿಂದಲೂ ಅದು EUನ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಸಂಘಟನೆಯಾದ [[ಯೂರೋಪ್‌ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮುದಾಯ|ಐರೋಪ್ಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮುದಾಯ]]ದ (EEC) ಸದಸ್ಯನಾಗಿತ್ತು. ತನಗೆ ಸೀಮಿತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನೀಡಿ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು EUಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿರುವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ [[ಕನ್‌ಸರ್ವೇಟಿವ್‌ ಪಕ್ಷ (UK)|ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಪಕ್ಷ]]ದಿಂದ [[ಅಧಿಕೃತ ವಿರೋಧ(ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ಅಧಿಕೃತ ವಿರೋಧ]] ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಘಟನೆಯೊಂದಿಗಿನ ಮುಂದುವರಿದ ಏಕೀಕರಣದೆಡೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಸಕ್ತ [[ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷ (UK)|ಲೇಬರ್]] ಸರ್ಕಾರದ ನಡಾವಳಿಕೆಗಳು ಸಂಕೀರ್ಣಗೊಂಡಿವೆ<ref name="Times">{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article775115.ece |title=Modest progress but always on back foot |publisher=Times Online |date=21 December 2005 |dateformat=dmy |accessdate=16 May 2006 |archive-date=17 ಜುಲೈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717104113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article775115.ece |url-status=dead }}</ref>. ಶಾಸನಪೂರ್ವ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಜನಮತಸಂಗ್ರಹ|ಜನಮತ ಸಂಗ್ರಹ]]ವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್, ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ [[ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರ|ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ <ref>{{cite web |url=http://www.conservatives.com/Policy/Where_we_stand/Foreign_Affairs_and_Europe.aspx |title=Foreign Affairs and Europe |publisher=Conservative Party |dateformat=dmy |accessdate=17 October 2008 |archive-date=29 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929133409/http://www.conservatives.com/Policy/Where_we_stand/Foreign_Affairs_and_Europe.aspx |url-status=dead }}</ref> 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ UKಯ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು.<ref>{{citation|url=http://publius.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/28/1/217 |title=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom|accessdate=2009-02-04|journal=Publius: the Journal of Federalism|volume=28|issue=1|pages=217|author=Keating, Michael|year=1998|month=Jan|day=01}}</ref> == ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ == [[ಚಿತ್ರ:Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg|left|thumb|upright|HM ರಾಣಿ ಎಲಿಜೆಬೆತ್‌ II]] ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಒಂದು [[ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ]]ವಾಗಿದೆ: [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಎಲಿಜೆಬೆತ್‌ II|ಎರಡನೇ ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್]] UKಯ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ಇತರ ೧೫ [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ಪ್ರಪಂಚ|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ದೇಶ]]ಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದು, ತನ್ಮೂಲಕ ಆ ಇತರ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳೊಂದಿಗೆ UKಯನ್ನು [[ಖಾಸಗಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ವೈಯಕ್ತಿಕ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದೆ. [[ಜರ್ಸಿ|ಜೆರ್ಸಿ]] ಮತ್ತು [[ಗುರ್ನ್‌ಸಿ|ಗೆರ್ನ್‌ಸೆ]]ಯ [[ಬೈಲ್‌ವಿಕ್‌|ಅಧಿಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರ]]ಗಳು ಹಾಗೂ [[ಐಲ್‌ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್‌|ಐಲ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್]] ಕಿರುದ್ವೀಪದ [[ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಧೀನ ರಾಷ್ಟ್ರ]]ಗಳ ಮೇಲೆ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವವು ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಭಾಗಗಳಾಗಿಲ್ಲವಾದರೂ ಸಹ, ಅವುಗಳ ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯವನ್ನು UK ಸರ್ಕಾರವು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪರವಾಗಿ ಶಾಸನ ರಚಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು UK ಸಂಸತ್ತು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ಎರಡು ಇತರ ದೇಶಗಳಂತೆ<ref>{{cite web |url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm#UK%20Legal%20System |title=A Guide To the UK Legal System |author=Sarah Carter |publisher=[[University of Kent|University of Kent at Canterbury]] |dateformat=dmy |accessdate=16 May 2006 |archive-date=27 ಮೇ 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH6Ly5h?url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm#UK%20Legal%20System |url-status=dead }}</ref> ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ [[ಅಕ್ರೋಡೀಕೃತ ಸಂವಿಧಾನ|ಸಂಹಿತೆಯ ಸ್ವರೂಪದ್ದಲ್ಲದ ಸಂವಿಧಾನ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೀಗೆ, [[ಸ್ಟೇಟ್ಯೂಟ್‌|ಲಿಖಿತ ಶಾಸನ]]ಗಳು, ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ರೂಪಿತ [[ಕೇಸ್‌ ಲಾ|ಹಿಂತೀರ್ಪು ನ್ಯಾಯ]] ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯ ಲಿಖಿತ ಮೂಲಗಳ ಸಂಗ್ರಹವೊಂದನ್ನು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂವಿಧಾನ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂವಿಧಾನ]]ವು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಿಖಿತ ಶಾಸನಗಳು ಹಾಗೂ "ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಕಾನೂನಿನ" ನಡುವೆ ಅಂಥಾ ತಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇನೂ ಇಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಕೇವಲ [[ಸಂಸತ್‌ ಕಾಯಿದೆ.|ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಾಯಿದೆ]]ಗಳನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವ ಮೂಲಕವೇ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸತ್ತು|UK ಸಂಸತ್ತು]] ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬಲ್ಲುದಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಸಂವಿಧಾನದ ಬಹುತೇಕ ಯಾವುದೇ ಲಿಖಿತ ಅಥವಾ ಅಲಿಖಿತ ಭಾಗವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಅಥವಾ ತೆಗೆದುಹಾಕುವ [[ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಇದು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮುಂಬರುವ ಸಂಸತ್ತುಗಳು ಬದಲಿಸಲಾಗದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಸಂಸತ್ತು ಅನುಮೋದಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/about/how/laws/sovereignty.cfm|title=Official UK Parliament web page on parliamentary sovereignty|access-date=2009-10-21|archive-date=2012-06-28|archive-url=https://archive.today/20120628214950/http://www.parliament.uk/about/how/sovereignty/|url-status=dead}}</ref> [[ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌ ಪದ್ಧತಿ|ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್ ಪದ್ಧತಿ]]ಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ [[ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಸಂಸದೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ವನ್ನು UKಯು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅದು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯ]]ದ ಪರಂಪರಾಗತ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿ ವಿಶ್ವದೆಲ್ಲೆಡೆ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. [[ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌ ಅರಮನೆ|ಪ್ಯಾಲೇಸ್ ಆಫ್ ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸಭೆ ಸೇರುವ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸತ್ತು|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸತ್ತು]] ಎರಡು ಸದನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಜನರಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾದ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಹೌಸ್‌ ಆಫ್‌ ಕಾಮನ್ಸ್‌|ಹೌಸ್‌ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್]] (ಕೆಳಮನೆ) ಹಾಗೂ ನೇಮಕಗೊಂಡ [[ಹೌಸ್‌ ಆಫ್ ಲಾರ್ಡ್ಸ್|ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಲಾರ್ಡ್ಸ್]] (ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನ ಸಭೆ ಅಥವಾ ಮೇಲ್ಮನೆ). ಅನುಮೋದನೆಗೊಂಡ ಯಾವುದೇ ಮಸೂದೆಯು ಕಾನೂನು ಆಗಬೇಕೆಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ [[ರಾಯಲ್‌ ಅಸೆಂಟ್‌|ರಾಜ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಂಗೀಕಾರ]] ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. [[ಜನಮತಸಂಗ್ರಹ|ಜನಮತ ಸಂಗ್ರಹ]]ದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅನುಮೋದನೆಯ ಅನುಸಾರ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ, [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತು|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ವಿಧಾನಸಭೆ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ಹಾಗೂ [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನ ಸಭೆ|ವೇಲ್ಸ್]]‌ಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಶಾಸನ ಸಭೆಗಳು ಸಾರ್ವಭೌಮ ಅಂಗಗಳಾಗಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು UK ಸಂಸತ್ತಿನಿಂದ ರದ್ದಾಗಬಹುದಾದ್ದರಿಂದ ಇದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟ ಶಾಸನ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವಾಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Westminster palace.jpg|thumb|ಸಂಸತ್ತಿನ ಮನೆಗಳು]] UKಯ [[Prime Minister of the United Kingdom|ಸರ್ಕಾರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ]]ರಾದ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ|ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ]]ಯ ಸ್ಥಾನವು ಹೌಸ್‌ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್ ಸದನದಲ್ಲಿ ಬಹುಮತದ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸಬಲ್ಲ ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಆತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆ ಸದನದಲ್ಲಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಸಕ್ತ ನಾಯಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯು ಸಂಪುಟವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರಾದರೂ, ಮತ್ತು ರಾಣಿಯ ಮಹಾಸನ್ನಿಧಾನವು ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಸಭೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾದಾದರೂ [[ರಾಣಿಯ ಮಹಾಸನ್ನಿಧಾನದ ಸರ್ಕಾರ‌|ರಾಣಿಯ ಮಹಾ ಸನ್ನಿಧಾನದ ಸರ್ಕಾರ]]ವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವನ್ನು ರಾಜ ಪ್ರಭುತ್ವವು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ನೇಮಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಶಾಸನ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿರುವ, ಅದರಲ್ಲೂ [[ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಸರ್ಕಾರ|ತಾವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಹೊಂದಿರುವ]] ಹೌಸ್‌ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಿಂದ ಬಹುತೇಕ ಬಂದಿರುವ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಪಕ್ಷದ ಸದಸ್ಯರಿಂದ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕೀಂಗ್‌ಡಂನ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲ|ಸಂಪುಟ]]ವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ರಚಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಸಂಪುಟದ ಸದಸ್ಯರು ಕಾರ್ಯಕಾರಿಣಿಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದು, ಅವರೆಲ್ಲರೂ [[ರಾಣಿಯ ಮಹಾ ಸನ್ನಿಧಾನದ ಅತಿ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಆಪ್ತ ಸಮಾಲೋಚನಾ ಮಂಡಳಿ]]ಯೊಳಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಬದ್ಧರಾಗಿ, [[ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಮಂತ್ರಿ|ರಾಜ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಮಂತ್ರಿ]]ಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. *[[ಸಂಸತ್‌ ಸದಸ್ಯ|MP]] ಆಗಿದ್ದು [[ಲೇಬರ್ ಪಾರ್ಟಿ(UK)|ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷ]]ದ ನಾಯಕರಾಗಿರುವ ''Rt Hon'' [[ಗೋರ್ಡಾನ್‌ ಬ್ರೌನ್‌‌|'''ಗೋರ್ಡಾನ್ ಬ್ರೌನ್''']]‌ರವರು ೨೦೦೭ರ ಜೂನ್ ೨೭ರಿಂದಲೂ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದು, [[ಖಜಾನೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ|ಸರ್ಕಾರದ ಖಜಾನೆಯ ಮೊದಲ ಅಧಿಪತಿ]] ಹಾಗೂ [[ನಾಗರಿಕ ಸೇವಾ ಮಂತ್ರಿ|ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಳ ಸಚಿವ]]ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="npm">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6245682.stm | title= Brown is UK's new prime minister | daymonth=27 June|year=2007 | accessdaymonth= 23 January|accessyear=2008| work= BBC News | publisher= [[BBC News|news.bbc.co.uk]] }}</ref> ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನ ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗಾಗಿ UKಯು ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳು|646 ಕ್ಷೇತ್ರ]]ಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ೫೨೯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ, ೧೮ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ, [[2005ರಿಂದ ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳು|೫೯ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ]]ಹಾಗೂ ೪೦ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020518024611/http://www.statistics.gov.uk/geography/westminster.asp ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟರಿ ಕಾನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಯೆನ್ಸೀಸ್‌ ] statistics.gov.uk. 10 October, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref>[[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌‌ಡಂನ ಮುಂದಿನ ಮಹಾಚುನಾವಣೆ|ಮುಂದಿನ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆ]]ಯ ವೇಳೆಗೆ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೬೫೦ಕ್ಕೆ ಏರಲಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಕ್ಷೇತ್ರವೂ [[ಬಹುತ್ವ ಮತದಾನ ಪದ್ಧತಿ|ಸರಳ ಬಹುಮತ]]ದೊಂದಿಗೆ ಓರ್ವ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯನನ್ನು ಚುನಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಸಲಹೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ರಾಜ ಪ್ರಭುತ್ವವು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕನಿಷ್ಟ ಅವಧಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ, [[ಸಂಸತ್‌ ಕಾಯಿದೆ 1911|ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಾಯಿದೆ (೧೯೧೧)]]ಯ ಅನುಸಾರ, ಹಿಂದಿನ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯ ಐದು ವರ್ಷದೊಳಗಾಗಿ ಹೊಸ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. [[ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷ(UK)|ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷ]], [[ಕನ್‌ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಪಕ್ಷ(UK)|ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಪಕ್ಷ]] ಹಾಗೂ [[ಲಿಬರಲ್‌ ಡೆಮಾಕ್ರ್ಯಾಟ್ಸ್|ಲಿಬರಲ್ ಡೆಮೊಕ್ರಾಟ್ಸ್‌]] ಪಕ್ಷಗಳು UK ಯ ಮೂರು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಪಟ್ಟಿ#ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು|ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ]]ಗಳಾಗಿದ್ದು, [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಮಹಾಚುನಾವಣೆ, 2005|೨೦೦೫ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಹೌಸ್‌ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ 646 ಸ್ಥಾನಗಳ ಪೈಕಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮಲ್ಲೇ ೬೧೬ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿವೆ. ಉಳಿದ ಬಹುತೇಕ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು UKಯ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ಪಕ್ಷಗಳು ಗೆದ್ದಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಪಾರ್ಟಿ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಟಿ]] (ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ಮಾತ್ರ), [[ಪ್ಲಾಯಿಡ್‌ ಸಿಮ್ರು|ಪ್ಲೇಡ್ ಸಿಮ್ರು]] (ವೇಲ್ಸ್‌ ಮಾತ್ರ), ಮತ್ತು [[ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್‌ ಯೂನಿಯನಿಸ್ಟ್‌ ಪಾರ್ಟಿ|ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್ ಯೂನಿಯನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ]], [[ಸೋಶಿಯಲ್‌ ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್‌ ಅಂಡ್‌ ಲೇಬರ್ ಪಾರ್ಟಿ|ಸೋಷಿಯಲ್ ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್ ಅಂಡ್ ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷ]], [[ಅಲ್‌‌ಸ್ಟರ್‌ ಯೂನಿಯನಿಸ್ಟ್‌ ಪಾರ್ಟಿ|ಅಲ್ಸ್ಟರ್ ಯೂನಿಯನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ]], ಮತ್ತು [[ಸಿನ್‌ ಫೆಯಿನ್‌|ಸಿನ್ ಫೆನ್‌]] (ಸಿನ್‌ ಫೆನ್ ಸಹ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿನ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಾದರೂ, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಮಾತ್ರ). ರಾಜ ಪ್ರಭುತ್ವದೆಡೆಗಿನ ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರು ಪ್ರಮಾಣ ವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಿದ್ದು, ಪಕ್ಷದ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಅನುಸಾರ, ಸಂಸತ್‌ನ ಯಾವುದೇ ಚುನಾಯಿತ ಸಿನ್‌ ಫೆನ್ ಸದಸ್ಯರೂ ಅವರ ಮತದಾರರ ಪರವಾಗಿ ಸದನದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲು ಹೌಸ್‌ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್‌ಗೆ ಹಾಜರಾಗಿಲ್ಲ.<ref> ಆದರೂ, ಸದ್ಯದ ಐದು ಸಿನ್‌ ಫೆಯಿನ್‌ MPಗಳು 2002ರಿಂದ ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಕಛೇರಿ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/1771635.stm |title=Sinn Fein moves into Westminster|publisher=BBC|date=21 January 2002|dateformat=dmy|accessdate=17 October 2008}}</ref> [[ಯೂರೋಪ್‌ ಸಂಸತ್ತು|ಯುರೋಪಿನ ಸಂಸತ್ತಿ]]ಗೆ ನಡೆದ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ UKಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ೧೨ [[ಮತದಾನ ಪದ್ಧತಿ#ಬಹು ವಿಜಯಿ ವಿಧಾನಗಳು|ಬಹು ಸದಸ್ಯ]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಚುನಾಯಿತರಾದ 72 MEPಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref> [http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/elections/euro/09/html/ukregion_999999.stm ಯೂರೋಪ್‌ ಚುನಾವಣೆ: ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಫಲಿತಾಂಶ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 8 ಜೂನ್‌, 2009</ref>[[ಯೂರೋಪ್‌ ಒಕ್ಕೂಟ|ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದಲ್ಲಿನ UKಯ ಸದಸ್ಯತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Times20050914">{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article566322.ece |title=Europe Wins The Power To Jail British Citizens |publisher=The Times |date=14 September 2005 |dateformat=dmy |accessdate=20 October 2008 |archive-date=7 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007145712/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article566322.ece |url-status=dead }}</ref> === ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್ ತೀರ್ಪು ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನಿ ಡೇವಿಡ್‌ ಕ್ಯಾಮರೂನ್‌ ರಾಜೀನಾಮೆ=== *೨೫/೦೬/೨೦೧೬ [[ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದಿಂದ (ಇ.ಯು) [[ಬ್ರಿಟನ್‌]] ಹೊರಗೆ ಬರಬೇಕು (ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್‌) ಎಂದು ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ (೨೪-೬-೨೦೧೬). ಈ ಬಗ್ಗೆ ಗುರುವಾರ ನಡೆದ ಜನಮತಗಣನೆಯ ಫಲಿತಾಂಶ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದು ಶೇ ೫೧.೯ರಷ್ಟು ಜನರು ಇ.ಯು ಕೂಟದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.ಇದು ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್‌ ವಿರುದ್ಧ ನಿಂತಿದ್ದ ಪ್ರಧಾನಿ [[ಡೇವಿಡ್‌ ಕ್ಯಾಮರೂನ್‌]] ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಯುರೋಪ್‌ನ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿಗಾಗಿ ರಚನೆಯಾದ 28 ದೇಶಗಳ ಸದಸ್ಯತ್ವವಿರುವ ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ಏಕತೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಹೊಡೆತ ನೀಡಿದೆ. *ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ ‘ವಿಚ್ಛೇದನ’ಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗಿರುವ ಬ್ರಿಟನ್‌, ಜಗತ್ತಿನ ಐದನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಅದು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಜಗತ್ತಿನ ಇತರ ದೇಶಗಳ ಜತೆಗೆ ಇ.ಯು ಪರವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡ ನಂತರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಶದ ಜತೆಗೂ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ದಶಕ ಬೇಕಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇ.ಯುನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಲು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳೇ ಬೇಕಾಗಬಹುದು. *‘ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್’ ಜನಾದೇಶದಿಂದಾಗಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಪ್ರಧಾನಿ ಹುದ್ದೆ ತೊರೆಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿರುವ ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಯಾಮರೂನ್ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಕೂಡಾ ಮಹಿಳೆಯೇ ಆಗಲಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಬೆಳವಣಿಗೆ.<ref>[http://www.prajavani.net/article/%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E2%80%8C-%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AA%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B3%86-%E0%B2%AF%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%AA%E0%B3%8D-%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%81 ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್‌-ತೀರ್ಪಿಗೆ-ಯುರೋಪ್-ಬಿರುಕು]</ref> ===ಥೆರೇಸಾ ಮೇ ಪ್ರಧಾನಿ=== *ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಗೃಹ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದ, 59 ವರ್ಷದ '''[[ಥೆರೆಸಾ ಮೇ]]''' ಅವರನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ [[ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್‍ ΙΙ]] ಅವರು ಬುಧವಾರ ೧೩-೭-೨೦೧೬ ರಂದು, ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಯಾಮರೂನ್ ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಕೆಲವೇ ಕ್ಷಣಗಳ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ನೇಮಕ ಮಾಡಿದರು. ಮೇ ಅವರು, [[ಮಾರ್ಗರೆಟ್ ಥ್ಯಾಚರ್]] ನಂತರ ಬ್ರಿಟನ್’ನ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗುತ್ತಿರಯವ ಎರಡನೇ ಮಹಿಳೆ. ಗಟ್ಟಿ ಮಾತನಾಡುವ ನಾಯಕಿ. ಈಗಾಗಲೇ ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್ ಮತದ ನಂತರ ಭಾರೀ ಕೆಲಸದ ಹೊಣೆ ಭಾರವನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ವಹಿಸಿಕೊಂಡವರು.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/world/uk/Theresa-May-takes-charge-as-Britains-PM-amid-Brexit-woes/articleshow/53197760.cms Britains-PM-amid-Brexit-woes]</ref> === ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಡಳಿತಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Edinburgh Scottish Parliament01 2006-04-29.jpg|thumb|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಾಂಗ]] [[ಚಿತ್ರ:Stormont Parliamentary Building 01.JPG|thumb|ಸ್ಟೊರ್‌ಮಾಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್‌ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಬೆಲ್‌ಫಾಸ್ಟ್‌, ವಿಧಾನಸಭಾ ಗದ್ದುಗೆ]] [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್]] ಮತ್ತು [[ವೇಲ್ಸ್‌|ವೇಲ್ಸ್]]‌ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ತನ್ನದೇ ಆದ [[ಕಾರ್ಯಾಂಗ (ಸರ್ಕಾರ)|ಸರ್ಕಾರ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಂಗ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕೆ ಓರ್ವ [[ಮೊದಲ ಮಂತ್ರಿ|ಪ್ರಧಾನ ಸಚಿವ]], ಮತ್ತು ಒಂದು [[ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರ|ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ]], [[ಯೂನಿಕ್ಯಾಮೆರಾಲಿಸಂ|ಏಕಸಭಾ ಶಾಸನ ಸಭೆ]]ಯ ನೇತೃತ್ವವಿರುತ್ತದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ದೇಶವಾದ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಆಡಳಿತಾಂಗ ಅಥವಾ ಶಾಸನಸಭೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ UK ಸರ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಸಂಸತ್ತಿನಿಂದ ಅದು ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ನೇರವಾಗಿ ಶಾಸನಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಸನ್ನಿವೇಶವು [[ವೆಲ್ಶ್‌ ಲೋಥಿಯನ್‌ ಪ್ರಶ್ನೆ|ವೆಸ್ಟ್ ಲೊಥಿಯನ್ ಪ್ರಶ್ನೆ]]ಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ್ದು, ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಶಾಸಕರು ತಾವೇ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ತಮ್ಮದೇ ಸ್ವಂತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/3432767.stm|title=Scots MPs attacked over fees vote|publisher=BBC News|date=27 January 2004|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref> ವಿಷಯಗಳು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಮೇಲೆ ಬೀರುವ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನ MPಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ಮತದಾನವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬ ವಸ್ತುನಿಷ್ಠ ಕಾಳಜಿಯು ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/talking_politics/82358.stm|title=UK Politics: Talking Politics The West Lothian Question|publisher=BBC News|date=1 June 1998|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref> [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ|ಶಿಕ್ಷಣ]], [[NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ]], [[ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ‌ ಕಾನೂನು|ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ ಕಾನೂನು]] ಹಾಗೂ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ವೂ ಸೇರಿದಂತೆ UK ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ರಿಸರ್ವ್ಡ್‌‌ ಮ್ಯಾಟರ್ಸ್|'ಕಾದಿರಿಸಿದ']] ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲದ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಕುರಿತಾಗಿ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸಂಸತ್ತು|ಸಂಸತ್ತು]]ಗಳು ವಿಸ್ತೃತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/scotland_99/the_scottish_parliament/310036.stm|title=Scotland's Parliament - powers and structures|publisher=BBC News|date=8 April 1999|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref>[[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸಂಸತ್‌ ಚುನಾವಣೆ 2007|೨೦೦೭ರ ಚುನಾವಣೆ]]ಗಳಲ್ಲಿನ ಅವುಗಳ ವಿಜಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಪರವಾದ]] [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಪಾರ್ಟಿ|SNP]] ಯು ಅಲ್ಪಮತದ [[3ನೆ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸಂಸತ್ತಿನ ಸರ್ಕಾರ‌|ಸರ್ಕಾರ]]ವೊಂದನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಅದರ ನಾಯಕನಾದ [[ಅಲೆಕ್ಸ್‌ ಸಲ್‌‌ಮಾಂಡ್‌|ಅಲೆಕ್ಸ್ ಸಾಲ್ಮಂಡ್]] ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಮೊದಲ ಮಂತ್ರಿ|ಪ್ರಮುಖ ಸಚಿವ]]ರಾದರು. [೭೫]ಒಕ್ಕೂಟ ಪರವಾದ ಪಕ್ಷಗಳು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರ ಕುರಿತಾದ ಆಯೋಗ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರದ ಕುರಿತಾದ ಆಯೋಗ]]ವೊಂದನ್ನು ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ SNPಯ ಚುನಾವಣಾ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದವು. [77]2009ರಲ್ಲಿ ವರದಿ ನೀಡಿದ ಈ ಆಯೋಗವು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಏರಿಸಲಾದ ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸುವ ಕುರಿತು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು.<ref> [http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/8099634.stm ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ 'ಆಮೂಲಾಗ್ರ' ಹಾಲಿವುಡ್‌ ಶಕ್ತಿಗಳು]. BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 15, ಜೂನ್‌ 209</ref> ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರಗಳಿಗಿಂತ [[ವೆಲ್ಶ್‌ ಶಾಸನ ಸಭೆ ಸರ್ಕಾರ‌|ವೆಲ್ಷ್ ಶಾಸನಸಭಾ ಸರ್ಕಾರ]] ಮತ್ತು [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನ ಸಭೆ|ವೇಲ್ಸ್‌ಗಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನ ಸಭೆ]]ಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸೀಮಿತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [80]ಇದು [[2006ರ ವೇಲ್ಸ್‌ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದೆಯಾದರೂ, [[ಶಾಸನಸಭೆಯ ವಿಧೇಯಕ ಅಧಿಕಾರದ ಆದೇಶ|<span class="goog-gtc-fnr-highlight">ಶಾಸನಸಭೆಯು ವಿಧೇಯಕ ಅಧಿಕಾರದ ಆದೇಶಗಳ</span>]] ಮೂಲಕ ಕೆಲವೊಂದು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈಗ ಶಾಸನ ರಚಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಅವನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಕರಣದ ನಂತರ ಮತ್ತೊಂದರಂತೆ ಮಂಜೂರು ಅಂಗೀಕರಿಸಬಹುದು.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/politics/2007/jul/16/wales.devolution |title=What powers does the Welsh Assembly have? |publisher=Guardian |date=16 July 2007|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಇರುವ [[ವೆಲ್ಶ್‌ ಶಾಸನಸಭೆ ಸರ್ಕಾರ|ವೆಲ್ಷ್‌ ಶಾಸನಸಭಾ ಸರ್ಕಾರ]]ವು [[ವೇಲ್ಸ್ ಚುನಾವಣೆ ವೇಳೆಯಿದ್ದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನ ಸಭೆ, 2007|೨೦೦೭ರ ಚುನಾವಣೆಗಳು]] ನಡೆದ ಹಲವು ವಾರಗಳ ನಂತರ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಇದಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರಥಮ ಸಚಿವ [[ರೋದ್ರಿ ಮೋರ್ಗನ್|ರೋಡ್ರಿ ಮಾರ್ಗಾನ್‌]]ರವರ ಮುಂದುವರಿದ ನಾಯಕತ್ವದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ 3ನೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನ ಸಭೆ ಸರ್ಕಾರ|ಸರ್ಕಾರ]]ದಲ್ಲಿ [[ಪ್ಲಾಯಿಡ್‌ ಸಿಮ್ರು|ಪ್ಲೇಡ್‌ ಸಿಮ್ರು]]ರವರು [[ವೇಲ್ಸ್ ಲೇಬರ್ ಪಾರ್ಟಿ|ಲೇಬರ್]] ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರಿದಾಗ ಅಲ್ಪಮತದ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದು ರೂಪುಗೊಂಡು ಅದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಅವಧಿಯವರೆಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು. ಈಗಾಗಲೇ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಕಾರ್ಯಾಂಗ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಕಾರ್ಯಾಂಗ]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ವಿಧಾನಸಭೆ|ಶಾಸನಸಭೆ]]ಗಳು ಹೊಂದಿವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ, [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಕಾರ್ಯಾಂಗ|ಉತ್ತರ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಕಾರ್ಯಾಂಗ]]ದ ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಥಮ ಸಚಿವ [[ಪೀಟರ್‌ ರಾಬಿನ್‌ಸನ್‌ (ರಾಜಕಾರಣಿ)|ಪೀಟರ್ ರಾಬಿನ್‌ಸನ್‌]] ([[ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್‌ ಯೂನಿಯನಿಸ್ಟ್‌ ಪಾರ್ಟಿ|ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್ ಯೂನಿಯನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ]]) ಮತ್ತು ಉಪ ಪ್ರಥಮ ಸಚಿವ [[ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಮ್ಯಾಕ್‌ಗಿನ್ನೆಸ್‌|ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಮೆಕ್‌ಗಿನ್ನೆಸ್‌]] ([[ಸಿನ್‌ ಫೆಯಿನ್‌|ಸಿನ್‌ ಫೆನ್]]‌)ರವರುಗಳು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="northernireland1">{{cite web|url=http://www.northernireland.gov.uk/index/your-government/devolved-government.htm |title=Devolved Government - Ministers and their departments |publisher=Northern Ireland Executive |dateformat=dmy|accessdate=17 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070822230925/http://www.northernireland.gov.uk/index/your-government/devolved-government.htm|archivedate=22 August 2007}}</ref> === ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ === [[File:ManchesterTownHall OwlofDoom.jpg|thumb| ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಟೌನ್‌ಹಾಲ್‌, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಯುಗದ ಪುನರುಜ್ಜೀವಿತ ಗೋಥಿಕ್‌ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಗೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ. ]] ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಶವೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರ ಮೂಲವು ಸ್ವ ತಃ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಕಂಡಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಅವುಗಳ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref name="barlow"> ''ಬಾರ್ಲೋ, I., ಮಹಾನಗರ ಸರ್ಕಾರ, '' (1991)</ref> ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಪ್ರಕಾರದ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯು ಸಂಭವಿಸಲಿಲ್ಲ. ಜೊತೆಗೆ, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌, ವೇಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದೆಂದರೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಹೀಗೆ ಏಕರೂಪದಲ್ಲಿರುವುದು ಅಸಂಭವ ಎಂಬುದೂ ಇದರರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ಸ್ಥಳೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದರಿಂದಾಗಿ, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಸಂಯೋಜನೆಯು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಸಂಸತ್ತನ್ನು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] ಹೊಂದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ ಸಂಬಂಧಿತ ಶಾಸನ ರಚನೆಯನ್ನು UKಯ ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು [[ರಾಣಿಯ ಮಹಾಸನ್ನಿಧಾನದ ಸರ್ಕಾರ‌|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸರ್ಕಾರ]] ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೇಲು ಪದರದಲ್ಲಿರುವ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಉಪವಿಭಾಗಗಳು]], ಒಂಭತ್ತು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿ ವಲಯ]]ಗಳು ಅಥವಾ ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿ ವಲಯಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.gos.gov.uk/national/|publisher=gos.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=31 July 2008|title=Welcome to the national site of the Government Office Network}}</ref>[[ಬೃಹತ್‌ ಲಂಡನ್‌ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಜನಮತಸಂಗ್ರಹ, 1998|ಜನಮತ ಸಂಗ್ರಹ]]ವೊಂದರಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗೆ ದೊರೆತ ಜನಪ್ರಿಯ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ [[ಬೃಹತ್‌ ಲಂಡನ್‌ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ|ಗ್ರೇಟರ್ ಲಂಡನ್]]‌ ಎಂಬ ಒಂದು ವಲಯವು ೨೦೦೦ನೇ ವರ್ಷದಿಂದಲೂ ನೇರವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತಗೊಂಡ ಒಂದು ಶಾಸನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮಹಾಪೌರರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp|title=A short history of London government|publisher=www.london.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=4 October 2008|archiveurl=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100107035814/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp|archivedate=7 ಜನವರಿ 2010|url-status=live}}</ref> ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಚುನಾಯಿತ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳು|ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಶಾಸನಸಭೆ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಇತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಗೂ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಈ ಮುಂಚೆ ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸದರಿ ಉದ್ದೇಶಿತ ಶಾಸನಸಭೆಯ ಕುರಿತು [[ಈಶಾನ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌|ಈಶಾನ್ಯ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾದ [[ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರದ ಜನಮತಸಂಗ್ರಹಗಳು, 2004|2004ರಲ್ಲಿನ ಜನಮತ ಸಂಗ್ರಹ]]ವು ಇದನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಯೋಜನೆಯು ತಾನಿದ್ದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು.<ref>ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಅಥವಾ ಒಂಭತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಹಾಗೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡಲು ಸರ್ಕಾರ ತನ್ನ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಬೇಕೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece|title=Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly|dateformat=dmy|accessdate=15 February 2008|publisher=The Times|archive-date=25 ಮೇ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece|url-status=dead}}.</ref> ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗೆ, 32 [[ಲಂಡನ್‌ ಬರೋ|ಲಂಡನ್‌ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ನಗರ]]ಗಳನ್ನು ಲಂಡನ್‌ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಉಳಿದ ಭಾಗವು, ಒಂದೋ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಮಹಾನಗರ ಮತ್ತು ಮಹಾನಗರವಲ್ಲದ ಕೌಂಟಿಗಳು|ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಮಂಡಳಿ]]ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ಮಂಡಳಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲವೇ [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳು|ಏಕೀಕೃತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಏಕ ಸದಸ್ಯರ ನಗರಾಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿನ [[ಫಸ್ಟ್‌ ಪಾಸ್ಟ್‌ ದಿ ಪೋಸ್ಟ್‌|ಹೆಚ್ಚು ಮತಗಳಿಂದ ಗೆದ್ದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ]]ಯಿಂದ ಅಥವಾ ಬಹು-ಸದಸ್ಯ ನಗರಾಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿನ [[ಬಹುಸದಸ್ಯ ಬಹುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಬಹು-ಸದಸ್ಯರ ಸಾಪೇಕ್ಷ ಬಹುಮತ]]ದಿಂದ ಪುರಸಭಾ ಸದಸ್ಯರು ಚುನಾಯಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.lga.gov.uk/lga/aio/39780|title=Local Authority Elections|publisher=Local Government Association|dateformat=dmy|accessdate=3 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110317105231/http://www.lga.gov.uk/lga/aio/39780|archivedate=17 ಮಾರ್ಚ್ 2011|url-status=live}}</ref> ೧೯೭೩ರಿಂದಲೂ [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ವನ್ನು 26 ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗಳನ್ನಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಂಡಳಿಯೂ [[ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಏಕೈಕ ಮತ|ವರ್ಗಾಯಿಸಬಹುದಾದ ಏಕ ಮತ]]ದಿಂದ ಚುನಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ನಾಯಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಹಾಗೂ ಚರ್ಚಿನ ಅಂಗಳಕ್ಕೆ ಸೇರದ ಸ್ಮಶಾನಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯಂತಹ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಅವುಗಳ ಅಧಿಕಾರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4449092.stm|title=NI local government set for shake-up|publisher=BBC|date=18 November 2005|dateformat=dmy|accessdate=15 October 2008}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪ್ರಸಕ್ತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು<ref>{{cite web|url=http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm|title=''Foster announces the future shape of local government''|publisher=NI Executive|dateformat=dmy|accessdate=20 October 2008|archive-date=25 ಜುಲೈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725002254/http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm|url-status=dead}}</ref> ಬದಲಾಯಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ೧೧ ಹೊಸ ಮಂಡಳಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ಯಕಾರಿಣಿಯು 2008ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 13ರಂದು ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಂಬರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ೨೦೧೧ರ ತನಕ ಮುಂದೂಡಲಾಗುವುದು.<ref>{{cite web|url=http://www.nio.gov.uk/local-government-elections-to-be-aligned-with-review-of-public-administration/media-detail.htm?newsID=15153|title=Local Government elections to be aligned with review of public administration|publisher=www.nio.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=2 August 2008|archive-date=17 ಫೆಬ್ರವರಿ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130217174725/http://www.nio.gov.uk/local-government-elections-to-be-aligned-with-review-of-public-administration/media-detail.htm?newsID=15153|url-status=dead}}</ref> ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿನ ವಿಸ್ತೃತ ಬದಲಾವಣೆಯೊಂದಿಗೆ, [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಉಪವಿಭಾಗಗಳು|೩೨ ಮಂಡಳಿ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಒಂದು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ವು ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. [[ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ]], ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌, [[ಅಬೆರ್‌ದೀನ್‌|ಅಬರ್ದೀನ್‌]] ಮತ್ತು [[ದುಂಡೀ|ಡುಂಡೀ]] ನಗರಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮಂಡಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ [[ಬೆಟ್ಟಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶದ ಮಂಡಳಿ ರಾಜಕೀಯ|ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಮಂಡಳಿ]]ಯೂ ಇದ್ದು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರದೇಶದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿ ೨೦೦,೦೦೦ಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲಾಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚುನಾಯಿತ ಪುರಸಭಾ ಸದಸ್ಯರು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ೧,೨೨೨ ಮಂದಿಯಿರುವ<ref>{{cite web|url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf|title=STV in Scotland:Local Government Elections 2007|publisher=Political Studies Association|format=PDF|dateformat=dmy|accessdate=2 August 2008|archive-date=20 ಮಾರ್ಚ್ 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/5xJnMrHvK?url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf|url-status=dead}}</ref> ಅವರ ಪೈಕಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಅರೆಕಾಲಿಕ ಸಂಬಳವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಬಹು-ಸದಸ್ಯರ ನಗರಾಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, [[ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಏಕೈಕ ಮತ|ವರ್ಗಾಯಿಸಬಹುದಾದ ಏಕ ಮತ]]ದಿಂದ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದು, ಮೂರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಪುರಸಭಾ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಅವು ಚುನಾಯಿಸುತ್ತವೆ. ಮಂಡಳಿಯ ಸಭೆಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶದ ನಾಮಮಾತ್ರದ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು, ಪ್ರತಿ ಮಂಡಳಿಯೂ ಓರ್ವ [[ಪ್ರೊವೋಸ್ಟ್‌ (ನಾಗರಿಕ)|ಪುರಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷ]] ಅಥವಾ [[ಗದ್ದುಗೆ (ಅಧಿಕೃತ)|ಸಂಚಾಲಕ]]ನನ್ನು ಚುನಾಯಿಸುತ್ತದೆ. [[ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್‌ ಕಮಿಷನ್‌ ಫಾರ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರಮಾಣಕಗಳ ಆಯೋಗ]]ದಿಂದ ಜಾರಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ [[ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ]]ಗೆ [[ಕೌನ್ಸಿಲರ್‌|ಪುರಸಭಾ ಸದಸ್ಯ]]ರುಗಳು ಒಳಪಡುತ್ತಾರೆ.<ref>ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನ ಹಂದರದಲ್ಲಿ ನೈತಿಕ ಮಾನದಂಡಗಳು:{{cite web |title=Ethical Standards in Public Life |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Government/local-government/ethical-standards |publisher=The Scottish Government |accessdate=2008-10-03 |archive-date=2014-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211075152/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Government/local-government/ethical-standards |url-status=dead }}</ref> ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಕೂಟವು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳ ಸಮಾವೇಶ|ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳ ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಸಭೆ]](COSLA)ಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.cosla.gov.uk/index.asp?leftId=10001D0EF-10766726|title=About COSLA|publisher=cosla.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=3 October 2008|archive-date=21 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080921104646/http://www.cosla.gov.uk/index.asp?leftId=10001D0EF-10766726|url-status=dead}}</ref> ಕಾರ್ಡಿಫ್‌, [[ಸ್ವಾನ್‌ಸೀ|ಸ್ವಾನ್ಸಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್|ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್‌]] ನಗರಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ [[ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ವು 22 ಏಕೀಕೃತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸ್ವಂತ ಹಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅವು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಏಕೀಕೃತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?lang=en Local Authorities|title=Local Authorities in Wales|publisher=new.wales.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=31 July 2008|archive-date=30 ಮೇ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530004428/http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?lang=en|url-status=dead}}</ref>[[ಫಸ್ಟ್‌ ಪಾಸ್ಟ್‌ ದಿ ಪೋಸ್ಟ್‌|ಹೆಚ್ಚು ಬಹುಮತದಿಂದ ಗೆದ್ದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ]]ಯಿಂದ ಪ್ರತಿ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಚುನಾವಣೆಯು ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದು,<ref>{{cite web|url=http://www.aboutmyvote.co.uk/how_do_i_vote/voting_systems/local_government_elections_i-3.aspx Local government elections in Wales|title=How do I vote?|publisher=www.aboutmyvote.co.uk|dateformat=dmy|accessdate=3 October 2008|archive-date=19 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019215436/http://www.aboutmyvote.co.uk/how_do_i_vote/voting_systems/local_government_elections_i-3.aspx|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೮ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚಿನ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ. [[ವೆಲ್ಶ್‌ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಘ|ಸ್ಥಳೀಯ ವೆಲ್ಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದ ಕೂಟ]]ವು ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.wlga.gov.uk/|title=Welsh Local Government Association|publisher=Welsh Local Government Association|dateformat=dmy|accessdate=3 October 2008|archive-date=11 ನವೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081111154039/http://www.wlga.gov.uk/|url-status=dead}}</ref> == ವಿದೇಶಿ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:HMS Illustrious 1.jpg|thumb|right|HMS "ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ‌"-ರಾಯಲ್‌ ನೌಕಾಪಡೆಯ "ಅಜೇಯ" ವರ್ಗದ ವಿಮಾನವಾಹಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು]] [[ಚಿತ್ರ:Trident II missile image.jpg|thumb|ರಾಯಲ್‌ ನೌಕಾ ಪಡೆಯ "ಅಗ್ರಶ್ರೇಣಿಯ‌" ವರ್ಗದಲ್ಲೊಂದಾದ ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿಯಿಂದ ಟ್ರೈಡೆಂಟ್‌ II MIRV SLBMನ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಹಾರಾಟ]] [[ಚಿತ್ರ:Eurofighter-1.jpg|thumb|right|ರಾಯಲ್‌ ವಾಯುಪಡೆಯ ಯೂರೋಫೈಟರ್‌ ತೈಫೂನ್‌-ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಯುದ್ಧವಿಮಾನ]] ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ, [[ವಿಶ್ವ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ|ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ]]ಯ ಖಾಯಂ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದು, [[G8|G೮]], [[NATO]], [[OECD]], [[WTO]], [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ]], [[ಯುರೋಪ್ ಮಂಡಳಿ|ಐರೋಪ್ಯ ಮಂಡಳಿ]]ಯ ಓರ್ವ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಯೂರೋಪ್‌ ಒಕ್ಕೂಟ|ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದ ಓರ್ವ ಸದಸ್ಯ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್|ಸಂಯಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ಗಳೊಂದಿಗೆ UKಯು ಹೊಂದಿರುವ [[ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧ]]ವು ಅದರ ಅತಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಬಾಂಧವ್ಯವಾಗಿದೆ. US ಮತ್ತು [[ಯುರೋಪ್‌]]ನೊಂದಿಗಿನ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು [[ಜಪಾನ್‌|ಜಪಾನ್]]‌ನಂತಹ ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಹತ್ತಿರದ ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಜಾಗತಿಕ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವವು ಅದರ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು ಎಂಬತ್ತು ಸೇನಾ ನೆಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಪಡೆಗಳ ನಿಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಅದರ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮತ್ತಷ್ಟು ವರ್ಧಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.globalpowereurope.eu/|title=Global Power Europe|publisher=Globalpowereurope.eu|dateformat=dmy|accessdate=17 October 2008|archive-date=3 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003231050/http://www.globalpowereurope.eu/|url-status=dead}}</ref> [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸೇನೆ|ಸೇನೆ]], [[ನೌಕಾ ಸೇವೆ|ನೌಕಾಪಡೆ]] ಮತ್ತು [[ರಾಯಲ್‌ ವಾಯುಪಡೆ|ವಾಯುಪಡೆ]] ಇವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರು ಪಡೆಗಳನ್ನು [[ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ]]ವು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯ]]ವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿನ [[ಯನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ರಕ್ಷಣಾ ಮಂಡಳಿ|ರಕ್ಷಣಾ ಮಂಡಳಿ]]ಯು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಮುಂದುವರಿದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳಲ್ಲೊಂದನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಹೊಂದಿದೆ. [[ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ]]ವೂ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವು ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ UKಯು [[ಸಕ್ರಿಯ ಪಡೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಆಧರಿತ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಮಾನವಬಲ]]ದ ಪರಿಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 27ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸೇನಾಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ [[ಸೇನಾ ವೆಚ್ಚ ಆಧರಿತ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಸೇನಾ ವೆಚ್ಚ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಸಕ್ತ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಒಟ್ಟು ರಕ್ಷಣಾ ವೆಚ್ಚದ ಪಾಲು ಒಟ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ಒಟ್ಟು ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪನ್ನ|GDP]]ಯ ೨.೫%ನಷ್ಟಿದೆ. [[ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಕಾದಳ|ಫ್ರೆಂಚ್‌ ನೌಕಾಪಡೆ]] ಮತ್ತು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ ನೌಕಾದಳ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ನೌಕಾಪಡೆ]]ಯ ಜೊತೆಗೆ <ref>{{cite web|url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/Organisation/KeyFactsAboutDefence/DefenceSpending.htm |title=Defence Spending|publisher=MOD|dateformat=dmy|accessdate=6 January 2008}}</ref> ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ನೌಕಾಪಡೆಯು [[ಬ್ಲೂ-ವಾಟರ್‌ ನೌಕಾದಳ|ವಿಶಾಲ ಸಮುದ್ರದ ನೌಕಾಪಡೆ]]ಯಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಇರುವ ಕೆಲವೇ ನೌಕಾಪಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ಸೂಪರ್‌ಕ್ಯಾರಿಯರ್‌|ಬೃಹತ್‌ ವಾಹಕ]]ದ ಗಾತ್ರದ ಎರಡು ಹೊಸ [[ರಾಣಿ ಎಲಿಜೆಬೆತ್‌ ವರ್ಗದ ವಿಮಾನವಾಹಕ|ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ]]ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯವು<ref>{{cite web|url=http://www.henryjacksonsociety.org/stories.asp?pageid=49&id=279|title=The Royal Navy: Britain’s Trident for a Global Agenda - The Henry Jackson Society|publisher=Henry Jackson Society|dateformat=dmy|accessdate=17 October 2008|archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013070014/http://www.henryjacksonsociety.org/stories.asp?pageid=49&id=279|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೮ರ ಜುಲೈ ೩ರಂದು ೩.೨ ದಶಲಕ್ಷ £ ಮೌಲ್ಯದ ಒಡಂಬಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಹಿಹಾಕಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7486683.stm|title=£3.2bn giant carrier deals signed|publisher=BBC News|date=3 July 2008|dateformat=dmy|accessdate=23 October 2008}}</ref> [[ಅಗ್ರಶ್ರೇಣಿ ವರ್ಗದ ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿ|ಅಗ್ರಶ್ರೇಣಿಯ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿರುವ ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿ]]-ಆಧಾರಿತ [[ಟ್ರೈಡೆಂಟ್‌ ಕ್ಷಿಪಣಿ|ಟ್ರೈಡೆಂಟ್‌ II]] ಕ್ಷಿಪ್ತಕ್ಷಿಪಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ, [[ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಪರಮಾಣು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಐದು ದೇಶ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಹಾಗೂ ಅದರ [[ಸಾಗರೋತ್ತರ ಬ್ರಿಟೀಷ್‌‌ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಸಾಗರೋತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಜಾಗತಿಕ ಭದ್ರತಾ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುವ ಹಾಗೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಂತಿಪಾಲನಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸಶಸ್ತ್ರ ಮೀಸಲು ಪಡೆಗಳಿಗೆ ಹೊರಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಹೆಡ್‌ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಸ್‌ ಅಲೈಡ್‌ ಕಮಾಂಡ್ ಯುರೋಪ್ ರ್ಯಾಪಿಡ್ ರಿಯಾಕ್ಷನ್ ಕಾರ್ಪ್ಸ್‌|ಅಲೈಡ್‌ ರ್ಯಾಪಿಡ್ ರಿಯಾಕ್ಷನ್ ಕಾರ್ಪ್ಸ್‌]]ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ [[ನ್ಯಾಟೋ|NATO]], [[ಫೈವ್‌ ಪವರ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್‌ ಅರೇಂಜ್‌ಮೆಂಟ್ಸ್‌|ಫೈವ್‌ ಪವರ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್‌ ಅರೇಂಜ್‌ಮೆಂಟ್ಸ್]]‌ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ [[RIMPAC]] ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಇತರ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಮತ್ತು ತಪ್ಪದೇ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಹಯೋಗಿಗಳಾಗಿವೆ. ಸಾಗರೋತ್ತರ ರಕ್ಷಣಾಪಡೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು [[ಅಸೆನ್ಷನ್ ದ್ವೀಪ|ಅಸೆನ್ಷನ್‌ ದ್ವೀಪ]], [[ಬೆಲೈಜ್‌ನ ಸೇನೆ|ಬೆಲೈಜ್‌]], [[ಬ್ರುನೈಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಸೇನಾಪಡೆಗಳು|ಬ್ರೂನೈ]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸೇನಾ ತರಬೇತಿ ಘಟಕ ಸಫ್ಫೀಲ್ಡ್‌|ಕೆನಡಾ]], [[ಡಿಯಾಗೋ ಗಾರ್ಸಿಯಾ|ಡಿಯಾಗೊ ಗಾರ್ಸಿಯಾ]], [[ಫಾಕ್ಲೆಂಡ್‌ ದ್ವೀಪಗಳ ಸೇನೆ|ಫಾಕ್ಲೆಂಡ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಪಡೆಗಳು ಜರ್ಮನಿ|ಜರ್ಮನಿ]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಪಡೆಗಳು ಜಿಬ್ರಾಲ್ಟರ್|ಜಿಬ್ರಾಲ್ಟರ್]]‌, [[ಕೀನ್ಯಾ]], [[ಪರಮಾಧಿಕಾರದ ಆಧಾರದ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಸೈಪ್ರಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಕತಾರ್]]‌ಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Facilities">{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=/pa/cm200405/cmhansrd/vo050221/text/50221w33.htm#50221w33.html_spnew0|title=House of Commons Hansard|publisher=www.publications.parliament.uk|dateformat=dmy|accessdate=23 October 2008}}</ref> ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸೇನೆಯು ೧೦೨,೪೪೦ರಷ್ಟು ಸೇನಾಪಡೆ, ೪೯,೨೧೦ರಷ್ಟು ವಾಯುಪಡೆ ಮತ್ತು ೩೬,೩೨೦ರಷ್ಟು ನೌಕಾಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಎಂದು ದಾಖಲಾಗಿದೆ.<ref>{{PDFlink|[http://www.mod.uk/NR/rdonlyres/6FBA7459-7407-4B85-AA47-7063F1F22461/0/modara_0405_s1_resources.pdf Annual Reports and Accounts 2004-05]|1.60&nbsp;MB}}. ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ14 ಮೇ 2006ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಗೌಪ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಗೂಢಾಚಾರಿಕೆಯ ಯುದ್ಧತಂತ್ರಗಳ ಅಗತ್ಯ ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಬರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಾದ, [[ಭಯೋತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು|ಭಯೋತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವಿಕೆ]], ಭೂಮಿಯ, ಕಡಲತೀರದ ಮತ್ತು [[ನೆಲ-ಜಲಗಳೆರಡರಲ್ಲಿನ ಯುದ್ಧ|ನೆಲ-ಜಲಗಳೆರಡರಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ, ಕ್ಷಿಪ್ರ, ಸುಚಲನೀಯ, ಸೇನಾ ಕಾರ್ಯರೂಪದ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ನೀಡಲೆಂದೇ ತಯಾರಾದ ಸೇನಾ ತುಕಡಿಗಳನ್ನು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ವಿಶೇಷ ಪಡೆಗಳು|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ವಿಶೇಷ ಪಡೆಗಳು]] ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ನಿಯತವಾದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲೆಂದೇ ಅಲ್ಲಿ ಮೀಸಲು ಪಡೆಗಳೂ ಇವೆ. ಈ ಮೀಸಲು ಪಡೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಭೂ ಪ್ರದೇಶದ ಸೇನೆ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸೈನ್ಯ]], [[ರಾಯಲ್‌ ನೌಕಾ ಮೀಸಲು]], [[ರಾಯಲ್ ಮೆರೀನ್ ಮೀಸಲು]] ಮತ್ತು [[ಮತ್ತು ರಾಯಲ್ ಆಕ್ಸಿಲರಿ ವಾಯುಪಡೆ|ರಾಯಲ್ ಆಕ್ಸಿಲರಿ ವಾಯುಪಡೆ]]ಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ 80ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿರುವ ಸಕ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಮೀಸಲು ಕರ್ತವ್ಯದ ಸೇನಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೪೨೯,೫೦೦ರ ಆಸುಪಾಸಿಗೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸೇನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಒಕ್ಕೂಟವೊಂದರ ಭಾಗವಾಗಿ "ಅತ್ಯಂತ ವಿಶೇಷ ಗಮನವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು" ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ನೀತಿಯು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಪಲ್ಲಿಸರ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ|ಸಿಯೆರಾ ಲಿಯೋನ್‌ನಲ್ಲಿನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ]], [[ಬೋಸ್ನಿಯಾದ ಯುದ್ಧ|ಬೋಸ್ನಿಯಾ]], [[ಕೊಸೊವೊ ಸಮರ|ಕೊಸೊವೊ]], [[ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ]] ಮತ್ತು [[ಟೆಲಿಕ್‌ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ|ಇರಾಕ್‌]] ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದ್ದು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವನಿದರ್ಶನಗಳಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೇನೆಯು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ಕೊನೆಯ ಯುದ್ಧವೆಂದರೆ ಅದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ೧೯೮೨ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಫಾಕ್‌ಲೆಂಡ್‌ ಯುದ್ಧ|ಫಾಕ್ಲೆಂಡ್ಸ್‌ ಯುದ್ಧ]]ವಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಜಯಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. == ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಅಪರಾಧ ದಂಡನೀತಿ == [[ಚಿತ್ರ:Royal courts of justice.jpg|thumb|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು]] ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮುಂದುವರಿದ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕುರಿತು ಖಾತರಿಯನ್ನು ನೀಡುವ [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಪ್ಪಂದ|ಒಕ್ಕೂಟಗಳ ಒಡಂಬಡಿಕೆ]]ಯ ಅನುಚ್ಛೇದ ೧೯ರ ಅನುಸಾರ, ಈ ಹಿಂದೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದ್ದ ದೇಶಗಳ ರಾಜಕೀಯ ವಿಲೀನದಿಂದ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಒಂದು ಏಕರೂಪದ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|title=The Treaty (act) of the Union of Parliament 1706|publisher=www.scotshistoryonline.co.uk|dateformat=dmy|accessdate=5 October 2008|archive-date=27 ಮೇ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|url-status=dead}}</ref> ಇಂದು UKಯು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮೂರು [[ವಿಶ್ವದ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು|ಕಾನೂನಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಾನೂನು]], [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಕಾನೂನು]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ ಕಾನೂನು]]. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ೨೦೦೯ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ವೊಂದು ಹೊಸದಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬರಲಿದ್ದು, ಅದು [[ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನ ಸಭೆ]]ಯ (ಮೇಲ್ಮನೆ) ಮೇಲ್ಮನವಿ ನ್ಯಾಯ ಸಮಿತಿಯ ಮೇಲರ್ಜಿಯ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲಿದೆ.<ref> {{PDFlink|[http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf Constitutional reform: A Supreme Court for the United Kingdom]|252&nbsp;KB}}ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಇಲಾಖೆ 22 ಮೇ 2006ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. </ref>[[ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನ ಸಭೆ|ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನಸಭೆ]]ಯ ಮೇಲ್ಮನವಿ ನ್ಯಾಯಸಮಿತಿಯಷ್ಟೇ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ [[ಬ್ರಿಟನ್‌ ರಾಜಾಧಿಪತ್ಯದ ಆಪ್ತಸಮಾಲೋಚಕರ ಸಭೆಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮಂಡಳಿ]]ಯು ಹಲವಾರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ದೇಶಗಳು, UKಯ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರಾಜಾಧಿಪತ್ಯದ ಅಧೀನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಅದು ಮೇಲ್ಮನವಿಯ ಅತ್ಯುಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. === ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌, ವೇಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ === [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕಾನೂನು]] ಹಾಗೂ [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಕಾನೂನು]]ಗಳೆರಡೂ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನು]] ತತ್ವಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧರಿತವಾಗಿವೆ. [[ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ [[ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ]]ರು, ಈ ಹಿಂದೆ ನೀಡಲಾಗಿರುವ ತೀರ್ಪಿನ [[ಮುಂಚಿತವಾಗಿದ್ದ ಅಥವಾ ಪೂರ್ವ ನಿದರ್ಶನ|ಪೂರ್ವ ನಿದರ್ಶನಗಳ]](''[[ಹಿಂದಿನ ತೀರ್ಪು|stare decisis]]'' ) ಕುರಿತಾದ ತಮ್ಮ ಸಾಮಾನ್ಯ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಮ್ಮ ಮುಂದಿರುವ ವಾಸ್ತವಾಂಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸಿ, ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಿರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನಿನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಪರಮೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳ ಮೇಲ್ಮನವಿಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಮೇಲ್ಮನವಿಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]], [[ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಸ್ಥಾನ]] (ನಾಗರಿಕರ ಖಾಸಗಿ ಹಕ್ಕುಬಾಧ್ಯತಾ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ) ಮತ್ತು ರಾಜ ನ್ಯಾಯಾಲಯ (ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ) ಇವುಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌, [[ವೇಲ್ಸ್‌|ವೇಲ್ಸ್]]‌ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ಗಳಲ್ಲಿನ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಬಾಧ್ಯತಾ ಪ್ರಕರಣಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನಸಬೆ|ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನ ಸಭೆ]]ಯ ಮೇಲ್ಮನವಿ ನ್ಯಾಯಸಮಿತಿಯೇ (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಕೇವಲ "ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನ ಸಭೆ" ಎಂದೇ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯುಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಅದರ ಶ್ರೇಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇತರ ನ್ಯಾಯಾಲಯವೂ ಬದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ೧೯೮೧ ಮತ್ತು ೧೯೯೫ರ ನಡುವಣ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದವಾದರೂ, ಆ ಉತ್ತುಂಗದಿಂದೀಚೆಗೆ, ಅಂದರೆ ೧೯೯೫ ರಿಂದ ೨೦೦೭/೮ರವರೆಗೆ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ೪೮%ರಷ್ಟು ಕುಸಿತ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7511192.stm |title=Police-recorded crime down by 9% |publisher=BBC News |date=17 July 2008|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref> ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಮಟ್ಟದ ಕುಸಿತವಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳ ಕಾರಾಗೃಹ ವಾಸಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳ ಕಾರಾಗೃಹವಾಸಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ]]ಯು ಹೆಚ್ಚೂ ಕಮ್ಮಿ ದ್ವಿಗುಣಗೊಂಡಿದ್ದು ಅದು ೮೦,೦೦೦ವನ್ನೂ ಮೀರಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ತಲಾ ೧೦೦,೦೦೦ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ೧೪೭ರಷ್ಟು ಕಾರಾಗೃಹವಾಸಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪಶ್ಚಿಮ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿನ ಕಾರಾಗೃಹ ವಾಸದ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲನ್ನು ನೀಡಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7235438.stm|title=New record high prison population|publisher=BBC News|date=8 February 2008|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref>[[ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸಚಿವಾಲಯ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ನ್ಯಾಯತೀರ್ಪಿನ ಸಚಿವಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಕರ್ತವ್ಯಬದ್ಧವಾಗಿರುವ [[ಘನತೆವೆತ್ತ ರಾಣಿಯ ಆಡಳಿತದ ಕಾರಾಗೃಹ ಸೇವೆ|ಘನತೆವೆತ್ತ ಮಹಾರಾಣಿಯ ಅಧೀನದ ಕಾರಾಗೃಹ ಸೇವಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಬಹುತೇಕ [[ಕಾರಾಗೃಹ]]ಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. === ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ === [[ಚಿತ್ರ:High Court of Justiciary.jpg|thumb|ಅತ್ಯುನ್ನತ ಅಪರಾಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯ-ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಅಪರಾಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯ.]] ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು [[ನಾಗರಿಕ ಕಾನೂನು (ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ)|ನಾಗರಿಕ ಕಾನೂನು]] ತತ್ವಗಳೆರಡರ ಮೇಲೂ ಆಧರಿತವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಮಿಶ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿರುವ [[ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ ಕಾನೂನು]] [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್]]‌ನಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಬಾಧ್ಯತಾ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ [[ಸೆಷೆನ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಸೆಷನ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]] ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ <ref>{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/session/index.asp|title=Court of Session - Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=5 October 2008|archiveurl=https://archive.today/20120525195153/http://www.scotcourts.gov.uk/session/index.asp|archivedate=25 ಮೇ 2012|url-status=live}}</ref>[[ಅತ್ಯುನ್ನತ ಅಪರಾಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ಗಳಿದ್ದು, ಅವು ಪ್ರಮುಖ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/justiciary/index.asp|title=High Court of Justiciary - Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=5 October 2008|archiveurl=https://archive.today/20120805180111/http://www.scotcourts.gov.uk/justiciary/index.asp|archivedate=5 ಆಗಸ್ಟ್ 2012|url-status=live}}</ref>[[ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನ ಸಭೆ|ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನಸಭೆ]]ಯ ಮೇಲ್ಮನವಿ ನ್ಯಾಯಸಮಿತಿಯು (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೇವಲ "ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನಸಭೆ" ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ‌ ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಬಾಧ್ಯತಾ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಮೇಲ್ಮನವಿಯ ಅತ್ಯುಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಸೆಷನ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಿಂದ ಮೇಲ್ಮನವಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದು ಒಂದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ನಿಯಮವಾಗಿ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld199697/ldinfo/ld08judg/bluebook/bluebk03.htm|title=House of Lords - Practice Directions on Permission to Appeal|publisher=www.publications.parliament.uk|dateformat=dmy|accessdate=22 June 2009}}</ref> ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳ [[ವಿಚಾರಣೆ (ಕಾನೂನು)|ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವಿಚಾರಣೆ]]ಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ಬಹುತೇಕ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಬಾಧ್ಯತಾ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು [[ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಚಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಜ್ಯೂರಿಯು ಜೊತೆಗಿದ್ದರೆ ಅಂಥಾ ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯವನ್ನು ನ್ಯಾಯೋಕ್ತ ಅಥವಾ ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಜಿಲ್ಲಾ ನಾಯಾಲಯವೆಂದೂ, ಜ್ಯೂರಿ ಇಲ್ಲದೇ ಕೇವಲ ಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರಧಾನ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯಿದ್ದರೆ ಅಂಥಾ ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯವನ್ನು ಕ್ಷಿಪ್ರಕ್ರಮದ ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರು ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುವ 49 ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸೇವೆಯನ್ನು [[ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ಗಳು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/introduction.asp|title=Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=5 October 2008|archiveurl=https://archive.today/20120805135430/http://www.scotcourts.gov.uk/introduction.asp|archivedate=5 ಆಗಸ್ಟ್ 2012|url-status=live}}</ref> ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣದ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವಿಚಾರಣೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಮೂರು ಸಂಭವನೀಯ [[ತೀರ್ಪು]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: ಆಪಾದಿತರು "[[ತಪ್ಪಿತಸ್ಥ (ಕಾನೂನು)|ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರಾಗಿರುವುದು]]", "[[ಖುಲಾಸೆ|ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರಲ್ಲದಿರುವುದು]]" ಮತ್ತು "''[[ಸಾಬೀತಾಗದಿರುವುದು|ಸಾಬೀತು ಮಾಡಲಾಗದಿರುವುದು]]'' ". "ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರಲ್ಲದಿರುವುದು" ಮತ್ತು "ಸಾಬೀತು ಮಾಡಲಾಗದಿರುವುದು" ಎಂಬೆರಡೂ ತೀರ್ಪುಗಳು [[ಹೊಸ ವಿಚಾರಣೆ|ಮರುವಿಚಾರಣೆ]]ಯ ಯಾವುದೇ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿಲ್ಲದ [[ಖುಲಾಸೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article431121.ece?token=null&offset=0&page=1|title=The case for keeping 'not proven' verdict|publisher=www.timesonline.co.uk|dateformat=dmy|accessdate=5 October 2008|archive-date=25 ಮೇ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121435/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article431121.ece?token=null&offset=0&page=1|url-status=dead}}</ref> [[ಕಾನೂನು ಇಲಾಖೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ನ್ಯಾಯಖಾತೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]]ಯು ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದು, ಆರಕ್ಷಕ ಇಲಾಖೆ, ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪರಾಧ ಸಂಬಂಧಿತ ನ್ಯಾಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಬಂಧೀಖಾನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುವ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಕಾರಾಗೃಹ ಸೇವೆ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಬಂಧೀಖಾನೆ ಸೇವೆ]]ಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.scotland.gov.uk/About/14944/Scottish-Cabinet|title=Scottish Cabinet and Ministers|publisher=www.scotland.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=5 October 2008|archive-date=7 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907053528/http://www.scotland.gov.uk/About/14944/Scottish-Cabinet|url-status=dead}}</ref> 2007/8ರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಮಟ್ಟವು ಕಳೆದ 25 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಎನ್ನಬಹುದಾದ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕುಸಿದಿದ್ದರೂ ಸಹ, 8,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿರುವ <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7643870.stm|title=Scottish crime 'lowest since 80s'|publisher=BBC News|date=30 September 2008|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref> ಕಾರಾಗೃಹ ವಾಸಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು <ref>{{cite web|url=http://www.sps.gov.uk/default.aspx?documentid=7811a7f1-6c61-4667-a12c-f102bbf5b808|title=Prisoner Population at Friday 22 August 2008|publisher=www.sps.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=28 August 2008|archive-date=7 ಮಾರ್ಚ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307182522/http://www.sps.gov.uk/default.aspx?documentid=7811a7f1-6c61-4667-a12c-f102bbf5b808|url-status=dead}}</ref> ದಾಖಲೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದು, ವಿನ್ಯಾಸಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7587724.stm|title=Scots jail numbers at record high|publisher=BBC News|date=29 August 2008|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref> == ಭೂಗೋಳ == [[ಚಿತ್ರ:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|175px|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ದೇಶಗಳು]] ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ದ್ವೀಪ, ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ದ್ವೀಪದ ಆರನೇ ಒಂದರಷ್ಟು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗ (ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌) ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ{{convert|245000|km2|sqmi|-1}} ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="factbook" /> ಇದು ಉತ್ತರ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದು [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಡಲ್ಗಾಲುವೆ|ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕಾಲುವೆ]]ಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿರುವ, ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ವಾಯುವ್ಯ ಕರಾವಳಿಯ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ{{convert|35|km|mi|0}} ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="factbook" /> ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌, 49° ಮತ್ತು 59° N ಅಕ್ಷಾಂಶ (ಷಟ್ಲೆಂಡ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಸುಮಾರು 61° Nವರೆಗೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ) ಹಾಗೂ 8° W ರಿಂದ 2° E ವರೆಗಿನ ರೇಖಾಂಶಗಳ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ದಿ [[ರಾಯಲ್ ಗ್ರೀನ್‌ವಿಚ್‌ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ|ರಾಯಲ್‌ ಗ್ರೀನ್‌ವಿಚ್‌ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ]]ವು, [[ಪ್ರಧಾನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ರೇಖೆ]]ಯ ನಿರ್ಧಾರಕ ಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ನೇರವಾಗಿ ಅಳತೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಜಾಸ್ತಿಯಿದೆ {{convert|1100|km|mi|-2}} ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ ಬಿರುಕುಗಳಿವೆ{{convert|500|km|mi|-2}}. ಆದರೆ [[ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲ್|ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಭೂಭಾಗದ ಅಂತ್ಯ|ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುವ ಭೂಭಾಗ]]([[ಪೆನ್‌ಜಾನ್ಸ್‌]] ಬಳಿ) ಮತ್ತು [[ಕೇಥ್‌ನೆಸ್‌ನಲ್ಲಿನ|ಕೇಥ್‌ನೆಸ್‌]]ನಲ್ಲಿನ [[ಜಾನ್ ಓ ಗ್ರೋಟ್ಸ್‌]] ([[ಥರ್ಸೋ]] ಬಳಿ) ನಡುವಿನ ಎರಡು ಬಿಂದುಗುಳ ನಡುವೆ{{convert|1350|km|mi|-1}} ಅಗಾಧ ದೂರವಿದೆ. ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌, ತನ್ನ ಒಂದು {{convert|360|km|mi|0|adj=on}}ಭೂ ಗಡಿಯನ್ನು [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ]]ದೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="factbook" /> ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ [[ಹವಾಮಾನ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಸಮೃದ್ಧ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ.<ref name="factbook" /> ಋತುಮಾನಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿನ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಕೆಳಗಿಳಿಯುವುದು{{convert|-10|C|lk=on}} ಅಥವಾ ಮೇಲೇರುವುದು{{convert|35|C}} ತುಂಬಾ ಅಪರೂಪವೆನ್ನಬಹುದು. ನೈರುತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೀಸುವ ಮಾರುತವು, ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಹೊತ್ತು ತಂದ ಹಿತಕರ ಮತ್ತು ತೇವಾಂಶಭರಿತ ಹವೆಯನ್ನು ಹರಡುತ್ತದೆ.<ref name="factbook" /> ಪೌರ್ವಾತ್ಯ ಭಾಗಗಳು ಈ ಮಾರುತದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಅವು ಅತ್ಯಂತ ಒಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ. [[ಉಷ್ಣ ಪ್ರವಾಹ]]ದಿಂದ ಬೆಚ್ಚಗಾಗುವ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಾಗರದ ಹರಿವುಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಳಿಗಾಲವು ತೇವಾಂಶದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಹಿತಕರವಾದ ಚಳಿಗಾಲವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುತ್ತವೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗವು ಯುರೋಪಿನ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಭಾಗಕ್ಕೆ ಅತಿ ಹತ್ತಿರವಿರುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಬೇಸಿಗೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಚ್ಚಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ತಂಪಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಹಿಮಸುರಿತವು ತುಂಬಾ ಅಪರೂಪವೆಂಬಂತೆ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಆಳದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಸಂತಕಾಲದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. [[ಚಿತ್ರ:uk topo en.jpg|thumb|175px|left|UKಯ ಸ್ಥಳ ವಿವರಣೆ]]UK ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ {{convert|130410|km2|sqmi|-1}}ಒಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶದ ಅರ್ಧ ಭಾಗಕ್ಕೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಭೂವಿವರಣೆ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]]ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಲೇಕ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲೇಕ್‌ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕುಂಬ್ರಿಯನ್ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], [[ಪೀಕ್‌ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಪೆನ್ನೈನ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು]] ಹೊಂದಿರುವ ಗುಡ್ಡಗಳು, [[ಎಕ್ಸ್‌ಮೂರ್]] ಹಾಗೂ [[ಡಾರ್ಟ್‌ಮೂರ್‌]] ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ [[ಟೀಸ್-ಎಕ್ಸ್ ಲೈನ್‌|ಟೀಸ್-ಎಕ್ಸ್ ಲೈನ್]]‌ ಎಂಬ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ರೇಖೆಯ ವಾಯುವ್ಯ ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದ ಜೊತೆಗೆ ದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವು ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶದ ಅಥವಾ ಕೆಳನಾಡಿನ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ನದೀಮುಖಗಳೆಂದರೆ, [[ಥೇಮ್ಸ್‌ ನದಿ|ಥೇಮ್ಸ್‌]], [[ಸೆವೆರನ್‌ ನದಿ|ಸೆವೆರನ್]] ಮತ್ತು [[ಹಂಬರ್]]. [[ಲೇಕ್‌ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿರುವ{{convert|978|m|ft|0}} [[ಸ್ಕೇಫೆಲ್‌ ಪೈಕ್‌]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತವಾಗಿದೆ. ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿರುವ 50 ಅಗ್ರಗಣ್ಯ [[ಬೃಹತ್ ನಗರ ವಲಯಗಳು|ಬೃಹತ್ ನಗರ ವಲಯ]]ಗಳ ಪೈಕಿ ಆರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವು ಬೃಹತ್‌ ಪಟ್ಟಣಗಳು ಹಾಗೂ ನಗರಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಹೊಂದಿದೆ. UKಯು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ{{convert|78772|km2|sqmi|-1}} ಒಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಭೂವಿವರಣೆ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌]] ಹೊಂದಿದ್ದು,<ref>[http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to--scottish-islands-754070.html ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ದ್ವೀಪಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301063015/http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to--scottish-islands-754070.html |date=2011-03-01 }} independent.co.uk, 19 ಮೇ 2001</ref> ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಪ್ರಧಾನ ಭೂಭಾಗದ ಪಶ್ಚಿಮ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರದ ಸುಮಾರು ಎಂಟುನೂರು [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ದ್ವೀಪಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ದ್ವೀಪಗಳು]] ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |title=Scotland Facts |publisher=www.scotland.org |accessedaymonth=16 July |accessyear=2008 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2008-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |url-status=dead }}</ref>. ಈ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ [[ಹೆಬ್ರೈಡ್ಸ್‌|ಹೆಬ್ರೈಡ್ಸ್]]‌, [[ಆರ್ಕ್ನೆ|ಆರ್ಕ್‌ನೆ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಹಾಗೂ [[ಷೆಟ್ಲೆಂಡ್‌|ಷಟ್ಲೆಂಡ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ. [[ಹೆಲೆನ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌]]ನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ [[ಸ್ಟೋನ್‌ಹ್ಯಾವೆನ್‌]]ವರೆಗೆ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಅಡ್ಡಹಾಯುವ [[ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ ಬೌಂಡರಿ ಫಾಲ್ಟ್‌|ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ ಬೌಂಡರಿ ಫಾಲ್ಟ್]]‌{{ndash}} ಎಂಬ [[ನ್ಯೂನತೆ (ಭೂಗರ್ಭಶಾಸ್ತ್ರ)|ಭೂರಚನೆಯ ಬಂಡೆಯ ಸಮತಲಿತ ಮುರಿತ]]{{ndash}}ದಿಂದಾಗಿ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಭೂಲಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆ ದೊರಕಿದೆ. ಭೂರಚನೆಯ ಈ ಸಮತಲಿತ ಮುರಿತವು ಭಿನ್ನತಾ ಸೂಚಕವಾಗಿರುವ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ವಲಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ, ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳು (ಬೆಟ್ಟದ ಸೀಮೆಗಳು)|ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌]] ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕ್ಕಿರುವ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಲೋಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ (ತಗ್ಗಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು)|ಲೋಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್]]. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಿರುದ್ವೀಪಗಳು|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ದ್ವೀಪ]]ಗಳಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಬಿಂದುವು{{convert|1343|m|ft|0}} ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ [[ಬೆನ್‌ ನೆವಿಸ್‌|ಬೆನ್‌ ನೆವಿಸ್]]‌ ಪರ್ವತವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಬಹುತೇಕ ಪರ್ವತಮಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಏರುಪೇರುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ ವಲಯವು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |title=Ben Nevis Weather |publisher=www.bennevisweather.co.uk |accessedaymonth=26 October |accessyear=2008 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yAqrmVy?url=http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |url-status=dead }}</ref> ಲೋಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಕ್ಲೈಡ್‌ನ ನದೀಮುಖ|ಕ್ಲೈಡ್‌ ನದಿಯ ನದೀಮುಖ]]ಮತ್ತು [[ಫೋರ್ತ್‌ನ ನದೀಮುಖ|ಫೋರ್ತ್‌ ನದಿಯ ನದೀಮುಖ]]ದ ನಡುವೆ ಬರುವ, [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ತಗ್ಗಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬೆಲ್ಟ್‌]] ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿರುವ ಭೂಮಿಯ ಕಿರಿದಾದ ನಡುಭಾಗಗಳು ಸಮತಟ್ಟಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವಾದ [[ಗ್ಲಾಸ್ಗೊ|ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ]] ಮತ್ತು ದೇಶದ ರಾಜಧಾನಿ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾದ [[ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌]] ಸೇರಿದಂತೆ ಬಹುತೇಕ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿವೆ. [[ಚಿತ್ರ:BenNevis2005.jpg|thumb|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬೆನ್‌ ನೆವಿಸ್‌, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕಿರುದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಉನ್ನತ ಬಿಂದುವಾಗಿದೆ.]] UKಯ ಒಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶದ ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಭೂವಿವರಣೆ|ವೇಲ್ಸ್‌]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ{{convert|20758|km2|sqmi|-1}}. [[ಉತ್ತರ ವೇಲ್ಸ್‌|ಉತ್ತರ]] ಮತ್ತು [[ಮಧ್ಯ ವೇಲ್ಸ್‌|ಮಧ್ಯದ ವೇಲ್ಸ್‌]]ಗಿಂತ[[ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್‌]] ಕಡಿಮೆ ಪರ್ವತಮಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ವೇಲ್ಸ್‌ ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಪರ್ವತಮಯವಾಗಿದೆ. ಕರವಾಳಿ ನಗರಗಳಾದ ಕಾರ್ಡಿಫ್‌(ರಾಜಧಾನಿ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರ), ಸ್ವ್ಯಾನ್ಸಿಯ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್‌ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಉತ್ತರಕ್ಕಿರುವ [[ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು|ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್‌ ಕಣಿವೆಗಳು]] ಅನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಮುಖ್ಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿವೆ. ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತಗಳು [[ಸ್ನೊಡನಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು 1,085 ಮೀ (3,560 ಅಡಿ) ಎತ್ತರವಿರುವ, ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವಾದ [[ಸ್ನೊಡನ್|ಸ್ನೋಡನ್‌]]ನ್ನು‌{{lang-cy|Yr Wyddfa}} ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. 3000 ಅಡಿಗಳಿಗೂ (914 ಮೀ)ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಿರುವ 14 (ಅಥವಾ ಬಹುಶಃ 15) ವೆಲ್ಷ್ ಪರ್ವತಗಳು ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ [[ವೆಲ್ಷ್‌ 3000ಗಳು|ವೆಲ್ಷ್‌ 3000]] ಎಂದೇ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ವೇಲ್ಸ್‌ 1,200 ಕಿ.ಮೀ.(750 ಮೈಲಿಗಳು)ಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವೆಲ್ಷ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಭಾಗದಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು [[ದ್ವೀಪ]]ಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಆಂಗ್ಲೆಸೆ]] (''Ynys Môn'' )ದ್ವೀಪವು ಅತಿದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಭೂವಿವರಣೆ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ಸಾಮಾನ್ಯ {{convert|14160|km2|sqmi|-1}}ಮತ್ತು ಬಹುತೇಕ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳ ಪ್ರದೇಶ. UK ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹಾಗಾರವಾದ [186]ನಲ್ಲಿರುವ ಲಾಫ್‌ ನೀಗ್‌ ಅನ್ನೂ ಇದು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |title=Geography of Northern Ireland |publisher=University of Ulster |dateformat=dmy |accessdate=22 May 2006 |archive-date=18 ಜನವರಿ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118133131/http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |url-status=dead }}</ref> ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ತುದಿಯೆಂದರೆ, [[ಮೌರ್ನ್‌ ಪರ್ವತಗಳು]] ಹೊಂದಿರುವ [[ಸ್ಲೀವ್‌ ಡೊನಾರ್ಡ್]]{{convert|849|m|ft|0}}. === ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ನಗರಕೂಟಗಳು === UKಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದೇಶಗಳ ರಾಜಧಾನಿಗಳು ಈ ರೀತಿ ಇವೆ: ಬೆಲ್‌ಫಾಸ್ಟ್‌ (ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌), ಕಾರ್ಡಿಫ್‌ (ವೇಲ್ಸ್‌), ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌ (ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌) ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌(ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್); ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯದು ಒಟ್ಟಾರೆ UKಯ ರಾಜಧಾನಿ ಕೂಡ ಆಗಿದೆ.<ref name="factbook" /> ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರಕೂಟಗಳೆಂದರೆ: * [[ಮಹಾ ಲಂಡನ್‌ನ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ಬೃಹತ್‌ ಲಂಡನ್‌ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ]] - 8.5 ದಶಲಕ್ಷ * [[ಪಶ್ಚಿಮ ಮಿಡ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ ನಗರಕೂಟ]] -2.3 ದಶಲಕ್ಷ * [[ಮಹಾ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ಬೃಹತ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ]] - 2.2 ದಶಲಕ್ಷ * [[ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಶೈರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ]] - 1.5 ದಶಲಕ್ಷ * [[ಮಹಾ ಗ್ಲಾಸ್ಗೊ|ಬೃಹತ್‌ ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ]] - 1.2 ದಶಲಕ್ಷ == ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರ == UKಯ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಜನಗಣತಿ|ಜನಗಣತಿ]] ನಡೆಯುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp|title=Census Geography|publisher=www.statistics.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=10 October 2008|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020607155455/http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp|archivedate=7 June 2002}}</ref> ತಮ್ಮ ದೇಶದ ಜನಗಣತಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿರುವ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ನೋಂದಣಿ ಕಚೇರಿ|ಜನರಲ್‌ ರಿಜಿಸ್ಟರ್‌ ಆಫೀಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌]]ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ|ನಾರ್ಥರ್ನ್‌ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌ ಏಜೆನ್ಸಿ]]ಗಳ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಕಚೇರಿ|ಆಫೀಸ್‌ ಫಾರ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಕಿಕ್ಸ್‌]]ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/about/surveys/census/index.html|title=Census|publisher=www.ons.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=11 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201132440/http://www.ons.gov.uk/about/surveys/census/index.html|archivedate=1 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008|url-status=dead}}</ref> === ಜನಸಂಖ್ಯೆ === ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ 2001ರ ಜನಗಣತಿ|2001ರ ಜನಗಣತಿ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ 58,789,194, ಇತ್ತು. ಇದು [[ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ|ಯುರೋಪ್‌ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದಲ್ಲೇ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು, [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌]]ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು. 2007ರ ಮಧ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಇದು 60,975,000ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Population2007">{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=6|title=Population estimates: UK population grows to 60,975,000|date=21 August 2008|publisher=Office for National Statistics|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20021202165044/http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=6|archivedate=2 December 2002}}</ref> ಪ್ರಸಕ್ತ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಿವ್ವಳ [[ವಲಸೆ]] ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ [[ಫಲವತ್ತತಾ ದರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿನ ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜನನ ಪ್ರಮಾಣ]] ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಜೀವನ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿವೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/business/2006/aug/25/immigrationasylumandrefugees.asylum |title=Rising birth rate, longevity and migrants push population to more than 60&nbsp;million |publisher=The Guardian |date=25 August 2006|dateformat = dmy|accessdate=25 August 2006}}</ref> 2007ರ ಮಧ್ಯದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಗಳು, ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ UK 16 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಪಿಂಚಣಿ ಪಡೆಯುವ ವಯಸ್ಸಿನ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿವೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/22/population.socialtrends|title=Ageing Britain: Pensioners outnumber under-16s for first time|last=Travis|first=Alan|date=22 August 2008|work=The Guardian|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008}}</ref> ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 2007ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ 51.1 ದಶಲಕ್ಷ ಇರಬಹುದೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="natpop">{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/popest0808.pdf|title=Population estimates: UK population approaches 61 million in 2007|date=21 August 2007|publisher=Office for National Statistics|format=PDF|accessdaymonth=28 August|accessyear= 2008|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080821110543/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/popest0808.pdf|archivedate=21 August 2008}}</ref> 2003ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ<ref name="2003density">{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=760|title=Population: UK population grows to 59.6 million|date=28 January 2005|publisher=Office for National Statistics|accessdaymonth = 20 August|accessyear=2008}}</ref> ಒಂದು ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗೆ 383 ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೊಂದುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆ ಇರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದಾಗಿದೆ. 2007ರ ಮಧ್ಯದ ಅಂದಾಜುಗಳು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು 5.1 ದಶಲಕ್ಷ, ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 3 ದಶಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗಿಂತ ತೀರಾ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 1.8 ದಶಲಕ್ಷ <ref name="natpop" /> ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. 2003ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅಂಕಿ ಅಂಶ {{convert|383|PD/km2|PD/sqmi}}ಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಂತೆ, ವೇಲ್ಸ್ {{convert|142|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}}, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ {{convert|125|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}} ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಕೇವಲ {{convert|65|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}}ದಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref name="2003density" /> 2007ರಲ್ಲಿ, UKಯಾದ್ಯಂತ ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಗೆ 1.90 ಮಕ್ಕಳಷ್ಟು ಸರಾಸರಿ [[ಒಟ್ಟು ಫಲವತ್ತತಾ ದರ]] (TFR) ಇತ್ತು. ಆ ವರ್ಷ ಜನಿಸಿದ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆ 709,000 ಮುಟ್ಟಲು ಭಾಗಶಃ ಕಾರಣ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಜನ್ಯ ತಾಯಂದಿರ ಸರಾಸರಿ 1.6 ಮಕ್ಕಳ ಫಲವತ್ತತಾ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಗೆ 2.2 ಮಕ್ಕಳ ಫಲವತ್ತತಾ ಪ್ರಮಾಣ ಹೊಂದಿದ್ದ ವಿದೇಶೀ ತಾಯಂದಿರೂ ಸಹಾ ಸೇರಿದ್ದಿದು. ಹೀಗಾಗಿ 2008ರಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜಿಸಿದಂತೆ<ref name="Fertility2007">{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?ID=951|title=Fertility: Rise in UK fertility continues|publisher=Office for National Statistics|date=21 August 2008|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008}}</ref> [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌]]ನ ಫಲವತ್ತತೆ ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಗೆ 1.95 ಮಕ್ಕಳಷ್ಟು<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1185465/Baby-boom-Nearly-quarter-babies-born-mothers-outside-UK-birth-rate-hits-time-high.html|title=Baby boom: Nearly quarter of babies are born to mothers from outside the UK as birth rate hits all-time high|date=22 May 2009|accessdate=21 May 2009}}</ref> ಏರಿತು. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಜನನ ಪ್ರಮಾಣ ಪ್ರಸಕ್ತ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇದು 1964ರ<ref name="Fertility2007" /> 'ಬೇಬಿ ಬೂಮ್‌' ಉತ್ತುಂಗವಾದ ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಗೆ 2.95 ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯೇ ಆಗಿ ಇತ್ತೀಚಿನ ಬದಲೀ ದರ 2.1ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರೂ 2001ರ ದಾಖಲೆಯ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣ 1.63ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref name="Fertility2007" /> ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌‌ ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಗೆ ಕೇವಲ 1.73 ಮಕ್ಕಳ ಹಾಗೆ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಫಲವತ್ತತೆ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಗೆ 2.02 ಮಕ್ಕಳ ಹಾಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಫಲವತ್ತತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. === ವಲಸೆ === ಯೂರೋಪ್‌ನ ಇತರೆ ಕೆಲವು ದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಏರುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ<ref>[http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23542455-details/Immigration+and+births+to+non-British+mothers+pushes+British+population+to+record+high/article.do ಬ್ರಿಟೀಷೇತರ ತಾಯಂದಿರ ವಲಸೆ ಮತ್ತು ಹೆರಿಗೆ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ದಾಖಲೆಯ ಹಂತಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿದೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210072321/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23542455-details/Immigration+and+births+to+non-British+mothers+pushes+British+population+to+record+high/article.do |date=2008-12-10 }}. ಇದು ಲಂಡನ್‌, 22 ಆಗಷ್ಟ್‌ 2008</ref> ವಲಸೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. 1991 ಮತ್ತು 2001ರ ನಡುವೆ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಏರಲು ಇದೇ ಕಾರಣವಾಯಿತು. [[ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದ ನಾಗರಿಕರು ಒಕ್ಕೂಟದ ಯಾವುದೇ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ<ref>[http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l33152.htm ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಓಡಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಬದುಕುವುದು ಒಕ್ಕೂಟದ ನಾಗರಿಕರ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳ ಹಕ್ಕು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204054324/http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l33152.htm |date=2012-02-04 }} ಯೂರೋಪ್‌.eu. 6 ನವೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ವಾಸಿಸುವ ಮತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿ ಆರು ವಲಸಿಗರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು 2004ರಲ್ಲಿ EU ಸೇರಿದ [[ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪ್|ಪೂರ್ವ ಐರೋಪ್ಯ]] ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಉಳಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಲಸಿಗರು [[ಹೊಸ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌|ಹೊಸ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್]] ದೇಶಗಳಿಂದ<ref> {{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1569400/Emigration-soars-as-Britons-desert-the-UK.html|title=Emigration soars as Britons desert the UK}}</ref> ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ]]ದಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>[https://www.theguardian.com/society/2007/nov/16/emigration ಜನರು ದಾಖಲಾರ್ಹ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವನವನ್ನು ಅರಸಿ ವಿದೇಶಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದಾರೆ] ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್‌‌. ನವೆಂಬರ್‌ 16, 2007.</ref> 2005ರಲ್ಲಿನ <ref>[http://news.scotsman.com/scotlandspopulation/Net-migration-gain-boosts-Britains.2823718.jp ನಿವ್ವಳ ವಲಸೆ ಬ್ರಿಟನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿ ವಾರ 500 ಜನರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ]. Scotsman.com News. ನವೆಂಬರ್‌ 3, 2006.</ref> ನಿವ್ವಳ ವಲಸೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ಭಾಗದಷ್ಟು ಜನರು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಪುನರ್‌ಮಿಲನದ ಕಾರಣದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಿಂದ ಬಂದವರಾಗಿದ್ದರು.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article1680430.ece ಇನ್ನೂ ಸಾವಿರ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಜನ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಮತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಸಾಮೂಹಿಕ ನಿರ್ಗಮನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525121919/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article1680430.ece |date=2010-05-25 }} ಟೈಮ್ಸ್‌ ಆನ್‌ಲೈನ್‌. ಏಪ್ರಿಲ್‌ 20, 2007.</ref> ಈ ಸ್ಥಳಬದಲಾವಣೆಗಳು ಜನವರಿ 2007ರಲ್ಲಿ EU ಸೇರಿದ ರೊಮೇನಿಯನ್ನರು ಮತ್ತು ಬಲ್ಗೇರಿಯನ್ನರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/uk/2007/sep/23/immigration.eu|title=Home Office shuts the door on Bulgaria and Romania|last=Doward|first=Jamie|coauthors=Temko, Ned|date=2007-09-23|work=The Observer|page=2|accessdate=2008-08-23}}</ref> ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ 2.3 ದಶಲಕ್ಷ ನಿವ್ವಳ ವಲಸಿಗರು<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1023512/Third-World-migrants-2-3m-population-boom.html ತೃತೀಯ ವಿಶ್ವದ ವಲಸಿಗರು ನಮ್ಮ 2.3ಮಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಏರಿಕೆಯ ಹಿಂದಿದ್ದಾರೆ], ಡೈಲಿ ಮೇಲ್‌, 3 ಜೂನ್‌ 2008</ref> 1997ರಿಂದ ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575160-details/Tories+get+tough+on+immigration+after+Labour's+U-turn/article.do ವಲಸೆಯ ಕಠಿಣ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಟೋರೀಸ್‌ ಕರೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021051705/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575160-details/Tories+get+tough+on+immigration+after+Labour%27s+U-turn/article.do |date=2008-10-21 }}, ಇದು ಲಂಡನ್‌, 20 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2008</ref> ಅವರಲ್ಲಿ 84% ಜನ ಯೂರೋಪ್‌ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದವರು.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/labour/3230463/Immigration-Phil-Woolas-admits-Labour-responsible-for-string-of-failures.html ಇಮ್ಮೈಗ್ರೇಷನ್‌: ಫೀಲ್‌ ವೂಲಾಸ್‌ ಅಡ್‌ಮಿಟ್ಸ್‌ ಲೇಬರ್ ರೆಸ್‌‌ಪಾನ್ಸಿಬಲ್‌ ಫಾರ್‌ ಸ್ಟ್ರಿಂಗ್‌ ಆಫ್‌ ಫೈಲ್ಯೂರ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523205821/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/labour/3230463/Immigration-Phil-Woolas-admits-Labour-responsible-for-string-of-failures.html |date=2010-05-23 }}‌‌, ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌, 21 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2008</ref> ಈ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳು ಚರ್ಚಾಸ್ಪದವಾದರೂ 2031ರ <ref> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7602526.stm ವಲಸಿಗರ ಕ್ಯಾಪ್‌ ಯೋಜನೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ ಮಂತ್ರಿ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 8 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 2008</ref> ವೇಳೆಗೆ ಇನ್ನೂ 7 ದಶಲಕ್ಷ ವಲಸಿಗರು ಬರಬಹುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1538598/Immigration-%27far-higher%27-than-figures-say.html |title=Immigration 'far higher' than figures say |publisher=The Telegraph |date=2007-01-05 |accessdate=2007-04-20 |archive-date=2008-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080529014735/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1538598/Immigration-%27far-higher%27-than-figures-say.html |url-status=dead }}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ 2007ರಲ್ಲಿ UKಗೆ ಅಗಮಿಸಿದ ನಿವ್ವಳ ವಲಸಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದ 191,000 ಮೊತ್ತವನ್ನು ಮೀರಿ 237,000ಅನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದೆ.<ref> [http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7737134.stm 237,000ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾದ UK ನಿವ್ವಳ ವಲಸೆ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 19 ನವೆಂಬರ್‌, 2008</ref> ಇತರೆ ಕೆಲವು ಐರೋಪ್ಯ ದೇಶಗಳಿಗೆ<ref>{{cite web |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=402 |title=Europe: Population and Migration in 2005 |author=Rainer Muenz |publisher=Migration Policy Institute |month=June | year=2006 |accessdate = 2007-04-02}}</ref> ಹೋಲಿಸಿದರೆ UKಯಲ್ಲಿ ವಿದೇಶೀ-ಜನ್ಯ ಜನರ ಪ್ರಮಾಣ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದಾಗ್ಯೂ, ಮುಂದಿನ ಎರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಂಕಿಗಳು ಬಹುತೇಕ 9.1 ದಶಲಕ್ಷಗಳಿಗೆ ದ್ವಿಗುಣಗೊಳ್ಳುವ ಸಂಭವವಿದೆ.<ref name="immigrants">{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1577120/Britain-to-have-'9.1m-immigrants-by-2030'.html|title=Britain to have '9.1&nbsp;m immigrants by 2030'|publisher=Daily Telegraph|access-date=2009-10-21|archive-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601163417/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1577120/Britain-to-have-%279.1m-immigrants-by-2030%27.html|url-status=dead}}</ref> ಇದೇ ವೇಳೆ ವಲಸೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕನಿಷ್ಟ 5.5 ದಶಲಕ್ಷ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌-ಜನ್ಯ ಜನರು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="BritsAbroad">{{cite web |url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |title=Brits Abroad: Mapping the scale and nature of British emigration |author=Dhananjayan Sriskandarajah and Catherine Drew |publisher=Institute for Public Policy Research |date=2006-12-11 |accessdate=2007-01-20 |archive-date=2007-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070828011816/http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/in_depth/brits_abroad/html/default.stm |title=Brits Abroad |publisher=BBC News |accessdate = 2007-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6210358.stm |title=5.5&nbsp;m Britons 'opt to live abroad' |publisher=BBC|date=2006-12-11 |accessdate = 2007-04-20}}</ref> ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ]], [[ಸ್ಪೇನ್‌|ಸ್ಪೇನ್]]‌, [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌‌]] ಮತ್ತು [[ಕೆನಡಾ]]ಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ವಲಸಿಗರ ಪ್ರಮುಖ ನಾಲ್ಕು ಗಮ್ಯಸ್ಥಳಗಳು.<ref name="BritsAbroad" /><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6161705.stm "ಬ್ರಿಟ್ಸ್‌ ಅಬ್ರಾಡ್‌: ಕಂಟ್ರಿ-ಬೈ-ಕಂಟ್ರಿ"]. BBC ವಾರ್ತೆಗಳು. ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 11, 2006.</ref> [[ಚಿತ್ರ:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|300px|left|ಹುಟ್ಟಿದ ದೇಶದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ]] [[ಚಿತ್ರ:British expats countrymap.svg|thumb|300px|left|ಸಾಗರೋತ್ತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನಾಗರಿಕರು]] 2006ರಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪೌರತ್ವಕ್ಕಾಗಿ 2005ಕ್ಕಿಂತ 32% ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ 149,035 ಅರ್ಜಿಗಳು ಬಂದಿದ್ದವು. 2006ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪೌರತ್ವ ದೊರೆತ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆ 2005ಕ್ಕಿಂತ 5% ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣವಾದ 154,095,. ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪೌರತ್ವ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದು [[ಭಾರತ]], [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]], [[ಸೊಮಾಲಿಯಾ|ಸೊಮಾಲಿಯ]] ಮತ್ತು [[ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್‌|ಫಿಲಿಪ್ಪೈನ್ಸ್‌]] ದೇಶಗಳ ಜನರ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ.<ref>[250] ^ ಜಾನ್‌ ಫ್ರೀಲವ್‌ ಮೆನ್ಶಾ, [https://web.archive.org/web/20070620072431/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/hosb0807.pdf ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಪೌರತ್ವ ನೀಡಲಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, 2006], ಹೋಮ್‌ ಆಫೀಸ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್‌ ಬುಲೆಟಿನ್‌ 08/07, 22 ಮೇ 2007. 21 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 2007 ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 2007ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 2006ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ 21.9% ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಂದಿರು UKಯಿಂದ ಹೊರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರಾಗಿದ್ದರು(669,601ರಲ್ಲಿ 146,956).<ref> [http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=369 26 ವರ್ಷಗಳಗಳಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಫಲವತ್ತತಾ ದರ] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶ13 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಆಗಸ್ಟ್‌‌‌ 2007ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ, 1 ಮೇ 2004 ಮತ್ತು 30 ಜೂನ್‌ 2007ರ ನಡುವೆ [[ಕೆಲಸಗಾರ ನೋಂದಣಿ ಯೋಜನೆ|ವರ್ಕರ್‌ ರಿಜಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್‌ ಸ್ಕೀಮ್‌]]ಗೆ (ಮೇ 2004ರಲ್ಲಿ EU ಸೇರಿದ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಐರೋಪ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ) ಅರ್ಜಿ ಹಾಕಿದ 682,940 ಜನರಲ್ಲಿ 656,395 ಜನರು ಸ್ವೀಕೃತಗೊಂಡಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|publisher=UK Border Agency, Department for Work and Pensions, HM Revenue & Customs and Communities and Local Government|url=http://www.ind.homeoffice.gov.uk/sitecontent/documents/aboutus/reports/accession_monitoring_report/report16/may04jun08.pdf?view=Binary|title=Accession Monitoring Report: May 2004-June 2008|accessdate=2007-08-26|archive-date=2008-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023085803/http://www.ind.homeoffice.gov.uk/sitecontent/documents/aboutus/reports/accession_monitoring_report/report16/may04jun08.pdf?view=Binary|url-status=dead}}</ref> ಸ್ವ ಉದ್ಯೋಗಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲದ ಜನರು (ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು) ಈ ಯೋಜನೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ವಲಸೆಯ ಒಳಹರಿವಿನ ಕೆಳ ಮಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳು ಎಷ್ಟು ಜನ ವಲಸಿಗರು ಸ್ವದೇಶಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 30 ಜೂನ್‌ 2007ಕ್ಕೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವಂತೆ 12 ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ 56% ಜನರು ಗರಿಷ್ಟ ಮೂರು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಉಳಿಯಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. 2005ರ ಹೊಸ EU ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದಾದ ನಿವ್ವಳ ವಲಸಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆ 64,000ದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿವೆ.<ref name="ONS"> {{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=1311 |title=International migration: Net inflow rose in 2004 |publisher=Office for National Statistics |date=15 December 2005 |dateformat = dmy|accessdate=22 November 2006}} </ref> ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2008ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹೊಸ EU ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಸುಮಾರು ಒಟ್ಟು 1 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು UKಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಜನರು ಆ ಬಳಿಕ ಸ್ವದೇಶಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ್ದರು ಇಲ್ಲವೇ ಇತರೆ/ತೃತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.ippr.org/members/download.asp?f=%2Fecomm%2Ffiles%2Ffloodgates%5For%5Fturnstiles%2Epdf|title=Floodgates or turnstiles? Post-EU enlargement migration flows to (and from) the UK|author=Naomi Pollard, Maria Latorre and Dhananjayan Sriskandarajah|publisher=Institute for Public Policy Research|date=2008-04-30|accessdate=2008-04-30|archive-date=2009-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421131227/http://www.ippr.org/members/download.asp?f=%2Fecomm%2Ffiles%2Ffloodgates_or_turnstiles.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7372025.stm|title=Half EU migrants 'have left UK'|publisher=BBC News|date=2008-04-30|accessdate = 2008-04-30}}</ref> UKಯ ಪ್ರತಿ ನಾಲ್ಕು [[ಪೋಲೆಂಡ್‌ ಜನ]]ರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷೆಯೊಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-509042/One-Poles-Britain-plan-stay-life-says-survey.html|title=One in every four Poles in Britain plan to stay for life, says survey}}</ref> UKನಲ್ಲಿನ [[2000ರ ಅಂತ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು]] [[ಪೋಲೆಂಡ್‌ ಜನ|ಪೋಲೆಂಡ್‌ ಜನ‌‌]]ಗಳಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿತು. ಇದು ಅವರನ್ನು UKಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.<ref>[http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575019-details/Packing+up+for+home:+Poles+hit+by+UK's+economic+downturn/article.do ಪ್ಯಾಕಿಂಗ್‌ ಅಪ್‌ ಫಾರ್‌ ಹೋಮ್‌: ಪೋಲ್ಸ್‌ ಹಿಟ್ ಬೈ UK's ಎಕನಾಮಿಕ್‌ ಡೌನ್‌ಟರ್ನ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023063415/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575019-details/Packing+up+for+home:+Poles+hit+by+UK's+economic+downturn/article.do |date=2008-10-23 }}, ದಿಸ್‌ ಈಸ್‌ ಲಂಡನ್‌, ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 20, 2008</ref> [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮೆ]]ಯ ದತ್ತಾಂಶಗಳು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ 2.5 ದಶಲಕ್ಷ ವಿದೇಶೀ ಕಾರ್ಮಿಕರು (ಅಲ್ಪಾವಧಿಗೆ ಬಂದವರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು) 2002 ಮತ್ತು 2007ರ ನಡುವೆ UKಗೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು, ಇವರಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕರು EU ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದವರು.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6913296.stm|title=UK gets 2.5&nbsp;m new foreign workers|date=24 July 2007}}</ref> [[ಐರೋಪ್ಯ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರದೇಶ|ಐರೋಪ್ಯ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯ]]ದ ಹೊರಭಾಗದಿಂದ ಬರುವ ವಲಸಿಗರಿಗೆ UK ಸರ್ಕಾರ ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್‌-ಆಧಾರಿತ ವಲಸೆ ಪದ್ಧತಿ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್-ಆಧಾರಿತ ವಲಸೆ ಪದ್ಧತಿ]]ಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದ [[ಫ್ರೆಶ್‌ ಟ್ಯಾಲೆಂಟ್‌ ಇನಿಷಿಯೇಟಿವ್|ಫ್ರೆಶ್‌ ಟ್ಯಾಲೆಂಟ್‌ ಇನಿಷಿಯೇಟಿವ್‌]] ಅನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಲಿದೆ. === ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳು === ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು, 11ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನೆಲೆಯೂರಿದ್ದ [[ಸೆಲ್ಟ್‌]]ರು, ರೋಮನ್ನರು,ಆಂಗ್ಲೋ-ಸ್ಯಾಕ್ಸನ್ನರು, ನಾರ್ಸ್‌ ಮತ್ತು [[ನಾರ್ಮನ್ನರು]][[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕಿರುದ್ವೀಪಗಳ ಉಗಮದ ಇತಿಹಾಸ|ಮುಂತಾದ ವಿವಿಧ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳ ವಂಶಸ್ಥರು]] ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ DNAಯ ಸುಮಾರು 80%ನಷ್ಟು, ಹಿಂದಿನ ಹಿಮಯುಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಂದರೆ ಸುಮಾರು 12,000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರಿಂದ ಬಂದವು ಮತ್ತು ತದನಂತರದ ಆಕ್ರಮಣಕಾರರ ವಂಶವಾಹಿಗಳೂ ಕೂಡ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ ಎಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವಂಶವಾಹಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref> ರಿವ್ಯೂ ಆಫ್‌ "''[http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0719_050719_britishgene.html ದಿ ಟ್ರೈಬ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಬ್ರಿಟನ್]'' ‌" ಜೇಮ್ಸ್‌ ಓವೆನ್‌, ''[[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಜಿಯೋಗ್ರಾಫಿಕ್‌|ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಜಿಯಾಗ್ರಫಿಕ್‌]]'' 19 ಜುಲೈ 2005.</ref><ref>ಸ್ಟೀಫನ್‌ ಒಪ್ಪೆನ್‌‌ಹೆಮರ್‌, [http://www.prospect-magazine.co.uk/article_details.php?id=7817 ಮಿಥ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆನ್‌ಸೆಸ್‌‌ಟ್ರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926181227/http://www.prospect-magazine.co.uk/article_details.php?id=7817 |date=2006-09-26 }}, ''[[ಪ್ರಾಸ್‌ಪೆಕ್ಟ್‌ (ಮ್ಯಾಗಜಿನ್‌)|ಪ್ರಾಸ್‌ಪೆಕ್ಟ್‌]]'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2006. 21 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2006.ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 1945ರಿಂದ, [[ಆಫ್ರಿಕಾ]], [[ಕೆರಿಬಿಯನ್|ಕೆರಿಬಿಯನ್‌]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ]]ಗಳಿಂದ ಬಂದ ವಾಸ್ತವ ವಲಸೆಯ ಕಾರಣ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾರಂಪರಿಕ ಬಂಧನಗಳು. 2004ರಿಂದ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಯುರೋಪ್‌|ಮಧ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪ್|ಪೂರ್ವ ಯೂರೋಪ್‌]] ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿನ EUನ ಹೊಸ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಬಂದ ವಲಸಿಗರ ಪರಿಣಾಮ, ಈ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಜಾಸ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, 2008ರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು‌ ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದ್ದು, ಈ ವಲಸಿಗರಲ್ಲಿ ಹಲವರು ಸ್ವದೇಶಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ಗುಂಪುಗಳ ಗಾತ್ರ ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.<ref> ವೈ ಐ ಲೆಫ್ಟ್‌ UK ಟು ರಿಟರ್ನ್‌ ಟು ಪೋಲೆಂಡ್ BBC ವಾರ್ತೆಗಳು</ref>[[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ 2001ರ ಜನಗಣತಿ|2001]]ರಂತೆ, 92.1% ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೇ ಬಿಳಿಯರೆಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, 7.9%<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=764&Pos=4&ColRank=1&Rank=176 |title=Ethnicity: 7.9% from a non-White ethnic group |publisher=Office for National Statistics |date=2004-06-24 |accessdate = 2007-04-02|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090909132851/http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=764&Pos=4&ColRank=1&Rank=176|archivedate=2009-09-09}}</ref> ರಷ್ಟು UK ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಮಿಶ್ರ ಜನಾಂಗದವರು ಅಥವಾ [[ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಗುಂಪು|ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು]] ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. {| class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:right" |- ! width="200px"|[[ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪು]] ! [[ಜನಸಂಖ್ಯೆ]] ! % ಒಟ್ಟು* |- | align="left"| [[ಬಿಳಿ ಜನರು|ಬಿಳಿಯರು]] | {{commas|54153898}} | 92.1% |- |- | align="left"| [[ಕಪ್ಪು ಜನರು|ಕರಿಯರು]] | {{commas|1148738}} | 2.0% |- | align="left"|[[ಬಹುಜನಾಂಗೀಯ|ಮಿಶ್ರ ಜನಾಂಗ]] | {{commas|677117}} | 1.2% |- | align="left"| [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಭಾರತೀಯ|ಭಾರತೀಯರು]] | {{commas|1053411}} | 1.8% |- | align="left"| [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಪಾಕಿಸ್ತಾನೀಯರು|ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿಯರು]] | {{commas|747285}} | 1.3% |- | align="left"| [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶೀಯ|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶೀಯರು]] | {{commas|283063}} | 0.5% |- | align="left"|ಇತರೆ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಏಷ್ಯಾದವ|ಏಷ್ಯನ್ನರು]] (ಚೀನೀಯರಲ್ಲದವರು) | {{commas|247644}} | 0.4% |- | align="left"| [[ಚೀನಾದ ಜನರು|ಚೀನಿಯರು]] | {{commas|247403}} | 0.4% |- | align="left"|ಇತರೆ | {{commas|230615}} | 0.4% |- | colspan="3" align="left"| {{smaller|* Percentage of total UK population}} |} ಜನಾಂಗೀಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆ UKಯಾದ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜೂನ್‌ 2005ರಂತೆ ಲಂಡನ್‌ನ 30.4%ರಷ್ಟು <ref>{{cite web|url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=ac1f930dce6eace0153cf12440ca609dc762c8ae598.e38OaNuRbNuSbi0Ma3aNaxiQbNiLe6fznA5Pp7ftolbGmkTy?a=3&b=276743&c=London&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1201351285750&enc=1&dsFamilyId=1812&bhcp=1|title=Resident population estimates by ethnic group (percentages): London|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2008-04-23|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5HAPQg?url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=ac1f930dce6eace0153cf12440ca609dc762c8ae598.e38OaNuRbNuSbi0Ma3aNaxiQbNiLe6fznA5Pp7ftolbGmkTy?a=3|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು [[ಲೀಸೆಸ್ಟರ್‌]]ನ<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276827&c=Leicester&d=13&e=13&g=394575&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1208962134759&enc=1&dsFamilyId=1812|title=Resident population estimates by ethnic group (percentages): Leicester|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2008-04-23|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5HctGd?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3|url-status=dead}}</ref> 37.4%ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಬಿಳಿಯೇತರರು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ [[ಈಶಾನ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]], ವೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು [[ನೈರುತ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌|ನೈರುತ್ಯ]]ದ 5%ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಂದ ಬಂದವರು ಎಂದು 2001ರ ಜನಗಣತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/commentaries/ethnicity.asp|title=Census 2001 - Ethnicity and religion in England and Wales|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2008-04-23|archive-date=2012-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630185133/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/index.html|url-status=dead}}</ref> 2007ರಂತೆ, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]]ನ [[ರಾಜ್ಯ ಶಾಲೆ|ಸಂಸ್ಥಾನಿಕ/ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ/ಸ್ಥಳೀಯ ಶಾಲೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿರುವ 22% [[ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ|ಪ್ರಾಥಮಿಕ]], 17.7% [[ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ|ಮಾಧ್ಯಮಿಕ]] ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರು.<ref>{{cite web |url=http://www.dcsf.gov.uk/rsgateway/DB/SFR/s000744/UPDATEDSFR30_2007.pdf |title=Schools and Pupils in England |month=January |year=2007 |format=PDF |accessdate=2008-10-17 |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019014742/http://www.dcsf.gov.uk/rsgateway/DB/SFR/s000744/UPDATEDSFR30_2007.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |title=One fifth of children from ethnic minorities |publisher=The Daily Telegraph |author=Graeme Paton |date=2007-10-01 |accessdate = 2008-03-28}}</ref> === ಭಾಷೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಗೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಥವಾ ಕಾನೂನುರೀತ್ಯಾ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಿರುವ ದೇಶಗಳು.]] UK ''[[ನಿಜವಾದ|ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ]]'' ವಾಗಿ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಬಲ [[ಆಡುವ ಭಾಷೆ|ಆಡುಭಾಷೆ]]ಯೆಂದರೆ [[ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ|ಇಂಗ್ಲೀಷ್]]. [[ಹಳೆಯ ನಾರ್ಸ್‌|ಹಳೆಯ ನಾರ್ಸ್]]‌, [[ನಾರ್ಮನ್‌ ಭಾಷೆ|ನಾರ್ಮನ್‌]][[ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಭಾಷೆ|ಫ್ರೆಂಚ್‌]] ಮತ್ತು [[ಲ್ಯಾಟಿನ್|ಲ್ಯಾಟಿನ್‌]] ಭಾಷೆಗಳಿಂದ ಅಗಾಧ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಭಾಷಾಂಶಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ [[ಹಳೆಯ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ|ಹಳೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌]]ನಿಂದ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಜರ್ಮನ್ನರ ಭಾಷೆಗಳು|ಪಶ್ಚಿಮ ಜರ್ಮಾನಿಕ್‌ ಭಾಷೆ]] ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವದೆಲ್ಲೆಡೆ ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಭಾಷೆ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಹರಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ-ವಹಿವಾಟಿನ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಬಹುವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಬೋಧನಾ ಭಾಷೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |title=English-Language Dominance, Literature and Welfare |author=Jacques Melitz |publisher=Centre for Economic Policy Research |year=1999 |accessdate=2006-05-26 |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yGyCeG9?url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |url-status=dead }}</ref> ಆರಂಭಿಕ ಉತ್ತರದ [[ಮಧ್ಯ ಆಂಗ್ಲ|ಮಧ್ಯ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌]]ನಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿರುವ [[ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ ಭಾಷೆ|ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ]] ಭಾಷೆ ಐರೋಪ್ಯ ‌ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |title=Eurolang - Language Data - Scots |publisher=Eurolang.net |date= |accessdate=2008-11-02}}</ref> UKಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು [[ಸೆಲ್ಟಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳು|ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌ ಭಾಷೆ]]ಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ: [[ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆ|ವೆಲ್ಶ್]], [[ಐರಿಷ್ ಗ್ಯಾಲಿಕ್|ಐರಿಶ್‌ ಗ್ಯಾಲಿಕ್]], (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಐರಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಐರಿಶ್‌]] ಎಂದೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.) [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಗ್ಯಾಲಿಕ್|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ಕಾರ್ನಿಷ್‌ ಭಾಷೆ|ಕಾರ್ನಿಶ್‌]]. 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ವೇಲ್ಸ್‌ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಐದಕ್ಕಿಂತ(21%) ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ತಾವು ವೆಲ್ಶ್‌‌ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲೆವು<ref> [http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=447&amp;Pos=6&amp;ColRank=1&amp;Rank=192 ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ಆನ್‌ಲೈನ್‌] at www.statistics.gov.uk</ref> ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಇದು 1991ರ ಜನಗಣತಿಗಿಂತ (18%) ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|format=PDF|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf|title=Differences in estimates of Welsh Language Skills|accessdate=2008-12-30|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722055520/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf|archivedate=2004-07-22}}</ref> ಇದರೊಂದಿಗೆ, ಸುಮಾರು 200,000 ವೆಲ್ಶ್‌ ಭಾಷಿಕರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml ವೆಲ್ಶ್‌ ಟುಡೆ ಬೈ ಪ್ರೊ.ಪೀಟರ್‌ ವಿನ್‌ ಥಾಮಸ್‌ ] bbc.co.uk </ref> 2001ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜನಗಣತಿ, 167,487 (10.4%) ಜನರಿಗೆ "ಐರಿಶ್ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಜ್ಞಾನವಿತ್ತು" (ನೋಡಿ-[[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಐರಿಷ್‌ ಭಾಷೆ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಐರಿಶ್‌ ಭಾಷೆ]])ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿತು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್‌/ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿ‌ ಜನರಲ್ಲಿ ಇದು ಕಂಡುಬಂತು. [[ಹೆಬ್ರಿಡೆಸ್‌ ಹೊರವಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ 72% ಜನರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ 92,000ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಜನ (ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಕೇವಲ 2%ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ) ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌ ಭಾಷಾಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>[http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಜನಗಣತಿ 2001- ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌ ವರದಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |date=2013-05-22 }} gro-ಸ್ಕಾಟ್‌ಲೆಂಡ್.gov.uk. 15 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ವೆಲ್ಶ್‌, ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌‌ ಮತ್ತು ಐರಿಶ್‌ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಲ್ಪಡುವ ಶಾಲಾಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಏರುತ್ತಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7885493.stm UKಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳು 'ಟೇಕಿಂಗ್‌ ಆಫ್‌'] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು 12 ಫೆಬ್ರವರಿ 2009 </ref> [[ನೊವಾ ಸ್ಕಾಟಿಯಾ|ನೋವ ಸ್ಕಾಟಿಯ]], [[ಕೆನಡಾ]]ಗಳಲ್ಲಿ [[ಕೆನಡಿಯನ್ ಗ್ಯಾಲಿಕ್|ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ಪೆಟಗೋನಿಯಾ|ಪಟಗೋನಿಯ]], [[ಅರ್ಜೆಂಟೈನಾ|ಅರ್ಜೆಂಟಿನಾ]]ಗಳಲ್ಲಿ ವೇಲ್ಶ್‌ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಮಾತನಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ವೆಲ್ಶ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌ ಭಾಷೆಗಳು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ. ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಾದ್ಯಂತ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಒಂದು ಹಂತದವರೆಗೆ ಎರಡನೇ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕಾದದ್ದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ 14 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/3983713.stm ಫಾಲ್‌ ಇನ್‌ ಕಂಪಲ್ಸರಿ ಲಾಂಗ್‌ವೇಜ್ ಲೆಸನ್ಸ್‌ ] BNC ವಾರ್ತೆಗಳು 4 ನವೆಂಬರ್‌, 2004</ref> ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ 16 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಾಯ. [[ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಭಾಷೆ|ಫ್ರೆಂಚ್‌]] ಮತ್ತು [[ಜರ್ಮನ್‌ ಭಾಷೆ|ಜರ್ಮನ್‌]] ಭಾಷೆಗಳು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಹಾಗೂ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಾದ್ಯಂತ ಎರಡನೇ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬೋಧನೆಯಾಗುವ ಎರಡು ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಷೆಗಳು. ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ 16 ವರ್ಷದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವೆಲ್ಶ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಇಲ್ಲವೇ ವೆಲ್ಶ್‌ನ್ನು ಎರಡನೇ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.bbc.co.uk/wales/schoolgate/aboutschool/content/inwelsh.shtml ದಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಗೇಟ್‌ ಫಾರ್‌ ಪೇರೆಂಟ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌] BBC ವೇಲ್ಸ್‌. 11 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> === ಧರ್ಮ === {{bar box |title=Religion in the United Kingdom<ref>[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=954 Religious Populations]</ref> |titlebar=#ddd |left1=Religion |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[Christianity]]|blue|71.8}} {{bar percent|No Religion|gray|15.1}} {{bar percent|Religion not stated|black|7.8}} {{bar percent|[[Islam]]|#009000|2.8}} {{bar percent|[[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]]|#FF4500|1.0}} {{bar percent|[[Sikhism]]|#FFDF00|0.6}} {{bar percent|[[Judaism]]|#0047AB|0.5}} {{bar percent|[[Buddhism]]|#013220|0.3}} }} ಯುನೈಟೆಡ್‌‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಾಟಿಸ್ಟಂಟ್‌|ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್‌]] ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು [[ಚರ್ಚು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವಿಕೆ|ಚರ್ಚ್‌ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾನ]]ಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕವು ಮುಂದುವರೆಯುವಂತೆ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದ [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಪ್ಪಂದ|ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಡಂಬಡಿಕೆ]]ಯ ಉದ್ದೇಶವು ಈಗಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ. [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮವು]] ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಧಾನ ಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದು, ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ [[ಇಸ್ಲಾಂ]], [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದುತ್ವ]], [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ|ಸಿಖ್‌ ಧರ್ಮ‌‌]], ಹಾಗೂ ನಂತರ [[ಯೆಹೂದಿ ಧರ್ಮ|ಯೆಹೂದ್ಯ]] ಧರ್ಮಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. 2007ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಟಿಯರ್‌ಫಂಡ್‌]] ಸಮೀಕ್ಷೆ <ref name="Tearfund_Survey">{{cite web |url=http://www.tearfund.org/webdocs/Website/News/Final%20churchgoing%20report.pdf |format=PDF |title=Tearfund Survey 2007 |accessdate=2007-05-05 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318014531/http://www.tearfund.org/webdocs/Website/News/Final%20churchgoing%20report.pdf |url-status=dead }}</ref> 53% ಜನ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಕ್ರೈಸ್ತರು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡರು ಎಂದು ಹೇಳಿತು. ಇದು 2004ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೋಷಿಯಲ್‌ ಆಟಿಟ್ಯೂಡ್ಸ್‌ ಸಮೀಕ್ಷೆಗೆ<ref name="BSAS2004">{{Citation |publication-date = 2006-02-20 |year = 2004 |title = British Social Attitudes Survey |publisher = National Centre for Social Research |url = http://www.data-archive.ac.uk/findingData/snDescription.asp?sn=5329 |accessdate = 2008-02-25 }}</ref> ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಹಾಗೂ 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ 71.6% ಜನ ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮವು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮ<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=293 |title=UK Census 2001 |accessdate=2007-04-22}}</ref> ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು(ಹಿಂದಿನ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ "ಮೃದು ಪ್ರಶ್ನೆ"ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾಗ್ಯೂ). ಆದರೂ ಟಿಯರ್‌ಫಂಡ್‌ ಸಮೀಕ್ಷೆ, ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಹತ್ತು ಬ್ರಿಟನ್ನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತಿ ವಾರ ಚರ್ಚ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿತು.<ref>[http://news.adventist.org/data/2007/1175717480/index.html.en. "ರಿಸರ್ಚ್ ಪಬ್ಲಿಷ್ಡ್‌ ದಿಸ್‌ ವೀಕ್‌ ಬೈ ದಿ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಚಾರಿಟಿ, ಟಿಯರ್‌ಫಂಡ್‌, ಮೇಕ್ಸ್‌ ಸಾಂಬರ್‌ ರೀಡಿಂಗ್ ಫಾರ್‌ ಚರ್ಚ್ ಲೀಡರ್ಸ್‌] ಶೇಕಡಾ 53 ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮೀಯರೆಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ 10 ಜನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮಾತ್ರ ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಚರ್ಚ್‌ಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ಕೊಡುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ."[312]</ref> ಅಲ್ಲದೇ ಬೃಹತ್‌ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ದಿನೇ ದಿನೇ ಜಾಸ್ತಿಯಾಗುತ್ತಿರುವ [[ಆಜ್ಞೇಯತಾ ವಾದ|ನಾಸ್ತಿಕ]]ರು ಮತ್ತು [[ನಾಸ್ತಿಕತೆ|ಆಜ್ಞೇಯತಾವಾದಿ]]ಗಳೂ ಇದ್ದಾರೆ. 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ, 9.1 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು (UK ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 15% ಜನ) ನಾವು [[ಮತಧರ್ಮ ವಿರೋಧ|ಧರ್ಮರಹಿತರು]] ಎಂದು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ 4.3 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು (UK ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 7% ಜನ) ಧರ್ಮದ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20031221054139/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=6590 ಧರ್ಮ: 2001ರ ಜನಗಣತಿ] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌. </ref> ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ದೇವರ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುವ ಜನರ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. [[ಯೂರೋಬಾರೋಮೀಟರ್|ಯೂರೋಬಾರೋಮೀಟರ್‌]] 2005ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದ ಸಮೀಕ್ಷೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದವರಲ್ಲಿ 38% ಜನರು "ದೇವರಿದ್ದಾನೆ" ಎಂದು ನಂಬಿದವರಾದರೆ, 40% ಜನರು "ಯಾವುದೋ ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಜೀವ ಚೈತನ್ಯವಿದೆ" ಎಂದು ನಂಬಿದವರು ಮತ್ತು 20% ಜನರು "ಯಾವುದೋ ಶಕ್ತಿ, ದೇವರು ಅಥವಾ ಜೀವ ಚೈತನ್ಯವೊಂದು ಇದೆ ಎಂದು ನಾವು ನಂಬಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು.<ref name="Eurobarometer">{{PDFlink|[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf Eurobarometer poll conducted in 2005]|1.64&nbsp;MB}}. ಪುಟ 9. ಯೂರೋಪ್‌ ಮಂಡಳಿ. 7 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2006ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ==== ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ ==== [[ಚಿತ್ರ:Westminster abbey west.jpg|thumb|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಕ್ರಾಧಿಪತಿಗಳ ಕಿರೀಟಧಾರಣೆಗಾಗಿ ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್ ಚರ್ಚ್‌ನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.]] ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಧರ್ಮ]]ವಾಗಿದ್ದು, ಇದು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಚರ್ಚು|ಚರ್ಚ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] ([[ಆಂಗ್ಲಿಕನ್]]) ಎಂಬ [[ಸ್ಥಾಪಿತ ಚರ್ಚ್‌]]ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>[http://www.cofe.anglican.org/about/history/ ಚರ್ಚ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಇತಿಹಾಸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221212004/http://www.cofe.anglican.org/about/history |date=2010-02-21 }} ಚರ್ಚ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌. 23 ನವೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಚರ್ಚ್ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸತ್ತು|UK ಸಂಸತ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಲಾರ್ಡ್ಸ್‌ ಸ್ಪಿರಿಚುಯೆಲ್|ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವ]] ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಹಾಗೂ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ]]ವು ಚರ್ಚ್‌ನ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದು, ([[ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಪ್ಪಂದ|ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಡಂಬಡಿಕೆ]]ಯ ಅನುಚ್ಛೇದ‌ 2ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅಗತ್ಯ) ಇದರ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ರಾಜ್ಯಪಾಲರೂ ಕೂಡ ಚರ್ಚ್‌ನಸದಸ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಚರ್ಚ್‌ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌, [[ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಭೆ|ಜನರಲ್‌ ಸೈನೋಡ್‌]] ಮೂಲಕ ಶಾಸನದ ಕರಡು ರಚಿಸುವ (ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ) ಹಕ್ಕನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಹಾಗೆ ರಚಿಸಿದ ಕರಡು ನಂತರ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾನೂನಾಗಿ ಅಂಗೀಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚು|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್]], ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಐದು ದಶಲಕ್ಷ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್‌ ಚರ್ಚ್‌ ಆಗಿದೆ.<ref>[http://www.catholic-ew.org.uk/ccb/catholic_church/the_church_in_england_and_wales ದಿ ಚರ್ಚ್‌ ಇನ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಅಂಡ್ ವೇಲ್ಸ್‌ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227121543/http://www.catholic-ew.org.uk/ccb/catholic_church/the_church_in_england_and_wales |date=2009-12-27 }} catholic-ew.org.uk. 27 ನವೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ [[ಸಂಪ್ರದಾಯ ಬದ್ಧತೆ|ಆರ್ಥೋಡಾಕ್ಸ್]], [[ಸುವಾರ್ತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ|ಇವಾಂಜೆಲಿಕಲ್‌]] ಮತ್ತು [[ಪೆಂಟಿಕಾಸ್ಟಲ್ ಸಿದ್ಧಾಂತ|ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್‌]] ಚರ್ಚ್‌ಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದು, ಚರ್ಚ್‌ನ ಹಾಜರಾತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್‌ ಚರ್ಚ್‌ಗಳು ಈಗ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್‌ ಚರ್ಚ್‌ನ ನಂತರ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿವೆ.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article757934.ece 'ಫ್ರಿಂಜ್‌‌'ಚರ್ಚ್ ವಿನ್ನಿಂಗ್‌ ದಿ ಬಿಲೀವರ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814125609/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article757934.ece |date=2011-08-14 }} ಟೈಮ್ಸ್‌ ಆನ್‌ಲೈನ್‌, 19 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2006</ref> ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್‌ ಚರ್ಚ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿರುವ ಚರ್ಚ್‌ ಎಂದರೆ [[ಎಲಿಮ್ ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್‌ ಚರ್ಚ್|ಎಲಿಮ್‌ ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್‌ ಚರ್ಚ್‌]]. ಇತರೆ ಕ್ರೈಸ್ತ ಗುಂಪುಗಳೆಂದರೆ, [[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮದ ಮುಕ್ತಿಪಡೆ|ಸಾಲ್ವೇಶನ್‌ ಆರ್ಮಿ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ರಿಫಾರ್ಮ್ಡ್‌ ಚರ್ಚ್]]‌, [[ಅಸೆಂಬ್ಲೀಸ್‌ ಆಫ್‌ ಗಾಡ್]]‌, [[ಪ್ಲೈಮೌಥ್‌ ಬ್ರೆಥ್ರೆನ್|ಪ್ಲೈಮೌಥ್‌ ಬ್ರೆಥ್ರೆನ್‌]], [[ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಒಕ್ಕೂಟ|ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌]][[ಮೆಥೋಡಿಸಮ್‌|ಮೆಥಾಡಿಸ್ಟ್ಸ್‌]][[ಕಾಂಗ್ರಿಗೇಶನಲಿಸ್ಟ್ಸ್‌]]ಮತ್ತು [[ಹೌಸ್‌ ಚರ್ಚ್‌]]ಗಳು [[ಪ್ರೆಸ್‌‌ಬಿಟೇರಿಯನ್ ಸಿದ್ಧಾಂತ|ಪ್ರೆಸ್‌ಬೈಟೇರಿಯನ್‌]] [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಚರ್ಚು|ಚರ್ಚ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌]](ಅನೌಪಚಾರಿಕವಾಗಿ [[ಚರ್ಚು|ದಿ ಕಿರ್ಕ್‌]]‌ ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ) ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚರ್ಚು|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚರ್ಚ್‌]] ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಸಾಂಸ್ಥಾನಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ ಇದರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ಅಥವಾ ಅವಳ ಅಧಿಕಾರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್‌ನ "ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು" ಪ್ರಮಾಣ ವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ರೋಮನ್‌ ಕೆಥೋಲಿಕ್‌ ಧರ್ಮ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್‌]]ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರೈಸ್ತ ಚರ್ಚ್‌ ಆಗಿದ್ದು, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಆರನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/02/20757/53570 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: ಅಂತಿಮ ವರದಿ] ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌.gov.uk. 6 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಆಂಗ್ಲಿಕನ್‌ ಕಮ್ಯುನಿಯನ್‌ನ ಭಾಗವಾದ, 1690ರಲ್ಲಿ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೆಸ್‌‌ಬೈಟೇರಿಯನಿಸಮ್‌ನ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಕಾಲದಿಂದ ಇರುವ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಬಿಷಪ್ಪುಗಳ ಚರ್ಚು|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಎಪಿಸ್ಕೋಪಲ್‌ ಚರ್ಚ್]], ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಚರ್ಚ್‌ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದಾಗ ಇದು ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ 'ಡಾಟರ್‌ ಚರ್ಚ್' ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಚರ್ಚು(1900ರ ನಂತರದ್ದು)|ಫ್ರೀ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌]]ಅನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ವಿವಿಧ ಇತರೆ ಪ್ರೆಸ್‌ಬೈಟೇರಿಯನ್‌ ಚರ್ಚ್‌ಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅವಕಾಶವಾಯಿತು. [[ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚು|ಚರ್ಚ್ ಇನ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌]] 1920ರಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಯಿತು ಹಾಗೂ '[[ಸ್ಥಾಪಿತಸ್ಥಿತಿಗೆ ಭಂಗ ತರುವ ಸಿದ್ಧಾಂತ|ಪದಚ್ಯುತಿ]]'ಗೊಂಡಿತಾದರೂ [[ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಪಂಥ|ಆಂಗ್ಲಿಕನ್‌ ಕಮ್ಯುನಿಯನ್‌]]ನಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಬಿಷಪ್ಪುಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ|ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್]], ಮೆಥೋಡಿಸಮ್‌ ಮತ್ತು [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಪ್ರೆಸ್ಬಿಟೇರಿಯನ್ ಚರ್ಚು|ಪ್ರೆಸ್‌‌ಬೈಟೇರಿಯನ್‌ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌]]ಗಳೂ ಸಹಾ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿವೆ. [[ಸಮಗ್ರ ಐರ್ಲೆಂಡ್|ಸಂಪೂರ್ಣ-ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ಎಂಬ ತತ್ವದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮುಖವಾದ [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಧರ್ಮ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುಂಪುಗಳು]] ಒಂದುಗೂಡಿದವು. ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟರು ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ನರು ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ,<ref>[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=980 ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ‌ ಸಮುದಾಯಗಳು ] statistics.gov.uk. 29 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಸಿದ್ಧಾಂತ|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್‌ ಚರ್ಚ್‌]] ಏಕೈಕ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಚರ್ಚ್ ಆಗಿದೆ. ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನೊಂದಿಗೆ ಮತಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಕಟ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಪ್ರೆಸ್ಬಿಟೇರಿಯನ್ ಚರ್ಚು|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರೆಸ್‌ಬೈಟೇರಿಯನ್‌ ಚರ್ಚ್]], ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪದಚ್ಯುತಿಗೊಂಡಿದ್ದ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚು|ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ಐರ್ಲೆಂಡ್]](ಆಂಗ್ಲಿಕನ್‌)ನ ನಂತರ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಚರ್ಚ್ ಆಗಿದೆ. ==== ಇತರೆ ಧರ್ಮಗಳು ==== [[ಚಿತ್ರ:ELM and LMC Angled View 1.jpg|thumb|ಈಸ್ಟ್‌ ಲಂಡನ್‌ ಮಸೀದಿಯು ದೇಶದ ಅತಿದೊಡ್ಡ, ಇಸ್ಲಾಮಿಯರ ಪೂಜಾಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು.]] 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ 1,536,015 ವೇಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಮುಸ್ಲಿಮರು|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ]]ರು<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722150028/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8288 KS07 ಧರ್ಮ: ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರದ ಪರಿಣಾಮ, ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಮೂಲ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು, ] statistics.gov.uk. 6 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಎಂದರೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 3%ನಷ್ಟಿದ್ದರು. [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಇಸ್ಲಾಂ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು]] 42,557 ಇದ್ದು, ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 0.84%ರಷ್ಟನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.scotland.gov.uk/stats/bulletins/00398-02.asp 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: ಅಂತಿಮ ವರದಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506102959/http://www.scotland.gov.uk/stats/bulletins/00398-02.asp |date=2008-05-06 }} ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌.gov.uk. 6 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ 1,943 ಮುಸ್ಲಿಮರಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.nisranew.nisra.gov.uk/Census/Census2001Output/KeyStatistics/keystats.html |title=ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಜನಗಣತಿ 2001ರ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122204353/http://www.nisranew.nisra.gov.uk/census/Census2001Output/KeyStatistics/keystats.html |url-status=dead }}</ref> ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮುಸ್ಲಿಂ ಗುಂಪುಗಳೆಂದರೆ, [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪಾಕಿಸ್ತಾನೀಯರು|ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶೀಯರು|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]] ಮತ್ತು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತೀಯ|ಭಾರತೀಯ]] ಮೂಲದವರು. ಲೇಬರ್‌ ಫೋರ್ಸ್‌ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ 2008ರಲ್ಲಿ [[ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌]]ನಲ್ಲಿದ್ದ ಒಟ್ಟು ಮುಸ್ಲಿಮರ ಸಂಖ್ಯೆ 2,422,000 ಆಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5621482.ece ಮುಸ್ಲಿಂ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 'ಇತರೆ ಸಮಾಜಕ್ಕಿಂತ 10 ಪಟ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525121541/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5621482.ece |date=2010-05-25 }},ದಿ ಟೈಮ್ಸ್‌, ಜನವರಿ 30, 2009</ref> 1 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು [[ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮಗಳು|ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ಧರ್ಮ]]ಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ: 560,000 ಹಿಂದೂಗಳು, 340,000 ಸಿಖ್ಖರು ಜೊತೆಗೆ ಸುಮಾರು 150,000 ಜನರು [[ಬೌದ್ಧ ಮತ|ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ]]ವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |title=Census 2001 - Profiles |accessdate=2007-01-27 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717035415/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |url-status=dead }}</ref> [[ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯೊಂದು 800,000 ಹಿಂದೂಗಳು UKಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://hinduism.iskcon.com/tradition/1212.htm |title=Hinduism in Britain today |publisher=International Society for Krishna Consciousness |accessdate=2007-04-22 |archive-date=2010-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101217230639/http://hinduism.iskcon.com/tradition/1212.htm |url-status=dead }}</ref> ಭಾರತದ ಹೊರಗಡೆ ಇರುವ ಕೆಲವೇ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]] ಬಸದಿಗಳಲ್ಲೊಂದು [[ಲೀಸೆಸ್ಟರ್‌]]ನಲ್ಲಿದೆ.<ref>[http://www.jaincentre.com/ ಜೈನ ಕೇಂದ್ರ, ಲೀಸೆಸ್ಟರ್‌. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921091924/http://www.jaincentre.com/ |date=2010-09-21 }}[http://www.jaincentre.com/ UK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921091924/http://www.jaincentre.com/ |date=2010-09-21 }} jaincentre.com. 9 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 2001ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಯೆಹೂದ್ಯರ ಇತಿಹಾಸ|ಬ್ರಿಟನ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಯಹೂದಿಗಳು]] ಸರಿ ಸುಮಾರು 270,000 ಮಂದಿ ಇದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |title=Census 2001 - Profiles |accessdate=2007-12-02 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717035415/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |url-status=dead }}</ref> == ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ == [[ಚಿತ್ರ:City of London.jpg|thumb|ಲಂಡನ್‌, ಯುರೋಪ್‌ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಹಾಗೂ ಟೋಕಿಯೋಗಳ ಜೊತೆಜೊತೆಗೇ ವಿಶ್ವದ ಮೂರು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [335]]] [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌]], [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕತೆ|ವೇಲ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ನ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸೇರಿ UK ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ (ಗಾತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಳಿಕೆ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿವೆ). [[ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]][[ವಿನಿಮಯ ದರ]]ಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌‌ಡಂ ಇಂದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ ಅಲ್ಲದೆ ಯೂರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಜರ್ಮನಿ]] ಮತ್ತು [[ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌|ಫ್ರಾನ್ಸ್‌]] ನಂತರ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.<ref name="GDP" /> [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]] ಮೊದಲು ಆರಂಭಗೊಂಡಿದ್ದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ; ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು [[ಹಡಗು ನಿರ್ಮಾಣ]], [[ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ]], [[ಉಕ್ಕು]] ತಯಾರಿಕೆ ಹಾಗೂ [[ಜವಳಿ]] ಉದ್ಯಮಗಳಂತಹ ಭಾರೀ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವದ ಬಹುತೇಕ ಕಡೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಸಮುದ್ರದಾಚೆಗೂ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು. ಇದು 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ UK ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸಾಧಿಸಲು ನೆರವಾಯಿತು. ಇತರೆ ದೇಶಗಳು ಕೈಗಾರಿಕೀರಣಗೊಂಡಂತೆ, ಎರಡು ವಿಶ್ವ ಮಹಾಸಮರಗಳ ನಂತರ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು. ಇದರಿಂದ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌‌ಡಂ ಇಡೀ 20ನೇ ಶತಮಾನದಾದ್ಯಂತ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಬಂದಿತು ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಉದ್ಯಮಗಳು ನಶಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದವು. ಉತ್ಪಾದನೆ ಮಾತ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ ಉಳಿದರೂ 2003ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಕೇವಲ ಆರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರವಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html |title=TUC Manufacturing Conference |author=Patricia Hewitt |publisher=Department for Trade and Industry |date=2004-07-15 |accessdate=2006-05-16 |archive-date=2007-06-03 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070603164510/http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html |url-status=dead }}</ref> [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮೋಟಾರು ಉದ್ಯಮ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಮೋಟಾರ್‌ ಉದ್ಯಮ]] ಈ ವಲಯದ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರೂ [[MG ರೋವರ್ ಸಮೂಹ|MG ರೋವರ್ ಗ್ರೂಪ್‌]]ನ ಕುಸಿತದಿಂದ ಇದು ಕುಗ್ಗಿ ಹೋಯಿತು ಅಲ್ಲದೆ ಉದ್ಯಮದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗ ವಿದೇಶಿ ಮಾಲೀಕತ್ವಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಪ್ರಪಂಚದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ [[ರಕ್ಷಣಾ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರ]] ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ [[BAE Systems|BAE ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌]]<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8086117.stm |title=Military spending sets new record |accessdate=2009-06-08 |publisher=www.BBC.co.uk}}</ref> ಮತ್ತು [[Airbus|ಏರ್‌ಬಸ್‌]]ನ ಮಾಲೀಕರಾದ ಐರೋಪ್ಯ ಖಂಡಾಂತರ ವ್ಯಾಪಾರೀ ಸಂಸ್ಥೆ [[EADS]] ನಾಗರಿಕ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ವಿಮಾನಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದವು. ವಿಶ್ವ ವೈಮಾನಿಕ ಇಂಜಿನ್‌ಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ [[Rolls-Royce plc|ರೋಲ್ಸ್‌-ರಾಯ್ಸ್‌]] ಮಹತ್ವದ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ರಾಸಾಯನಿಕ ಮತ್ತು ಔಷಧೀಯ ಉದ್ಯಮ UKಯಲ್ಲಿ ಸದೃಢವಾಗಿದ್ದು, ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಔಷಧಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (ಕ್ರಮವಾಗಿ [[GlaxoSmithKline|ಗ್ಲ್ಯಾಕ್ಸೋಸ್ಮಿತ್‌ಕ್ಲೈನ್‌]] ಮತ್ತು [[AstraZeneca|ಅಸ್ಟ್ರಾಜೆನಿಕಾ]])<ref>{{cite web |url=http://www.dti.gov.uk/sectors/biotech/pharmaceutical/page10219.html |title=The Pharmaceutical sector in the UK |accessdate=2007-02-27 |publisher=Department of Trade and Industry |archive-date=2007-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205141427/http://www.dti.gov.uk/sectors/biotech/pharmaceutical/page10219.html |url-status=dead }}</ref> UK ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. UK [[ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ತೃತೀಯ ಶ್ರೇಣಿಯ ವಲಯ|ಸೇವಾ ವಲಯ]] ಬಹಳ ಸದೃಢವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದು, GDPಯ 73%ನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |date=2006-04-26 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/Product.asp?vlnk=9333 |title=Index of Services (experimental) |publisher=Office for National Statistics |accessdate=2006-05-24}}</ref> [[ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು ವಿಮೆ ಸೇವೆಗಳು ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿವೆ. ಲಂಡನ್‌ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹಣಕಾಸು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಷೇರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ [[ಲಂಡನ್ ಸ್ಟಾಕ್ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರ|ಲಂಡನ್‌ ಸ್ಟಾಕ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್‌]] ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ [[ಲಂಡನ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫಿನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಫ್ಯೂಚರ್ಸ್‌ ಅಂಡ್ ಆಪ್ಷನ್ಸ್ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್|ಲಂಡನ್‌ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಫೈನ್ಯಾನ್ಷಿಯಲ್ ಫ್ಯೂಚರ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಆಪ್ಷನ್ಸ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಚ್‌]] ಮತ್ತು [[ಲಂಡನ್ನಿನ ಲಾಯ್ಡ್ಸ್‌|ಲಾಯ್ಡ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಲಂಡನ್‌]] ಇನ್‌ಶೂರೆನ್ಸ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ ಇವೆಲ್ಲವೂ [[ಲಂಡನ್ನಿನ ನಗರ|ಲಂಡನ್‌ ಮಹಾನಗರ]]ದಲ್ಲಿವೆ. [[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯವಹಾರ|ಅಂತರ‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ]] ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯಕ್ಕೆ ಲಂಡನ್‌ ಪ್ರಧಾನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ ಅಲ್ಲದೆ ಇದು [[ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆ|ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕತೆ]]ಯ ಮೂರು "ಅಧಿಪತ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಿ‌" ಗೆ ಮುಂದಾಳುವಾಗಿದೆ([[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾಕ್ಸ್‌ ನಗರ]] ಮತ್ತು [[ಟೋಕಿಯೋ|ಟೋಕ್ಯೋ]] ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ). <ref>{{cite book|author=[[Saskia Sassen|Sassen, Saskia]]|title=The Global City: New York, London, Tokyo|year=2001|publisher=Princeton University Press|edition=2nd}}</ref> ಇದು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿದೇಶೀ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಕಳೆದ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಹಣಕಾಸು ಕೇಂದ್ರವೊಂದು ಲಂಡನ್‌ನ [[ಲಂಡನ್‌ ಹಡಗುಕಟ್ಟೆಗಳು|ಡಾಕ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಗಿರುವ [[HSBC]] <ref>[http://www.forbes.com/lists/2008/18/biz_2000global08_The-Global-2000_Rank.html "ವಿಶೇಷ ವರದಿ-ವಿಶ್ವ 2000"] ''ಫೋರ್ಬ್ಸ್‌'', ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2, 2008. </ref><ref>[http://www.hsbc.com/1/2/newsroom/news/news-archive-2008/hsbc-tops-forbes-2000-list-of-world-s-largest-companies "ಫೋರ್ಬ್ಸ್ 2000 ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕಂಪನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ HSBC ಮುಂದು"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113200650/http://www.hsbc.com/1/2/newsroom/news/news-archive-2008/hsbc-tops-forbes-2000-list-of-world-s-largest-companies |date=2013-01-13 }} HSBC ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌, 4 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2008</ref> ಮತ್ತು [[Barclays plc|ಬಾರ್ಕ್ಲೇಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‌]]ಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿವೆ. UK ಮೂಲವಲ್ಲದ ಹಲವು ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಐರೋಪ್ಯ ಅಥವಾ ವಿಶ್ವದ ಇತರ ಭಾಗದ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಗಾಗಿ ಲಂಡನ್‌ ನಗರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ USನ ಹಣಕಾಸು ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆ [[Citigroup|ಸಿಟಿಗ್ರೂಪ್]]. ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌, [[ಯುರೋಪ್‌|ಯೂರೋಪ್‌]]ನ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಹಣಕಾಸು ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆಯಲ್ಲದೆ<ref>{{cite web |url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200203/cmhansrd/vo030430/halltext/30430h05.htm#30430h05_spnew0|title=Financial Services Industry |first=Mark |last=Lazarowicz (Labour MP) |date=2003-04-30|publisher=United Kingdom Parliament |accessdate=2008-10-17}}</ref> ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ರಾಯಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ಗ್ರೂಪ್|ರಾಯಲ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಗ್ರೂಪ್‌]] ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Oil platform in the North SeaPros.jpg|thumb|UKಯ ಬಹುತೇಕ ಇಂಧನಶಕ್ತಿಯ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರದ ತೈಲ ಮತ್ತು ಅನಿಲದ ಸರಬರಾಜು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ.]] ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ|ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]]ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. 27 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರು 2004ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಆರನೇ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{PDFlink|[http://www.world-tourism.org/facts/eng/pdf/highlights/2005_eng_high.pdf International Tourism Receipts]|1.10&nbsp;MB}}. UNWTO ಪ್ರವಾಸಿ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು, ಸಂಚಿಕೆ 2005 ಪುಟ 12. ವಿಶ್ವ ಪ್ರವಾಸಿ ಸಂಸ್ಥೆ. 24 ಮೇ 2006ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಲಂಡನ್‌, 2006ರಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ 2ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್‌ (10.4 ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರವಾಸಿಗರು) ಮತ್ತು 3ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ (9.7 ದಶಲಕ್ಷ) ನಗರಗಳಿಗಿಂತ 15.6 ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ನಗರವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way|title=Top 150 city destinations: London leads the way|first=Caroline|last=Bremner|publisher=Euromonitor International|date=2007-10-11|accessdate=2008-08-28}}</ref> [[ಸೃಜನಶೀಲ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು|ಸೃಜನಶೀಲ ಉದ್ಯಮಗಳು]] 2005ರಲ್ಲಿ 7% GVAಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದವು ಹಾಗೂ 1997ರಿಂದ 2005ರ ನಡುವೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ 6% ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref>{{cite web |date=2007-03-09 |url=http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx |title=From the Margins to the Mainstream - Government unveils new action plan for the creative industries |publisher=DCMS |accessdate=2007-03-09 |archiveurl=https://archive.today/20120628214959/http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx |archivedate=2012-06-28 |url-status=live }}</ref> ದೇಶದ GDPಗೆ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಕೃಷಿವಲಯದ ಕೊಡುಗೆ 0.9% ಮಾತ್ರ.<ref name="factbook" /> UK ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ [[ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು]] ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ<ref>{{cite web |date=2006-11-30 |url=http://europe.theoildrum.com/story/2006/11/19/135819/75 |title=The architecture of UK offshore oil production in relation to future production models |publisher=The Oil Drum |accessdate=2008-08-27}}</ref> [[ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ]] ಮತ್ತು [[ತೈಲ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು|ತೈಲ ನಿಕ್ಷೇಪ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. UKಯಲ್ಲಿ 2004ರಲ್ಲಿ 400 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‌ಗಳಿಗೂ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ ನಿಚ್ಚಳ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ನಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲಾಗಿದೆ.<ref name="Coal 1">{{cite web|title=Coal Around the World|author=UK Coal|url=http://www.ukcoal.com/coal-around-the-world|accessdate=2008-09-23|publisher=UK Coal|year=2007|work=UK Coal website|archive-date=2008-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013045749/http://www.ukcoal.com/coal-around-the-world|url-status=dead}}</ref> UKಯ ಒಟ್ಟು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನ ಬಳಕೆ (ಆಮದನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು) 61 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‌ಗಳಿತ್ತು.<ref name="BERR 1">{{cite web|title=Chapter 2: Long term trends Solid fuels and derived gases|author=UK Coal|url=http://www.berr.gov.uk/files/file19261.pdf|accessdate=2008-09-23|publisher=Department for Business Enterprise & Regulatory Reform|format=PDF|year=2008|work=BERR website|archive-date=2008-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080923193134/http://www.berr.gov.uk/files/file19261.pdf|url-status=dead}}</ref> ಇದರಿಂದ ಕೇವಲ 6.5ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವರ್ಷಗಳು ಮಾತ್ರವೇ UK ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯಾಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪ್ರಸಕ್ತ ಆಹರಣ ದರದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಲು 20 ವರ್ಷಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="Coal 1" /> [[ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು#ಇಂಧನವಾಗಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು|ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು-ಉರಿಸುವಿಕೆ]]ಯಿಂದ [[ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆ|ವಿದ್ಯುತ್‌ ಉತ್ಪಾದನೆ‌]]ಗೆ ಪರ್ಯಾಯವೆಂದರೆ [[ನೆಲದಡಿಯ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಅನಿಲೀಕರಣ|ನೆಲದಡಿಯ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಅನಿಲೀಕರಣ/ಅನಿಲ ಉತ್ಪಾದನೆ (UCG)]]. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೊಳವೆಯೊಳಗೆ ಆಮ್ಲಜನಕ ಮತ್ತು ಹಬೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು UGC ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನಿಂದ ಅನಿಲವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರ್ಯಸಾಧುವಾದ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಇಂಗಾಲ ಬಳಕೆಯ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. UGC ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧುವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಸಮುದ್ರ ತೀರಪ್ರದೇಶಗಳ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಮಾಣ 7 ಶತಕೋಟಿ ಟನ್‌ನಿಂದ 16 ಶತಕೋಟಿ ಟನ್‌ಗಳಷ್ಟಿದೆ.<ref name="Coal 2">{{cite web|title=Coal Reserves in the United Kingdom|author=The Coal Authority|url=http://www.coal.gov.uk/media//860AD/Response%20to%20Energy%20Review%20-%20Appendix%202.pdf|accessdate=2008-09-23|publisher=The Coal Authority|format=PDF|year=2007|work=Response to Energy Review|archive-date=2009-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104054403/http://www.coal.gov.uk/media//860AD/Response%20to%20Energy%20Review%20-%20Appendix%202.pdf|url-status=dead}}</ref> UKಯ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲ ಬಳಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಪ್ರಮಾಣಗಳು UKಯಲ್ಲಿನ 200ರಿಂದ 400 ವರ್ಷಗಳವರೆಗಿನ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Coal 3">{{cite web|title=BBC News England Expert predicts 'coal revolution'|author=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7046981.stm|accessdate=2008-09-23|publisher=BBC|dater=2007-10-16|work=BBC News website}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:London.bankofengland.arp.jpg|thumb|ದಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌; ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು]] ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸರ್ಕಾರದ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು [[HM ಖಜಾನೆ]]ಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದ [[ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿ|ವಿತ್ತಮಂತ್ರಿ‌]] (ಈಗ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವವರು [[ಅಲಿಸ್ಟೇರ್‌ ಡಾರ್ಲಿಂಗ್]]) ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ|ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ]] (ಈಗಿನವರು, ''Rt Hon‌'' [[ಗೋರ್ಡಾನ್‌ ಬ್ರೌನ್‌‌|ಗಾರ್ಡನ್‌ ಬ್ರೌನ್‌]] MP )[[ಖಜಾನೆಯ ಮೊದಲ ಅಧಿಪತಿ|ಖಜಾನೆಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿ]]ಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ವಿತ್ತ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಖಜಾನೆಯ ಎರಡನೇ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ UK ಆರ್ಥಿಕತೆ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಉದಾರೀಕರಣ, ಅಲ್ಪ ತೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ ತತ್ವಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ‌ ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಆರ್ಥಿಕತೆಗಾಗಿ ಹಣದುಬ್ಬರ ದರದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು, [[ಅಧಿಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ|ಬಡ್ಡಿ ದರ]]ಗಳನ್ನು ಅಗತ್ಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜಾರಿ ಮಾಡುವುದು 1997ರಿಂದ [[ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ]] ಮುಂದಾಳತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ [[ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌|ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]]ನ [[ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ ಸಮಿತಿ|ಹಣಕಾಸು ನಿಯಮಾವಳಿ ಸಮಿತಿ]]ಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312060011/http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm |date=2008-03-12 }} www.bankofengland.co.uk. 8 ಆಗಷ್ಟ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸಂಸತ್ತಿನ ಅನುಮೋದನೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ಪೌಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ 3 ಪೆನ್ಸ್‌ನಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಇಲ್ಲವೇ ಕಡಿಮೆ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಪಾವತಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆಯ ಮೂಲಭೂತ ದರವನ್ನು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಈ ಅಧಿಕಾರ ಇದುವರೆಗೂ ಜಾರಿಯಾಗಿಲ್ಲ. ಮಾರ್ಚ್‌ 2009ರಂತೆ, UKಯ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಸಾಲ]] [[ಸಮಗ್ರ ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪನ್ನ|GDP]]ಯ 49% ಇತ್ತು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7952262.stm UK ಮುಂಗಡಪತ್ರದ ಕೊರತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಣೆ ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 19 ಮಾರ್ಚ್‌ 2009</ref> UKಯ ಕರೆನ್ಸಿ '''[[ಪೌಂಡಿನ ಚಿಹ್ನೆ|£]]''' ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲ್ಪಡುವ [[ಪೌಂಡ್‌ ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗ್]]. [[ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌|ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‌]] ಆಗಿದ್ದು, ಕರೆನ್ಸಿಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ತೊಂದರೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಲ್ಲ ಸೌಲಭ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ತಮ್ಮದೇ ನೋಟುಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುವ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. [[ಯುರೋ|ಯೂರೋ]] ಕರೆನ್ಸಿಯ ಬಿಡುಗಡೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸೇರದಿರಲು UK ನಿರ್ಧರಿಸಿತು, ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ''Rt Hon'' ಗಾರ್ಡನ್‌‌ ಬ್ರೌನ್‌ MPರು, ಯೂರೋ ಸೇರದಿರಲು ಮಾಡಿದ ನಿರ್ಧಾರ ಯೂರೋಪ್‌ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ಸರಿಯಾದುದು ಎನ್ನುತ್ತಾ ಸಮೀಪ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯತ್ವ ಹೊಂದುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿ ಹಾಕಿದರು.<ref>{{cite web |date=2007-07-24 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article2127640.ece |title=Puritanism comes too naturally for 'Huck' Brown |publisher=Times Online |accessdate=2007-07-24 |archive-date=2011-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814094905/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article2127640.ece |url-status=dead }}</ref> ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ "[[ಐದು ಆರ್ಥಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು|ಐದು ಆರ್ಥಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ]]" ಒಳಪಟ್ಟ ನಂತರವೇ ಸದಸ್ಯತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಜನಮತಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಲು ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನಿ ಟೋನಿ ಬ್ಲೇರ್‌ ಸರ್ಕಾರ ವಾಗ್ದಾನ ನೀಡಿತ್ತು. 2005ರಲ್ಲಿ UKಯ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು (55%) ಕರೆನ್ಸಿಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರೆ, 30% ಜನರು ಇದರ ಪರವಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |date=2005-02-28 |url=http://www.ipsos-mori.com/content/polls-05/emu-entry-and-eu-constitution.ashx |title=[[EMU]] Entry and [[EU Constitution]] |publisher=MORI |accessdate=2006-05-17 |archive-date=2009-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602083723/http://www.ipsos-mori.com/content/polls-05/emu-entry-and-eu-constitution.ashx |url-status=dead }}</ref> 23 ಜನವರಿ 2009ರಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ಕಛೇರಿಯಿಂದ ಬಂದ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು UKಯನ್ನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ 1991ರಿಂದ [[2000ನೇ ಇಸವಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿನ ಕುಸಿತ|ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟು]] ಆವರಿಸಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿದ್ದವು.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7846266.stm|title=UK in recession as economy slides |publisher=BBC|date=2009-01-23|accessdate=2009-01-23}}</ref> ಮೇ 2008ರಲ್ಲಿ 5.2% ನಿಂದ ಮೇ 2009ರಲ್ಲಿ 7.6%ಗೆ ಏರಿಕೆಯಾದ [[ನಿರುದ್ಯೋಗ]]ದ ಹೆಚ್ಚಳದೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಗೂಡಿ 2008ರ ಅಂತಿಮ ತ್ರೈಮಾಸಿಕದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಲುಕಿತ್ತು. 18 ರಿಂದ 24ರ ವಯೋಮಾನದವರಲ್ಲಿ ನಿರುದ್ಯೋಗದ ದರ 11.9%ರಿಂದ 17.3%ಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಯಿತು.<ref>[http://www.economist.com/world/britain/displaystory.cfm?story_id=14062327&amp;fsrc=rss ನೋ ವೇ ಟು ಸ್ಟಾರ್ಟ್ ಔಟ್ ಇನ್ ಲೈಫ್‌]. ದಿ ಎಕನಾಮಿಸ್ಟ್‌. ಜುಲೈ 16, 2009.</ref> == ಶಿಕ್ಷಣ == [[ಚಿತ್ರ:KingsCollegeChapelWest.jpg|thumb|ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಕಿಂಗ್ಸ್‌ ಕಾಲೇಜು]] [[ಚಿತ್ರ:Tom Quad, Christ Church 2004-01-21.jpg|thumb|right|ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಕ್ರೈಸ್ಟ್‌ ಚರ್ಚ್‌]] [[ಚಿತ್ರ:BirminghamUniversityChancellorsCourt.jpg|thumb|right|ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಹೊಸದಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಒಂದು ಪೌರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ.]] ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಪ್ರತಿ ದೇಶವೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳಿಗೆ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೈನಂದಿನ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ನಿಧಿ ಒದಗಿಸಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು [[ಸ್ಥಳೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ|ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳು]] (ಹಿಂದೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.) ಹೊತ್ತಿದ್ದರೂ, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ]]ದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ, [[ಮಕ್ಕಳು, ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಗಳ ಇಲಾಖೆಯ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ಮಕ್ಕಳು, ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಗಳ ಸಂಸ್ಥಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]] ಹಾಗೂ [[ನಾವೀನ್ಯತೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕುಶಲತೆಗಳ ಇಲಾಖೆಯ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ಸಂಶೋಧನೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಸಂಸ್ಥಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]]ಗಳಿಗೆ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.dcsf.gov.uk/localauthorities/index.cfm |title=Local Authorities |publisher=DCSF |accessdate=2008-12-21}}</ref> ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ 1870ರಲ್ಲೂ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ 1900ರಲ್ಲೂ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.humana.org/Article.asp?TxtID=223&SubMenuItemID=183&MenuItemID=43 |title=United Kingdom |publisher=Humana |accessdate=2006-05-18 |archive-date=2006-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061003010910/http://www.humana.org/Article.asp?TxtID=223&SubMenuItemID=183&MenuItemID=43 |url-status=dead }}</ref> ಐದರಿಂದ ಹದಿನಾರರ ವಯೋಮಾನದ (ಜುಲೈ ಅಥವಾ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ ಕೊನೆಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರೆ 15 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ) ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಪೂರೈಸಿರುವುದು ಸಾಂಸ್ಥಾನಿಕ ವಲಯದ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ. ತಮ್ಮ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಆಧಾರ ಮೇಲೆ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುವ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆ ತೀರ ಕಡಿಮೆ. ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಕೆಯಾದಾಗ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆ]]ಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಮಾಣ 7%ಅನ್ನೂ ಮೀರಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/education/2007/nov/09/schools.uk |title=Private school pupil numbers in decline |publisher=Guardian |date=2007-11-09}}</ref> [[ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌]] ಅಥವಾ [[ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌]] ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಓದಿದವರು.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/6905288.stm |title=More state pupils in universities |publisher=BBC News |date=2007-07-19}}</ref> ಸಾಂಸ್ಥಾನಿಕ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ದಿಮತ್ತೆ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬಲ್ಲ ಶಾಲೆಗಳು, ಜನಪ್ರಿಯ ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಹುದು. 2006ರಲ್ಲಿ GCSE ಫಲಿತಾಂಶದ ಮಾನದಂಡದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸಾಧನೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯ ಹತ್ತು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾಂಸ್ಥಾನಿಕ [[ವ್ಯಾಕರಣ ಶಾಲೆ]]ಗಳಾಗಿದ್ದವು. ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಹೊಂದಿದೆ; [[ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಆಕ್ಸ್‌‌ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಲಂಡನ್‌ನ ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಕಾಲೇಜ್|ಇಂಪೀರಿಯಲ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌ ಲಂಡನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಲಂಡನ್‌ನ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್|ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್‌ ಲಂಡನ್‌]] ಇವು 2008ರ [[THES - QS ಜಗತ್ತಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಶ್ರೇಯಾಂಕಗಳು|THES - QS ಜಾಗತಿಕ‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳ ಶ್ರೇಯಾಂಕ‌‌‌]]ಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯ 10 ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&pubCode=1|title=The top 200 world universities|publisher=Times Higher Education|date=2008-10-09|accessdate=2009-05-14}}</ref> ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಣಿತ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗೆಗಿನ ಒಲವು [[TIMSS]]) ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ, ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಗಣಿತಕ್ಕೆ 7ನೇ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ 6ನೇ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿದೆ. ಈ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು, [[ಜರ್ಮನಿ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಂಡಿನೇವಿಯಾ|ಸ್ಕ್ಯಾಂಡಿನೇವಿಯ]]ದ ದೇಶಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಯೂರೋಪಿನ ಇತರೆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮುಂದುವರೆದಿರುವಂತೆ ತೋರಿಸಿವೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7773081.stm ವಿಶ್ವ ಟಾಪ್‌ 10ನಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 10 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2008</ref> [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ]], [[ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆಜೀವ ಕಲಿಕಾ ಇಲಾಖೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಕಲಿಕೆ ಖಾತೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]]ಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಶಾಲೆಗಳ ದೈನಂದಿನ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವು ನೀಡುವುದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳ ಜವಾಬ್ಧಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಎರಡು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಘಟಕಗಳು|ಇಲಾಖೇತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ: ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಹಾಗೂ [[ತೃತೀಯ ಶ್ರೇಣಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ|ಮಾಧ್ಯಮಿಕೋತ್ತರ]] [[ಮುಂದಿನ ಶಿಕ್ಷಣ|ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ]] ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಕೇಂದ್ರಗಳು ನೀಡಲಾಗುವ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇತರೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅರ್ಹತೆಗಳಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಮಾನ್ಯತೆ, ಪರೀಕ್ಷೆ ಹಾಗೂ ಅರ್ಹತಾ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಅರ್ಹತಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಕ್ವಾಲಿಫಿಕೇಶನ್ಸ್‌ ಅಥಾರಿಟಿ]] ಹೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.sqa.org.uk/sqa/5656.html SQA ಬಗ್ಗೆ] sqa.org.uk. 7 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ನಾವೀನ್ಯತೆ, ಉನ್ನತ ಧ್ಯೇಯ ಹಾಗೂ ಉತೃಷ್ಟತೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು, [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೋಧನೆ|ಲರ್ನಿಂಗ್‌ ಅಂಡ್‌ ಟೀಚಿಂಗ್ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌]] ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.ltscotland.org.uk/aboutlts/index.asp ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೋಧನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ] ltಸ್ಕಾಟ್‌ಲೆಂಡ್.org.uk. 7 ಅಕ್ಟೋಬರ್, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಸ್ಕಾಟ್‌‌ಲೆಂಡ್‌ 1496ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಶಾಸನಬದ್ಧವಾಗಿ ಜಾರಿ ಮಾಡಿತು.<ref>[http://www.scotland.org/about/innovation-and-reativity/features/education/e_brain_drain.html ಬ್ರೈನ್‌ ಡ್ರೈನ್‌ ಇನ್‌ ರಿವರ್ಸ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} scotland.org. 7 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಮಾಣ 4%ಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಅಧಿಕ. ಆದರೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಜಾಸ್ತಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/6563167.stm |title=Increase in private school intake |publisher=BBC News |date=2007-04-17}}</ref> 2001ರಲ್ಲಿ ಬೋಧನಾ ಶುಲ್ಕವೂ ಮತ್ತು 2008ರಲ್ಲಿ ಪದವೀಧರ ದತ್ತಿ ಯೋಜನೆಯೂ ರದ್ದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌‌ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬೋಧನಾ ಶುಲ್ಕವನ್ನಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಪದವಿ ದತ್ತಿ ಶುಲ್ಕವನ್ನಾಗಲೀ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7268101.stm MSPs ವೋಟ್‌ ಟು ಸ್ಕ್ರ್ಯಾಪ್‌ ಎಂಡೋಮೆಂಟ್‌ ಫೀ ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 28 ಫೆಬ್ರವರಿ 2008</ref> [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ‌|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ]]ವು, [[ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವ (ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌)|ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂತ್ರಿ]] ಮತ್ತು [[ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಕಲಿಕಾ ಖಾತೆಯ ಸಚಿವ|ಉದ್ಯೋಗ ಹಾಗೂ ಕಲಿಕೆಯ ಮಂತ್ರಿ]]ಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಟ್ಟದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಐದು ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮಂಡಳಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಬೋಧಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ|ಸರ್ಕಾರ]]ಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿರುವ '[[ಪಠ್ಯಕ್ರಮ, ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಹಾಗೂ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಮಂಡಳಿ|ಪಠ್ಯಕ್ರಮ, ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು &amp; ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ಸಮಿತಿ‌]]'(CCEA) ಸಂಸ್ಥೆಯು, ಶಿಕ್ಷಣದ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅರ್ಹತೆಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.ccea.org.uk/ ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ - ನಾವು ಏನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305135914/http://ccea.org.uk/ |date=2018-03-05 }} ccea.org.uk. 7 ಅಕ್ಟೋಬರ್, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> [[ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ|ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ]]ದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು [[ವೇಲ್ಸ್‌ಗಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನಸಭೆ|ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನ ಸಭೆ]] ಹೊತ್ತಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ವೆಲ್ಶ್‌ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ [[ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆ|ವೆಲ್ಶ್ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 16 ವಯೋಮಾನದ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವೆಲ್ಶ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿವೆ. ಪೂರ್ಣ ದ್ವಿಭಾಷೀ ವೇಲ್ಸ್‌ನ್ನು ಹೊಂದುವ ಕಾರ್ಯನೀತಿಯ ಅಂಗವಾಗಿ ವೆಲ್ಶ್‌ ಮಾಧ್ಯಮದ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಯೋಜನೆಗಳು ಪ್ರಸ್ತಾಪದಲ್ಲಿವೆ. == ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ == [[ಚಿತ್ರ:NorfolkAndNorwichUniversityHospital(KatyAppleton)Aug2005.jpg|thumb|right|ನಾರ್‌ಫೋಕ್‌ ಮತ್ತು ನಾರ್ವಿಚ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಆಸ್ಪತ್ರೆ-ಒಂದು ಆಧುನಿಕ NHS ಆಸ್ಪತ್ರೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Royal Aberdeen Children's Hospital.jpg|thumb|right|ದಿ ರಾಯಲ್ ಅಬರ್ದೀನ್ ಮಕ್ಕಳ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಶೇಷಜ್ಞ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಾಗಿದ್ದು, NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.]] [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ]] ಒಂದು [[ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರ|ಅಧಿಕಾರ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣದ ವಿಚಾರ]]. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳು ತಮ್ಮದೇ ನಿಯಮಾವಳಿ ಮತ್ತು ಆದ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವುದರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7586147.stm 'ಹ್ಯೂಜ್‌ ಕಾಂಟ್ರಾಸ್ಟ್ಸ್‌' ಇನ್ ಡಿವಾಲ್ವ್ಡ್ NHS] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು 28 ಆಗಷ್ಟ್‌ 2008</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7149423.stm NHS ಈಗ ನಾಲ್ಕು ಬೇರೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು] [[BBC]] 2 ಜನವರಿ 2008</ref> ಆದರೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಉತ್ತಮ ಸಹಕಾರದ ಕಾರಣ ಸೇವಾ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಸೇವೆಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿರುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಎಲ್ಲ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾ ಕಾನೂನು|UK ಖಾಯಂ ನಿವಾಸಿ]]ಗಳಿಗೆ [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ-ಬಂಡವಾಳದ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ|ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ]]ಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಅಗತ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದು ಉಚಿತವಾಗಿದ್ದು, [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ತೆರಿಗೆ ನಿರ್ಧರಣೆ|ಸಾಮಾನ್ಯ ತೆರಿಗೆ ಪದ್ಧತಿ]]ಯ ಮೂಲಕ ಈ ಸೇವೆಗೆ ಹಣ ಪಾವತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. UKಯಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ನಿಯಂತ್ರಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ, [[ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಂಡಳಿ]]‌, [[ಶುಶ್ರೂಷಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಸೂತಿಶಾಸ್ತ್ರ ಮಂಡಳಿ|ಶುಶ್ರೂಷಾ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮಂಡಳಿ‌]] ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (ಉದಾ: ರಾಯಲ್‌ [[ರಾಯಲ್ ಕಾಲೇಜ್‌|ಕಾಲೇಜ್‌]]ಗಳು ). [[ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಾಲೆ]]ಗಳು, [[ದಂತಚಿಕಿತ್ಸಾ ಶಾಸ್ತ್ರ|ದಂತವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಾಲೆ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ದಾದಿ]]ಗಳು ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಇತರೆ ವೃತ್ತಿಪರರರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು UKಯಾದ್ಯಂತ ಬೃಹತ್‌ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ]] ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ (ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್)|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ‌]]ಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ, ಮೊದಲಿಗೆ ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು 5 ಜುಲೈ 1948ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ [[1946ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವಾ ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. [[ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆ]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಜನರ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ<ref>[http://www.dh.gov.uk/en/Aboutus/index.htm ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಬಗ್ಗೆ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214204741/http://www.dh.gov.uk/en/Aboutus/index.htm |date=2009-12-14 }} dh.gov.uk. 5 ಅಕ್ಟೋಬರ್, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಹಾಗೂ [[ಆರೋಗ್ಯ ಖಾತೆಯ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ಆರೋಗ್ಯ ಖಾತೆಯ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ‌]] - ಇವರು ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಮತ್ತು NHSನ ಕೆಲಸ ಕಾರ್ಯಗಳ ಬಗೆಗೆ UK ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕಾದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ NHS 1.3 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ವಿಶ್ವದ ಯಾವುದೇ ತೆರನಾದ ಸಂಯೋಜಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/6450303.stm |title=NHS workforce 'falls by 11,000' |publisher=BBC News, |date=2007-03-14}}</ref> ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣಾ ಸೇವೆ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ([[ಸಾಮಾನ್ಯ ವೈದ್ಯ|ಸಾಮಾನ್ಯ ವೈದ್ಯವೃತ್ತಿ]]), ಮಾಧ್ಯಮಿಕ([[ಆಸ್ಪತ್ರೆ|ಜಿಲ್ಲಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆ]])ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಹಂತದ ([[ಬೋಧಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆ|ಬೋಧಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು]]), ಹೀಗೆ ವಿವಿಧ ಮಟ್ಟದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಿವಿಧ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮಾತುಕತೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರ ವಿನಿಮಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. [[ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಇನ್‌‌ಸ್ಟಿಟೂಟ್‌ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್‌ ಅಂಡ್‌ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್‌ ಎಕ್ಸೆಲೆನ್ಸ್‌]] ಅಥವಾ NICE ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ ಜನತೆಗೆ NHS ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕೆ ಇಲ್ಲವೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಬೇಕೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾದ [[NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌|NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ]] ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸೇವೆ [[1947ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವಾ (ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್) ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ ಆರಂಭಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. (ತದನಂತರ ಇದು 1978ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವಾ (ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್) ಕಾಯಿದೆಯಿಂದ ರದ್ದಾಯಿತು) ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟನೆಯಾದ NHSಗೆ ಸರಿಹೊಂದಲೆಂದು 5 ಜುಲೈ 1948ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಜಾರಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆದರೂ, ಸಂಸ್ಥಾನ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವಿನ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ ಯೋಜನೆಯೊಂದು [[ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌‌ ಅಂಡ್‌ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ ಮೆಡಿಕಲ್‌ ಸರ್ವೀಸ್‌]] ಎಂಬ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ 1948ಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆಯೇ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತವಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.60yearsofnhsscotland.co.uk/history/birth-of-nhs-scotland/highlands-and-islands-medical-service.html ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ ಮೆಡಿಕಲ್‌ ಸರ್ವೀಸ್‌(HIMS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114040031/http://www.60yearsofnhsscotland.co.uk/history/birth-of-nhs-scotland/highlands-and-islands-medical-service.html |date=2013-01-14 }} www.60yearsofnhsಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌.co.uk. 28 ಜುಲೈ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 2006ರಲ್ಲಿ, NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ 47,500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದಾದಿಗಳು, ಶುಶ್ರೂಷಕಿಯರು ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶಕ ವೈದ್ಯರು ಹಾಗೂ 3,800ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಲಹಾವೈದ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸುಮಾರು 158,000 ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಿಗೊಳಿಸಿತು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, 12,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೈದ್ಯರು, ಕುಟುಂಬ ವೈದ್ಯರು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಪರರು ಎಂದರೆ ದಂತವೈದ್ಯರು, ನೇತ್ರತಜ್ಞರೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಶುಲ್ಕ ಮತ್ತು ಭತ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದು NHSನ ವತಿಯಿಂದ ವಿವಿಧ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಮುದಾಯ ಔಷಧ ತಜ್ಞರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು.<ref>[http://www.show.scot.nhs.uk/introduction.aspx ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ NHS ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628224652/http://www.show.scot.nhs.uk/introduction.aspx |date=2014-06-28 }} NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್</ref> [[ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಇಲಾಖೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಇಲಾಖೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ‌]] - ಇವರು NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಜವಾಬ್ಧಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. [[NHS ವೇಲ್ಸ್‌]] ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[NHS ವೇಲ್ಸ್‌|ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ]] ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. [[1946ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವಾ ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾದ NHSನಂತೆಯೇ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಇದೂ ಕೂಡ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ. ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ NHS ಮೇಲಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯವರಿಗೆ 1969ರಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>[http://www.wales.nhs.uk/sites3/page.cfm?pid=11595&amp;orgid=452 1960ರ NHS ವೇಲ್ಸ್‌ ಬಗ್ಗೆ ಪರಿಚಯ ] www.wales.nhs.uk</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ NHS ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವೆಲ್ಶ್‌ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಮಿತಿಗೆ 1999ರಲ್ಲಿ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣದ ಭಾಗವಾಗಿ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. NHS ವೇಲ್ಸ್‌ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ವೇಲ್ಸ್‌ ಜನತೆಗೆ ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಸುಮಾರು 90,000 ಸಿಬ್ಬಂದಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿರುವುದರಿಂದ ವೇಲ್ಸ್‌‌ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗದಾತನಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ.<ref>[http://www.wales.nhs.uk/sites3/page.cfm?pid=11590&amp;orgid=452 NHS ವೇಲ್ಸ್‌ ಬಗ್ಗೆ ಪರಿಚಯ - ಸಿಬ್ಬಂದಿ] www.wales.nhs.uk</ref> ವೇಲ್ಸ್‌ ಸರ್ಕಾರದ ಶಾಸನಸಭೆಯಲ್ಲಿರುವ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವೆಗಳ ಮಂತ್ರಿ, ವೇಲ್ಸ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವೆಗಳ ಸಂಪುಟ ದರ್ಜೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ರಕ್ಷಣೆ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ]]ಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಆರೋಗ್ಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭದ್ರತಾ ಇಲಾಖೆ|ಆರೋಗ್ಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭದ್ರತಾ ಇಲಾಖೆ]] ನೀಡುತ್ತಿದೆ. == ಸಾರಿಗೆ == [[ಚಿತ್ರ:London Heathrow T5 AB1.JPG|thumb|ಹೀಥ್ರೂ ನಿಲ್ದಾಣ 5ಇಡೀ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಬೇರಾವುದೇ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕಿಂತ ಲಂಡನ್‌ನ ಹೀಥ್ರೂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [412] [414]]] [[ಚಿತ್ರ:Bb-forthrailbridge.jpg|thumb|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ದಿ ಫೋರ್ತ್‌ ರೈಲ್ವೆ ಬ್ರಿಜ್‌, ರೈಲು ಜಾಲದ ಒಂದು ಮಾದರಿ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.]] [[ಹೈವೇಸ್‌ ಏಜೆನ್ಸಿ]]ಯು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಂಸ್ಥೆ|ಉನ್ನತ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ದೇಶದ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮತ್ತು ಮೋಟಾರು ರಸ್ತೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ [[M6 ಟೋಲ್|M6 ಟೋಲ್‌]] ಎಂಬ ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಕೂಡ ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರನಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.m6toll.co.uk/faqs/default.asp?mainmenuid=6 M6ಟೋಲ್‌ ಆಗಿದಾಂಗ್ಯೆ ಕೇಳಲಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113225031/http://www.m6toll.co.uk/faqs/default.asp?mainmenuid=6 |date=2013-01-13 }} www.m6toll.co.uk. 13 ಜುಲೈ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref>[[ಸಂಚಾರಿ ದಟ್ಟಣೆ|ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ವಾಹನ ಸಂದಣಿ]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದ್ದು, ಸೂಕ್ತ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, 2025ರ ವೇಳೆಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ £22 ಶತಕೋಟಿಗಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊರೆ ಬೀಳಬಹುದು ಎಂದು ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|title = Tackling congestion on our roads|url = http://www.dft.gov.uk/pgr/roads/introtoroads/roadcongestion/|publisher = Department for Transport|access-date = 2009-10-21|archive-date = 2010-05-13|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100513053607/http://www.dft.gov.uk/pgr/roads/introtoroads/roadcongestion/|url-status = dead}}</ref> ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ 2006ರ [[ಎಡ್ಡಿಂಗ್‌ಟನ್ ಸಾರಿಗೆ ಅಧ್ಯಯನ|ಎಡ್ಡಿಂಗ್‌ಟನ್‌ ವರದಿ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ‌ನಲ್ಲಿ [[ರಸ್ತೆ ಶುಲ್ಕ ವಿಧಿಸುವುದು|ರಸ್ತೆ ಶುಲ್ಕ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಜಾರಿ ಮತ್ತು ಸಾರಿಗೆ ಜಾಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸದೇ ಇದ್ದರೆ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ವಾಹನ ಸಂದಣಿ ಕೆಟ್ಟ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಅಪಾಯವಿದೆ ಎಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|title = Delivering choice and reliability|url = http://www.dft.gov.uk/press/speechesstatements/speeches/congestion|publisher = Department for Transport|access-date = 2009-10-21|archive-date = 2009-06-06|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090606082130/http://www.dft.gov.uk/press/speechesstatements/speeches/congestion|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|title = The Eddington Transport Study|author = Rod Eddington|year = 2006|month = December|url = http://www.dft.gov.uk/about/strategy/transportstrategy/eddingtonstudy/|publisher = UK Treasury|access-date = 2009-10-21|archive-date = 2010-05-13|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100513053704/http://www.dft.gov.uk/about/strategy/transportstrategy/eddingtonstudy/|url-status = dead}}</ref> ಸ್ಕಾಟಿಷ್ [[ಸಾರಿಗೆ]] ಜಾಲದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿರುವ [[ಉದ್ಯಮ, ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಕಲಿಕಾ ಇಲಾಖೆ (ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌)|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ಉದ್ದಿಮೆ, ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಕಲಿಕೆ ಇಲಾಖೆ]]ಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಾರಿಗೆ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಸಾರಿಗೆ]] ಎಂಬ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು|ಉನ್ನತ ಏಜೆನ್ಸಿ]]ಯು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತು [[ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ಸತತ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇಲಾಖೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ದೇಶದ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ರೈಲು ಜಾಲದ ಸತತ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಾಗೂ ಈ ಸಂಬಂಧ ಹಣಕಾಸು ಇಲಾಖೆಯ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]]ಯವರಿಗೆ ವರದಿ ಒಪ್ಪಿಸುವುದು ಇದರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.transportscotland.gov.uk/ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೊರ್ಟ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ -ಕೀಪ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ಮೂವಿಂಗ್‌ ] www.transportscotland.gov.uk. 1 ಜುಲೈ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ರೈಲು ಜಾಲ ಸುಮಾರು 340 ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು 3,000 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳ ರೈಲು ಹಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, 62 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.transportscotland.gov.uk/rail ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಸಾರಿಗೆ - ರೈಲು] www.transportscotland.gov.uk. 10 ಜುಲೈ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 2008ರಲ್ಲಿ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ಸರ್ಕಾರ ಮುಂದಿನ 20 ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಫೋರ್ಥ್‌ ರೋಡ್‌ ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಮತ್ತು ರೈಲು ಜಾಲದ ವಿದ್ಯುದೀಕರಣ ಯೋಜನೆಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಆದ್ಯತೆಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7775936.stm ಸಾರಿಗೆ ನೀಲನಕ್ಷೆ ಮೇಲ್ನೋಟ ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 10 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2008</ref> UKಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಉಪ ರಸ್ತೆ ಜಾಲಗಳಿರುವ{{convert|46904|km|mi|0}} ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿದ್ದು, ಇವು ಮೋಟಾರ್‌ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.{{convert|3497|km|mi|0}} ಇಲ್ಲಿ {{convert|213750|km|mi|0}}ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನ ರಸ್ತೆಗಳೂ ಇವೆ. ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ 16,116 ಕಿ.ಮಿ.ಗಳ (10,072 ಮೈಲಿಗಳ) [[ಜಾಲವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರೈಲು|ರೈಲು ಜಾಲ]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ 303 ಕಿ.ಮೀ.ಗಳ ಮಾರ್ಗ(189 ಮೈಲಿಗಳ ಮಾರ್ಗ) ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ 18,000 ಪ್ರಯಾಣಿಕ ರೈಲುಗಳು ಮತ್ತು 1,000 ಸರಕು ಸಾಗಾಣಿಕೆ ರೈಲುಗಳು ಓಡುತ್ತವೆ. ನಗರದ ರೈಲು ಜಾಲಗಳು ಲಂಡನ್‌ ಮತ್ತು ಇತರೆ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿವೆ. UKಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ 48,000 ಕಿ.ಮೀ.ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು (30,000 ಮೈಲಿ ಮಾರ್ಗ) ರೈಲು ಜಾಲವಿತ್ತು. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಹಲವು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು 1955ರಿಂದ 1975ರ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾದರೆ, 1960ರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಸಲಹೆಗಾರ ([[ಬೀಚಿಂಗ್ ಕೊಡಲಿ|ಬೀಚಿಂಗ್‌ ಕೊಡಲಿ]] ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದ)[[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಬೀಚಿಂಗ್‌]] ನೀಡಿದ ವರದಿ ನಂತರ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು. 2025ರೊಳಗೆ ಅತಿ ವೇಗವಾದ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7467203.stm ಮಹತ್ವದ ಹೊಸ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳ ಪರಿಗಣನೆ ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 21 ಜೂನ್‌ 2008</ref> ರಾಜಧಾನಿ ಲಂಡನ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ 15 ಮೈಲಿ (24 ಕಿ.ಮೀ) ದೂರದಲ್ಲಿರುವ [[ಲಂಡನ್‌ನ ಹೀಥ್ರೂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಲಂಡನ್‌ ಹೀಥ್ರೂ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್‌]] UKಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿರುವ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕಿಂತ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಸಂದಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="bbc1" /><ref name="airport" /> == ಕ್ರೀಡೆ == ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌, ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌‌, ವೆಲ್ಶ್‌ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಐರಿಷ್‌ ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಐರಿಷ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹತ್ವದ [[ಕ್ರೀಡೆ]]ಗಳೆಂದರೆ, [[ಸಾಂಘಿಕ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌|ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್]]‌, [[ರಗ್ಬಿ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್]]‌, [[ಮುಷ್ಟಿಕಾಳಗ|ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್]], [[ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್‌|ಬ್ಯಾಡ್‌ಮಿಂಟನ್]]‌, [[ಕ್ರಿಕೆಟ್|ಕ್ರಿಕೆಟ್‌]], [[ಟೆನ್ನಿಸ್|ಟೆನ್ನಿಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಗಾಲ್ಫ್‌|ಗಾಲ್ಫ್]] ಕ್ರೀಡೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇನ್ನೂ ಹಲವು ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇದರ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಳೆದಿವೆ ಅಥವಾ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿವೆ. 2006ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆ ಪ್ರಕಾರ, [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಕ್ರೀಡೆ|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಕ್ರೀಡೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾದ್ದು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬಂತು.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/content/crowded-summer-of-sport.ashx|title=Crowded Summer Of Sport|publisher=Ipsos Mori|accessdate=2008-10-17|archive-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618163751/http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/content/crowded-summer-of-sport.ashx|url-status=dead}}</ref> ಅಂತರ‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳ ಸಾಂಘಿಕ ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಮತ್ತು [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌]]‌, [[ವೇಲ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತಂಡಗಳು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. (ಕ್ರೀಡಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ತಂಡಗಳನ್ನು ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ [[ಸ್ವಂತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]]ಎಂಬಂತೆ ಹೆಸರಿಸಬಹುದು.) ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತಂಡ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಅನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ, [[ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌|ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್]] ನಲ್ಲಿ [[ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌|ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ತಂಡ]] UKಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. === ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ === [[ಕ್ರಿಕೆಟ್|ಕ್ರಿಕೆಟ್‌]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. (ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯೊಂದು ಹೇಳುವಂತೆ ಇದು ನಿಜವಾಗಿ ಆವಿಷ್ಕಾರಗೊಂಡಿದ್ದು ಬೆಲ್ಜಿಯಂನಲ್ಲಿ.) <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7919429.stm ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ 'ಬೆಲ್ಜಿಯಂನಲ್ಲಿ ಆವಿಷ್ಕಾರ'] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 2 ಮಾರ್ಚ್‌ 2009 </ref>[[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಮಂಡಳಿ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಮಂಡಳಿ]]ಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ತಂಡ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ತಂಡ]]<ref>[http://www.ecb.co.uk/ecb/about-ecb/ ECB ಬಗ್ಗೆ] www.ecb.co.uk. 4 ಆಗಷ್ಟ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> UKನಲ್ಲಿ [[ಟೆಸ್ಟ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌|ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸ್ಥಾನಮಾನ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂಡವಾಗಿದೆ. ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಕೌಂಟಿ ತಂಡಗಳಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಮತ್ತು ವೆಲ್ಶ್‌ ಆಟಗಾರರೂ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಮತ್ತು ರಗ್ಬಿಗಳಿಗಿಂತ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ವೇಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂಡಗಳನ್ನು ಮೈದಾನಕ್ಕಿಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆದರೂ ವೇಲ್ಸ್‌ ಹಿಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ವಂತ ತಂಡವನ್ನು ಮೈದಾನಕ್ಕಿಳಿಸಿತ್ತು. [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ಕ್ರೀಡೆ|ಐರಿಷ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌]] ಆಟಗಾರರು ಈವರೆಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ತಂಡಕ್ಕಾಗಿ ಆಡಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಎರಡು ತಂಡಗಳು ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ತಂಡ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌]] ಮತ್ತು [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ತಂಡ|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ತಂಡಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ [[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕದಿನದ ಪಂದ್ಯ|ಒಂದು ದಿನದ ಅಂತರ‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಂದ್ಯ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಲು ಆರಂಭಿಸಿವೆ. ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ (ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌) ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ (ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಅನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ತಂಡಗಳು [[ಕ್ರಿಕೆಟ್ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌|ವಿಶ್ವಕಪ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿವೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ತಂಡ ಮೂರು ಬಾರಿ ಫೈನಲ್‌ ತಲುಪಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಪರ [[ದೇಶದ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಪಟ್ಟ|ಲೀಗ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ಇದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ 17 ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕೌಂಟಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಕ್ಲಬ್‍ಗಳಿವೆ ಮತ್ತು 1 ವೆಲ್ಶ್‌ ಕೌಂಟಿ ಕೂಡ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. === ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ === [[ಚಿತ್ರ:Wembley Stadium closeup.jpg|thumb|right|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಹೊಸ ವೆಂಬ್ಲೆ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಇದುವರೆಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳಲ್ಲೇ ಇದು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವೆಚ್ಚದ್ದು[441]]] [[ಚಿತ್ರ:Hampden Stadium.jpg|thumb|right|ಗ್ಲಾಸ್ಗೋದ ಹ್ಯಾಂಪ್‌ಡೆನ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌-ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]] [[ಚಿತ್ರ:Millennium Stadium North.jpg|thumb|ಕಾರ್ಡಿಫ್‌ನ ಮಿಲೆನಿಯಂ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]] ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂಡ ಮತ್ತು [[ಲೀಗ್‌ ಪದ್ಧತಿ|ಲೀಗ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆದರೂ ಕೆಲವು ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ತಮ್ಮ ದೇಶದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಹೊರಗಡೆ ಆಡುತ್ತಿವೆ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ತಂಡ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ತಂಡ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌]]‌, [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ತಂಡ|ವೇಲ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ತಂಡ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ಗಳು ಅಂತರ‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿವೆ, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ [[ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡೆ]]ಗಳ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ UK ಒಂದು ತಂಡವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. [[2012ರ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ತಂಡ|UK ತಂಡವನ್ನು ಹೊಂದುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ]]ಗಳಿವೆ, ಆದರೆ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಸಂಸ್ಥೆ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್]], [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಸಂಸ್ಥೆ|ವೆಲ್ಶ್‌]] ಮತ್ತು [[ಐರಿಷ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಸಂಸ್ಥೆ|ಉತ್ತರ ಐರಿಷ್‍]] ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ಬಂದೀತು ಎಂಬ ಆತಂಕದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿವೆ. ಇದನ್ನು FIFA ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸೆಪ್‌‌ ಬ್ಲ್ಯಾಟರ್‌ ಖಚಿತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/football/7286011.stm|title=Blatter against British 2012 team|publisher=BBC News|date=2008-03-09|accessdate=2008-04-02}}</ref> ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ತಂಡ [[1966ರ FIFA ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌|1966ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಾಯಿನೆಲದಲ್ಲಿ]] [[FIFA ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌|ವಿಶ್ವಕಪ್‌]] ಗೆಲ್ಲುವ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪೈಕಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡಿತ್ತು, ಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಪೈಪೊಟಿ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ತಂಡಕ್ಕೆ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಸಮಬಲದಿಂದ ತೀವ್ರ ಪೈಪೋಟಿ]]ನೀಡಿದ್ದಾಗ್ಯೂ ಅತಿಥೇಯ ತಂಡ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸಿತ್ತು. [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಲೀಗ್‌ ಪದ್ಧತಿ|ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯಲ್ಲಿ, ಸಾವಿರಾರು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನೂರಾರು ಅಂತರ್‌-ಸಂಬಂಧಿ ಲೀಗ್‌ಗಳಿವೆ. ಅಗ್ರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ [[ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್‌|ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ಷಿಪ್‌]] ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ನೋಡುವ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ಆಗಿದ್ದು,<ref>[http://www.watch-football.net/articles/premier_league.html ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಅಂಡ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್‌ ಲೀಗ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205073341/http://www.watch-football.net/articles/premier_league.html |date=2008-12-05 }} watch-football.net. 1 ಅಕ್ಟೊಬರ್‌, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> [[ಏಷ್ಯಾ]]ದಲ್ಲಿ ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/3207829.stm |title=Chinese phone maker's fancy footwork |publisher=BBC News |date=2003-10-27 |accessdate=2006-08-09}}</ref> ಇದರ ಕೆಳಗಿರುವ [[ದಿ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ ಮತ್ತು [[ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಸಮಾವೇಶ|ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಕಾನ್‌ಫರೆನ್ಸ್‌]] ಬಳಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಎರಡು ಉಪ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಲೀಗ್‌ಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಇದರ ರಚನೆ ಪ್ರಾದೇಶಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು. [[ಆರ್ಸೆನಾಲ್‌ F.C.|ಆರ್ಸೆನಲ್]], [[ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ F.C.|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌]], [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಯುನೈಟೆಡ್‌ F.C.|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಚೆಲ್ಸಿಯಾ F.C.|ಚೆಲ್‌ಸೀ]] ಮುಂತಾದ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ತಂಡಗಳು ಯುರೋಪಿನ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸು ಕಾಣುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ, ಆ ಪೈಕಿ [[ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ F.C.|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌]](ಐದು ಬಾರಿ), [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಯುನೈಟೆಡ್‌ F.C.|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌]](ಮೂರು ಬಾರಿ), [[ನಾಟಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂ ಫಾರೆಸ್ಟ್‌ F.C.|ನಾಟಿಂಗ್ಯಾಮ್‌ ಫಾರೆಸ್ಟ್‌]] (ಎರಡು ಬಾರಿ) ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಟನ್‌ ವಿಲ್ಲಾ F.C.|ಆಸ್ಟನ್‌ ವಿಲ್ಲ]] ತಂಡಗಳು ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್‌/UEFA ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಲೀಗ್‌ ಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿವೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ಬೇರಾವುದೇ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್ಅನ್ನು ಗೆದ್ದಿವೆ (ಇಟಲಿ,ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ನೆದರ್‌ಲೆಂಡ್ಸ್‌ಗಳ ಮೂರು ತಂಡಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕು ತಂಡಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ). ಮೇಲಾಗಿ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ತಂಡ 35 ಬಾರಿ ಗೆದ್ದು ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ ಟ್ರೋಫಿ ಗೆದ್ದವರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ, 36 ಬಾರಿ ಜಯಗಳಿಸಿರುವ ಇಟಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. 1950ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ [[ವೋಲ್ವರ್‌ಹ್ಯಾಂಪ್ಟನ್‌ ವಾಂಡರರ್ಸ್ F.C.|ವೋಲ್ವರ್‌ ಹ್ಯಾಂಪ್ಟನ್‌ ವಾಂಡರರ್ಸ್‌]] ಯುರೋಪಿನ ಅಗ್ರ ತಂಡಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್‌ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. 90,000-ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ [[ವೆಂಬ್ಲೆ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|ವೆಂಬ್ಲೆ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ. [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ಪದ್ಧತಿ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲೀಗ್‌ಗಳಿವೆ; ಉನ್ನತ ವಿಭಾಗವಾಗಿರುವ[[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್‌|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್‌]], ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್]] ಮೂರು ವಿಭಾಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಕೆಳಗೆ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲೀಗ್‌ಗಳ ಜೊತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿಲ್ಲದ ಮೂರು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಲೀಗ್‌ಗಳಿವೆ; [[ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌|ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್]]‌, [[ಈಸ್ಟ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌|ಈಸ್ಟ್‌ ಆಫ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸೌತ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌|ಸೌತ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್]]‌. [[ಬರ್ವಿಕ್‌ ರೇಂಜರ್ಸ್‌ F.C.|ಬೆರ್‌ವಿಕ್‌ ರೇಂಜರ್ಸ್‌]] ಎಂಬ ಒಂದು ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ. [[ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಥೆ|ಹಳೆಯ ತಂಡ]]ಗಳಾದ [[ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌ F.C.|ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ರೇಂಜರ್ಸ್‌ F.C.|ರೇಂಜರ್ಸ್‌‌]] ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಿಗೆ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸುತ್ತಾ ಬಂದ ತಂಡಗಳ ಪೈಕಿ [[ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌ F.C.|ಸೆಲ್ಟಿಕ್]] ([[1966–67ರ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್‌|1967ರ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್]]‌), [[ರೇಂಜರ್ಸ್‌ F.C.|ರೇಂಜರ್ಸ್‌‌]] ([[1971–72ರ UEFA ಕಪ್‌ ವಿನ್ನರ್ಸ್‌ ಕಪ್‌|1972ರ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್‌ ವಿಜೇತರ ಕಪ್]]‌) ಮತ್ತು [[ಅಬರ್‌ದೀನ್ F.C.|ಅಬೆರ್‌ದೀನ್‌]]([[1982–83ರ UEFA ಕಪ್‌ನ ವಿಜಯಶಾಲಿಗಳ ಕಪ್‌|ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್‌ ವಿಜೇತರ ಕಪ್‌]] ಮತ್ತು [[1983 UEFA ಸೂಪರ್ ಕಪ್|1983ರ ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಸೂಪರ್‌ ಕಪ್]]‌)ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ತಂಡಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌ ತಂಡ [[ಯುರೋಪಿಯನ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳ ಕಪ್‌|ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್‌]] ಗೆದ್ದ ಮೊದಲ ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ ಆಗಿದೆ. [[ವೆಲ್ಷ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ಪದ್ಧತಿ|ವೆಲ್ಶ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯು, [[ವೆಲ್ಷ್‌ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್‌|ವೆಲ್ಶ್‌ ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್‌]] ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಲೀಗ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವೆಲ್ಶ್‌ ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ನ, [[ದಿ ನ್ಯೂ ಸೇಂಟ್ಸ್ F.C.|ದಿ ನ್ಯೂ ಸೇಂಟ್ಸ್‌]]ಗಳು ತಮ್ಮ ದೇಶೀಯ ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು [[ಓಸ್‌ವೆಸ್ಟ್ರಿ]]ಯ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ತಂಡದ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಆಡುತ್ತಾರೆ. [[ಕಾರ್ಡಿಫ್‌ ನಗರ F.C.]]ಯ ವೆಲ್ಶ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಾದ, [[ಕಾಲ್ವಿನ್ ಬೇ F.C.|ಕೋಲ್‌ವಿನ್‌ ಬೇ F.C.]], [[ಮೆರ್ಟಿರ್ ಟೈಡ್‌ಫಿಲ್‌ F.C.|ಮೇರ್‌ಥಿರ್‌ ಟೈಡ್‌ಫಿಲ್‌ F.C.]], [[ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯ A.F.C.|ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್‌ ಕೌಂಟಿ A.F.C.]], [[ಸ್ವಾನ್‌ಸೀ ನಗರ A.F.C.]] ಮತ್ತು [[ರೆಕ್ಸ್‌ಹ್ಯಾಂ F.C.|ರೆಕ್ಸ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ F.C.]]ತಂಡಗಳು ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತವೆ. 76,250 ಆಸನಗಳಿರುವ ಕಾರ್ಡಿಫ್‌ ನಗರದ [[ಮಿಲೆನಿಯಂ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|ಮಿಲ್ಲೇನಿಯಮ್‌‌ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]] ವೇಲ್ಸ್‌‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವಾಗಿದೆ. [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ಪದ್ಧತಿ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಲೀಗ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ‌]]ಯು [[IFA ಅಧಿಕಾರ|IFA ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಶಿಪ್‌]] ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಡೆರ್ರಿ ನಗರ F.C.|ಡೆರ್ರಿ ಸಿಟಿ]] ಎಂಬ ಒಂದು ಉತ್ತರ ಐರಿಷ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ UKಯ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ FAI ಲೀಗ್‌|ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ‌]]ಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ. === ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ === [[ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌]]ಅನ್ನು UKಯಾದ್ಯಂತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಆಟವಾಗಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಹಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌, ಕುಂಬ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಂಕಷೈರ್‌ ನಗರಗಳ [[ವೈಗನ್|ವಿಗನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸೇಂಟ್‌ ಹೆಲೆನ್ಸ್‌, ಮರ್ಸೆಸೈಡ್‌|ಸೇಂಟ್‌ ಹೆಲೆನ್ಸ್‌]]‌ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಆಟವಾಗಿದೆ. ಇದು ಲಂಡನ್‌ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಅಸ್ತಿತ್ವ ಹೊಂದಿದೆ. [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌|ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] ಇದರ ಜನ್ಮ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ರಗ್ಬಿ ಪ್ರಮುಖ ಆಟವಾಗಿದೆ. ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಲಯನ್ಸ್‌ ಎಂಬ ಏಕೈಕ ತಂಡ [[ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ವಿಶ್ವಕಪ್‌|ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌]] ಮತ್ತು ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಿತ್ತು. ಆದರೆ 2008ರಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ತಂಡ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌, [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ತಂಡ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ತಂಡ‌|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ತಂಡಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದಾಗ ಇದು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಬದಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.rlwc08.com/|title=Official Website of Rugby League World Cup 2008}}</ref> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ, ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸ್ ವಿರುದ್ಧದ ಆಶಸ್‌ ಸರಣಿ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ತಂಡವನ್ನು ಈಗಲೂ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂಡವನ್ನಾಗಿಯೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. [[2013]]ರಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ 5ನೇ ಬಾರಿಗೆ [[ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ವಿಶ್ವಕಪ್‌|ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌]]ಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಲಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_league/8172440.stm ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌ಗೆ UK ಆಥಿತ್ಯ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 28 ಜುಲೈ 2009 </ref> === ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್‌ === [[Rugby union in England|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ಸ್ಕಾಟ್‌ಲೆಂಡ್]], [[ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ವೇಲ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತಂಡ ಎಂಬ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ [[ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್‌]] ಅನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ತಂಡ ತಮ್ಮದೇ ಲೀಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. [[ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್‌]]ಅನ್ನು UKಯ ಕೆಲವಡೆ ಮಾತ್ರ ಆಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ [[ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್‌|ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್]]‌, [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಗಡಿಗಳು]]‌, ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ [[ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರಾಂತ್ಯ|ವೆಸ್ಟ್‌ ಕಂಟ್ರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕಡೆ ಇದನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಆಟವನ್ನಾಗಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ (ಸಮಸ್ತ-ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಎಂಬ ತತ್ವದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ RU ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಂಡಿದೆ.), ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌, ಲೀಸೆಸ್ಟರ್‌ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಇದು ಸಾಕಷ್ಟು ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 2003ರಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ ತಂಡ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]], [[ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ ವಿಶ್ವಕಪ್‌|ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್‌ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌]] ಗೆದ್ದಾಗ, [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ ತಂಡ|ವೇಲ್ಸ್‌]] ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ ತಂಡ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್]] ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ತಂಡಗಳಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ್ದವು. [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ ತಂಡ|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ತಂಡಕ್ಕೆ ಕ್ಟಾರ್ಟರ್‌ ಪೈನಲ್‌ ಪಂದ್ಯದಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲಾಗಲಿಲ್ಲ. [[2015]]ರಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]], ಎರಡನೇ ಬಾರಿಗೆ [[ರಗ್ಬಿ ವಿಶ್ವಕಪ್‌|ರಗ್ಬಿ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌]]ಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಲಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_union/8170488.stm ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ 2015ರ ವಿಶ್ವ ಕಪ್ ಆಥಿತ್ಯ ವಹಿಸಲಿದೆ ], BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 28 ಜುಲೈ 2009 </ref> === ಇತರ ಕ್ರೀಡೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Wimbledon Grojean 2004 RJL.JPG|thumb|ಗ್ರಾಂಡ್‌ ಸ್ಲಾಮ್‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಾಗಿರುವ ವಿಂಬಲ್ಡನ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್ಸ್‌‌ನ್ನು ಲಂಡನ್‌ನ ವಿಂಬಲ್ಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಜೂನ್‌/ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Royal & Ancient Clubhouse.jpg|thumb|ಸೇಂಟ್‌ ಆಂಡ್ರ್ಯೂಸ್‌ನ ಭವ್ಯ ಮತ್ತು ಪುರಾತನ ಗಾಲ್ಫ್‌ ಕ್ಲಬ್‌, ವಿಶ್ವದ "ಗಾಲ್ಫ್‌ ನೆಲೆ" ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.]] ಹಲವು ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಜನ್ಮ ಸ್ಥಳವಾದ UK, [[ಸ್ನೂಕರ್|ಸ್ನೂಕರ್‌]] ಕ್ರೀಡೆಗೂ ತವರು ಮನೆ. ಸ್ನೂಕರ್ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಸ್ನೂಕರ್ ‌ನ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ [[ಷೆಫೀಲ್ಡ್‌|ಷೆಫ್ಫೀಲ್ಡ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. [[ಟೆನ್ನಿಸ್|ಟೆನ್ನಿಸ್‌]] ಆಟ ಮೊದಲು 1859 ಮತ್ತು 1865ರ ನಡುವೆ [[ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂ|ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌]] ನಗರದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಳೆಯಿತು. [[ವಿಂಬಲ್ಡನ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ಗಳು]]ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ಟೆನ್ನಿಸ್|ಟೆನ್ನಿಸ್‌]] ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಾಗಿದ್ದು, [[ಲಂಡನ್‌]]ನ [[ವಿಂಬಲ್ಡನ್‌, ಲಂಡನ್‌|ವಿಂಬಲ್ಡನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇವು ಜಾಗತಿಕ ಟೆನ್ನಿಸ್‌ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಾಗಿವೆ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ IIನೇ ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ II]], ಇವರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ "ರಾಜರ ಆಟ"ವಾಗಿ ಜನ್ಮ ತಳೆದ [[ಶುದ್ಧತಳಿಯ ಕುದುರೆ ಜೂಜು|ಥರೋಗ್‌ಬ್ರೆಡ್‌ ರೇಸಿಂಗ್‌]](ಕುದುರು ರೇಸಿಂಗ್) UKಯಾದ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೇಸ್‌ಗಳಾದ [[ಗ್ರಾಂಡ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್|ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ನ್ಯಾಷನಲ್]]‌, [[ಎಪ್ಸಮ್‌ ಕುದುರೆ ಪಂದ್ಯ|ಎಪ್ಸಂ ಡರ್ಬಿ]] ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಕಾಟ್ ಕುದುರೆ ಪಂದ್ಯದ ಮೈದಾನ#ರಾಯಲ್ ಆಸ್ಕಾಟ್‌|ರಾಯಲ್‌ ಆಸ್ಕಾಟ್‌]]ಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. 0}ನ್ಯೂಮಾರ್ಕೆಟ್‌ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ರೇಸಿಂಗ್‌ನ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಹೊಸ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕುದುರೆ ಪಂದ್ಯದ ಜಾಡು|ನ್ಯೂ ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ ರೇಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌]] ಇಲ್ಲಿರುವುದು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣ. ಅಂತರ‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ದೋಣಿಯ ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವಿಕೆ (ಕ್ರೀಡೆ)|ರೋವಿಂಗ್]] ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲೂ UK ತನ್ನ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದೆ. [[ಸ್ಟೀವ್‌ ರೆಡ್‌ಗ್ರೇವ್‌]] ಅವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಯಶಸ್ಸು ಪಡೆದ ರೋವರ್‌ ಎಂದು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ವೀವ್ ಅವರು [[ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಸತತ ಐದು ಬಾರಿ ಐದು ಚಿನ್ನದ ಪದಕಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಕಂಚಿನ ಪದಕವನ್ನು ಮುಡಿಗೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅವರು [[ವಿಶ್ವ ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವಿಕೆ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ಗಳು|ವಿಶ್ವ ರೋವಿಂಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಷಿಪ್‌]]‌ಮತ್ತು [[ಹೆನ್ಲೆ ರಾಯಲ್ ವಿಹಾರ ನೌಕಾಪಂದ್ಯ|ಹೆನ್‌‌ಲೆ ರಾಯಲ್‌ ರೆಗಟ್ಟಾ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯ ಜಯಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗಾಲ್ಫ್‌ ಕ್ರೀಡೆ UKಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆರನೇ ದೊಡ್ಡ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆ. ಆದರೂ ಸ್ಕಾಟ್‌ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಸೇಂಟ್‌ ಆಂಡ್ರ್ಯೂಸ್‌ನ ಭವ್ಯ ಮತ್ತು ಪುರಾತನ ಗಾಲ್ಫ್‌ ಕ್ಲಬ್‌|ದಿ ರಾಯಲ್‌ ಅಂಡ್‌ ಏನ್‌ಷಿಯೆಂಟ್‌ ಗಾಲ್ಫ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ ಆಫ್‌ ಸೇಂಟ್‌ ಆಂಡ್ರ್ಯೂಸ್‌]]ಈ ಕ್ರೀಡೆಯ ತವರು ಮೈದಾನವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/_assets/newsletters/tracking-the-field.pdf|title=Tracking the Field|format=PDF|publisher=Ipsos MORI|accessdate=2008-10-17|archive-date=2009-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004856/http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/_assets/newsletters/tracking-the-field.pdf|url-status=dead}}</ref> ನೈಜ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಗಾಲ್ಫ್‌ ಕೋರ್ಸ್‌ ಮುಸ್ಸೆಲ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಲಿಂಕ್‌‌ನ ಹಳೆಯ ಗಾಲ್ಪ್‌ ಕೋರ್ಸ್‌ ಆಗಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/edinburgh_and_east/7949045.stm ಲಿಂಕ್ಸ್ ಪ್ಲೇಸ್‌ ಇನ್‌ಟು ದಿ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಬುಕ್ಸ್ ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 17 ಮಾರ್ಚ್ 2009</ref> [[ಷಿಂಟಿ|ಶಿಂಟಿ]] (ಅಥವಾ ''ಕ್ಯಾಮನಚಾಡ್'' )[[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ (ಬೆಟ್ಟದ ಸೀಮೆ)|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಬೆಟ್ಟದ ಸೀಮೆ‌]]ಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಅತಿ ವಿರಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇರುವ UKಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ಸಾವಿರಾರು ಜನರನ್ನು ಇದು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇದರ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿ [[ಕ್ಯಾಮಾನಾಚ್‌ ಕಪ್‌|ಕ್ಯಾಮನಚಾಡ್‌ ಕಪ್‌]]ಯ ಅಂತಿಮ ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಜನರ ದಂಡೇ ನೆರೆಯುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm ಶಿಂಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916014743/http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm |date=2019-09-16 }} scottishsport.co.uk. 2 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಗೇಲಿಕ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌|ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌]] ಮತ್ತು [[ಹರ್ಲಿ ಎಸೆತ|ಹರ್ಲಿಂಗ್‌]]ಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಾಂಘಿಕ ಕ್ರೀಡೆಗಳಾಗಿವೆ. ವಲಸಿಗ ಐರಿಷ್‌ಗಳು ಕೂಡ UKಯಾದ್ಯಂತ ಈ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾರೆ. [[ಮೋಟಾರು ಕ್ರೀಡೆ|ಮೋಟಾರ್‌ ಸ್ಪೋರ್ಟ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ UK ತೀರ ಹತ್ತಿರವಾದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್‌]] ರೇಸಿಂಗ್‌ನ ಹಲವು ತಂಡಗಳು ಮತ್ತು ರೇಸಿಂಗ್‌ ಚಾಲಕರು UK ಮೂಲದವರಾಗಿದ್ದು, ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ರೇಸಿಂಗ್‌ ಕಾರು ಚಾಲಕರು ಬೇರೆಲ್ಲ ದೇಶದ ಚಾಲಕರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. F1 ರೇಸಿಂಗ್ ನ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳು ಮತ್ತು [[ವಿಶ್ವ ರ್ಯಾಲಿ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌]]ಗಳಿಗೆ UK ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪ್ರವಾಸಿ ಕಾರಿನ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌|ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಟೂರಿಂಗ್‌ ಕಾರ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್]]‌(BTCC) ಎಂಬ ತನ್ನದೇ ಸ್ವಂತ [[ಪ್ರವಾಸಿ ಕಾರು ಜೂಜು|ಟೂರಿಂಗ್‌ ಕಾರ್‌ ರೇಸಿಂಗ್]] ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ ಅನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. [[ಸಿಲ್ವರ್‌ಸ್ಟೋನ್ ಸರ್ಕ್ಯುಟ್‌|ಸಿಲ್ವರ್‌ಸ್ಟೋನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಗ್ರಾಂಡ್‌ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಪ್ರಿಕ್ಸ್]] ನಡೆಯುತ್ತದೆ. == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == {{Refimprove|section|date=July 2008}} ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂದೇ ಜನಜನಿತವಾಗಿರುವ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯನ್ನು ಅದರ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಇತಿಹಾಸ|ಇತಿಹಾಸ]]ದಲ್ಲಿ ಬಿಂಬಿತವಾಗಿರುವಂತೆ ವಿವರಿಸಬಹುದು. [[ಮುಂದುವರಿದ ದೇಶ|ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ]] ಒಂದು [[ದ್ವೀಪ ದೇಶ|ದ್ವೀಪದೇಶ]]ವಾಗಿ, ಬೃಹತ್ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕು ದೇಶಗಳ [[ರಾಜಕೀಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ವಾಗಿಯೂ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಶವೂ ತಂತಮ್ಮ ವಿಭಿನ್ನ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಪದ್ಧತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಕೇತಗಳ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವುದು ಇಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯ]]ದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, [[ಕೆನಡಾ]], [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]], [[ಭಾರತ]] ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ಗಳಂತಹ ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಬಹಳಷ್ಟು ವಸಾಹತುಗಳ [[ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆ]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] ಹಾಗೂ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನು|ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. === ಚಲನಚಿತ್ರ === ಇಲ್ಲಿನ [[ಈಲಿಂಗ್‌ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್‌|ಈಲಿಂಗ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್]], ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂಯ ಹಳೆಯ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡುಬಂದಿದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವೀ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಇಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದ ಸ್ವಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕಾ ಹಾಗೂ ಐರೋಪ್ಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅದರ ಮೇಲೆ ಬೀರಿರುವ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಕುರಿತು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಚರ್ಚೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದ ಕುರಿತಾದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕಾದ ಚಿತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಬಹಳಷ್ಟು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಸಹ-ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿವೆ ಇಲ್ಲವೇ ನಟರನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ನಟರು ಹಾಲಿವುಡ್ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಈಗ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. [[BFIನ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯ 100 ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು|BFI ಟಾಪ್ 100 ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್]]‌ ಎಂಬ ಜನಮತ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಫಿಲ್ಮ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಫಿಲ್ಮ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌]]ನಡೆಸಿದ್ದು, ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಅತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಎಂದು ಜನತೆಯು ಪರಿಗಣಿಸಿರುವ 100 ಚಿತ್ರಗಳ ಶ್ರೇಯಾಂಕ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಈ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ನೀಡಿದೆ. === ಸಾಹಿತ್ಯ === [[ಚಿತ್ರ:Shakespeare.jpg|thumb|upright|ವಿಲಿಯಂ ಷೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್‌ನನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿರುವ ಚಾಂಡೋಸ್ ಭಾವಚಿತ್ರ.]] [[ಚಿತ್ರ:Robert burns.jpg|thumb|upright|ರಾಬರ್ಟ್‌ ಬರ್ನ್ಸ್‌—ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕವಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.]] ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ, [[ಐಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾನ್ ಕಿರುದ್ವೀಪ|ಐಲ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್]] ಕಿರುದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಕಡಲ್ಗಾಲುವೆಯ ದ್ವೀಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಹೊಂದಿರುವ [[ಸಾಹಿತ್ಯ]]ವನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್, ವೇಲ್ಸ್‌ ಹಾಗೂ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ಗಳಿಂದ ಬಂದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೂ ಕೂಡ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಹಿತ್ಯ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಹುತೇಕ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಹಿತ್ಯವು [[ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಾಟಕಕಾರ ಮತ್ತು ಕವಿಯಾಗಿರುವ [[ವಿಲಿಯಂ ಷೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್|ವಿಲಿಯಂ ಷೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ‍್]] ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಮಹಾನ್ ನಾಟಕಕಾರನೆಂದು ವಿಶ್ವದೆಲ್ಲೆಡೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare |title=Encyclopedia Britannica article on Shakespeare |accessdate=2006-02-26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |title=MSN Encarta Encyclopedia article on Shakespeare |accessdate=2006-02-26 |archive-date=2006-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060209154055/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Shakespeare%2c+William |title=Columbia Electronic Encyclopedia article on Shakespeare |accessdate=2006-02-26}}</ref> ಆರಂಭಿಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬರಹಗಾರರಲ್ಲಿ, [[ಜೆಫ್ರಿ ಚೇಸರ್|ಜೆಫ್ರಿ ಚೇಸರ‍್]] (14ನೇ ಶತಮಾನ), [[ಥಾಮಸ್ ಮೆಲೊರಿ]] (15ನೇ ಶತಮಾನ), [[ಸರ್ ಥಾಮಸ್ ಮೋರ್|ಸರ‍್ ಥಾಮಸ್ ಮೋರ‍್]] (16ನೇ ಶತಮಾನ), ಮತ್ತು [[ಜಾನ್‌ ಮಿಲ್ಟನ್‌|ಜಾನ್ ಮಿಲ್ಟನ್]] (17ನೇ ಶತಮಾನ) ಇವರುಗಳು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಆಧುನಿಕ ಕಾದಂಬರಿ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ [[ಸ್ಯಾಮುಯೆಲ್‌ ರಿಚರ್ಡ್‌ಸನ್‌|ಸ್ಯಾಮ್ಯುಯೆಲ್ ರಿಚರ್ಡ್‌‌ಸನ್‌]]ಗೆ ಸಂದಿದೆ. 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಒಂದಷ್ಟು ಬರಹಗಾರರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೊಸತನವನ್ನು ತಂದರು. ಅವರುಗಳೆಂದರೆ, [[ಜೇನ್‌ ಆಸ್ಟೆನ್‌|ಜೇನ್ ಆಸ್ಟೆನ್]], ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಯ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ್ತಿ [[ಮೇರಿ ಷೆಲ್ಲಿ]], ಮಕ್ಕಳ ಬರಹಗಾರ [[ಲೂಯಿಸ್ ಕರೋಲ್]], [[ಬ್ರಾಂಟೆ|ಬ್ರಾಂಟೆ ಸೋದರಿಯರು]], ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಂದೋಲನಕಾರನಾದ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಡಿಕೆನ್ಸ್‌|ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಡಿಕೆನ್ಸ್]], [[ಯಥಾರ್ಥವಾದ (ಸಾಹಿತ್ಯ)|ನಿಸರ್ಗವಾದಿ ಶೈಲಿ]]ಯ ಬರಹಗಾರ [[ಥಾಮಸ್ ಹಾರ್ಡಿ]], ದಾರ್ಶನಿಕ ಕವಿ [[ವಿಲಿಯಂ ಬ್ಲೇಕ್]] ಮತ್ತು ರಮ್ಯತಾವಾದಿ ಕವಿ [[ವಿಲಿಯಂ ವರ್ಡ್ಸ್‌ವರ್ತ್‌|ವಿಲಿಯಂ ವರ್ಡ್ಸ್‌‌ವರ್ತ್‌]] ಇವರೇ ಮೊದಲಾದವರು. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಬರಹಗಾರರಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಕಂಡವರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ: ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಷಯದ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ [[ಎಚ್‌. ಜಿ. ವೆಲ್ಸ್‌|ಎಚ್‌. ಜಿ. ವೇಲ್ಸ್‌]], ಮಕ್ಕಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿಗಳ ಬರಹಗಾರರಾದ [[ರುಡ್‌ಯಾರ್ಡ್‌ ಕಿಪ್ಲಿಂಗ್]], [[ಎ. ಎ. ಮಿಲ್ನ್‌]], ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಬರಹಗಾರ [[ಡಿ. ಎಚ್. ಲಾರೆನ್ಸ್]], [[ಆಧುನಿಕತಾವಾದ|ಆಧುನಿಕತಾವಾದಿ]] [[ವರ್ಜೀನಿಯಾ ವೂಲ್ಫ್|ವರ್ಜೀನಿಯಾ ವೂಲ್ಫ್‌]], ವಿಡಂಬನಕಾರ [[ಎವೆಲಿನ್ ವಾ]], ಪ್ರತಿಪಾದಕವಾದಿ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಆರ್ವೆಲ್‌|ಜಾರ್ಜ್ ಆರ್ವೆಲ್‌]], ಜನಪ್ರಿಯ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ [[ಗ್ರಹಾಂ ಗ್ರೀನ್]], ಅಪರಾಧ ವಿಷಯಗಳ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ್ತಿ [[ಅಗಾಥಾ ಕ್ರಿಸ್ಟಿ]], ಮತ್ತು ಕವಿಗಳಾದ [[ಟೆಡ್‌ ಹ್ಯೂಸ್|ಟೆಡ್ ಹ್ಯೂಸ್]] ಹಾಗೂ [[ಜಾನ್ ಬೆಟ್ಜ್‌ಮನ್|ಜಾನ್‌ ಬೆಟ್ಜ್‌ಮನ್‌]]. ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸಂಚಲನೆಯನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ, [[ಜೆ. ಕೆ. ರೌಲಿಂಗ್]] ಬರೆದ ಮಕ್ಕಳ ಕಲ್ಪನಾ ಕಥಾನಕವಾದ [[ಹ್ಯಾರಿ ಪಾಟರ್|ಹ್ಯಾರಿ ಪಾಟರ‍್]] ಶ್ರೇಣಿಯು [[ಜೆ. ಆರ್. ಆರ್. ಟೋಕಿಯೆನ್|ಜೆ. ಆರ‍್. ಆರ‍್. ಟೋಕಿಯೆನ್]] ಮತ್ತು [[ಸಿ. ಎಸ್. ಲೂಯಿಸ್|ಸಿ. ಎಸ್. ಲೂಯಿಸ್‌]]ರವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಿದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸಾಹಿತ್ಯ|ಸ್ಕಾಡ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಕೊಡುಗೆ]]ಯನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದಾದರೆ, ಪತ್ತೇದಾರಿ ಬರಹಗಾರ [[ಅರ್ಥರ್ ಕಾನನ್ ಡಾಯ್ಲ್|ಅರ್ಥರ‍್ ಕಾನನ್‌ ಡಾಯ್ಲ್‌]], ರಮ್ಯವಾದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬರೆದ ಸರ್‌ [[ವಾಲ್ಟರ್ ಸ್ಕಾಟ್|ವಾಲ್ಟರ‍್ ಸ್ಕಾಟ್]], ಮಕ್ಕಳ ಬರಹಗಾರ [[ಜೆ. ಎಂ. ಬ್ಯಾರೀ]] ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾವ್ಯದಂಥ ಸಾಹಸಗಳನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸಿದ [[ರಾಬರ್ಟ್‌ ಲೂಯಿಸ್ ಸ್ಟೀವನ್‌ಸನ್‌|ರಾಬರ್ಟ್‌ ಲೂಯಿಸ್‌ ಸ್ಟೀವನ್‌ಸನ್]] ಇವರೇ ಮೊದಲಾದವರು ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಹೆಸರಾಂತ ಕವಿ [[ರಾಬರ್ಟ್ ಬರ್ನ್ಸ್]] ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವದ ಕೆಟ್ಟ ಕವಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬ ಎಂದು ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರಿಂದ ಕರೆಸಿಕೊಂಡ [[ವಿಲಿಯಂ ಮೆಕ್‌ಗೊನಗಾಲ್‌]]ರಂಥವರನ್ನೂ ಸಹ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ತಯಾರಿಸಿದೆ.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/31/AR2007073101696.html ಹೌ ಟು ಸೆಲೆಬ್ರೆಟ್‌ 'ದಿ ವಲ್ರ್ಸ್ಡ್ ‌ವರ್ಸ್ಟ್ ಪೊಯೆಟ್‌'?] washingtonpost.com, 1 ಆಗಷ್ಟ್‌, 2007</ref> ತೀರ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಆಧುನಿಕತಾವಾದಿ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿ ಸಾಹಿತಿಗಳಾದ [[ಹ್ಯೂ ಮ್ಯಾಕ್‌ಡಯರ್ಮಿಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ನೀಲ್ ಎಂ. ಗುನ್‌|ನೀಲ್‌ ಎಂ. ಗುನ್]]‌ರವರುಗಳು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಪುನರುತ್ಥಾನ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಪುನರುತ್ಥಾನ]]ಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. [[ಇಯಾನ್ ರಾನ್‌ಕಿನ್|ಇಯಾನ್ ರಾನ್‌ಕಿನ್‌]]ನ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ಇಯೈನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ಸ್‌]]ನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಘೋರ-ಹಾಸ್ಯಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಠೋರತೆಯ ಹೊರನೋಟ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿರುವ ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌, UNESCOದ ಮೊದಲ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ [[ಸಾಹಿತ್ಯದ ನಗರ|ಸಾಹಿತ್ಯ ನಗರ]]ವಾಗಿದೆ <ref>[http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=27852&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html ಎಡಿಂಬರ್ಗ್, UK ನೇಮಿಸಿದ ಮೊದಲ ಸಾಹಿತ್ಯದ UNESCO ನಗರ ] unesco.org. 20 ಆಗಷ್ಟ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಈಗ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಎಂದು ಜನಜನಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ''[[ವೈ ಗೊಡೊಡ್ಡಿನ್]]'' (Y Gododdin) ಕವಿತೆಯನ್ನು ಆರನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ [[ಕುಂಬ್ರಿಕ್ ಭಾಷೆ|ಕಂಬ್ರಿಕ್]] ಅಥವಾ [[ಹಳೆಯ ವೆಲ್ಷ್|ಹಳೆಯ ವೆಲ್ಷ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದು, [[ಅರ್ಥರ್ ರಾಜ|ಅರ್ಥರ‍್ ರಾಜ]]ನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆರಂಭಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಅರ್ಥರನ ಕಾಲದ ದಂತಕಥೆಗಳು|ಅರ್ಥರನ ಕಾಲದ ದಂತಕಥೆ]]ಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ [[ಮಧ್ಯ ಯುಗದಲ್ಲಿನ ಆಂಗ್ಲ ಚರಿತ್ರಾಕರರು|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಇತಿಹಾಸದ ಆರಂಭಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಮಾನ್‌ಮೌತ್‌ನ ಜಿಯೊಫ್ರೆ]]ಯು ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಮಹಾನ್‌ ವೆಲ್ಷ್‌ ಕವಿ ಎಂಬ ಅಭಿದಾನವಕ್ಕೆ [[ಡಫಿಡ್‌ ಅಪ್‌ ಗ್ವಿಲಿಮ್|ಡಫಿಡ್‌ ಅಪ್ ಗ್ವಿಲಿಮ್‌]] ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೂ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ [[ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆ]]ಯದೇ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವಿದ್ದುದರಿಂದಾಗಿ ವೆಲ್ಷ್‌ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವು ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೇ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಬಹುತೇಕ ಗದ್ಯಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಮ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ವೆಲ್ಷ್‌-ಭಾಷೆಯ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ ಎಂಬ ಅಭಿದಾನವನ್ನು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಬರಹಗಾರನಾದ [[ಡೇನಿಯಲ್ ಜೋನ್ಸ್‌|ಡೇನಿಯಲ್‌ ಜೋನ್ಸ್]]‌ಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿನ ಕವಿಗಳಾದ, [[ಆರ್. ಎಸ್. ಥಾಮಸ್]] ಮತ್ತು [[ಡೈಲನ್ ಥಾಮಸ್]] ಇಂಗ್ಲಿಷ್-ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ ಕವಿತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರೆ, [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಲೆವೆಲ್ಲಿನ್]] ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ [[ರೊಲ್ಡ್‌ ಡಾಹ್ಲ್]]ರವರುಗಳೂ ಸಹ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ವೆಲ್ಷ್‌ನಲ್ಲಿನ ಆಧುನಿಕ ಬರಹಗಾರರಲ್ಲಿ [[ಕೇಟ್ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್ (ಲೇಖಕ)|ಕೇಟ್‌ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್‌]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಗಳಿಗೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಅಥವಾ [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್]]‌ ಒಕ್ಕೂಟದ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ಲೇಖಕರುಗಳು UKಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಶತಮಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಬಂದಿರುವ ಅಂಥಾ ಗಣನೀಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ, [[ಜೋನಾಥನ್ ಸ್ವಿಫ್ಟ್‌]], [[ಆಸ್ಕರ್ ವೈಲ್ಡ್‌]], [[ಬ್ರಾಮ್ ಸ್ಟೋಕರ್|ಬ್ರಾಮ್‌ ಸ್ಟೋಕರ್‍]], [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಬರ್ನಾರ್ಡ್‌ ಷಾ]], [[ಜೋಸೆಫ್ ಕಾನ್ರಾಡ್‌|ಜೋಸೆಫ್‌ ಕಾನಾರ್ಡ್‌]], [[ಟಿ. ಎಸ್. ಎಲಿಯಟ್‌]] ಮತ್ತು [[ಎಜ್ರಾ ಪೌಂಡ್|ಎಜ್ರಾ ಪೌಂಡ್‌]]ರವರುಗಳು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ, ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ [[ಕಜುವೊ ಇಷಿಗುರೊ]] ಮತ್ತು [[ಸಲ್ಮಾನ್ ರಷ್ದಿ|ಸರ್ ಸಲ್ಮಾನ್‌ ರಷ್ದಿ]]ಯವರಂಥಾ ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಲೇಖಕರುಗಳೂ ಸಹ ಈ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ರಂಗಭೂಮಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಷೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್‌ನ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ [[ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್ ಮಾರ್ಲೋ|ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ‍್ ಮಾರ್ಲೋ]] ಮತ್ತು [[ಬೆನ್‌ ಜಾನ್ಸನ್|ಬೆನ್‌ ಜಾನ್ಸನ್‌]]ರವರುಗಳು ಗಾಢತೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟರು. ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, [[ಅಲನ್ ಐಕ್‌ಬೋರ್ನ್‌|ಅಲನ್‌ ಐಕ್‌ಬೋರ್ನ್‌]], [[ಹೆರಾಲ್ಡ್‌ ಪಿಂಟರ್‌]], [[ಮೈಕೇಲ್ ಫ್ರಯಾನ್|ಮೈಕೇಲ್‌ ಫ್ರಯಾನ್‌]], [[ಟಾಮ್ ಸ್ಟೊಪಾರ್ಡ್‌|ಟಾಮ್‌ ಸ್ಟೊಪಾರ್ಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಡೇವಿಡ್‌ ಎಡ್ಗರ್ (ನಾಟಕಕಾರ)|ಡೇವಿಡ್‌ ಎಡ್ಗರ್‌]]ರಂಥಾ ಬರಹಗಾರರು ಅತಿ ಯಥಾರ್ಥತಾವಾದ, ಯಥಾರ್ಥತಾವಾದ ಮತ್ತು ತೀವ್ರಗಾಮಿ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು. === ಮಾಧ್ಯಮ === ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದಾಗಿ UKಯ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಒಂದು ಬಹುವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯಾಮ ದೊರೆತಿದೆ. ==== ಪ್ರಸರಣಾ ಕಾರ್ಯ ==== [[ಚಿತ್ರ:BBC Television Centre.JPG|thumb|BBC ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರBBCಯು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಪ್ರಸಾರಕವಾಗಿದೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Channel 4 Building - Horseferry Road - London - 310504.jpg|thumb|Channel 4 ಕಟ್ಟಡ.]] UKಯಲ್ಲಿ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: [[BBC One]], [[BBC Two]], [[ITV]], [[Channel 4]] ಮತ್ತು [[ಐದು (ವಾಹಿನಿ)|Five]]. ಇವುಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅನಲೋಗ್ ಟೆರೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್, ಮುಕ್ತ ಪ್ರಸಾರದ ಸಂಕೇತಗಳ ಮೂಲಕ ಬಿತ್ತರವಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಕೊನೆಯ ಮೂರು ವಾಹಿನಿಗಳಿಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಾಹೀರಾತುಗಳ ಮೂಲಕ ಹಣ ಬರುತ್ತಿದೆ. ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ [[S4C]] ಎಂಬ ವೆಲ್ಷ್‌ನ ನಾಲ್ಕನೇ ವಾಹಿನಿಯು Channel 4ನ್ನು ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟಗೊಳಿಸಿ, ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇತರ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಾಹಿನಿಯು Channel 4ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನೂ ಬಿತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. [[BBC]]ಯು UKಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಂಡವಾಳದ [[ರೇಡಿಯೋ]], [[ದೂರದರ್ಶನ]] ಮತ್ತು [[ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್‌|ಅಂತರಜಾಲ]] ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪ್ರಸಾರ ನಿಗಮವಾಗಿದ್ದು, ಇಡೀ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾದ ಮತ್ತು ಬೃಹತ್ತಾದ ಪ್ರಸಾರಕನಾಗಿದೆ. ಇದು UK ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಹಲವಾರು [[BBC ದೂರದರ್ಶನ|ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಗಳು]] ಮತ್ತು [[BBC ರೇಡಿಯೋ|ರೇಡಿಯೋ]] ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. BBCಯ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೂರದರ್ಶನ ಸುದ್ದಿ ಸೇವೆಯಾದ [[BBC ವಿಶ್ವ‌ ನ್ಯೂಸ್|BBC ವರ್ಲ್ಡ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌]] ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[BBC ವಿಶ್ವ‌ ಸರ್ವೀಸ್|BBC ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಸರ್ವೀಸ್‌]] ರೇಡಿಯೋ ಜಾಲವು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಮೂವತ್ತಮೂರು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ [[BBC ರೇಡಿಯೋ ಸಿಮ್ರು]] ಮೂಲಕ ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ [[BBC ರೇಡಿಯೋ nan Gàidheal]] ಮೂಲಕ ಗೇಲಿಕ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಐರಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. BBCಯ ಸ್ವದೇಶೀ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ [[ದೂರದರ್ಶನ ಪರವಾನಗಿ|ದೂರದರ್ಶನದ ಪರವಾನಗಿ]]ಯಿಂದ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವು ಒದಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. BBC ವರ್ಲ್ಡ್ ಸರ್ವೀಸ್‌ ರೇಡಿಯೋಗೆ [[ವಿದೇಶಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ಕಚೇರಿ|ವಿದೇಶಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌]] ಕಚೇರಿಯಿಂದ ಬಂಡವಾಳವು ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಚಂದಾದಾರಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೇಬಲ್‌ ಹಾಗೂ ಉಪಗ್ರಹ ಸೇವೆಗಳ ಮೂಲಕ ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರಗಳು [[BBC ವಿಶ್ವ‌ವೈಡ್‌|BBC ವರ್ಲ್ಡ್‌ವೈಡ್‌]]ನಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. BBCಯ ಈ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಭಾಗವು [[ವರ್ಜಿನ್‌ ಮೀಡಿಯಾ|ವರ್ಜಿನ್ ಮೀಡಿಯಾ]]ದ ಜೊತೆಗೂಡಿ [[UKTV]]ಯ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. UKಯು ಈಗ ಬೃಹತ್ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಟೆರೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ವಾಹಿನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, BBCಯಿಂದ ಬಂದ ಇನ್ನೂ ಆರು ವಾಹಿನಿಗಳು, ITVಯಿಂದ ಬಂದ ಐದು ವಾಹಿನಿಗಳು ಮತ್ತು Channel 4ನಿಂದ ಬಂದ ಮೂರು ವಾಹಿನಿಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಇವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವೆಲ್ಷ್‌ನಲ್ಲೇ ಇರುವ S4Cಯಿಂದ ಬಂದ ಒಂದು ವಾಹಿನಿಯೂ ಸಹ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಇಡೀ ವಾಹಿನಿ ಸಮೂಹವನ್ನು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವನ್ನಾಗಿಸಿದೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ [[ಕೇಬಲ್ ದೂರದರ್ಶನ]]ದ ಸೇವೆಗಳ ಅಗಾಧ ಪಾಲನ್ನು [[ವರ್ಜಿನ್ ಮೀಡಿಯಾ|ವರ್ಜಿನ್‌ ಮೀಡಿಯಾ]] ಒದಗಿಸುತ್ತಿದೆ. [[ಫ್ರೀಸ್ಯಾಟ್]]‌ನಿಂದ ಅಥವಾ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸ್ಕೈ ಬ್ರಾಡ್‌ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್]]‌ನಿಂದ ಲಭ್ಯವಿರುವ [[ಉಪಗ್ರಹ ದೂರದರ್ಶನ]]ದ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೀವ್ಯೂ (UK)|ಫ್ರೀವ್ಯೂ]]ನಿಂದ ಬರುವ [[ಮುಕ್ತಪ್ರಸಾರ|ಮುಕ್ತ ಪ್ರಸಾರ]]ದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಟೆರೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ದೂರದರ್ಶನದ ಮೂಲಕ ಈ ಸೇವೆಗಳು ಸಿಗುತ್ತಿವೆ. 2012ರ ವೇಳೆಗೆ ಇಡೀ UKಯು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಡಿಜಿಟಲ್ ಟೆರೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ದೂರದರ್ಶನ#ಡಿಜಿಟಲ್ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಬದಲಾವಣೆ|ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿದೆ]]. [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ರೇಡಿಯೋ|UKಯಲ್ಲಿನ ರೇಡಿಯೋ ವಲಯ]]ದ ಮೇಲೆ [[BBC ರೇಡಿಯೋ]] ಪ್ರಭುತ್ವ ಸಾಧಿಸಿದ್ದು, ಹತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಾಲಗಳು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಅದು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಕೇಳುಗರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ [[BBC ರೇಡಿಯೋ 2]] ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ನಂತರದ ಹತ್ತಿರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು [[BBC ರೇಡಿಯೋ 1]] ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿದ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಸಂಗೀತ ಅಥವಾ ಮಾತುಕತೆಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿನ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ==== ಅಂತರಜಾಲ ==== [[.uk|uk.]] ಎಂಬುದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂಗೆ ದೊರೆತಿರುವ [[ಅಂತರಜಾಲ|ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್‌]] [[ಕಂಟ್ರಿ ಕೋಡ್‌|ಕಂಟ್ರಿಕೋಡ್]] [[ಟಾಪ್-ಲೆವೆಲ್ ಡೊಮೈನ್|ಟಾಪ್‌-ಲೆವೆಲ್ ಡೊಮೈನ್‌]]([[ccTLD]])ಆಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, 2009ರಲ್ಲಿ "[[.sco]]" ಅಥವಾ ".scot" ಎಂಬ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ವೆಬ್‌ ಡೊಮೈನ್‌ನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನ ನೀಡಲು ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯನಿರತರ ತಂಡವೊಂದು ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7782273.stm ಸಾಲ್‌ಮಾಂಡ್‌ ಬ್ಯಾಕಿಂಗ್‌ ಡಾಟ್‌ಸ್ಕಾಟ್‌ ವೆಬ್‌ ನೇಮ್‌ ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 14 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008</ref> ==== ಮುದ್ರಣ ಮಾಧ್ಯಮ ==== ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ]]ಗಳನ್ನು ''ಗುಣಮಟ್ಟ'' ದ, ಗಂಭೀರ-ಮನೋಧರ್ಮದ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ (ಅವುಗಳಿಗಿರುವ ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು "[[ದೊಡ್ಡಹಾಳೆ]]ಗಳು" ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನುಳ್ಳ ''[[ಚಿಕಣಿ-ಪತ್ರಿಕೆ]]'' (ಟ್ಯಾಬ್ಲಾಯ್ಡ್‌) ಬಗೆಗಳೆಂದು ವಿಭಾಗಿಸಬಹುದು. ಓದುವಿಕೆಯ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೊಡ್ಡಹಾಳೆಗಳು, [[ಚಿಕಣಿ-ಪತ್ರಿಕೆ]]ಗಳು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಹೆಚ್ಚು [[ಸಾಂದ್ರವಾದ (ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ)|ಸಾಂದ್ರವಾದ]]-ಗಾತ್ರದ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. UKಯಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ದಿನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪೈಕಿ ''[[ದಿ ಸನ್]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಸರಣದ ಪ್ರಮಾಣವು 3.1 ದಶಲಕ್ಷಗಳಷ್ಟಿದ್ದು, ಅದು ಒಟ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಸರಿಸುಮಾರು ಕಾಲು ಭಾಗದಷ್ಟಿದೆ.<ref name="paper">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing|title=ABCs: National daily newspaper circulation September 2008|publisher=Audit Bureau of Circulations|accessdate=2008-10-17}}</ref> ಇದರ ಒಡನಾಡಿ ಪತ್ರಿಕೆಯಾದ, ''[[ನ್ಯೂಸ್ ಆಫ್‌ ದಿ ವಿಶ್ವ‌|ನ್ಯೂಸ್ ಆಫ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌‌]]'' ಭಾನುವಾರದ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಸರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಸ್ತು-ವಿಷಯಗಳ ಬಗೆಗೆ ರೂಢಿಗತ ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing1|title=ABCs: National Sunday newspaper circulation September 2008 |publisher=Audit Bureau of Circulations |date=2008-10-10|accessdate=2008-10-17}}</ref>''[[ದಿ ಡೈಲಿ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್|ದಿ ಡೈಲಿ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌]]'' ಒಂದು [[ಬಲಪಂಥೀಯ]] ದೊಡ್ಡಹಾಳೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, "ಗುಣಮಟ್ಟದ" ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರಾಟವಾಗುವ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="paper" />''[[ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯು ಹೆಚ್ಚು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಉದಾರತಾವಾದ|ಉದಾರವಾದಿ]] "ಗುಣಮಟ್ಟದ" ದೊಡ್ಡಹಾಳೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, ''[[ಫಿನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಟೈಮ್ಸ್‌|ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಟೈಮ್ಸ್‌]]'' ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಕಿತ್ತಳೆ-ಪಾಟಲ ವರ್ಣದ ದೊಡ್ಡಹಾಳೆಯ ಕಾಗದದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬೆಲ್‌ಫಾಸ್ಟ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುವ ''[[ದಿ ನ್ಯೂಸ್ ಲೆಟರ್|ದಿ ನ್ಯೂಸ್‌ ಲೆಟರ‍್]]'' ಪತ್ರಿಕೆ 1737ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮುದ್ರಣವಾಗಿದ್ದು, ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಅತಿ ಹಳೆಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್-ಭಾಷಾ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರ ಐರಿಷ್‌ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ''[[ದಿ ಐರಿಷ್ ನ್ಯೂಸ್|ದಿ ಐರಿಷ್‌ ನ್ಯೂಸ್]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯು 2006 ಮತ್ತು 2007ರಲ್ಲಿ, ಎರಡು ಬಾರಿ, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ ಎಂಬ ಅಭಿದಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.newspaperawards.co.uk/default.htm |title=The Newspaper Awards |accessdate=2007-05-19 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510080001/http://www.newspaperawards.co.uk/default.htm |url-status=dead }}</ref> ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ನೋಡಿದರೆ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಕ್ತ ಘಟನೆಗಳ ಕುರಿತಾದ ಬರಹಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಸರಣವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ''[[ದಿ ಇಕನಾಮಿಸ್ಟ್]]'' ಹಾಗೂ ''[[ನೇಚರ್ (ನಿಯತಕಾಲಿಕ)|ನೇಚರ್]]'' ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಯ ವಾಚಕವೃಂದದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಹೊಂದಿದೆ ([[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೋಡಿ]]). ''[[ಡೈಲಿ ರೆಕಾರ್ಡ್‌(ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್)|ಡೈಲಿ ರೆಕಾರ್ಡ್‌]]'' ಎಂಬ ಚಿಕಣಿ-ಪತ್ರಿಕೆಯು ಯಾವುದೇ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಸಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ''[[ದಿ ಸನ್#ದಿ ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸನ್|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸನ್‌]]'' ಪತ್ರಿಕೆಗಿಂತ ಒಂದಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಸಹಯೋಗಿ ಪತ್ರಿಕೆ ''[[ಸಂಡೆ ಮೇಲ್ (ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌)|ಸಂಡೆ ಮೇಲ್]]'' ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾನುವಾರದ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ. ''[[ದಿ ಹೆರಾಲ್ಡ್‌ (ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ)|ದಿ ಹೆರಾಲ್ಡ್‌]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ "ಗುಣಮಟ್ಟದ" ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅದು ''[[ದಿ ಸ್ಕಾಟ್ಸ್‌ಮನ್|ದಿ ಸ್ಕಾಟ್ಸ್‌ಮನ್‌]]'', ''[[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಆನ್ ಸಂಡೆ|ದಿ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಆನ್ ಸಂಡೆ]]'' ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಸಹಯೋಗಿ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಭಾನುವಾರದ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಂದಿದೆ.<ref>[http://www.business7.co.uk/business-news/breaking-business-news/2008/02/11/scottish-newspaper-readership-falls-97298-20316075/ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌‌ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ ಓದುಗರ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಳಿತ ] ಬಿಸಿನೆಸ್‌7, 11 ಫೆಬ್ರವರಿ 2008</ref> === ಸಂಗೀತ === [[ಚಿತ್ರ:The Fabs.JPG|thumb|ಸಂಗೀತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್‌, ವಾಣಿಜ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ತಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶತಕೋಟಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾರಾಟ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [491] [493] [495]]] ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿರುವ, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌, ವೇಲ್ಸ್‌ ಹಾಗೂ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ]]ದಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು [[ವೇಗದ ತಾಳ-ಧ್ವನಿಯ ಸಂಗೀತ]]ದವರೆಗಿನ ಸಂಗೀತದ ವಿವಿಧ ಶೈಲಿಗಳು UKಯಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಕಳೆದ 50 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ ಪ್ರಮುಖ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಕೊಡುಗೆಗಳಲ್ಲಿ, [[ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್‌]], [[ಕ್ವೀನ್|ಕ್ವೀನ್‌]], [[AC/DC]], [[ಬೀ ಗೀಸ್|ಬೀ ಗೀಸ್‌]], [[ಕ್ಲಿಫ್ ರಿಚರ್ಡ್‌]], [[ಎಲ್ಟನ್ ಜಾನ್|ಎಲ್ಟನ್‌ ಜಾನ್‌]], [[ಲೆಡ್ ಜೆಪೆಲಿನ್|ಲೆಡ್‌ ಜೆಪ್ಪೆಲಿನ್‌]], [[ಪಿಂಕ್ ಫ್ಲಾಯ್ಡ್|ಪಿಂಕ್‌ ಫ್ಲಾಯ್ಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ದಿ ರೋಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೋನ್ಸ್|ದಿ ರೋಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೋನ್ಸ್‌]] ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ 200 ದಶಲಕ್ಷ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾರ್ಹ ಮಾರಾಟವನ್ನು ಕಂಡಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.emigroup.com/Press/2009/press17.htm |title=British rock legends get their own music title for PLAYSTATION3 and PlayStation2 |work=[[EMI Group]] |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029085831/http://www.emigroup.com/Press/2009/press17.htm |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/58259/the-Bee-Gees</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3897823.ece ದಿ ಟೈಮ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525121851/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3897823.ece |date=2010-05-25 }} ಆನ್‌ ಕ್ಲಿಫ್‌ ರಿಚರ್ಡ್‌</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2305273/Sir-Elton-John-honoured-in-Ben-and-Jerry-ice-cream.html ದಿ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080801175725/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2305273/Sir-Elton-John-honoured-in-Ben-and-Jerry-ice-cream.html |date=2008-08-01 }} ಆನ್‌ ಎಲ್ಟನ್‌ ಜಾನ್‌</ref><ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1562875/Rock-group-Led-Zeppelin-to-reunite.html |title=Rock group Led Zeppelin to reunite|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2008-04-19}}</ref> <ref>{{cite news |title=Pink Floyd founder Syd Barrett dies at home |url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2-2265034,00.html |work=Times Online |date=2006-07-11 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2012-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313205002/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |first=Kate |last=Holton |title=Rolling Stones sign Universal album deal |url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSL1767761020080117 |format= |agency=[[Reuters]] |work=Reuters.com |date=2008-01-17 |accessdate=2008-10-26}}</ref> ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶತಕೋಟಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾರಾಟ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್‌ ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="Beatles sales" /><ref name="McCartney" /><ref name="uktvrecording" />[[ಗಿನ್ನೆಸ್ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಗಳು|ಗಿನ್ನೆಸ್‌ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆ]]ಗಳ ವತಿಯಿಂದ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಅನುಸಾರ, UKಯಲ್ಲಿನ ಬಹುತೇಕ ಸಂಗೀತ ಕೋಷ್ಟಕಗಳಲ್ಲಿನ ಹತ್ತು ಕೃತಿಗಳ ಪೈಕಿ ಎಂಟು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ನವೇ ಆಗಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ, [[ಸ್ಟೇಟಸ್ ಕೋ(ತಂಡ)|ಸ್ಟೇಟಸ್‌ ಕೊ]], ಕ್ವೀನ್, ದಿ ರೋಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೋನ್ಸ್‌, [[UB40]], [[ಡಿಪೀಚ್ ಮೋಡ್|ಡಿಪೀಚ್‌ ಮೋಡ್‌]], ಬೀ ಗೀಸ್‌, [[ಪೆಟ್ ಷಾಪ್ ಬಾಯ್ಸ್|ಪೆಟ್‌ ಷಾಪ್ ಬಾಯ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾನಿಕ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಪ್ರೀಚರ್ಸ್|ಮ್ಯಾನಿಕ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ ಪ್ರೀಚರ್ಸ್‌]].<ref name="Hit singles">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4259312.stm|title=Status Quo hold UK singles record|date=2005-09-19|publisher=BBC News|accessdate=2009-08-02}}</ref> ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿದ್ದ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸಂಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದವರೆಂದರೆ, [[ವಿಲಿಯಂ ಬೈರ್ಡ್‌]], [[ಹೆನ್ರಿ ಪರ್ಸೆಲ್|ಹೆನ್ರಿ ಪರ್ಸೆಲ್‌]], ಸರ್‌ [[ಎಡ್ವರ್ಡ್‌ ಎಲ್ಗರ್|ಎಡ್ವರ್ಡ್‌ ಎಲ್ಗರ್‌]], [[ಗಸ್ಟವ್ ಹೋಸ್ಟ್|ಗುಸ್ಟವ್‌ ಹೋಸ್ಟ್‌]], ಸರ್‌ [[ಅರ್ಥರ್ ಸಲ್ಲಿವನ್|ಅರ್ಥರ್‌ ಸಲ್ಲಿವನ್‌]] (ವಾಗ್ಗೇಯಕಾರ ಸರ್‌ [[ಡಬ್ಲ್ಯು. ಎಸ್. ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್|ಡಬ್ಲ್ಯು.ಎಸ್. ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್]]‌ರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದವ), [[ರಾಲ್ಫ್ ವೌಘನ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌|ರಾಲ್ಫ್‌ ವಾಘನ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ [[ರೂಪಕ]][[ಬೆಂಜಮಿನ್ ಬ್ರಿಟ್ಟನ್]]ಇವರೇ ಮೊದಲಾದವರು. ಈಗ ಬದುಕಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ಸರ್ [[ಪೀಟರ್ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ವೆಲ್ ಡೇವಿಸ್|ಪೀಟರ್ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ವೆಲ್‌ ಡೇವಿಸ್‌]] ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದು, [[ದಿ ಕ್ವೀನ್ಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌ನ ಒಡೆಯ|ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌ನ ಈಗಿನ ಒಡೆಯ]]ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. [[BBC ಸಿಂಫನಿ ಆರ್ಕೇಸ್ಟ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಲಂಡನ್ ಸಿಂಫನಿ ಕೋರಸ್|ಲಂಡನ್‌ ಸಿಂಫನಿ ಕೋರಸ್]]‌ನಂತಹ ಜಗತ್‌ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ವರಮೇಳದ‌ ವಾದ್ಯವೃಂದಗಳು ಹಾಗೂ ಮೇಳಗಾಯನಗಳಿಗೂ ಸಹ UKಯು ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವ ವಾದ್ಯವೃಂದ [[ನಿರ್ವಹಣೆ|ನಿರ್ವಾಹಕ]]ರಲ್ಲಿ ಸರ್ [[ಸೈಮನ್ ರ್ಯಾಟಲ್|ಸೈಮನ್‌ ರ್ಯಾಟಲ್]], [[ಜಾನ್ ಬಾರ್ಬಿರೋಲಿ|ಜಾನ್‌ ಬಾರ್ಬಿರೋಲಿ]] ಮತ್ತು ಸರ್ [[ಮಾಲ್ಕಮ್ ಸಾರ್ಜೆಂಟ್]]‌ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತ|ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತ]] [[ಸಂಯೋಜಕ]]ರಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದವರೆಂದರೆ, [[ಜಾನ್ ಬ್ಯಾರಿ (ಸಂಯೋಜಕ)|ಜಾನ್‌ ಬ್ಯಾರಿ]], [[ಕ್ಲಿಂಟ್ ಮ್ಯಾನ್‌ಸೆಲ್|ಕ್ಲಿಂಟ್‌ ಮ್ಯಾನ್‌ಸೆಲ್‌]], [[ಮೈಕ್ ಓಲ್ಡ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌|ಮೈಕ್‌ ಓಲ್ಡ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌]], [[ಜಾನ್ ಪೋವೆಲ್|ಜಾನ್‌ ಪೊವೆಲ್‌]], [[ಕ್ರೆಗ್‌ ಆರ್ಮ್‌ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್ (ಸಂಯೋಜಕ)|ಕ್ರೆಗ್‌ ಆರ್ಮ್‌ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್‌]], [[ಡೇವಿಡ್ ಅರ್ನಾಲ್ಡ್‌ (ಸಂಯೋಜಕ)|ಡೇವಿಡ್‌ ಅರ್ನಾಲ್ಡ್‌]], [[ಜಾನ್ ಮರ್ಫಿ (ಸಂಯೋಜಕ)|ಜಾನ್‌ ಮರ್ಫಿ]], [[ಮೋಂಟಿ ನಾರ್ಮನ್|ಮೊಂಟಿ ನಾರ್ಮನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಹ್ಯರಿ ಗ್ರೆಗ್ಸನ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್|ಹ್ಯಾರಿ ಗ್ರೆಗ್ಸನ್‌ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌]]. [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್ ಹ್ಯಾಂಡೆಲ್|ಜಾರ್ಜ್‌ ಫ್ರೆಡ್‌ರಿಕ್‌ ಹ್ಯಾಂಡೆಲ್‌]] ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ [[ಜರ್ಮನ್ ಬ್ರೈಟನ್|ಜರ್ಮನ್‌]] ಆಗಿದ್ದರೂ ಸಹ [[ಜರ್ಮನ್ ಬ್ರೈಟನ್|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌]] ಆಗಿ ಮರಣಹೊಂದಿದ (ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜರುಗಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೆಸಿಯಾ (Messiah) ಕೃತಿಯಂತೆಯೇ ಅವನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಜನ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಜನ]]ರಿಗೆಂದೇ [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. UKಯ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ನಗರಗಳು ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ರೂಪಕಗಳಿಗೆ ಖ್ಯಾತವಾಗಿವೆ. [[ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌]]ನಿಂದ ಬಂದ ರೂಪಕಗಳಲ್ಲಿ [[ತಲಾ]] ಒಂದೊಂದಕ್ಕೂ UKಯ ಸಂಗೀತ ಕೋಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಯಾವುದೇ ನಗರಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಮೊದಲನೇ ಸ್ಥಾನ ಸಿಕ್ಕಿದೆ.<ref name="Liverpool vs Stavanger">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/a-tale-of-two-cities-of-culture-liverpool-vs-stavanger-770076.html?r=RSS|title=A tale of two cities of culture: Liverpool vs Stavanger|last=Hughes|first=Mark|date=2008-01-14|work=The Independent|accessdate=2009-08-02}}</ref> 2008ರಲ್ಲಿ [[ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ]] ನಗರವನ್ನು [[UNESCO]] [[ಸೃಜನಶೀಲ ನಗರಗಳ ಜಾಲ|ಸಂಗೀತದ ನಗರ]] ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದಾಗ ಸಂಗೀತ ರೂಪಕಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಗ್ಲಾಸ್ಗೋದ ಕೊಡುಗೆಯ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ಮೂರು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ ಕೂಡಾ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/glasgow_and_west/7570915.stm|title=Glasgow gets city of music honour|publisher=BBC News|date=2008-08-20|accessdate=2009-08-02}}</ref> === ತತ್ವಚಿಂತನೆ === ಜ್ಞಾನದ ತತ್ವಚಿಂತನೆಯ ಒಂದು ಶಾಖೆಯಾಗಿರುವ "ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಅನುಭವೈಕ್ಯವಾದ" ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಅನುಭವದಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಮಾಣಿತಗೊಂಡ ಜ್ಞಾನ ಮಾತ್ರವೇ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದುದು ಅಥವಾ ಸಿಂಧುವಾದುದು ಎಂದು ಈ ತತ್ವವು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, "ವ್ಯವಹಾರ ಜ್ಞಾನದ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಶಾಲೆ‌" ಎಂದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಡುವ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ತತ್ವಚಿಂತನೆಗೂ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಅನುಭವೈಕ್ಯವಾದದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತತ್ವಚಿಂತಕರಲ್ಲಿ, [[ಜಾನ್ ಲೋಕ್|ಜಾನ್‌ ಲೋಕ್‌]], [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಬರ್ಕ್‌ಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಡೇವಿಡ್ ಹ್ಯೂಮ್‌|ಡೇವಿಡ್‌ ಹ್ಯೂಮ್‌]] (ಈತ ಸ್ವತಃ ಓರ್ವ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಜನ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌]] ಆಗಿದ್ದ) ಮೊದಲಾದವರು ಸೇರಿದ್ದರೆ, [[ಡುಗಾಲ್ಡ್‌ ಸ್ಟೀವರ್ಟ್‌]], [[ಥಾಮಸ್ ರೀಡ್‌|ಥಾಮಸ್‌ ರೀಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸರ್ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್, 9ನೇ ಬ್ಯಾರನೆಟ್|ವಿಲಿಯಂ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್‌]] ಇವರೇ ಮೊದಲಾದವರು ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ "ಕಾಮನ್‌ ಸೆನ್ಸ್‌" ಸ್ಕೂಲ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. [[ಪ್ರಯೋಜನ ತತ್ವ]] ಎಂಬ ನೈತಿಕ ತತ್ವಚಿಂತನೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು [[ಜೆರೆಮಿ ಬೆಂಥಾಮ್|ಜೆರೆಮಿ ಬೆಂಥಾಮ್‌]] ಮೊದಲು ಬಳಕೆಗೆ ತಂದಿದ್ದು, ನಂತರ [[ಜಾನ್ ಸ್ಟುವರ್ಟ್‌ ಮಿಲ್‌|ಜಾನ್‌ ಸ್ಟುವರ್ಟ್‌ ಮಿಲ್‌]] ಎಂಬಾತನು ಇದನ್ನು ''[[ಯುಟಿಲಿಟೇರಿಯನಿಸಂ (ಪುಸ್ತಕ)|ಯುಟಿಲಿಟೇರಿಯನಿಸಂ]]'' ಎಂಬ ತನ್ನ ಪುಟ್ಟ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. UK ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿದ್ದ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಬಂದ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತತ್ವಚಿಂತಕರಲ್ಲಿ [[ಜಾನ್ ಡನ್ಸ್‌ ಸ್ಕೋಟಸ್|ಡನ್ಸ್‌ ಸ್ಕೋಟಸ್‌]], [[ಜಾನ್ ಲಿಲ್‌ಬರ್ನೆ|ಜಾನ್‌ ಲಿಲ್‌ಬರ್ನೆ]], [[ಮೇರಿ ವೋಲ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌|ಮೇರಿ ವೊಲ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌]], [[ವಿಲಿಯಂ ಆಫ್ ಓಕ್‌ಹ್ಯಾಂ|ಒಕ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ನ ವಿಲಿಯಂ]], [[ಥಾಮಸ್ ಹೋಬ್ಸ್‌|ಥಾಮಸ್‌ ಹೋಬ್ಸ್‌]], [[ಬರ್ಟ್ರೆಂಡ್ ರಸ್ಸೆಲ್|ಬರ್ಟ್ರೆಂಡ್‌ ರಸ್ಸೆಲ್‌]], [[ಆಡಮ್‌ ಸ್ಮಿತ್‌]] ಮತ್ತು [[ಆಲ್‌ಫ್ರೆಡ್ ಏಯರ್|ಆಲ್ಫ್ರೆಡ್‌ ಎಯರ್]] ಮೊದಲಾದವರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರಾಗಿದ್ದು, UKಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ ತತ್ವಚಿಂತಕರಲ್ಲಿ [[ಇಸಾಯ ಬರ್ಲಿನ್|ಇಸಾಯ ಬರ್ಲಿನ್‌]], [[ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್|ಕಾರ್ಲ್‌ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌]]‌, [[ಕಾರ್ಲ್ ಪೊಪ್ಪರ್|ಕಾರ್ಲ್‌ ಪೊಪರ್]] ಮತ್ತು [[ಲುಡ್‌ವಿಗ್ ವಿಟ್‌ಜೆನ್‌ಸ್ಟೀನ್|ಲುಡ್‌ವಿಗ್‌ ವಿಟ್‌ಜೆನ್‌ಸ್ಟೀನ್‌]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. === ವಿಜ್ಞಾನ, ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ನಾವೀನ್ಯತೆ === [[ಚಿತ್ರ:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|ಸರ್ ಐಸಾಕ್ ನ್ಯೂಟನ್]] [[ಚಿತ್ರ:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|right|upright|ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಡಾರ್ವಿನ್]] ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿದ್ದ ದೇಶಗಳು, ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದು, ಪ್ರಮುಖ ಮಂಡನೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮದಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಅವರು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: * [[ಜೋಸೆಫ್ ಸ್ವಾನ್|ಜೋಸೆಫ್‌ ಸ್ವಾನ್‌]]ನಿಂದ [[ತಾಪಜ್ವಲನ ದೀಪದ ಬಲ್ಬ್|ತಾಪಜ್ವಲನ ದೀಪದ ಬಲ್ಬ್‌]]ನ ಆವಿಷ್ಕಾರ * [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜನ|ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌]] ತತ್ವಚಿಂತಕ [[ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಬೇಕನ್|ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌ ಬೆಕಾನ್]]‌ನಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಧುನಿಕ [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನ|ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪದ್ಧತಿ]] * [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜನ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] [[ಭೌತ ವಿಜ್ಞಾನಿ|ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]], [[ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]], [[ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ|ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]], [[ಭೌತಿಕ ತತ್ವಚಿಂತಕ]], [[ರಸವಿದ್ಯೆ|ರಸವಿದ್ಯಾ ತಜ್ಞ]] ಮತ್ತು [[ದೇವತಾಶಾಸ್ತ್ರ|ದೇವತಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದ ಸರ್‌ [[ಐಸಾಕ್ ನ್ಯೂಟನ್|ಐಸಾಕ್‌ ನ್ಯೂಟನ್‌]]ರಿಂದ ಮಂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ನ್ಯೂಟನ್ನನ ಚಲನೆಯ ನಿಯಮಗಳು|ಚಲನೆಯ ನಿಯಮಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆ]]ಯ ಅರಿವು. * [[ಜೇಮ್ಸ್‌ ಕ್ಲರ್ಕ್‌ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ವೆಲ್‌]] ಮಂಡಿಸಿದ [[ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತತೆ]]ಯ ಒಂದುಗೂಡಿಸುವಿಕೆ * [[ಹೆನ್ರಿ ಕ್ಯಾವೆಂಡಿಷ್|ಹೆನ್ರಿ ಕ್ಯಾವೆಂಡಿಶ್‌]]ನಿಂದ [[ಜಲಜನಕ]]ದ ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವಿಕೆ * [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಟ್ರೆವಿಥಿಕ್]] ಮತ್ತು [[ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ವಿವಿಯನ್]]‌ರಿಂದ [[ಉಗಿಬಂಡಿ ಯಂತ್ರ]]ದ ಆವಿಷ್ಕಾರ * [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಜನ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್]] [[ಶಿಲ್ಪಿ]] ಮತ್ತು ಆವಿಷ್ಕಾರಕ [[ಜಾನ್ ಲೋಗಿ ಬೇರ್ಡ್‌|ಜಾನ್‌ ಲೋಗಿ ಬೇರ್ಡ್‌]]ನಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯನಿರತ [[ದೂರದರ್ಶನ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು [[ಬಣ್ಣದ ದೂರದರ್ಶನ]] * [[ಫ್ರಾಂಕ್ ವೈಟಲ್‌|ಫ್ರಾಂಕ್‌ ವೈಟ್ಲ್‌]]ನಿಂದ [[ಜೆಟ್ ಎಂಜಿನ್|ಜೆಟ್‌ ಎಂಜಿನ್‌]]ನ ಆವಿಷ್ಕಾರ * [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಡಾರ್ವಿನ್|ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಡಾರ್ವಿನ್‌]]ನಿಂದ ಮಂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಯ್ಕೆ|ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆಯ್ಕೆ]]ಯಿಂದ ವಿಕಾಸ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತ * ಆಧುನಿಕ [[ಗಣಕಯಂತ್ರ]]ದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ [[ಅಲಾನ್‌ ಟ್ಯೂರಿಂಗ್‌|ಅಲನ್‌ ಟ್ಯೂರಿಂಗ್]] ರೂಪಿಸಿದ [[ಟ್ಯೂರಿಂಗ್ ಯಂತ್ರ]] * [[ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್ ಕಾಕೆರೆಲ್|ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್ ಕೋಕೆರೆಲ್]]‌ನಿಂದ [[ಸುಳಿವಿಮಾನ]]ದ (ಹಾವರ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌) ಆವಿಷ್ಕಾರ * [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಏರ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಏರ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌]]ನಿಂದ [[ಕಾನ್‌ಕಾರ್ಡ್‌]] ಎಂಬ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಸೂಪರ್‌ಸಾನಿಕ್‌ ಪ್ರಯಾಣ ವಿಮಾನದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ * ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆಗೆ ಅನುವಾಗುವಂತೆ [[ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ]]ಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದ [[ಮೈಕೇಲ್‌ ಫ್ಯಾರಡೆ|ಮೈಕೇಲ್ ಫ್ಯಾರಡೆ]] ರೂಪಿಸಿದ [[ವಿದ್ಯುತ್‌ಚಾಲಿತ ಮೋಟಾರ್‌|ವಿದ್ಯುತ್ ಮೋಟಾರು]] * [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌‌ ಜನತೆ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌]] [[ಆವಿಷ್ಕಾರಕ]] [[ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರ್‌ ಗ್ರಹಾಂ ಬೆಲ್‌|ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ಗ್ರಹಾಂ ಬೆಲ್‌]] ರೂಪಿಸಿದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕಾರ್ಯರೂಪದ [[ದೂರವಾಣಿ]] * [[ಫ್ರ್ಯಾನ್ಸಿಸ್‌ ಕ್ರಿಕ್‌|ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌ ಕ್ರಿಕ್]] ಮತ್ತು ಇತರರು ರೂಪಿಸಿದ [[DNA]]ಯ ರಚನೆ * [[ಟಿಮ್‌ ಬ್ಯಾನರ್ಸ್‌-ಲೀ|ಟಿಮ್‌ ಬೆರ್ನರ್ಸ್‌-ಲೀ]]ಯಿಂದ [[World Wide Web#ಮೂಲ|ವಿಶ್ವ‌ ವೈಡ್‌ ವೆಬ್‌]]ನ ಆವಿಷ್ಕಾರ * ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ [[ಜಾನ್‌ ನೇಪಿಯರ್‌]]ನಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಲಾಗರಿದಮ್ಸ್‌|ಲಘುಗಣಕ ಪಟ್ಟಿಗಳು]] * ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ [[ಜೀವವಿಜ್ಞಾನಿ|ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] ಹಾಗೂ [[ಔಷಧ ವಿಜ್ಞಾನಿ|ಔಷಧ ಪ್ರಭಾವ ವಿಜ್ಞಾನಿ]] [[ಸರ್ ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರ್‌ ಫ್ಲೆಮಿಂಗ್|ಸರ್ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ಫ್ಲೆಮಿಂಗ್]]‌ನಿಂದ [[ಪೆನ್ಸಿಲ್ಲಿನ್‌|ಪೆನಿಸಿಲಿನ್‌]]ನ ಶೋಧನೆ [[ಇಸಾಂಬರ್ಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಬ್ರುನೆಲ್‌|ಇಸಂಬರ್ದ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಬ್ರುನೆಲ್‌]]ರಂಥ ಪಥನಿರ್ಮಾಪಕರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಮನಾರ್ಹ [[ಸಿವಿಲ್‌ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್]] ಯೋಜನೆಗಳು ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರೈಲ್ವೆ ಸಾಗಾಣಿಕಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿವೆ. UKಯಲ್ಲಿ ಪಥನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಇತರ ಮಂಡನೆಗಳು ಅಥವಾ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಸೇರಿವೆ: [[ಮರೀನ್‌ ಕ್ರೋನೋಮೀಟರ್‌|ನೌಕಾ ಕಾಲಮಾಪಕ]], [[ಜೆಟ್‌ ಎಂಜಿನ್‌]], ಆಧುನಿಕ [[ಬೈಸಿಕಲ್‌]], [[ಲ್ಯಾಂಪ್‌ (ವಿದ್ಯುತ್ ಉಪಕರಣ)|ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪವ್ಯವಸ್ಥೆ]], [[ಸ್ಟೀಮ್‌ ಟರ್ಬೈನ್|ಆವಿಯ ನೀರ್ಗಾಲಿ]], [[ಸ್ಟಿರಿಯೋ|ಸ್ಟೀರಿಯೋ]] ಧ್ವನಿ, [[ಎಡ್‌ವರ್ಡ್‌ ಮುಯ್‌ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌|ಚಲನಚಿತ್ರ]], [[ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲರ್‌|ತಿರುಪು ಚಾಲಕ]], [[ಇಂಟರ್ನಲ್ ಕಂಬ್ಯೂಷನ್ ಎಂಜಿನ್|ಆಂತರಿಕ ದಹನದ ಎಂಜಿನ್‌]], ಸೇನಾ [[ರೇಡಾರ್‌]], ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌|ಗಣಕಯಂತ್ರ]], [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಕೆಲೆ|ವೈಮಾನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ‌]], [[ಸಾಫ್ಟ್‌ ಡ್ರಿಂಕ್|ಸೋಡಾ ನೀರು]], [[ನರ್ಸಿಂಗ್‌|ಶುಶ್ರೂಷೆ]], [[ಆಂಟಿಸೆಪ್ಟಿಕ್‌|ಕೀವುನಾಶಕ]] ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ, [[ಲಸಿಕೆ|ಚುಚ್ಚುಮದ್ದು ಹಾಕುವಿಕೆ‌]] ಮತ್ತು [[ಆಂಟಿಬಯಾಟಿಕ್‌|ಪ್ರತಿಜೀವಕ‌]]ಗಳು.‌ UKಯಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳಲ್ಲಿ ''[[ನೇಚರ್ (ನಿಯತಕಾಲಿಕ)|ನೇಚರ್]]'', ''[[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಮೆಡಿಕಲ್‌ ಜರ್ನಲ್|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಮೆಡಿಕಲ್ ಜರ್ನಲ್]]'' ಹಾಗೂ ''[[ದಿ ಲ್ಯಾನ್‌ಸೆಟ್‌|ದಿ ಲ್ಯಾನ್ಸೆಟ್‌]]'' ಸೇರಿವೆ. ವಿಶ್ವದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ವರದಿಗಳ ಪೈಕಿ ಶೇಕಡಾ 9ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಮತ್ತು ಆಧಾರಗಳ ಪೈಕಿ ಶೇಕಡಾ 12ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು UKಯು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆಂದೂ 2006ರಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ USನ ನಂತರದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/education/2006/mar/21/highereducation.uk4 |title=Britain second in world research rankings |work=The Guardian |last=MacLeod |first=Donald|date=2006-03-21 |accessdate=2006-05-14}}</ref> === ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಕಲೆ === [[ರಾಯಲ್‌ ಅಕ್ಯಾಡೆಮಿ|ರಾಯಲ್ ಅಕೆಡೆಮಿ]]ಯು ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಕಲೆಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಸೇರಿವೆ: [[ಸ್ಲೇಡ್‌ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್‌ ಫೈನ್ ಆರ್ಟ್ಸ್|ಸ್ಲೇಡ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್ ಫೈನ್‌ ಆರ್ಟ್‌]]; [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಸೇಂಟ್‌ ಮಾರ್ಟಿನ್ಸ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌ ಆಫ್‌ ಅರ್ಟ್ ಅಂಡ್‌ ಡಿಸೈನ್‌|ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಸೇಂಟ್‌ ಮಾರ್ಟಿನ್ಸ್‌ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡಿಸೈನ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಚೆಲ್‌ಸೀ ಕಾಲೇಜ್‌ ಆಫ್‌ ಅರ್ಟ್ ಅಂಡ್‌ ಡಿಸೈನ್‌|ಚೆಲ್ಸಿಯಾ ಕಾಲೇಜ್‌ ಆಫ್‌ ಆರ್ಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡಿಸೈನ್‌]] ಇವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಿಕ್ಸ್‌-ಸ್ಕೂಲ್‌ [[ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಲಂಡನ್‌|ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ದಿ ಆರ್ಟ್ಸ್‌ ಲಂಡನ್‌]]; [[ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಆರ್ಟ್‌|ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್‌]] ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಗೋಲ್ಡ್‌ಸ್ಮಿತ್ಸ್‌. ಈ ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ದೇಶದ ಸಾಹಸೋದ್ಯಮವು ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಕಲೆಗಳ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಕಲಾವಿದರುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಕಂಡವರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ: ಸರ್‌ [[ಜೆಷುವ ರೆನಾಲ್ಡ್ಸ್|ಜೊಶುವಾ ರೆನಾಲ್ಡ್ಸ್]]‌, [[ಥಾಮಸ್‌ ಗೇನ್ಸ್‌ಬೋರೋಗ್‌|ಥಾಮಸ್ ಗೇನ್ಸ್‌ಬರೋ]], [[ಜಾನ್‌ ಕಾನ್‌ಸ್ಟೆಬಲ್‌|ಜಾನ್ ಕಾನ್‌ಸ್ಟೇಬಲ್‌]], [[ವಿಲ್ಲಿಯಂ ಬ್ಲೇಕ್|ವಿಲಿಯಂ ಬ್ಲೇಕ್]], [[J. M. W. ಟರ್ನರ್‌|ಜೆ. ಎಂ. ಡಬ್ಲ್ಯು. ಟರ್ನರ್]], [[ವಿಲ್ಲಿಯಂ ಮೊರ್ರಿಸ್|ವಿಲಿಯಂ ಮೋರಿಸ್]], [[L. S. ಲೋರಿ|ಎಲ್. ಎಸ್. ಲೌರಿ]], [[ಫ್ರ್ಯಾನ್‌ಸಿಸ್‌ ಬೇಕನ್‌|ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌ ಬೇಕನ್]], [[ಲ್ಯೂಸಿಯನ್‌ ಫ್ರೆಡ್‌|ಲೂಸಿಯನ್ ಫ್ರೆಡ್]], [[ಡೇವಿಡ್‌ ಹಾಕ್‌ನಿ|ಡೇವಿಡ್ ಹಾಕ್ನೆ]], [[ಗಿಲ್‌ಬರ್ಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ಜಾರ್ಜ್‌|ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜ್‌]], [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್‌ (ಕಲಾವಿದ)|ರಿಚರ್ಡ್‌ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್]], [[ಪೀಟರ್ ಬ್ಲೇಕ್‌ (ಕಲಾವಿದ)|ಪೀಟರ್ ಬ್ಲೇಕ್]], [[ಹೌವಾರ್ಡ್‌ ಹೋಡ್ಕಿನ್‌|ಹೋವರ್ಡ್‌ ಹಾಡ್‌ಕಿನ್]], [[ಆಂಟನಿ ಗೋರ್ಮ್‌ಲಿ|ಆಂಟೊನಿ ಗಾರ್ಮ್ಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಅನಿಶ್‌ ಕಪೂರ್|ಅನೀಶ್ ಕಪೂರ್]]. 1980ರ ಮತ್ತು 1990ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿನ [[ಸಾಚಿ ಗ್ಯಾಲರಿ]]ಯು ಬಹುಪ್ರಕಾರದ ಕಲಾವಿದರ ಗುಂಪೊಂದನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಗಮನಕ್ಕೆ ತಂದಿತು. ಅವರೇ ಮುಂದೆ [[ಯುವ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕಲಾವಿದರು|ಯುವ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕಲಾವಿದ]]ರು ಎಂದು ಹೆಸರಾದರು. ಸಡಿಲವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದ ಈ ಆಂದೋಲನದಲ್ಲಿದ್ದ ಜನಪ್ರಿಯ ಸದಸ್ಯರೆಂದರೆ, [[ಡ್ಯಾಮಿಯೆನ್ ಹಿರ್ಸ್ಟ್|ಡೇಮಿಯನ್ ಹಿರ್ಸ್‌]], [[ಕ್ರಿಸ್ ಓಫಿಲಿ|ಕ್ರಿಸ್ ಒಫಿಲಿ]], [[ರೇಚಲ್‌ ವೈಟರೀಡ್‌|ರಾಚೆಲ್ ಡೈಟ್‌ರೀಡ್‌]], [[ಟ್ರೇಸಿ ಎಮ್ಲಿನ್‌|ಟ್ರೇಸಿ ಎಮಿನ್]], [[ಮಾರ್ಕ್ ವಾಲ್ಲಿಂಗರ್|ಮಾರ್ಕ್‌ ವ್ಯಾಲಿಂಜರ್]], [[ಸ್ಟೀವ್‌ ಮ್ಯಾಕ್ವೀನ್ (ಕಲಾವಿದ)|ಸ್ಟೀವ್ ಮೆಕ್‌ಕ್ವೀನ್]], [[ಸ್ಯಾಮ್ ಟೇಲರ್‌-ವುಡ್‌|ಸ್ಯಾಮ್ ಟೇಲರ್-ವುಡ್]], ಮತ್ತು [[ಜೇಕ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡಿನೋಸ್‌ ಚಾಪ್‌ಮನ್|ಚಾಪ್‌ಮನ್‌ ಸೋದರರು]]. == ಸಂಕೇತಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Britannia-Statue.jpg|thumb|upright|ಪ್ಲಿಮೌಥ್‌ನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಾನಿಯ ವಿಗ್ರಹ ಬ್ರಿಟಾನಿಯ UKಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪ]] [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಧ್ವಜ|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗಡಂನ ಧ್ವಜ]]ವು [[ಯೂನಿಯನ್‌ ಧ್ವಜ|ಒಕ್ಕೂಟ ಧ್ವಜ]]ವಾಗಿದೆ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಧ್ವಜ]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ನ ಧ್ವಜ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಧ್ವಜ]] ಮತ್ತು [[ಸೇಂಟ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌ನ ಧ್ವಜ|ಸೇಂಟ್‌ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌ರ ಧ್ವಜ]]ವನ್ನು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದರಂತೆ ಇರಿಸಿ ಈ ಧ್ವಜವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗಡಂ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ವೇಲ್ಸ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಅದು ಒಕ್ಕೂಟ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಒಕ್ಕೂಟ ಧ್ವಜವನ್ನು ಪುನರ‍್ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯು ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7114248.stm|title=Welsh dragon call for Union flag|publisher=BBC|date=27 November 2007|dateformat=dmy|accessdate=17 October 2008}}</ref>"[[ರಾಣಿಯನ್ನು ದೇವರು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.|ಗಾಡ್ ಸೇವ್‌ ದಿ ಕಿಂಗ್]]" ಎಂಬುದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ [[ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ]]. ಒಂದು ವೇಳೆ ಪುರುಷನಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿನ "ಕಿಂಗ್" ಪದವನ್ನು "ಕ್ವೀನ್‌"ನಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆಯ ಹೆಸರು "ಗಾಡ್‌ ಸೇವ್ ದಿ ಕಿಂಗ್" ಎಂದೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. [[ಬ್ರಿಟಾನಿಯ|ಬ್ರಿಟನ್‌ ಮಾತೆ]]ಯು (ಬ್ರಿಟಾನಿಯಾ)ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೂರ್ತರೂಪ]]ವಾಗಿದ್ದು, [[ರೋಮನ್ ಬ್ರಿಟನ್‌|ರೋಮನ್ ಬ್ರಿಟನ್]]‌ನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿರುವಂಥಾದ್ದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.24carat.co.uk/britanniaframe.html |title=Britannia on British Coins |publisher=Chard |dateformat=dmy|accessdate=25 June 2006}}</ref> ಬ್ರಿಟನ್ ಮಾತೆಯನ್ನು ಕಂದು ಅಥವಾ ಹೊಂಬಣ್ಣದ ಕೂದಲನ್ನುಳ್ಳ, [[ಕೋರಿಂಥಿಯನ್ ಹೆಲ್‌ಮೆಟ್‌|ಕಾರಿಂತ್‌ ಶೈಲಿಯ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ]] ಹಾಗೂ ಬಿಳಿಯ ನಿಲುವಂಗಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಯುವ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಸಂಕೇತಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಪೋಸಿಡಾನ್‌]]ನ ಮೂರು ಕವಲುಳ್ಳ ತ್ರಿಶೂಲ ಮತ್ತು ಒಂದು [[ಷೀಲ್ಡ್‌|ಗುರಾಣಿ]]ಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಆಕೆಯು, ಒಕ್ಕೂಟದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆಯು ಸಿಂಹದ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಿಟನ್ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂದಿನಿಂದಲೂ, ''[[ರೂಲ್‌, ಬ್ರಿಟಾನಿಕ'|ರೂಲ್, ಬ್ರಿಟಾನಿಯಾ!]]'' ಎಂಬ ದೇಶಭಕ್ತಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟನ್ ಮಾತೆಯು ಹಲವುಬಾರಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿದ್ದಾಳೆ. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಐವತ್ತು ಪೆನ್ಸ್‌ ನಾಣ್ಯ|ಐವತ್ತು ಪೆನ್ನಿಗಳ ಮೌಲ್ಯದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ನಾಣ್ಯ]]ದ ಮೇಲೆ [[ಸಿಂಹ]]ದ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಬ್ರಿಟನ್‌ ಮಾತೆಯ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಹತ್ತು ಪೆನ್ಸ್‌ ನಾಣ್ಯ|ಹತ್ತು ಪೆನ್ನಿಗಳ ಮೌಲ್ಯದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ನಾಣ್ಯ]]ದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟ ಧರಿಸಿದ ಮಾತೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸೇನೆ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೇನೆ]]ಯ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆಯೂ ಸಹ ಇದನ್ನು ಚಿಹ್ನೆಯಂತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. [[ಬುಲ್‌ಡಾಗ್|ಗೂಳಿನಾಯಿ]]ಯನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಾಜಿ ಜರ್ಮನಿಯ ವಿರುದ್ಧದ [[ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್‌ ಚರ್ಚಿಲ್‌]]ರವರ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite book|last=Baker|first=Steve|title=Picturing the Beast|publisher=University of Illinois Press|year=2001|pages=52|isbn=0252070305}}</ref> === ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ === {| class="wikitable" border="1" |- !ಧ್ವಜ !ದೇಶ !ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ಸಂತ !ಪುಷ್ಪ |- | {{flagicon|England}} | ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ | [[ಸೇಂಟ್‌ ಜಾರ್ಜ್‌|ಸಂತ ಜಾರ್ಜ್‌]] | [[ಟೂಡರ್ ರೋಸ್|ಪಂಚದಳದ ಗುಲಾಬಿ]] |- | {{flagicon|Scotland}} | ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ | [[ಸೇಂಟ್‌ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ|ಸಂತ ಆಂಡ್ರ್ಯೂ]] | [[ಥಿಸ್ಟಲ್‌|ದತ್ತೂರಿ]] |- | {{flagicon|Wales}} | ವೇಲ್ಸ್‌ | [[ಸೇಂಟ್‌ ಡೇವಿಡ್‌|ಸಂತ ಡೇವಿಡ್]] | [[ಲೀಕ್‌|ಈರುಳ್ಳಿ ಜಾತಿಯ ಹೂವು]]/[[ನಾರ್ಸಿಸಸ್‌ (ಜೀನಸ್‌)|ನೆಲನೈದಿಲೆ]] |- | | ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ | [[ಸೇಂಟ್‌ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌|ಸಂತ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್]] | [[ಫ್ಲ್ಯಾಕ್ಸ್|ಸೀಮೆ ಅಗಸೆ ಹೂವು]]/[[ಶ್ಯಾಮ್‌ರಾಕ್‌|ತ್ರಿದಳಪರ್ಣಿ]] |} [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಸಂವಿಧಾನ ಕಾಯಿದೆ 1973|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ 1973ರ ಸಂವಿಧಾನ ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅಧಿಕೃತವಾದ, [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಧ್ವಜ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಧ್ವಜ]]ವಾಗಲೀ ಅಥವಾ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾವುದೇ ಅನಧಿಕೃತ ಧ್ವಜವಾಗಲೀ ಉತ್ರರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿವಿಧ ಧ್ವಜಗಳ ಬಳಕೆಯು ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಅಲ್‌ಸ್ಟರ್‌ ಬ್ಯಾನರ್|ಸಡಿಲವಾದ ಉದ್ದನೆಯ ಧ್ವಜಪಟ]]ವನ್ನು ಕ್ರೀಡಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಧ್ವಜ ವಿವಾದ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಧ್ವಜಗಳ ವಿವಾದ]] ಮತ್ತು [http://www.parliament.uk/commons/lib/research/notes/snpc-04474.pdf ಒಕ್ಕೂಟದ ಧ್ವಜಗಳು ಹಾಗೂ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಧ್ವಜಗಳು] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080521055656/http://www.parliament.uk/commons/lib/research/notes/snpc-04474.pdf |date=2008-05-21 }} ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿರಿ. == ಇದನ್ನು ನೋಡಿರಿ == * [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಸ್ಢೂಲಪರಿಚಯ|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸ್ಥೂಲಚಿತ್ರಣ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಮತ್ತು ಪರಾಮರ್ಶೆಗಳು == {{reflist|colwidth=30em}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{sisterlinks|United Kingdom}} ;ಸರ್ಕಾರ * [http://www.royal.gov.uk/output/Page1.asp ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ ] * [http://www.direct.gov.uk/en/index.htm ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907093139/http://www.direct.gov.uk/en/index.htm |date=2009-09-07 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/united-kingdom.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026195959/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/united-kingdom.html |date=2009-10-26 }} * ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20011119164232/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Product.asp?vlnk=5703 ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಅಧಿಕೃತ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿ] * "[http://www.number10.gov.uk/Page823 ದೇಶದೊಳಗೆ ದೇಶಗಳು] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |date=2008-09-09 }}" [http://www.number10.gov.uk/ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌] ನಿಂದ ;ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾಹಿತಿ * {{CIA World Factbook link|uk|United Kingdom}} * [http://dataranking.com/country.cgi?LG=e&amp;CO=29 ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಹಿತಿ ಶ್ರೇಣೀಕರಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010152137/http://dataranking.com/country.cgi?LG=e&CO=29 |date=2008-10-10 }} * ''UCB ಲೈಬ್ರರಿಗಳು GovPubs'' ನಿಂದ [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406224510/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm |date=2009-04-06 }} * {{dmoz|Regional/Europe/United_Kingdom}} * {{wikiatlas|United Kingdom}} ;ಪ್ರವಾಸ * [http://www.visitbritain.com/ ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರವಾಸಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ] * {{wikivoyage|United Kingdom}} {{United Kingdom topics|state=expanded}} {{Template group |title = Geographic locale |list = {{Countries of Europe}} {{British Isles}} }} {{Template group |title = European Union |list = {{Members of the European Union (EU)}} }} {{Template group |title = International organisations |list = {{Commonwealth of Nations}} {{Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) }} {{North Atlantic Treaty Organisation (NATO)|state=collapsed}} {{G8 nations}} {{UN Security Council}} {{coord|52|N|1|W|region:GB_scale:100000000|display=title}} }} {{Commonscat|United Kingdom}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಮಾತನಾಡುವ ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳು]] [[ವರ್ಗ:G8 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:G20 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ದ್ವೀಪ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉದಾರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕಾಮನ್‌‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸದಸ್ಯರು]] [[ವರ್ಗ:1801ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಯುರೋಪ್ ಖಂಡದ ದೇಶಗಳು]] [[si:බ්‍රිතාන්‍ය (වක්‍රෝක්තිහරණය)]] k4n3uu5o4hkyv028a5hp4ri3b93ndbx 0 16314 1373071 1363273 2026-05-09T11:29:14Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373071 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = ಹಿಂದೂ | image = Vayu Deva.jpg | caption = ವಾಯು (ದಿಕ್ಪಾಲ) | name = ವಾಯು | other_names = ಅನಿಲ, ಪವನ, ವ್ಯಾನ, ವಾತ, ತನುನಅ, ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣ, ಭೀಮ | affiliation = [[ದೇವ]] | god_of = God of [[ಗಾಳಿ]], [[ಮಾರುತ]], ಮತ್ತು [[ಉಸಿರು]] | member_of = [[ಪಂಚಭೂತ]] ಮತ್ತು [[ದಿಕ್ಪಾಲ]] | abode = ವಾಯು ಲೋಕ, [[ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ]] | mantra = ಓಂ ವಾಯುವೇ ನಮಃ | siblings = | parents = * Vishvapurusha <small>(according to the [[Rigveda]])<ref name="Mani">{{Cite book |last=Mani |first=Vettam |url=https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft/page/849/mode/1up?view=theater |title=Puranic encyclopaedia : a comprehensive dictionary with special reference to the epic and Puranic literature |date=1975 |publisher=Delhi : Motilal Banarsidass |others=Robarts - University of Toronto |isbn=978-0-8426-0822-0}}</ref></small> * [[Vishnu]] and [[Lakshmi]] <small>(according to [[Madvacharya|Madhva sect]])</small><ref>{{cite book|title=Texts in Context: Traditional Hermeneutics in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=ryswPhIBcZkC|page=113|author=Jeffrey R. Timm|publisher=SUNY Press|date=1 January 1992|isbn=9780791407967}}</ref><ref>{{cite book|title=The Dynamics of Faith: Comparative Religion|url=https://books.google.com/books?id=UW1AAAAAIAAJ|page=209|author=Khagendranath Mitra|publisher=University of Calcutta|year=1952|quote=Brahmā and Vāyu are the sons of Vishnu and Lakshmi.}}</ref><ref>{{cite book|title=Hinduism, Religion and Way of Life|url=https://books.google.com/books?id=lloqAAAAYAAJ|page=124|author=Satyavrata Ramdas Patel|publisher=Associated Publishing House|year=1980| isbn=9780686997788 |quote=The Supreme Being, Vishnu or Nārāyana, is the personal first cause. He is the Intelligent Governor of the world and lives in Vaikuntha along with Lakshmi, His consort. He and His consort Lakshmi are real. Brahma and Vāyu are His two sons.}}</ref> | children = [[Hanuman]] (celestial son) <br> [[Bhima]] (celestial son) | weapon = *[[Gada (weapon)|Mace]] (Weapon of Mukhyaprana Vayu) *[[Goad]] (Weapon of Dikpala Vayu) | consort = * A daughter of [[Tvashta]]<ref name = "Mani" /> * Bharati <small>(according to [[Madvacharya|Madhva sect]])</small><ref>{{cite book|title=Studies in Indology and Medieval History: Prof. G. H. Khare Felicitation Volume|url=https://books.google.com/books?id=T8EtAQAAIAAJ|author1=Gaṇeśa Harī Khare|author2=Madhukar Shripad Mate|author3=G. T. Kulkarni|publisher=Joshi & Lokhande Prakashan|year=1974|page=244|quote=In Vayu and other Puranas, Vayudeva (different from Astadikpala Vayu), next to Brahma in grade, is also said to have five heads like Siva and Brahma and his consort is Bharatidevi.}}</ref><ref>{{cite book|title=Purandara and the Haridasa Movement|url=https://books.google.com/books?id=MK5WAAAAMAAJ|page=200|author=M. V. Krishna Rao|publisher=Karnatak University|year=1966}}</ref> | mount = Chariot drawn by [[Horses]], [[Gazelle]] | Indo-european_equivalent = H₂weh₁yú }} {{Interwikineeded}} [[Category:Articles having different image on Wikidata and Wikipedia]] '''ವಾಯು''' (Sanskrit:[[wikt:वायु|वायु]]), '''ವಾತ''' ಮತ್ತು '''ಪವನ''' ಎಂದು ಸಹ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref name="jansen1993">{{Citation|title=The book of Hindu imagery: The Gods and their Symbols|last=Eva Rudy Jansen|last2=Tony Langham|year=1993|publisher=Binkey Kok Publications|isbn=978-90-74597-07-4|url=https://books.google.com/books?id=1iASyoae8cMC|quote=God of the wind ... also known as Vata or Pavan ... exceptional beauty ... moves on noisily in his shining coach ... white banner ...}}</ref> ವಾಯು [[ದೇವ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಹಿಂದೂ ದೇವರು]] ಮತ್ತು ದೇವರುಗಳ ದೈವಿಕ ಸಂದೇಶವಾಹಕ. ''[[ವೇದ|ವೈದಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ]]'', ವಾಯುವು ಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ರಾಜನಾದ [[ಇಂದ್ರ|ಇಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ]] ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಶ್ವಪುರುಷನ ಉಸಿರಾಟದಿಂದ ಜನಿಸಿದನೆಂದು ಮತ್ತು [[ಸೋಮ|ಸೋಮನನ್ನು]] ಸೇವಿಸಿದ ಮೊದಲನೆಯವನೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1-PRAwAAQBAJ&dq=v%C4%81yu&pg=PA631|title=The Rigveda: The Earliest Religious Poetry of India|last=Jamison|first=Stephanie W.|last2=Brereton|first2=Joel P.|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-937018-4|language=en}}</ref> ''[[ಉಪನಿಷತ್|ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು]]'' ಅವನನ್ನು ''ಪ್ರಾಣ'' ಅಥವಾ 'ಜೀವ ಜಗತ್ತಿನ ಉಸಿರು' ಎಂದು ಹೊಗಳುತ್ತವೆ. ನಂತರದ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ, ಅವನನ್ನು [[ದಿಕ್ಪಾಲಕ|ದಿಕ್ಪಾಲ]] (ದಿಕ್ಕಿನ ರಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು) ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N7LOZfwCDpEC&q=Vayu|title=Handbook of Hindu Mythology|last=Williams|first=George M.|date=27 March 2008|publisher=Oup USA|isbn=978-0-19-533261-2}}</ref> <ref name="Chandra">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mfTE6kpz6XEC&q=Vayu|title=Encyclopaedia of Hindu Gods and Goddesses|last=Chandra|first=Suresh|date=1998|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-039-9|language=en}}</ref> [[ಭಾರತೀಯ ಮಹಾಕಾವ್ಯ|ಹಿಂದೂ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳು]] ಅವನನ್ನು [[ಹನುಮಂತ|ಹನುಮಾನ್]] ಮತ್ತು [[ಭೀಮಸೇನ|ಭೀಮ]] ದೇವರ ತಂದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. <ref name="D">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1HMXN9h6WX0C&q=Vayu&pg=RA1-PA260|title=The Myths and Gods of India: The Classic Work on Hindu Polytheism from the Princeton Bollingen Series|last=Daniélou|first=Alain|date=December 1991|publisher=Inner Traditions / Bear & Co|isbn=9780892813544}}</ref> 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಂತ [[ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯ|ಮಾಧ್ವ ಅವರ]] ಅನುಯಾಯಿಗಳು ತಮ್ಮ ಗುರುವನ್ನು ವಾಯುವಿನ [[ಅವತಾರ|ಅವತಾರವೆಂದು]] ನಂಬುತ್ತಾರೆ. <ref name="DH">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZkkFCwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Hinduism|last=Jeffery D. Long|date=9 September 2011|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810879607|page=187|quote=Born near Udipi in Karnataka, where he spent most of his life, Madhva is believed by his devotees to be the third incarnation or avatāra of Vāyu, the Vedic god of the wind (the first two incarnations being Hanuman and Bhīma).}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=V0hZEAAAQBAJ|title=Religious Debates in Indian Philosophy|last=Ravi Prakash|date=15 January 2022|publisher=K.K. Publications|page=176|quote=According to tradition, Madhvacarya is believed to be the third incarnation of Vayu (Mukhyaprana), after Hanuman and Bhima.}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-3blDwAAQBAJ&pg=PA90|title=Gayatri: The Profound Prayer|last=R. K. Madhukar|date=1 January 2014|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-8178-22467-1|page=90|quote=Vayu is accorded the status of a deva, an important God in the ancient literature. Lord Hanuman, who is considered to be one of the avatars of Vayudeva, is described as Mukhyaprana.}}</ref> ಅವರು ಗಾಳಿ ದೇವತೆಯನ್ನು '''ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣ''' ಎಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು [[ವಿಷ್ಣು]] ದೇವರ ಮಗನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಅರ್ಥಗಳು == ಗಾಳಿ(''ವಾಯು'' ) ಅಥವಾ ಗಾಳಿ(''ಪವನ'' ) ಪದವು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಪದ ''ವಾತ'' ಅಕ್ಷರಶಃ ' [[wiktionary:blown|ಊದಿದ]] ' ಎಂದರ್ಥ; ''ವಾಯು'', ' [[wiktionary:blower|ಊದಿದ]] ' ಮತ್ತು ''ಪ್ರಾಣ'', ' [[wiktionary:breathing|ಉಸಿರಾಟ]] ' (ಅಂದರೆ; ಜೀವನದ ಉಸಿರು, ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ - [[wiktionary:animate|''ಅನಿಮೇಟ್'']] ). ಆದ್ದರಿಂದ, ಪದದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಉಲ್ಲೇಖವು 'ಜೀವನದ ದೇವತೆ', ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಗಾಗಿ ಮುಖ್ಯ - ವಾಯು (ಪ್ರಾಣ ವಾಯು) ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಾಣ (ಜೀವ ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿ) ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BSbgGLdGSRIC|title=Indian Encyclopaedia, Volume 1|last=Subodh Kapoor|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|year=2002|isbn=9788177552577|page=7839|quote=Mukhya Prana - The chief vital air}}</ref> ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ''ವಾಯು'' ಪದವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭೌತಿಕ ಗಾಳಿ ಅಥವಾ ಗಾಳಿಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ''ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ'' ಸಮಾನಾರ್ಥಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref name="Raju1954">{{Citation|last=Raju, P.T.|year=1954|title=The concept of the spiritual in Indian thought|journal=Philosophy East and West|volume=4|number=3|pages=195–213|jstor=1397554|doi=10.2307/1397554|postscript=.}}</ref> ವಾತ, ವಾಯು ದೇವತೆಯ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಹೆಸರು, ''ವಾತಾವರಣದ'' ಮೂಲವಾಗಿದ್ದು 'ವಾತಾವರಣ' ಕ್ಕೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಪದವಾಗಿದೆ. <ref name="ghose1992">{{Citation|title=Tirtha, the treasury of Indian expressions|last=Vijaya Ghose|last2=Jaya Ramanathan|last3=Renuka N. Khandekar|year=1992|publisher=CMC Limited|isbn=978-81-900267-0-3|url=https://books.google.com/books?id=_v1tAAAAMAAJ|quote=... God of the winds ... Another name for Vayu is Vata (hence the present Hindi term for 'atmosphere, 'vatavaran). Also known as Pavana (the purifier), Vayu is lauded in both the ...}}</ref> == ಹಿಂದೂ ಗ್ರಂಥಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ == [[ಚಿತ್ರ:Kanishka_I_and_Oado.jpg|thumb|260x260px| [[ಕುಷಾಣ ರಾಜವಂಶ|ಕುಶಾನ]] ದೊರೆ [[ಕನಿಷ್ಕ|I ಕನಿಷ್ಕನು]] ಹಿಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ''ಓಡೊ'' (ವಾಯು-ವಾತ) ದೇವತೆಯೊಂದಿಗೆ. ಸುಮಾರು 120-150 CE]] ''[[ಋಗ್ವೇದ|ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ]]'', ವಾಯುವು ಗಾಳಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ, [[ಮಾರುತಗಳು|ಮರುತ್‌ಗಳು]] ವಾಯುವಿನ ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಧಿವಿಧಾನದಲ್ಲಿ [[ಸೋಮ|ಸೋಮನನ್ನು]] ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಮೊದಲ ದೇವರು ಕೂಡ ವಾಯು, ಮತ್ತು ನಂತರ ಅವನು ಮತ್ತು [[ಇಂದ್ರ]] ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಪಾನೀಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1LTRDwAAQBAJ|title=The Rigveda –– Earliest Religious Poetry of India|last=Stephanie Jamison|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0190633394|page=47}}</ref> <ref>Rigveda,Mandala 1,Hymn 2</ref> ಸ್ತೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ವಾಯುವು "ಅಸಾಧಾರಣ ಸೌಂದರ್ಯ" ಮತ್ತು ಎರಡು ಅಥವಾ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಥವಾ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಡುವ ತನ್ನ ಹೊಳೆಯುವ ಕೋಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಗದ್ದಲದಿಂದ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಿಳಿ ಬ್ಯಾನರ್ ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. <ref name="jansen1993"/> ಇತರ ವಾತಾವರಣದ ದೇವತೆಗಳಂತೆ, ಅವನು 'ಹೋರಾಟಗಾರ ಮತ್ತು ವಿಧ್ವಂಸಕ', 'ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ವೀರ'. <ref name="bhattacharji1984">{{Citation|title=Literature in the Vedic age|last=Sukumari Bhattacharji|year=1984|publisher=K.P. Bagchi|url=https://books.google.com/books?id=v7soAAAAYAAJ|quote=... The other atmospheric gods are his associates: Vayu-Vatah, Parjanya, the Rudras and the Maruts. All of them are fighters and destroyers, they are powerful and heroic ...}}</ref> [[ಉಪನಿಷತ್|ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ]], ವಾಯುವಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಹಲವಾರು ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿವೆಯೆಂದು ''[[ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್]]'' ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೈಹಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ದೇವರುಗಳು ಒಮ್ಮೆ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು. ದೃಷ್ಟಿಯಂತಹ ದೇವತೆಯು ಮನುಷ್ಯನ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದಾಗ, ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಕುರುಡನಾಗಿ ಬದುಕುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತಪ್ಪಾದ ದೇವತೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ ಕಳೆದುಹೋದ ಅಧ್ಯಾಪಕರನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದನು. ಒಂದೊಂದಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಸರದಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಸಹ ಬದುಕನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದನು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಾಣವು ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಇತರ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, 'ಬಲವಾದ ಕುದುರೆಯು ತಾನು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ನೆಲದಿಂದ ಗೂಟಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕುವಂತೆ'. ಇದು ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಇತರ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ವಾಯು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಜಯಿಸಬಹುದೆಂದು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ದಾಳಿಗೆ ಒಳಗಾದ ಪಾಪದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಬಾಧಿಸದ ಏಕೈಕ ದೇವತೆ ವಾಯು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಾಯುವೇ "ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಾಣ ವಾಯು". <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7mEpAAAAYAAJ|title=Bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣya|last=Shoun Hino|last2=K. P. Jog|publisher=Motilal Banarsidass Publishers|year=1995|isbn=9788120812833|page=158|quote=Vāyu indicates Mukhya Prāṇa.}}</ref> [[ಛಾಂದೋಗ್ಯೋಪನಿಷತ್|ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್]] ಹೇಳುವಂತೆ ವಾಯುವನ್ನು ''ಉದ್ಗೀತ'' (ಓಂ ಎಂಬ ಮಾಂತ್ರಿಕ ''[[ಓಂ|ಉಚ್ಚಾರಾಂಶ]]'' ) ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಹೊರತು [[ಬ್ರಹ್ಮ (ಹಿಂದೂ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ)|ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು]] ಅರಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. <ref>Chandogya Upanishad, Adhyaya XVIII, Verse 4; http://www.swamij.com/upanishad-chandogya.htm{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಅವತಾರಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Vayu,_the_god_of_wind_Statue_at_Gokarneshwor_Mahadev_Temple_Premises,_Gokarna,_Kathmandu.jpg|thumb| ವಾಯು ಶಿಲ್ಪ, ಗೋಕರ್ಣೇಶ್ವರ ಮಹಾದೇವ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಗೋಕರ್ಣ, ಕಠ್ಮಂಡು]] ಅಮೇರಿಕನ್ ಇಂಡಾಲಜಿಸ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಲುಟ್‌ಗೆಂಡಾರ್ಫ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, " [[ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯ|ಮಧ್ವರ]] ಪ್ರಕಾರ [[ವಿಷ್ಣು|ವಿಷ್ಣುವು]] ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅವತರಿಸಿದಾಗಲೆಲ್ಲಾ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಾಣ/ವಾಯು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಅವನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. [[ತ್ರೇತಾಯುಗ|ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ]] [[ರಾಮ|ರಾಮನ]] ಸ್ನೇಹಿತ ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಹನುಮಂತ, [[ಮಹಾಭಾರತ|ಮಹಾಭಾರತದ]] ಪ್ರಬಲ [[ಭೀಮಸೇನ|ಭೀಮ]], [[ಕಲಿಯುಗ|ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ]] [[ದ್ವಾಪರಯುಗ|ದ್ವಾಪರ ಯುಗ]] ಮತ್ತು [[ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯ|ಮಧ್ವರ]] ಅಂತ್ಯ ಆಗಿದೆ, ಕಲಿಯುಗದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ದೇವರು ಸ್ವತಃ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಅವತಾರವಾದ ವಾಯು/ [[ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯ|ಮಧ್ವ]] ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಗಳನ್ನು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ತರುವ ಏಕೈಕ 'ಸಾಧನ'ವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ". {{Sfn|Lutgendorf|2007|p=67}} ವಾಯುವನ್ನು ಪವನ ಮತ್ತು ಮಥರಿಶ್ವ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ''[[ಮಹಾಭಾರತ|ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ]]'', ಭೀಮನು ವಾಯುವಿನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು [[ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧ|ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದನು. ಧರ್ಮವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಅವನು ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಗದೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಳಸಿದನು. * ವಾಯುವಿನ ಮೊದಲ [[ಅವತಾರ|ಅವತಾರವನ್ನು]] [[ಹನುಮಂತ|ಹನುಮಾನ್]] ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ''[[ರಾಮಾಯಣ|ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ]]'' ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ವಾಯುವಿನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪಾವನಪುತ್ರ 'ಪವನನ ಮಗ' ಮತ್ತು ವಾಯುಪುತ್ರ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಂದು, ಪವನ್ ಸಾಕಷ್ಟು [[ಹಿಂದೂ]]ಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರು. * ವಾಯುವಿನ ಎರಡನೇ ಅವತಾರವೆಂದರೆ [[ಭೀಮಸೇನ|ಭೀಮ]], ''[[ಮಹಾಭಾರತ]]'' ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ]] ಒಬ್ಬನು. <ref>{{Cite web |title=The Mahabharata, Book 1: Adi Parva: Sambhava Parva: Section LXVII |url=http://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01068.htm}}</ref> * [[ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯ|ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರನ್ನು]] ವಾಯುವಿನ ಮೂರನೇ ಅವತಾರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಧ್ವರು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ವಾಯುವಿನ ಅವತಾರವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು ಮತ್ತು [[ಋಗ್ವೇದ|ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿನ]] ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪುರಾವೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸಿದರು. <ref>''History of the Dvaita School and Its literature'', pg 173</ref> <ref>{{Cite web |title=Balittha Suktha -Text From Rig Veda |url=http://raghavendramutt.org/articles/balittha-suktha-text |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924052648/http://raghavendramutt.org/articles/balittha-suktha-text |archive-date=24 September 2016 |publisher=raghavendramutt.org}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xz9VcNLuyhsC|title=Indian Philosophy & Culture, Volume 15|publisher=The Institute|year=1970|page=24}}</ref> ಲೇಖಕ ಸಿ.ರಾಮಕೃಷ್ಣ ರಾವ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ‘‘ಮಧ್ವರು ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಬಲಿತ ಸೂಕ್ತವನ್ನು ವಾಯುವಿನ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ<nowiki>''</nowiki>. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eiA1AAAAIAAJ|title=Madhva and Brahma Tarka|last=Chintagunta Ramakrishna Rao|publisher=Majestic Press|year=1960|page=9}}</ref> == ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ == ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ವಾಯುವು ''ಧರ್ಮಪಾಲ'' ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹನ್ನೆರಡು ದೇವಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು (Japanese) ದಿಕ್ಕಿನ ರಕ್ಷಕರಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಗುಂಪು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. <ref>{{Cite web |title=Twelve Heavenly Deities (Devas) |url=https://www.narahaku.go.jp/english/collection/512-0.html |access-date=4 May 2023 |website=Nara National Museum, Japan}}</ref> ಜಪಾನ್‌ನಲ್ಲಿ, ಅವನನ್ನು '''ಫಟೆನ್ ([[:ja:風天|風天]])''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ತೈಶಾಕುಟೆನ್ ([[ಯಮ|ಶಕ್ರ/ಇಂದ್ರ]]), ಕಟೆನ್ ( [[ಅಗ್ನಿ(ಹಿಂದೂ ದೇವತೆ)|ಅಗ್ನಿ]]), Enmaten ( [[ಯಮ]] ), ರಾಸೆತ್ಸುತೆನ್ ( ನಿರ್ತಿ / [[ರಾಕ್ಷಸ]] ), ಇಶಾನತೆನ್ ( ಶಾನ , ಬಿಶಾಮೊಂಟೆನ್ (ವೈಶ್ರವಣ/[[ವರುಣ|ಕುಬೇರ]]), ಸೈತಾನ್([[ಬ್ರಹ್ಮ|ವರುಣ]]), ಬೊಂಟೆನ್ ( [[ಬ್ರಹ್ಮ]] ), ಜಿತೇನ್ ( ಪೃಥ್ವಿ ), ನಿಟ್ಟೆನ್ ( [[ಸೂರ್ಯ (ದೇವ)|ಸೂರ್ಯ/ಆದಿತ್ಯ]] ) ಮತ್ತು ಗ್ಯಾಟೆನ್ (ಚಂದ್ರ ) <ref>{{Cite web |title=juuniten 十二天 |url=http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/j/juuniten.htm |access-date=23 January 2019 |website=JAANUS}}</ref> ಸೇರಿದಂತೆ ಹನ್ನೊಂದು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ. == ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ನೋಡಿ ==   * ಗಾಳಿ ದೇವತೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ * [[ಮಾರುತಗಳು]] * ರುದ್ರರು * [[ರುದ್ರ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ರುದ್ರ]], ವೈದಿಕ ಗಾಳಿ ಅಥವಾ ಬಿರುಗಾಳಿ ದೇವರು * [[ವಾಯು ಪುರಾಣ]] * ವಾಯು-ವಾತ * ನುಸಾ ಬೇಯು * ಶಿಂಟೋ ''ಕಾಮಿ'' ಆಫ್ ವಿಂಡ್ಸ್ * ಅಯೋಲಸ್ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} === ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ === * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t10oDwAAQBAJ|title=Hanuman: The Devotion and Power of the Monkey God|last=Vanamali|first=V|publisher=Simon and Schuster|year=2010|isbn=978-1594779145}} * {{Citation|title=Saints and Sages of India|url=https://books.google.com/books?id=Fa3XAAAAMAAJ|first=G. R.|last=Sholapurkar|publisher=Bharatiya Vidya Prakashan|year=1992|isbn=9788121700498}} tpqsza1itvjr75otvkz8yyazdzor6zs 0 18338 1373067 1362486 2026-05-09T08:47:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373067 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು |official_name = ಲಾಗೊಸ್ |image_skyline = Lagos Island.jpg |native_name= ಎಕೊ |nickname= |image_caption = ವಿಕ್ಟೋರಿಯ ದ್ವೀಪದಿಂದ ಕಾಣುವ ಲಾಗೊಸ್ ದ್ವೀಪ. |image_seal =Lagos_Seal.png| 100 px |image_map =Map of the Local Government Areas of Lagos.png |mapsize = 250px |map_caption = ಲಾಗೊಸ್ ನಗರ |subdivision_type = [[ಸಾರ್ವಭೌಮ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ದೇಶ]] |subdivision_name = {{flag|Nigeria}} [[ನೈಜೀರಿಯ]] |subdivision_type1 = ರಾಜ್ಯ |subdivision_name1 = ಲಾಗೊಸ್ ರಾಜ್ಯ |area_footnotes = <ref name=Metropolitan_Lagos_land_area>Summing the 16 LGAs making up Metropolitan Lagos (Agege, Ajeromi-Ifelodun, Alimosho, Amuwo-Odofin, Apapa, Eti-Osa, Ifako-Ijaiye, Ikeja, Kosofe, Lagos Island, Lagos Mainland, Mushin, Ojo, Oshodi-Isolo, Shomolu, Surulere) as per:<br />{{cite web| url=http://www.nigeriacongress.org/FGN/administrative/statedetails.asp?state=lagos| title=Administrative Levels - Lagos State| author=The Nigeria Congress| accessdate=2007-06-29| archive-date=2005-12-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20051225234623/http://www.nigeriacongress.org/fgn/administrative/statedetails.asp?state=Lagos| url-status=dead}}</ref> |area_magnitude = |area_total_km2 = |area_total_sq_mi = |area_urban_km2 = 999.6 |population_as_of = ೨೦೦೬ ಸೆನ್ಸಸ್, <small>ಅಂದಾಜು</small> |population_footnotes = <ref name=Metropolitan_Lagos_population>Summing the 16 LGAs making up Metropolitan Lagos (Agege, Ajeromi-Ifelodun, Alimosho, Amuwo-Odofin, Apapa, Eti-Osa, Ifako-Ijaiye, Ikeja, Kosofe, Lagos Island, Lagos Mainland, Mushin, Ojo, Oshodi-Isolo, Shomolu, Surulere) as per:<br />{{cite web| url=http://www.nigerianstat.gov.ng/Connections/Pop2006.pdf| title=Legal Notice on Publication of the Details of the Breakdown of the National and State Provisional Totals 2006 Census| author=Federal Republic of Nigeria Official Gazette| date=15 May 2007| format=PDF| accessdate=2007-06-29| archive-date=2007-07-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20070704042011/http://www.nigerianstat.gov.ng/Connections/Pop2006.pdf| url-status=dead}}</ref> |population_total = |population_density_km2 = 7,941 |population_density_sq_mi = 20,569.9 |population_urban = 7,937,932 |population_density_urban_km2= |population_density_urban_sq_mi= |timezone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |latd= 6|latm= 27|lats=11|latNS=N |longd= 3|longm= 23|longs=45|longEW=E |latitude = |longitude = |website = http://www.lagosstate.gov.ng/ |footnotes = }} <!-- Infobox ends !--> '''ಲಾಗೊಸ್''' [[ನೈಜೀರಿಯ]] ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ನಗರ. ೨೦೦೬ರ ಸೆನ್ಸಸ್ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೮ ದಶಲಕ್ಷ ಜನ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name=Metropolitan_Lagos_population /> ಪ್ರಸ್ತಕವಾಗಿ ಇದು [[ಆಫ್ರಿಕ]] ಖಂಡದ ೨ನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ಮತ್ತು ೨ನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.citymayors.com/statistics/urban_growth1.html World's fastest growing cities and urban areas from 2006 to 2020], by [[CityMayors.com]]</ref> ಲಾಗೊಸ್ ನಗರವು [[ನೈಜೀರಿಯ]]ದ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == * [http://www.lagosstate.gov.ng/ ಲಾಗೊಸ್ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215013033/http://www.lagosstate.gov.ng/ |date=2008-02-15 }} * [http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ ಲಾಗೊಸ್ ರಾಜ್ಯ ನ್ಯಾಯ ಮಂಡಳಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124234551/http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ |date=2005-01-24 }} * [[wikivoyage:Lagos|ವಿಕಿಟ್ರಾವೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಾಗೊಸ್]] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಆಫ್ರಿಕ ಖಂಡದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನೈಜೀರಿಯ]] cus7fdjbthi7d3s3y2nbhx9rhfkaf4f 0 19477 1373044 1372614 2026-05-09T00:16:22Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373044 wikitext text/x-wiki [[File:Pt. Jasraj at a concert in Hyderabad, with this disciples.jpg|thumb|400px|Singer [[Pandit Jasraj]] accompanied by his students (2017).]] '''ಮೇವಾತೀ ಘರಾನಾ''' ಹದಿನಾರನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಉಗಮವಾದ ಒಂದು [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ]]ದ [[ಘರಾನಾ]]. [[ಉಸ್ತಾದ್ ಘಗ್ಗೆ ನಜೀರ್ ಖಾನ್]] ಈ ''ಘರಾನಾ''ದ ಅಧುನಿಕ ಕುಲಾಧಿಪತಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್]] ಈ ಘರಾನಾದ ಸದ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೇವಾತಿ '''ಘರಾನಾ''' ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸಂಗೀತ ಶಿಷ್ಯವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ . ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಸಂಗೀತ ವಂಶಾವಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ಈ ಘರಾನಾವನ್ನು 19 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೋಳ್ಕರ್ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಂದೋರ್‌ನ ಸಹೋದರರಾದ ಘಾಗ್ಗೆ ನಜೀರ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್ (ಬೀಂಕರ್) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು .<ref>{{cite web|url=https://www.culturalindia.net/indian-music/hindustani-gharanas.html|url-status=dead|title=Gharanas of Hindustani Music (scroll down to read about Mewati Gharana)|website=Cultural India website|archive-date=21 September 2023|access-date=23 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921150734/https://www.culturalindia.net/indian-music/hindustani-gharanas.html}}</ref><ref name=Newsline>{{Cite journal|url=https://newslinemagazine.com/magazine/the-maestro-departs/|title = Obituary: Rais Khan (The Maestro Departs)|journal = Newsline magazine|last1 = Adnan|first1 = Ally|date = June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529051631/https://newslinemagazine.com/magazine/the-maestro-departs/|archive-date=29 May 2023|access-date=25 March 2024|url-status=dead}}</ref> ಈ ಘರಾನಾದ ಸದಸ್ಯರು ಅರ್ಧ ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ್ದಾರೆ<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/analysis/pandit-jasraj-the-tansen-of-our-times-opinion/story-LhaqjHQM2miI1pFVX1dhZK.html|title = Pandit Jasraj: The Tansen of our times &#124; Opinion|website=Hindustantimes.com|date = 18 August 2020}}</ref> . ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಶೈಲಿಗಳು, ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಗಳೊಂದಿಗೆ, ಘರಾನಾವು ಖಂಡರ್‌ಬನಿ ಧ್ರುಪದ್ ಮತ್ತು ಕವ್ವಾಲ್ ಬಚ್ಚನ್ ಸಂಗೀತ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಒಂದು ಶಾಖೆಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref>{{cite web |url=http://thecompass.in/evolution-of-hindustani-music-patron-and-patronage-1181 |title=Evolution of Hindustani music; Patron and Patronage - The Compass |website=Thecompass.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125183251/http://thecompass.in/evolution-of-hindustani-music-patron-and-patronage-1181 |archive-date=2019-01-25}} </ref> ಪಂ. ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರು ಗಾಯಕಿಯನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಘರಾನಾವು 20 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೋಚರತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು <ref>{{cite book |last1=Nagarkar |first1=Samarth |title=Raga Sangeet: Understanding Hindustani Classical Vocal Music |date=2013 |publisher=Chhandayan, Inc. |location=New York}}</ref> . == ಇತಿಹಾಸ == ಘಗ್ಗೆ ನಜೀರ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್ ಅವರನ್ನು ಮೇವಾಟಿ ಘರಾನಾದ ಅಧ್ವರ್ಯುಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |last1=Afshan Ahmed |first1=Afshan |title=Pandit Jasraj brings his Mewati style of Hindustani classical music to Dubai |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music/pandit-jasraj-brings-his-mewati-style-of-hindustani-classical-music-to-dubai-1.297663 |access-date=25 January 2019 |publisher=The National |date=December 15, 2013}}</ref> ಅವರು ಕವ್ವಾಲ್ ಬಚ್ಚೋನ್ ಘರಾನಾ (ಕವ್ವಾಲ್ ಬಚ್ಚೋನ್ ಕಾ ಘರಾನಾ) ವಂಶಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು<ref>{{cite book |last1=Roy |first1=Ashok |title=Music makers: living legends of Indian classical music |date=February 2, 2004 |publisher=Rupa & Co |page=97}}</ref> . ===ಹೆಸರಿನ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ === ಮೇವಾತಿ ಘರಾನಾ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು [[ದೆಹಲಿ]] , [[ಜೈಪುರ]] ಮತ್ತು [[ಇಂದೋರ್]] ನಡುವಿನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಘಗ್ಗೆ ನಜೀರ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ಮೇವಾತ್ ( ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮೇವಾರ್ ಪ್ರದೇಶವಲ್ಲ) ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದೆ.<ref>{{cite book |last1=Chib |first1=Satyendra Krishen Sen |title=Companion to North Indian classical music |date=2004 |publisher=Munshiram Manoharlal Pub |page=171}}</ref> === ಇತ್ತೀಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು === [[ಘಗ್ಗೇ ನಜೀರ್ ಖಾನ್]] ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ತಮ್ಮ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಷ್ಯರಾದ ಮುನವ್ವರ್ ಖಾನ್, ನತ್ತುಲಾಲ್ ಪಂಡಿತ್, ಚಿಮನ್‌ಲಾಲ್ ಪಂಡಿತ್ ಮತ್ತು ಗುಲಾಮ್ ಖಾದಿರ್ ಖಾನ್ ಅವರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.visualfxindia.com/mewatigharana/html/tree.html|title=MEWATI GHARANA|website=Visualfxindia.com|access-date=23 March 2022}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ನತ್ತುಲಾಲ್ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ತಮ್ಮ ಸೋದರಳಿಯ ಮೋತಿರಾಮ್ ಅವರಿಗೆ ರವಾನಿಸಿದರು, ಅವರು 20 ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರ ಜ್ಯೋತಿರಾಮ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.visualfxindia.com/mewatigharana/html/ghulam_qadir.html|title=Mewati Gharana|website=Vidualfxindia.com}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಈ ಘರಾನಾದ ಸಂಗೀತಗಾರರು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಆಸ್ಥಾನ ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ನಂತರ ಜ್ಯೋತಿರಾಮ್ ರಜಬ್ ಅಲಿ ಖಾನ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯರಾದರು <ref>{{cite book |last1=Shafi |first1=Afshana |title=THE LEGACY OF GANGUBAI HANGAL |date=2017 |publisher=Horizon Books |page=125}}</ref> , ಅವರ ತಂದೆ ಮಂಗ್ಲು ಖಾನ್ ಬಡೇ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು [[ಬಂದೇ ಅಲಿ ಖಾನ್]] (ಉದಾ. ವಿಸ್ತೃತ ಘರಾನಾದ ಸದಸ್ಯ) ಅವರ ಶಿಷ್ಯರಾಗಿದ್ದರು..<ref>{{cite web|url=https://www.parrikar.org/vpl/profiles/rajabali_profile.pdf|title=Rajab Ali Khan (1874-1959) : Profile|website=Parrikar.org|access-date=23 March 2022}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮೋತಿರಾಮ್ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರಾದ ಮಣಿರಾಮ್ ಮತ್ತು ಪ್ರತಾಪ್ ನಾರಾಯಣ್ ಅವರಿಗೆ ರವಾನಿಸಿದರು. ಮೋತಿರಾಮ್ ಅವರ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ನಿಧನದ ನಂತರ, ಮಣಿರಾಮ್ ಮತ್ತು ಪ್ರತಾಪ್ ನಾರಾಯಣ್ ತಮ್ಮ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರನ್ನು ಮೇವಾಟಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು, ನಂತರ ಅವರು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ತರಬೇತಿಯಾದ ತಬಲಾ ನುಡಿಸುವುದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು.[[ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್|ಜಸ್ರಾಜ್]] ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಮೀರ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು [[ಬೇಗಂ ಅಖ್ತರ್]] ಅವರ ಸಂಗೀತದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದರು ಆದರೆ ನಂತರ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. [[ಓಂಕಾರನಾಥ್ ಠಾಕೂರ್]] ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಶೈಲಿವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಭಾವನಾತ್ಮಕ, ಭಕ್ತಿ, ಲಯಬದ್ಧ-ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಭಾವಗೀತಾತ್ಮಕ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೇವಾಟಿ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಶೈಲಿಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು . === ವಂಶಾವಳಿ === ಘಗ್ಗೆ ನಜೀರ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಮೂರು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ಪಡೆದರು; ಖಂಡರ್ಬಾನಿ ಧ್ರುಪದ್ ಬಾಜ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ಗಾಯಕಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಕವ್ವಾಲ್ ಬಚ್ಚನ್ ಗಾಯಕಿ . ಬಡೇ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಹದ್ದು-ಹಸು ಖಾನ್ ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರ್ವಿವಾಹದ ಮೂಲಕ, ಘಾಗ್ಗೆ ನಜೀರ್ ಖಾನ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದ ಧ್ರುಪದ್ ಮತ್ತು ಖಯಾಲ್ ಸಂಗೀತ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಮೊದಲ ಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದ ಮೇವಾತಿ ಗಾಯಕಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು . ಲಕ್ನೋದ ಶಕ್ಕರ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಪುತ್ರ ಬಡೇ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್, ಕವ್ವಾಲ್ ಬಚ್ಚೋನ್ ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಅನುಸರಿಸಿದರು<ref>{{cite book |last1=Wade |first1=Bonnie C. |title=Khyal: Creativity Within North India's Classical Music Tradition |date=1984 |publisher=Cambridge University Press |location=Great Britain |page=37}}</ref> . ಅವರ ಮಗ ವಾರಿಸ್ ಅಲಿ ಖಾನ್, ಹದ್ದು ಖಾನ್ ಅವರ ಮಗಳನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಅವರ ಒಕ್ಕೂಟದ ಮೂಲಕ, ಬಡೇ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಘರಾನಾ ಪ್ರವರ್ತಕ ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಅವರ "ತಾನ್ ಬಾಜಿ" ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.<ref>{{cite book |last1=Dhar |first1=Sunita |title=Senia gharana, its contribution to Indian classical music |date=1989 |publisher=Reliance Pub. House |page=15}}</ref> ಬಡೇ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸಂತತಿ ಬಡೇ ಮುಬಾರಕ್ ಅಲಿ ಖಾನ್, ಘಗ್ಗೇ ನಜೀರ್ ಖಾನ್ ವಾರಿಸ್ ಅಲಿ ಖಾನ್ ಅವರಿಂದ ಕಲಿತ ಬಡೇ ಮುಬಾರಕ್ ಅಲಿ ಖಾನ್ ಅವರ ಮಗಳನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ನತ್ತು ಖಾನ್ ಅವರ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗಿನ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದಾಗಿ,<ref>{{Cite web|url=http://www.sharadsathe.com/gwalior_gharana.html|title = Pandit Sharad Sathe: Gwalior Gharana|website=Sharadsathe.com}}</ref> ಬಡೇ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ಮಹಾರಾಜರ ಆಸ್ಥಾನ ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿ [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್‌ನ]] ರೇವಾಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು. <ref>{{cite book |last1=Mukhopādhyāẏa |first1=Kumāraprasāda |title=The Lost World of Hindustani Music |date=2006 |publisher=Penguin Books |location=India |page=64}}</ref> ಘಗ್ಗೇ ನಜೀರ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ವಾಹಿದ್ ಸಂಗೀತ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೋಪಾಲ್ ಪ್ರದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://newslinemagazine.com/magazine/the-maestro-departs/|title=The Maestro Departs|website=Newslinemagazine.com|access-date=2026-04-07|archive-date=2024-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241111181358/https://newslinemagazine.com/magazine/the-maestro-departs/|url-status=dead}}</ref> ==== ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ==== ಸಂಗೀತ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಅರಸಿ, ಅವರ ಪೂರ್ವಜರು ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಗ್ವಾಲಿಯರ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೂಲದಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದರು, ಮೊದಲು ಭೋಪಾಲ್ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪಶ್ಚಿಮ ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು <ref>{{cite book |last1=Dāśaśarmā |first1=Amala |title=Musicians of India: Past and Present : Gharanas of Hindustani Music and Genealogies |date=December 1, 1993 |publisher=Naya Prokash |pages=78, 239–240}}</ref>. ಈ ವಲಸೆಗಳು ಘರಾನಾದ ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿನ ಹೊಸ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮೇವಾಟಿ ಗಯಾಕಿ ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಮತ್ತು ಕವ್ವಾಲ್ ಬಚ್ಚನ್ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಘರಾನಾವನ್ನು ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ವಂಶಾವಳಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಗುಂಪುಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಶಿಕ್ಷಣಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಂಶಾವಳಿ == === ವಂಶಾವಳಿ === ಕೆಳಗಿನ ವಿವರಣೆಯು ಸಿರಾಜ್ ಖಾನ್ ಒದಗಿಸಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಖಾತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. The below illustration is based on the historical account provided by Siraj Khan.<ref>{{cite book |last1=Nadkarni |first1=Mohan |title=The Great Masters: profiles in Hindustani classical vocal music |date=1999 |publisher=HarperCollins Publishers India |location=India |page=38}}</ref> {{Tree chart/start|style=font-size:85%;line-height:100%;}} {{Tree chart| | | | | | |DHRUP|DHRUP=''ಖಂಡರ್‍ಬಾನಿ<br />ದ್ರುಪದ್ ಪದ್ಧತಿ''}} {{Tree chart| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{Tree chart| | | | | | |DADAT|DADAT=ದಾದ ತಿಕ್ಕಡ್<br />of [[ಆಗ್ರಾ]]<br />([[dhrupad]]iya)}} {{Tree chart| | | | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{Tree chart| | | | |WAZIR| |IMAMK|WAZIR=ವಾಜಿರ್ ಖಾನ್ <br />([[dhrupad]]iya) |IMAMK=ಇಮಾಂ ಖಾನ್ <br />([[dhrupad]]iya)}} {{Tree chart| | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{Tree chart| | | | |WAHID| |GHAGG| |MUNAV|GHAGG='''[[ಘಗ್ಗೆ ನಾಜಿರ್ ಖಾನ್]]''' <br />(ಮಗ) |WAHID=[[ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್ (ವೀಣಾ ವಾದಕ)|''ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್''']] <br />(ಮಗ) |MUNAV=[[Mewati Gharana|ಮುನಾವರ್ ಖಾನ್]] <br />(ಮಗ)}} {{Tree chart/end}} === ಆರಂಭಿಕ ಶಿಕ್ಷಣಶಾಸ್ತ್ರ === ಮೇವಾತಿ ಘರಾನಾ ಮತ್ತು ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಬೇರುಗಳ ದೃಶ್ಯ ನಿರೂಪಣೆ. {{familytree/start|style=font-size:85%;line-height:100%;}} {{familytree| | | | | | | | |GWALI| |DELHI| |KHAND| |KIRAN| |DAGAR|GWALI=[[ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಘರಾಣ|''ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಘರಾಣ<br />ಗುರು ಪರಂಪರೆ'']] |DELHI=[[Qawwal Bacchon gharana|''ಖವಾಲ್ ಬಚ್ಚೋ<br />ಗುರು ಪರಂಪರೆ'']] |KHAND=[[Dhrupad#Gharanas and style|''ಖಂಡರ್ಬಾನಿ<br />ಗುರು ಪರಂಪರೆ'']] |KIRAN=[[ಕಿರಾಣ ಘರಾಣ|''ಕಿರಾಣ ಘರಾಣ<br />ಗುರು ಪರಂಪರೆ'']] |DAGAR=[[Dagar gharana|''ದಾಗರ್ ಬಾನಿ<br />ಗುರು ಪರಂಪರೆ'']]}} {{familytree| | | | | | | | | |:| | | |:| | | |:| | | |:| | | |:| | |}} {{familytree| | | | | | | | |HADDU| | |:| | | |:| | |SADIQ| |BEHRA|HADDU=[[Haddu Khan|ಹಡ್ಡು ಖಾನ್<br />(ಗ್ವಾಲಿಯರ್)]] |SADIQ=[[Kirana gharana|ಸಾದಿಕ್ ಆಲಿ ಖಾನ್<br />(ಕಿರಾಣ)]] |BEHRA=[[Dagar gharana|ಬೆಹ್ರಾಂ ಖಾನ್<br />(ದಾಗರ್ ಬಾನಿ)]]}} {{familytree| | | | | | | | | |:| | | |:| | | |:| | | |:| | | |:| |}} {{familytree| | | | | | | | | |:| | |BADEM| | |:| | | |L|~|V|~|J|DAUGH=[[Haddu Khan|(Daughter)]] |BADEM=[[Bade Mohammed Khan|Bade Mohammed<br />Khan (Rewa)]]}} {{familytree| | | | | | | | |CHOTE| | |:| | | |:| | | | |BANDE|CHOTE=[[Chote Mohammed Khan|Chote Mohammed<br />Khan (son)]] |BANDE=[[Bande Ali Khan|Bande Ali Khan<br />(beenkar)]]}} {{familytree| | | | | | | | | |:| | |WARIS| |IMAMK| | | | |:|WARIS=[[Waris Ali Khan|Waris Ali Khan<br />(son)]] |IMAMK=[[Imam Khan (musician)|Imam Khan]]<br />([[Dhrupad]]iya) |MURAD=[[Murad Ali Khan|Murad Ali Khan<br />(son)]] |MUNNA=[[Munnawar Ali Khan|Munnawar Ali Khan<br />(son)]] |KUTUB=[[Kutub Ali Khan|Kutub Ali Khan<br />(son)]] |MUBAR=Mubarak Ali Khan<br />(son, Jaipur Court)}} {{familytree| | | | | | | | | |L|~|V|~|J| | | |:| | | | | |:|}} {{familytree| | | | | | | | | | | |:|F|~|~|~|~|A|~|~|~|~|7|:|}} {{familytree| | | | | | | | | | | |D|J| | | | | | | | | |L|C|}} {{familytree| | | | | | | | | | |GHAGG| | | | | | | | | |WAHID| | | | |WAHID=[[#Utd. Wahid Khan|'''Wahid<br />Khan'''<br />(co-founder,<br />beenkar)]] |GHAGG=[[#Utd. Ghagge Nazir Khan|'''Ghagge Nazir<br />Khan'''<br />(co-founder,<br />vocalist)]]}} {{familytree| | | | | |,|-|-|-|v|-|^|-|v|-|-|.|,|-|-|v|-|-|+|-|-|v|-|-|v|-|-|.|}} {{familytree|MIXED| |CHIMA| |NATTH| |MUNAW| |!|!| |BEGUM| |!| |MAJID| |!| |LATIF|MIXED=''[[Qawwal Bacchon gharana|Qawwal Bacchon]] &<br />[[Bande Ali Khan|Bande Ali Khan<br />Parampara]]'' |CHIMA=[[Pandit Chimanlal|Pandit<br />Chimanlal]] |NATTH=[[Pandit Natthulal|Pandit<br />Natthulal]] |MUNAW=[[Munavvar Khan|Munavvar<br />Khan]] |MAJID=[[Majid Khan (beenkar)|Majid<br />Khan]] |LATIF=[[Latif Khan (beenkar)|Latif<br />Khan]] |BEGUM=[[Rais Khan|Begum<br />Hasibanbai]]}} {{familytree| |:| | | | | | | |!| | | |`|-|-|+|'| | |!| |HAMID| |!| |SADDA| |!| |HAMID=[[Hamid Khan (beenkar)|Hamid<br />Khan]] |SADDA=[[Saddan Khan|Saddan<br />Khan]]}} {{familytree|RAJAB| | | | | |MOTIR| | | | |QADIR| | |!| | | | | |!| | | | | |!| |RAJAB=[[Rajab Ali Khan|Rajab Ali<br />Khan]] |MOTIR=[[Pandit Motiram|Pandit<br />Motiram]] |QADIR=Ghulam Qadir<br />Khan}} {{familytree| |`|-|-|.|,|-|-|-|^|-|.| | | | |!| | | |!| | | | | |!| | | | | |!|}} {{familytree| | | | |`|(| | | | | |!| | | | |!| | | |!| | | | | |!| | | | | |!|}} {{familytree| | | | |JYOTI| | | | |!| | | | |!| | | |!| | | | |SHAFI| | | | |!|JYOTI=[[Pandit Jyotiram|Pandit<br />Jyotiram]] |SHAFI=[[Mohammed Shafi|Mohammed<br />Shafi]]}} {{familytree|AGRAG| | |!| | | | | |!| | | |JAIWA| |MOHAM| | | | | | | | | |KANIZ|AGRAG=''[[Agra gharana|Agra Gharana<br />Parampara]]'' |JAIWA=[[Jaiwant Singhji Waghela|Jaiwant Singhji<br />Waghela]] |KANIZ=[[Rais Khan|Begum Kaniz<br />Fatima]] |MOHAM=[[Rais Khan|Mohammed<br />Khan]]}} {{familytree| |:| | | |)|-|v|-|-|-|+|-|-|-|-|(| | | |!| | | | | | | | | | | |:|}} {{familytree|ABDUL| | |!| |!| | |MANIR| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | |:|ABDUL=[[Abdul Kadar Khan|Abdul Kadar<br />Khan]] |MANIR=[[Pandit Maniram|Pandit<br />Maniram]]}} {{familytree| |`|-|v|-|'| |!| | | |:| | | |PRATA| | |!| | | | | | | | | | | |:|PRATA=[[Pandit Pratap Narayan|Pandit<br />Pratap Narayan]]}} {{familytree| | |PURAN| |JASRA| | |:| | | | |:| | |RAISK| | | | | | | | | | |:|PURAN=[[Pandit Puranchandra|Pandit<br />Puranchandra]] |JASRA=[[Pandit Jasraj|Pandit<br />Jasraj]] |RAISK=[[Rais Khan|Rais Khan<br />(sitarist)]]}} {{familytree| | | | | | | |:| | | |:| | | | |:| | | |:| | | | | | | | | | | |:|}} {{familytree/end}} == ಅವಲೋಕನ == === ಸೌಂದರ್ಯದ ವಿಧಾನಗಳು === ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಯಕಿ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ , ಮೇವಾಟಿ ಗಾಯಕಿ ಕೆಲವು ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮೇವಾಟಿ ಗಾಯಕಿ ಭಾವ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ( ಬಂದಿಶ್ ) ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ..<ref>{{Cite web|url=https://www.culturalindia.net/indian-music/hindustani-gharanas.html|title=Gharanas of Hindustani Music - Hindustani Classical Gharanas - Hindustani Music Gharanas|website=Culturalindia.net|access-date=2026-04-07|archive-date=2019-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629081612/https://www.culturalindia.net/indian-music/hindustani-gharanas.html|url-status=dead}}</ref> ಗಾಯಕಿ ಸರ್ಗಮ್ ಮತ್ತು ತಿಹೈಗಳ ಗಣನೀಯ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ<ref>{{Cite web|url=http://harmonyom.blogspot.com/2010/11/ptmaniram-and-brothers-22.html|title = HarmoNYom "A Voice for Indian Classical Music": Tribute! Pt. Maniram and the Mewati Gharana!|website=Harmonyom.blogspot.com|date = 16 November 2010}}</ref> . ಕಚ್ಚಾ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ತಾನ್‌ನ ವಿಧಾನವು ಪಟಿಯಾಲ ಗಾಯಕಿ ಮತ್ತು ಟಪ್ಪಾ ಗಾಯಕಿಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಅನ್ವಯದಲ್ಲಿ ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಗಾಯಕಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ . ಗಾಯಕಿಯ ಮೀಂಡ್ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಮೃದುತ್ವ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕತೆಗಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{cite news |last1=Chatterjee |first1=Partha |title=At the crossroads |url=https://fountainink.in/reportage/at-the-crossroads |access-date=25 January 2019 |website=Foundtainink.in |date=December 6, 2017}}</ref> ==== ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ==== "ಶುದ್ಧ ವಾಣಿ" (ಶುದ್ಧ ಧ್ವನಿ), "ಶುದ್ಧ ಮುದ್ರೆ" (ಶುದ್ಧ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ), ಮತ್ತು "ಶುದ್ಧ ಸುರ್" (ಶುದ್ಧ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು) ಆಧರಿಸಿ ಮೇವಾಟಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಅಗತ್ಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಣಿರಾಮ್ ಮತ್ತು ಜಸ್ರಾಜ್ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.ref>{{cite book |last1=Goswami |first1=O |title=The Story Of Indian Music |date=1957 |publisher=Asia Publishing House |page=180 |url=https://archive.org/stream/TheStoryOfIndianMusicO.Goswami1957/The%20Story%20of%20Indian%20Music_O.Goswami_1957_djvu.txt}}</ref><ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/th21X-7T0G4 Ghostarchive]{{cbignore}} and the [https://web.archive.org/web/20200302103604/https://www.youtube.com/watch?v=th21X-7T0G4 Wayback Machine]{{cbignore}}: {{cite AV media| url = https://www.youtube.com/watch?v=th21X-7T0G4| title = Pandit Maniram ji and Pandit Jasraj ji | website=[[YouTube]]}}{{cbignore}}</ref><ref name=TheHindu>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/pt-jasraj-a-star-of-mewati/article22761937.ece|archive-date=5 April 2023|title=Pandit Jasraj, a star of Mewati (gharana)|newspaper=The Hindu newspaper|date=15 February 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405012430/https://www.thehindu.com/entertainment/music/pt-jasraj-a-star-of-mewati/article22761937.ece|access-date=24 March 2024}}</ref> ==== ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳು ==== ಸೂಫಿಯಾನಾ ಮೌಸಿಕಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಮೂಲಕ , ಮೇವಾತಿ ಗಾಯಕಿ ಆಸ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] ಮತ್ತು ಶಿಯಾ ಇಸ್ಲಾಂ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಸ್ಮಾಯಿಲಿಸಂ ) ದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಗೀತದ ವ್ಯಾಕರಣ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಸುಮಧುರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ಅಂಶಗಳಾಗಿಯೂ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Mohan Nadkarni on Rajashthani Music">{{cite news|last1=Nadkarni|first1=Mohan|title=Hindustani Music in Rajasthan|url=http://www.mohannadkarni.org/hindustani-music-in-rajasthan/|newspaper=The Illustrated Weekly of India|date=29 June 1980|access-date=30 October 2018}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಜೈವಂತ್ ಸಿಂಗ್‌ಜಿ<ref>{{Cite web|url=https://www.parrikar.org/hindustani/todi/|title = The Empire of Todi|website=Parrikar.org}}</ref> ಮತ್ತು ಜಸ್ರಾಜ್ ಘರಾನಾದ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ಭಕ್ತಿ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |last1=Zutshi |first1=Minna |title=Sangeet Samrat |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060422/saturday/main1.htm |access-date=25 January 2019 |publisher=The Tribune (India) |date=April 22, 2006}}</ref> ಕೆಲವು ಸಮಕಾಲೀನ ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ದಶಾವತಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಆಗಾ ಖಾನ್ ಅವರನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಇಮಾಮ್ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹತ್ತನೇ ಅವತಾರ ಎಂದು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತವೆ . ^{[ ''ಉಲ್ಲೇಖದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ'' ]} "ಓಂ ಶ್ರೀ ಅನಂತ ಹರಿ ನಾರಾಯಣ" ಎಂಬ ಪದ್ಯವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಲಾಪಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಕರಣ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ . [ ^{ಉಲ್ಲೇಖದ ''ಅಗತ್ಯವಿದೆ'' ]} === ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಗೀತ ಸಾಮಗ್ರಿ === ==== ರಾಗಗಳು ==== ಮೇವಾತಿ ಘರಾನಾ ತನ್ನ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ರಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ: * ರಾಗ ಜೈವಂತಿ ತೋಡಿ: ಜೈವಂತ ಸಿಂಗ್ ರಚಿಸಿದ [[ಅಹಿರ್ ಭೈರವ್]] ಮತ್ತು [[ತೋಡಿ]] ರಾಗಗಳ ಮಿಶ್ರಣ . * ರಾಗ ಜೈವಂತ್ ಸಾರಂಗ್: ಜೈವಂತ ಸಿಂಗ್ ರಚಿಸಿದ [[ಜೈಜೈವಂತಿ]] ಮತ್ತು ಸಾರಂಗ್ ರಾಗಗಳ ಮಿಶ್ರಣ . * ರಾಗ ಜ್ಞಾನಕಾಳಿ: ಜೈವಂತ್ ಸಿಂಗ್‌ಜಿ ರಚಿಸಿದ ರಾಗ [[ಗೋರಕ್ ಕಲ್ಯಾಣ್|ಗೋರಖ್ ಕಲ್ಯಾಣ್‌]]ನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿದೆ . * ರಾಗ ರಾಜರಾಜೇಶ್ವರಿ: ಜೈವಂತ ಸಿಂಗ್ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. * ರಾಗ ಬಗ್ಕೌನ್ಸ್: ಜೈವಂತ ಸಿಂಗ್ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. * ರಾಗ ದಿನ್ ಕಿ ಪುರಿಯಾ * ರಾಗ ಖಮಾಜ್ ಬಹಾರ್: ಬಡೇ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ವಂಶದಿಂದ . * ರಾಗ ಭವಾನಿ ಬಹಾರ್: ಬಡೇ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ವಂಶಾವಳಿಯಿಂದ . * ರಾಗ ಆಸಾ ಮಂದ್ * ರಾಗ ನಾಟ್ ನಾರಾಯಣಿ ref>{{cite news |last1=Nair |first1=Jyoti |title=Pt Jasraj, Star of Mewati |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/pt-jasraj-a-star-of-mewati/article22761937.ece |publisher=The Hindu |date=15 February 2018}}</ref> * ನವರಸ ರಾಗ ಕೆನಡಾ * ರಾಗ ನಾಗಧ್ವನಿ ಕೆನಡಾ * ರಾಗ ಅಬಿರಿ ತೋಡಿ ==== ಹವೇಲಿ ಸಂಗೀತ ==== ಘರಾನಾದ ಕೀರ್ತಂಕರ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಜಸ್ರಾಜ್, ಮಥುರಾ ಮತ್ತು ಬೃಂದಾವನದ ಹವೇಲಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಸಂಶೋಧಿಸಿದರು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಅನೇಕ ಭಕ್ತಿ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಘರಾನಾದ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ತರಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book |last1=Ray |first1=N. R. |title=Dictionary of National Biography |date=1990 |publisher=Institute of Historical Studies |location=Calcutta |page=173}}</ref> == ಅಧ್ವರ್ಯುಗಳು == === 19 ನೇ ಶತಮಾನ === * '''ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್''' (ಸುಮಾರು 1830 - 1928) ಅಲ್ವಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಖಂಡರ್‌ಬಾನಿ ದ್ರುಪದಿಯ ಇಮಾಮ್ ಖಾನ್‌ಗೆ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಬಂದೇ ಅಲಿ ಖಾನ್ ( ಕಿರಾನಾ ಮತ್ತು ದಗರ್‌ಬಾನಿ ) ಅವರಿಂದ [[ರುದ್ರ ವೀಣೆ]]ಯನ್ನು ಕಲಿತರು. ಅವರು ಇಂದೋರ್ ರಾಜ್ಯದ ಆಸ್ಥಾನ ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವರ ನಾಲ್ವರು ಮಕ್ಕಳಾದ ಲತೀಫ್, ಮಜೀದ್, ಗುಲಾಮ್ ಖಾದಿರ್ ಮತ್ತು ಹಮೀದ್ ನಂತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತಗಾರರಾದರು. ಮಾಜಿ ಖಲೀಫಾ. * " '''ಘಗ್ಗೆ" ನಜೀರ್ ಖಾನ್''' (c. 1835 - c. 1905) [[ಆಗ್ರಾ]]ದಲ್ಲಿ ಖಂಡರ್ಬಾನಿ ದ್ರುಪದಿಯ ಇಮಾಮ್ ಖಾನ್ಗೆ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ವಾರಿಸ್ ಅಲಿ ಖಾನ್ (ಕವ್ವಾಲ್ ಬಚ್ಚನ್ ಘರಾನಾ) ಅವರಿಂದ ಗಾಯನ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕಲಿತರು. ಅವರು [[ಜೋಧಪುರ್|ಜೋಧಪುರ]] , ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಮತ್ತು ಭೋಪಾಲ್ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಆಸ್ಥಾನ ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವರು ಪಂಡಿತ್ ನತ್ಹುಲಾಲ್, ಪಂಡಿತ್ ಚಿಮ್ಮನ್ಲಾಲ್, ಮುನವ್ವರ್ ಖಾನ್ (ಸಹೋದರ) ಅವರಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಕಲಿಸಿದರು. * ಚಿಮನ್‌ಲಾಲ್ ಪಂಡಿತ್ (ಸುಮಾರು 1850-ಸುಮಾರು 1890), ಘಾಗ್ಗೆ ನಜೀರ್ ಖಾನ್ ಅವರಿಂದ ಕಲಿತರು. * ನತ್ತುಲಾಲ್ ಪಂಡಿತ್ (ಸುಮಾರು 1850 ರ ದಶಕ -ಸುಮಾರು 1920 ರ ದಶಕ), ಘಾಗ್ಗೆ ನಜೀರ್ ಖಾನ್ ಅವರಿಂದ ಕಲಿತರು. * '''ಮುನವ್ವರ್ ಖಾನ್''' (ಸುಮಾರು 1860 ರ ದಶಕ -ಸುಮಾರು 1930 ರ ದಶಕ), ಘಾಗ್ಗೆ ನಜೀರ್ ಖಾನ್ (ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ) ಮತ್ತು ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್ ಅವರಿಂದ ಕಲಿತರು. ಮಾಜಿ ಖಲೀಫಾ. * ಮಜೀದ್ ಖಾನ್ (ಸುಮಾರು 1880 ರ ದಶಕ-ಸುಮಾರು 1930 ರ ದಶಕ), ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಮೊದಲ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ, [[ಸಿತಾರ್]] ಮತ್ತು ರುದ್ರ ವೀಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ. * ಲತೀಫ್ ಖಾನ್ (ಸುಮಾರು 1880 ರ ದಶಕ-1935), ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಎರಡನೇ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ, ರುದ್ರ ವೀಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ. [[ಹೋಳ್ಕರ್ ರಾಜವಂಶ]]ಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದೋರ್‌ನ ಆಸ್ಥಾನ ಸಂಗೀತಗಾರನಾಗಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ನಂತರ ಬಂದರು . * ಬೇಗಂ ಹಸಿಬನ್ಬಾಯಿ (ಸುಮಾರು 1880-ಸುಮಾರು 1950), ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಮಗಳು, ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ತಾಯಿ, ರಾಯಿಸ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಅಜ್ಜಿ. * ಸದ್ದಾನ್ ಖಾನ್ (ಸುಮಾರು 1890-1940 ರ ದಶಕ), ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಮೂರನೇ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ, ಸಿತಾರ್ ವಾದನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ. * ಪಂಡಿತ್ ಮೋತಿರಾಮ್ (1889-1934), ನತ್ತುಲಾಲ್ ಪಂಡಿತ್ ಅವರ ಸೋದರಳಿಯ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ. ಮೋತಿರಾಮ್, ಪ್ರತಾಪ್ ನಾರಾಯಣ್ ಮತ್ತು ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಗುರು. * ಪಂಡಿತ್ ಜ್ಯೋತಿರಾಮ್ (1899-1944), ಪಂಡಿತ್ ಮೋತಿರಾಮ್ ಮತ್ತು ರಜಬ್ ಅಲಿ ಖಾನ್ ಅವರ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ . ಪುರಂಚಂದ್ ಅವರ ತಂದೆ. === 20 ನೇ ಶತಮಾನ === * ಜೈವಂತ್ ಸಿಂಗ್‍ಜಿ ವಘೇಲಾ (1904-1980), ಮುನವ್ವರ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ಗುಲಾಮ್ ಖಾದಿರ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ, ರುದ್ರ ವೀಣೆ ಮತ್ತು ಗಾಯನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರು. ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾಗಿ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು. ಪಂಡಿತ್ ಮೋತಿರಾಮ್, ಪಂಡಿತ್ ಪ್ರತಾಪ್ ನಾರಾಯಣ್ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಗುರು. * ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ (ಸುಮಾರು 1900-1967), ಬೇಗಂ ಹಸಿಬನ್ಬಾಯಿಯವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಲತೀಫ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ, ರುದ್ರ ವೀಣೆ, ಸಿತಾರ್ ಮತ್ತು [[ಸುರ್ಬಹಾರ್]] ವಾದನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ. ರೈಸ್ ಖಾನ್ ಅವರ ತಂದೆ . * '''ಪಂಡಿತ್ ಮಣಿರಾಮ್''' (1910-1985), ಪಂಡಿತ್ ಮೋತಿರಾಮ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ. ಪಂಡಿತ್ ಜ್ಯೋತಿರಾಮ್ ಅವರಿಂದಲೂ ಕಲಿತರು. ಪ್ರತಾಪ್ ನಾರಾಯಣ್ ಮತ್ತು ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಗುರು ಮತ್ತು ಸಹೋದರ. ಯೋಗೈ ಶರ್ಮಾ, ವಿನೋದ್ ಪಂಡಿತ್ ಮತ್ತು ದಿನೇಶ್ ಪಂಡಿತ್ ಅವರ ತಂದೆ. * '''ಗುಲಾಮ್ ಖಾದಿರ್ ಖಾನ್''' (1914-2002), ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಎರಡನೇ ಕಿರಿಯ ಮಗ, ಅವರ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಮುನವ್ವರ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ರುದ್ರ ವೀಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ. ಮಾಜಿ ಖಲೀಫಾ. * ಹಮೀದ್ ಖಾನ್ (ಸುಮಾರು 1918-2000), ಕಿರಿಯ ಮಗ ಮತ್ತು ವಾಹಿದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ, ರುದ್ರ ವೀಣೆ ಮತ್ತು ಸಿತಾರ್ ವಾದನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ. * '''ಪಂಡಿತ್ ಪ್ರತಾಪ್ ನಾರಾಯಣ್''' (1918-2002), ಪಂಡಿತ್ ಮೋತಿರಾಮ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ. ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಪಂಡಿತ್ ಜ್ಯೋತಿರಾಮ್ ಮತ್ತು ಸಹೋದರ ಪಂಡಿತ್ ಮಣಿರಾಮ್ ಅವರಿಂದ ಕಲಿತರು. * ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಶಫಿ (1925-1979), ಮಜೀದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಮಗ, ಸಿತಾರ್ ವಾದನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ, ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಲಾಯತ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಸೋದರ ಮಾವ . * ಕೃಷ್ಣಕಾಂತ್ ಪಾರಿಖ್ (1924-2018), ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಮೊದಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ. ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಾದ ನೀರಜ್ ಮತ್ತು ವಿಕಾಸ್ ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಗ ಅಕ್ಷತ್ ಅವರ ಗುರು. * ಪಂಡಿತ್ ಪುರಂಚಂದ್ರ (1929-1991), ಪಂಡಿತ್ ಜ್ಯೋತಿರಾಮ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ. ಆಗ್ರಾ ಘರಾನಾದ ಗುಲಾಮ್ ಖಾದಿರ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ಅಬ್ದುಲ್ ಕದಿರ್ ಖಾನ್ ಅವರಿಂದಲೂ ಕಲಿತರು <ref>{{citation|journal=Indian Newsmagazine |date=1979|title=Pandit Puranchandra |volume=21 |issue=Part 1 |page=37}}</ref>. * '''[[ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್|ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್]]''' (1930-2020), ಪಂಡಿತ್ ಮೋತಿರಾಮ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ. ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಸಹೋದರರಾದ ಪಂಡಿತ್ ಮಣಿರಾಮ್ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ್ ಪ್ರತಾಪ್ ನಾರಾಯಣ್ ಅವರಿಂದ ಕಲಿತರು. ಜೈವಂತ್ ಸಿಂಗ್‍ಜಿ ವಾಘೇಲಾ ಅವರಿಂದ ಕಲಿತರು. * ಬೇಗಂ ಕನಿಜ್ ಫಾತಿಮಾ (1934-2018), ಲತೀಫ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಏಕೈಕ ಪುತ್ರಿ. ಸಿರಾಜ್ ಖಾನ್ ಅವರ ತಾಯಿ. * ಮುಕುಂದ್ ಲಾತ್ (1937-2020), ಪಂಡಿತ್ ಮೋತಿರಾಮ್ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಕಾರ.<ref>{{Cite web|url=https://medium.com/@rohan.res/in-memoriam-498f35007847|title=In memoriam|website=Medium.com|date=14 August 2020}}</ref> * '''ರೈಸ್ ಖಾನ್''' (1939-2017), ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ, ಸಿತಾರ್ ಮತ್ತು ಸುರ್ಬಹಾರ್ ( ವಿಲಾಯತ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಸೋದರಳಿಯ ) ಮಾಜಿ ಖಲೀಫಾ. * ಪಂಡಿತ್ ಮಣಿರಾಮ್ ಅವರ ಮಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯೆ ಯೋಗೈ ಶರ್ಮಾ (ಜನನ 1940). ಆಸ್ಕರನ್ ಶರ್ಮಾ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. * ಬೇಗಂ ನಿಲೋಫರ್ ಖಾನ್ (ಸುಮಾರು 1940 ರ ದಶಕ -ಸುಮಾರು 2010 ರ ದಶಕ), ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಮಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯೆ, ಸಿತಾರ್ ಮತ್ತು ಸುರ್ಬಹಾರ್ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರು. ಗುಲಾಮ್ ಖಾದಿರ್ ಖಾನ್ ಅವರಿಂದ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದವರು. * ಶೋಭಾ ಅಭ್ಯಂಕರ್ (1946-2014), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯೆ. ಅವರ ಮಗ [[ಸಂಜೀವ ಅಭ್ಯಂಕರ್|ಸಂಜೀವ್ ಅಭ್ಯಂಕರ್]] ಮತ್ತು ಸಂದೀಪ್ ರಾನಡೆ ಅವರ ಗುರು. ಗಂಗಾಧರಬುವಾ ಪಿಂಪಲಖರೆ ಮತ್ತು ವಿ.ಆರ್.ಆಠವಲೆಯವರಿಂದಲೂ ಕಲಿತರು . * ಗಿರೀಶ್ ವಝಲ್ವಾರ್ (ಜ. 1947), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. * ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಸ್ವಾಮಿ (ಜ. 1940), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. ಸ್ವಾಮಿ ವಲ್ಲಭದಾಸರ ಬಳಿಯೂ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. * ಆಶಾ ಲೋಹಿಯಾ (ಜನನ 1940 ರ ದಶಕ), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯೆ ಮತ್ತು ಮುಕುಂದ್ ಲಾತ್ ಅವರ ಅತ್ತಿಗೆ. * ವಿನೋದ್ ಪಂಡಿತ್ (1952-2001), ಪಂಡಿತ್ ಮಣಿರಾಮ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ, ನಂತರ ನಟರಾದರು. * '''ಸಿರಾಜ್ ಖಾನ್''' (ಜನನ 1956), ಬೇಗಂ ಕನಿಜ್ ಫಾತಿಮಾ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ವಿಲಾಯತ್ ಖಾನ್ , ರೈಸ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ಗುಲಾಮ್ ಖಾದಿರ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಖಲೀಫಾ. * ದಿನೇಶ್ ಪಂಡಿತ್ (ಜನನ 1956), ಪಂಡಿತ್ ಮಣಿರಾಮ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ, [[ತಬಲಾ]] ಮತ್ತು ತಾಳವಾದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ. ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರೂ ಹೌದು. * ಜತಿನ್ ಪಂಡಿತ್ (ಜನನ 1950), ಪಂಡಿತ್ ಪ್ರತಾಪ್ ನಾರಾಯಣ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ. ಹಿಂದಿ ಸಿನಿಮಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ. ಸಹೋದರ ಲಲಿತ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಹಯೋಗ. * ಲಲಿತ್ ಪಂಡಿತ್ (ಜನನ 1950 ರ ದಶಕ), ಪಂಡಿತ್ ಪ್ರತಾಪ್ ನಾರಾಯಣ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ. ಹಿಂದಿ ಸಿನಿಮಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ. ಸಹೋದರ ಜತಿನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಹಯೋಗ. * ರಾಧಾರಾಮನ್ ಕೀರ್ತನೆ (ಜ. 1957), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. * ಶಾಹಿದ್ ಖಾನ್ (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1950), ಬೇಗಂ ಕನಿಜ್ ಫಾತಿಮಾ ಅವರ ಕಿರಿಯ ಮಗ, [[ಪಿಟೀಲು]] ವಾದನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ. ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿರುವ ಇವರು, [[ಆರ್. ಡಿ. ಬರ್ಮನ್|ಆರ್‌ಡಿ ಬರ್ಮನ್]] , [[ಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾಂತ್ ಪ್ಯಾರೇಲಾಲ್|ಲಕ್ಷ್ಮಿಕಾಂತ್-ಪ್ಯಾರೆಲಾಲ್]] , [[ರಾಜೇಶ್ ರೋಷನ್]] ಮತ್ತು [[ಅನು ಮಲಿಕ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. * ಮಧುಪ್ ಮುದ್ಗಲ್ (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1950), ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. ವಿನಯ್ ಚಂದ್ರ ಮೌದ್ಗಲ್ಯ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ ಅವರು [[ಕುಮಾರ ಗಂಧರ್ವ]] ಅವರ ಬಳಿಯೂ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು . * ಅರವಿಂದ್ ಥಟ್ಟೆ (ಜನನ 1958), ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ, ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ . * ರಮೇಶ್ ನಾರಾಯಣ್ (ಜ. 1959), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. * ಗಾರ್ಗೀ ಸಿದ್ಧಾಂತ್ ದತ್ತಾ (ಜ. 1960), ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. * ತ್ರಿಪ್ತಿ ಮುಖರ್ಜಿ (ಜನನ 1960 ರ ದಶಕ), ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯೆ. * ಶಾರಂಗ್ ದೇವ್ ಪಂಡಿತ್ (ಜನನ 1963), ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. * ದುರ್ಗಾ ಜಸ್ರಾಜ್ (ಜನನ 1964), ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಪುತ್ರಿ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯೆ. ರೂಪದರ್ಶಿ, ನಟಿ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. * [[ಕಲಾ ರಾಮನಾಥ್]] (ಜ. 1967), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ, ಪಿಟೀಲು ಪ್ರವೀಣ . ಎನ್. ರಾಜಂ ಮತ್ತು [[ಟಿ.ಎನ್. ಕೃಷ್ಣನ್|ಟಿ.ಎನ್.ಕೃಷ್ಣನ್]] ಅವರ ಸೊಸೆ . * ಲೋಕೇಶ್ ಆನಂದ್ (ಜ. 1978), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ, [[ಶೆಹನಾಯಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ . * ಶ್ವೇತಾ ಝವೇರಿ (ಜ. 1960), ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯೆ. * ಸುಮನ್ ಘೋಷ್ (ಜ. 1967), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. * ಹೇಮಂಗ್ ಮೆಹ್ತಾ (ಜ. 1968), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. * [[ಸಂಜೀವ ಅಭ್ಯಂಕರ್|ಸಂಜೀವ್ ಅಭ್ಯಂಕರ್]] (ಜ. 1969), ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. ಶೋಭಾ ಅಭ್ಯಂಕರ್ ಅವರ ಪುತ್ರ ಹಾಗೂ ಶಿಷ್ಯೆ. ಗಂಗಾಧರಬುವಾ ಪಿಂಪಲಖರೆಯವರಿಂದಲೂ ಕಲಿತರು. * ರತ್ತನ್ ಮೋಹನ್ ಶರ್ಮಾ (ಜ. 1971), ಸೋದರಳಿಯ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. * ಗೌತಮ್ ಕಾಳೆ (ಜನನ 1970 ರ ದಶಕ), ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. ವಿಶ್ವನಾಥ್ ರಾವ್ ರಿಂಗೆ ಅವರಿಂದಲೂ ಕಲಿತರು . * ದಿಲೀಪ್ ಗವಯ್ಯ (ಜನನ 1978), ಪಂಡಿತ್ ಪುರಂಚಚಂದ್ರ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ. === 21 ನೇ ಶತಮಾನ === * ಸಂದೀಪ್ ರಾನಡೆ (ಜ. 1981), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಮತ್ತು ಶೋಭಾ ಅಭ್ಯಂಕರ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. ಅಂಜಲಿ ಜೋಗ್ಲೇಕರ್-ಪೋಂಕ್ಶೆಯವರಿಂದಲೂ ಕಲಿತೆ. * ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ (ಜ. 1981), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. * ಪ್ರೀತಮ್ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ (ಜ. 1981), ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. * ಸಿರಾಜ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ, ಸಿತಾರ್ ವಾದನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರಾದ ಅಸದ್ ಖಾನ್ (ಜನನ 1982). * ಶಹರಾಜ್ ಖಾನ್ (ಜನನ 1980), ಸಿರಾಜ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಕ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. * ಅಮಿತ್ ಆರ್ಯ (ಜನನ 1980 ರ ದಶಕ), ಆಶಾ ಲೋಹಿಯಾ, ಹೇಮಾಂಗ್ ಮೆಹ್ತಾ, ಟ್ರಿಪ್ತಿ ಮುಖರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. * ಅದ್ವೈತ್ ಜೋಶಿ (ಜ. 1980), ಪ್ರೀತಮ್ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯರ ಶಿಷ್ಯ. * ಅಂಕಿತಾ ಜೋಶಿ (ಜ. 1988), ಪಂಡಿತ್ ಜಸರಾಜ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯೆ . * ಅಲಿ ಸುಂದರ್‌ಜಿ (ಜನನ 1988), ರಟ್ಟನ್ ಮೋಹನ್ ಶರ್ಮಾ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ . * ಆರ್ಶಿನ್ ಕರಂಡೆ (ಜ. 1992), ವಾಸು ಸುಂದರರಾಜ್, ಸಂದೀಪ್ ರಾನಡೆ, ಅಮಿತ್ ಕಾವ್ತೇಕರ್ ಮತ್ತು ಸಿರಾಜ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. * ಆದಿತ್ಯ ಶಾ (ಜ. 1993), ರಾಧಾರಾಮನ್ ಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ರತ್ತನ್ ಮೋಹನ್ ಶರ್ಮಾ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ. * ಅಕ್ಷತ್ ಪಾರಿಖ್ (ಜನನ 1990 ರ ದಶಕ), ಕೃಷ್ಣಕಾಂತ್ ಪಾರಿಖ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ . ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಂಗೀತ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. * ಸ್ವರ್ ಶರ್ಮಾ (ಜ. 2000), ಪಂಡಿತ್ ರತ್ತನ್ ಮೋಹನ್ ಶರ್ಮಾ ಅವರ ಮಗ , ಪಂಡಿತ್ ಜಸ್ರಾಜ್ ಅವರ ದೊಡ್ಡ ಸೋದರಳಿಯ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ. * ಅಜಾನ್ ಖಾನ್ (ಜ. 2000), ಅಸದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== [[ವರ್ಗ:ಗಾಯನ ಘರಾನಾಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ]] ewydhywql8tg1488brpx08psfvdko8n 0 20101 1373027 1359391 2026-05-08T17:28:01Z ~2026-27782-86 99318 /* ಪದಬಂಧಗಳ ಪ್ರಕಟಣೆ */ 1373027 wikitext text/x-wiki {{copyedit}} [[ಚಿತ್ರ:Japanese crossword.png|thumb|right|175px|ಒಂದು ಪದಬಂಧ ಚೌಕ]] [[File:Bengalicrossword.jpg|thumb|right|250px|A [[ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆ|Bengali]] crossword grid]] [[File:CrosswordUSA.svg|thumb|right|250px|An American-style crossword grid layout]] [[Image:First crossword.png|thumb|200px|left|Recreation of [[Arthur Wynne]]'s original crossword puzzle from December 21, 1913.]] [[File:Ristikontekoa.jpg|thumb|200px|Person solving a Finnish crossword puzzle.]] '''ಪದಬಂಧ'''ಗಳು ಮನೋರಂಜನೆಗಾಗಿ ರಚಿಸಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಬಗೆಯ [[ಪದ]] ಸಮಸ್ಯೆಗಳು. ಒಂದು ದೊಡ್ಡ [[ಚೌಕ]]ದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಚಿಕ್ಕ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಚೌಕಗಳಿದ್ದು, ಬಿಳಿ ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ತುಂಬುವಂತೆ ಸುಳುಹುಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪದಬಂಧ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಬಹುಪಾಲು ಓದುಗರ ನೆಚ್ಚಿನ ಅಂಕಣ `ಪದಬಂಧ`. ಒಂದೆಡೆ ಭಾಷಾ ಪ್ರೌಢಮೆಗಳಿಸಲು ನೆರವಾಗುವ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಮನೋವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ಮನೋಲ್ಲಾಸಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗುವ ಪದಬಂಧಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಇಂದು ನಿನ್ನೆಯದಲ್ಲ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಜನೊಬ್ಬ ಕಾಲಹರಣಕ್ಕಾಗಿ ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಮೇಲಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಗಳ ಜೋಡಿಸಿ, ಪದರಚನೆ ಮಾಡಿದನೆಂದೂ ಹಾಗೂ ನಂತರ ಇದು ಪದಬಂಧ ಆಟ ತಾಳಲು ಕಾರಣವಾಯಿತೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪದಬಂಧ ಮೊದಲು ಮೂಡಿದ್ದು 1913ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 23ರ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ. ಕ್ರಿಸ್‍ಮಸ್ ವಿಶೇóಷಾಂಕದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೊಂದು ವಿಶೇಷ ಆಳವಡಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ `ದಿ ನ್ಯೂಯರ್ಕ್ ಟೈಂಸ್` ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕ ಆರ್ಥರ್ ವೈನ್ ಪದಗಳ ಆಟದೊಂದಿಗೆ ಓದುಗರ ನೋಟವನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು ವರ್ಡ್ ಕ್ರಾಸ್ ಎಂಬ ಅಂಕಣವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ. ನಂತರ, ಆ ಆಂಕಣ ಎಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿತೆಂದರೆ ಇತರೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೂ ಇಂತಹುದೇ ಅಂಕಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ವಾರದ ಪುರವಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಯಿತು. ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಪದಬಂಧಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಗಮನಿಸಿ-ಗ್ರಹಿಸಿದ ಅಮೆರಿಕದ ಸೈಮನ್ ಮತ್ತು ಪುಸ್ಟೆರ್ ಎಂಬ ಯುವಕರು 1924ರಲ್ಲಿ ಪದಬಂಧಗಳ ಸಂಕಲವನ್ನು ಪುಸ್ತಕರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಅವರ ಪುಸ್ತಕಕ್ಕೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಕಂಡರೂ, ಆ ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿನ ಸೃಜನಶೀಲತೆಗೆ ಮನಸೋತ ಜನರು ಅವುಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗೆ ದೊರೆತ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿತರಾದ ಸೈಮನ್ ಮತ್ತು ಪುಸ್ಟೆರ್ ಪದಬಂಧಗಳ ಮತ್ತೆರಡು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಎಂಟು ದಶಕಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ, ಆ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಮೂರೂವರೆ ಲಕ್ಷ ಪ್ರತಿಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗಿ ದಾಖಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವು ಎಂದರೆ ಪದಬಂಧದ ಪ್ರಭಾವ ಎಷ್ಟಿತ್ತು”ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಪದಬಂಧಗಳ ಪುಸ್ತಕಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದ ಜನರು ಪದಬಂಧಗಳ ಕೂಟ ಮತ್ತು ಒಕ್ಕೂಟಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಂಡು ಪದಬಂಧಗಳ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಘಂಟುಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರವಿಡಿ ಚಿಂತನಾ ಕಾರಂಜಿಯನ್ನು ಪುಟಿಸಿತು. ಆಂಗ್ಲ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮವನ್ನು ಆವರಿಸಿದ ನಂತರ, ಪದಬಂಧಗಳು ವಿವಿಧ ದೇಶ-ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷಾ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮವನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಅಂತೆಯೇ, ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮವನ್ನೂ ಪದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ ಪದಬಂಧಗಳು ಮೊದಲು ಪ್ರಮುಖ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳ ವಾರದ ವಿಶೇಷ ಪುರವಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜೃಂಭಿಸತೊಡಗಿದವು. ಕೆಲವು ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಪದಬಂಧಗಳು ನಿಖರವಾಗಿ ಭರ್ತಿಮಾಡಿ ಕಳುಹಿಸಿದ ಓದುಗರಿಗೆ ಬಹುಮಾನಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಸಾರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡವು. ಇದೀಗ ಪದಬಂಧಗಳು ಪ್ರಮುಖ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ದಿನ ನಿತ್ಯದ ಅಂಕಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ.   ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೊದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಪದಬಂಧಗಳು ರಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಿರಿಯರು ಹಾಗೂ ವಿಚಾರ ಪ್ರಚೋದಕರೂ ಆಗಿರುವ ಕೆ.ಎಸ್.ನಾಗಭೂಷಣ `ಪ್ರಜಾವಾಣಿ` ಪತ್ರಿಕೆಯ ವಾರದ ಪುರವಣಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಐದು ದಶಕಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಪದಬಂಧ ರಚಿಸಿ ಓದುಗರಿಗೆ ಪರಿಚಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಂತರ ಮೈಸೂರಿನ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಅವರು ಸಂಯುಕ್ತ ಕರ್ನಾಟಕ ಹಾಗೂ `ಮುಂಜಾನೆ` ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪದಬಂಧ ಬರೆದರು. ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಹನೀಯರ ನಂತರ ಕನ್ನಡ ಪದಬಂಧ ಬರೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದವರು ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್. ==ಪದಬಂಧಗಳ ಪ್ರಕಟಣೆ== *ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ [[ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್]] ಅವರು 50,000 ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತಿ ನಿತ್ಯ ವಿಜಯಕನಾ೯ಟಕ ಹಾಗೂ ಸಂಯುಕ್ತಕನಾಟಕ ದಿನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನಾಡಿನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ವಾರಪತ್ರಿಕೆಗಳಾದ ತರಂಗ ಹಾಗೂ ಸುಧಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿಇವರ ಪದಬಂಧಗಳು ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ೧೯೮೪ರಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದ ಇವರು, ಚಲನಚಿತ್ರ, ಕ್ರೀಡೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನ, ಪೌರಾಣಿಕ ಹಾಗು ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. *ಇವರು ರಚಿಸಿದ ಪದಬಂಧಗಳು, ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಾದ, ಪ್ರಜಾವಾಣಿ, [[ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ]], ಕನ್ನಡ ಪ್ರಭ, ಸಂಯುಕ್ತ ಕರ್ನಾಟಕ, ಮಂಗಳ, ಬಾಲಮಂಗಳ, ಪ್ರಿಯಾಂಕ, ಚಿತ್ರ, [[ತರಂಗ]], ಈ ಸಂಜೆ, ಅರಗಿಣಿ, ಪ್ರಿಯಾಂಕ, ಚಿತ್ರ, ಕಂದಾಯವಾತೆ೯ ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ಭಾರತದ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪದಬಂಧ ರಚಿಸಿರುವ ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್ ಹೆಸರು 2015, 2016 ಹಾಗೂ 2017ರ ಲಿಮ್ಕಾ ಬುಕ್ ಆಫ್ ರೆಕಾರ್ಡಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. *ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದ ರಾವ್ ವಿವಿಧ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ರಚಿಸಿದ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ 5 ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡವು. ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪುರಸ್ಕೃತ ಹಿರಿಯ ಕವಿ ನಾಡೋಜ ಪ್ರೊ.ಕೆ.ಎಸ್.ನಿಸಾರ್ ಅಹಮದ್ ಈ ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಲೋಕಾಪ೯ಣೆ ಮಾಡಿ ದರು. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡ ಮೊದಲ ಕನ್ನಡ ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಇವಾಗಿವೆ. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೊಂದು ದಾಖಲೆ. 2025ರವರೆಗೆ ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್‌ ಅವರ 28 ಪುಸ್ತಕಗಳು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡಿವೆ. *ಇವರು ಸಾಮಾನ್ಯ, ಕನ್ನಡ ಸಿನಿಮಾ ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. . . ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಫ್ಲಿ ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡ 88 ವಷ೯ಗಳ ನಂತರ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿರುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದ ರಾವ್ ಅವರು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ 50,000 ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಈವರೆವಿಗೂ ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದ ರಾವ್ ಅವರು 15 ಲಕ್ಷ ಸುಳುಹುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. https://www.youtube.com/watch?v=lEScwxfL_nY ==ಲಿಮ್ಕಾ ಬುಕ್ ಆಫ್ ರೆಕಾರ್ಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಸರು== ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್ ಅವರ ಹೆಸರು 2015, 2016 ಹಾಗೂ 2017ರ ಲಿಮ್ಕಾ ಬುಕ್ ಆಫ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳ ಪೈಕಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪದಬಂಧ ರಚಿಸಿದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಇವರ ಹೆಸರು ಲಿಮ್ಕಾ ದಾಖಲೆ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ. 1984ರಲ್ಲಿ ಅರಗಿಣಿ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಪದಬಂಧ ರಚಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದ ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್ ಅವರು 20126ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 28ರವರೆಗೆ 49,600 ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.. http://www.limcabookofrecords.in/recordDetail.aspx?rid=616 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150319050800/http://limcabookofrecords.in/recordDetail.aspx?rid=616 |date=2015-03-19 }} ==ಜಿ.ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಯ್ಯನವರ ಮುನ್ನುಡಿ== *ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ 35,000 ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪದಬಂಧ ರಚಿಸಿರುವ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿರುವ ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್ ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಕಳೆದ 27 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ರಚಿಸಿದ ಪದಬಂಧಗಳಿಗಾಗಿ ಸುಮಾರು 12 ಲಕ್ಷ ಸುಳುಹುಗಳನ್ನು ಬರೆದ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಇವರದಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡದ ಸುಮಾರು 30ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ಹಲವಾರು ದಿನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪದಬಂಧಗಳು ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. *ಕನ್ನಡಡಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿರುವ ಇವರು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ 2008ರಲ್ಲಿ ಐದು `ಕನ್ನಡ ಪದಬಂಧ` ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಹೊರ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳಿಗೆ ಹಿರಿಯ ಲೇಖಕರಾದ ಪ್ರೊ.ಜಿ.ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಯ್ಯ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಪುನಃ 2013ರಲ್ಲಿ ತಲಾ 200 ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ `ಪದಲೋಕ` ಹಾಗೂ `ಪದಕ್ರೀಡೆ` ಮತ್ತೆರಡು ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಹೊತಂದರು. *ಟಿ.ವೆಂಕಟೇಶ್ ಅವರು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದ `ಅಭಿಮಾನಿ` ಪತ್ರಿಕೆಗೆ 1984ರಲ್ಲಿ ಪದಬಂಧ ಬರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದ ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್ ಜೊತೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಅವರದೇ ಪ್ರಕಟಣೆಯಾದ `ಅರಗಿಣಿ` ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಸಿನಿಮಾ ಪದಬಂಧ ಬರೆಯತೊಡಗಿದರು. 30 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ `ಅರಗಿಣಿ` ಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಸಿನಿಮಾ ವಿಷಯ ಆಧರಿಸಿದ `ಗಿಣಿಬಂಧ` ರಚಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವುದು ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ. * 1984ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡ `ಮಂಗಳ` ವಾರಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಮಂಗಳ ಪದಬಂಧ ಬರೆಯತೊಡಗಿದ ಅ.ನಾ.ಪ್ರ ಅವರು ಪದಬಂಧ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಚಲನಚಿತ್ರ ಕುರಿತ ಚಿತ್ರಾನ್ವೇಷಣೆ ಅಂಕಣವನ್ನು 30 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕನ್ನಡದ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ಮಂಗಳ ಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಬರೆದುಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. *ಇವರದೆ ಪ್ರಕಟಣೆಯಾದ `ಬಾಲಮಂಗಳ` ಪಾಕ್ಷಿಕಕ್ಕಾಗಿ ಸುಮಾರು 15 ವರ್ಷ ಕಾಲ ಪದಬಂಧ ಹಾಗೂ ಪದಾನ್ವೇಷಣೆ ಅಂಕಣಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. `ಬಾಲಮಂಗಳ` ಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಸುಳುಹುಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಸರಳ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪದಗಳನ್ನು ತುಂಬುವ `ಸಮ್ಮಿಶ್ರಬಂಧ` ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜನ್ಸ್ ಸಂಸ್ಥೆ ಹೊರ ತರುತ್ತಿರುವ `ಪ್ರಿಯಾಂಕ` ಹಾಗೂ `ಚಿತ್ರ` ಸಿನಿಮಾ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಆ ಎರಡೂ ಮಾಸಿಕಗಳು ಆರಂಭಗೊಂಡ ಮೊದಲ ಸಂಚಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ==ಪ್ರೊ.ಜಿ.ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಯ್ಯನವರು ಬರೆದ ಮುನ್ನುಡಿಯ ಪೂರ್ಣಪಾಠ== '''ಮುನ್ನುಡಿ''': *ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿರುವ Crossword puzzle ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ‘`ಪದಬಂಧ`’ಎಂಬ ಮಾತು ಈಗ ತುಂಬಾ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಇದು ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯ ಪ್ರಪಂಚ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ 9, 10 ಅಥವಾ 11 ಮನೆಗಳು, ಅಡ್ಡಡ್ಡಲಾಗಿ ಅಷ್ಟೇ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮನೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಕೆಲವು ಮನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಿಕ್ಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೂ, ಅಡ್ಡಡ್ಡಲಾಗಿಯೂ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು. *ಈ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಎರಡು ಕಡೆಗಳಿಗೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಸೂಚನೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಆ ಸೂಚನೆಯ ಬೆನ್ನು ಹತ್ತಿ ಓದುಗರು ಸರಿಯಾದ ಪದಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಆ ಮನೆಗಳಿಗೆ ತುಂಬ ಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವಾಗ ಓದುಗರಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುವ ಹಾಗೆ ಅನೇಕ ಹೊಸ ಹೊಸ ಪದಗಳ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಒಂದೊಂದು ಸೂಚನೆಗೂ ಉಚಿತವಾಗುವ ಅನೇಕ ಪದಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಪದಬಂಧಕಾರರು ತಮ್ಮ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಪದಗಳಿಗೆ ಸರಿಹೊಂದುವ ಪದವನ್ನು ನೀವೂ ಆರಿಸಿದರೆ ಅದೃಷ್ಟ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. *ಇದೇ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸೊಗಸು. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುವಾಗ ಓದುಗರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದಂತೆಯೇ ಅವರು ಅನೇಕ ನಿಘಂಟುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್‍ನಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹಾರ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರಚಿಸಿರುವ ನಿಘಂಟಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಆ ಅನುಕೂಲವಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಪದಬಂಧವನ್ನು ತುಂಬಲು ಪ್ರಯತ್ನಪಡುವವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಶಬ್ದಗಳು ಹೊಳೆದರೂ ಸರಿಯಾದವು ಯಾವುದು ಎಂಬುದು ತಕ್ಷಣ ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. *ಇದೇ ಇರುವ ತೊಂದರೆ, ಆದರೂ ಓದುಗರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ಜನ ಈ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ತುಂಬಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಪಡುತ್ತಾರೆ ನೋಡಿ! ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವನಾಗಿದ್ದರೆ ನಾನೇ ಒಂದು ಪದಬಂಧ ನಿಘಂಟನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಈಗ ಯಾರಾದರೂ ಯುವ ವಿದ್ವಾಂಸರು ದೊರೆತರೆ ಅವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅಂಥದೊಂದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು. *ಅ.ನಾ. ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್ ಅವರು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವ ಈ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ 220 ಪುಟಗಳಿದ್ದು, ಸುಮಾರು 170 ಪದಬಂಧಗಳು ಅಡಕಗೊಂಡಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲಿಯೂ ಓದುಗರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮೊದಲ ಪುಸ್ತಕ. ಇದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವ ಶ್ರೀಅ.ನಾ. ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್ ಅವರು ಕನ್ನಡದ ಬಹುಪಾಲು ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಕಳೆದ 23 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. *ಇವರು ಬಹಳ ಶ್ರಮವಹಿಸಿ ಈ ಸುಂದರ ಸಮಸ್ಯಾ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಕಾರ್ಯ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. ನಾನು ಅವರನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪದಬಂಧ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಪಡುವವರೆಲ್ಲರೂ ಅವರಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿರಬೇಕು. ನಾನು ಶ್ರೀ ಅ.ನಾ. ಪ್ರಹ್ಲಾದ ರಾಯರನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಇತರ ಇಂಥ ಸಮಸ್ಯಾಪೂರ್ಣ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಅವರು ರಚಿಸಲಿ ಎಂದು ಹಾರೈಸುತ್ತೇನೆ. ಬಿಡುವಿನ ವೇಳೆ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸುವವರಿಗೆಲ್ಲ ಭಾಷಾಸಾಮಾಥ್ರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಜನ ಈ ಪುಸ್ತಕದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ ಎಂದು ಹಾರೈಸುತ್ತೇನೆ. - ಪ್ರೊ. ಜಿ. ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಯ್ಯ ದಿನಾಂಕ: 10.02.2008 ನಂ. 58, 31ನೇ ಕ್ರಾಸು, 7ನೇ ಬ್ಲಾಕು, ಜಯನಗರ, ಬೆಂಗಳೂರು - 70 ==ವಿಜಯಕರ್ನಾಟಕ== *ವಿಜಯಕರ್ನಾಟಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಪತ್ರಿಕೆ ಆರಂಭಗೊಂಡ 1998ರಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಸತತವಾಗಿ ಇವರ ಪದಬಂಧ ಅಂಕಣ ಮೂಡಿಬರುತ್ತಿದೆ. ಸಂಯುಕ್ತಕರ್ನಾಟಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ 1985ರಿಂದ 2004ರವರೆಗೆ 18 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಭಾನುವಾರದ ಪುರವಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತಬಂಧ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿದೆ. ಸಂಯುಕ್ತಕರ್ನಾಟಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ನಿತ್ಯ 2006ರಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪದಬಂಧ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. *ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ 1992ರಿಂದ 2008ರವರೆಗೆ ಸುಮಾರು 16 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಶುಕ್ರವಾರದ ಸಿನಿಮಾ ಪುರವಣಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಬಂಧ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿದೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ನಿತ್ಯ ಪದಬಂಧ ಆರಂಭಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಕನ್ನಡಪ್ರಭ ಪತ್ರಿಕೆಯದು. ವೈ.ಎನ್.ಕೆ ಅವರು ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 2001ರಲ್ಲಿ ಅ.ನಾ.ಪ್ರ ಕನ್ನಡಪ್ರಭ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ನಿತ್ಯ ಪದಪ್ರಭ ಬರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. *ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಈ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಪದಬಂಧ ರಚಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಪುನಃ ವೆಂಕಟನಾರಾಯಣ ಅವರು ಸಂಪಾದಕರಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಪ್ರಭಕ್ಕಾಗಿ 2007ರಲ್ಲಿ ಪದಪ್ರಭ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಈಸಂಜೆ, ಮಂಗಳ, ಅರಗಿಣಿ, ಕಂದಾಯವಾರ್ತೆ, ಪ್ರ್ರಿಯಾಂಕ, ಚಿತ್ರ, ಬಾಲಮಂಗಳ, ವಿಜಯಚಿತ್ರ, ವನಿತಾ, ತರಂಗ ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಪದಬಂಧಗಳು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿವೆ. ==`ವಿಜ್ಞಾನಸಂಗಾತಿ` ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ== *ಹಂಪಿ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದಾಲಯ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪತ್ರಕರ್ತ ವಾಸುಕಿ ಅವರ ಸಂಪಾದಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಹೊರ ಬಂದ `ವಿಜ್ಞಾನಸಂಗಾತಿ` ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ 1986ರಿಂದ ಸುಮಾರು 5 ವರ್ಷ ಕಾಲ ವಿಜ್ಞಾನ ಆಧರಿಸಿದ ವಿಜ್ಞಾನಬಂಧ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಪದ ಅನ್ವೇಷಣ ಅಂಕಣಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಪತ್ರಕರ್ತ, ಸಾಹಿತಿ ರವಿಬೆಳಗೆರೆ ಅವರ ಸಂಪಾದಕತ್ವದಲ್ಲಿ 1992ರಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಜೀವ ಪಡೆದ `ಕರ್ಮವೀರ` ಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಪ್ರಥಮ ಸಂಚಿಕೆಯಿಂದ ಸುಮಾರು 15 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ `ಪದಸಂಪದ` ಎಂಬ ಹೊಸ ನಾಮಧೇಯವನ್ನು ತಾವೇ ನೀಡಿ ಪದಬಂಧ ರಚಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. * ಅಷ್ಟೇ ಕಾಲ `ಕರ್ಮವೀರ` ಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಸಿನಿಮಾ ಆಧರಿಸಿದ `ಚಿತ್ರಜ್ಞಾನ` ಬಂಧವನ್ನು ಬರೆದರು. ಮದರಾಸ್ ನಗರದಿಂದ ಹೊರ ಬರುತ್ತಿದ್ದ, ನಾಗಿರೆಡ್ಡಿ-ಚಕ್ರಪಾಣಿ ಅವರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪ್ರಕಟಣ ಸಂಸ್ಥೆ `ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್` ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ `ಚಂದಮಾಮ` ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸೋದರ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಾದ `ವನಿತಾ` ಹಾಗು `ವಿಜಯಚಿತ್ರ` ಮಾಸ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸುಮಾರು 8 ವರ್ಷ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಟ್ಟ ವಿಶೇಷ ಅನಾಪ್ರ ಅವರದಾಗಿದೆ. ==ಕ್ರೀಡೆ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಪರಾಧ ಸಿನಿಮಾ ಪದಬಂಧ== *ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಯ್ಯ ಅವರು ಹೊರ ತರುತ್ತಿದ್ದ `ಪೊಲೀಸ್ ನ್ಯೂಸ್` ವಾರಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ 8 ವರ್ಷ ಅಪರಾಧ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಪೊಲೀಸ್ ಬಂಧ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಟಿ.ವೆಂಕಟೇಶ್ ಅವರಿಗಾಗಿ ರವಿಬೆಳಗೆರೆ ಸಂಪಾದಿಸಿದ `ಪೊಲೀಸ್ ಫೈಲ್` ವಾರಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಸುಮಾರು 2 ವರ್ಷ ಕಾಲ ಅಪರಾಧ ಬಂಧಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಅಭಿಮಾನಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಾಗಿ ಗಣೇಶ್ ಕಾಸರಗೋಡು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತದ್ದ `ಸಂಚು` ಅಪರಾಧ ಪತ್ರಿಕೆ ಹಾಗೂ `ತಾಯಿ` ಮಹಿಳಾ ಪತ್ರಿಕೆ ಮತ್ತು `ಕ್ರೀಡಾಭಿಮಾನಿ` ಕ್ರೀಡಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. * ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಕಾಕತ್ಕರ್ ಹೊರ ತಂದ `ರಂಗವಲ್ಲಿ` ಸಿನಿಮಾ ಪತ್ರಿಕೆ, ವಿ.ಎನ್.ಸುಬ್ಬರಾವ್ ಹಾಗೂ ವಿಜಯಾ ಹೊರ ತಂದ `ನಕ್ಷತ್ರಲೋಕ` ಸಿನಿಮಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸಿನಿಮಾ ಪದಬಂಧಗಳು, ಕೆ.ರಾಜರಾವ್ ಸಂಪಾದಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡ `ಹೋಟೆಲ್ ಪತ್ರಿಕೆ`ಗಾಗಿ ತಿಂಡಿ-ತಿನಿಸು ಆಧರಿಸಿದ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ಅ.ನಾ.ಪ್ರ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. `ಚೆಲುವೆ`, `ರಾಜಧಾನಿ` ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೂ ಪದಬಂಧ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. *ಇಸ್ಕಾನ್ ಸಂಸ್ಥೆ ಹೊರತರುತ್ತಿರುವ ಮಾಸ ಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಕೃಷ್ಣಬಂಧ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಶಾ.ಅಶೋಕಬಾಬು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ `ಕರ್ನಾಟಕ ನ್ಯೂಸ್‍ನೆಟ್` ಸುದ್ದಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಾಗಿ ಹಲವು ವರ್ಷ ಪ್ರತಿ ನಿತ್ಯ ಪದಬಂಧ ರಚಿಸಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದು, ಈ ಪದಬಂಧಗಳು ನಾಡಿನ ಹತ್ತಾರು ಜಿಲ್ಲಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಕಟಗಂಡಿವೆ. ಇದೇ ಸಂಸ್ಥೆ ಪದಬಂಧಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಮೀಸಲಿರಿಸಿ ಹೊರ ತಂದ `ಶ್ರುತಿ` ಮಾಸ ಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಸಂಚಿಕೆಗೂ 50ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಂಧಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. *ಅಭಿಮಾನಿ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆ `ಅಭಿಮಾನ` ದಿನ ಪತ್ರಿಕೆ ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ಆ ಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ನಿತ್ಯ ಪದಬಂದಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆ 1989ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿದ `ಈಸಂಜೆ` ಸಂಜೆ ದಿನ ಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಸುಮಾರು 15 ವರ್ಷ ಕಾಲ ಪ್ರತಿ ನಿತ್ಯ ನಿತ್ಯಬಂಧ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ಈಸಂಜೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಶುಕ್ರವಾರ ಚಲನಚಿತ್ರ ಆಧರಿಸಿದ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. *ನವದೆಹಲಿಯಿಂದ ಕೆ.ಆರ್.ರೇಣು ಅವರು ಹೊರ ತರುತ್ತಿರುವ `ದೆಹಲಿ ಕನ್ನಡಿಗ` ಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ಮುಂಬಯಿನಿಂದ ಮುಂಜಾನೆ ಸತ್ಯ ಅವರ ಸಂಪಾದಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಹೊರ ಬರುತ್ತಿದ್ದ `ಉದಯರಾಗ` ದಿನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿತ್ಯ ಪದಬಂಧ ಬರೆದುಕೊಟ್ಟರು. ಬೆಳಗಾವಿಯ `[[ಕನ್ನಡಮ್ಮ]]` ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಹೊರ ಬರುತ್ತಿದ್ದ `ಜನವಾಹಿನಿ` ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಪದಬಂಧ ರಚಿಸಿದರು. *ಕನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಮಾಸಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಾದ `ಜನಪದ` `ಯುವಕರ್ನಾಟಕ` ಹಾಗೂ `ಕಂದಾಯವಾರ್ತೆ` ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಕೆಲವಾರು ವರ್ಷ ಇವರು ಪದಬಂಧ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಣಿಪಾಲದಿಂದ ಹೊರ ಬರುತ್ತಿರುವ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ `ತರಂಗ` ಪತ್ರಿಕೆಯ ಮಕ್ಕಳ ವಿಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಪದಬಂಧ ರಚಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ==ಪದಬಂಧ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು== ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್ ಅವರ ಪದಬಂಧ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು: # ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ (ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ), # ಸಂಯುಕ್ತ ಕರ್ನಾಟಕ (ಪ್ರತಿ ನಿತ್ಯ), # ತರಂಗ (ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ) # ಸುಧಾ (ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ) # ಪ್ರಿಯಾಂಕ (ಮಾಸಿಕ) ==ಪದಬಂಧ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು== ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್ ಅವರ ಪದಬಂಧ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು: # ಕನ್ನಡಪ್ರಭ (ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ), # ಈಸಂಜೆ (ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ), # ಪ್ರಜಾವಾಣಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ-ಪ್ರತಿವಾರ), # ಬಾಲಮಂಗಳ (ಪಾಕ್ಷಿಕ), # ದೆಹಲಿವಾರ್ತೆ (ನವದೆಹಲಿ-ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ), # ಉದಯರಾಗ (ಮುಂಬಯಿ-ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ), # ರಂಗವಲ್ಲಿ (ವಾಪ), # ಚೆಲುವೆ (ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ), # ಹೋಟೆಲ್ ಪತ್ರಿಕೆ (ಪಾಕ್ಷಿಕ ತಿಂಡಿ ತಿನಿಸು), # ರಾಜಕೀಯಸುದ್ದಿ (ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ), # ಮಾರ್ಚ್ ಆಫ್ ಕರ್ನಾಟಕ (ಮಾಸಿಕ-ವಾರ್ತಾ ಇಲಾಖೆ), # ಜನಪದ (ಮಾಸಿಕ-ವಾರ್ತಾಇಲಾಖೆ), # ಯುವ ಕರ್ನಾಟಕ (ಮಾಸಿಕ-ಯುವಜನಸೇವಾ ಇಲಾಖೆ), # ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಗಾತಿ (ಮಾಸಿಕ-ಕನ್ನಡ ವಿ.ವಿ, ಹಂಪೆ), # ವಿಜಯಚಿತ್ರ (ಮಾಸಿಕ-ಚಲನಚಿತ್ರ, ಚಂದಮಾಮ ಪ್ರಕಟಣೆ), # ವನಿತಾ (ಮಾಸಿಕ-ಚಂದಮಾಮ ಪ್ರಕಟಣೆ), # ಪೆಲೀಸ್ ನ್ಯೂಸ್ (ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ-ಅಪರಾಧ), # ಪೊಲೀಸ್ ಫೈಲ್ (ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ-ಅಪರಾಧ), # ಸಂಚು (ಮಾಸಿಕ-ಅಪರಾಧ), # ತಾಯಿ (ಮಾಸಿಕ-ಗೃಹ), # ಕ್ರೀಡಾಭಿಮಾನಿ (ಮಾಸಿಕ-ಕ್ರೀಡೆ), # ಅಭಿಮಾನಿ-(ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ), # ಅಭಿಮಾನ (ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ), # ತರಂಗ (ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ), # ಕನ್ನಡಮ್ಮ (ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ), # ಕೆ.ಎನ್.ಎನ್ ನ್ಯೂಸ್‍ನೆಟ್ ಮೂಲಕ ಹಲವಾರು ಜಿಲ್ಲಾಪತ್ರಿಕೆಗಳು, # ಶೃತಿ (ಪದಬಂಧ ಮಾಸಿಕ), # ಜನವಾಹಿನಿ (ಪ್ರತಿ ವಾರ), # ಕರ್ಮವೀರ (ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ), # ಈಸಂಜೆ (ಪ್ರತಿ ವಾರ-ಸಿನಿಮಾ), # ಕಂದಾಯ ವಾರ್ತೆ (ಕಂದಾಯ ಇಲಾಖೆ ಮಾಸಿಕ), # ಸಂಯುಕ್ತ ಕರ್ನಾಟಕ (ಪ್ರತಿ ವಾರ), # ಕೃಷ್ಣವೇದಾಂತ ದರ್ಶನ (ಮಾಸಿಕ-ಇಸ್ಕಾನ್), # ಇಂಡಿಕ್ರಾಸ್ ಆನ್‍ಲೈನ್ ಪದಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳು. # ಮಂಗಳ (ಪ್ರತಿವಾರ) # ಅರಗಿಣಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ) # ಚಿತ್ರ (ಚಲನಚಿತ್ರ ಮಾಸಿಕ). ==ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳು== ೨೦೦೮ರ ಫಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಇವರು ವಿವಿಧ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ರಚಿಸಿದ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ೫ ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವು. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡ ಮೊದಲ ಕನ್ನಡ ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಇವಾಗಿವೆ. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೊಂದು ದಾಖಲೆ. ೫ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ೨ ಸಾಮಾನ್ಯ, ೧ ಕನ್ನಡ ಸಿನಿಮಾ ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಸಿದ್ಡಪಡಿಸಿದ ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳಾಗಿವೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡ ೮೮ ವಷ೯ಗಳ ನಂತರ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಟ ಗೊಂಡಿರುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ==ಪದಲೋಕ ಮತ್ತು ಪದಕ್ರೀಡೆ== *2013ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮತ್ತೆರಡು ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳು. ವಿಶ್ವ ಪದಬಂಧ ಶತಮಾನೋತ್ಸವದ ಅಂಗವಾಗಿ ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್ ಅವರು ಈ ಎರಡು ಪದಬಂಧ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಹೊರತಂದರು. ವಸಂತ ಪ್ರಕಾಶನ ಪ್ರಕಾಶನಗೊಳಿಸಿದ ಈ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ತಲಾ 160 ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ಅಡಕಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಬಹುಪಾಲು ಓದುಗರ ನೆಚ್ಚಿನ ಅಂಕಣ `ಪದಬಂಧ`. ಭಾಷಾ ಪ್ರೌಢಿಮೆ, ಮನೋವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ಮನೋಲ್ಲಾಸಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗುವ `ಪದಬಂಧ`ದ ಇತಿಹಾಸ ಒಂದು ಶತಮಾನದ್ದ್ಲು. * ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಜನೊಬ್ಬ ಕಾಲಹರಣಕ್ಕಾಗಿ ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಮೇಲಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಗಳ ಜೋಡಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಪದರಚನೆಯೇ ಪದಬಂಧದ ಉಗಮವಾಗಲು ಕಾರಣ. ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪದಬಂಧ ಮೊದಲು ಮೂಡಿದ್ದು 1913ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 21ರ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ. ಕ್ರಿಸ್‍ಮಸ್ ವಿಶೇóಷಾಂಕದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೊಂದು ವಿಶೇಷ ಆಳವಡಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ `ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ವರ್ಡ್` ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕ ಆರ್ಥರ್ ವಿನ್ನೆ ಪದಗಳ ಆಟದೊಂದಿಗೆ ಓದುಗರ ನೋಟವನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು `ವರ್ಡ್‍ಕ್ರಾಸ್` ಎಂಬ ಅಂಕಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ. *ನಂತರ, ಆ ಆಂಕಣ ಎಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತೆಂದರೆ ಇತರೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೂ ಇಂತಹುದೇ ಅಂಕಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ಪುರವಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲೇ ಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯುಂಟಾಯಿತು. ಅ.ನಾ.ಪ್ರಹ್ಲಾದರಾವ್ ಅವರ ಪದಬಂಧಗಳು ಪ್ರತಿ ನಿತ್ಯ `ವಿಜಯಕರ್ನಾಟಕ` ಹಾಗೂ `ಸಂಯುಕ್ತ ಕರ್ನಾಟಕ` ದಿನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ, `ಮಂಗಳ` ಮತ್ತು `ಅರಗಿಣಿ` ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು, 'ಪ್ರಿಯಾಂಕ` `ಚಿತ್ರ` `ಕಂದಾಯವಾರ್ತೆ` ಮಾಸ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. *`ಪ್ರಜಾವಾಣಿ` ಸಿನಿಮಾರಂಜನೆ, `ಕರ್ಮವೀರ`, `ಸಂಯುಕ್ತಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ, `ಕನ್ನಡಪ್ರಭ` ಸೇರಿದಂತೆ 40ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಪದಬಂಧಗಳು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿವೆ. ಆನ್‍ಲೈನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ನಿತ್ಯ ಅನಾವರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ `ಇಂಡಿಕ್ರಾಸ್.ಕಾಮ್`ಗಾಗಿಯೂ ಪದಬಂಧಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. <gallery> ಚಿತ್ರ:CrosswordUK.svg|British/South African-style grid ಚಿತ್ರ:Schwedenrätsel.jpg|Swedish-style grid </gallery> *https://www.youtube.com/watch?v=QV2dYGo9DK0 *[https://play.google.com/store/apps/details?id=com.drulapp.padashri&hl=KN ಪದಶ್ರೀ:ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಆಂಡ್ರಾಯ್ಡ್ ಅಪ್] ಮತ್ತು [https://www.youtube.com/watch?v=58m4TZY8YUE ಆಡುವುದು ಹೇಗೆ] *http://www.thehindu.com/thehindu/lf/2002/09/22/stories/2002092200070200.htm *http://www.thehindubusinessline.com/2001/05/14/stories/101444g3.htm {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮನೋರಂಜನೆ]] cwtregsq6djpaguzsm44q0hhumupxwa 0 22063 1373028 1371623 2026-05-08T17:36:18Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373028 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = ಮದುರೈ <br />மதுரை | type = city | latd = 9.8 | longd = 78.10 | skyline=Madurai, India.jpg | skyline_caption= ಮದುರೈನ ನೋಟ | state_name =ತಮಿಳುನಾಡು | district = [[ಮದುರೈ ಜಿಲ್ಲೆ]] | language = ತಮಿಳು | area_total = 109 | altitude = 8 | population_total = 1128869 |population_density=೧೦೨೫೬ | population_as_of = ೨೦೦೧ | population_total_cite =<ref name=census /> | leader_title = ಮೇಯರ್ | leader_name = ಥೆನ್ಮೋಳಿ ಗೋಪಿನಾಥನ್<ref>{{cite web | url=http://www.hindu.com/2006/10/29/stories/2006102911600100.htm | title=First woman Mayor for Madurai | work=The Hindu | dateformat=mdy | accessdate=October 29, 2006 | archive-date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071001015924/http://www.hindu.com/2006/10/29/stories/2006102911600100.htm | url-status=dead }}</ref> | area_telephone = 452 | postal_code = 625 0xx | vehicle_code_range = TN-58, TN-59 and TN-64| website = www.maduraicorporation.in }} [[ಭಾರತೀಯ]] ದ್ವೀಪಕಲ್ಪ<ref name="FrommersIndia">ಫ್ರಾ/ಫ್ರಮ್ಮರ್ಸ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಲೇ: ಪಿಪ್ಪ ಡೆಬ್ರೂನ್‌, ಕೀತ್‌ ಬೇನ್‌, ನೀಲೋಫರ್‌ ವೆಂಕಟರಾಮನ್‌, ಷೋನಾರ್‌ ಜೋಷಿ</ref> ದ ಜನವಾಸ್ತವ್ಯವಿದ್ದ ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರ '''ಮಧುರೈ''' ({{lang-ta|மதுரை}}). [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ]]ವಾದ [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿ]]ನ [[ಮಧುರೈ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿ [[ವೈಗೈ ನದಿ]]ತೀರದ ಪ್ರಾಚೀನ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ '''ದೇವಾಲಯಗಳ ನಗರ''' <ref name="FrommersIndia" />, ಇದನ್ನು ಕೂದಲ್‌ ಮಾನಗರ್‌ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಜಧಾನಿ (ಕಲಾಚಾರ ತಲೈನಗರ್‌), ಮಲ್ಲಿಗೈ ಮಾನಗರ್‌(ಮಲ್ಲಿಗೆಯ ನಗರ), ಥೂಂಗ ನಗರಂ(ನಿದ್ದೆಮಾಡದ ನಗರ), '''ಪೂರ್ವದ ಅಥೆನ್ಸ್‌''' ಎಂಬಿತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. 2001ರ ಜನಗಣತಿ<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/India-TamilNadu.html |title=Tamil Nādu - City Population - Cities, Towns & Provinces - Statistics & Map |publisher=Citypopulation.de |date= |accessdate=2009-09-23}}</ref> ಯ ಪ್ರಕಾರ 1,203,095ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇರುವ ಈ ನಗರ ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲೇ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಹಾನಗರವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ದಕ್ಷಿಣ ನಾಗರೀಕತೆಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು ಮಧುರೈ ಮಹಾನಗರ. ಮಧುರೈನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯು 2,500 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದಿನದು ಹಾಗೂ ನಗರವು ಪ್ರಮುಖ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದುದಲ್ಲದೇ 550 B.C.E.<ref name="FrommersIndia" /> ಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದ ರೋಮ್‌ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಸ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು<ref name="http://www.madurai.com/madurai.htm">{{cite web |author= |url=http://www.madurai.com/madurai.htm |title=Madurai, Temple Town of South India. Cultural capital of Tamilnadu |publisher=Madurai.com |date= |accessdate=2009-09-23 |archive-date=2009-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090707203249/http://www.madurai.com/madurai.htm |url-status=dead }}</ref>. == ಇತಿಹಾಸ == ಮಧುರೈನ ಇತಿಹಾಸವು ಕ್ರಿಸ್ತ-ಯುಗಕ್ಕೂ ಹಿಂದಿನ ಸಂಗಮ್‌ ಅವಧಿಯಷ್ಟು ಹಳೆಯದು. ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ [[ಪಾಂಡ್ಯರ]] [[ತಮಿಳಾಕಮ್‌]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಸಂಗಮ್‌ ಅವಧಿಯ ಕವಿ ನಕ್ಕೀರರ್‌ರನ್ನು ಸುಂದರೇಶ್ವರರ್‌‌ನ ತಿರುವಿಲಾಯದಲ್‌ ಉಪಕಥೆಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಈಗಲೂ ದೇಗುಲಗಳ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜಾತ್ರೆ/ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ<ref name="http://www.madurai.com/history.htm">{{cite web |url=http://www.madurai.com/history.htm |title=History of Madurai |publisher=www.madurai.com |date= |accessdate=2009-09-23 |archive-date=2009-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708141722/http://www.madurai.com/history.htm |url-status=dead }}</ref>. 3ನೇ ಶತಮಾನ BCಯಷ್ಟು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ಮೆಗಾಸ್ತನೀಸ್‌]] ಮಧುರೈ ನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದ. ನಂತರ ರೋಮ್‌ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಸ್‌ ದೇಶಗಳಿಂದ ಅನೇಕರು ಮಧುರೈಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದಲ್ಲದೇ ಪಾಂಡ್ಯ ಅರಸರೊಡನೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದರು. ಪ್ರಾಚೀನ [[ಕುಮಾರಿ ಕಂದಂ]] ಎಂಬ ದಂತಕಥೆ/ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಲೋಕರೂಢಿಯಲ್ಲಿ ''ಥೆನ್‌ಮಧುರೈ'' ಅಥವಾ ''ದಕ್ಷಿಣ ಮಧುರೈ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೂಲ ಮಧುರೈ ನಗರವನ್ನು [[ತ್ಸುನಾಮಿ/ಸುನಾಮಿ]] ಅಲೆಗಳು ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ನಾಶವಾಯಿತು. ಹೊಸದಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ ನಗರವು ಕಡೆಯ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ [[ತಮಿಳು ಸಂಗಂ]] ಸಾಮ್ಯಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ [[ಸುಬ್ರಮಣ್ಯ ಭಾರತಿ]]ಯವರು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇತುಪತಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯ [[ತಮಿಳು ಭಾಷಾ]] [[ಪಂಡಿತರಾಗಿ]]/ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ನೆರೆಯ [[ದಿಂಡಿಗಲ್‌]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಡಮಧುರೈ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣವಿದೆ ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದು ನೆರೆಯ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಿ/ಶಿವಗಂಗೈನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು [[ಮನಮಧುರೈ]] ಎಂಬ ಪಟ್ಟಣವಿದೆ. {{climate chart |Madurai |20|30|20 |21|32|13.5 |22.5|35|18 |25|37|55 |26|37|70 |26|36|40 |25|35.5|49.5 |25|35|104 |24|34|119 |24|32|188 |23|30|145 |21|29|51 |source=Nirvana Tour<ref>{{cite web|url=http://www.nirvanatour.de/india/clima.html|title=Temperature and Rainfall chart|publisher=Nirvana Tour|accessdate=2008-05-25|archive-date=2008-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229150410/http://www.nirvanatour.de/india/clima.html|url-status=dead}}</ref> |float=right }} ಪಾಂಡ್ಯ<ref name="http://www.madurai.com/history.htm"/> ರ ಪ್ರಮುಖ ಶತೃಗಳಾದ ಚೋಳರು 10ನೇ ಶತಮಾನ ADಯಲ್ಲಿ ಮಧುರೈಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ನಗರವು ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಇದೇ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟುದದರಿಂದ ಮಧುರೈಯ ವೈಭವವು ತಗ್ಗಿದ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಾದರೂ ಮರಳಿತು ಹಾಗೂ ಮಧುರೈಯನ್ನು ನಾಯಕ್‌ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು, ಇವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮರು ತಿರುಮಲೈ ನಾಯಕರ್‌<ref name="http://www.madurai.com/history.htm"/>. == ಭೌಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ವಿವರ == [[ಚಿತ್ರ:Madurai 78.11654E 9.93331N.jpg|thumb|left|ಮಧುರೈ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಉಪಗ್ರಹ ನೋಟ]] ಮಧುರೈ ನಗರವು 52&nbsp;km²ದಷ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ 130&nbsp;km²<ref>{{cite web |url=http://www.madurai.com/general.htm |title=Madurai General Information |publisher= |accessdate=2008-06-15 |archive-date=2009-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708135849/http://www.madurai.com/general.htm |url-status=dead }}</ref> ನಷ್ಟು ನಗರಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಪಡುವಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದ್ದು, {{Coord|9.93|N|78.12|E|}}ಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/25/Madurai.html |title=Maps, Weather, and Airports for Madurai, India |publisher=Falling Rain Genomics, Inc |accessdate=2008-06-15}}</ref> ಈ ನಗರವು ಸಮುದ್ರ ತಳ ಮಟ್ಟದಿಂದ 101 ಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್‌-ಡಿಸೆಂಬರ್ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಈಶಾನ್ಯ ಮುಂಗಾರಿನ]] ಮಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಹವಾಗುಣವು ಒಣ ಹಾಗೂ ಬಿಸಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದ ಉಷ್ಣತೆಯು ಗರಿಷ್ಠ 40 ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ 26.3 ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಷಿಯಸ್‌ನಷ್ಟಿದ್ದರೂ 43 ದಿಗ್ರಿಗಳ ಮೇಲಿನ ತಾಪಮಾನವೂ ಅಸಹಜವೇನಲ್ಲ. ಚಳಿಗಾಲ ತಾಪಮಾನವು 29.6ರಿಂದ 18 ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಷಿಯಸ್‌ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣ 85 cmನಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ. == ಭಾಷೆ == ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ [[ತಮಿಳು]] ಪ್ರಧಾನ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. [[ಮಧುರೈನ ತಮಿಳು]] ಪ್ರಭೇದವು ಇತರೆ [[ತಮಿಳು]] ಪ್ರಭೇದಗಳಾದ [[ಕೊಂಗು ತಮಿಳು]] ಮತ್ತು [[ನೆಲ್ಲೈ ತಮಿಳು]]ಗಳಿಗಿಂತ ಅಲ್ಪ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿದೆ. ತಮಿಳಿನೊಂದಿಗೆ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಇತರೆ ಭಾಷೆಗಳೆಂದರೆ [[ಆಂಗ್ಲ]], [[ತೆಲುಗು]], [[ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ]] ಹಾಗೂ [[ಉರ್ದು]] ಭಾಷೆಗಳು,. ಆದಾಗ್ಯೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲ ಭಾಷೆಗಳ ಪದಗಳು ತಮಿಳು ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. == ಜನಸಾಂದ್ರತೆ == 2001ರ ಭಾರತೀಯ [[ಜನಗಣತಿ]]<ref name="census">{{cite web |url=http://www.census.tn.nic.in/pca2001.aspx |title=TN(India)Census within Corporation limit |publisher=Tamil Nadu Census |date= |accessdate=2009-09-24 |archive-date=2009-06-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/5hLZ0ljez?url=http://www.census.tn.nic.in/pca2001.aspx |url-status=dead }}</ref> ಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮಧುರೈ ನಗರವು ಪೌರಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ 928,869ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನಗರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 1,194,665ರಷ್ಟಿದೆ. ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 51% ಪುರುಷರೂ ಮತ್ತು 49% ಮಹಿಳೆಯರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಮಧುರೈ ನಗರವು ಸರಾಸರಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ಪ್ರಮಾಣವಾದ 59.5%ನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿ ಸರಾಸರಿ 79%ರಷ್ಟು ಸಾಕ್ಷರತೆ ದರ ಹೊಂದಿದೆ: ಪುರುಷರ ಸಾಕ್ಷರತೆ 84%ರಷ್ಟಿದ್ದರೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಕ್ಷರತೆ 74%ರಷ್ಟಿದೆ. ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 10%ರಷ್ಟು ಭಾಗ 6 ವರ್ಷದೊಳಗಿನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತಿ 1,000 ಪುರುಷರಿಗೆ 968 ಸ್ತ್ರೀಯರಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.tn.gov.in/dear/Women%20empower.pdf|format=PDF|title=Women Development|access-date=2009-12-22|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304045935/http://www.tn.gov.in/dear/Women%20empower.pdf|url-status=dead}}</ref> == ವಾಸ್ತು ಶಿಲ್ಪ == [[ಚಿತ್ರ:Vaigai-MDU.jpg|thumb|right|ವೈಗೈ ನದಿಯ ಒಂದು ನೋಟ]] ಮಧುರೈ ನಗರವನ್ನು ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಸುಂದರೇಶ್ವರರ್‌ ದೇಗುಲವನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ರಚನೆಯನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುವಂತೆ ಕೇಂದ್ರಿತ ಚತುಷ್ಕೋನಾಕೃತಿ ರಸ್ತೆಗಳು ದೇಗುಲವನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿವೆ. ಇಡೀ ನಗರವನ್ನು [[ಕಮಲ]]ದ<ref name="http://www.madurai.com/history.htm"/> ಹೂವಿನ ಆಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಚೌಕಾಕಾರದ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳಿಗೆ ತಮಿಳು ತಿಂಗಳುಗಳ ಹೆಸರನ್ನಿಡಲಾಗಿದೆ. ಮೀನಾಕ್ಷಿ ದೇಗುಲವನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ ಆರು ಪ್ರಮುಖ ಚೌಕಾಕಾರದ ರಸ್ತೆಗಳೆಂದರೆ ಆದಿ,ಚಿತಿರೈ,ಆವನಿ ಮೂಲಾ,ಮಾಸಿ,ಮಾರತ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲಿ ರಸ್ತೆಗಳು. == ಪೌರಾಡಳಿತ == ಇಡೀ ಮಧುರೈ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಮಧುರೈ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಆಡಳಿತಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿದೆ ಹಾಗೂ ನಗರಸಭೆಯ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮಧುರೈ [[ನಗರಸಭೆ]]ಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿವೆ. 1971ರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನೈ <ref>{{cite web |url=http://203.101.40.168/newmducorp/aboutus.htm |title=Welcome to Madurai Corporation - All About Madurai Corporation |publisher=203.101.40.168 |date= |accessdate=2009-09-23 |archive-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213062200/http://203.101.40.168/newmducorp/aboutus.htm |url-status=dead }}</ref> ನಂತರ ರಚಿಸಲಾದ ಎರಡನೇ ನಗರಸಭೆಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ನಗರಸಭೆಯು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ 2008ನೇ ಸಾಲಿನ ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ <ref name="award">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2008/12/09/stories/2008120960120600.htm |title=Madurai Corporation bags three national awards |publisher=The Hindu |date=2008-12-09 |accessdate=2009-09-24 |archive-date=2008-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081212155251/http://www.hindu.com/2008/12/09/stories/2008120960120600.htm |url-status=dead }}</ref>. ಅಲ್ಲಿನ ಮೇಯರ್‌/ನಗರಸಭಾದ್ಯಕ್ಷರು ಪುರಸಭೆಯ ಶಾಲಾ ಮಂಡಳಿ, ನಗರ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಪುರಸಭೆಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಮತ್ತು ನಗರದ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳ ದೈನಂದಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬಾಧ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ನಗರವು [[ಮಧುರೈ ಜಿಲ್ಲಾ]] ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಹಾಗೂ [[ಮದ್ರಾಸ್‌ ಉಚ್ಚನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ದ ಮಧುರೈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಪೀಠವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಉಚ್ಚನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಪೀಠವು 24-07-2004ರಿಂದ ಜಾರಿಗೆ ಬರುವಂತೆ [[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ]], [[ತಿರುನಲ್ವೇಲಿ]], [[ತೂತುಕುಡಿ]], ಮಧುರೈ, [[ದಿಂಡಿಗಲ್‌]], [[ರಾಮನಾಥಪುರಂ]], [[ವಿರುಧುನಗರ್]]‌, [[ಶಿವಗಂಗೆ/ಶಿವಗಂಗಾ]], [[ಪುದುಕ್ಕೊಟ್ಟೈ]], [[ತಂಜಾವೂರು]], [[ತಿರುಚಿರಾಪಳ್ಳಿ/ತಿರುಚಿನಾಪಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಕರೂರು]]<ref>{{cite web |url=http://www.hcmadras.tn.nic.in/mduhist.htm |title=Madras High Court |publisher=Hcmadras.tn.nic.in |date=2004-07-24 |accessdate=2009-09-23 |archive-date=2009-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090823042805/http://www.hcmadras.tn.nic.in/mduhist.htm |url-status=dead }}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಕಾರ್ಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್‌ ಕಛೇರಿಯಿದೆ ಮತ್ತು ಮಧುರೈ, ಥೇಣಿ, ಶಿವಗಂಗೆ/ಶಿವಗಂಗಾ, ವಿರುಧುನಗರ್‌, ರಾಮನಾಥಪುರಂ, ತೂತುಕುಡಿ, ತಿರುನಲ್ವೇಲಿ, ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ & ದಿಂಡಿಗಲ್‌‌/ದಿಂಡುಗಲ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಇದರ ಕಾರ್ಯವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಒಳಪಡುತ್ತವೆ <ref>{{cite web|url=http://passport.gov.in/madurai.html |title=:: Welcome to Passport Office Madurai :: |publisher=Indian Passports |date= |accessdate=2009-09-24}}</ref>. ನಗರವು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಹಿತಿ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಸಹಾ ಹೊಂದಿದ್ದು, [[ಮಧುರೈ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಶಿಕ್ಷಿತ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ದಾಖಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರದ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳಿಗಾಗಿ ನೋಂದಣಿ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಕಚೇರಿಯು [[ತಮಿಳುನಾಡಿ]]ನ ಎಲ್ಲಾ ದಕ್ಷಿಣ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಹಾಗೂ ಕೆಲ ಪಶ್ಚಿಮ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ದಕ್ಷಿಣ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವೀಧರರ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಪದವೀಧರರ ನೋಂದಣಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಸಹಾ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. == ಮಧುರೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು == ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಜನವಸತಿಯ ನಗರವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ, ಮಧುರೈ ನಗರವು ತನ್ನ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ <ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2007/11/27/stories/2007112760020300.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-08-08 |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416223435/http://www.hindu.com/2007/11/27/stories/2007112760020300.htm |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. '''''ಮುಮ್ಮದ ತಲೈವರ್‌ಗಳ್'' ''' ‌(ಮೂರು ಧರ್ಮಗಳ ಮುಖಂಡರು) ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುವ ಮೂರು ಮಂದಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮುಖಂಡರು ಮಧುರೈಯನ್ನು ಶಾಂತಿಯಿಂದಿರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. === ಆಧೀನಮ್‌‌ === [[ತಿರುಜ್ಞಾನ ಸಂಬಾಂತರ್‌]] ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾದ [[ಮಠ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಬಹಳ ಸ್ಥಿರಾಸ್ಥಿಗಳನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಮಧುರೈ ಆಧೀನಮ್‌ನ ಐತಿಹ್ಯವು '''1300 ವರ್ಷಗಳ''' ಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದುದು ಹಾಗೂ [[ತಿರುಜ್ಞಾನ ಸಂಬಾಂತರ್‌]]ರು ಮಧುರೈ ಆಧೀನಮ್‌ನ 1ನೇ ಮಗಾ/ಮಹಾ ಸನ್ನಿಧಾನಂ ಆಗಿದ್ದರು. ಮಧುರೈನ ಆಧೀನಮ್‌ ಮಠದ ಮುಖಂಡತ್ವವನ್ನು/ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗುರು ಮಗಾ/ಮಹಾ ಸನ್ನಿಧಾನಮ್‌ರವರು ವಹಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಶೈವ ಪಂಥಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆಧೀನಮ್‌ರನ್ನು ಮಧುರೈನ ಎಲ್ಲಾ ಶೈವರು ಹಾಗೂ ವೈಷ್ಣವ ಹಿಂದೂಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮುಖಂಡರನ್ನಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಗುರು ಮಗಾ ಸನ್ನಿಧಾನಂರಾದ ಅರುಣಾಚಲಂ ಸ್ವಾಮಿ''' ಯವರು ಪ್ರಸ್ತುತ ಆಧೀನಂರಾಗಿರುವ ತಮ್ಮ ವಂಶಾವಳಿಯ 292ನೇ ಆಧೀನಂರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸಕ್ತ ಆಧೀನಂರು ವೇದಗಳು, ಕುರಾನ್‌‌ ಮತ್ತು ಬೈಬಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. [[ಹಿಂದೂ]] ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳು/ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಆಧೀನಂರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಕುಂಭಾಭಿಷೇಕಗಳು, ಮೀನಾಕ್ಷಿ-ಷೊಕ್ಕರ್‌ ವಿವಾಹಮಹೋತ್ಸವ, [[ವೈಗೈ]]ಗೆ ಅಜಗರ್‌ನ ಪ್ರವೇಶ ಹಾಗೂ ಇನ್ನಿತರ ಹಿಂದೂ ಮಹೋತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಆಧೀನಮ್‌ರ ಮುಖಂಡತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಕ್ತ ಆಧೀನಂರು ತಮ್ಮ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿಯೇ ತಮ್ಮ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೆ ನೇಮಕರಾದವರು ಅವರ ನಂತರ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. === ಖಾಜಿ/ಖಾಝಿಯಾರ್‌‌ === ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಖಾಝಿ ಎಂದರೆ [[ಮುಸ್ಲಿಮರ]] ಧಾರ್ಮಿಕ ಮುಖಂಡ ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ಸರಕಾರವು ನೇಮಿಸುತ್ತದೆ. ಮಧುರೈನಲ್ಲಿನ ಖಾಜಿಗಳ ಐತಿಹ್ಯವು '''750 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು''' ಹಳೆಯದು. ಸೈಯದ್‌ ತಜುದ್ದೀನ್‌ರು ಆಗಿನ ಸುಲ್ತಾನರ ಸರ್ಕಾರದ 1ನೇ ಖಾಝಿ/ಜಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ಸರ್ಕಾರದ ಮೂಲಕ ಇಂದಿಗೂ ಆತನ ವಂಶಸ್ಥರನ್ನೇ ಖಾಜಿಯನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಝರತ್‌ ಮೌಲಾನಾ ಮೌಲ್ವಿ, ಮೀರ್‌ ಅಹಮದ್‌ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ರಹಮುತುಲ್ಲಾಹಿ ಅಲೈಹಿ, (ಮಧುರೈನ [[ಮಕಬರಾ]] ಹಝರತ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯವರು), ಮೌಲಾನಾ ಆಗಿದ್ದ ಸೈಯೆದ್‌ ಅಬ್ದುಲ್‌ ಖಾದಿರ್‌ ಇಬ್ರಾಹಿಂ, ಮೌಲ್ವಿಯವರಾದ ಸೈಯೆದ್‌ ಅಮ್ಜದ್‌ ಅಹಮದ್‌ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ವಿಯವರಾದ ಸೈಯೆದ್‌ ಅಬ್ದುಸ್‌‌ ಸಲಾಂ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಸಾಹಿಬ್‌ ಹಝರತ್‌ರವರುಗಳು ತಮ್ಮ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸರಕಾರದ ಪರವಾಗಿ ಗಣನೀಯ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ<ref>{{cite web |url=http://www.shazuli.com/aboutus.html |title=Fassiyathush Shazuliya &#124; tariqathush Shazuliya &#124; Tariqa Shazuliya &#124; Sufi Path &#124; Sufism &#124; Zikrs &#124; Avradhs &#124; Daily Wirdh &#124; Thareeqush shukr &#124;Kaleefa's of the tariqa &#124; Sheikh Fassy &#124; Ya Fassy &#124; Sijl &#124; Humaisara &#124; Muridheens &#124; Prostitute Entering Paradise |publisher=Shazuli.com |date=2007-04-02 |accessdate=2009-09-23 |archive-date=2009-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005063811/http://www.shazuli.com/aboutus.html |url-status=dead }}</ref>. ನಗರದ ಖಾಜಿಯಾರ್‌, ಖಾಜಿಸಾಬ್‌, ನಗರದ ಖಾಜಿಸಾಬ್‌ etc. ಎಂದೆಲ್ಲಾ ಜನರಿಂದ ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರೆಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ [http://www.themadurai.info ಮಧುರೈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181216163332/https://themadurai.info/ |date=2018-12-16 }} ನ 19ನೇ ಖಾಜಿಯಾರ್‌ ಆದ ಸೈಯೆದ್‌ ಅಬ್ದುಸ್‌‌ ಸಲಾಂ ಇಬ್ರಾಹಿಂರವರು ತಮ್ಮ ಸರಳತೆ ಹಾಗೂ ನಗರದ ಮುಸ್ಲಿಮರ ಸಾರಸ್ವತ/ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ/ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಔನ್ನತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮಧುರೈನ ಪ್ರಸ್ತುತ ಖಾಜಿಯಾರ್‌ '''ಮೌಲ್ವಿ.''' '''A.ಸೈಯೆದ್‌ ಖಾಜಾ ಮೊಯಿ/ಮುಯಿನುದ್ದೀನ್‌''' ರು ಮಧುರೈನ ಖಾಜಿಯಾರ್‌ಗಳ ವಂಶಾವಳಿಯಲ್ಲಿ 20ನೆಯವರು, ಇವರು ಆಧೀನಂರಾದ ಕುಂದ್ರಕ್ಕುಡಿ ಅಡಿಗಳಾರ್‌ ಮತ್ತು ಆರ್ಚ್‌ ಬಿಷಪ್‌ರೊಡನೆ ಮಧುರೈನಲ್ಲಿನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯತೆಗಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದಲ್ಲದೇ ಪ್ರಸಕ್ತ ಖಾಜಿಯಾರ್‌ರು ಬಡಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿನ ಮುಸ್ಲಿಮರ ರಾಜಕೀಯ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಾ ಟೊಂಕಕಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅರಸರದಿಯ ಈದ್ಗಾ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ [[ಈದ್‌ ಉಲ್‌-ಫಿತರ್‌]] ಮತ್ತು[[ಈದ್‌ ಅಲ್‌-ಅದಾ]]ಗಳ ಸಾಮೂಹಿಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, [[ಇಸ್ಲಾಮಿನ]] [[ಮುಹರ್ರಮ್‌]] ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುವ ಸುನ್ನಿ ಮುಸ್ಲಿಮರ 23 ದಿನಗಳ [[ಆಷುರಾ]] ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೂಟದ ಮುಂದಾಳತ್ವವನ್ನೂ ಅವರೇ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಮುಸ್ಲಿಮ್‌ ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಡುವುದಲ್ಲದೇ, ಆ ನಂತರ ಬರಬಹುದಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನೂ ಅವರು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಸೂಕ್ತ ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುವ ಬಹಳಷ್ಟು ಝಿಕ್ರ್‌ ಮಜ್ಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಉರುಸ್‌ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಖಾಜಿಯಾರ್‌‌ ಅಥವಾ ಖಾಜಿಯಾರ್‌ ಕುಟುಂಬದ ಇತರೆ ಮೌಲ್ವಿಗಳ ಮುಂದಾಳತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. === ಆರ್ಚ್‌ ಬಿಷಪ್‌ === ಮಧುರಾದ ಆರ್ಚ್ ಬಿಷಪ್‌ರ ಆಡಳಿತದ ಐತಿಹ್ಯವು ಸುಮಾರು '''70 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು''' ಹಳೆಯದು ಹಾಗೂ ಮಧುರೈನ ಆರ್ಚ್‌‌ ಬಿಷಪ್ಪರನ್ನು ಮಧುರೈನಲ್ಲಿರುವ [[ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್‌]] [[ಕ್ರೈಸ್ತರ]] ಮುಖಂಡರಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಧುರಾದ ಆರ್ಚ್‌ ಬಿಷಪ್ಪರ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು 1938ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ, 1950ರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮಧುರೈನ ಆರ್ಚ್‌ ಬಿಷಪ್ಪರ ಪ್ರಾಂತ್ಯವೆಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. [[ದಿಂಡಿಗಲ್‌]], [[ಕೊಟ್ಟಾರ್‌]], [[ಪಲಯಂಕೊಟ್ಟೈ]], [[ಶಿವಗಂಗೆ/ಶಿವಗಂಗಾ]], [[ತಿರುಚಿರಾಪಳ್ಳಿ/ತಿರುಚಿನಾಪಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ತೂತುಕುಡಿ/ಟ್ಯೂಟಿಕಾರಿನ್‌]]ಗಳ ಸಹಾಯಕ ಬಿಷಪ್‌ರು ಮಧುರೈ ಬಿಷಪ್ಪರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೊಳಪಡುತ್ತಾರೆ <ref>{{cite web|author=David M. Cheney |url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dmadu.html |title=Madurai (Archdiocese) |publisher=[Catholic-Hierarchy] |date= |accessdate=2009-09-23}}</ref>. ಮಧುರೈನ ಆರ್ಚ್‌ ಬಿಷಪ್ಪರ ಆಡಳಿತದ ವಂಶಾವಳಿಯು ಮಧುರೈನ 1ನೇ ಆರ್ಚ್‌ಬಿಷಪ್‌ ಜಾನ್‌ ಪೀಟರ್‌ ಲಿಯೋನಾರ್ಡ್‌ರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಧುರೈನ ನಾಲ್ಕನೇ ಆರ್ಚ್‌ ಬಿಷಪ್‌ ಆಗಿದ್ದ ಬಿಷಪ್‌ ಮಾರಿಯಾನಸ್‌ ಆರೋಕ್ಯ/ಗ್ಯಸ್ವಾಮಿಯವರು 1990ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ತಮಿಳುನಾಡು ಕೋಮುಗಲಭೆಗಳ ಬೇಗುದಿಯಿಂದ ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆಧೀನಂ ಹಾಗೂ ಖಾಜಿಯಾರ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಮಧುರೈನಲ್ಲಿನ ಶಾಂತತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಶ್ರಮಿಸಿದ್ದರು. ಬಿಷಪ್‌ ಪೀಟರ್‌ ಫರ್ನ್ಯಾಂಡೋರವರು ಮಧುರೈನ 5ನೇ ಆರ್ಚ್‌ ಬಿಷಪ್‌ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಬಿಷಪ್‌ ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್‌ ಅಸಿರ್‌‌ರು, ಮಧುರೈನ C.S.I. ಕ್ರೈಸ್ತರ ಮುಖಂಡತ್ವ ಹೊಂದಿದ CSIನ ಮಧುರೈ-ರಾಮ್‌ನಾಡ್‌ ಬಿಷಪ್‌ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಆರ್ಚ್‌ ಬಿಷಪ್‌ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾರಿಗೆ == === ರೈಲು ಸಾರಿಗೆ === [[ಚಿತ್ರ:மதுரைத் தொடருந்து நிலையம் 2022 ஆகத்து 13.jpg|thumb|right|ಮಧುರೈ ಜಂಕ್ಷನ್‌]] ಇಲ್ಲಿನ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಕಾರ್ಯನಿರತ ಜನನಿಬಿಡ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿರುವುದಲ್ಲದೇ, ಗಣಕೀಕೃತ ಮುಂಗಡ ಕಾದಿರಿಸಿರುವಿಕೆಯ ಕೌಂಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ದಕ್ಷಿಣ ರೈಲ್ವೇ]]ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಮಧುರೈ ವಿಭಾಗವು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗಳಿಸಿದೆ.<ref>{{cite news|title=Elegant ambience|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/10/16/stories/2004101600330100.htm|publisher=The Hindu|date=October 16, 2004|accessdate=2007-03-09|archive-date=2007-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017024320/http://hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/10/16/stories/2004101600330100.htm|url-status=dead}}</ref> ಮಧುರೈ ಜಂಕ್ಷನ್‌ನ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದ ಸಂಕೇತವು '''MDU'''. [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ನಾಗರ್‌ಕೋಯಿಲ್‌]], [[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ]], [[ತಿರುಚೆಂಡೂರ್‌]], [[ವಿಲ್ಲುಪುರಂ]], [[ಕೊಯಮತ್ತೂರು]], [[ತೆಂಕಸಿ]], [[ರಾಮೇಶ್ವರಂ]], [[ತೂತುಕುಡಿ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]] (ಮೈಸೂರು exp & ಮುಂಬಯಿ CST exp ಮೂಲಕ), [[ಮೈಸೂರು]], [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]], [[ಮುಂಬಯಿ]] (ಮುಂಬಯಿ CST exp ಮೂಲಕ), [[ಪುಣೆ]] (ಲೋಕಮಾನ್ಯ ತಿಲಕ್‌ exp ಮೂಲಕ), [[ಅಹಮದಾಬಾದ್‌]], [[ತಿರುಪತಿ]], [[ಹೈದರಾಬಾದ್]]‌(RMM OKHA EXPRES ಮೂಲಕ), [[ದೆಹಲಿ]] (ತಿರುಕ್ಕುರಳ್‌ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು ಸಂಪರ್ಕ ಕ್ರಾಂತಿ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌‌ ಮೂಲಕ), ಮತ್ತು [[ಕೋಲ್ಕತಾ]] (ಕೇಪ್‌ ಹೌರಾ exp ಮೂಲಕ)ಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಇದು ಅನೇಕ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳು ಹಾಗೂ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿತವಾಗಿದೆ<ref>{{cite web|url=http://erail.in |title=Indian Railways Time Tables, PNR, Route, Fares, Arrivals/Departures, Running Status - eRail.in (Better Way To Search Trains) |publisher=eRail.in |date= |accessdate=2009-09-23}}</ref>,<ref>{{cite web|url=https://www.indiantrain.in/|title=Indian Train - Indian Railway Enquiry, PNR Status, Live Train Status, Seat Availability |publisher=indiantrain.in|access-date=11 July 2021}}</ref>. === ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ === [[ಚಿತ್ರ:Ellish Flyover2.jpg|thumb|right|ಎಲ್ಲಿಸ್‌ ನಗರ್‌ ಸೇತುವೆ]] ಮಧುರೈ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಬಸ್‌ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಇದು ಮಾಟ್ಟುಥವನಿ (ಉತ್ತರ), ಪಾಲಂಗನಥಂ (ದಕ್ಷಿಣ), [[ಅರಪ್ಪಾಲಯಂ]] (ಪಶ್ಚಿಮ), ಪೆರಿಯಾರ್‌ (ಕೇಂದ್ರ) ಮತ್ತು ಅಣ್ಣಾ ಬಸ್‌‌ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿನ (ಪೂರ್ವ) ಮಧುರೈ ಇಂಟೆಗ್ರೇಟೆಡ್‌ ಬಸ್‌ ಟರ್ಮಿನಸ್‌ (MIBT) ಸೇವೆಯಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. MIBTಯಿಂದ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದಿನವಿಡೀ ಬಸ್‌ ಸಂಚಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಅರಪ್ಪಾಲಯಂ ಬಸ್‌ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ, ದಕ್ಷಿಣ [[ತಮಿಳುನಾಡಿ]]ನ ಸ್ಥಳಗಳಾದ ಥೇಣಿ,ಕೊಯಮತ್ತೂರು, ತಿರುಪುರ್‌‌, ಈರೋಡ್‌, [[ಸೇಲಂ]]ಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಬಸ್‌ಗಳು ಲಭ್ಯವಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಮಹಾನಗರಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಖಾಸಗಿ ಬಸ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ನಗರ ಸಾರಿಗೆ ಬಸ್‌ಗಳು ಮಾತ್ರವೇ ಪೆರಿಯಾರ್‌ ಬಸ್‌ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತವೆ. ಅಣ್ಣಾ ಬಸ್‌ನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು ಪಾಲಂಗನಥಂ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಗರ ಸಾರಿಗೆ ಬಸ್‌ಗಳಲ್ಲದೇ, ತ್ರಿಚಕ್ರಗಳಿರುವ, ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಆಟೋಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ [[ಆಟೋ-ರಿಕ್ಷಾಗಳು]] ನಗರದ ಒಳಗಿನ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಲಭ್ಯವಿರುತ್ತವೆ. MIBT ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ-ಪಾವತಿ ಆಟೋ ಕೌಂಟರ್‌ ಇದ್ದು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಗಮ್ಯಸ್ಥಳದ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತ ಬಾಡಿಗೆ ಮತ್ತು ಆಟೋ-ಶುಲ್ಕ ತೆತ್ತು ಪ್ರಯಾಣಿಸಬಹುದು. ಮಧುರೈ ಕೆಳಕಂಡ ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ : NH 7 : (ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ ಕಾರಿಡಾರ್‌‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ವೇ) [[ಬೆಂಗಳೂರು]] – [[ಸೇಲಂ]] – [[ದಿಂಡಿಗಲ್‌]] – ಮಧುರೈ – [[ತಿರುನಲ್ವೇಲಿ]] – [[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ]] NH 45B : [[ಟ್ರಿಚಿ/ತಿರುಚಿರಾಪಳ್ಳಿ/ತಿರುಚಿನಾಪಳ್ಳಿ]] – ಮಧುರೈ – [[ತೂತುಕುಡಿ]] NH 49 : ಮಧುರೈ – [[ರಾಮೇಶ್ವರಂ]] NH 49 Extn/ವಿಸ್ತೃತ : ಮಧುರೈ – [[ಥೇಣಿ]] – [[ಬೋದಿ/ಡಿ]] – [[ಕೊಚ್ಚಿ/ನ್‌]] ಮಧುರೈ ನಗರಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಲು ವೈಗೈ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ನಗರದೊಳಗೆ ವಾಹನದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮೇಲುರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತಿದೆ. [[ಚೆನ್ನೈ]] ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಳೂರು]]ಗಳಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪಥದ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌/ವಾಯುವೇಗದ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯು ಮಧುರೈಗೆ ರಸ್ತೆ ಮೂಲಕ ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿದೆ. === ವಾಯುಯಾನ/ಸಾರಿಗೆ === [[ಚಿತ್ರ:Air Deccan Madurai airport.jpg|thumb|right|ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಏರ್‌ ಡೆಕ್ಕನ್‌‌]] [[ಮಧುರೈ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]]ವು ಮಧುರೈ ರೈಲ್ವೆನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಸರಿಸುಮಾರು 9 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ದೂರವಿರುವುದಲ್ಲದೇ, ಅಲ್ಲಿಂದ [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ಮುಂಬಯಿ]] ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಳೂರು]]ಗಳಂತಹಾ ಪ್ರಮುಖ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಿಗೆ [http://www.airportmadurai.com/mduairport/FlightInformation/Departure/madurai-airport.aspx?m=109&amp;mm=112 11 ದೈನಂದಿನ ಹಾರಾಟಗಳು]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಚೆನ್ನೈ ಮೂಲಕ [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌]], [[ಪುಣೆ]], [[ಗೋವಾ]] ಮತ್ತು [[ಅಹಮದಾಬಾದ್‌]]ಗಳಿಗೆ ಸಹಾ ಹಾರಾಟ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. [http://www.airportmadurai.com ಮಧುರೈ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206213927/http://www.airportmadurai.com/ |date=2013-02-06 }} ದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಮಾನಸಂಸ್ಥೆಗಳೆಂದರೆ [[ಜೆಟ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌]], [[ಏರ್‌ ಡೆಕ್ಕನ್‌]], [[ಪ್ಯಾರಾಮೌಂಟ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್]]‌‌, [[ಸ್ಟಾರ್‌ ಏವಿಯೇಷನ್‌]] (ಆರಂಭಿಸಲಿರುವ) ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್]]‌‌. ಮಧುರೈನಿಂದ [[ಕೊಲೊಂಬೋ]], [[ಸಿಂಗಪೂರ್‌]] ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಿ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾರಾಟಗಳನ್ನು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಲು ಪ್ರಸ್ತಾವ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪವಿರುವ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವೆಂದರೆ ಮಧುರೈನಿಂದ 130&nbsp;km ದೂರವಿರುವ [[ತಿರುಚಿರಾಪಳ್ಳಿ/ತಿರುಚಿನಾಪಳ್ಳಿಯ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]]. ಮಧುರೈನ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದ ಸಂಕೇತವು IXM ಆಗಿದೆ. {| class="wikitable" |- ! ಮಧುರೈನಿಂದ ಹೊರಡುವ ವಿಮಾನಯಾನ ! ಗಮ್ಯಸ್ಥಳ |- | ಇಂಡಿಯನ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌ | ಚೆನ್ನೈ, ಮುಂಬಯಿ |- | ಪ್ಯಾರಾಮೌಂಟ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌ | ಚೆನ್ನೈ, ಬೆಂಗಳೂರು, ಅಹಮದಾಬಾದ್‌, ಗೋವಾ, ಕೊಚ್ಚಿ/ನ್‌,ತಿರುವನಂತಪುರಂ, ಪುಣೆ, ಹೈದರಾಬಾದ್‌, ಕೊಲ್ಕೋತಾ, ದೆಹಲಿ |- | ಜೆಟ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌ / ಜೆಟ್‌ ಕನೆಕ್ಟ್‌‌ | ಚೆನ್ನೈ |- | ಏರ್‌ ಡೆಕ್ಕನ್‌ (ಕಿಂಗ್‌ಫಿಷರ್‌) | ಚೆನ್ನೈ, ಬೆಂಗಳೂರು |- | ಸ್ಟಾರ್‌ ಏವಿಯೇಷನ್‌ (ಆರಂಭಿಸಲಿರುವ) | ಚೆನ್ನೈ |} == ಶಿಕ್ಷಣ == [[ಚಿತ್ರ:TCE Madurai.JPG|thumb|140px|ತಿಯಾಗರಾಜರ್‌/ತ್ಯಾಗರಾಜರ್‌ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ, ಮಧುರೈ.]] ಮಧುರೈ ನಗರವು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಹಾಗೂ ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚ್ಯಂಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ತೋರಿದೆ. [[ಮಧುರೈ ಕಾಮರಾಜ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ವು ಮಧುರೈನಲ್ಲಿದೆ. ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ದೂರಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು [[ಭಾರತ]]ದಾದ್ಯಂತ ಹರಡುವಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಪ್ರವರ್ತಕವಾಗಿತ್ತು. ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ "ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಸಾಧನೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ"ದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ <ref>{{cite web |url= http://www.mkudde.org/aboutuniv.php |title= Madurai Kamaraj University official website |accessdate= 2008-12-25 |archive-date= 2008-12-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081220102356/http://www.mkudde.org/aboutuniv.php |url-status= dead }}</ref>. ನಗರವು (1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ) [[ಮಧುರೈ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಎಂಬ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ, ಕೃಷಿ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಹಾಗೂ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ, ಕಾನೂನು ವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಕಲಾ ಹಾಗೂ ವಿಜ್ಞಾನ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿನ [http://www.aravind.org/amrf/index.asp ಅರವಿಂದ್‌‌ ನೇತ್ರ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228191508/http://www.aravind.org/amrf/index.asp |date=2009-12-28 }} ಯು [[ತಳಿಶಾಸ್ತ್ರ]],[[ರೋಗರಕ್ಷಾಶಾಸ್ತ್ರ]],[[ನೇತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ]], [[ಜೀವವಿಜ್ಞಾನ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು]], ಮಾನವ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಗಳು ಹಾಗೂ [[ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]]ಗಳಂತಹಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಧುರೈ ಕಾಮರಾಜ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, Dr. MGR ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ ಮದ್ರಾಸ್‌]]ನಂತಹಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ Ph.D ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದೆ. [[ಲಂಡನ್‌]] ಮತ್ತು [[USA]]ಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಹಭಾಗಿಗಳನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಧುರೈನ (1957ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ) [[ತಿಯಾಗರಾಜರ್‌/ತ್ಯಾಗರಾಜರ್‌ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ]]ವು [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಶಾಲೆಗಳು, ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು/ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ [[ಔದ್ಯಮಿಕ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಗಳೂ (ITIಗಳು) ಇವೆ. 1856ರಲ್ಲಿ<ref>{{cite web |url=http://maduracollege.org/college_profile.php |title=Welcome to The Madura College - Over 120 Years |publisher=Maduracollege.org |date= |accessdate=2009-09-23 |archive-date=2009-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103111708/http://maduracollege.org/college_profile.php |url-status=dead }}</ref> ಜಿಲ್ಲಾ ಶಾಲೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದ ಮಧುರಾ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯವು 120 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದು. [[ಮಧುರೈನ ದ ಅಮೇರಿಕನ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌]] ಭಾರತದ ಹಳೆಯ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. 1881ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಅಮೇರಿಕದ ಕ್ರೈಸ್ತ ಮಿಷನರಿಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ತಿಯಾಗರಾಜರ್‌/ತ್ಯಾಗರಾಜರ್‌ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯವೂ ಸಹಾ (1949ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ) ಮತ್ತೊಂದು ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. [[ತಿಯಾಗರಾಜರ್‌/ತ್ಯಾಗರಾಜರ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್‌]] (1962ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಹಾಗೂ TSM ಎಂದು ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತವಾದ) ಎಂಬುದು ನಿರ್ವಹಣಾ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇತರ ಗಮನಾರ್ಹ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳೆಂದರೆ K.L.N. ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ, ರಾಜಾ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ, ಸೇತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ, [[ವಿಕ್ರಮ್‌‌ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ]], SACS M.A.V.M.M ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ, ವೇಲಮ್ಮಾಳ್‌‌ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು P.T.R ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು. ಮಧುರೈನಲ್ಲಿನ 1965ರಿಂದ ಇರುವ K.K.ನಗರದ M.S.S.ವಕ್ಫ್‌ ಮಂಡಳಿ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ, ಮತ್ತು ನಾಗಮಲೈನ S.V.N ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಖ್ಯಾತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೋಟೆಲ್‌ ನಿರ್ವಹಣೆ ಹಾಗೂ ಆಹಾರ ಪೂರೈಕೆಯ<ref>{{cite web|url= http://www.maduraidirectory.com/education/cnh_colleges.php |title= Madurai directory| accessdate = 2009-03-22}}</ref> ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಮಧುರಾ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ (ಸ್ವಾಯತ್ತ)ವು ಮಧುರೈನ ಪ್ರಾಚೀನ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ತಿಯಾಗರಾಜರ್‌/ತ್ಯಾಗರಾಜರ್‌ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ವಿಕ್ರಮ್‌‌ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಮತ್ತು KLN ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಸಂಶೋಧನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿವೆಯಲ್ಲದೇ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟ್ರುಮೆಂಟ್ಸ್‌‌<ref>{{cite web |url= http://www.hindu.com/2008/11/20/stories/2008112054410500.htm |title= National Instruments opens its first training academy in the world in Madurai |accessdate= 2008-12-24 |archive-date= 2009-01-22 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090122090858/http://hindu.com/2008/11/20/stories/2008112054410500.htm |url-status= dead }}</ref>, Intel<ref>{{cite web |url=http://www.hindu.com/edu/2007/07/30/stories/2007073050490800.htm |title=Intel to aid engineering curriculum development |accessdate=2008-12-31 |archive-date=2008-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081105155618/http://www.hindu.com/edu/2007/07/30/stories/2007073050490800.htm |url-status=dead }}</ref>, Oracle<ref>{{cite web|url=http://www.oracle.com/global/in/education/maps/oracle_wdp.html|title=INstitutions with Oracle Tie Up|accessdate=2009-04-18|archive-date=2009-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090316123915/http://www.oracle.com/global/in/education/maps/oracle_wdp.html|url-status=dead}}</ref> IBM<ref>{{cite web|url=http://www.klnce.edu/ibm/rational/ibm_rational.html|title=IBM Rational Center of Excellence at KLN|accessdate=2008-12-24}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮತ್ತು HCL<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/2007/11/29/stories/2007112950140100.htm|title=HCL chooses Madurai for radio frequency project|accessdate=2008-12-24|archive-date=2008-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226134740/http://www.hinduonnet.com/2007/11/29/stories/2007112950140100.htm|url-status=dead}}</ref> ನಂತಹಾ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮುಂಚೂಣಿ ಔದ್ಯಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಘಟಿತವಾಗಿವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಂದ ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಲಾದ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸಂದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಉದ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಭಾಗವಹಿಸಿ ಯಶಸ್ವಿ ನೇಮಕಾತಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಔದ್ಯಮಿಕ ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಮೆಟ್ರೋ ನಗರಗಳಲ್ಲಿನ IT ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿರುವ ಸುಮಾರು 15ರಿಂದ 20 ಪ್ರತಿಶತ ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲವು ಮಧುರೈ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದವರು <ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2007/10/20/stories/2007102052622300.htm|title = Madurai- gateway to prosperity |accessdate = 2008-12-24}}</ref>. ಮಾ ಫೋಯ್‌ ಮತ್ತು VETAಗಳು ಇತರೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು. ಮತ್ತೊಂದು ಹೊಸ ಆದರೆ ಮುಂದೆಬರುತ್ತಿರುವ/ಅಭ್ಯುದಯ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ನಾವೀನ್ಯತೆಯುಳ್ಳ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವು ಪುಲ್ಲೋತು/ಥುನಲ್ಲಿದೆ. ಅದೆಂದರೆ ಎರಡು ವರ್ಷ ಕಾಲದ ಅದ್ವಿತೀಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿರುವ ಟಾಟಾ-ಧನ್‌ ಅಕಾಡೆಮಿ<ref>http://www.dhan.org/tda</ref>. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರವರ್ತಕ ಸಂಸ್ಥೆಯೆಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಹೊಂದಿದ್ದು ಧನ್‌ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ಮತ್ತು ಸರ್‌ ರತನ್‌ ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆದಿದೆ.{{Citation needed|date=August 2009}} == ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ == ಸರ್ಕಾರದ ರಾಜಾಜಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಖಾಸಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಾದ ಅರವಿಂದ ಕಣ್ಣಿನ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಅಪೋಲೋ ಸ್ಪೆಷಾಲಿಟಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಮಿಷನ್‌ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ವಡಮಾಲಯನ್‌ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಮತ್ತು ಕ್ವಾಲಿಟಿ ಕೇರ್‌ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದಾದಂತಹಾ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಹೆರಿಟೇಜ್‌ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದೊಂದಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ತಾಣವನ್ನಾಗಿಸಿವೆ <ref>{{cite web|url= http://www.thehindubusinessline.com/2007/10/20/stories/2007102052622300.htm|title= Madurai — a gateway to prosperity | accessdate = 2008-12-24}}</ref>. [[ಚಿತ್ರ:Aravind hospital.jpg|thumb|right|ಅನ್ನಾ ನಗರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅರವಿಂದ್‌ ನೇತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯ]] ಮಧುರೈ ನಗರವು 1976ರಲ್ಲಿ Dr.[[ಗೋವಿಂದಪ್ಪ ವೆಂಕಟಸ್ವಾಮಿ]]ಯವರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ [http://www.aravind.org/ ಅರವಿಂದ್‌‌ ಐಕೇರ್‌ ಸಿಸ್ಟಂ] ಸಂಸ್ಥೆಯ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇಂದು ಇದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ ನೇತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು <ref>{{cite web|url= http://www.aravind.org/education/homepage.htm|title= Aravind Eye Care System -official website|accessdate= 2008-12-24|archive-date= 2008-12-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20081221123041/http://www.aravind.org/education/homepage.htm|url-status= dead}}</ref>. ಇಂದು ಮಧುರೈನಲ್ಲಿರುವ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲದೇ, [[ಥೇಣಿ]], [[ತಿರುನಲ್ವೇಲಿ]], [[ಕೊಯಮತ್ತೂರು]], ಮತ್ತು [[ಪುದುಚೇರಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಾಲ್ಕು ಅರವಿಂದ್‌‌ ನೇತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು 3,590 ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ನೀಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅರವಿಂದ್‌‌ ನೇತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯಗಳು ತಮ್ಮ ಸೇವಾ ಮನೋಭಾವನೆ,ಆಧುನಿಕ ನೇತ್ರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಯ ಜನಗಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ನೇತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳಿಗೆ, ಸಮುದಾಯ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯಾಪಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಗೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಗಳಿಸಿವೆ<ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/2008/11/14/stories/2008111451100200.htm|title=Bangladesh, Indonesia seek Madurai eye hospital’s expertise|accessdate=2008-12-24|archive-date=2009-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090125164608/http://www.hindu.com/2008/11/14/stories/2008111451100200.htm|url-status=dead}}</ref>. ಅರವಿಂದ್‌‌ ನೇತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ 2006ನೇ ಇಸವಿಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,313,398 ಹೊರರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲಾಯಿತಲ್ಲದೇ ಮತ್ತು 270,444 ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಹೊರರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಹಾಗೂ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಮೂರರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಬಡವರಾಗಿದ್ದರು ಅವರಿಗೆ ಉಚಿತ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಮಧುರೈನ ಅಪೋಲೋ ಸ್ಪೆಷಾಲಿಟಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳನ್ನು 1997ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಆಸ್ಪತ್ರೆಯು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 15,000 ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಿ ಒಟ್ಟಾರೆ 98%ದಷ್ಟು ಯಶಸ್ವಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ದರವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ. 24-ಗಂಟೆ ಸೇವಾ ತತ್ಪರರಾಗಿರುವ ವಿಶೇಷ ತಜ್ಞರ ತಂಡವು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆಸ್ಪತ್ರೆಯು ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಮೂತ್ರಪಿಂಡಶಾಸ್ತ್ರದ ತುರ್ತು ನಿಗಾ ಘಟಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಥಮ ಅಪಧಮನಿ ಹಾಗೂ ಮೂತ್ರಪಿಂಡಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಂಜಿಯೋಪ್ಲಾಸ್ಟಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಘಟಕವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಉದರದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಮೂತ್ರಪಿಂಡಜೋಡಣೆ ಮಾಡುವ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ 5ನೇ ಹಾಗೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ No. 1 ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ(ದಾತರ ಮೂತ್ರಪಿಂಡಚ್ಛೇದನ)<ref>{{cite web|url= http://www.apollohospitals.com/madurai.asp?PgeuId=1066|title= Apollo Hospitals - official website|accessdate= 2008-12-24|archive-date= 2008-12-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20081226133919/http://www.apollohospitals.com/madurai.asp?PgeuId=1066|url-status= dead}}</ref>. ಅಪೋಲೋ ಸಮೂಹದ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಅನೇಕ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿವೆಯಲ್ಲದೇ ಇಂದಿಗೆ ಅಪೋಲೋ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೇವೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂಬ ಸ್ಥಾನ ಸಿಗಲು ಅಗ್ರ ಪ್ರವರ್ತಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ. == ಆರ್ಥಿಕತೆ == ಮಧುರೈ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಖಾಸಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಟೈರ್‌ಗಳು, ಔದ್ಯಮಿಕ ರಬ್ಬರ್‌ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಯಂತ್ರಗಳು, ವಸ್ತ್ರೋದ್ಯಮ, ಕನ್ವೇಯರ್‌ ಬೆಲ್ಟ್‌ಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕ etc.ಗಳಂತಹಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಮಧುರೈ TVS ಸಮೂಹದ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ<ref>{{cite web |url= http://www.tvsgroup.com/pages/contact.htm |title= TVS Group |accessdate= 2009-01-24 |archive-date= 2009-01-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090127050645/http://tvsgroup.com/pages/contact.htm |url-status= dead }}</ref>. === ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ವಾಹನ/ವಾಹನೋದ್ಯಮ === ತಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ವಾಹನೋದ್ಯಮ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಫಾರ್ಮ್‌‌ ಈಕ್ವಿಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ (TAFE) (ವಿಶ್ವದ ಐದು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್‌ ತಯಾರಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು), [http://fennerindia.com/html/manufacturing.asp ಫೆನ್ನರ್‌ (ಭಾರತ) Ltd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103071130/http://fennerindia.com/html/manufacturing.asp |date=2010-01-03 }} (ಔದ್ಯಮಿಕ ಮತ್ತು ವಾಹನ ತಯಾರಿಕೆಯ V-ಬೆಲ್ಟ್‌ಗಳು, ಆಯಿಲ್‌ಸೀಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಸಂವಹನ ಪರಿಕರಗಳು), ಹೈ-ಟೆಕ್‌ ಅರೈ Ltd (ಆಯಿಲ್‌ಸೀಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ವಾಹನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು )<ref>{{cite web|url= http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=292804 |title= Hi-Tech Arai to set up Rs 25 cr plant in Madurai | accessdate = 2009-01-24}}</ref>, ಜಾರ್ಜ್‌ ಓಕ್ಸ್‌ ltd, ZF ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್‌ TVS (ಭಾರತ) ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌‌(ಸ್ವಿಚ್‌ಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, TVS ಸಮೂಹ, ಭಾರತ ಹಾಗೂ Zf ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್‌ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್‌, USAಗಳ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ), ಸುಂದರಂ ಫಾಸನರ್ಸ್‌‌ Ltd (ಹೆಚ್ಚಿನ ಕರ್ಷಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಂಧಕ/ನಿಗಳ ತಯಾರಕರು ), [http://www.indiaautomotive.net/2008/08/firestone-tvs-plant-inaugurated-near.html ಫೈರ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ TVS ಪ್ರೈವೇಟ್‌ Ltd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110315093926/http://www.indiaautomotive.net/2008/08/firestone-tvs-plant-inaugurated-near.html |date=2011-03-15 }}(ಏರ್‌ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್‌‌ಳ ತಯಾರಕರು), [http://www.msl.co.in/ MADRAS SUSPENSIONS LIMITED], TVS ಸ್ಯೂಯಿಂಗ್‌ ನೀಡಲ್ಸ್‌ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌, TV ಸುಂದರಂ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್‌ & ಸನ್ಸ್‌ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌‌ (ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಷಮತೆಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು, ಜೀಪ್‌ಗಳು,ಕಾರುಗಳ ವಿತರಕರು) ಮತ್ತು ಸುಸೀ ಸಮೂಹ (ತಮಿಳುನಾಡಿನಾದ್ಯಂತ ವಾಹನಗಳ ಮಾರಾಟ, ಸೇವೆ, ಪರಿಕರಗಳು, ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆ)ಗಳು ಗಮನಾರ್ಹ ಕಂಪೆನಿಗಳು. General Motors, Ford, Toyota ಮತ್ತು Hondaಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ವಾಹನ ತಯಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಎಲ್ಲಾ ಬೃಹತ್‌ ಕಂಪೆನಿಗಳೂ ನಗರದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ ವಾಹನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ನಿಯತ ಗ್ರಾಹಕರಾಗಿವೆ<ref name="hindu.com">{{cite web |url= http://www.hindu.com/2007/10/25/stories/2007102550550200.htm |title= An industry that can bolster the economy of Madurai |accessdate= 2009-01-24 |archive-date= 2007-10-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071026133827/http://www.hindu.com/2007/10/25/stories/2007102550550200.htm |url-status= dead }}</ref>. 2,000 ಎಕರೆಗಳಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ [[ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ]]ವು ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾಹನ ತಯಾರಿಕಾ ಪರಿಕರಗಳ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದೆ<ref>{{cite web|url= http://business-standard.com/india/storypage.php?autono=343274|title= Industrial estate planned in Madurai | accessdate = 2009-01-24}}</ref>. === ರಬ್ಬರು === TVS ಶ್ರೀಚಕ್ರ (ಟೈರ್‌ಗಳ ತಯಾರಿಕೆ), ಸುಂದರಂ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌‌ (ರಬ್ಬರ್‌ ವಿಭಾಗ, ಕೋಚ್‌ ವಿಭಾಗ) ಮತ್ತು LANXESS ಇಂಡಿಯಾ ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲ ರಬ್ಬರ್‌ ಆಧಾರಿತ ಉದ್ಯಮಗಳು. ಭಾರತ್‌ ರಬ್ಬರ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌‌ (BRIL) ಕಂಪೆನಿಯು ವಿ-ಬೆಲ್ಟ್‌ಗಳು, ಫ್ಯಾನ್‌ ಬೆಲ್ಟ್‌ಗಳ ಪ್ರಧಾನ ತಯಾರಕರಾಗಿದ್ದು VEEHOLD ಎಂಬ ಬ್ರಾಂಡ್‌ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರಬ್ಬರ್‌ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ರಬ್ಬರ್‌ ಇಲ್ಲಿನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉದ್ಯಮವಾಗಿತ್ತು. ಕೈಚೀಲಗಳು, ಕ್ರೀಡಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಮಂದಲಿಗೆ/ಚಾಪೆಗಳು ಮತ್ತಿತರ ಉಪಯುಕ್ತ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಮಧುರೈ ರಬ್ಬರ್‌ನಿಂದ ಮಾಡಿದ ವಾಹನ ಪರಿಕರಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹೆಸರು ಮಾಡಿದೆ. ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸುಮಾರು Rs.1,000 ಕೋಟಿಗಳಷ್ಟು ಮೊತ್ತದ ರಬ್ಬರ್‌ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ<ref name="hindu.com" />. ರಬ್ಬರ್‌ ಉದ್ಯಮ, ಉದ್ಯಮಿಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಮಧುರೈನ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಭಾರೀ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಲ್ಲವು. ವಾಹನ ತಯಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಬಹುದಾದ ಈ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿನ ಉದ್ದೇಶಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಇನ್ನಿತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸರಣಿಕ್ರಮದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಉದ್ಯಮವಾದರೂ ಸಹಾ ಉತ್ಪಾದಕರು/ತಯಾರಕರು “ವಿಶೇಷ ಎಚ್ಚರ”ಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿ ಪರಿಸರಸ್ನೇಹಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ರಬ್ಬರ್ ಉದ್ಯಮದ ಗುಚ್ಛಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಧುರೈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಟೈನಿ ಅಂಡ್‌ ಸ್ಮಾಲ್‌ ಸ್ಕೇಲ್‌ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ (MADITSSIA) ಮತ್ತು ರಬ್ಬರ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌‌ (ಮಧುರೈ) ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ಗಳು <ref>{{cite web|url= http://www.hindu.com/2008/01/05/stories/2008010559400200.htm|title= Rubber cluster to be established in Madurai|accessdate= 2009-01-24|archive-date= 2009-06-04|archive-url= https://web.archive.org/web/20090604203937/http://www.hindu.com/2008/01/05/stories/2008010559400200.htm|url-status= dead}}</ref> ತಮ್ಮ ನಡುವಿನ ಒಪ್ಪಂದದ ಜ್ಞಾಪಕಪತ್ರ(MoU)ಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು. ಈಗಾಗಲೇ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿರುವ ಕೆಲ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆಗಳೆಂದರೆ BHEL ಪೂರಕ ಘಟಕಗಳು <ref>{{cite web|url= http://www.thehindubusinessline.com/2008/09/08/stories/2008090851321500.htm |title= BHEL ancillary units’ estate planned | accessdate = 2009-01-24}}</ref> ಮತ್ತು ಕ/ಕ್ಯಾಪರೋ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಇಂಡಿಯಾ Pvt Ltd <ref>{{cite web|url= http://economictimes.indiatimes.com/Caparo_to_be_No_1_in_metal_sector_Swraj_Paul/articleshow/2393693.cms |title= Caparo to be No 1 in metal sector | accessdate = 2009-01-24}}</ref> ಉದ್ಯಮಗಳು. === IT ಮತ್ತು ITES === [[ಚಿತ್ರ:Honeywell Madurai recent.JPG|140px|thumb|left|ತಿರುಪ್ಪರಾಂಕುಂದ್ರಂನಲ್ಲಿರುವ ಹನಿವೆಲ್‌ ಕಂಪೆನಿಯ ಕಛೇರಿ]] ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ [[IT]] ಉದ್ಯಮವು ಮಧುರೈನ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಲು ಆರಂಭಿಸಿದೆ. [[ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಪಾರ್ಕ್ಸ್‌‌ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ]], ಭಾರತ ಸರಕಾರದ ಒಂದು ನಿಯೋಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಯಡಿ ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮಧುರೈನಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಕಂಪೆನಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಿದೆ/ಗಳಿಗೆ ಮಂಜೂರಾತಿ ನೀಡಿದೆ. ಹನಿವೆಲ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್‌ ಇಂಡಿಯಾದಂತಹ MNCಗಳಿಗೆ ನಗರವು ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಉದ್ಯೋಗ/ಕೆಲಸದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಕನಿಷ್ಟ ಘರ್ಷಣೆಯ ದರ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಲಭ್ಯತೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, [[HCL]], [[Satyam]], Oracle ಮತ್ತು ಸುದರ್‌ಲೆಂಡ್ ಗ್ಲೋಬಲ್‌ ಸರ್ವೀಸಸ್‌<ref>{{cite web|url= http://www.moneycontrol.com/india/news/business/madurai-is-next-bpo-hub-making-/20/41/324363 |title= Madurai is next BPO hub in the making | accessdate = 2008-12-23}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ciol.com/SMB/News-Reports/Oracle-eyes-SMEs/41108112252/0/|title=Oracle plans to open a new centre in Madurai|accessdate=2008-12-23|archive-date=2008-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208233155/http://www.ciol.com/SMB/News-Reports/Oracle-eyes-SMEs/41108112252/0/|url-status=dead}}</ref> ಗಳಂತಹಾ ಪ್ರಮುಖ IT ಕಂಪೆನಿಗಳನ್ನು ನಗರವು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ. ತಮಿಳುನಾಡು ಸರಕಾರವು ಎರಡು IT- [[ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯ]] (SEZ)ಗಳನ್ನು ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಪ್ರಸ್ತಾವ ನೀಡಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಪೂರ್ಣ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ IT ಕಂಪೆನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸುಪರ್ದಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿವೆ <ref>{{cite web|url= http://www.elcot.in/it-parks.php?page=4|title= ELCOT website|accessdate= 2008-12-24|archive-date= 2008-12-19|archive-url= https://web.archive.org/web/20081219012504/http://www.elcot.in/it-parks.php?page=4|url-status= dead}}</ref>.ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ/ಇನ್‌ಫರ್ಮೇಷನ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಪಾರ್ಕ್‌<ref>{{cite web|url= http://www.hindu.com/2008/12/07/stories/2008120758080200.htm|title= Work on provision of infrastructure begins in Information Technology parks|accessdate= 2008-12-24|archive-date= 2008-12-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20081210060826/http://www.hindu.com/2008/12/07/stories/2008120758080200.htm|url-status= dead}}</ref> ಗಳಲ್ಲಿ ಆಧಾರರಚನೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ [[ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ]]ದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ಭಾರತದ No.2 IT ಪ್ರಧಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ [[ಇನ್‌ಫೋಸಿಸ್‌]] ತನ್ನ ವಿಸ್ತರಣೆ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ತಂತ್ರಾಂಶ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ/ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಮಧುರೈನೆಡೆ ದೃಷ್ಟಿ ನೆಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/Infotech/Software/Infosys-eyeing-Tier-II-cities-for-expansion/articleshow/4829201.cms |title=Infosys eyeing Tier-II cities for expansion- Software-Infotech-The Economic Times |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date=2009-07-28 |accessdate=2009-09-23}}</ref>. ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿನ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ತಂತ್ರಾಂಶ/ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಕಂಪೆನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು [[ಮಧುರೈನ ತಂತ್ರಾಂಶ/ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಕಂಪೆನಿಗಳು]]. === ಜವಳಿ/ವಸ್ತ್ರೋದ್ಯಮ === ಪಸ್ತುತವಿರುವ ಕೆಲ ವಸ್ತ್ರೋದ್ಯಮ/ರಾಸಾಯನಿಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೆಂದರೆ ತಿಯಾಗರಾಜರ್‌/ತ್ಯಾಗರಾಜರ್‌ ಮಿಲ್ಸ್‌ (P) ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ (100% ಭಾರತೀಯ ಹತ್ತಿ ನೂಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತಯಾರಕರು ಹಾಗೂ ರಫ್ತುದಾರರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು), ಕಾಸಿಂ ಟೆಕ್ಸ್‌ಟೈಲ್ಸ್‌ ಮಿಲ್ಸ್‌, ಸುಂದರಂ ಟೆಕ್ಸ್‌ಟೈಲ್ಸ್‌ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌, ಮಧುರಾ ಕೋಟ್ಸ್‌‌ Pvt. Ltd, ಪ್ಯಾರಾಮೌಂಟ್‌ ಮಿಲ್ಸ್‌ (P) Ltd,ವೀವ್ಸ್‌‌ ಇಂಡಿಯಾ (P) Ltd, ಫಸ್ಟ್‌‌ ಗಾರ್ಮೆಂಟ್‌ ಮ್ಯಾನುಫ್ಯಾಕ್ಚರಿಂಗ್‌ ಕಂಪೆನಿ (ಭಾರತ) Pvt Ltd, ವೈಗೈ ಸಮೂಹ (ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ಖಾದ್ಯ ತೈಲಗಳು, ವಸ್ತ್ರೋದ್ಯಮ, ನಿರ್ಮಾಣ), ಅಲಯ ಧೋತೀಸ್‌, ಸಾರಥಿ ಧೋತೀಸ್‌‌ ಮತ್ತು SLM ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌. === ಗ್ರಾನೈಟ್‌ ಉದ್ಯಮ === ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಕೆಲ ಗ್ರಾನೈಟ್‌ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಕಂಪೆನಿಗಳಾದ PRP ಎಕ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ (ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾನೈಟ್‌ ಸಂಸ್ಕರಣಕಾರರು ಹಾಗೂ ರಫ್ತುದಾರರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು) ಮಧುರೈ ಆರ್ಕೆ ರಾಕ್‌, P.R.ಗ್ರಾನೈಟ್ಸ್‌‌, ಡ್ಯುನೈಟ್‌ರಾಕ್ಸ್‌ ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌‌ (ಗ್ರಾನೈಟ್‌ ಗ್ಯಾಂಗ್‌ಸಾ ಚಪ್ಪಡಿಗಳು) ಮತ್ತು ಆರ್ಕೆ ಗ್ಲೆನ್‌ರಾಕ್‌ಗಳು ಕಾರ್ಯಾಚರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಮೆಲೂರ್‌ನಲ್ಲಿ ಗ್ರಾನೈಟ್‌ ಕೈಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಹೊಳಪು/ಮೆರುಗುಕೊಡುವ/ಪಾಲಿಷಿಂಗ್‌ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಪ್ರಸ್ತಾವಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ. === ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್‌ ಉದ್ಯಮ === TVS ಇಂಟರ್‌ಕನೆಕ್ಟ್‌ ಸಿಸ್ಟಂಸ್‌ Ltd ಕಂಪೆನಿಯು ಕಡಿಮೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ/ಗಾತ್ರದ ಉಪಕರಣಗಳಾದ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್‌ ಕನೆಕ್ಟರ್‌ಗಳು, RF (ರೇಡಿಯೋ ತರಂಗಾಂತರ) ಕನೆಕ್ಟರ್‌ಗಳು, ಕೇಬಲ್‌ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಗಳು, ಫೈಬರ್‌ ಆಪ್ಟಿಕ್‌ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು & ಮತ್ತಿತರ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಪರಿಕರಗಳು, ಗ್ರಾಹಕ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ವಾಹನ ತಯಾರಿಕಾ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬಿಡಿಭಾಗಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಕಂಪೆನಿಯಾಗಿದೆ. === ಚಿಲ್ಲರೆ/ಬಿಡಿ ಮಾರಾಟ === ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟ ಉದ್ಯಮವು ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ.{{Citation needed|date=August 2009}} ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ಸೂಪರ್‌ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಾದ ರಿಲಯನ್ಸ್‌ ಸೂಪರ್‌, ಸ್ಪೆನ್ಸರ್ಸ್‌ ಡೈಲಿ, A.K. ಅಹಮದ್‌ Co., ಮತ್ತು ಮಿಲನ್‌-ಎಂ(ಮಿಲೇನಿಯಂ?) ಮಾಲ್‌<ref>{{cite web |url= http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2007/12/29/stories/2007122950030100.htm |title= Rock, shop and drop through the year |accessdate= 2008-12-23 |archive-date= 2008-12-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081226135017/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2007/12/29/stories/2007122950030100.htm |url-status= dead }}</ref>, Big Bazaar ಮತ್ತು ಮಧುರೈ ಸಿಟಿಸೆಂಟರ್‌ಗಳಂತಹಾ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಮಾಲ್‌ಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಸ್ವಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಪ್ರಾಚೀನ ರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿರುವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳು ಸಮೂಹವಾಗಿ ರೂಪಿತವಾಗಿವೆ, ಹಾಗೂ ಸಾಲಾದ ಅನೇಕ ಅಂಗಡಿಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮಾರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಬಹುದು.ಈಸ್ಟ್‌ ಗೇಟ್‌/ಪೂರ್ವ ದ್ವಾರವು ಗೃಹಕೃತ್ಯದ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಮಾರುವ ಅಂಗಡಿಗಳಾದ ಮಣಿಮಾರನ್‌ ಸ್ಟೋರ್ಸ್‌, P.S.ಗುಣಸೇ/ಶೇಖರನ್‌ ಮೆಟಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಅಂಗಡಿಯಂತಹಾ ಅಂಗಡಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ಪೂರ್ವ ಮಾಸಿ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌/ಬೀದಿಯು ಸಾವಿರಾರು ದಿನಸಿ ಅಂಗಡಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರೆ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮಾಸಿ ಬೀದಿಯು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್‌ ಮತ್ತು ಕೊಳಾಯಿ/ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳಿದ್ದರೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಮಾಸಿ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಉಡಿಗೆ-ತೊಡಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರೋದ್ಯಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿರುತ್ತವೆ, ಸಾಮಾನು ಸಾಗಣೆ ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಹಂಪಲುಗಳ ಗೋದಾಮುಗಳು ಉತ್ತರ ಮಾಸಿ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿವೆ, ಟೌನ್‌ ಹಾಲ್‌ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್‌ ವಸ್ತುಗಳು ಮಾರಾಟವಾದರೆ, ವಾಹನಗಳ ಬಿಡಿಭಾಗಗಳೂ ಉತ್ತರ ವೇಲಿ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮೊಬೈಲ್‌/ಸಂಚಾರಿ ದೂರವಾಣಿ ಮಳಿಗೆಗಳು ಕೃಷ್ಣ ರಾಯರ್‌ ಕರೆ ಕೆರೆ/ಕೊಳ/ಟ್ಯಾಂಕ್‌ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ನಾಯಕ್ಕಾರ್‌ ಹೊಸ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ದೊರಕುತ್ತವೆ, ಆಭರಣಗಳು ಗೋಲ್ಡ್‌/ಚಿನ್ನದ ಬಜಾರ್‌‌ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದರೆ, ಮುದ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೋಟೆಲ್‌ಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ಪೆರುಮಾಲ್‌ ಮೇಸ್ತ್ರಿ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ, ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ನೋಟ್‌ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಹೊಸ ಮಂಡಪಂ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಳೆಗಳು, ಉಡುಗೊರೆ ವಸ್ತುಗಳು, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು etc. ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಗಲವಾದ ಬೀದಿಗಳೂ ಇವೆ. ಒಂದೇ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವಂತಹಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಇಡೀ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಇದೆ.<br /> ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಗದ ಜನರಿಗೂ ಆಗುವಂತಹಾ ಸಿನೆಮಾ/ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳು ಅಥವಾ ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್‌ಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿವೆ. ತಮಿಳು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲದೇ, ಕೆಲ ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲ ಚಿತ್ರಗಳೂ ಸಹಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಬೈಪಾಸ್‌ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅಪರ್ಣಾ ಟವರ್ಸ್‌‌ ಮತ್ತು S.S.ಕಾಲೊನಿಯ ಖಾಜಿಯಾರ್‌ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್‌ಗಳು ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಹಾರದ ಮಧುರೈ ನಗರದಲ್ಲಿನ ಮಹತ್ವದ ಮಾರಾಟಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ. [http://www.maduraizone.in/yellow/index.php?file=print&amp;id=1427 ನಾಯ್ಡು ಹಾಲ್‌ (ನೈಹಾ)]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ಪೊಥಿಸ್‌, ಮೆಗಾಮಾರ್ಟ್,ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಬೇಕರಿ, ಕೆಫೆ ಕಾಫಿಡೇ, etc.ಗಳಂತಹಾ ಇತರೆ ವ್ಯಾಪಾರಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಚಿನ್ನ, ವಜ್ರಗಳು, ಮತ್ತು ಪ್ಲಾಟಿನಂ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಜ್ಯುವೆಲ್ಲರಿ ಬಜಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನಾಭರಣಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳು ಹಾಗೂ ಥಂಗಾ ಮಾಲ್‌‌, ಅಲುಕ್ಕಾಸ್‌‌, ಜಾಯ್‌ ಅಲುಕ್ಕಾಸ್‌‌, ಭೀಮಾ ಅಂಡ್‌ ಲಲಿತಾ ಜ್ಯುವೆಲ್ಲರಿ ಮುಂತಾದ ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುವ ಮಳಿಗೆಗಳಿವೆ. == ಮಾಧ್ಯಮ == ನಗರವು ಅನೇಕ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳಾದ [[ರೇಡಿಯೋ ಮಿರ್ಚಿ]], ಹೆಲೊ FM, [[ಸೂರ್ಯನ್‌ FM]]ಗಳ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಗರವು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಆಂಗ್ಲ ದೈನಿಕಗಳಾದ [[ದ ಹಿಂದು]] ಮತ್ತು [[ದ ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌]]ಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಆವೃತ್ತಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ‌. ತಮಿಳು ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ದೈನಿಕಗಳೆಂದರೆ [[ದಿನಮಲಾರ್]], [[ದಿನತಂತಿ]], [[ದಿನಮಣಿ]] ಮತ್ತು [[ದಿನಕರನ್‌]]ಗಳನ್ನು ಸಹಾ ಹೊಂದಿದೆ. ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುವ ಸಂಜೆಯ ದೈನಿಕಗಳೆಂದರೆ [[ತಮಿಳ್‌ ಮುರಸು]], ಮಲೈ ಮುರಸು ಮತ್ತು [[ಮಲೈ ಮಲಾರ್]]‌. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ [[ತಮಿಳುನಾಡಿ]]ನ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಕಿರುತೆರೆ ಜಾಲವಾದ [[Sun TV ಜಾಲ]]ವು, [[SUN TV]], K TV, [[Sun News]] etc., ವಾಹಿನಿಗಳೊಂದಿಗಿನ ತನ್ನ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಕಛೇರಿಯನ್ನು, ಮಧುರೈನ ಉತ್ತಂಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಅನೇಕ ಇತರೆ ವಾಹಿನಿಗಳಾದ, [[ವಿಜಯ್‌ TV]], ರಾಜ್‌ TV, [[ಜಯಾ TV]], [[SS ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌]] etc.ಗಳು ವಾರ್ತೆಗಳ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ವೇಗದ ಪ್ರಸಾರ ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ, ಮಧುರೈನಲ್ಲಿಯೇ ತಮ್ಮ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. == ಮನರಂಜನೆ == ನಗರದಲ್ಲಿ ಕೆಳಕಂಡ ವಾರಾಂತ್ಯ ಮೋಜುತಾಣಗಳಿವೆ: [[ಚಿತ್ರ:Athisayam park madurai.jpg|thumb|right|ಅಥಿಸಾಯಂ ಜಲ ಕ್ರೀಡಾ ತಾಣ]] * [[ಅಥಿಸಾಯಂ]] ವಾಟರ್‌ ಥೀಮ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌: ಈ ಮನರಂಜನಾ ಜಲಕ್ರೀಡಾ ತಾಣವು ಮಧುರೈನ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ (ನಗರದಿಂದ 20&nbsp;km ದೂರದಲ್ಲಿದೆ) ಎಲ್ಲಾ ವಯೋಮಾನದ ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಧುರೈನಲ್ಲಿನ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜನರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಉನ್ನತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮನರಂಜನಾ ಆಟಗಳು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ/ಸಂದರ್ಶಕರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ತಾಣವನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯ ಬೇಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತವಾದ ತಾಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. * ಇಕೋ ಪಾರ್ಕ್: ನಗರದ ಪೌರ ಸಂಸ್ಥೆ ಕಚೇರಿ ಕಟ್ಟಡದ ಬಳಿಯಿರುವ ಈ ಮನರಂಜನಾ ತಾಣವ ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಕಾರಂಜಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಆಪ್ಟಿಕ್‌ ಫೈಬರ್‌ ಮರಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನವಾಗಿಸುವುದು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ತಾಣದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಚಿತ್ತಾಕರ್ಷಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದರೆ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನರ್ತಿಸುವ ಸಂಗೀತ ಕಾರಂಜಿ. * ಹವಾ ವ್ಯಾಲಿ: ಮಧುರೈನ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ನಾಥಂ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಣವಿದೆ. ಪರ್ವತಗಳ/ಬೆಟ್ಟಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯದ ಅನುಭೂತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭೋಜನಾಲಯ/ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ ಹಾಗೂ ಕಿರು ರೇಸ್‌ಕಾರ್‌ಗಳ ಆಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಹಾ ಇದೆ. * ರಾಜಾಜಿ ಮಕ್ಕಳ ಪಾರ್ಕ್: [[ಚಿತ್ರ:31Madura Teppakulam.jpg|thumb|right|ಮಾರಿಯಮ್ಮನ್‌ ತೆಪ್ಪಕ್ಕುಲಂ (ದೇವಾಲಯದ ಕೊಳ)]] ಈ ತಾಣವು ಗಾಂಧಿ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಮತ್ತು ತಮುಕ್ಕಮ್‌ ಮೈದಾನಗಳ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು ಆಡುವಂತಹಾ ಅನೇಕ ಆಟಗಳಿವೆ ಹಾಗೂ ಕ್ರೀಡಾ ಸಾಧನಗಳಿವೆ, ಹಾಗೂ ಮೂಂಗಾ ಆರ್ಯ ಭವನ್‌ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಇನ್ನಿತರ ಉಪಹಾರ ಗೃಹಗಳಿವೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯವೂ ಇದೆ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತಾಕರ್ಷಕ ಬೆಳಕಿನ ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಹಾ ಇದೆ. ಈ ತಾಣವನ್ನು ಮಧುರೈ ಪೌರಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. * MGR ರೇಸ್‌ ಕೋರ್ಸ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ: ಇದೊಂದು ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವಾಗಿದ್ದು ಕೃತಕ ಪಥವೂ ಇದೆ. ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೂಟಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಬಡ್ಡಿ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗಿತ್ತು. * ಅರಸರಡಿ ಮೈದಾನ: ಇದು ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಏಕೈಕ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ. * ಥೆಪ್ಪಕುಲಂ: ನಗರದಲ್ಲಿ ಥೆಪ್ಪಕುಲಂ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಂಡಿಯೂರು ಮಾರಿಯಮ್ಮನ್‌‌ ದೇಗುಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಪವಿತ್ರ ದೈವಿಕ ಕೊಳವಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಇದೊಂದು ಪಿಕ್‌ನಿಕ್‌ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೃತಕ ದ್ವೀಪವೊಂದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕೊಳವನ್ನು ಸರಿಸುಮಾರು 1500 A.Dದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು. == ಆತಿಥ್ಯ/ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ == [[ಚಿತ್ರ:Taj Garden Retreat 3.jpg|thumb|right|ಗೇಟ್‌ವೇ ಹೋಟೆಲ್‌ (ತಾಜ್‌ ಗಾರ್ಡನ್‌ ರಿಟ್ರೀಟ್‌ )]] ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ನಗರವು ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಲಿದೆ. ಐಷಾರಾಮಿ ಪಂಚತಾರಾ ಹೋಟೆಲ್‌ "ಹೆರಿಟೆನ್ಸ್‌ ಮಧುರೈ " <ref>{{cite web|url= http://www.heritancehotels.com/ |title= Heritance Hotels = 2009-01-11}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.dailymirror.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=34580 |title= Aitken Spence launches Heritance Madurai in India = 2008-12-28 |access-date= 2009-12-22 |archive-date= 2008-12-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081226205128/http://www.dailymirror.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=34580 |url-status= dead }}</ref> ಭಾರತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶ್ರೇಣಿಯ ಐಷಾರಾಮಿ ಹೋಟೆಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇನ್ನಿತರ ಮೇಲ್‌ಮಟ್ಟದ ಹೋಟೆಲ್‌ಗಳೆಂದರೆ [http://www.royalcourtindia.com ರಾಯಲ್‌ ಕೋರ್ಟ್‌], [http://www.grthotels.com/Home.aspx?gclid=CP-m3tvY0ZgCFdST3wodIycQ1w ಹೋಟೆಲ್‌ GRT ರೀಜೆನ್ಸಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711131729/http://www.grthotels.com/Home.aspx?gclid=CP-m3tvY0ZgCFdST3wodIycQ1w |date=2011-07-11 }}, ಗೇಟ್‌ವೇ ಹೋಟೆಲ್‌ (ತಾಜ್‌ ಗಾರ್ಡನ್‌ ರಿಟ್ರೀಟ್‌), ಹೋಟೆಲ್‌ ಜರ್ಮೇನಸ್‌‌, ನಾರ್ತ್‌ ಗೇಟ್‌‌, ಮಧುರೈ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ, ಹೋಟೆಲ್‌ ಸಂಗಂ ಮತ್ತು ಹೋಟೆಲ್‌ ಫಾರ್ಚ್ಯೂನ್‌ ಪಾಂಡಿಯನ್‌. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ,ಪಂಜಾಬಿ, ಮೊಘಲಾಯಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಬಹುಪಾಲು ಭಾರತೀಯ ವೈವಿಧ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಐರೋಪ್ಯ, ಚೀನೀ ಆಹಾರಗಳು/ಖಾದ್ಯಗಳು ನಗರದ ಹೋಟೆಲ್‌/ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ<ref>{{cite web|url= http://www.tourism-of-india.com/hotels-in-tamil-nadu/madurai-hotels/ |title= Hotels in Madurai= 2009-01-09}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.madurai.com/eat.htm |title= Where to Eat in madurai = 2009-01-09 |access-date= 2009-12-22 |archive-date= 2009-08-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090810045451/http://www.madurai.com/eat.htm |url-status= dead }}</ref> ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಮಧುರೈ ತನ್ನ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಹೊಂದಿರುವ ಚಟ್ನಿಗಳೊಂದಿಗೆ [[ಇಡ್ಲಿಗಳಿಗೆ]] ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಅವು ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಮಾಸಿ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮುರುಗನ್‌ ಇಂಡ್ಲಿ ಖಾನಾವಳಿ ಮತ್ತು ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದ ಖಾನಾವಳಿಗಳು ತಮ್ಮ ಇಡ್ಲಿಗಳಿಗೆ [[ತಮಿಳುನಾಡಿನಾ]]ದ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. == ಹಬ್ಬಗಳು/ಉತ್ಸವಗಳು/ಜಾತ್ರೆಗಳು == ಮಧುರೈ ಜನರು ಅನೇಕ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು/ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳೆಂದರೆ, ದೇವಿ ಮೀನಾಕ್ಷಿ ತಿರುಕಲ್ಯಾಣಂ, ಚಿತ್ತಿರೈ ಉತ್ಸವ, ದೀಪಾವಳಿ/ದಿವಾಲಿ, ಪೊಂಗಲ್, ತೆಪ್ಪೋರ್ಚವಂ, ರಥೋತ್ಸವಗಳು etc.<ref name="madurai.nic.in">{{Cite web |url=http://madurai.nic.in/festivals.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2009-12-22 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721172002/http://madurai.nic.in/festivals.html |url-status=dead }}</ref><ref name="madurai.nic.in"/><ref>http://www.templenet.com/Tamilnadu/Madurai/festival1.html</ref><ref>http://www.madurai.org.uk/culture/float-festival.html</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.madurai-vacations.com/maduraifestivals.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2009-12-22 |archive-date=2009-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003132320/http://madurai-vacations.com/maduraifestivals.htm |url-status=dead }}</ref> === ಮೀನಾಕ್ಷಿ ತಿರುಕಲ್ಯಾಣಂ &amp; ಚಿತ್ತಿರೈ ಉತ್ಸವ === ಚಿತ್ತಿರೈ (ಮೇಷ) ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಬ್ರಹ್ಮೋತ್ಸವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದುದಲ್ಲದೇ, ಇದು ಮಧುರೈ ದೇಗುಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದಂತಕಥೆಗಳಾದ [http://www.templenet.com/Tamilnadu/Madurai/legend3.html ಮೀನಾಕ್ಷಿಯ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ], ಅಲೌಕಿಕ ಮದುವೆ etcಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಚಿತ್ತಿರೈ ಉತ್ಸವವು [http://www.templenet.com/Tamilnadu/df102.html ತಿರುಮಾಲಿರುಂಚೋಳೈ] ನ ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ದೈವಿಕ ಮದುವೆಯು [http://www.templenet.com/Tamilnadu/m002.html ತಿರುಪ್ಪರಾಂಕುನ್‌ರಾಂ] ನಿಂದ ಬರುವ ದೇವತೆಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಧುರೈ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶವು ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆಗಳ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ತಿರೈ ತಿಂಗಳಿನ ಉಜ್ವಲ ಕಾಲದ 5ನೇ ದಿನದಂದು ಚಿತ್ತಿರೈ ಉತ್ಸವವು ಆರಂಭಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಉತ್ಸವದ 8, 9 ಮತ್ತು 10ನೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಚಿತ್ತಿರೈ ಉತ್ಸವದ ಎಂಟನೇ ದಿನವು ಮೀನಾಕ್ಷಿಯ ಪಟ್ಟಾಭಿಚೇಕ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳೀ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಮೆರವಣಿಗೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನಡೆದರೆ, 9ನೇ ದಿನ ದಿಗ್ವಿಜಯ ಉತ್ಸವವು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. 10ನೇ ದಿನದಲ್ಲಿ (ಚಿತ್ರ ಪೂರ್ಣಿಮೆ/ಪೌರ್ಣಿಮೆ) ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಸುಂದರೇಶ್ವರರ್‌ರ ವಿವಾಹ ಮಹೋತ್ಸವವು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ದಂತಕಥೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ವಿಷ್ಣು ತನ್ನ ಸೋದರಿಯನ್ನು ಶಿವನಿಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ದಂತಕಥೆಯ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ತಿರುಪ್ಪರಾಂಕುನ್‌ರಾಂನಿಂದ ಮಧುರೈಗೆ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮೂಲಕ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೂರ್ತಿಯೊಂದನ್ನು ಕರೆತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಬ್ರಮ್ಹಣ್ಯ/ಸುಬ್ರಮಣ್ಯ ತಿರುಪ್ಪರಾಂಕುನ್‌ರಾಂ ದೇಗುಲದ ಪ್ರಮುಖ/ಮೂಲ ದೇವರಾದುದದರಿಂದ, ಸುಬ್ರಮ್ಹಣ್ಯ/ಸುಬ್ರಮಣ್ಯ ಮೂರ್ತಿಯು ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ವಿವಾಹ ಮಹೋತ್ಸವದ ನಂತರ ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಸುಂದರೇಶ್ವರರ್‌ರ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಆನೆಯ ಮೇಲಿನ ಭವ್ಯ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. (ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಚಿತ್ತಿರೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಬ್ರಹ್ಮೋತ್ಸವಂ ಆಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಶಿವ ದೇಗುಲಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಕ್ಕಲ್ಯಾಣಂ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಚಿತ್ರ ಪೌರ್ಣಮಿಯಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ). ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಜ್ಹಘರ್‌ ಕೋಯಿಲ್‌ (ತಿರುಮಾಲಿರುಂಚೋಳೈ)ನಿಂದ ಕಲ್ಲಜ್ಹಘರ್‌ ಮಧುರೈನ ಪೂರ್ವ ಹೊರವಲಯದ ವೈಗೈ ನದಿ ಸಮೀಪದ ವಂಡಿಯೂರಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಕಲ್ಲಜ್ಹಘರ್‌ ತನ್ನ ಸಹೋದರಿಯ ಮದುವೆಗೆ ತುಂಬ ತಡವಾಗಿ ಬಂದೆನೆಂದು ಅರಿವಾಗಿ ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ನದಿ ದಾಟಲು ನಿರಾಕರಿಸಿ ಅಜ್ಹಘರ್‌ ಕೋಯಿಲ್‌ಗೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಚಿತ್ತಿರೈ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಮಾಸ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಉತ್ಸವದ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಮಾಸಿ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ನಾಯಕ್‌ ರಾಜರುಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಅಜ್ಹಘರ್‌ ಕೋಯಿಲ್‌ನ ಆಚರಣೆಯ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಹೊಂದುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಎದ್ದುಕಾಣುವಂತೆ ಚಿತ್ತಿರೈ ತಿಂಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ತೇರು (ರಥ) ಉತ್ಸವವನ್ನು ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದ 11ನೇ ದಿನ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. === ಸಂತನಕೂಡು ಉತ್ಸವಗಳು === ಆಯಾ ದರ್ಗಗಳ ಸಂತರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಸಂತನಕೂಡು ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ದರ್ಗಾಗಳು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿನ ಸಂತನಕೂಡು ಉತ್ಸವದ ದಿನಾಂಕಗಳು. {| class="wikitable" |- ! ದರ್ಗಾ ! ಸಂತರ ಹೆಸರು ! ಸ್ಥಳ ! ಸಂತನಕೂಡು ಉತ್ಸವದ ದಿನಾಂಕ ([[ಹಿಜರಿ ಪಂಚಾಂಗ]])) |- | ಸಿಕಂದರ್‌ ಮಲೈ | ಹಜರತ್‌‌ ಸುಲ್ತಾನ್‌ ಸಿಕಂದರ್‌ ಬಾದುಷಾ ಷಹೀದ್‌ ರಾಜಿ.. | [[ತಿರುಪಾರಾಂಕುಂದ್ರಂ]] | [[ರಜಾಬ್]]-15 |- | ಕಣವೈ | ಜರತ್‌‌ ಸೈಯದ್‌ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ವಲೈಯುಲ್ಲಾಹ್‌ ರಾಜಿ.. | ಮೇಲಕ್ಕಳ್‌ | ರಬಿ' ಅಲ್‌-ಥಾಣಿ/0}-2 |- | ತಿರುವೇದಗಂ | ಹಜರತ್‌‌ ಷಾ ಹುಸೇನ್‌ ಪರ್ಹೇಜ್‌ ರಾಜಿ... | [[ಷೋ/ಶೋಲಾವಂದನ್]] | [[ಮು/ಮೊಹರ್ರಂ]]-26 |- |} === ತೆಪ್ಪೋರ್ಚವಂ/ತೆಪ್ಪೋತ್ಸವ === ಈ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಜನವರಿ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಥಾ/ಥಯ್‌ ತಮಿಳು ತಿಂಗಳಿನ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನದಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲಂಕೃತವಾದ ದೇವತೆ ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಹಾಗೂ ಆಕೆಯ ಪತಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಮಯ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೀನಾಕ್ಷಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಿಂದ ದೊಡ್ಡದಾದ ಮಾರಿಯಮ್ಮನ್‌ ತೆಪ್ಪಕುಲಂಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಮಿನುಗುತ್ತಿರುವ ದೀಪಗಳು ಹಾಗೂ ಹೂವಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತೆಪ್ಪದ ಮೇಲಿಟ್ಟು ಕೆರೆಯ ಮೇಲೆ ತೇಲಿ ಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. [http://www.madurai.org.uk/culture/float-festival.html ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಿ] === ಮತ್ತು ಪೊಂಗಲ್‌ &amp; ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಲಂಗನಲ್ಲೂರ್‌ ಜಲ್ಲಿಕಟ್ಟು === == ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳು == ಭಾರತದ ಅತಿ ಪ್ರಮುಖ [[ಹಿಂದು]] ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮಧುರೈ ಒಂದಾಗಿದೆ. ನಗರವು ಹಾಗೂ ಬಹು ಸಂಖ್ಯೆಯ ದೇಶದೊಳಗಿನ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. 2007ರಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು 4,100,000 ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮಧುರೈಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು, ಅವರಲ್ಲಿ 224,000<ref>{{cite web|url= http://www.hindu.com/2007/11/05/stories/2007110555110600.htm|title= Tourism works around temple to be over by March|accessdate= 2009-01-24|archive-date= 2007-11-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20071107054448/http://www.hindu.com/2007/11/05/stories/2007110555110600.htm|url-status= dead}}</ref> ಮಂದಿ ವಿದೇಶಿಗರಿದ್ದರು. ==== ಮೀನಾಕ್ಷಿ -ಸುಂದರೇಶ್ವರರ್ ದೇಗುಲ ==== [[ಚಿತ್ರ:Gopurams of the Madurai Meenakshi Temple, Madurai, Tamil Nadu, India (2004) 350.jpg|thumb|right|ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಅಮ್ಮನ್‌ ದೇವಾಲಯ]] ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತದ ಅತಿ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುವೈಭವದ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುವ ಮಧುರೈನ [[ಮೀನಾಕ್ಷಿ-ಸುಂದರೇಶ್ವರರ್‌]] ದೇಗುಲವನ್ನು ಮೂಲತಃ ಪ್ರಾಚೀನ ಪಾಂಡ್ಯರ ಅರಸ ಕುಲಶೇ/ಸೇಖರನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಪ್ರಧಾನ ಶಿವ ದೇವಾಲಯ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಚಕ್ರವ್ಯೂಹದಂತಹ ಸುತ್ತುಬಳಸಿನ ಜಟಿಲ ರಚನೆಯ ಮೀನಾಕ್ಷಿ ದೇಗುಲವು ದೇವತೆ ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಪತಿ ಸುಂದರೇಶ್ವರರ್‌ (''ಸ್ಫುರದ್ರೂಪಿ ದೇವ'' )ರ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ<ref name="FrommersIndia" />. ಪ್ರಾಚೀನ ಮಧುರೈ ನಗರವನ್ನು ಕಮಲದ ಆಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ದೇಗುಲವು ಕೇಂದ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು ರಸ್ತೆಗಳು ಹಾಗೂ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ಒಂದರ ನಂತರ ಒಂದರಂತೆ ಏಕಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಇದೆ. ದಂತಕಥೆಯೊಂದರ ಪ್ರಕಾರ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೆಸರಿಡಬೇಕಾದ ದಿನದಂದು, ಮಹಾಶಿವನು ನಗರ ಹಾಗೂ ನಗರದ ಜನರ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಜಟೆಯಿಂದ ಅಮೃತವನ್ನು ಪ್ರೋಕ್ಷಿಸಿ ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದನು. ಹಾಗಾಗಿ ನಗರವು ''ಮಧುರಾಪುರಿ'' ಎಂದರೆ ''ಪವಿತ್ರ ಅಮೃತ ನಗರಿ'' ಎಂಬರ್ಥ ಬರುವ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿತು. ಈ ದಂತಕಥೆಯು ಉಳಿದಂತೆ ದ್ರಾವಿಡ ನಗರವಾಗಿದ್ದ ಮಧುರೈನ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತೀಕರಿಸಲು/ಆರ್ಯವ್ಯುತ್ಪನ್ನಕ್ಕೆ ಬದಲಿಸಲು ತಡವಾಗಿ ಹೆಣೆದಿರಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಕಥೆಯಾಗಿರಬಹುದು. ಇದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಟರಾಜರ್‌ ದೇವನು ತನ್ನ ಬಲಗಾಲೆತ್ತಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಿದ್ದು. (ಕಾಲ್‌ ಮಾರಿಯ ಆದಿಯಾ ನಟರಾಜರ್). ಮಹಾಶಿವನಿಗೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ದೇಗುಲವನ್ನು ಕಂಡು ಆನಂದವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನರೀತಿಯ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. [[ಕನ್ನಗಿ]] ಇಡೀ ನಗರವನ್ನು ದಹಿಸಿದ ಮೇಲೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದು. ಪ್ರಸಕ್ತ ಕನಿಷ್ಟ 2009ರ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಅದರ ಮೇಲಿನ ಶೀಲ್ಪಕಲೆಗಳು ಕಾಣದಂತೆ ಮರೆಮಾಚಿ ಅಪಾರದರ್ಶಕ ಮುಸುಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಇಳಿಬಿಡಲಾಗಿದೆ. ==== ತಿರುಮಲೈ ನಾಯಕರ್‌ ಮಹಲ್‌ ==== [[ಚಿತ್ರ:30Madura Tirumala Nayakkas Palace.jpg|thumb|right|120px|ತಿರುಮಲೈ ನೈಕರ್‌ ಮಹಲ್‌]] ಈ ಅರಮನೆ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು 1636ರಲ್ಲಿ ಇಂಡೋ-ಸಾರಸ್ಯನ್‌ /ಭಾರತೀಯ ಇಸ್ಲಾಂ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ [[ತಿರುಮಲೈ ನಾಯಕರ್‌]] ರಾಜನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ. ಈ ಕಟ್ಟಡವು ಈಗ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದ್ದು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದೆ. ಮೂಲ ಅರಮನೆ ಕಟ್ಟಡವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಟ್ಟಡದ ನಾಲ್ಕರಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು, ಸ್ವರ್ಗ-ವಿಲಾಸ ಮತ್ತು ರಂಗ-ವಿಲಾಸ ಎಂದು ಎರಡು ಭಾಗಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜವಂಶ ನಿವಾಸಗಳು, ರಂಗಮಂದಿರ, ದೇಗುಲಗಳು, ಮಹಡಿ/ವಠಾರಗಳು, ಶಸ್ತ್ರಾಗಾರ, ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಸ್ಥಳ, ವಾದ್ಯಕೂಟ, ವಸತಿ ಸಮುಚ್ಛಯ, ಕೊಳಗಳು, ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನಗಳಿದ್ದವು. ಕಟ್ಟಡದ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯಲ್ಲಿ ಶೈವ ಹಾಗೂ ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಸ್ವರ್ಗವಿಲಾಸಂ ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ಯಾವುದೇ ತೊಲೆ ಇಲ್ಲವೇ ಜಂತಿಗಳಿಂದ ಆಧಾರ ಹೊಂದಿಲ್ಲದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗಾರೆ ಹಾಗೂ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಕಮಾನುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅಷ್ಟಭುಜಾಕೃತಿಯ ಮೊಗಸಾಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದರ ಗುಮ್ಮಟಗಳ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಕಮಾನುಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿರುವ ನಯವಾದ ಗಾರೆ ಕಲೆ ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟೋಣಗಳು ವಾಸ್ತುಶಿಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಒಳಾಂಗಣ/ದರ್ಬಾರು/ರಾಜಾಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ನೃತ್ಯ ಅಂಗಳಗಳು ಸಂದರ್ಶಕರಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು 58 ಅಡಿ ಎತ್ತರ ಹಾಗೂ 5 ಅಡಿ ಸುತ್ತಳತೆ ಹೊಂದಿರುವ ಒಟ್ಟು 248 ಸ್ತಂಭಗಳಿವೆ. ರಾಜರುಗಳು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಪೀಠೋಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಗೃಹಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಡಲಾಗಿದೆ. ತಮಿಳು ಹಾಗೂ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ "ಸಿಲಾಪ್ಪಥಿಕಾರಂ"ನ ಕಥನ ಚಿತ್ರಿಸುವ "ಬೆಳಕು ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತದ" ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅರಮನೆಯು ''ಬಾಂಬೆ'', ''ಇರುವರ್'' ‌, ''ಗುರು'' ಮತ್ತು ''ಜೋಡಿ'' ಮುಂತಾದ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ==== ಖಾಜಿಮರ್‌ ದೊಡ್ಡ ಮಸೀದಿ (ಪೆರಿಯಾ ಪಲ್ಲಿವಾಸಲ್‌) ಮತ್ತು ಮಕ್‌ಬರಾ ==== [[ಚಿತ್ರ:kazimarbigmosque.JPG|right|thumb|185px|ಖಾಜಿಮರ್‌ ದೊಡ್ಡ ಮಸೀದಿ, ಮಧುರೈ]] [[ಚಿತ್ರ:maqbara.jpg|left|thumb|185px|ದೊಡ್ಡ ಮಸೀದಿಯ ಬಳಿಯಿರುವ ಮಧುರೈ ಹಜರತ್‌ರ ಮಕಬರಾ]] ಮಧುರೈ ನಗರದ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಮಸೀದಿ]] (ಮಸ್ಜಿದ್‌) ಇದೆ, [[ಪೆರಿಯರ್‌]] (ಕೇಂದ್ರ) ಬಸ್‌‌ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಕೇವಲ 500 ಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಮಧುರೈ ರೈಲ್ವೆ ಜಂಕ್ಷನ್‌ನ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ 1 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಮಧುರೈನಲ್ಲಿನ ಪ್ರಪ್ರಥಮ [[ಮುಸ್ಲಿಮ]]ರ ಪೂಜಾಸ್ಥಳವಾದ ಈ [[ಮಸೀದಿ]]ಯನ್ನು 13ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ಓಮನ್‌]]ನಿಂದ ಬಂದ ಪ್ರವಾದಿ ಮುಹಮ್ಮದ್‌ರ ವಂಶಸ್ಥರಾದ ಹಜರತ್‌‌ ಖಾಜಿ ಸೈಯದ್‌ ತಜುದ್ದೀನ್‌ರು ಆಗಿನ ಪಾಣಿದಿಯಾ/ಪಾಂಡ್ಯ ರಾಜ, ಕೂ‌(ನ್) ಪಾಂಡಿಯನ್‌ರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪಡೆದು ಕಟ್ಟಿಸಿದರು. '''[http://www.maqbara.com ಮಧುರೈನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಜರತ್‌‌ಗಳ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820142549/http://www.maqbara.com/ |date=2019-08-20 }} ದರ್ಗಾ ಆಗಿರುವ [[ಮಧುರೈ ಮಕ್‌ಬರಾ]]''' ಸಹಾ('''ಪ್ರವಾದಿ ಮುಹಮ್ಮದ್‌ರ ವಂಶಸ್ಥರಾದ''' - ಹಜರತ್‌‌ ಮೀರ್‌ ಅಹಮದ್‌ ಇಬ್ರಾಹಿಂ, ಹಜರತ್‌‌ ಮೀರ್‌ ಅಮ್ಜದ್‌ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಮತ್ತು ಹಜರತ್‌‌ ಸೈಯದ್‌ ಅಬ್ದುಸ್‌ ಸಲಾಂ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ರಹಮತುಲ್ಲಾಹಿ ಅಲೈಹಿಂ) ಈ [[ಮಸೀದಿ]]ಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಖಾಜಿ ಸೈಯದ್‌ ತಜುದ್ದೀನರ ಎಲ್ಲಾ ವಂಶಸ್ಥರು (ಹಕ್‌ದಾರ್‌ಗಳು - ಈ [[ಮಸೀದಿ]]ಯ ಷೇರುದಾರರುಗಳನ್ನು ಸೈಯದ್‌ಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಇದೇ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ (ಖಾಜಿ ಮಾರ್‌ ಬೀದಿ) ಸುಮಾರು 700 ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾಲದಿಂದ ವಾಸವಾಗಿದ್ದು ಆಗಿನಿಂದ ಈ [[ಮಸೀದಿ]]ಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಸೈಯದ್‌ ತಜುದ್ದೀನರನ್ನು ಸುಲ್ತಾನರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಖಾಜಿಯೆಂದು ನೇಮಕ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು, ಹಾಗೂ ಈಗಲೂ ಮಧುರೈನ ಖಾಜಿ ಮಾರ್‌ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿರುವ ಅವರ ವಂಶಸ್ಥರನ್ನೇ [http://www.tn.gov.in ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರ] ದ ವತಿಯಿಂದ ಖಾಜಿಯನ್ನಾಗಿ ನೇಮಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಸೈಯದ್‌ಗಳು [[ಇಸ್ಲಾಂ]]ನ [[ಹನಫಿ]] ಪಂಥದ [[ಸುನ್ನಿ]] ಪಂಗಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಖಾಜಿ ಸೈಯದ್‌ ತಜುದ್ದೀನರ [[ವಂಶಸ್ಥರು]]ಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಮಂದಿ [[ಷಾದಿಲಿಗಳು]] (ಷಾಜುಲಿ) ಸೂಫಿ ಪಂಥದ [http://www.shazuli.com ಫಸ್ಸಿಯತುಷ್‌ ಷಾದಿಲಿಯಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200114084609/http://www.shazuli.com/ |date=2020-01-14 }} ವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ==== ಗಾಂಧಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ==== [[ಚಿತ್ರ:Gandhi museum, Madurai.jpg|right|thumb|ಗಾಂಧಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]] ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು [[ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ]]ಯವರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುವುದಲ್ಲದೇ, ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ [[ನಾಥೂರಾಮ್‌ ಗೋಡ್ಸೆ]]ಯಿಂದ [[ಹತ್ಯೆಯಾದಾಗ]] ಅವರು ಧರಿಸಿದ್ದ ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಮೂಲ ವಸ್ತ್ರದ ಭಾಗವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ವಸ್ತ್ರದ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ದೆಹಲಿಯ ಗಾಂಧಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಗಾಂಧಿ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ 5 ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ (ಉಳಿದವು ಮುಂಬಯಿ, ಬರಖ್‌ಪುರ್‌, ಸಾಬರ್‌ಮತಿ/ಸಬರ್‌ಮತಿ ಮತ್ತು ಪಾಟ್ನಾ) ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವೂ ಒಂದು.<ref>{{cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/health/gandhi-relics-should-be-a-medium-to-spread-the-message-gandhi-museum-director_100162967.html|title=Gandhi relics should be a medium to spread the message: Gandhi Museum director|accessdate=2009-03-08|archive-date=2012-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315002205/http://www.thaindian.com/newsportal/health/gandhi-relics-should-be-a-medium-to-spread-the-message-gandhi-museum-director_100162967.html|url-status=dead}}</ref> ಗಾಂಧಿಯವರ ಜೀವಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿನ ಅವರು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತದ ಅನೇಕ ಮುಖಂಡರೊಡನೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳ ಬಹಳಷ್ಟು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕೂಡಾ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಡಲಾಗಿದೆ. [[ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್‌ ಕಿಂಗ್‌]] Jr.ರು 1959ರಲ್ಲಿ ತಾವು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದ ಭಾರತ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಹಾ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು ಹಾಗೂ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿಯೇ ಮುಂದೆ ತಾವು ಜನಾಂಗೀಯ ತಾರತಮ್ಯಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಕೈಗೊಂಡರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ <ref>{{cite web|url= http://www.hindu.com/2006/07/01/stories/2006070122320300.htm|title= Madurai soil for Cleveland|accessdate= 2009-01-24|archive-date= 2007-10-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20071017161929/http://hindu.com/2006/07/01/stories/2006070122320300.htm|url-status= dead}}</ref>.ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ಸಂದರ್ಶಕರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರವೇಶ ಶುಲ್ಕವಿಲ್ಲ. ==== ತಿರುಪರಾಕುಂದ್ರಂ ==== [[ಚಿತ್ರ:Tiruparankundram dargah.jpg|thumb|right|ತಿರುಪ್ಪರಂಕುಂದರಂ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲಿನ ಹಜರತ್‌ ಸುಲ್ತಾನ್‌ ಸಿಕಂದರ್‌ ಬಾದುಷಾ ಷಹೀದ್‌ ದರ್ಗಾ.]] ತಿರುಪರಾಕುಂದ್ರಂ ಮಧುರೈ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ 8&nbsp;km ಅಥವಾ 5 ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ತಿರುಪರಾಕುಂದ್ರಂ ದೇವಾಲಯವು ಮಧುರೈನ ಜನರಂತೆಯೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. 13ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಮದೀನಾ]]ದ ಹಜರತ್‌‌ ಸುಲ್ತಾನ್‌ ಸೈಯದ್‌ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಷಹೀದ್‌ ಬಾದುಷಾರೊಡನೆ [[ಜೆಡ್ಡಾ]]ದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ (ಈಗ [[ರಾಮನಾಥಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಇರವಾಡಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ) [[ಮಹಮ್ಮದೀಯ]] ಸಂತ ಹಜರತ್‌‌ ಸುಲ್ತಾನ್‌ ಸಿಕಂದರ್‌ ಬಾದುಷಾ ಷಹೀದ್‌ ರಡಿಯಲ್ಲಾಹ್‌‌ ತಾ'ಅಲ್‌ ಅನ್ಹುರ ಸಮಾಧಿಯಿರುವ, ಮಹಮ್ಮದೀಯ ದರ್ಗಾ(ದೇಗುಲ)ವೊಂದು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿದೆ. [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ]]ದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳ ಜನರು [[ಧರ್ಮ]]ದ ಹಂಗಿಲ್ಲದೇ ಈ ದರ್ಗಾಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. [[ರಾಮನಾಥಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [http://www.ervadi.com ಇರವಾಡಿ ದರ್ಗಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100213043122/http://www.ervadi.com/ |date=2010-02-13 }} ಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದವರು ಈ ದರ್ಗಾಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಯಮವಿದೆ. [http://www.maqbara.com ಮಧುರೈ ಹಜರತ್‌ಗಳ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820142549/http://www.maqbara.com/ |date=2019-08-20 }} ಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯವರಾದ ಸೈಯದ್‌ ಅಬ್ದುಸ್ಸಲಾಂ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಸಾಲಿಂ ಹಜರತ್‌‌ ಹಾಗೂ ಅವರ ಮಾತೃ ಮೂಲದ ಮೊಮ್ಮಗ ಸೈಯದ್‌ ಅಬ್ದುಸ್‌ ಸಲಾಂ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಸಾಹಿಬ್‌ ಹಜರತ್‌ರು ಹಜರತ್‌‌ ಸುಲ್ತಾನ್‌ ಸಿಕಂದರ್‌ ಬಾದುಷಾರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಅನೇಕ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆಯ ಹರಕೆಯೊಡನೆ ಬರುವವರ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಬಹಳ ಬೇಗನೇ ಕೈಗೂಡುವುದೆಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ''ಮುಸ್ತಜಬ್‌ ಅದ್‌ ದು'ಆ'' ಸಿಕಂದರ್‌ ಬಾದುಷಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. [[ಅರೇಬಿಕ್‌]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ''ಮುಸ್ತಜಬ್‌ ಅದ್‌ ದು'ಆ'' ಎಂದರೆ [[ಅಲ್ಲಾಹ]]ನಿಂದ ತನ್ನ [[ಬಿನ್ನಹಗಳನ್ನು]] ತಕ್ಷಣವೇ ಈಡೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಸಂತ ಎಂದರ್ಥ. ಪ್ರತಿ ಹಿಜ್ರಿ ವರ್ಷದ [[ರಜಬ್‌]] ಮಹಮ್ಮದೀಯ ತಿಂಗಳಿನ 17ನೇ ರಾತ್ರಿ ಹಜರತ್‌‌ ಸುಲ್ತಾನ್‌ ಸಿಕಂದರ್‌ ಬಾದುಷಾ ಷಹೀದ್‌ರ ಸ್ಮಾರಕ ವಾರ್ಷಿಕ ಉರುಸ್‌ ಉತ್ಸವವನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. <br />ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಮುರುಗನ್‌ ದೇವಾನೈ/ದೇವಯಾನಿ/ದೇವೈನೈಳನ್ನು ಮುರುಗನ್‌‌ನ ಆರು ಪವಿತ್ರ [[ನಿವಾಸ]]ಗಳಲ್ಲಿ (ಅರುಪಾದೈ ವೀಡು, ಎಂದರೆ "ಆರು ಯುದ್ಧ ಶಿಬಿರಗಳು") ಮೊದಲನೆಯದಾದ <ref>{{cite web|url= http://www.murugan.org/temples/parankundram.htm |title=Tirupparankundram | accessdate = 2007-05-26}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.maduraidirectory.com/tourism/thiru.php|title= The first Aru Padai Veedu|accessdate = 2007-05-25}}</ref> ತಿರುಪರಾಕುಂದ್ರಂ ಮುರುಗನ್‌‌ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯಾದನೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ ಇದೆ ಈ ಆಹ್ವಾನವೀಯುವ ಗುಹಾಲಯವು ಮೀನಾಕ್ಷಿ ದೇಗುಲಕ್ಕಿಂತ ಹಳೆಯದಾಗಿರುವುದಲ್ಲದೇ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮೊಂಬತ್ತಿ/ಕಂದೀಲು/ದೀಪಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಿಡುವ ಅಥವಾ ದೇಗುಲದ ನೆಲದ ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಪುಡಿಗಳನ್ನು, ಬೂದಿ ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ''ಕೋಲಂ'' ಅಥವಾ ''ರಂಗೋಲಿ'' ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ದುರ್ಗಾದೇವಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಶುಕ್ರವಾರಗಳಂದು ಮೀನಾಕ್ಷಿ ದೇಗುಲಕ್ಕಿಂತ ಪವಿತ್ರ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ<ref name="FrommersIndia" />. === ಗೋರಿಪಾಲಯಂ/ಗೋರಿಪಾಳಯಂ/ಗೋರಿಪ್ಪಾಲಯಂ/ಗೋರಿಪ್ಪಾಳಯಂ ದರ್ಗಾ === [[ಚಿತ್ರ:Gorippalayam.jpg|right|thumb|180px|ಉರುಸ್‌ನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗೋರಿಪ್ಪಾಲಯಂ ದರ್ಗಾ.]] ಗೋರಿಪಾಲಯಂ/ಗೋರಿಪಾಳಯಂ/ಗೋರಿಪ್ಪಾಲಯಂ/ಗೋರಿಪ್ಪಾಳಯಂ ಎಂಬ ಹೆಸರು '''''ಸಮಾಧಿ'' ''' ಎಂಬರ್ಥ ಬರುವ [[ಪರ್ಷಿಯನ್‌]] ಪದ '''''ಗೊರ್‌'' ''' ನಿಂದ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನಗೊಂಡಿದೆ. ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಖ್ಯಾತ [[ಮಹಮ್ಮದೀಯ]] ಸಂತರು ಮತ್ತು ಮಧುರೈನ ರಾಜರುಗಳಾಗಿದ್ದ ಹಜರತ್‌‌ ಸುಲ್ತಾನ್‌ ಅಲಾವುದ್ದೀನ್‌ ಬಾದುಷಾ (ರಡಿಯಲ್ಲಾಹ್‌‌) ಮತ್ತು ಹಜರತ್‌‌ ಸುಲ್ತಾನ್‌ ಷಂಸುದ್ದೀನ್‌ ಬಾದುಷಾ (ರಡಿಯಲ್ಲಾಹ್‌‌)ರ ಸಮಾಧಿಗಳು ಇಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಗೋರಿಪಾಲಯಂ/ಗೋರಿಪಾಳಯಂ/ಗೋರಿಪ್ಪಾಲಯಂ/ಗೋರಿಪ್ಪಾಳಯಂ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಧುರೈನ A.V.ಸೇತುವೆಯಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಅದು [[ವೈಗೈ ನದಿ]]ಯ ಉತ್ತರದ ದಂಡೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಗೋರಿಪಾಲಯಂ/ಗೋರಿಪಾಳಯಂ/ಗೋರಿಪ್ಪಾಲಯಂ/ಗೋರಿಪ್ಪಾಳಯಂ ದರ್ಗಾ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯಗೊಳಿಸುವ ವಿಚಾರವೆಂದರೆ 20 ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಹಾಗೂ 70 ಅಡಿ ವ್ಯಾಸದ ಸಮಾಧಿಯು ಅಜ್ಹಗಾ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ತಂದಿದ್ದ ಏಕಶೀಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದಾಗಿದೆ. [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳಿಂದಲೂ ಜನರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಇಬ್ಬರು ಮುಸ್ಲಿಂ ರಾಜರುಗಳು ಸಹೋದರರಾಗಿದ್ದು 13ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ಓಮನ್‌]]ನಿಂದ ಇಲ್ಲಿಂದ [[ಇಸ್ಲಾಂ]] ಧರ್ಮವನ್ನು ಹರಡಲು ಬಂದು ಮಧುರೈನ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು ಆಳಿದ್ದರು. ಖಾಜಿ ಮಾರ್‌ ಬೀದಿಯ ಹಜರತ್‌‌ ಖಾಜಿ ಸೈಯದ್‌ ತಜುದ್ದೀನ್‌ ರಡಿಯಲ್ಲಾಹ್‌‌ರು ಅವರಿಗೆ Govt. [[ಖಾಜಿ]](ಮಹಮ್ಮದೀಯ ಕಾನೂನು ಸಲಹೆಗಾರ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ )ಯಾಗಿದ್ದರು. ದರ್ಗಾದಲ್ಲಿರುವ [[ಮಕ್‌ಬರಾ]]ದ ಆವರಣದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ [[ತಮಿಳು]] [[ಶಾಸನ/ಶಿಲಾಲೇಖ]]ವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಈ [[ಶಾಸನ]]ದ ಮೇಲಿನ ಮಾಹಿತಿಯ ಅರ್ಥವೇನೆಂದರೆ, "ಸುಲ್ತಾನ್‌ ಅಲಾವುದ್ದೀನ್‌ ಬಾದುಷಾ, ಮತ್ತು ಸುಲ್ತಾನ್‌ ಷಂಸುದ್ದೀನ್‌ ಬಾದುಷಾ ([[ದೆಹಲಿ]]ಯ ಸುಲ್ತಾನ್‌ರುಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ)ರ ವಂಶಸ್ಥರು ಆಗಿನ ರಾಜ ಕೂ(ನ್‌‌) ಪಾಂಡಿಯನ್‌ರಿಂದ ಒಂದು ಅಡಿ ಉದ್ದದ [[ಚಿನ್ನ]]ವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಗೋರಿಪಾಲಯಂ/ಗೋರಿಪಾಳಯಂ/ಗೋರಿಪ್ಪಾಲಯಂ/ಗೋರಿಪ್ಪಾಳಯಂ ದರ್ಗಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ಆರು ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು (ಅರ್ಥಾತ್‌ ಬೀಬಿಕುಲಂ, ಚೊಕ್ಕಿಕುಲಂ, ಚೋಲಿಕುಡಿ, ಚಿರುದೂರ್‌, ಕನ್ನನೆಂಡಲ್‌, ತಿರುಪ್ಪಾಲೈ ) 14,000 ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳ ಬೆಲೆಗೆ ಗೋರಿಪಾಲಯಂ/ಗೋರಿಪಾಳಯಂ/ಗೋರಿಪ್ಪಾಲಯಂ/ ಗೋರಿಪ್ಪಾಳಯಂ ದರ್ಗಾದ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಕೊಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ". ವೀರಪ್ಪ [[ನಾಯಕ್ಕರ್‌]]ರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದರ್ಗಾದ ಹಕ್‌ದಾರ್‌ರಿಗೂ ಹಾಗೂ ನಾಯಕ್ಕರ್‌ ಸರ್ಕಾರದ ನೌಕರರಿಗೂ ಆರು ಹಳ್ಳಿಗಳ ಕುರಿತಂತೆ ವಾಗ್ವಾದ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಈ ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ರಾಜ ವೀರಪ್ಪ ನಾಯಕ್ಕರ್‌ರ ಮುಂದೆ ಬಿನ್ನವಿಸಿದಾಗ, ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಿದ ರಾಜನು ಕೂ(ನ್‌‌) ಪಾಂಡಿಯನ್‌ರಿಂದ ಬರೆಸಲ್ಪಟ್ಟ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ 1573 A.D.ಯಲ್ಲಿ ಆರು ಹಳ್ಳಿಗಳು ಹಾಗೂ ದರ್ಗಾದ ಪ್ರದೇಶವು ಸುಲ್ತಾನ್‌ರ ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು ಹಾಗೂ ಇದು ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರರಿರುವವರೆಗೆ ಅವರ ಉಪಭೋಗದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯತಕ್ಕದ್ದು, ಹಾಗೂ ಇದನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದವನು [[ಗಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಗೋವಿನ ವಧೆ ಮಾಡಿದ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತನ್ನ ತೀರ್ಪನ್ನು ನೀಡಿದನು" ಈ ಶಾಸನವನ್ನು 13ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ ದರ್ಗಾ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆಯೆಂಬುದನ್ನು ರುಜುವಾತುಪಡಿಸುವ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ [[ಹಿಜ್ರಿ]] ವರ್ಷದ [[ರಬಿ ಅಲ್‌-ಅವ್ವಲ್‌]] ಮಹಮ್ಮದೀಯ ತಿಂಗಳಿನ 15ನೇ ರಾತ್ರಿ ಈ ದರ್ಗಾದ ವಾರ್ಷಿಕ ಉರುಸ್‌ ಉತ್ಸವವನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. {{-}} === ಕೂದಲ್‌ ಅಜ್ಹಗರ್‌ ಕೋಯಿಲ್‌ === ಇಲ್ಲಿ ನವಗ್ರಹಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವ ಸುಂದರವಾದ ವಿಷ್ಣು ದೇವಾಲಯವಿದೆ (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನವಗ್ರಹಗಳು ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಇರುತ್ತವೆ). ಈ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೇ ಹಯಗ್ರೀವರ್‌ (ಕುದುರೆ/"ಹಯ"ಗ್ರೀವ ಅವತಾರವಿದು) ಪ್ರಮುಖ ದೇವರಾಗಿರುವ ಹಯಗ್ರೀವರ್‌ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಹಯಗ್ರೀವರ್‌ ದೇವರೇ ತಂದ ಕಾರಣ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಖಾಜಿ ಮಾರ್‌ ಬೃಹತ್‌ ಮಸೀದಿ (ಪೆರಿಯಾ ಪಲ್ಲಿವಾಸಲ್‌)ಯ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ 100 mtrsಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಸುನ್ನಂಬುಕರ ಬೀದಿಯ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು [[ಮೀನಾಕ್ಷಿ ದೇವಾಲಯ]]ಕ್ಕಿಂತ ಹಳೆಯದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಮತ್ತೊಂದು ಶಿವ ದೇವಾಲಯವಿದೆ ಹಾಗೂ ಆ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನನ್ಮೈ ತರುವರ್‌ ದೇವಾಲಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ತಾನು ಮಧುರೈನ ಚಕ್ರವರ್ತಿ/ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾಗ ಸ್ವತಃ ಶಿವನೇ ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಈಗಲೂ ಸಹಾ ದೇವಾಲಯದ ಕರುವರಿಯಲ್ಲಿ ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ಣರೂಪದ ಶಿವನ ಭವ್ಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಮತ್ತೊಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ವೈಷ್ಣವ/ವಿಷ್ಣು ದೇವಾಲಯವೆಂದರೆ ಕೋಡಲ್‌ ಅಜ್ಹಗರ್‌ ದೇವಾಲಯದ ಬಳಿಯಿರುವ ಕೃಷ್ಣ ದೇವರಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿರುವ ಮದನ ಗೋಪಾಲನ್‌ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. === St. ಮೇರಿಯ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್‌ ಚರ್ಚ್‌/ಇಗರ್ಜಿ === ಮಧುರೈನ St. ಮೇರಿಯ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್‌ [[ಮಧುರೈ ಬಿಷಪ್ಪರ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್‌‌]] ಪೀಠವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ [[ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್‌‌]] ಇಗರ್ಜಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು ಮಧುರೈ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ 2&nbsp;km ದೂರದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತಿರುಮಲೈ ನಾಯಕ್‌ ಮಹಲ್‌ನಿಂದ 200 ಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. {{-}} == ರಾಜಕೀಯ == === ರಾಜ್ಯ ಶಾಸನಸಭೆ === ಮಧುರೈ ನಗರವನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಶಾಸನಸಭೆಯ ಮೂರು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಪೂರ್ವ ಮಧುರೈ]], [[ಕೇಂದ್ರ ಮಧುರೈ]] ಮತ್ತು [[ಪಶ್ಚಿಮ ಮಧುರೈ]]. 2009ರ [[ಗಡಿನಿರ್ಣಯ]]ದ ನಂತರ, [[ಉತ್ತರ ಮಧುರೈ]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಮಧುರೈ]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. CPI ಮತ್ತು CPMಗಳಂತಹಾ ಎಡ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಬೆಂಬಲವಿದೆ, ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂರ್ವ ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಡ ಪಕ್ಷಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ DMK ಅಥವಾ ADMKಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮಧುರೈ CPM MLAಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೆ 1977ರಿಂದ, 1996 ಮತ್ತು 2001ರಲ್ಲಿ [[ತಮಿಳು ಮಾನಿಲಾ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌]]ನವರು DMK ಮತ್ತು ADMKಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸಿದ್ದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದರೆ ADMK ಮತ್ತು DMK ಪಕ್ಷಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ 1984 ಮತ್ತು 1991ರಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ ಕೂಡಾ ADMKನೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ಗೆಲುವು ಕಂಡಿತ್ತು. ರಾಜಕಾರಣಿಯಾದ ಬದಲಾದ ನಟ [[M.G. ರಾಮಚಂದ್ರನ್‌]]ರು ಗೆಲುವು ಪಡೆದ ಅನೇಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಮಧುರೈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಸಹಾ ಒಂದು. [[1980ರ ತಮಿಳುನಾಡು ಶಾಸನಸಭೆಯ ಮರುಚುನಾವಣೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಗೆದ್ದಿದ್ದರು. {| class="wikitable" style="float:left;margin:1em 0 1em 1em;font-size:95%" |+ <td>'''ಪೂರ್ವ ಮಧುರೈ ಮತಗಳು ''' <br />''' ಶಾಸನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಮೈತ್ರಿಯಿಂದ ದೊರಕಿದ ಮತಗಳು''' </td> |- ! ವರ್ಷ ![[AIADMK+]] ![[DMK+]] |- style="text-align:center" | style="background:honeyDew"|'''[[2006]]''' | style="background:honeyDew"|'''43.7%''' ''57,208'' | style="background:#fff3f3"|41.0% ''53,741'' |- style="text-align:center" | style="background:honeyDew"|'''[[2001]]''' | style="background:honeyDew"|'''48.1%''' ''48,465'' | style="background:#fff3f3"|47.4% ''47,757'' |- style="text-align:center" | style="background:#fff3f3"|'''[[1996]]''' | style="background:honeyDew"|17.7% ''17,465'' | style="background:#fff3f3"|'''62.4%''' ''61,723'' |- style="text-align:center" | style="background:honeyDew"|'''[[1991]]''' | style="background:honeyDew"|'''63.4%''' ''59,586'' | style="background:#fff3f3"|34.7% ''32,664'' |- style="text-align:center" | style="background:#fff3f3"|'''[[1989*]]''' | style="background:honeyDew"|20.3% ''20,871'' | style="background:#fff3f3"|'''44.3%''' ''45,579'' |- style="text-align:center" | style="background:#fff3f3"|'''[[1984]]''' | style="background:honeyDew"|47.9% ''45,131'' | style="background:#fff3f3"|'''51.2%''' ''48,247'' |- style="text-align:center" | style="background:honeyDew"|'''[[1980]]''' | style="background:honeyDew"|'''59.6%''' ''57,019'' | style="background:#fff3f3"|37.6% ''35,953'' |- style="text-align:center" | style="background:honeyDew"|'''[[1977]]''' | style="background:honeyDew"|'''43.1%''' ''32,342'' | style="background:#fff3f3"|21.6% ''16,211'' |} {| class="wikitable" style="margin:auto;margin:1em 0 1em 1em;font-size:95%" |+ <td>'''ಕೇಂದ್ರ ಮಧುರೈ''' <br />''' ಶಾಸನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಮೈತ್ರಿಯಿಂದ ದೊರಕಿದ ಮತಗಳು''' </td> |- ! ವರ್ಷ ![[AIADMK+]] ![[DMK+]] |- style="text-align:center" | style="background:#fff3f3"|'''[[2006]]''' | style="background:honeyDew"|38.2% ''35,992'' | style="background:#fff3f3"|'''45.8%''' ''43,185'' |- style="text-align:center" | style="background:honeyDew"|'''[[2001]]''' | style="background:honeyDew"|'''46.5%''' ''34,393'' | style="background:#fff3f3"|46.3% ''34,246'' |- style="text-align:center" | style="background:#fff3f3"|'''[[1996]]''' | style="background:honeyDew"|14.6% ''11,841'' | style="background:#fff3f3"|'''46.7%''' ''38,010'' |- style="text-align:center" | style="background:honeyDew"|'''[[1991]]''' | style="background:honeyDew"|'''62.3%''' ''47,325'' | style="background:#fff3f3"|35.2% ''26,717'' |- style="text-align:center" | style="background:#fff3f3"|'''[[1989*]]''' | style="background:honeyDew"|13.3% ''11,243'' | style="background:#fff3f3"|'''46.0%''' ''33,484'' |- style="text-align:center" | style="background:honeyDew"|'''[[1984]]''' | style="background:honeyDew"|'''50.8%''' ''41,272'' | style="background:#fff3f3"|48.0% ''39,012'' |- style="text-align:center" | style="background:#fff3f3"|'''[[1980]]''' | style="background:honeyDew"|'''58.1%''' ''45,700'' | style="background:#fff3f3"|40.2% ''31,566'' |- style="text-align:center" | style="background:#fff3f3"|'''[[1977]]''' | style="background:honeyDew"|'''39.9%''' ''29,399'' | style="background:#fff3f3"|19.9% ''14,676'' |} * ಸೂಚನೆ: 1989ರಲ್ಲಿ, [[ಜಾನಕಿ ಬಣ]] ಮತ್ತು [[ಜಯಲಲಿತಾ ಬಣ]]ವೆಂದು ADMK ಎರಡು ಬಣಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತವಾಯಿತು. ಜಾನಕಿ ಬಣ ಮಾತ್ರವೇ ಪೂರ್ವ ಮಧುರೈ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಮಧುರೈ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿತು. === ಲೋಕಸಭೆ === ಮಧುರೈನ ಎಲ್ಲಾ ಐದು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳೂ ಮಧುರೈ (ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ )ದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ<ref>{{cite web | url = http://archive.eci.gov.in/se2001/background/S22/TN_ACPC.pdf | title = List of Parliamentary and Assembly Constituencies | accessdate = 2008-10-08 | work = Tamil Nadu | publisher = Election Commission of India | archive-date = 2008-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081031131000/http://archive.eci.gov.in/se2001/background/S22/TN_ACPC.pdf | url-status = dead }}</ref> == ಮಧುರೈನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿರುವ ಪ್ರವಾಸೀ ತಾಣಗಳು == ಮಧುರೈ ನಗರವು ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. [http://www.carrentalmadurai.com/Travel/ ಮಧುರೈನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಾ ಸಂದರ್ಶಕರು ನೋಡಬಯಸುವ ಪ್ರವಾಸೀ ಸ್ಥಳಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091202042311/http://www.carrentalmadurai.com/travel/ |date=2009-12-02 }} ಅನೇಕವಿವೆ. * [[ಅಜ್ಹಗರ್‌ ಕೋವಿಲ್‌]] ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು 25&nbsp;km ದೂರವಿರುವ ಇದೊಂದು ವಿಷ್ಣು ದೇವಾಲಯ. ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಸುತ್ತುವರೆದಿವೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆಯೆಂದರೆ ಕಲ್ಲಜ್ಹಗರ್‌. ಚಿತ್ತಿರೈ ತಿರುವಿಜ್ಹಾ ಎಂಬ [[ತಮಿಳು ಹೊಸ ವರ್ಷ]]ದ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಅನೇಕ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಇದೇ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅಜ್ಹಗರ್‌ ಕೋವಿಲ್‌ನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ [[ಬದರಿ ನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ]]ವನ್ನು ಸಹಾ ನೋಡಬಹುದು, ಇದನ್ನು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿರುವ ಬದ್ರೀನಾಥ್‌ನಂತೆಯೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ: ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಮೂರ್ತಿಯು, ನರ ನಾರಾಯಣರಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಲಲಾಗರ್‌ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಬ್ಬವಾದ/ಉತ್ಸವವಾದ ಚಿತ್ತಿರೈ ಉತ್ಸವದ ಹಿಂದಿನ ದಿನ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆಂದು ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಆತ ತನ್ನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಬದರಿ ನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹಾದು ಅಲಗರ್‌ ಕೋಯಿಲ್‌ನಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆತ ವೈಗೈ ನದಿ ಸಮೀಪದ ಮಧುರೈನ ಪೂರ್ವ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ವಂಡಿಯೂರಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಆತ ತನ್ನ ಸಹೋದರಿಯ ಮದುವೆಗೆ ತಾನು ತಡವಾದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿತು ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲು ನಿರಾಕರಿಸಿ/ದಾಟದೇ ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಅಲಗರ್‌ ಕೋಯಿಲ್‌ಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ [[ಪಜಮುಡಿರ್‌ಚೋಳೈ]] ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮುರುಗನ್‌ ದೇವರ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಮುರುಗನ್‌‌ನ ಅರುಪಾದೈ ವೀಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯದಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿ ಆತನನ್ನು ಪತ್ನಿಯರಾದ ದೇವನೈ ಮತ್ತು ವಲ್ಲಿಯರ ಜೊತೆಗೆ ನೋಡಬಹುದು. * [[ಕೊಡೈಕೆನಾಲ್‌]] ಮಧುರೈನಿಂದ ಸುಮಾರು 120 kmಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಗಿರಿಧಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಕೊಡೈಕೆನಾಲ್‌/ಕೊಡೈಕನಾಲ್‌ ನಗರವಿದೆ. ಇದನ್ನು ಬೆಟ್ಟಗಳ ರಾಜಕುಮಾರಿ/ರಾಣಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ 2,130 mಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕೊಡೈ ನಗರವಿದೆ. * [[ವೈಗೈ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] ಮಧುರೈನಿಂದ ಟೇಕ್ಕಡಿಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 70&nbsp;km ದೂರದಲ್ಲಿ ವೈಗೈ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇದೆ. ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀಪಗಳ ಅಲಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಬೆರಗು ಹುಟ್ಟಿದುವಂತಹಾ ದೃಶ್ಯ ವೈಭವ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. * [[ರಾಮೇಶ್ವರಂ]] ಪವಿತ್ರ ನಗರವಾದ ರಾಮೇಶ್ವರಂ ದೇವಾಲಯಗಳ ನಗರವಾದ ಮಧುರೈನಿಂದ ಸುಮಾರು 164 ಕಿಲೋಮಿಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * ಸುರುಳಿ ಜಲಪಾತ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪರಾಶಿಗಳ ಮಧ್ಯವಿರುವ ಸುರುಳಿ ಜಲಪಾತವು ಸೂಕ್ತ ಪಿಕ್‌ನಿಕ್‌ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇದು ಮಧುರೈನಿಂದ ಟೇಕ್ಕಡಿಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 123 kmಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * [[ಟೇಕ್ಕಡಿ]] / ಕುಮಿಲಿ ಟೇಕ್ಕಡಿಯು ಕೇರಳದ [[ಇಡುಕ್ಕಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಪೆರಿಯಾರ್‌ ವನ್ಯಜೀವಿಧಾಮವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಾಕರ್ಷಕ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾಲಯವಾಗಿದೆ. 360;km²ದಷ್ಟು ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾನನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ 777&nbsp;km²ದಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ಪೆರಿಯಾರ್‌ ವನ್ಯಜೀವಿಧಾಮವನ್ನು ಹುಲಿಗಳ ಅಭಯತಾಣವೆಂದು 1978ರಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಮಧುರೈನಿಂದ 155 kmಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. * [[ಕೌಟ್ರಲ್ಲಂ]] (ತಿರುನಲ್ವೇಲಿಯ ಬಳಿ) ಜಲಪಾತಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ಇದು ಮಧುರೈನಿಂದ 160 kmಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. 'ದಕ್ಷಿಣದ ಖನಿಜಜಲ ಚಿಲುಮೆ' ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಪಾರವಾದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವಿದೆ. == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿರಿ == * [http://view360.in/virtualtour/madurai/ ಮಧುರೈನ '''ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಅಮ್ಮನ್‌ ದೇವಾಲಯ''' ದ 360 ಡಿಗ್ರಿ ಪರಸ್ಪರ ವರ್ತನೆಯ/ಇಂಟರ್ಯಾಕ್ಟೀವ್‌ ಅವಾಸ್ತವಿಕ ನೋಟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091024153603/http://www.view360.in/virtualtour/madurai/ |date=2009-10-24 }} * [[ಮಧುರೈನ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌/ತಂತ್ರಾಂಶ ಕಂಪೆನಿಗಳು]] * [[ಮಧುರೈ (ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ )]] * [[ಮಧುರೈ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಮಧುರೈ ಉಪಭಾಷೆ]] * [[ಮಧುರೈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] {{Template group |list = {{Hindu holy cities}} {{Municipal corporations of Tamil Nadu}} {{Tamil Nadu}} }} * [http://www.bharatrail.net/ ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ವಿಚಾರಣಾ ಸೇವೆ ಭಾರತ್‌ರೈಲ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091221100303/http://www.bharatrail.net/ |date=2009-12-21 }} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Commons category}} {{reflist|2}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಧುರೈ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಪವಿತ್ರ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತಮಿಳುನಾಡಿನ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಧುರೈ ರೈಲ್ವೇ ವಿಭಾಗ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯ ವಿಭಾಗಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ರೈಲ್ವೆ (ಭಾರತ ) ವಲಯ]] [[ವರ್ಗ:ತಮಿಳುನಾಡಿನ ನಗರಗಳು]] dxmk2n9sq281n6vsp8asx7gcbjn4bsl 0 22390 1373052 1365456 2026-05-09T02:10:09Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373052 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = Massachusetts Institute of Technology |image = [[ಚಿತ್ರ:MIT Seal.svg|200px]] |motto = ''Mens et Manus'' |mottoeng = Mind and Hand<ref name="seal">{{cite web | title = Symbols: Seal | work = MIT Graphic Identity | publisher = MIT | url = http://web.mit.edu/graphicidentity/symbols/seal.html | accessdate = 2008-06-18}}</ref> |established = 1861 (opened 1865) |type = [[Private university|Private]] |calendar = 4-1-4 |president = [[Susan Hockfield]] |chancellor = Phillip Clay |provost = [[L. Rafael Reif]] |city = [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] |state = [[Massachusetts]] |country = United States |students = 10,384<ref name="Enrollments">{{cite web|url=http://web.mit.edu/registrar/stats/yrpts/index.html|title=Enrollment statistics: Fall term 2009–2010|last=MIT, Office of the Registrar.|date=2009, October 9|accessdate=2009-10-19}}</ref> |undergrad = 4,232<ref name="Enrollments"/> |postgrad = 6,152<ref name="Enrollments"/> |faculty = 1,009<ref name="Faculty and Staff">{{cite journal|date=2009, January|title=MIT facts 2009: Faculty and staff.|journal=MIT Bulletin|volume=144|issue=4|url=http://web.mit.edu/facts/faculty.html}}</ref> |campus = [[urban area|Urban]], {{convert|168|acre|ha|1}}<ref name="Campus">{{Cite web|url=http://web.mit.edu/facts/campus.html |title=MIT Facts 2008: The Campus |publisher=MIT |accessdate=2008-07-22}}</ref> |mascot = [[Beaver]]<ref>{{cite web | title = Symbols: Mascot | work = MIT Graphic Identity | publisher = MIT | url =http://web.mit.edu/graphicidentity/symbols/mascot.html | accessdate = 2008-06-18}}</ref> |athletics = [[Division III]] (except for [[Rowing (sport)|Rowing]])<br />33 [[varsity team]]s |free_label = [[Nobel Laureates]] |free = 75<ref name="Faculty Awards">{{cite web|url=http://web.mit.edu/ir/pop/awards/ |title=Awards and Honors |publisher=Institutional Research, Office of the Provost |accessdate=2008-07-22}}</ref> |website = [http://web.mit.edu/ web.mit.edu] |colors = Cardinal Red and [[Grey|Steel Gray]]{{ref_label|a|a|none}}<br />{{color box|#993333}}{{color box|#666666}} |endowment = US $8.0 [[1000000000 (number)|billion]]<ref>http://web.mit.edu/newsoffice/2009/endowment-091609.html</ref> |logo = [[ಚಿತ್ರ:MIT logo 2003-2023.svg|center|85px|MIT Logo]] |affiliations = [[New England Association of Schools and Colleges|NEASC]], [[Association of American Universities|AAU]], [[The Consortium on Financing Higher Education|COFHE]], [[National Association of State Universities and Land-Grant Colleges|NASULGC]]}} '''ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ''' ಯು ('''MIT''' ) ಒಂದು [[ಖಾಸಗಿ]] ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದ್ದು [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್‌‌]]ನ [[ಕೇಂಬ್ರಿಜ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. MITಯು ಐದು ಶಾಲೆಗಳು ಹಾಗೂ ಒಂದು ಕಾಲೇಜನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ 32 ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಬಲವಾದ ಒತ್ತುನೀಡುವುದು ಇವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ. MITಯು ಖಾಸಗಿ [[ಭೂಮಾನ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ]]{{ref_label|b|b|none}} ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಒಂದು [[ಸಾಗರ ಮಾನ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಮಾನ್ಯ]] ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೂ ಆಗಿದೆ. ದಿನೇ ದಿನೇ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ [[ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ]] ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ 1861ರಲ್ಲಿ [[ವಿಲಿಯಂ ಬಾರ್ಟನ್‌ ರೋಜರ್ಸ್‌]] ಎಂಬಾತನಿಂದ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು [[ಐರೋಪ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಾದರಿ]]ಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಕಮ್ಮಟ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿತು.<ref>{{cite encyclopedia |year=1911 |encyclopedia= Britannica |volume=4 |pages=292 |quote=[MIT] was a pioneer in introducing as a feature of its original plans laboratory instruction in physics, mechanics, and mining.}}</ref> 1916ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಇದರ ಪ್ರಸಕ್ತ {{convert|168|acre|ha|1|adj=on}} ಆವರಣವು ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿ {{convert|1|mi|km|1}} [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ನದಿಯ ಜಲಾನಯನ ಭೂಮಿ]]ಯ ಉತ್ತರದ ದಡದಾದ್ಯಂತ ಹಬ್ಬಿದೆ.<ref name="Campus" /> [[IIನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರ]] ಮತ್ತು [[ಶೀತಲ ಸಮರ]]ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಹೊಂದಿದ್ದ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರುಗಳು]], [[ರೇಡಾರ್‌]], ಮತ್ತು [[ಜಡತ್ವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ]]ವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ MIT ಸಂಶೋಧಕರು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕಳೆದ 60 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, MITಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗಗಳು ಭೌತಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಗಳು ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನಿಂದ ಆಚೆಗೆ ವಿಸ್ತರಣೆಗೊಂಡಿದ್ದು [[ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ]], [[ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ]], [[ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ]], [[ರಾಜ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ]], ಮತ್ತು [[ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆ]]ಯಂಥ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref name="1995 NRC">{{cite web |url=http://www.stat.tamu.edu/~jnewton/nrc_rankings/nrc1.html |title=NRC Rankings |accessdate=2008-10-09 |archive-date=2008-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080926121702/http://www.stat.tamu.edu/~jnewton/nrc_rankings/nrc1.html |url-status=dead }}</ref> 2009–2010ರ ಶರತ್ಕಾಲದ ಅವಧಿಯ ವೇಳೆಗೆ 4,232 ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು 6,152 ಪದವೀಧರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು MITಯು ದಾಖಲಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು.<ref name="Enrollments" /> ಇದರ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1,009 ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Faculty and Staff" /> ಇದರ ದತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಖರ್ಚುಗಳು ಅಮೆರಿಕಾದ ಯಾವುದೇ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪೈಕಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://mup.asu.edu/research_data.html|title=American Research University Data|publisher=The Center for Measuring University Performance|year=2007|accessdate=2008-07-21|archive-date=2011-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20111031204542/http://mup.asu.edu/research_data.html|url-status=dead}}</ref> 75 [[ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]], [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮೆಡಲ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್‌]] ಗೌರವ ಪಡೆದ 47 ಮಂದಿ, ಮತ್ತು 31 [[ಮ್ಯಾಕ್‌ಅರ್ಥರ್‌ ಫೆಲೊ]]ಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಥವಾ ಇದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Faculty and Staff" /><ref name="Faculty Awards" /> MITಯ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಂಪನಿಗಳ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದ ಆದಾಯವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಹದಿನೇಳನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಷ್ಟಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Kauffman">{{cite news|title=Kauffman Foundation study finds MIT alumni companies generate billions for regional economies |publisher=MIT News Office |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2009/kauffman-study-0217.html |date=February 17, 2009 |accessdate=2009-02-25}}</ref> ಎಂಜಿನಿಯರುಗಳು 33 ಕ್ರೀಡಾಸ್ಪರ್ಧೆಗಳ ಪ್ರಾಯೋಜಕತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು [[NCAA]] [[ವಿಭಾಗ III]]ರ [[ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲಂಡ್‌ ವಿಮೆನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಮೆನ್ಸ್‌ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್‌ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತವೆ; [[ವಿಭಾಗ I]]ರ ದೋಣಿ ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವಿಕೆ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮಗಳು [[EARC]] ಮತ್ತು [[EAWRC]] ಅಂಗವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. == ಇತಿಹಾಸ == === ಸಂಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳು (1861–1915) === [[ಚಿತ್ರ:MIT Building 10.jpg|right|thumb|200px|ಕಿಲಿಯನ್ ಕೋರ್ಟ್‌ಗಿಂತ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ MITಯ ಕಟ್ಟಡ 10 ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಗುಮ್ಮಟದಂಥ ಮಹಲು]] 1859ರಷ್ಟು ಮುಂಚೆಯೇ, ಬಾಸ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿನ [[ಬ್ಯಾಕ್‌ ಬೇ]]ಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹೊಸದಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡಿದ್ದ ಜಮೀನುಗಳನ್ನು ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದ ಒಂದು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಹಾಗೂ ಸಸ್ಯರಕ್ಷಣಾಗೃಹವೊಂದಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಕೆ ಮಾಡಲು ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್‌ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಶಾಸನಸಭೆಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯೊಂದನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web |last=Kneeland |first=Samuel |url=http://libraries.mit.edu/archives/mithistory/pdf/house260.pdf |format=PDF |title=Committee Report:Conservatory of Art and Science |publisher=Massachusetts House of Representatives, House No. 260 |month=March |year=1859 |access-date=2010-01-28 |archive-date=2010-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612090711/http://libraries.mit.edu/archives/mithistory/pdf/house260.pdf |url-status=dead }}</ref> 1861ರಲ್ಲಿ, "ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಮತ್ತು [[ಬಾಸ್ಟನ್‌ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ]]"ಗಳ ಏಕೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ [[ವಿಲಿಯಂ ಬಾರ್ಟನ್‌ ರೋಜರ್ಸ್‌]]ನಿಂದ ಸಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಶಾಸನಪತ್ರವನ್ನು ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಒಕ್ಕೂಟವು ಅನುಮೋದಿಸಿತು. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿನ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಪ್ರಗತಿಗಳಿಂದ ಒಡ್ಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ಇದನ್ನು ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡಲು [[ಶಿಷ್ಟ ಶಿಕ್ಷಣಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] ಸಾಕಷ್ಟು ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ ಒಂದು ಹೊಸ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ರೋಜರ್ಸ್‌ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದ.<ref>{{cite web |title=MIT Facts 2008: Mission and Origins |url=http://web.mit.edu/facts/mission.shtml |accessdate=2008-08-14 |publisher=MIT}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rogers |first=William |publisher=The Committee of Associated Institutions of Science and Arts |url=http://libraries.mit.edu/archives/mithistory/pdf/objects-plan.pdf |format=PDF |title=Objects and Plan of an Institute of Technology: including a Society of Arts, a Museum of Arts, and a School of Industrial Science; proposed to be established in Boston |year=1861 |access-date=2010-01-28 |archive-date=2010-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612092224/http://libraries.mit.edu/archives/mithistory/pdf/objects-plan.pdf |url-status=dead }}</ref> ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗವೊಂದಕ್ಕೆ ಒತ್ತುನೀಡುವ ಜರ್ಮನ್‌ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಾದರಿಯನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಕಮ್ಮಟಗಳ ಸುತ್ತ ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿರುವ ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನಗಳು ರೋಜರ್ಸ್‌ನ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಶಿಕ್ಷಣದ ಈ ಹೊಸ ಸ್ವರೂಪವು ಮೂರು ತತ್ವಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಎಂದು ರೋಜರ್ಸ್‌ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ ಜ್ಞಾನದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮೌಲ್ಯ, “ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಕಲಿಯುವುದರ” ಅವಶ್ಯಕತೆ, ಮತ್ತು ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೃತ್ತಿಪರ ಹಾಗೂ ಉದಾರವಾದ ಕಲೆಗಳ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವುದು.<ref name="Lewis Report">{{cite book |title=Report of the Committee on Educational Survey (Lewis Report) |year=1949 |url=http://libraries.mit.edu/archives/mithistory/pdf/lewis.pdf |format=PDF |pages=8 |last=Lewis |first=Warren K. |coauthors=Ronald H. Robnett, C. Richard Soderberg, Julius A. Stratton, John R. Loofbourow, et al. |publisher=MIT Press |location=[[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]], [[Massachusetts]] |accessdate=2006-10-04 |archive-date=2012-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507000129/http://libraries.mit.edu/archives/mithistory/pdf/lewis.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://libraries.mit.edu/archives/exhibits/MIT-birthday/index1.html |title=The Founding of MIT |publisher=MIT Archives |accessdate=2008-08-12 |quote=Barton's philosophy for the institute was for 'the teaching, not of the manipulations done only in the workshop, but the inculcation of all the scientific principles which form the basis and explanation of them;' |archive-date=2008-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821152520/http://libraries.mit.edu/archives/exhibits/MIT-birthday/index1.html |url-status=dead }}</ref> {{rquote|left|...a school of industrial science [aiding] the advancement, development and practical application of science in connection with arts, agriculture, manufactures, and commerce.|<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/corporation/charter.html |title=Charter of the MIT Corporation |accessdate=2007-03-22}}</ref>|Act to Incorporate the Massachusetts Institute of Technology, ''Acts of 1861, Chapter 183''}} ಶಾಸನ ಪತ್ರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಕೇವಲ ಕೆಲವೇ ವಾರಗಳ ನಂತರ [[ಅಂತರ್ಯುದ್ಧ]]ದಲ್ಲಿನ ಮುಕ್ತ ತಿಕ್ಕಾಟಗಳು ತಲೆದೋರಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ, MITಯ ಮೊದಲ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1865ರಲ್ಲಿ [[ಬಾಸ್ಟನ್‌]] ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿನ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿನ ಬಾಡಿಗೆ ಜಾಗವೊಂದರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬೇಕಾಯಿತು.<ref>{{cite web |last=Andrews |first=Elizabeth |coauthors=Nora Murphy and Tom Rosko |year=2000 |url=http://libraries.mit.edu/archives/exhibits/wbr-visionary/ |publisher=MIT Archives |title=William Barton Rogers: MIT's Visionary Founder |access-date=2010-01-28 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512091317/http://libraries.mit.edu/archives/exhibits/wbr-visionary/ |url-status=dead }}</ref> ಬಾಸ್ಟನ್‌ನ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದು ನೆಲೆಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿ ಬಂದರೂ, 1862ರ [[ಮೊರ್ರಿಲ್‌ ಭೂಮಾನ್ಯ ಕಾಲೇಜುಗಳ ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಆಶಯದೊಂದಿಗೆ ಸದರಿ ಹೊಸ ಶಿಕ್ಷಣಸಂಸ್ಥೆಯ ಧ್ಯೇಯವು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಯಿತು. "ಔದ್ಯಮಿಕ ವರ್ಗಗಳ ಉದಾರವಾದ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು" ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುವ ಶಿಕ್ಷಣಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವು ನೀಡುವುದು ಈ ಕಾಯಿದೆಯ ಆಶಯವಾಗಿತ್ತು. [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಎಂದು ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲಿದ್ದ ಶಿಕ್ಷಣಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಈ ಕಾಯಿದೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಒಕ್ಕೂಟವು ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಿತಾದರೂ,{{ref_label|d|d|none}} MITಯು ಒಂದು ನಿಯುಕ್ತಗಾರನಾಗಿಯೂ ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಭೂಮಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ನಿಯೋಜಿತವಾಗಲಿದ್ದ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ-ವಿಶೇಶಾಧಿಕಾರವನ್ನು ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎರಡು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಯಿತು.{{ref_label|b|b|none}} ಈ ನಿಧಿಗಳಿಂದ ಬಂದ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು 1866ರಲ್ಲಿ ಬಾಸ್ಟನ್‌ನ [[ಬ್ಯಾಕ್‌ ಬೇ]]ಯಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆರವಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ MITಯು ಎಂದು "ಬಾಸ್ಟನ್‌ ಟೆಕ್‌" ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾದಂತಾಯಿತು. ನಂತರದ ಅರ್ಧ-ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ಗಮನದ ಕೇಂದ್ರವು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಕಾಳಜಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿತು. [[ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾದ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ವಿಲಿಯಂ ಎಲಿಯಟ್‌]], ತನ್ನ 30-ವರ್ಷಗಳ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ನ ಲಾರೆನ್ಸ್‌ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಶಾಲೆಯೊಂದಿಗೆ MITಯನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲು ಪದೇಪದೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ: 1869ರಷ್ಟು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು ಮತ್ತು 1900 ಮತ್ತು 1914ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ಇತರ ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳು ಕೊನೆಗೆ ಸೋಲುಕಾಣಬೇಕಾಯಿತು.<ref>{{cite news |title=Harvard-Tech Merger. Duplication of Work to be Avoided in Future. Instructors Who Will Hereafter be Members of Both Faculties |publisher=Boston Daily Globe |date=1914-01-25 |page=47}}</ref>{{ref_label|c|c|none}} === ಅಭಿವೃದ್ಧಿ (1916–1965) === [[ಚಿತ್ರ:George Eastman plaque in Eastman Laboratories building (MIT Building 6).jpg|thumb|right|200px|ಕಟ್ಟಡ 6ರಲ್ಲಿನ ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್ ಕೊಡಾಕ್‌ನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಜಾರ್ಜ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್ನ ಒಂದು ಅಲಂಕಾರ ಫಲಕ. ಉತ್ತಮ ಅದೃಷ್ಟಕ್ಕಾಗಿ ಆತನ ಮೂಗು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಉಜ್ಜುವಿಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ.<ref>[38]</ref>]]MITಯ ಬಾಸ್ಟನ್‌ ಆವರಣದಿಂದ ಅನುಮತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತರಗತಿಯ ಕೋಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ಪ್ರದೇಶದಿಂದಾಚೆಗೆ MITಯ ನಿರಂತರವಾದ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಲೀನಗಳು ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ ಸಂಭವಿಸಿದವು. ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಮಾಕ್ಲೌರಿನ್‌]] 1909ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಆವರಣವನ್ನು ಹೊಸತೊಂದು ತಾಣಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ.<ref>{{cite journal |url=http://www.technologyreview.com/read_article.aspx?id=17435 |title=The "New Tech" |date=September 8, 2006 |accessdate=2006-12-01 |magazine=[[Technology Review]]}}</ref> ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ನದಿಯ ಕೇಂಬ್ರಿಜ್‌ ಪಾರ್ಶ್ವದ ಮೇಲಿನ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶ ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಭೂಮಿಯ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಮೈಲು ಉದ್ದದ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೊಸತೊಂದು ಆವರಣವನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ಓರ್ವ ಅನಾಮಿಕ ದಾನಿಯು ಧನಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ; ಈತನೇ [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ಮನ್‌]] ಎಂದು ನಂತರ ತಿಳಿದುಬಂತು. 1916ರಲ್ಲಿ, [[ವಿಲಿಯಂ ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಬೋಸ್ವರ್ತ್‌]]ನಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಂದರವಾದ ಹೊಸ [[ನವಕ್ಲಾಸಿಕಲ್‌ ಶೈಲಿಯ ಆವರಣ]]ದೊಳಗೆ MITಯು ವರ್ಗಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.ಜಡವಾಗಿದ್ದ ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗುವಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಆವರಣವು ಪ್ರಚೋದಿಸಿತು. ಆದರೆ, ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಕಾರ್ಲ್‌ ಟೇಲರ್ ಕಾಂಪ್ಟನ್‌]] ಮತ್ತು ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ (ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ [[ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ]]) [[ವಾನ್ನೆವಾರ್ ಬುಷ್‌]] ಇಬ್ಬರೂ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರದಂಥ "ಅಪ್ಪಟ" ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ಮಹತ್ವಕ್ಕೆ ಪುನಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ನೀಡುವ ಮತ್ತು ಮಳಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕರಡು ತಯಾರಿಸುವಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವ ಮೂಲಕ 1930ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸುಧಾರಣೆಗೊಳಪಡಿಸಿದರು. [[ಮಹಾನ್‌ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕುಸಿತ]]ದ ಸವಾಲುಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, "ವಿಜ್ಞಾನವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು" ಈ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ನವೀಕರಿಸಿದವು.<ref name="Lewis Report" /> ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಣೆಗಳು MITಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಿದವು ಮತ್ತು 1934ರಲ್ಲಿ ಇದು [[ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ ಆಫ್ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟೀಸ್‌]]ಗೆ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.aau.edu/aau/members.html |title=Member Institutions and Years of Admission |publisher=Association of American Universities |accessdate=2008-08-14 |archive-date=2006-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060819101707/http://www.aau.edu/aau/members.html |url-status=dead }}</ref> IIನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸೇನಾ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ MITಯು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು. ಬೃಹತ್ತಾದ [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಚೇರಿ]]ಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ ಬುಷ್‌ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮತ್ತು MIT ಸೇರಿದಂತೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಒಂದು ಆಯ್ದ ಗುಂಪೊಂದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಧನಸಹಾಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ.<ref>{{cite book |last=Leslie |first=Stuart |title = The Cold War and American Science: The Military-Industrial-Academic Complex at MIT and Stanford |publisher=Columbia University Press |date=2004-04-15 |isbn=0-231-07959-1 }}</ref><ref>{{cite book |last=Zachary|first=Gregg |title=Endless Frontier: Vannevar Bush, Engineer of the American Century |publisher= Free Press |date=1997-09-03 |isbn = 0-684-82821-9 }}</ref> [[ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಂಗ]] [[ರೇಡಾರ್‌]]ವೊಂದನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವಲ್ಲಿನ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌]] ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು MITಯ [[ವಿಕಿರಣ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]]ವು 1940ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಮೊದಲ ರಾಶಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳೊಳಗಾಗಿ ಮುಂಚೂಣಿಯ ಘಟಕಗಳ ಮೇಲೆ ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. ಇತರ ರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಸೇರಿದ್ದವು: [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಸ್ಟಾರ್ಕ್‌ ಡ್ರೇಪರ್‌]]ನ [[ಉಪಕರಣ ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]]ದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ, [[ಬಂದೂಕು]] ಮತ್ತು [[ಬಾಂಬ್‌ಗುರಿ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಜಡತ್ವದ ಸಂಚಾರ ನಿರ್ದೇಶನ]]ಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾದ [[ಭ್ರಮಣ ದರ್ಶಕ]]-ಆಧರಿತ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಕೀರ್ಣ [[ನಿಯಂತ್ರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಗಳು; [[ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌ ವರ್ಲ್‌ವಿಂಡ್‌]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ, ವಿಮಾನಹಾರಾಟ ಅನುಕರಣಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ [[ಡಿಜಿಟಲ್ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌]] ಒಂದರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಮತ್ತು [[ಹೆರಾಲ್ಡ್‌ ಎಡ್ಗರ್ಟನ್‌]]ನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ, [[ಅತಿ-ವೇಗ]]ಮತ್ತು [[ಅತಿ-ಎತ್ತರ]]ದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗ್ರಹಣ ಯೋಜನೆ.<ref>{{cite web |url=http://edgerton-digital-collections.org/docs-life/wartime-strobe |accessdate=2009-11-28 |title=Wartime Strobe: 1939 – 1945 « Harold "Doc" Edgerton |date=2009-11-28 |h2=Doc's Life |archive-date=2010-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210111947/http://edgerton-digital-collections.org/docs-life/wartime-strobe |url-status=dead }}</ref> ಯುದ್ಧದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, 4,000ಕ್ಕೂ ಮೀರಿದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಪಡೆಯೊಂದನ್ನು (ಐದನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ) MITಯು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಯುದ್ಧದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಏಕೈಕ ಅತಿದೊಡ್ಡ R&amp;D ಗುತ್ತಿಗೆದಾರನಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/MIT_Rad_Lab |title=MIT's Rad Lab |publisher=IEEE Global History Network |accessdate=2008-07-25 |archive-date=2010-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707101603/http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/MIT_Rad_Lab |url-status=dead }}</ref> ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, [[SAGE]] ಮತ್ತು [[G.I. ಮಸೂದೆ‌]]ಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಏರುತ್ತಲೇ ಇದ್ದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ದಾಖಲಾತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಕ್ಷಿಪ್ತ ಕ್ಷಿಪಣಿ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌ ಅಪೊಲೊ]]ಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಂಥ [[ಸರ್ಕಾರಿ-ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಸಂಶೋಧನೆ]]ಯು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಮತ್ತು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸ್ಥಾವರದ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಕ್ಷಿಪ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು ಹಾಗೂ ಪದವೀಧರ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಒತ್ತುನೀಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="Lewis Report" /> ಶೀತಲ ಸಮರ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದ ಪೈಪೋಟಿಗಳು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಮತ್ತು U.S. ಹಾಗೂ ಸೋವಿಯೆಟ್‌ ಒಕ್ಕೂಟದ ನಡುವಿನ [[ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಂತರ]]ದ ಕುರಿತಾದ ಕಳವಳಗಳು 1950ರ ದಶಕ ಮತ್ತು 1960ರ ದಶಕದಾದ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, [[ಸೇನಾ-ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಕೀರ್ಣ]]ದಲ್ಲಿನ MITಯ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯು ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಮ್ಮೆಯ ಮೂಲವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತ್ತು.<ref>{{cite news |url=http://tech.mit.edu/archives/VOL_078/TECH_V078_S0008_P001.pdf |format=PDF |title=More Emphasis on Science Vitally Needed to Educate Man for A Confused Civilization |date=February 14, 1958 |publisher=The Tech |accessdate=2006-11-05 |archive-date=2009-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142704/http://tech.mit.edu/archives/VOL_078/TECH_V078_S0008_P001.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://tech.mit.edu/archives/VOL_078/TECH_V078_S0030_P001.pdf |format=PDF |title=Iron Birds Caged in Building 7 Lobby: Missiles on Display Here |publisher=The Tech |date=February 25, 1958 |accessdate=2006-11-05 |archive-date=2009-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142659/http://tech.mit.edu/archives/VOL_078/TECH_V078_S0030_P001.pdf |url-status=dead }}</ref> 1949ರಲ್ಲಿನ ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ಒಂದು ವ್ಯಾಪಕ ಅವಲೋಕನ ಮತ್ತು 1966 ಮತ್ತು 1980ರ ನಡುವೆ [[ಹೋವರ್ಡ್‌ W. ಜಾನ್ಸನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಜೆರೋಮ್‌ ವೈಸ್ನರ್‌‌]]ರಂಥ ಹೆಚ್ಚು [[ಮಾನವಿಕವಾದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನುಳ್ಳ]] ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಅನುಕ್ರಮದ ನೇಮಕಾತಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಮಾನವಿಕಗಳು, ಕಲೆಗಳು, ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು MITಯು ಮಹತ್ತರವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref name="Lewis Report" /><ref>{{cite book|last=Johnson |first=Howard Wesley |url=http://www.google.com/books?id=9qpmDJQPEZEC&printsec=frontcover |title=Holding the Center: Memoirs of a Life in Higher Education |publisher=MIT Press |year=2001 |isbn=0262600447}}</ref> ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆ, ರಾಜ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಮತ್ತು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಅಷ್ಟೊಂದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿರದಿದ್ದ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗಗಳು ಸಂಸಂಜಕ ಮತ್ತು ಸ್ವಸಮರ್ಥನೀಯ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು. ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪದವೀಧರ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಮಾನವಿಕಗಳು, ಕಲೆಗಳು, ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ಶಾಲೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ವಲಯದ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸುವ ಸಲುವಾಗಿ 1950ರಲ್ಲಿ ಸೋಲನ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್‌ನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ವಿಭಾಗಗಳು ಬಲಗೊಂಡವು.<ref>{{cite web|url=http://libraries.mit.edu/archives/mithistory/histories-offices/sch-hum.html |title=History: School of Humanities, Arts, and Social Sciences |publisher=MIT Archives |accessdate=2008-07-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://libraries.mit.edu/archives/mithistory/histories-offices/sch-sloan.html |title=History: Sloan School of Management |accessdate=2008-07-25 |publisher=MIT Archives}}</ref> === ಇತ್ತೀಚಿನ ಇತಿಹಾಸ (1966ರಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ) === [[ಚಿತ್ರ:MIT Media Lab.jpg|thumb|right|200px|ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ವಿನೂತನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಶೋಧಕರನ್ನು MIT ಮೀಡಿಯಾ ಲ್ಯಾಬ್‌ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವಿಸ್ತರಣೆಯೊಂದು ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ.]] 1960ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಮತ್ತು ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಕ್ರಿಯಾವಾದಿಗಳು [[ವಿಯೆಟ್ನಾಂ ಯುದ್ಧ]] ಹಾಗೂ MITಯ [[ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ]]ಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದರು.<ref name="Ins and outs">{{cite news|title=The 'Ins' and 'Outs' at M.I.T. |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |date=May 18, 1969 |last=Todd |first=Richard}}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,900700,00.html |title=A Policy of Protest |date=February 28, 1969 |accessdate=2008-08-13 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-date=2008-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081214153106/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,900700,00.html |url-status=dead }}</ref> 1969ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 4ರಂದು [[ಯೂನಿಯನ್‌ ಆಫ್ ಕನ್ಸರ್ನ್‌ಡ್‌ ಸೈಂಟಿಸ್ಟ್ಸ್‌]] ಒಕ್ಕೂಟವು ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಪರಿಸರೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೆಡೆಗಿನ ಸೇನಾ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಮೇಲೆ ಒತ್ತುನೀಡುವಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರು ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಒಂದು ಸಭೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆ ನೆರವೇರಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.ucsusa.org/ucs/about/founding-document-1968-mit-faculty-statement.html |title=Founding Document: 1968 MIT Faculty Statement |accessdate=2008-08-12 |publisher=Union of Concerned Scientists, USA |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115200053/http://www.ucsusa.org/ucs/about/founding-document-1968-mit-faculty-statement.html |url-status=dead }}</ref> ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ<ref>{{cite news|title=Tension Over Issue Of Defense Research |first=Fred |last=Hechinger |date=November 9, 1969 |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]}}</ref><ref>{{cite news| title=MIT Curb on Secret Projects Reflects Growing Antimilitary Feeling Among Universities' Researchers |first=William |last=Stevens |date=May 5, 1969 |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]}}</ref> MITಯು [[ಉಪಕರಣ ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]]ದಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕಡಿದುಕೊಂಡು, 1973ರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಗೀಕೃತ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನೂ ಆವರಣದಿಂದಾಚೆಗೆ [[ಲಿಂಕನ್‌ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸಿತಾದರೂ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಘಟಕ, ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗ, ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅವಧಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಧ್ರುವೀಕರಣಗೊಳ್ಳದೆಯೇ ಉಳಿದವು.<ref name="Ins and outs" /><ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/newsoffice/1999/johnson-0609.html |title=A tribute to MIT's Howard Johnson |first=David |last=Warsh |work=[[The Boston Globe]] |date=June 1, 1999 |accessdate=2007-04-04 |quote=At a critical time in the late 1960s, [[Howard Wesley Johnson|Johnson]] stood up to the forces of campus rebellion at MIT. Many university presidents were destroyed by the troubles. Only [[Edward Levi]], [[University of Chicago]] president, had comparable success guiding his institution to a position of greater strength and unity after the turmoil.}}</ref> ಆಧುನಿಕವಾದ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು [[ನೆಟ್‌ವರ್ಕಿಂಗ್‌]] ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಿಗೆ<ref>{{cite journal|url=http://ieeexplore.ieee.org/iel4/85/3898/00145317.pdf |format=PDF|title=The beginnings at MIT |publisher=IEEE Annals of the History of Computing |coauthors=Lee, J; McCarthy, J; Licklider, J |accessdate=2008-08-13 |volume=14 |issue=1 |year=1992}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.computerhistory.org/internet_history/ |title=Internet History |publisher=Computer History Museum |accessdate=2008-08-13}}</ref> ಪೂರ್ವವರ್ತಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, [[ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌ MAC]], [[ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]], ಮತ್ತು [[ಟೆಕ್‌ ಮಾಡೆಲ್‌ ರೈಲ್‌ರೋಡ್‌ ಕ್ಲಬ್‌]] ಇವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಮತ್ತು ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರು ''[[ಸ್ಪೇಸ್‌ ವಾರ್‌!]]'' ನಂಥ ಆರಂಭಿಕ ಇಂಟರಾಕ್ಟೀವ್‌ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಆಟ]]ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕವಾದ [[ಹ್ಯಾಕರ್‌]] [[ಸಂಕೇತ ಭಾಷೆ]]ಯ ಬಹುಪಾಲನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.catb.org/~esr/writings/cathedral-bazaar/hacker-history/ar01s02.html |title=A Brief History of Hackerdom |first=Eric S. |last=Raymond |accessdate=2008-08-11}}</ref> ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ಸಂಬಂಧಿತ ಸಂಘಟನೆಗಳು 1980ರ ದಶಕದ ನಂತರದಲ್ಲಿ MITಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ; [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಸ್ಟಾಲ್‌ಮನ್‌]]ನ [[GNU ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌]] ಮತ್ತು ತದನಂತರದ [[ಮುಕ್ತ ತಂತ್ರಾಂಶ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ]] (ಫ್ರೀ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಫೌಂಡೇಷನ್‌) ಇವು AI ಲ್ಯಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ 1980ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ<ref>{{cite web|url=http://www.media.mit.edu/?page_id=16 |title=The Media Lab - Retropective |publisher=MIT Media Lab |accessdate=2008-08-12}}</ref> ವಿನೂತನ ಬಳಕೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು [[MIT ಮೀಡಿಯಾ ಲ್ಯಾಬ್‌]]ನ್ನು [[ನಿಕೋಲಾಸ್‌ ನೆಗ್ರೋಪೋಂಟೆ]] ಹಾಗೂ ಜೆರೋಮ್‌ ವೈಸ್ನರ್‌ ಎಂಬಿಬ್ಬರು 1985ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, [[ಟಿಮ್‌ ಬೆರ್ನರ್ಸ್‌-ಲೀ]]<ref>{{cite web|url=http://www.w3.org/Consortium/history |title=About W3C: History |accessdate=2008-08-11 |publisher=World Wide Web Consortium}}</ref> ಎಂಬಾತ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾದ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]]ದಲ್ಲಿ [[ವರ್ಲ್ಡ್‌ ವೈಡ್‌ ವೆಬ್‌ ಕನಸೋರ್ಟಿಯಂ]] [[ಸ್ಟಾಂಡರ್ಡ್ಸ್‌ ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್‌]]ನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ, [[ಓಪನ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ವೇರ್‌]] ಯೋಜನೆಯು 2002ರಿಂದಲೂ 1,800ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ MIT ತರಗತಿಗಳಿಗಾಗಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ವಿಷಯದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಉಚಿತವಾಗಿ ಒದಗಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ,<ref>{{cite web |url=http://ocw.mit.edu/OcwWeb/web/home/home/index.htm |title=MIT OpenCourseWare |accessdate=2008-06-12 |publisher=MIT |archive-date=2008-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612165052/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/web/home/home/index.htm |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಸಂಪರ್ಕಶೀಲತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿನ ಆರಂಭಿಕ ಹೆಜ್ಜೆಯಾದ [[ಪ್ರತಿ ಮಗುವಿಗೆ ಒಂದು ಲ್ಯಾಪ್‌ಟಾಪ್‌]] ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು 2005ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.laptop.org/en/vision/mission/ |title=Mission - One Laptop Per Child |publisher=One Laptop Per Child |accessdate=2008-08-11 |archive-date=2008-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080813080949/http://laptop.org/en/vision/mission/ |url-status=dead }}</ref> 2004ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಹಾಕ್‌‌ಫೀಲ್ಡ್‌ ಶಕ್ತಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಮಂಡಳಿಯೊಂದನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇರುವ ಜಾಗತಿಕ [[ಶಕ್ತಿ ಬಳಕೆ]]ಯ ಅಂತರ ಸವಾಲುಗಳಿಗೆ MITಯು ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಈ ಮಂಡಳಿಯು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://web.mit.edu/erc/ |title=Energy Research Council homepage |accessdate=2006-10-24 |publisher=MIT}}</ref> ಸಾಗರ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ನೌಕಾ ವಿಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿನ MITಯ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅದನ್ನೊಂದು [[ಸಾಗರ ಮಾನ್ಯ ಕಾಲೇಜಾಗಿ]] 1976ರಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ವಾಯುಯಾನ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಗಗನಯಾನ ಶಾಸ್ತ್ರ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲು MITಯನ್ನು ಒಂದು [[ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಮಾನ್ಯ ಕಾಲೇಜಾಗಿ]] 1989ರಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/masgc/www/index.shtml |title=Massachusetts Space Grant Consortium |accessdate=2008-08-26 |publisher=Massachusetts Space Grant Consortium}}</ref><ref>{{cite web |url=http://seagrant.mit.edu/about_us/index.php |title=MIT Sea Grant College Program |accessdate=2008-08-26 |publisher=MIT Sea Grant College Program |archive-date=2009-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090404013114/http://seagrant.mit.edu/about_us/index.php |url-status=dead }}</ref> ಕಳೆದ ಕಾಲು ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಹಣಕಾಸಿನ ಸಹಾಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಕೊರತೆಯ ನಡುವೆಯೂ, ಸಂಸ್ಥೆಯ ಆವರಣವನ್ನು ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ MITಯು ಹಲವಾರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು: ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಆವರಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಲಯಗಳು ಮತ್ತು ದೈಹಿಕ-ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಕಟ್ಟಡಗಳು, [[ಟಾಂಗ್ ಸೆಂಟರ್‌ ಫಾರ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಎಜುಕೇಷನ್‌]], [[ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ]], [[ಮಿದುಳು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಗ್ರಹಣದ ವಿಜ್ಞಾನಗಳು]], [[ಜೀನೋಮಿಕ್ಸ್‌]], [[ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]], ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ ಸಂಶೋಧನೆ]]ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಈಶಾನ್ಯ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿನ ಹಲವಾರು ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಮತ್ತು [[ಸ್ಟಾಟಾ ಸೆಂಟರ್‌]] ಸೇರಿದಂತೆ ವಾಸ್ಸಾರ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಹಲವಾರು ಹೊಸ "ಬ್ಯಾಕ್‌ಲಾಟ್‌" ಕಟ್ಟಡಗಳು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವು.<ref>{{Cite book |last = Simha. |first = O. R. |title = MIT campus planning 1960-2000: An annotated chronology |date = 2003 |pages = 120-149 |url = https://books.google.com/books?id=ldq-ZgxszzMC&lpg=PA120&pg=PA120| isbn = 978-0-262-69294-6}}</ref> ಆವರಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯಗಳು ಇನ್ನೂ ಮುಂದುವರೆದಿದ್ದು, ಮೀಡಿಯಾ ಲ್ಯಾಬ್‌, ಸ್ಲೋವಾನ್‌ನ ಪೂರ್ವದ ಆವರಣ, ಮತ್ತು ಪದವೀಧರ ನಿವಾಸಗಳು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗಲು ಅದು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://web.mit.edu/facilities/construction/ki/index.html |title=MIT Facilities: In Development & Construction |publisher=MIT |accessdate=2008-07-22 |archive-date=2009-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090312070340/http://web.mit.edu/facilities/construction/ki/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2006/09/14/mit_will_accelerate_its_building_boom/ |title=MIT will accelerate its building boom: $750m expansion to add 4 facilities |last=Bombardieri |first=Marcella |date=September 14, 2006 |work=[[The Boston Globe]] |accessdate=2008-08-13}}</ref> [[ಮೀಡಿಯಾ ಲ್ಯಾಬ್ ಯುರೋಪ್‌]] ಸಂಸ್ಥೆಯು MIT ಮೀಡಿಯಾ ಲ್ಯಾಬ್‌ನ ಐರೋಪ್ಯ ಪಾಲುದಾರನಾಗಿತ್ತು. ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಡಬ್ಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದು ನೆಲೆಗೊಂಡಿತ್ತು ಮತ್ತು ಜುಲೈ 2000ರ ಜುಲೈಯಿಂದ 2005ರ ಜನವರಿಯವರೆಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿತು . == ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ == [[ಚಿತ್ರ:MIT Lobby 7.jpg|right|thumb|200px|ಕಟ್ಟಡ 7ನ್ನು (77 ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕೂಡಾ) ಆವರಣದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವಾಗಿಯೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ]] MITಗೆ ಒಂದು ಲಾಭ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸವಲತ್ತು ದೊರಕಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಮಾಲೀಕತ್ವ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು MIT ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಒಂದು [[ಧರ್ಮದರ್ಶಿಗಳ ಮಂಡಳಿ]]ಯು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/corporation/about.html |title=MIT Corporation |accessdate=2007-03-18 |publisher=MIT Corporation}}</ref> ವೈಜ್ಞಾನಿಕ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌, ಉದ್ಯಮ, ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಸೆಳೆಯಲಾಗಿರುವ 74 ಸದಸ್ಯರು, ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಾ ನಾಯಕರನ್ನು ಪ್ರಸಕ್ತ ಮಂಡಳಿಯು ಹೊಂದಿದ್ದು, [[ಡಾನಾ G. ಮೀಡ್‌]] ಇದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆಯವ್ಯಯ, ಹೊಸ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮಗಳು, ಪದವಿಗಳು, ಮತ್ತು ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ನೇಮಕಾತಿಗಳನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು ಚುನಾಯಿಸುವುದೂ ಸಹ ಸದರಿ MIT ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ನ ಕಾರ್ಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |title=A Brief History and Workings of the Corporation |url=http://web.mit.edu/fnl/volume/185/mead.html |accessdate=2006-11-02 |publisher=MIT Faculty Newsletter}}</ref><ref name="BO">{{cite web |url=http://web.mit.edu/catalogue/overv.chap1.shtml |title=MIT Course Catalogue: Overview |publisher=MIT |accessdate=2008-07-16 |archive-date=2008-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725223018/http://web.mit.edu/catalogue/overv.chap1.shtml |url-status=dead }}</ref> [[ಸುಸಾನ್‌ ಹಾಕ್‌‌ಫೀಲ್ಡ್‌]] 16ನೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದು ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2004ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ವರೆಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/hockfield/biography.html |title=Susan Hockfield, President, Massachusetts Institute of Technology - Biography |publisher=Massachusetts Institute of Technology |accessdate=2008-09-19}}</ref> MITಯ [[ದತ್ತಿ]] ಮತ್ತು [[ಇತರ ಹಣಕಾಸು ಸ್ವತ್ತುಗಳು]] MIT ಇನ್‌ವೆಸ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಕಂಪನಿ (MITIMCo) ಎಂಬ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.mitimco.org/ |title=MIT Investment Management Company |accessdate=2007-01-08 |publisher=MIT Investment Management Company}}</ref> 2008ರಲ್ಲಿ 10.068 ಶತಕೋಟಿ $ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ MITಯ ದತ್ತಿಯು ಅಮೆರಿಕಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಪೈಕಿ ಆರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="NACUBO">{{cite web |url=http://www.nacubo.org/documents/research/NES2008PublicTable-AllInstitutionsByFY08MarketValue.pdf |title=2008 NACUBO Endowment Student |publisher=National Association of College and University Business Officers |format=PDF |accessdate=2009-01-28 |year=2007 |archive-date=2010-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229055632/http://www.nacubo.org/documents/research/NES2008PublicTable-AllInstitutionsByFY08MarketValue.pdf |url-status=dead }}</ref> MITಯು "ವಿಜ್ಞಾನ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌, ಮತ್ತು ಕಲಾ ವಿಷಯಗಳ ಸುತ್ತ ಧ್ರುವೀಕರಿಸಿರುವ ಒಂದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ."<ref>{{cite web |url=http://libraries.mit.edu/archives/exhibits/inaugurations/killian.html |author=James R. Killian |title=The Inaugural Address |date=1949-04-02 |accessdate=2006-06-02 |archive-date=2014-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141003061248/http://libraries.mit.edu/archives/exhibits/inaugurations/killian.html |url-status=dead }}</ref> ಇದು ಐದು ಶಾಲೆಗಳು ([[ವಿಜ್ಞಾನ]], [[ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌]], [[ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಯೋಜನೆ]], [[ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆ]], ಮತ್ತು [[ಮಾನವಿಕಗಳು, ಕಲೆಗಳು, ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನಗಳು]]) ಹಾಗೂ ಒಂದು ಕಾಲೇಜನ್ನು ([[ವೈಟೇಕರ್ ಕಾಲೇಜ್‌ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್‌ ಸೈನ್ಸಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]]) ಹೊಂದಿದೆಯಾದರೂ, ಕಾನೂನು ಅಥವಾ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಯಾವುದೇ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ.<ref name="Schools">{{cite web|url=http://web.mit.edu/facts/academic.shtml |title=MIT Facts 2008: Academic Schools and Departments, Divisions & Sections |accessdate=2008-07-22}}</ref>{{ref_label|e|e|none}} MITಯ 32 ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿಭಾಗಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನೂ ಆ ವಿಭಾಗದ ಶಾಲೆಯ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದು, ಸದರಿ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯು ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯಬದ್ಧನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, MITಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮ, ಸಂಶೋಧನೆ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಜೀವನ, ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಷಯಗಳ ಅನೇಕ ವಲಯಗಳ ಮೇಲೆ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸಮಿತಿಗಳು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |url=http://web.mit.edu/annualreports/pres05/17.00.pdf |format=PDF |author=Rafael L. Bras |title=Reports to the President, Report of the Chair of the Faculty |date=2004-2005 |accessdate=2006-12-01 |publisher=MIT |archive-date=2009-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142655/http://web.mit.edu/annualreports/pres05/17.00.pdf |url-status=dead }}</ref> ಅಂಕಿಗಳು ಅಥವಾ ಪ್ರಥಮಾಕ್ಷರಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಬಳಸುವ ಮೂಲಕ MIT ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಧಾನ ವಿಷಯಗಳು ಹಾಗೂ ತರಗತಿಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.mitadmissions.org/topics/learning/majors_minors/index.shtml |title=Majors & Minors |publisher=MIT Admissions Office |accessdate=2008-08-13 |quote=MIT is organized into academic departments, or Courses, which you will often hear referred to by their Course number or acronym.}}</ref> ಅಧ್ಯಯನ ವಿಷಯದ ವಿಭಾಗವು ಯಾವಾಗ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದರ ಅಂದಾಜು ಅನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಧಾನ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಅಂಕಿಯ ಹಣೆಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸಿವಿಲ್‌ ಮತ್ತು ಪರಿಸರೀಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ವಿಷಯವು ವ್ಯಾಸಂಗ ವಿಷಯ I ಎನಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಪರಮಾಣು ವಿಜ್ಞಾನ & ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ವಿಷಯವು ವ್ಯಾಸಂಗ ವಿಷಯ XXII ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://mit.edu/education/ |title=MIT Education |publisher=MIT Office of the Registrar |accessdate=2008-08-13}}</ref> ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ವಿಭಾಗವಾದ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್‌ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ "ವ್ಯಾಸಂಗ ವಿಷಯ VI" ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. MIT ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿಭಾಗದ ವ್ಯಾಸಂಗ ವಿಷಯದ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ತರಗತಿಗೆ ನೀಡಲಾದ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಒಂದು ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ; "ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ 101" ಎಂಬ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾದ ಅನೇಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಸೂಚಿಸುವ ವ್ಯಾಸಂಗ ವಿಷಯವನ್ನೇ MITಯಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿ "8.01" ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.{{ref_label|f|f|none}} === ಸಹಯೋಗಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:MIT Kresge Auditorium.jpg|thumb|right|200px|ಈರೋ ಸಾರಿನೆನ್‌ನ ಕ್ರೆಸ್ಜ್‌ ಸಭಾಂಗಣವು ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರದ ಒಂದು ಶಿಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ]] ವಿದ್ವನ್ಮಂಡಲ, ಉದ್ಯಮ, ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ನಡುವಿನ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಸಹಯೋಗಗಳನ್ನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸಿದೆ ಅಥವಾ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದೆ.<ref>{{cite journal |title = A Survey of New England: A Concentration of Talent |journal=The Economist |date=August 8, 1987 |quote=MIT for a long time… stood virtually alone as a university that embraced rather than shunned industry.}}</ref><ref>{{cite book|title=MIT: Shaping the Future |first=Edward B. |last=Roberts |chapter=An Environment for Entrepreneurs |publisher=The MIT Press |year=1991 |location=Cambridge, MA |isbn=0262631451 |quote=The war made necessary the formation of new working coalitions… between these technologists and government officials. These changes were especially noteworthy at MIT.}}</ref> [[ಆಲ್ಫ್ರೆಡ್‌ P. ಸೋಲನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಥಾಮಸ್‌ ಆಲ್ವಾ ಎಡಿಸನ್‌‌]]ರಂಥ ಉದ್ಯಮಿಗಳೊಂದಿಗಿನ ಫಲದಾಯಕ ಸಹಯೋಗಗಳಿಂದಾಗಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾದ ಕಾಂಪ್ಟನ್‌ 1930ರ ದಶಕ ಮತ್ತು 1940ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳ ಒಂದು ಕಚೇರಿ ಹಾಗೂ ಒಂದು ಔದ್ಯಮಿಕ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ MIT ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧಕರೊಂದಿಗೆ [[ಪರವಾನಗಿ ಸಂಶೋಧನೆ]] ಮತ್ತು ಸಮಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲು 600ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಅನುವುಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಂತಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://ilp-www.mit.edu/display_page.a4d?key=P2a |title=MIT ILP - About the ILP |accessdate=2007-03-17}}</ref> 1980ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಮತ್ತು 1990ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಾದ್ಯಂತ, ಅಮೆರಿಕಾದ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ದಿಮೆಯ ಅಗ್ರಗಣ್ಯರಿಂದ MIT ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಆರೋಪಕ್ಕೊಳಗಾಗಬೇಕಾಗಿ ಬಂದವು. ಅಮೆರಿಕಾದ ವ್ಯವಹಾರ ವಲಯಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಿರುವ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ- ಅದರಲ್ಲೂ [[ಜಪಾನಿಯರ]] ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆದಾರರ-ಹಣದ ನೆರವಿನಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು [[ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದರ]] ಮೂಲಕ [[ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ಆರ್ಥಿಕತೆ]]ಗೆ MIT ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದೇ ಈ ಪ್ರಮುಖರ ಆರೋಪವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://tech.mit.edu/V109/N62/corporate.00n.html |title=MIT corporate ties raise concern |publisher=The Tech |year=1990 |accessdate=2007-03-04 |archive-date=2009-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104190654/http://tech.mit.edu/V109/N62/corporate.00n.html |url-status=dead }}</ref><ref name="MIT Deal">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDB153FF93AA25751C1A966958260&scp=1&sq=M.I.T.+Deal+with+Japan+Stirs+Fear+on+Competition&st=nyt |title=MIT Deal with Japan Stirs Fear on Competition |last=Kolata |first=Gina |date=December 19, 1990 |accessdate=2008-06-09 |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]}}</ref><ref>{{cite news|title=MIT Criticized for Selling Research to Japanese Firms |work=[[The Washington Post]] |date=June 14, 1989 |first=William |last=Booth |accessdate=2008-07-16}}</ref><ref>{{cite news|title=How Japan Picks America's Brains|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1987/12/21/69996/index.htm |publisher=FORTUNE Magazine |first=Joel |last=Dreyfuss |date=December 21, 1987 |accessdate=2008-07-16}}</ref> ಸಂಶೋಧನಾ ಯೋಜನೆಗಳ ಕುರಿತಾದ ಒಕ್ಕೂಟದ ಸರ್ಕಾರದೊಂದಿಗಿನ MITಯ ವ್ಯಾಪಕ ಸಹಯೋಗವು ಸಹ 1940ರಿಂದೀಚೆಗೆ ಹಲವಾರು MIT ನಾಯಕರು [[ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಲಹೆಗಾರರಂತೆ]] ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾದವು.{{ref_label|j|j|none}} ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ವಿಜ್ಞಾನ ಕಾರ್ಯನೀತಿ]]ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ [[ಪ್ರಭಾವ ಬೀರು]]ವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಲು MITಯು 1991ರಲ್ಲಿ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಚೇರಿಯೊಂದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/dc/ |title=MIT Washington Office |accessdate=2007-03-18 |publisher=MIT Washington Office}}</ref><ref>{{cite news|publisher=Worcester Telegram & Gazette |date=February 11, 2001 |title=Hunt Intense for Federal Research Funds: Universities Station Lobbyists in Washington}}</ref> MIT, ಎಂಟು [[ಐವಿ ಲೀಗ್‌]] ಕಾಲೇಜುಗಳು, ಮತ್ತು ಅವಶ್ಯಕತೆ-ಆಧರಿಸಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವೇತನಗಳಿಗಾಗಿ ನಿಧಿಗಳನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಭರವಸೆ ನೀಡಿರುವುದರ ಕುರಿತಾಗಿರುವ ಸವಾಲಿನ ಘರ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು "ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವ ಸಭೆಗಳನ್ನು" ಆಯೋಜಿಸುವ ಇತರ 11 ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ [[ನ್ಯಾಯ ಇಲಾಖೆ]]ಯು 1989ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ದತ್ತಿವಿರೋಧಿ ತನಿಖೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು ಹಾಗೂ 1991ರಲ್ಲಿ ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಒಂದು [[ದತ್ತಿವಿರೋಧಿ ದಾವೆ]]ಯನ್ನು ಹೂಡಿತು.<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE2DC1E3CF933A2575BC0A96F948260 |title=Price-Fixing Inquiry at 20 Elite Colleges |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |date=August 10, 1989 |accessdate=2008-12-16}}</ref><ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE2DB173DF930A25750C0A967958260 |title=23 College Won't Pool Discal Data |last=Chira |first=Susan |date=March 13, 1991 |accessdate=2008-12-16 |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]}}</ref> ಐವಿ ಲೀಗ್‌ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು [[ಇತ್ಯರ್ಥಪಡಿಸಿಕೊಂಡರೆ]],<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE3D81E38F930A15756C0A967958260 |title=Ivy Universities Deny Price-Fixing But Agree to Avoid It in the Future |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |last=DePalma |first=Anthony |date=May 23, 1991 |accessdate=2008-12-16}}</ref> MITಯು ತನ್ನ ವಿರುದ್ಧದ ಆಪಾದನೆಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ತಕರಾರು ಹೂಡಿತು. ಸದರಿ ಪರಿಪಾಠವು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಸಹಾಯದ ಲಭ್ಯತರೆಯನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಇದು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಂಶದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ MITಯು ತನ್ನ ವಿರೋಧವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿತು.<ref name="Overlap">{{cite news|title=MIT Ruled Guilty in Anti-Trust Case |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |date=September 2, 1992 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE1DC1439F930A3575AC0A964958260 |last=DePalma |first=Anthony |accessdate=2008-07-16}}</ref><ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0DE1E38F935A15755C0A964958260 |title= Price-Fixing or Charity? Trial of M.I.T. Begins |last=DePalma |first=Anthony |date=June 26, 1992 |accessdate=2008-08-13 |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]}}</ref> ನ್ಯಾಯ ಇಲಾಖೆಯು ಸದರಿ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು 1994ರಲ್ಲಿ ಕೈಬಿಟ್ಟಾಗ, MITಯು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/newsoffice/1994/settlement-0105.html |title=Settlement allows cooperation on awarding financial-aid |publisher=MIT Tech Talk |year=1994 |accessdate=2007-03-03}}</ref><ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE5DC113BF932A15751C1A965958260 |title=MIT Suit Over Aid May Be Settled |first=William |last=Honan |date=December 21, 1993 |accessdate=2008-07-16 |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]}}</ref> [[ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]{{ref_label|i|i|none}}ದೊಂದಿಗಿನ MITಯ ಸಾಮೀಪ್ಯತೆಯು ಭಾಗಶಃ-ಸ್ನೇಹಪರ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ("ಮತ್ತೊಂದು ಶಾಲೆಯು [[ಸೆರೆಯಲ್ಲಿದೆ]]") ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, [[ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌-MIT ಡಿವಿಷನ್ ಆಫ್‌ ಸೈನ್ಸಸ್‌ ಅಂಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]], [[ಬ್ರಾಡ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌]], [[MIT – ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಅಲ್ಟ್ರಾಕೋಲ್ಡ್‌ ಆಟಮ್ಸ್‌]], ಮತ್ತು ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌-MIT ಡೇಟಾ ಸೆಂಟರ್‌ನಂಥ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಸಹಯೋಗಗಳೊಂದಿಗೂ ಇದರ ಸಂಬಂಧವು ಇದೇ ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |quote=The US has the world’s top two universities by our reckoning — Harvard and the Massachusetts Institute of Technology, neighbours on the Charles River. |url=http://www.thes.co.uk/worldrankings/ |title=Times Higher Education Supplement World Rankings 2005 |accessdate=2006-10-04 |archive-date=2007-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070504114435/http://www.thes.co.uk/worldrankings/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hmdc.harvard.edu/ |title=Harvard-MIT Data Center |accessdate=2007-01-08 |archive-date=2007-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205063120/http://www.hmdc.harvard.edu/ |url-status=dead }}</ref><ref name="EdPart" /> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಎರಡೂ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಸ್ವಂತ ಶಾಲೆಯ ಪದವಿಗಳೆಡೆಗಿನ ಮಾನ್ಯತೆಗಳಿಗಾಗಿ, ಯಾವುದೇ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಶುಲ್ಕಗಳಿಲ್ಲದೆಯೇ [[ಪಾಟಿ-ನೋಂದಣಿ]]ಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.<ref name="EdPart" /> [[ಚಿತ್ರ:MIT Walker Memorial.jpg|thumb|right|200px|ವಾಕರ್‌ ಸ್ಮಾರಕ MITಯ 4ನೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌ ಅಮಸಾ ವಾಕರ್‌ಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾದ ಒಂದು ಸ್ಮಾರಕ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ]] [[ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ ಕಾಲೇಜು]] ಜೊತೆಗಿನ ಪಾಟಿ-ನೋಂದಣಿ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮವೊಂದು 1969ರಿಂದಲೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ಕೇಂಬ್ರಿಜ್‌-MIT ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌]] ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿರುವ [[ಕೇಂಬ್ರಿಜ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದೊಂದಿಗಿನ ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವಿನಿಮಯ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮವೂ ಸಹ 2002ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="EdPart">{{Cite web |title=MIT Facts 2008: Educational Partnerships |url=http://web.mit.edu/facts/partnerships.shtml |accessdate=2008-08-13 |archive-date=2009-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104171108/http://web.mit.edu/facts/partnerships.html |url-status=dead }}</ref> [[ಬಾಸ್ಟನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಬ್ರಾಂಡೀಸ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಟಫ್ಟ್ಸ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್‌ ಆಫ್‌ ಆರ್ಟ್‌]], ಮತ್ತು [[ಬಾಸ್ಟನ್‌ನ ದಿ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್‌ ಫೈನ್‌ ಆರ್ಟ್ಸ್‌]]- ಇವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳೊಂದಿಗೆ MITಯು ಸೀಮಿತ ಪಾಟಿ-ನೋಂದಣಿ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="EdPart" /> ಬಾಸ್ಟನ್‌-ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಸ್ಟಾರ್ಕ್‌ ಡ್ರೇಪರ್‌ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]], [[ವೈಟ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಬಯೋಮೆಡಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್‌]], ಮತ್ತು [[ವುಡ್ಸ್‌ ಹೋಲ್‌ ಓಷನೋಗ್ರಾಫಿಕ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಷನ್‌]]ನಂಥ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು MITಯು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, [[ಸಿಂಗಪೂರ್-MIT ಒಕ್ಕೂಟ]], MIT-[[ಝರಗೋಝಾ]] ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/zlc/ |title=MIT-Zaragoza International Logistics Program |accessdate=2007-03-17 |publisher=MIT}}</ref> ನ ಮೂಲಕ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸಹಯೋಗಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು MIT ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಇನಿಷಿಯಿಟೀವ್ಸ್‌ (MISTI) ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ ಮೂಲಕ ಇತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಸಹಯೋಗಗಳನ್ನು MITಯು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="EdPart" /><ref>{{cite web |url=http://web.mit.edu/misti/ |title=MIT International Science and Technology Initiatives |accessdate=2007-03-17 |publisher=MIT |archive-date=2007-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210111938/http://web.mit.edu/misti/ |url-status=dead }}</ref> [[MIT ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]], ಎಡ್ಗರ್ಟನ್‌ ಸೆಂಟರ್‌,<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/edgerton/ |title=MIT Edgerton Center |accessdate=2007-03-17 |publisher=MIT}}</ref> ಮತ್ತು MIT ಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಸರ್ವೀಸ್‌ ಸೆಂಟರ್ ಮೂಲಕ 50ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಾ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗ, ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರ್ಗದವರು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://web.mit.edu/mitpsc/ |title=MIT Public Service Center |accessdate=2007-03-18 |publisher=MIT |archive-date=2007-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070403070711/http://web.mit.edu/mitpsc/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=MIT Outreach Database |url=http://ideas.mit.edu/~pscadmin/browsehome.php |accessdate=2006-10-07 |publisher=MIT |archive-date=2006-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060901122336/http://ideas.mit.edu/%7epscadmin/browsehome.php |url-status=dead }}</ref> [[MITES]]<ref>{{Cite web|url=http://web.mit.edu/mites/www/ |title=Minority Introduction to Engineering and Science Program |publisher=MIT |accessdate=2008-08-11}}</ref> ನಂಥ ಬೇಸಿಗೆಯ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು [[ರಿಸರ್ಚ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌]]<ref>{{cite web |url=http://www.cee.org/rsi/ |title=Research Science Institute |publisher=MIT |accessdate=2008-08-11 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509161646/http://www.cee.org/rsi/ |url-status=dead }}</ref> ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಕರು ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, MIT ಟೆಕ್‌ಫೇರ್‌ ಎಂಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಮೂಹದಿಂದ ಆಯೋಜಿಸಲ್ಪಡುವ MIT THINK ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. MIT ವ್ಯಾಸಂಗಪದ್ಧತಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿರುವ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಳಬರುತ್ತಿರುವ ಹೊಸ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಯೋಜನೆಯ ಅಂತರಮುಖವು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/ome/programs-services/interphase/ |title=Project Interphase |accessdate=2007-07-23 |publisher=MIT}}</ref>''[[ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ರಿವ್ಯೂ]]'' ಎಂಬ ಸಮೂಹ-ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಯತಕಾಲಿಕವು ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದರ ಮೂಲಕ MITಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, MITಯ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಅಧಿಕೃತ ನಿಯತಕಾಲಿಕವಾಗಿಯೂ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮುದ್ರಣಾಲಯವಾಗಿರುವ [[MIT ಪ್ರೆಸ್‌]], ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಕಲೆಗಳು, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ, ಹೊಸ ಮಾಧ್ಯಮ, ಪ್ರಸಕ್ತ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಒತ್ತುನೀಡುವ 200ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಹಾಗೂ 40 ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳನ್ನು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://mitpress.mit.edu/mitpress/history/default.asp |title=History - The MIT Press |accessdate=2007-03-18 |publisher=MIT |archive-date=2012-07-02 |archive-url=https://www.webcitation.org/68qX6IbSU?url=http://mitpress.mit.edu/mitpress/history/default.asp |url-status=dead }}</ref> == ಸಂಸ್ಥೆಯ ಆವರಣ == [[ಚಿತ್ರ:MIT McDermott Court.jpg|thumb|right|200px|ಮೆಕ್‌ಡರ್ಮಾಟ್‌ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು I.M. ಪೀ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದರು]] MITಯ {{convert|168|acre|ha|1|sing=on}} ಆವರಣವು [[ಕೇಂಬ್ರಿಜ್‌]] ನಗರದಲ್ಲಿನ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ನದಿಯ ಜಲಾನಯನ ಭೂಮಿ]]ಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಸರಿಸುಮಾರು ಒಂದು ಮೈಲು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಮಾರ್ಗ]]ವು ಆವರಣವನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಅರ್ಧರ್ಧ ಭಾಗವಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಲಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿದೆಸೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಕಂಡರೆ, ಬಹುತೇಕ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುವಂತಾಗಿದೆ. MITಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸನಿಹದಲ್ಲಿರುವ ಸೇತುವೆಯು [[ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ ಸೇತುವೆ]] ಎಂದು ಜನಜನಿತವಾಗಿದ್ದು, [[ಸ್ಮೂಟ್‌]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ, ಉದ್ದದ ಅಪ್ರಮಾಣಕ ಏಕಮಾನದಲ್ಲಿ ಇದು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite journal |url=http://www.technologyreview.com/article/20983/ |title=Smoot's Legacy: 50th anniversary of famous feat nears |accessdate=2008-08-13 |magazine=[[Technology Review]] |last=Durant |first=Elizabeth |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111082013/http://www.technologyreview.com/article/20983/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|title=The Measure of This Man Is in the Smoot; MIT's Human Yardstick Honored for Work |work=[[The Washington Post]] |date=December 8, 2005 |last=Fahrenthold |first=David}}</ref> [[ಕೆಂಡಾಲ್‌ ಚೌಕ]]ದಲ್ಲಿನ ಆವರಣದ ದೂರದ ಈಶಾನ್ಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ [[ಕೆಂಡಾಲ್‌]] [[MBTA ರೆಡ್‌ ಲೈನ್‌]] ಕೇಂದ್ರವು ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. MITಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ ಕೇಂಬ್ರಿಜ್‌ ನೆರೆಹೊರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಆಧುನಿಕ ಕಚೇರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪುನರ್‌-ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕಟ್ಟಡಗಳೆರಡನ್ನೂ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಹೈಟೆಕ್‌ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಸಮಾಜೋ-ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ನೆರೆಹೊರೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ.<ref name="BO" /> MIT ಕಟ್ಟಡಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯ (ಅಥವಾ ಒಂದು ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಅಕ್ಷರದ) ಅಂಕಿತವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಮತ್ತು ಬಹುಪಾಲು ಕಟ್ಟಡಗಳು ಹೆಸರನ್ನೂ ಸಹ ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="Numbering system">{{cite web |url=http://web.mit.edu/mindandhandbook/history/numbering_system.html |title=Building History and Numbering System |publisher=Mind and Hand Book, MIT |accessdate=2008-08-13 |archive-date=2008-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080615043641/http://web.mit.edu/mindandhandbook/history/numbering_system.html |url-status=dead }}</ref> ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಕಚೇರಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಕೇವಲ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ವಾಸದ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಕಟ್ಟಡಗಳು ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಅನುಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಕ್ಲೌರಿಯನ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ಸ್‌ನ ಮೂಲ, ಮಧ್ಯದ ಗುಚ್ಛಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವ ಅವುಗಳ ತಾಣಕ್ಕೆ (ಉತ್ತರ, ಪಶ್ಚಿಮ, ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ) ಕಟ್ಟಡ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಸಂವಾದಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name="Numbering system" /> ಬಹುಪಾಲು ಕಟ್ಟಡಗಳು ನೆಲದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಭೂಗರ್ಭ ಸುರಂಗಗಳ ಒಂದು ವ್ಯಾಪಕ ಜಾಲದ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕೇಂಬ್ರಿಜ್‌ನ ಹವಾಮಾನದಿಂದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ [[ಛಾವಣಿ ಮತ್ತು ಸುರಂಗದ ಮೂಲಕ ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆಯುವ]] ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿರುವ ಒಂದು ತಾಣದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಒದಗಿಸಿದಂತಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://mit.edu/facilities/maps/tunnelMap.pdf |format=PDF |title=MIT Campus Subterranean Map |publisher=MIT Department of Facilities |accessdate=2008-08-13 |archive-date=2010-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731034447/http://mit.edu/facilities/maps/tunnelMap.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|title='Hackers' Skirt Security in Late-Night MIT Treks |work=[[The Boston Globe]] |last=Abel |first=David |date=March 30, 2000}}</ref>[[MITಯ ಆವರಣದೊಳಗಿನ ಪರಮಾಣು ರಿಯಾಕ್ಟರ್‌]], ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ-ಮೂಲದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ [[ಪರಮಾಣು ರಿಯಾಕ್ಟರ್‌‌]]ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://web.mit.edu/catalogue/overv.chap6-nrl.shtml |title=MIT Course Catalog |publisher=MIT |accessdate=2008-07-14 |archive-date=2009-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104182125/http://web.mit.edu/catalogue/overv.chap6-nrl.shtml |url-status=dead }}</ref> ಜನಸಂಖ್ಯಾ ದಟ್ಟಣೆಯಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ರಿಯಾಕ್ಟರ್‌ನ ಪ್ರಭಾವ ನಿರೋಧ ಕಟ್ಟಡದ ಅಧಿಕತಮ ಗೋಚರಿಸುವಿಕೆಯು ಆಗಾಗ ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆಯಾದರೂ,<ref>{{cite news |url=http://tech.mit.edu/V105/N59/nucle.59n.html |title=Cambridge evaluates MIT's nuclear reactor |publisher=The Tech |date=January 29, 1986 |accessdate=2008-07-16 |archive-date=2009-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104155347/http://tech.mit.edu/V105/N59/nucle.59n.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/Technology/LooseNukes/ |title=Loose Nukes: A Special Report |publisher=ABC News |accessdate=2007-04-14}}</ref> ಇದು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೆಂದು MITಯು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news|url=http://web.mit.edu/newsoffice/2005/reactor.html |title=MIT Assures Community of Research Reactor Safety |publisher=MIT News Office |date=October 13, 2005|accessdate=2006-10-05}}</ref> ಆವರಣದ ಇತರ ಗಮನಾರ್ಹ ಸೌಕರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಯುಒತ್ತಡವನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಒಂದು [[ಮಾರುತ ಸುರಂಗ]] ಮತ್ತು ಹಡಗು ಹಾಗೂ ಸಾಗರ-ಸಂಬಂಧಿ ಸಂರಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಗಾಗಿ ಮೀಸಲಾದ ಒಂದು [[ಎಳೆಯುವ ಆಯುಧ ಸಜ್ಜಿತ ಟ್ಯಾಂಕ್‌]] ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite news|title=Supersonic Tunnel Open; Naval Laboratory for Aircraft Dedicated at M.I.T. |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |date=December 2, 1949}}</ref><ref>{{cite news|title=Ship Test Tank for M.I.T.; Dr. Killian Announces Plant to Cost $500,000 |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |date=February 6, 1949}}</ref> MITಯ ಆವರಣದಾದ್ಯಂತವಿರುವ ನಿಸ್ತಂತು ಜಾಲವು 2005ರ ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಇದು ಆವರಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ{{convert|9400000|sqft|m2}} ಸುಮಾರು 3,000 ಪ್ರವೇಶ ಬಿಂದುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://senseable.mit.edu/news/on_us/CNN4November2005.htm |title=MIT maps wireless users across campus |date=2005-11-04 |accessdate=2007-03-03 |publisher=MIT}}</ref> MITಯ [[ಅಪಾಯಕರ ತ್ಯಾಜ್ಯ]] ಶೇಖರಣೆ ಮತ್ತು ವಿಲೇವಾರಿ ವಿಧಾನಗಳಿಂದಾಗಿ [[ಶುದ್ಧ ನೀರಿನ ಕಾಯಿದೆ]] ಮತ್ತು [[ಶುದ್ಧ ಗಾಳಿಯ ಕಾಯಿದೆ]]ಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿದ [[ಪರಿಸರೀಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯು 2001ರಲ್ಲಿ MITಯ ವಿರುದ್ಧ ದಾವೆ ಹೂಡಿತು.<ref name="EPA">{{cite web|url=http://www.epa.gov/EPA-WATER/2001/May/Day-03/w11123.htm |title=Notice of Lodging of Consent Decree Pursuant to the Resource Conservation and Recovery Act, the Clean Air Act, and the Clean Water Act |publisher=Environmental Protection Agency |date=May 3, 2001 |accessdate=2008-07-16}}</ref> 155,000 $ನಷ್ಟು ದಂಡವನ್ನು ಪಾವತಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹಾಗೂ ಮೂರು ಪರಿಸರೀಯ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಮೂಲಕ MIT ದಾವೆಯನ್ನು ಇತ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಿತು.<ref>{{cite news|title=MIT to create three new environmental projects as part of agreement with EPA |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2001/epa-0425.html |publisher=MIT News Office |date=April 21, 2001 |first=Robert |last=Sales |accessdate=2008-07-16}}</ref> ಸಂಸ್ಥೆಯ ಆವರಣವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದ್ದ ಬಂಡವಾಳ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅವುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿದೆ. ಆವರಣದೊಳಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ಇಂಧನದ ಬಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾಗಣೆಯ ಪಾಸುಗಳಿಗೆ]] ಸಹಾಯಧನ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ, ಮತ್ತು ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿದ್ಯುಚ್ಚಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಬಿಸಿಮಾಡುವಿಕೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳ ಪೈಕಿ ಬಹುಪಾಲನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವ ಕಡಿಮೆ-ಮಾಲಿನ್ಯ ಸೂಸುವ [[ಸಹೋತ್ಪಾದನಾ]] ಸ್ಥಾವರವೊಂದನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವ ಮೂಲಕ MITಯು ತನ್ನ ಪರಿಸರೀಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವ ಕ್ರಮಗಳನ್ನೂ ಕೈಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://web.mit.edu/environment/commitment/conservation.html |title=The Environment at MIT: Conservation |publisher=MIT |accessdate=2008-08-11 |archive-date=2009-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104133307/http://web.mit.edu/environment/commitment/conservation.html |url-status=dead }}</ref> === ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ === [[ಚಿತ್ರ:Wfm stata center.jpg|right|thumb|200px|CSAIL, LIDS, ಮತ್ತು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ಟಾಟಾ ಸೆಂಟರ್‌ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ]] [[MITಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಶಾಲೆ]]ಯು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೆಯದಾಗಿದ್ದು,<ref>{{Cite web |url=http://architecture.mit.edu/welcome.html |title=MIT Architecture: Welcome |accessdate=2007-04-04 |publisher=MIT Department of Architecture |archive-date=2007-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070323150619/http://architecture.mit.edu/welcome.html |url-status=dead }}</ref> ಅನೌಪಚಾರಿಕ (ಅಥವಾ ಪ್ರಗತಿಶೀಲ) ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Starchitecture">{{cite web |title=Starchitecture on Campus |url=http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2004/02/22/starchitecture_on_campus/ |date=2004-02-22 |accessdate=2006-10-24 |work=[[The Boston Globe]]}}</ref><ref>{{cite news|title=At MIT, Going Boldly Where No Architect Has Gone Before |last=Flint |first=Anthony |date=October 13, 2002 |work=[[The Boston Globe]]}}</ref> ಕೇಂಬ್ರಿಜ್‌ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಮತ್ತು 1916ರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಅವುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಮಾಕ್ಲೌರಿನ್‌]]ನ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ''ಮ್ಯಾಕ್ಲೌರಿಯನ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ಸ್‌'' ಎಂದೇ ಹೆಸರಾಗಿವೆ. [[ವಿಲಿಯಂ ವೆಲ್ಲೆಸ್‌ ಬೋಸ್ವರ್ತ್‌]]ನಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಭವ್ಯವಾದ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಜಲ್ಲಿಗಾರೆಯಿಂದ (ಕಾಂಕ್ರೀಟ್‌ನಿಂದ) ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಹೀಗಾಗಿ U.S.ನಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಉದ್ಯಮೇತರ — ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕಿಂತ ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆಯಿರುವ — ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇದು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೆಯದಾಗಿದೆ.<ref>{{Harvard reference|last=Jarzombek |first=Mark |authorlink=Mark Jarzombek |title=Designing MIT: Bosworth's New Tech |place=Boston |year=2004 |publisher=Northeastern University Press |p=50-51|url=https://books.google.com/books?id=QiwRGc3E7Z8C&printsec=frontcover}}</ref> ಆದರ್ಶ ಸ್ಥಿತಿಯ [[ನಗರ ಸೌಂದರ್ಯ ಆಂದೋಲನ]]ವು ಬೋಸ್ವರ್ತ್‌ನ ವಿನ್ಯಾಸದ ಮೇಲೆ ಅತೀವವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ. [[ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ]]ದ-ರೀತಿಯಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಗುಮ್ಮಟದಂಥ ಮಹಲನ್ನು ಈ ವಿನ್ಯಾಸವು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ಪದವಿ ಪ್ರದಾನ ಸಮಾರಂಭಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುವ ಕಿಲಿಯನ್‌ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಬಾರ್ಕರ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಲೈಬ್ರರಿಯನ್ನು ಈ ಭವ್ಯ ಮಹಲು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಕಿಲಿಯನ್ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಇರುವ ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲಿನ ಹೊದಿಕೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಅಲಂಕರಣಪಟ್ಟಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹಾಗೂ ದಾರ್ಶನಿಕರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.{{ref_label|k|k|none}} [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಮಾರ್ಗ]]ದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಇರುವ ಭವ್ಯವಾದ ಕಟ್ಟಡ 7ರ ಒಳಾಂಗಣವು [[ಮಹತ್ತರವಾದ ಚಾವಡಿದಾರಿ]]ಗೆ ಮತ್ತು ಆವರಣದ ಉಳಿದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.[[ಆಲ್ವಾರ್ ಆಲ್ಟೋ]]ನ ಬೇಕರ್ ಹೌಸ್‌ (1947), [[ಈರೋ ಸಾರಿನೆನ್‌‌]]ನ ಚಾಪೆಲ್ ಅಂಡ್ ಆಡಿಟೋರಿಯಂ (1955), ಮತ್ತು [[I.M. ಪೀ]]ಯ ಗ್ರೀನ್‌, ಡ್ರೇಫಸ್‌, ಲ್ಯಾಂಡಾ, ಮತ್ತು ವೈಸ್ನರ್‌ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಯುದ್ಧಾನಂತರದ [[ಆಧುನಿಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ]]ದ ಉನ್ನತ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite news|title=Colleges: More Than Ivy-Covered Halls |date=March 2, 1986 |last=Campbell |first=Robert |work=[[The Boston Globe]]}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,889750,00.html |title=Challenge to the Rectangle |publisher=TIME Magazine |accessdate=2008-08-13 |date=June 29, 1953 |archive-date=2008-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222124045/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,889750,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,869832,00.html |title=Flagpole in the Square |publisher=TIME Magazine |date=August 22, 1960 |accessdate=2008-08-13 |archive-date=2009-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114202627/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,869832,00.html |url-status=dead }}</ref> [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಗೆಹ್ರಿ]]ಯ [[ಸ್ಟಾಟಾ ಸೆಂಟರ್‌]] (2004), [[ಸ್ಟೀವನ್ ಹಾಲ್‌‌]]ನ [[ಸಿಮನ್ಸ್‌ ಹಾಲ್‌]] (2002), [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಕೊರ್ರಿಯಾ]]ದ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್‌ 46 (2005), [[ಫಮಿಹಿಕೊ ಮಾಕಿ]]ಯ ಮೀಡಿಯಾ ಲ್ಯಾಬ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಟೆನ್ಷನ್‌ (2009) ರೀತಿಯ ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಬಾಸ್ಟನ್‌ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಿರಸ್ವರೂಪದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರದ<ref>{{cite web|url=http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2007/02/11/stained_glass/ |title=Stained Glass? |date=February 11, 2007 |accessdate=2007-04-04 |first=Rachel |last=Strutt |quote=Boston isn’t yet fully embracing contemporary architecture… it’s far riskier to put an unapologetically modern building in the historic Back Bay, not far from the neighborhood’s Victorian town houses and Gothic Revival columns.}}</ref> ಪೈಕಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಆವರಣದ ಸಮಕಾಲೀನ "ತಾರಾವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ"ದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ.<ref name="Starchitecture" /><ref>{{Cite news|title=Architecture's Brand Names Come to Town |work=[[The Boston Globe]] |date=May 20, 2001 |last=Campbell |first=Robert}}</ref> ಈ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಜನಪ್ರಿಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪುರಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ;<ref>{{cite news|title=The Campuses of Cambridge, A City Unto Themselves |last=Paul |first=James |work=The Washington Post |date=April 9, 1989}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/11/23/AR2007112300679_pf.html |title=The Hubris of a Great Artist Can Be a Gift or a Curse |work=[[The Washington Post]] |last=Lewis |first=Roger K. |date=November 24, 2007 |accessdate=2008-08-13}}</ref> ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ಟನ್‌ ಅವಲೋಕನವು "ಪುಟ್ಟದಾದ, ನೋಡಲು ಸಹ್ಯವಾಗಿರದ, ಅಥವಾ ಎರಡೂ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು" ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಆವರಣಗಳ ಇಪ್ಪತ್ತು ಶಾಲೆಗಳ ಒಂದು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ MITಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|title=2007 361 Best College Rankings: Quality of Life: Campus Is Tiny, Unsightly, or Both|url=http://www.princetonreview.com/college/research/rankings/rankingDetails.asp?CategoryID=6&TopicID=50"|publisher=Princeton Review|year=2006|accessdate=2006-10-09}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ವಸತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ === [[ಚಿತ್ರ:Simmons Hall, MIT, Cambridge, Massachusetts.JPG|thumb|right|200px|ಸಿಮನ್ಸ್‌ ಹಾಲ್‌ನ್ನು 2002ರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು]] ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನಾಲ್ಕು-ವರ್ಷ ಅವಧಿಯ [[ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನಿಲಯ]] ವಸತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಖಾತರಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://web.mit.edu/housing/undergrad/faqs.html#Eligibility |title=MIT Undergraduate Housing FAQ: 19 Frequently Asked Questions |author=MIT Housing Office |accessdate=2006-10-04 |date=August 25, 2005 |archive-date=2007-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070214003707/http://web.mit.edu/housing/undergrad/faqs.html#Eligibility |url-status=dead }}</ref> ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಕಡೆಯೇ ವಾಸಿಸುವ ಪದವೀಧರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಬೋಧಕರು ಹಾಗೂ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಶಾಲಾಪಾರುಪತ್ಯಗಾರರನ್ನು ಆವರಣದಲ್ಲಿನ ವಸತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅವರಿಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ತಲೆದೋರಿದಾಗ ಅವರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಪಾತ್ರವನ್ನೂ ಇವರು ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಸ್ಥೆಯ ಆವರಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ನಂತರ ತಮ್ಮ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡಸಾಲೆ ಹಾಗೂ ಮಹಡಿಯನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿರಲು ಬರುವ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆಯಾದ್ದರಿಂದ, ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡಸಾಲೆಗಳು [[ಪ್ರತಿಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ]] ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಏಕ ಪದವೀಧರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ಐದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಲಯಗಳನ್ನು, ಹಾಗೂ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗಾಗಿ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಾಸದ ಮಹಡಿಯ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನೂ ಸಹ MITಯು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |title=Graduate Housing Guide - Quick Facts |url=http://web.mit.edu/housing/grad/ghg/quick.html |accessdate=2008-10-10 |publisher=MIT |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019162128/http://web.mit.edu/housing/grad/ghg/quick.html |url-status=dead }}</ref> MITಯು ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಗ್ರೀಕ್‌ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. MITಯ ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ಪುರುಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪೈಕಿ ಸುಮಾರು ಒಂದರ್ಧಭಾಗ ಮತ್ತು ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ಮಹಿಳಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪೈಕಿ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗಗಳು<ref>{{cite web|url=http://people.csail.mit.edu/phw/fsilg/jelke.pdf |format=PDF|title=Consultation Report to Dean Rogers |date=2003-05-23 |accessdate=2006-12-01}}</ref> MITಯ 36 ಪುರುಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘಗಳು, ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಗಳು, ಮತ್ತು ವಾಸಿಸುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ (FSILGಗಳು) ಒಂದರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref>{{cite web|title=MIT Facts 2008: Housing |url=http://web.mit.edu/facts/housing.html |accessdate=2008-08-12}}</ref> MITಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣವು [[ಬ್ಯಾಕ್‌ ಬೇ]]ಯಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ, ಬಹುತೇಕ FSILGಗಳು ನದಿಯ ಆ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಆದರೆ ಎಂಟು ಪುರುಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘಗಳು MITಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಆವರಣ ಮತ್ತು ಕೇಂಬ್ರಿಜ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. [[ಫಿ ಗಾಮಾ ಡೆಲ್ಟಾ]] ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಓರ್ವ ಹೊಸ ಸದಸ್ಯನಾದ ಸ್ಕಾಟ್‌ ಕ್ರುಯೆಗರ್‌ನ ಮರಣಾನಂತರ‌, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನಿಲಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲಾ ಹೊಸಬರೂ ವಾಸಿಸಬೇಕೆಂದು MITಯು ಆದೇಶಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|title=MIT Changes Housing Rules |work=[[The Washington Post]] |date=August 26, 2002}}</ref> ಆವರಣದಾಚೆಗಿನ 300ರಷ್ಟು ಹೊಸಬರನ್ನು ಇದಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸದರಿ ಕೂಟಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವ ಗುಂಪುಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ, 2002ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮನ್ಸ್‌ ಹಾಲ್‌]] ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವವರೆಗೂ ಹೊಸ ಕಾರ್ಯನೀತಿಯು ಜಾರಿಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.<ref>{{cite news|title=For First Time, MIT Assigns Freshmen to Campus Dorms |work=[[The Boston Globe]] |last=Russell |first=Jenna |date=August 25, 2002}}</ref> == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸ್ವರೂಪಗಳು == {{Infobox US university ranking | GUR = 1 | NCR GRAD = 1 | ARWU_W = 5 | ARWU_N = 4 | ARWU_SCI = 6 | ARWU_ENG = 1 | ARWU_LIFE = 2 | ARWU_MED = 33 | ARWU_SOC = 6 | CMUP = T-1 | THES_W = 9 | USNWR_NU = 4 | USNWR_Bus = 4 | USNWR_Eng = 1 | Wamo_NU = 13 | Forbes = 14 | FSPI = 2 }} MITಯು ಒಂದು ಬೃಹತ್ತಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠಮಟ್ಟದ ವಾಸದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ, ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಪದವೀಧರ/ವೃತ್ತಿಪರ ಸಂಶೋಧನೆಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Carnegie">{{Cite web|url=http://www.carnegiefoundation.org/classifications/sub.asp?key=748&subkey=14675&start=782 |title=Institutions: Massachusetts Institute of Technology |publisher=Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching |accessdate=2008-09-18}}</ref> ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ, ಪೂರ್ಣಾವಧಿಯ ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಬೋಧನಾ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮವು "ಸಂತುಲಿತ ಕಲೆಗಳು &amp; ವಿಜ್ಞಾನಗಳು/ವೃತ್ತಿಗಳು" ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠಮಟ್ಟದ ಪದವೀಧರ ಸಹಜೀವನ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶಗಳು "ಹೆಚ್ಚು ಆಯ್ಕೆಯ, ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಒಳ ವರ್ಗಾವಣೆಯ" ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.<ref name="Carnegie" /> ಪದವೀಧರ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮವು "ವ್ಯಾಪಕವಾದ" ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. [[ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲಂಡ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆಫ್ ಸ್ಕೂಲ್ಸ್‌ ಅಂಡ್ ಕಾಲೇಜಸ್‌‌]]ನಿಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು [[ಅಧಿಕೃತ ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದಿದೆ]].<ref>{{cite web |url=http://web.mit.edu/facts/accreditation.html |title=MIT Facts 2008: Accreditation |publisher=MIT |accessdate=2008-08-14 |archive-date=2008-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080813100857/http://web.mit.edu/facts/accreditation.html |url-status=dead }}</ref> ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಶಾಲೆಯು 1994ರಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದಾಗಿನಿಂದ, ಪದವೀಧರ ಮತ್ತು ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಕ್ರಮಗಳ ಪೈಕಿ ಮೊದಲ ಶ್ರೇಯಾಂಕವನ್ನು ''[[U.S. ನ್ಯೂಸ್‌ &amp; ವರ್ಲ್ಡ್‌ ರಿಪೋರ್ಟ್‌]]'' ನಿಂದ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/grad/sciences.html |title=USNWR's Best Graduate Programs in the Sciences |accessdate=2008-12-31 |work=U.S. News & World Report |archive-date=2009-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090314175054/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/grad/sciences.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/grad/eng/search |title=USNWR's Best Graduate Programs in Engineering |accessdate=2008-12-31 |work=[[U.S. News & World Report]] |archive-date=2009-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419115447/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/grad/eng/search/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|title=Engineering again tops U.S. News graduate rankings |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2008/usnews-0328.html |date=March 28, 2008 |publisher=MIT News Office}}</ref> ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ನಿಸರ್ಗ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, 2009ರ ಟೈಮ್ಸ್‌ ಹೈಯರ್ ಎಜುಕೇಷನ್‌-QS ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ರ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ಸ್‌ ವತಿಯಿಂದ MITಯು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ 1ನೇ ಶ್ರೇಯಾಂಕವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2008/subject_rankings/technology/ |title=The world's top universities in Engineering & IT based on responses to the Academic Peer Review |access-date=2010-01-28 |archive-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227080508/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2008/subject_rankings/technology/ |url-status=dead }}</ref> US ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಕುರಿತಾಗಿ 1995ರಲ್ಲಿ ಬಂದ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಮಂಡಳಿ]]ಯ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು MITಗೆ "ಪ್ರಖ್ಯಾತಿ"ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ, "ಪ್ರಸ್ತುತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ" ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ನೀಡಿದೆ. ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಅರ್ಜಿದಾರರು MITಗೆ 4ನೇ ಅತ್ಯಂತ ಆದ್ಯತಾಪೂರ್ವಕ ಕಾಲೇಜಿನ ಶ್ರೇಯಾಂಕವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು 2005ರ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="1995 NRC" /><ref>{{cite journal|last1=Avery |first1=Christopher |last2=Glickman |first2=Mark E. |last3=Hoxby |first3=Caroline M |last4=Metrick |first4=Andrew |title=A Revealed Preference Ranking of U.S. Colleges and Universities, NBER Working Paper No. W10803 |month=December | year=2005 |publisher=National Bureau of Economic Research |url=http://ssrn.com/abstract=601105}}</ref> [http://www.webometrics.info/top6000.asp Ranking Web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209053919/http://www.webometrics.info/top6000.asp |date=2010-02-09 }} ನ ಪ್ರಕಾರ, MITಯು ಮುಕ್ತ ಪ್ರವೇಶದ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆಯೊಂದಿಗಿನ (ಓಪನ್‌ ಆಕ್ಸೆಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್‌ ಅಕಾಡೆಮಿಕ್‌ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್‌) ತನ್ನ ಬದ್ಧತೆಗಾಗಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನವನ್ನು (ಜನವರಿ 2009) ಗಳಿಸಿದೆ. === ತರಗತಿಗಳು === ಜನರಲ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ರಿಕ್ವೈರ್‌ಮೆಂಟ್ಸ್‌ (GIRಗಳು) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾದ ಒಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಾರ-ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಪ್ರಧಾನ ಪಠ್ಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿನ ತರಗತಿಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಪೂರ್ವಾಪೇಕ್ಷಿತಗಳಾಗಿ ಅಥವಾ ಪೂರ್ವಾರ್ಹತಾ ವಿಷಯಗಳಾಗಿ ಹೊಸ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಯಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮತ್ತು [[ವಿದ್ಯುತ್ತು ಮತ್ತು ಕಾಂತತ್ವ]] ವಿಷಯವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ತರಗತಿಗಳ ಎರಡು ಅರ್ಧವಾರ್ಷಿಕ ವ್ಯಾಸಂಗಾವಧಿಗಳು; [[ಸಿಂಗಲ್ ವೇರಿಯಬಲ್ ಕ್ಯಾಲ್ಕ್ಯುಲಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಮಲ್ಟಿ ವೇರಿಯಬಲ್ ಕ್ಯಾಲ್ಕ್ಯುಲಸ್‌]] ವಿಷಯವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಗಣಿತದ ಎರಡು ಅರ್ಧವಾರ್ಷಿಕ ವ್ಯಾಸಂಗಾವಧಿಗಳು; ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರದ ಒಂದು ಅರ್ಧವಾರ್ಷಿಕ ವ್ಯಾಸಂಗಾವಧಿ, ಮತ್ತು ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದ ಒಂದು ಅರ್ಧವಾರ್ಷಿಕ ವ್ಯಾಸಂಗಾವಧಿ- ಇಷ್ಟನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಪಠ್ಯವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ತರಗತಿ, ಎಂಟು [[ಮಾನವಿಕಗಳು]], [[ಕಲೆಗಳು]], ಮತ್ತು [[ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು]] (HASS) ತರಗತಿಗಳು (ಕೇಂದ್ರೀಕರಣದ ವಿಷಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ಕಡೇ ಪಕ್ಷ ಮೂರು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಪಡದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನಾಲ್ಕು) ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕ್ರೀಡಾತಂಡಕ್ಕೆ ಸೇರದ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು ಕೂಡಾ ನಾಲ್ಕು [[ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ]] ತರಗತಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವಿಜ್ಞಾನ, HASS, ಮತ್ತು ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಲ್ಯಾಬ್‌ನ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತರುವುದರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸಕ್ತ GIR ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸರಳೀಕರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯೊಂದು 2006ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web | title=Proposed Revisions to GIRs Are Unveiled | url=http://tech.mit.edu/V126/N25/25gir.html | accessdate=2006-06-28 | archive-date=2009-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090105000441/http://tech.mit.edu/V126/N25/25gir.html | url-status=dead }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Infinitecorridor.jpg|left|thumb|200px|The ಮಹತ್ತರವಾದ ಚಾವಡಿದಾರಿಯು ಆವರಣದ ಮೂಲಕವಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ನಡುವಣಂಕವಾಗಿದೆ]] MIT ವ್ಯಾಸಂಗಪದ್ಧತಿಯ ಕ್ಲಿಷ್ಟತೆಯು "ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಕೊಳಾಯಿಯಿಂದ ಕುಡಿಯುವುದು"<ref>{{cite book|title=Leadership and Organizational Culture: New Perspectives on Administrative Theory and Practice |editors=Thomas J. Sergiovanni, John Edward Corbally |chapter=Leadership as Reflection-in-Action |last=Schön |first=Donald A. |publisher=University of Illinois Press |year=1986 |isbn=0-252-01347-6 |url=https://books.google.com/books?visbn=0252013476&id=wfjpFezRhuYC&pg=PA59&lpg=PA59&sig=wQV34XQrsLxQh-qzkwXtFTud3Hs |pages=59 |quote=[In the sixties] Students spoke of their undergraduate experience as "drinking from a fire hose." |accessdate=2008-08-13}}</ref> ಎಂಬ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸಹ, MITಯಲ್ಲಿನ ವೈಫಲ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ ಹಾಗೂ ಹೊಸವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಪ್ರಮಾಣವು ಇತರ ಬೃಹತ್ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲುವಂತಿದೆ.<ref>{{cite web | title=Common Data Set, Enrollment and Persistence | url=http://web.mit.edu/ir/cds/2006/b.html| accessdate=2006-10-06 }}</ref> "ಉತ್ತೀರ್ಣ/ದಾಖಲೆ-ರಹಿತ" ಶ್ರೇಯಾಂಕ ಪದ್ಧತಿಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದಿಂದಾಗಿ ಮೊದಲ ವರ್ಷದ ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಒತ್ತಡದ ಕೆಲಭಾಗವು ಕುಗ್ಗಿದೆ. ಮೊದಲ (ಶರತ್ಕಾಲದ) ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ತರಗತಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದಾಗ ಮಾತ್ರವೇ ಹೊಸವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪ್ರತಿಲೇಖನಗಳು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ತರಗತಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾಗದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬಾಹ್ಯ ದಾಖಲೆಯೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡನೇ (ವಸಂತ ಋತುವಿನ) ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣದ ಶ್ರೇಯಾಂಕಗಳು (ABC) ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಉತ್ತೀರ್ಣವಾಗದಿದ್ದರೆ ಅದರ ಶ್ರೇಯಾಂಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ "ದಾಖಲೆ-ರಹಿತ" ಎಂದೇ ನಮೂದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.mitadmissions.org/topics/learning/freshman_year_pass_no_record/ |title=Freshman Year Pass / No Record |publisher=MIT Admissions Office |accessdate=2008-07-16 |archive-date=2008-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821131853/http://www.mitadmissions.org/topics/learning/freshman_year_pass_no_record/ |url-status=dead }}</ref> ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ನೇತೃತ್ವದ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು, ಪದವೀಧರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನೇತೃತ್ವದ ವಾಚನಗಳು, ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ಸಮಸ್ಯಾ ಸಂಚಯಗಳು (p-ಸೆಟ್‌ಗಳು), [[ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅಧ್ಯಯನ ತಂಡ]], ಜನಸಮುದಾಯ, ಮತ್ತು ಟೆರ್ರಾಸ್ಕೋಪ್‌ನಂಥ ಪರ್ಯಾಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮೂಲಕ ವಿಷಯವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಒಂದು ಸಂಯೋಜನೆಯ ಮೇಲೆ ಬಹುತೇಕ ತರಗತಿಗಳು ಭರವಸೆಯಿಡುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://web.mit.edu/concourse/www/ |title=Concourse Program at MIT |accessdate=2007-02-01 |publisher=MIT |archive-date=2009-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909072622/http://web.mit.edu/concourse/www/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/terrascope/www/ |title=Terrascope home page |accessdate=2007-01-08 |publisher=MIT}}</ref> ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು "ಪ್ರಮಾಣಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು" ಸಂಕಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸಮಸ್ಯೆಯ ಸಂಚಯ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಗಳ ಸಂಗ್ರಹಗಳಾಗಿದ್ದು, ನಂತರದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ಇವು ಪರಾಮರ್ಶನ ಗ್ರಂಥಗಳಂತೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. 1970ರಲ್ಲಿ, ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ರಿಲೇಷನ್ಸ್‌ ವಿಭಾಗದ ಅಂದಿನ-ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಬೆನ್ಸನ್‌ R. ಸ್ನೈಡರ್‌ ಎಂಬಾತ ''[[ದಿ ಹಿಡನ್ ಕರಿಕ್ಯುಲಮ್‌]]'' ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ. ಪ್ರಕರಣ ಗ್ರಂಥಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ಅಥವಾ ಸೂಚ್ಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಗಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿನ ಅಲಿಖಿತ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳು ವಿರುದ್ಧ-ಪರಿಣಾಮಕಗಳಾಗಿವೆ; ತಮ್ಮ ಬೋಧನೆಯು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು ನಂಬುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಷಯವನ್ನು ತಾವು ಕಲಿತುಕೊಂಡಿರುವುದಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ನಂಬುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಮರುಳುಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಂಬಿತವಾಗಿದ್ದ ಆತನ ವಾದವಾಗಿತ್ತು.1969ರಲ್ಲಿ, ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಅವಕಾಶಗಳ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮವನ್ನು (ಅಂಡರ್‌ಗ್ರಾಜುಯೇಟ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌ ಆಪರ್ಚುನಿಟೀಸ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ-UROP) MITಯು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರು ಹಾಗೂ ಸಂಶೋಧಕರೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಕೆಲಸಮಾಡಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಉದ್ದೇಶ ಇದರದಾಗಿತ್ತು. [[ಮಾರ್ಗರೇಟ್‌ ಮ್ಯಾಕ್‌ವಿಕರ್‌‌]]ರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮವು, MITಯ "ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಕಲಿಯುವುದರ" ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಆಡುಮಾತಿನಲ್ಲಿ "UROPಗಳು" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸಂಶೋಧನಾ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು, UROP ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/UROP/ |title=UROP homepage |accessdate=2007-08-05}}</ref> 2,800ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಅಂದರೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಮುದಾಯದ 70%ನಷ್ಟು ಭಾಗವು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ, ವೇತನಕ್ಕಾಗಿ, ಅಥವಾ ಒಂದು ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |title=MIT Research and Teaching Firsts |url=http://web.mit.edu/newsoffice/special/firsts.html |accessdate=2006-10-06 |publisher=MIT News Office |archive-date=2006-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060915023328/http://web.mit.edu/newsoffice/special/firsts.html |url-status=dead }}</ref> UROPಗಳಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ ಅನುಭವದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು [[ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ]], [[ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಹಕ್ಕುಪತ್ರ ಅರ್ಜಿ]]ಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು/ಅಥವಾ [[ಪ್ರಾರಂಭಾನುಕೂಲದ-ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು]] ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite news|title=Use of Undergraduates in Research Is Hailed by M.I.T.; Inventions by Students |work=The New York Times |last=Maeroff |first=Gene I. |date=January 11, 1976}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tech.mit.edu/V119/N47/UROP_turns_30.47f.html |title=An MIT Original, the Oft Replicated UROP Program Reaches 30 Years |last=Palmer |first=Matthew |date=October 5, 1999 |publisher=The MIT Tech |access-date=ಜನವರಿ 28, 2010 |archive-date=ಮೇ 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516094138/http://tech.mit.edu/V119/N47/UROP_turns_30.47f.html |url-status=dead }}</ref> 2000ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿ, MITಯು ಹೊಸ [[ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವರ್ಧಿತ ಸಕ್ರಿಯ ಕಲಿಕೆ]]ಯ (ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಎನ್‌ಹಾನ್ಸ್ಡ್‌ ಆಕ್ಟಿವ್‌ ಲರ್ನಿಂಗ್‌ - TEAL) ಪಾಠದ ಕೊಠಡಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು. ದೊಡ್ಡ ಉಪನ್ಯಾಸ ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿನ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಈ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://web.mit.edu/edtech/casestudies/teal.html |title=TEAL Case Study - Educational Transformation through Technology at MIT |publisher=MIT |accessdate=2009-01-17}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dori |first1=Yehudit Judy |last2=Belcher |first2=John |url=http://web.mit.edu/edtech/casestudies/pdf/teal1.pdf |format=PDF|title=How Does Technology-Enabled Active Learning Affect Undergraduate Students' Understanding of Electromagnetism Concepts? |journal=The Journal of the Learning Sciences |volume=14 |issue=2 |year=2005|doi=10.1207/s15327809jls1402_3|pages=243}}</ref> ಓರ್ವ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಹಾಗೂ [[ಟೆರಾಡೈನ್‌]] ಎಂಬ ಹೈಟೆಕ್‌ ಕಂಪನಿಯ ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕನಾದ ದಿವಂಗತ [[ಅಲೆಕ್ಸ್‌ ಡಿ'ಆರ್ಬೆಲಾಫ್‌]] ಎಂಬಾತನಿಂದ ದೊರೆತ 10 ದಶಲಕ್ಷ $ ದೇಣಿಗೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು .<ref>{{cite news|last=Rimer |first=Sara |url=https://www.nytimes.com/2009/01/13/us/13physics.html?_r=1&scp=1&sq=TEAL&st=cse |title=At M.I.T., Large Lectures Are Going the Way of the Blackboard |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |date=January 12, 2009 |accessdate=2009-01-17}}</ref> == ಸಂಶೋಧನೆ == 2007ರಲ್ಲಿ, ಆವರಣದೊಳಗಿನ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ MITಯು 598.3 ದಶಲಕ್ಷ $ ಹಣವನ್ನು ಖರ್ಚುಮಾಡಿತು.<ref name="Carnegie" /><ref name="Research">{{cite web|url=http://web.mit.edu/facts/research.html |title=MIT Facts 2008: Research at MIT |publisher=MIT |accessdate=2008-07-22}}</ref> ಒಕ್ಕೂಟ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. [[ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾನವಸೇವೆಗಳ ಇಲಾಖೆ]]ಯು 201.6 ದಶಲಕ್ಷ $ ಹಣವನ್ನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿದರೆ, [[ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ]]ಯು 90.6 ದಶಲಕ್ಷ $, [[ಇಂಧನ ಇಲಾಖೆ]]ಯು 64.9 ದಶಲಕ್ಷ $, [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ]]ವು 65.1 ದಶಲಕ್ಷ $, ಮತ್ತು [[ನಾಸಾ]] 27.9 ದಶಲಕ್ಷ $ ಹಣವನ್ನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿದವು.<ref name="Research" /> ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಜೊತೆಗೆ MITಯು ಸರಿಸುಮಾರು 3,500 ಸಂಶೋಧಕರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. 2006ರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, MIT ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧಕರು ಆವಿಷ್ಕರಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು, 314 ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಹಕ್ಕುಪತ್ರ ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು, 149 ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಹಕ್ಕುಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ರಾಯಧನಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಆದಾಯದ ಮೂಲಕ 129.2 ದಶಲಕ್ಷ $ ಹಣವನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |title= TLO Statistics for Fiscal Year 2007 |url= http://web.mit.edu/tlo/www/about/office_statistics.html |accessdate= 2008-06-12 |archive-date= 2012-05-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120521090351/http://web.mit.edu/tlo/www/about/office_statistics.html |url-status= dead }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Heckert GNU white.svg|right|thumb|150px|GNU ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌ ಹಾಗೂ ಮುಕ್ತ ತಂತ್ರಾಂಶದ ವಿದ್ಯಮಾನವು MITಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು]] In ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್‌ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, [[ಕಾಂತೀಯ ದಿಂಡಿನ ಸ್ಮೃತಿ]] (ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟಿಕ್‌ ಕೋರ್ ಮೆಮರಿ), [[ರೇಡಾರ್‌]], [[ಏಕ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನು ಟ್ರಾನ್ಸಿಟ್ಸರ್‌]]ಗಳು, ಮತ್ತು [[ಜಡತ್ವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ]] ನಿಯಂತ್ರಕಗಳು MITಯ ಸಂಶೋಧಕರಿಂದ ಆವಿಷ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಇಲ್ಲವೇ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.<ref>{{cite web|url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/rad_lab.html |title=IEEE History Center: MIT Radiation Laboratory |publisher=IEEE |accessdate=2008-06-09}}</ref><ref name="RLE History" /> [[ಹೆರಾಲ್ಡ್‌ ಯೂಜೀನ್‌ ಎಡ್ಗರ್ಟನ್‌]] ಎಂಬಾತ [[ಅತಿ ವೇಗದ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ]] ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಓರ್ವ ಪ್ರಥಮಾನ್ವೇಷಕನಾಗಿದ್ದ.<ref>{{cite web |url=http://edgerton-digital-collections.org/techniques/high-speed-photography |accessdate=2009-11-28 |title=High Speed Camera « Harold "Doc" Edgerton |date=2009-11-28 |h2=Techniques |archive-date=2010-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207035431/http://edgerton-digital-collections.org/techniques/high-speed-photography |url-status=dead }}</ref> ಆಧುನಿಕ [[ಮಾಹಿತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ]]ದ ಬಹುಪಾಲನ್ನು [[ಕ್ಲಾಡ್‌ E.ಶನ್ನೊನ್‌]] ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಮತ್ತು [[ಅಂಕೀಯ-ಮಂಡಲ]] (ಡಿಜಿಟಲ್ ಸರ್ಕಿಟ್‌) ವಿನ್ಯಾಸ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಬೂಲಿಯನ್‌ ತರ್ಕವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದೆಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ. ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ವಿಜ್ಞಾನದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, MIT ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರು ಹಾಗೂ ಸಂಶೋಧಕರು [[ಸೈಬರ್ನೆಟಿಕ್ಸ್‌]], [[ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ]], [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಭಾಷೆಗಳು]], [[ಯಂತ್ರ ಕಲಿಕೆ]], [[ರೊಬಾಟಿಕ್ಸ್‌]], ಮತ್ತು [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ-ಮಹತ್ವದ ಗೂಢಲಿಪಿಶಾಸ್ತ್ರ]] ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು.<ref name="RLE History">{{cite web |url=http://www.rle.mit.edu/about/about_history.html |title=Research Laboratory of Electronics at MIT: History |publisher=MIT |accessdate=2008-06-09 |archive-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611154141/http://www.rle.mit.edu/about/about_history.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|last=Guttag |first=John |title=The Electron and the Bit, Electrical Engineering and Computer Science at MIT, 1902-2002 |year=2003}}</ref> ಪ್ರಸಕ್ತ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗವು ಎಂಟು [[ನೊಬೆಲ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]],<ref name="IR Nobel">{{cite web|url=http://web.mit.edu/ir/pop/awards/nobel.html |title=Nobel Prize |publisher=Office of Institutional Research, Massachusetts Institute of Technology |accessdate=2008-12-31}}</ref> ನಾಲ್ಕು [[ದಿರಾಕ್‌ ಪದಕಗಳು]],<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/ir/pop/awards/dirac.html |title=Dirac Medal |publisher=Office of Institutional Research, Massachusetts Institute of Technology |accessdate=2008-12-31}}</ref> ಮತ್ತು ಮೂರು [[ವೊಲ್ಫ್‌ ಬಹುಮಾನ]]ಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದೆ. ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಉಪಪರಮಾಣು ಮತ್ತು ಕ್ವಾಂಟಂ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅವರು ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಈ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು ಸಂದಿವೆ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ವಿನೂತನ ಸಂಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಗಳ ಆವಿಷ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರು ಮೂರು [[ನೊಬೆಲ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]] ಹಾಗೂ ಒಂದು ವೊಲ್ಫ್‌ ಬಹುಮಾನಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="IR Nobel" /> ತಳಿಶಾಸ್ತ್ರ, ರೋಗರಕ್ಷಾಶಾಸ್ತ್ರ, ಗ್ರಂಥಿಶಾಸ್ತ್ರ, ಮತ್ತು ಅಣು ಜೀವವಿಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ MIT ಜೀವವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಆರು [[ನೊಬೆಲ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]] ದಕ್ಕಿವೆ.<ref name="IR Nobel" /> [[ಎರಿಕ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌]] ಎಂಬ ಓರ್ವ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ, [[ಮಾನವ ಜೀನೋಮ್ ಯೋಜನೆ]]ಯ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದ.<ref>{{citation |last=Lander |first=Eric |title=Initial sequencing and analysis of the human genome |publisher=Nature |year=2001 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11237011 |doi=10.1038/35057062 |journal=Nature |volume=409 |pages=860}}</ref><ref>{{cite web|title=Eric S. Lander |url=http://www.broad.mit.edu/about/bios/bio-lander.html |publisher=Broad Institute |accessdate=2008-06-09}}</ref> [[ಪಾಸಿಟ್ರೋನಿಯಂ]] ಪರಮಾಣುಗಳು,<ref>{{cite news|url=http://web.mit.edu/newsoffice/2002/deutsch.html |title=Martin Deutsch, MIT physicist who discovered positronium, dies at 85 |date=August 20, 2002 |accessdate=2008-06-12}}</ref> ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ [[ಪೆನಿಸಿಲಿನ್‌]],<ref>{{cite news|title=Professor John C. Sheehan Dies at 76 |date=April 1, 1992 |url=http://web.mit.edu/newsoffice/1992/sheehan-0401.html |publisher=MIT News Office |accessdate=2008-06-09}}</ref> [[ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ ಸ್ವಯಂ-ನಕಲೀಕರಣಗೊಳ್ಳುವ ಕಣಗಳು]],<ref>{{cite web |url=http://w3.mit.edu/newsoffice/tt/1990/may09/23124.html |title=Self-Reproducing Molecules Reported by MIT Researchers |publisher=MIT News Office |date=May 9, 1990 |accessdate=2008-06-12 |archive-date=2008-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516120912/http://w3.mit.edu/newsoffice/tt/1990/may09/23124.html |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು [[ಲೌ ಗೆಹ್ರಿಗ್‌ನ ಕಾಯಿಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಹಂಟಿಂಗ್‌ಟನ್‌ನ ಕಾಯಿಲೆ]]ಗಳಿಗಾಗಿರುವ ತಳೀಯ ಆಧಾರಗಳು MITಯಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ಆವಿಷ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.<ref name="MIT Firsts">{{cite web |title=MIT Research and Teaching Firsts |url=http://web.mit.edu/newsoffice/special/firsts.html |publisher=MIT |accessdate=2008-06-09 |archive-date=2006-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060915023328/http://web.mit.edu/newsoffice/special/firsts.html |url-status=dead }}</ref> ಮಾನವಿಕಗಳು, ಕಲೆಗಳು, ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, MIT ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ಐದು [[ನೊಬೆಲ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]] ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು [[ಜಾನ್‌ ಬೇಟ್ಸ್‌ ಕ್ಲಾರ್ಕ್‌ ಪದಕ]]ಗಳು ಲಭಿಸಿವೆ.<ref name="IR Nobel" /><ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/ir/pop/awards/clark.html |title=John Bates Clark Medal |publisher=Office of Institutional Research, Massachusetts Institute of Technology |accessdate=2008-12-31}}</ref> [[ನೊವಾಮ್‌ ಚಾಮ್ಸ್‌ಕಿ]] ಮತ್ತು [[ಮೋರಿಸ್‌ ಹ್ಯಾಲ್ಲೆ]] ಎಂಬ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು [[ಉತ್ಪಾದಕ ವ್ಯಾಕರಣ]] ಮತ್ತು [[ಧ್ವನಿವಿಜ್ಞಾನ]]ದ ಕುರಿತು ಮೂಲಭೂತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news|title=A Changed Noam Chomsky Simplifies |last=Fox |first=Margalit |date=December 5, 1998 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01EEDB113BF936A35751C1A96E958260 |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/Archive/Article/0,4273,4120040,00.html |title=Conscience of a nation |publisher=The Guardian |date=January 20, 2001 |accessdate=2008-08-12 |last=Jaggi |first=Maya}}</ref> 1985ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧವಲ್ಲದ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ[347][349] ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿರುವ MIT ಮೀಡಿಯಾ ಲ್ಯಾಬ್, ರಾಚನಿಕವಾದಿ ಶಿಕ್ಷಣವೇತ್ತ ಹಾಗೂ ಲಾಂಛನ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಸೆಮೌರ್ ಪ್ಯಾಪರ್ಟ್,[351] ಲೆಗೋ ಮೈಂಡ್‌ಸ್ಟಾರ್ಮ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಕ್ರ್ಯಾಚ್‌ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಮಿಚೆಲ್‌ ರೆಸ್ನಿಕ್‌,[353] ಕಿಸ್ಮೆಟ್‌ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತೆ ಸಿಂಥಿಯಾ ಬ್ರೀಝೀಲ್‌,[355] ಭಾವಸೂಚಕ ಗಣಿಸುವಿಕೆಯ ಪಥನಿರ್ಮಾಪಕ ರೋಸಲಿಂಡ್‌ ಪಿಕಾರ್ಡ್,[357] ಮತ್ತು ಮಹಾಉಪಕರಣ ತಜ್ಞ ಟಾಡ್‌ ಮ್ಯಾಕೊವರ್‌[359] ಇವರೇ ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು. MITಯ ಸಾಧನೆ ಅಥವಾ ನೈಪುಣ್ಯತೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯು ತಿಳಿದಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, [[ಸಂಶೋಧನೆಯ ತಪ್ಪು ನಿರ್ವಹಣೆ]]ಯ ಅಥವಾ ಅನೌಚಿತ್ಯಗಳ ಆರೋಪಗಳು ಮುದ್ರಣ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. [[ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ]]ನಾದ [[ಡೇವಿಡ್‌ ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್‌]] ಎಂಬ ಓರ್ವ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ, ತಪ್ಪು ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಒಂದು ತನಿಖೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡ. 1986ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಈ ತನಿಖೆಯು 1991ರಲ್ಲಿನ ಔಪಚಾರಿಕ ಸಭೆಯ ವಿಚಾರಣೆಗಳಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name="Baltimore">{{cite news|title=Journal Cites New Evidence ex-MIT Scientist Faked Data |last=Saltus |first=Richard |work=[[The Boston Globe]] |date=September 28, 1990}}</ref><ref name="Nobel Winner">{{cite news|title=Nobel Winner Is Caught Up in a Dispute Over Study |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE7D8133FF931A25757C0A96E948260&scp=22&sq=Massachusetts+Institute+of+Technology+misconduct&st=nyt |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |date=April 12, 1988 |last=Boffey |first=Philip}}</ref><ref>{{cite news|last=Weiss |first=Philip |url=https://www.nytimes.com/books/98/09/20/specials/baltimore-mag.html |title=Conduct Unbecoming |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |date=October 29, 1989 |accessdate=2008-01-27}}</ref> [[ಕ್ಷಿಪ್ತ ಕ್ಷಿಪಣಿ ರಕ್ಷಣಾ]] ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಯೋಗವೊಂದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಲಿಂಕನ್‌ ಲ್ಯಾಬ್‌ ಸೌಕರ್ಯದಲ್ಲಿನ ಗುಪ್ತವಾದ ಸಂಶೋಧನಾ ತಪ್ಪು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು [[ಮುಚ್ಚಿಡಲು]] ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ [[ಟೆಡ್‌ ಪಾಸ್ಟಲ್‌]] ಎಂಬ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ MIT ಆಡಳಿತದ ಮೇಲೆ 2000ದ ಇಸವಿಯಿಂದಲೂ ಆರೋಪ ಹೊರಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite news|title=MIT Faces Charges of Fraud, Cover-up on Missile Test Study |work=[[The Boston Globe]] |date=November 29, 2002 |last=Abel |first=David}}</ref><ref>{{cite news|last=Pierce |first=Charles P. |title=Going Postol |work=[[The Boston Globe]] |date=October 23, 2005 |url=http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2005/10/23/going_postol/ |accessdate=2008-01-27}}</ref> ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ತಪ್ಪು ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಆಪಾದನೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ [[ಲುಕ್‌ ವಾನ್‌ ಪರ್ಜಿಸ್‌]] ಎಂಬ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕನನ್ನು 2005ರಲ್ಲಿ ವಜಾಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಆತನನ್ನು ತಪ್ಪಿತಸ್ಥನೆಂದು [[ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಸಂಶೋಧನೆ ಸಮಗ್ರತೆಯ ಕಚೇರಿ]]ಯು 2009ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://ori.hhs.gov/misconduct/cases/VanParijs.shtml |title=Case Summary - Luk Van Parijs |publisher=Office of Research Integrity, U.S. Department of Health & Human Services |date=January 23, 2009 |accessdate=2009-12-02 |archive-date=2009-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611090045/http://ori.hhs.gov/misconduct/cases/VanParijs.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nature.com/news/2009/090203/full/news.2009.74.html |title=Former MIT biologist penalized for falsifying data |publisher=Nature News |date=February 3, 2009 |first=Eugenie |last=Reich}}</ref> == ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು == {{Sound sample box align left|Music sample:}} {{listen |filename=SonsOfMIT.ogg |title=Sons of MIT |description= MIT's old Alma Mater, "Sons of MIT", as performed by the MIT Glee Club. Early 20th century recording. |format=[[Ogg]]}} {{sample box end}} ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಮುದಾಯವು [[ಯೋಗ್ಯತಾಶಾಹಿ]] ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |url=http://web.mit.edu/admissions/pdf/MITinstructions.pdf |format=PDF |title=MIT freshman application & financial aid information |first=Marilee |last=Jones |accessdate=2007-01-02 |publisher=MIT Admissions Office |quote=We are a meritocracy. We judge each other by our ideas, our creativity and our accomplishments, not by who our families are. |archive-date=2006-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061107035149/http://web.mit.edu/admissions/pdf/MITinstructions.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/boardDocs/speeches/2006/20060609/default.htm |title=2006 Commencement Speech at MIT |first=Ben S. |last=Bernanke |date=2006-06-09 |accessdate=2007-01-02 |quote=Mathematical approaches to economics have at times been criticized as lacking in practical value. Yet the MIT Economics Department has trained many economists who have played leading roles in government and in the private sector, including the current heads of four central banks: those of [[Central Bank of Chile|Chile]], [[Bank of Israel|Israel]], [[Banca d'Italia|Italy]], and, I might add, the [[Federal Reserve System|United States]]. |archive-date=2006-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007204443/http://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2006/20060609/default.htm |url-status=dead }}</ref> ಪದವಿ ಸ್ವೀಕಾರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ MITಯು ಎಂದಿಗೂ ಒಂದು [[ಗೌರವಾರ್ಥ ಪದವಿ]]ಯನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಕ್ರೀಡೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವೇತನಗಳನ್ನು, [[ಅದೇ ಪದವಿಗಾಗಿರುವ ಪದವಿ]]ಗಳನ್ನು (ಆಡ್‌ ಇಯಾಂಡಮ್‌ ಡಿಗ್ರಿ), ಅಥವಾ [[ಲ್ಯಾಟಿನ್‌ ಗೌರವಗಳನ್ನು]] ಇದು ಎಂದಿಗೂ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url = http://web.mit.edu/newsoffice/2001/commdegrees.html |title = No honorary degrees is an MIT tradition going back to… Thomas Jefferson |publisher = MIT News Office |date = June 8, 2001 |accessdate =2006-05-07 |quote=MIT's founder, [[William Barton Rogers]], regarded the practice of giving honorary degrees as 'literary almsgiving …of spurious merit and noisy popularity…'}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, MITಯು ಎರಡು ಬಾರಿ ಗೌರವ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದು, [[ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್‌ ಚರ್ಚಿಲ್‌]]ರಿಗೆ 1949ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ಸಲ್ಮಾನ್‌ ರಷ್ದಿ]]ಗೆ 1993ರಲ್ಲಿ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದ ಗೌರವಾರ್ಥ ಪದವಿಗಳ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite news |first=Daniel C. |last=Stevenson |url=http://tech.mit.edu/V113/N61/rushdie.61n.html |title=Rushdie Stuns Audience 26-100 |publisher=The Tech |access-date=2010-01-28 |archive-date=2010-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100725052034/http://tech.mit.edu/V113/N61/rushdie.61n.html |url-status=dead }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Brass Rat 2007 Finger.jpg|thumb|right|2007ರ ಒಂದು ತರಗತಿಗಾಗಿರುವ "ಬ್ರಾಸ್‌ ರ್ಯಾಟ್‌"]] ಪ್ರಸಕ್ತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಒಂದು ದೊಡ್ಡದಾದ, ಭಾರವಾಗಿರುವ, ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯ ಲಕ್ಷಣವಾದ, "[[ಬ್ರಾಸ್‌ ರ್ಯಾಟ್‌]]" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ [[ತರಗತಿ ಉಂಗುರ]]ವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Brass Rat">{{cite book|title=Massachusetts Curiosities: Quirky Characters, Roadside Oddities, & Other Offbeat Stuff |publisher=Globe Pequot |year=2004 |isbn=0762730706 |last=Gellerman |first=Bruce |coauthors=Erik Sherman |pages=65–66}}</ref> ಮೂಲತಃ 1929ರಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಉಂಗುರದ ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು, "ಪ್ರಮಾಣಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಉಂಗುರ" ಎಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://alumweb.mit.edu/classes/1993/brassrat.html |title=Ring History ('93 class webpage) |accessdate=2006-12-26}}</ref> ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಉಂಗುರದ ವಿನ್ಯಾಸವು (ಪದವೀಧರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆವೃತ್ತಿಯೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ) ಅ ತರಗತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಿರುವ MIT ಅನುಭವದ ಅನನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಲು ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ಮೂರು-ತುಣುಕಿನ ಒಂದು ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ಬೀವರ್‌]] ಪ್ರಾಣಿಯೊಂದರ ಚಿತ್ರವೊಂದನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಆಯತಾಕಾರದ ಪಟ್ಟಿಯೊಂದನ್ನು ಪಾರ್ಶ್ವದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ MIT ಮೊಹರು ಹಾಗೂ ತರಗತಿಯ ವರ್ಷವು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಮುಖಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣುವಂತೆ ಈ ವಿನ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ.<ref name="Brass Rat" /> ಶಾಲೆಯ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಉದ್ಧೃತವಾಕ್ಯವಾದ "I hate this fucking place" ಮತ್ತು ಅದನ್ನೇ ಪರಿಹಾಸ್ಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ "I have truly found paradise," "Institute has the finest professors", ಮತ್ತು ಇತರ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ [[ಮೊದಲಕ್ಷರದ ಗುಚ್ಛ]]ವಾದ IHTFP ಎಂಬುದನ್ನು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿನ ಅದರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಗೊತ್ತಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಗುರದ ಮೇಲೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |last=Bauer |first=M.J. |title=IHTFP |url=http://www.mit.edu/people/mjbauer/ihtfp.html |accessdate=2005-11-23 |archive-date=2010-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621134258/http://www.mit.edu/people/mjbauer/ihtfp.html |url-status=dead }}</ref> === ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:MIT firetruck hack.jpg|thumb|200px|right|2006ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 11ರಂದು ಮಹಾನ್‌ ಗುಮ್ಮಟದ ಮೇಲೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಒಂದು ಬೆಂಕಿಯ ಉಂಡೆಯು ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು]] 380ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಚಟುವಟಿಕೆ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು<ref>{{cite web|title=MIT Association of Student Activities |url=http://web.mit.edu/asa/resources/group-list.html |accessdate=2006-11-01}}</ref> MITಯು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಒಂದು [[ಆವರಣದ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರ]], ''[[ದಿ ಟೆಕ್‌]]'' ಎಂಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ, ಒಂದು ವಾರ್ಷಿಕ [[ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮದ ಸ್ಪರ್ಧೆ]], ಮತ್ತು [[ಉಪನ್ಯಾಸ ಸರಣಿ ಸಮಿತಿ]]ಯಿಂದ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುವ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಸದರಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿರುವ "ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮುಕ್ತ-ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಸ್ವರೂಪದ [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹ‌]]", [[ಮಾಡೆಲ್‌ ರೇಲ್‌ರೋಡ್‌ ಕ್ಲಬ್‌]] ಮತ್ತು ರೋಮಾಂಚಕ [[ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯ]] ದೃಶ್ಯ- ಇವೇ ಮೊದಲಾದವು ಕಡಿಮೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. [[ಸ್ವತಂತ್ರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಅವಧಿ]]ಯು (ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್‌ ಆಕ್ಟಿವಿಟೀಸ್‌ ಪೀರಿಯಡ್‌-IAP) ನಾಲ್ಕು-ವಾರದಷ್ಟು ಉದ್ದದ ಒಂದು "ವ್ಯಾಸಂಗಾವಧಿ"ಯಾಗಿದ್ದು, ನೂರಾರು ಐಚ್ಛಿಕ ತರಗತಿಗಳು, ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು, ಪ್ರದರ್ಶಕ ಬೋಧನೆಗಳು, ಮತ್ತು ಇತರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಅದು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಶರತ್ಕಾಲ ಮತ್ತು ವಸಂತಕಾಲದ ಅರ್ಧವಾರ್ಷಿಕ ವ್ಯಾಸಂಗಾವಧಿಗಳ ನಡುವಿನ ಜನವರಿ ತಿಂಗಳಾದ್ಯಂತ ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುವ ಕೆಲವೊಂದು ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ IAP ಚಟುವಟಿಕೆಗಳೆಂದರೆ, 6.270, [[6.370]], ಮತ್ತು ಮಾಸ್‌ಲ್ಯಾಬ್‌ [[ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು]],<ref name="Discover">{{cite news|url=http://discovermagazine.com/2005/jun/mit-nerds/ |first=Claudia Glenn |last=Dowling |title=MIT Nerds |date=June 5, 2005 |accessdate=2007-08-17 |work=Discover Magazine}}</ref> ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಬರುವ [["ಮಿಸ್ಟರಿ ಹಂಟ್‌"]],<ref name="Globe">{{cite news |url=http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2005/01/23/her_mystery_achievement_to_boldly_scavenge_at_mit/ |last=Bridges |first=Mary |work=[[The Boston Globe]] |title=Her Mystery achievement: to boldly scavenge at MIT |date=January 23, 2005 |accessdate=2007-01-16}}</ref> ಮತ್ತು [[ಚಾರ್ಮ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌]].<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F04E7D8113EF935A35751C0A9679C8B63 |title=What, Geeks at M.I.T.? Not With This Class |last=Chang |first=Kenneth |date=February 6, 2001 |accessdate=2008-08-12 |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> U.S. ಮತ್ತು ಹೊರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಕ್ಸ್‌ಟರ್ನ್‌ಷಿಪ್‌ಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಅವಕಾಶವೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಿರುತ್ತದೆ.ಅನೇಕ MIT ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು "ಹ್ಯಾಕಿಂಗ್‌"ನಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಿತಿಯಿಂದ ಆಚೆಗಿರುವ (ಚಾವಣಿಯ ಹೊರ ಮೇಲ್ಮೈಗಳು ಮತ್ತು ಆವಿ ಸುರಂಗಗಳಂಥವು) [[ಪ್ರದೇಶಗಳ ಭೌತಿಕ ಪರಿಶೋಧನೆ]]ಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ [[ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿದ ಕುಚೋದ್ಯಗಳನ್ನು]] ಕೂಡಾ ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book |last=Peterson |first=T.F. |title=Nightwork: A History of Hacks and Pranks at MIT |publisher=MIT Press |isbn=978-0262661379 |year=2003}}</ref><ref>{{cite news|title=These Are Not Your Ordinary College Pranks |work=[[The Boston Globe]] |date=April 1, 2003 |last=Biskup |first=Agnieska}}</ref> [[ಕ್ಯಾಲ್ಟೆಕ್‌ನ]] ಬಂಡಿತೋಪಿನ<ref>{{cite web |url=http://www.mitcannon.com/ |title=Howe & Ser Moving Co. |accessdate=2007-04-04 |archive-date=2010-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100415025646/http://www.mitcannon.com/ |url-status=dead }}</ref> ಕಳ್ಳತನ, ದೊಡ್ಡ ಗುಮ್ಮಟದಂಥ ಮಹಲಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ರೈಟ್‌ ಫ್ಲೈಯರ್‌]] ಒಂದರ ಮರುನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವಿಕೆ,<ref>{{cite news |title=MIT Pranksters Wing It For Wright Celebration |work=[[The Boston Globe]] |date=December 18, 2003 |first=Marcella |last=Bombadieri |url=http://nl.newsbank.com/cgi-bin/ngate/BG?ext_docid=0FF8A4DEBA245CA5&ext_hed=MIT%20PRANKSTERS%20WING%20IT%20FOR%20WRIGHT%20CELEBRATION&ext_theme=bg&pubcode=BG |access-date=ಜನವರಿ 28, 2010 |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 4, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001202/http://nl.newsbank.com/cgi-bin/ngate/BG?ext_docid=0FF8A4DEBA245CA5&ext_hed=MIT%20PRANKSTERS%20WING%20IT%20FOR%20WRIGHT%20CELEBRATION&ext_theme=bg&pubcode=BG |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು [[ಜಾನ್‌ ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌]] ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು [[ಮಾಸ್ಟರ್‌ ಚೆಫ್‌ನ ಸ್ಪಾರ್ಟಾದ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ]]ದಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸುವಿಕೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ಹ್ಯಾಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref>{{cite web |title=MIT Hackers & Halo 3 |publisher=The Tech |url=http://tech.mit.edu/V127/N41/graphics/halo3.html |accessdate=2007-09-25 |archive-date=2010-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100429210757/http://tech.mit.edu/V127/N41/graphics/halo3.html |url-status=dead }}</ref> === ದೈಹಿಕ-ಕ್ರೀಡೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:MIT Z Center.jpg|thumb|right|200px|ಎರಡು ಮಹಡಿಯ ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕೇಂದ್ರ, ಈಜುಕೊಳ ಮತ್ತು ಜಿಗಿತದ ಕೊಳವನ್ನು ಝೆಸೈಯರ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಫಿಟ್‌ನೆಸ್‌ ಸೆಂಟರ್‌ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ]] ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ದೈಹಿಕ-ಕ್ರೀಡೆಗಳ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮವು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮಟ್ಟದ 41 ಕ್ರೀಡೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು [[U.S.]]ನಲ್ಲಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮವಾಗಿದೆ.<ref name="Athletics">{{Cite web|url=http://web.mit.edu/facts/athletics.html |title=MIT Facts 2008:Athletics and Recreation |publisher=MIT |accessdate-2008-07-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/fofdaper/docs/Varsity-sports-facts.html |title=MIT Varsity Sports fact sheet |accessdate=2007-01-06}}</ref> [[NCAAಯ]] [[ವಿಭಾಗ III]], [[ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲಂಡ್‌ ವಿಮೆನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಮೆನ್ಸ್‌ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್‌ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್‌]], [[ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್‌]], ಮತ್ತು [[NCAAಯ]] ವಿಭಾಗ I ಹಾಗೂ ಸಿಬ್ಬಂದಿವರ್ಗಕ್ಕಾಗಿ ಮೀಸಲಾಗಿರುವ [[ಈಸ್ಟರ್ನ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ ಆಫ್ ರೋಯಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜಸ್‌ (EARC)]]- ಇವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ MITಯು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ. 1914ರಿಂದಲೂ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಕ್ರೀಡಾ ತಂಡಗಳ [[ಅದೃಷ್ಟದಾಯಕ]] ಪ್ರಾಣಿಯು "ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಿಲ್ಪಿ" ಎಂದೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು [[ಬೀವರ್‌]] ಪ್ರಾಣಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಸದರಿ ತಂಡಗಳು 'ಎಂಜಿನೀರ್ಸ್‌' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. 1898ರ ತರಗತಿಯ ಓರ್ವ ಸದಸ್ಯನಾದ ಲೆಸ್ಟರ್‌ ಗಾರ್ಡ್‌ನರ್‌, ಈ ಕೆಳಕಂಡ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ: {{bquote|The beaver not only typifies the Tech, but his habits are particularly our own. The beaver is noted for his engineering and mechanical skills and habits of industry. His habits are nocturnal. He does his best work in the dark.<ref>{{cite web|url=http://alumweb.mit.edu/classes/1993/brassrat.html |title=MIT '93 Brass Rat |accessdate=2007-03-23}}</ref> }} [[ಚಿತ್ರ:MITengineerslogo.PNG|left|200px|thumb|MIT ದೈಹಿಕ-ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಅಧಿಕೃತ ಲಾಂಛನ]] 1980ರಾದ್ಯಂತ ಹಲವಾರು ಅಂತರಕಾಲೇಜು ಪ್ರಬಲ [[ಟಿಡ್ಲಿವಿಂಕ್ಸ್‌]] ತಂಡಗಳನ್ನು MITಯು ಕಣಕ್ಕಿಳಿಸಿದ್ದು, ಅವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ಚ್ಯಾಂಪಿಯನ್‌ಗಿರಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿವೆ.<ref>{{cite news |title=MIT's World Champions |url=http://tech.mit.edu/archives/VOL_092/TECH_V092_S0210_P007.pdf |format=PDF |date=April 25, 1975 |pages=7 |volume=92 |first=Fred |last=Shapiro |publisher=The Tech |accessdate=2006-10-04 |archive-date=2008-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002132928/http://tech.mit.edu/archives/VOL_092/TECH_V092_S0210_P007.pdf |url-status=dead }}</ref> ಬಂದೂಕು, ಟೇಕ್ವಾಂಡೊ, ಪಥ ಮತ್ತು ಮೈದಾನದ ಆಟಗಳು, ಈಜುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ನೀರಲ್ಲಿ ಧುಮುಕುವಿಕೆ, ಹಳ್ಳಿಗಾಡು ಓಟ, ದೋಣಿಪಂದ್ಯ, ಕತ್ತಿವರಸೆ, ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಪೋಲೋ- ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳಲ್ಲಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚ್ಯಾಂಪಿಯನ್‌ಗಿರಿಯಲ್ಲಿ MIT ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ ಇಲ್ಲವೇ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ದಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. MITಯು 128 [[ಅಕೆಡೆಮಿಕ್‌ ಆಲ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್ಸ್‌]] ಕೂಟಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆ. ಯಾವುದೇ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇದು ದೇಶದಲ್ಲಿನ ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸದಸ್ಯತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಭಾಗ IIIಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸದಸ್ಯರ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Athletics" /> 2002ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ [[ಝೆಸೈಯರ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಫಿಟ್‌ನೆಸ್‌ ಸೆಂಟರ್‌]] (Z-ಸೆಂಟರ್‌), MITಯ ದೈಹಿಕ-ಕ್ರೀಡೆಗಳು, ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ, ಮತ್ತು ವಿನೋದ-ವಿಹಾರಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು 10 ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು {{convert|26|acre|m2}} ಆಟದ ಮೈದಾನಗಳಿಗೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಸದರಿ {{convert|124000|sqft|m2|-2|sing=on}} ಸೌಕರ್ಯವು ಒಂದು ಒಲಿಂಪಿಕ್‌-ವರ್ಗದ ಈಜುಕೊಳ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ-ಮಟ್ಟದ ಸ್ಕ್ವಾಶ್ ಅಂಕಣಗಳು, ಮತ್ತು ಎರಡು-ಮಹಡಿಯ ಒಂದು ದೇಹಧಾರ್ಢ್ಯತೆಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="Athletics" /> 2009ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ, MITಯು ಒಂದು ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ, ತನ್ನ ನಲವತ್ತೊಂದು ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಪೈಕಿ ಎಂಟನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲಿರುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿತು. ಉನ್ನತ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಹಿಮಜಾರಾಟ ಮತ್ತು ಬಂದೂಕು ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿನ ಪುರುಷರ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಮಿಶ್ರತಂಡಗಳು; ಹಿಮದ ಬಯಲಿನ ಹಾಕಿ ಮತ್ತು ಕಸರತ್ತುಗಳಲ್ಲಿನ (ಜಿಮ್ನಾಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌) ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತಂಡಗಳು; ಮತ್ತು ಗಾಲ್ಫ್‌ ಹಾಗೂ ಕುಸ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ಪುರುಷರ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅವು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು.<ref>{{cite news |url=http://www.ncaa.org/wps/ncaa?ContentID=49137 |title=Division’s biggest program drops eight sports |publisher=NCAA |date=April 24, 2009 }}{{Dead link|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hk67S5h9_73i2sXisHCyLbZY_rSgD97P246O3 |title= MIT the No. 1 jock school? You're kidding, right? |first=Rachel |last=Cohen |publisher=Associated Press |date=April 24, 2009}}{{dead link}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/sports/colleges/articles/2009/04/24/mit_forced_to_cut_8_varsity_sports/ |title=MIT forced to cut 8 varsity sports |date=April 24, 2009 |first=John |last=Powers |work=[[The Boston Globe]]}}</ref> == ಜನರು == === ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು === {| style="text-align:center;float:right;font-size:85%;margin-left:2em" align="center" class="wikitable" |+ <td>''MIT ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಮೂಹದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರಣೆಗಳು'' <ref name="Enrollments" /><ref name="International Students">{{cite journal|date=2009, January|title=MIT facts 2009: International students and scholars|journal=MIT Bulletin|volume=144|issue=4|url=http://web.mit.edu/facts/international.html|access-date=2010-01-28|archive-date=2010-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20100219135833/http://web.mit.edu/facts/international.html|url-status=dead}}</ref></td> ! ! ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ! ಪದವೀಧರ |- ! [[ಅಮೆರಿಕಾದ ನೀಗ್ರೋಗಳು]] | 8.0% | 2.1% |- ! [[ಏಷ್ಯಾ ಮೂಲದ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] | 23.4% | 9.4% |- ! [[ಸ್ಪೇನ್‌ ಮೂಲಕದ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] | 12.4% | 3.3% |- ! [[ಅಮೆರಿಕಾದ ಸ್ಥಳೀಯರು]] | 1.0% | 0.4% |- ! [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮುದಾಯ]] | 12.2% | 44.0% |} 4,232 ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು MITಯು ದಾಖಲಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. 2009–2010ರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವರ್ಷದ ಶರತ್ಕಾಲದ ವ್ಯಾಸಂಗಾವಧಿಗಾಗಿ MITಯು 6,152 ಪದವೀಧರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದೆ.<ref name="Enrollments" /> ಮಹಿಳೆಯರು ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪೈಕಿ ಶೇಕಡಾ 45.3ರಷ್ಟಿದ್ದರೆ, ಪದವೀಧರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪೈಕಿ ಶೇಕಡಾ 31.1ರಷ್ಟಿದ್ದರು.<ref name="Enrollments" /><ref name="Women Enrollments">{{cite book|last=MIT, Office of the Registrar.|title=Enrollment statistics: Women students, Fall term 2009–2010|date=2009, October 9|url=http://web.mit.edu/registrar/stats/gender/index.html}}</ref> 2008–2009ರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಹೊಸವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಅರ್ಜಿದಾರರಿಗಾಗಿದ್ದ ಪ್ರವೇಶಗಳ ಪ್ರಮಾಣವು 11.9%ನಷ್ಟಿತ್ತು; ಪ್ರವೇಶ ದೊರಕಿದ ಅರ್ಜಿದಾರರ ಪೈಕಿ 66%ನಷ್ಟು ಮಂದಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಪದವೀಧರ ಅರ್ಜಿದಾರರಿಗಾಗಿದ್ದ ಪ್ರವೇಶಗಳ ಪ್ರಮಾಣವು (ಅಲ್ಲ ವಿಭಾಗಗಳು) 21.3%ನಷ್ಟಿತ್ತು; 63%ನಷ್ಟು ಮಂದಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.<ref name="Admission">{{cite journal|date=2009, January|title=MIT facts: Admission to MIT|journal=MIT Bulletin|volume=144|issue=4|url=http://web.mit.edu/facts/admission.html}}</ref> ಹೊಸವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ತರಗತಿಯ ಪೈಕಿ 98%ನಷ್ಟು ಭಾಗವು ವರ್ಷವನ್ನು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನಮಾನದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಸಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಮರುವರ್ಷದಲ್ಲೂ ಮರುಕಳಿಸಿತು; 82%ನಷ್ಟು ಮಂದಿ 4 ವರ್ಷಗಳೊಳಗೆ ಪದವೀಧರರಾದರು, ಮತ್ತು 94%ನಷ್ಟು ಮಂದಿ (92%ನಷ್ಟು ಪುರುಷರು ಮತ್ತು 96%ನಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರು) 6 ವರ್ಷಗಳೊಳಗೆ ಪದವೀಧರರಾದರು.<ref name="CN">{{cite book|last=U.S. Department of Education, National Center for Education Statistics.|title=College Navigator: Massachusetts Institute of Technology, Retention and graduation rates|date=2009, September|url=http://nces.ed.gov/collegenavigator/?id=166683#retgrad}}</ref> ಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಶುಲ್ಕಗಳ ಮೊತ್ತವು 36,390 $ನಷ್ಟಿತ್ತು. ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಕೋಣೆ ಮತ್ತು ಊಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸರಿಸುಮಾರು 10,860 $ನಷ್ಟು ವೆಚ್ಚವಾದರೆ; “ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ವೆಚ್ಚಗಳ” ಮೊತ್ತವು 2,850 $ನಷ್ಟಿತ್ತು. ಸರಾಸರಿಯಾಗಿ ಒಟ್ಟು ವೆಚ್ಚಗಳು (ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ): 50,100 $ನಷ್ಟಿದ್ದವು. ಬಹುಪಾಲು ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು (62%) MIT ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವೇತನಗಳ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯಕತೆ-ಆಧರಿತ ಹಣಕಾಸು ಸಹಾಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಸರಾಸರಿ ಅವಶ್ಯಕತೆ-ಆಧರಿತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವೇತನದ ಪ್ಯಾಕೇಜು: 33,950 $ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref name="Tuition">{{cite journal|date=2009, January|title=MIT facts 2009: Tuition and financial aid|journal=MIT Bulletin|volume=144|issue=4|url=http://web.mit.edu/facts/tuition.html}}</ref> 1870ರಲ್ಲಿ [[ಎಲೆನ್‌ ಸ್ವಾಲೋ ರಿಚರ್ಡ್ಸ್‌‌‌]]ರ ಪ್ರವೇಶವಾದ ನಂತರ MITಗೆ [[ಸಹಶಿಕ್ಷಣದ]] ಹೆಣೆಪಟ್ಟಿಯೂ ಲಭಿಸಿದೆ. MITಯ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಸದಸ್ಯೆ ಎಂಬ ಅಭಿದಾನಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾದ ರಿಚರ್ಡ್ಸ್‌, [[ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ]]ದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |url= http://www.chemheritage.org/classroom/chemach/environment/richards.html |author= Chemical Heritage Foundation |title= Ellen Swallow Richards |year= 2005 |work= Chemical Achievers, The Human Face of Chemical Sciences |accessdate= 2006-11-04 |archive-date= 2010-06-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100620045257/http://chemheritage.org/classroom/chemach/environment/richards.html |url-status= dead }}</ref> [[ಮೆಕ್‌ಕಾರ್ಮಿಕ್‌ ಹಾಲ್‌]] ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಮಹಿಳೆಯರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನಿಲಯದ ಮೊದಲ ಪಾರ್ಶ್ವವು 1962ರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ತೀರಾ ಅಲ್ಪಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿತ್ತು (ಶೇಕಡಾ 3ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ).<ref>{{Cite book |last = Simha |first = O. R. |title = MIT campus planning 1960-2000: An annotated chronology |date = 2003 |pages = 32-33 |url = https://books.google.com/books?id=ldq-ZgxszzMC&lpg=PA32&pg=PA32| isbn = 978-0-262-69294-6 |quote=In 1959, 158 women were enrolled at MIT.}}</ref><ref>{{Cite book |last = Stratton |first = J. A. |title = The president's report 1960 |date = 1960 |page = 49 |url = http://libraries.mit.edu/archives/mithistory/presidents-reports/1960.pdf |quote = Registration: In 1959-60 ... [o]ne hundred and fifty-five women were enrolled, [2.5% of student body].... |access-date = 2010-01-28 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304121656/http://libraries.mit.edu/archives/mithistory/presidents-reports/1960.pdf |url-status = dead }}</ref><ref>{{Citation |last = Clark |first = Lauren |title = Women's leadership conference 2005: Alumnae panel reflects on changes for women. |journal = Alumni News |page = ¶ 6 |date = 2005, May |url = http://alum.mit.edu/news/AlumniNews/Archive/Women-27s_Leadership_Conference_2005.jsp |quote = When Drake arrived on campus 50 years ago [ca. 1954], she was one of only 16 women in a class of 1,000. }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1993 ಮತ್ತು 2009ರ ನಡುವೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಅನುಪಾತವು ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪೈಕಿ ಶೇಕಡಾ 34ರಿಂದ ಶೇಕಡಾ 45ಕ್ಕೂ ಮತ್ತು ಪದವೀಧರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪೈಕಿ ಶೇಕಡಾ 20ರಿಂದ ಶೇಕಡಾ 31ಕ್ಕೂ ಏರಿಕೆ ಕಂಡಿತು.<ref name="Enrollments" /><ref name="Women Enrollments" /><ref name="Vest retirement">{{cite news|url=http://web.mit.edu/newsoffice/2003/cmv.html |title=Charles Vest to step down from MIT presidency |date=December 5, 2003 |accessdate=2006-06-28 |publisher=MIT News Office}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www-swiss.ai.mit.edu/~hal/women-enrollment-comm/final-report-ch1.html |title= Chapter 1: Male/Female enrollment patterns in EECS at MIT and other schools |date= January 3, 1995 |accessdate= 2006-12-08 |author= EECS Women Undergraduate Enrollment Committee |work = Women Undergraduate Enrollment in Electrical Engineering and Computer Science at MIT}}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಹಿಳೆಯರು ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ, ಮಿದುಳು & ಅರಿವಿನ ವಿಜ್ಞಾನಗಳು, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ, ನಗರ ಯೋಜನೆ, ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪುರುಷರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Enrollments"/> 1990ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 2000ದ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದ ಹಲವು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಾವುಗಳು MITಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಜೀವನದ ಕಡೆಗೆ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಗಣನೀಯವಾದ ಗಮನಹರಿಸಲು ಕಾರಣವಾದವು.<ref>{{cite news |last=Healy |first=Patrick |title=11 years, 11 suicides — Critics Say Spate of MIT Jumping Deaths Show a 'Contagion' |work=[[The Boston Globe]] |date=February 5, 2001 |pages=A1}}</ref><ref>{{cite news|title=Massachusetts Institute of Technology Looks for Ways to Deal with the Incidence of Student Suicides in Recent Years |publisher=National Public Radio |date=August 29, 2001 |last=Smith |first=Tovia}}</ref> [[ಫಿ ಗಾಮಾ ಡೆಲ್ಟಾ]] ಪುರುಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘದಲ್ಲಿ<ref name="Krueger">{{cite news |url=http://chronicle.com/free/v45/i11/11a05701.htm |title=MIT's Inaction Blamed for Contributing to Death of a Freshman |work=[[The Chronicle of Higher Education]] |date=October 6, 1998 |accessdate=2006-10-07 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930184612/http://chronicle.com/free/v45/i11/11a05701.htm |url-status=dead }}</ref> ಓರ್ವ ಹೊಸ ಸದಸ್ಯನಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸ್ಕಾಟ್‌ ಕ್ರುಯೆಗರ್‌ ಎಂಬಾತನ ಮದ್ಯವ್ಯಸನ-ಸಂಬಂಧಿತ ಸಾವು 1997ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ನಂತರ, ಎಲ್ಲಾ ಹೊಸ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನಿಲಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವೆಂದು MITಯು ಆದೇಶಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref name="Krueger" /><ref>{{cite news |title= Institute Will Pay Kruegers $6M for Role in Death |url= http://tech.mit.edu/V120/N42/42krueger.42n.html |accessdate= 2006-10-04 |date= September 15, 2000 |last= Levine |first= Dana |publisher= The Tech |archive-date= 2009-01-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090104152301/http://tech.mit.edu/V120/N42/42krueger.42n.html |url-status= dead }}</ref> 2000ರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ [[ಎಲಿಝಬೆತ್‌ ಷಿನ್‌]] ಎಂಬ MIT ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಸಾವು , MITಯಲ್ಲಿನ ಆತ್ಮಹತ್ಯಾ ಪ್ರಕರಣಗಳೆಡೆಗೆ ಗಮನಸೆಳೆಯಿತು ಮತ್ತು MITಯು ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಆತ್ಮಹತ್ಯಾ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನೇನಾದರೂ ಹೊಂದಿತ್ತೇ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ವಿವಾದವನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.<ref name="Shin">{{cite web |url= http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00EED7113FF93BA15757C0A9649C8B63&sec=health&pagewanted=4 |work= [[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |title= Who Was Responsible for Elizabeth Shin? |date= April 28, 2002 |accessdate= 2006-10-07 |archive-date= 2008-06-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080604003737/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00EED7113FF93BA15757C0A9649C8B63 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.psychiatrictimes.com/p021001a.html |title= Prevention on Campus |author= Elizabeth Fried Ellen, LICSW |publisher= Psychiatric Times |year= 2002 |accessdate= 2006-06-26 |archive-date= 2006-06-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060623034335/http://www.psychiatrictimes.com/p021001a.html |url-status= dead }}</ref> 2001ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ [[ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ]] ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯತಂಡದ ಶಿಫಾರಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು;<ref>{{cite news|url=http://web.mit.edu/newsoffice/2001/mhtf-facts.html |publisher= MIT New Office |title= MIT Mental Health Task Force Fact Sheet |date=November 14, 2001 |accessdate= 2006-06-25}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/12/03/education/03suicide.html?pagewanted=print&position= |title=Worried Colleges Step Up Efforts Over Suicide |work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |date=December 3, 2004 |accessdate=2009-01-06 |last=Arenson |first=Karen}}</ref> ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣಾ ಅವಧಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಅಂಶವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url= http://web.mit.edu/newsoffice/2001/mhtf-1128.html|publisher= MIT News Office |title= Clay endorses Mental Health Task Force Recommendations |date= November 28, 2001 |accessdate= 2006-06-25}}</ref> ಇವು ಮತ್ತು ನಂತರದ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಗಳಿಸಿದ್ದವು. ಏಕೆಂದರೆ ''[[ಹೆತ್ತವರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ]]'' ರುವ (ಇನ್‌ ಲೋಕೋ ಪೇರೆಂಟಿಸ್) ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಉದಾಸೀನತೆ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಸಾಬೀತುಮಾಡಲು ಅವು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.<ref name="Shin" /> === ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗ === [[ಚಿತ್ರ:Ford-MIT Nobel Laureate Lecture Series 2000-09-18.jpg|thumb|right|200px|ಅಲ್ಪಾವಧಿ ತರಬೇತಿಯ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದ ಎಮೆರಿಟಿ ಮತ್ತು ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರಾದ (ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ) ಫ್ರಾಂಕೊ ಮೊಡಿಗ್ಲಿಯಾನಿ (ಈಗ ಅಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ), ಪಾಲ್‌ ಸ್ಯಾಮುಯೆಲ್‌ಸನ್‌ (ಇವರೂ ಸಹ ಅಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ), ಮತ್ತು ರಾಬರ್ಟ್‌ ಸೋಲೋ]] ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ MITಯು 1,009 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅವರ ಪೈಕಿ 198 ಮಹಿಳೆಯರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Faculty and Staff" /> ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸ ನೀಡುವುದು, ಪದವೀಧರ ಮತ್ತು ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಬ್ಬರಿಗೂ ಸಲಹೆ-ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು, ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಮಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಮೂಲಭೂತ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದು- ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರು ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. 1964 ಮತ್ತು 2009ರ ನಡುವೆ, MITಯೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವಿಭಾಗದ ಒಟ್ಟು 17 ಸದಸ್ಯರು ನೊಬೆಲ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು (ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ 14 ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಕಳೆದ ಕಾಲು ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಲಭಿಸಿವೆ).<ref>{{cite book|last=Nobel Foundation|title=Nobel laureates and universities|date=2009|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/lists/universities.html}}</ref> ಹಿಂದಿದ್ದ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ [[MIT ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರು]] ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ 27 [[ನೊಬೆಲ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು]] ಗೆದ್ದಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಅಥವಾ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/ir/pop/awards/nobel.html|title=Institutional Research: Nobel Prize|last=MIT, Office of the Provost|date=2009|accessdate=2009-10-21}}</ref> ಪ್ರಸಕ್ತ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರ್ಗದ ಪೈಕಿ, 80 [[ಗಗೆನ್‌ಹೇಮ್‌ ಫೆಲೋ]]ಗಳು, 6 [[ಫುಲ್‌ಬ್ರೈಟ್‌ ವಿದ್ವಾಂಸ]]ರು, ಮತ್ತು 29 [[ಮ್ಯಾಕ್‌ಅರ್ಥರ್‌ ಫೆಲೊ]]ಗಳಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Faculty and Staff" /> ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ MIT ಸಮುದಾಯಕ್ಕೂ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿರುವ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರು, ತಮ್ಮ ಸೇವಾವಧಿಗಳ ಉಳಿದ ಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ [[ಅಲ್ಪಾವಧಿ ತರಬೇತಿಯ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ]]ರೆಂಬ ನೇಮಕಾತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಸ್ಥೆಯ ವಿಜ್ಞಾನದ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ, ಮಹಿಳಾ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಒಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹವು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು 1998ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾದ MITಯ ಅಧ್ಯಯನವೊಂದು ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತಾದರೂ,<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/fnl/women/women.html |title=A Study on the Status of Women Faculty in Science at MIT |publisher=MIT Faculty News Letter |year=1999}}</ref> ಸದರಿ ಅಧ್ಯಯನದ ವಿಧಾನಗಳು ವಿವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿದ್ದವು (ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ವಿರುದ್ಧವೇ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹವು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಮರ್ಥಿಸಿದ್ದ ಓರ್ವ ಸದಸ್ಯೆಯಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಸಮಾನ ಸ್ಕಂಧರಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ನಂತರದ ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ).{{ref_label|g|g|none}} ಅಧ್ಯಯನವು ಬಂದಾಗಿನಿಂದ, ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಶಾಲೆಗಳೊಳಗಿನ ವಿಭಾಗಗಳ ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ಮಹಿಳೆಯರು ವಹಿಸಿದ್ದರಾದರೂ‌, ಮತ್ತು ಐದು ಮಹಿಳಾ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು<ref name="Vest retirement" /> MITಯು ನೇಮಿಸಿದೆಯಾದರೂ ಲಿಂಗ ಭೇದಭಾವ ಅಥವಾ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿರುದ್ಧ ತೋರುವ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹದ ಕುರಿತಾದ ಆರೋಪಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಲೇ ಇವೆ.<ref name="Male Domain">{{cite news|url=http://www.boston.com/news/education/higher/articles/2007/12/06/tenure_at_mit_still_largely_a_male_domain/ |title=Tenure at MIT Still Largely a Male Domain |last=Wertheimer |first=Linda |work=[[The Boston Globe]] |date=December 6, 2007 |accessdate=2008-07-25}}</ref> [[ಸುಸಾನ್‌ ಹಾಕ್‌‌ಫೀಲ್ಡ್‌]] ಎಂಬ ಓರ್ವ ಆಣ್ವಿಕ [[ನರಜೀವವಿಜ್ಞಾನಿ]]ಯು 2004ರಲ್ಲಿ MITಯ 16ನೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗುವ ಮೂಲಕ ಆ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಿಂದಾಗಿ MITಯು ಹಲವಾರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರಚಾರವನ್ನು ಗಿಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. [[ಡೇವಿಡ್‌ F. ನೋಬಲ್‌]] ಎಂಬ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಚರಿತ್ರಕಾರನೊಬ್ಬನನ್ನು 1984ರಲ್ಲಿ ವಜಾಗೊಳಿಸಿದ್ದು, ಒಂದು ''[[ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರಚಾರದ ಕಾರಣ]]'' ವಾಗಿ (ಕಾಸ್‌ ಸೆಲೆಬ್ರೆ-cause célèbre) ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದರ ಪ್ರಭಾವ ಎಷ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ, ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೇನೆಯಿಂದ ಬರುವ ಹಣಕಾಸಿನ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ನೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುವ MITಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಶೋಧನೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ತಪ್ಪುಹುಡುಕುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಹಲವಾರು ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ವರದಿಗಳನ್ನು ಆತ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ನಂತರ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ [[ವಾಕ್‌ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ]]ವನ್ನು ನೀಡುವಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದು ತಲುಪಿತು.<ref name="Noble">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DE7DF1130F933A2575AC0A960948260&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fOrganizations%2fM%2fMassachusetts%20Institute%20of%20Technology |title=Professor Sues M.I.T. Over Refusal of Tenure |work= [[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |date=September 10, 1986 |accessdate=2006-10-03}}</ref> ಲಿಂಗತಾರತಮ್ಯದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ತನಗೆ ಸೇವಾವಧಿಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಆಪಾದಿಸಿದ ಗ್ರೆಚೆನ್‌ ಕಲೊಂಜಿ ಎಂಬ ವಸ್ತುಕಗಳ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗದ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕಿಯು, 1994ರಲ್ಲಿ MITಯ ವಿರುದ್ಧ ದಾವೆ ಹೂಡಿದಳು.<ref name="Male Domain" /><ref name="Kalonji">{{cite news|title=Ex-MIT professor who was denied tenure files sex bias suit |work=[[The Boston Globe]] |last=Vaznis |first=James |date=January 15, 1994}}</ref> 1997ರಲ್ಲಿ, [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಕಮೀಷನ್‌ ಎಗೇನ್ಸ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ಕ್ರಿಮಿನೇಷನ್‌]] ಘಟಕವು ಲಿಂಗತಾರತಮ್ಯದ ಕುರಿತಾಗಿ ಜೇಮ್ಸ್‌ ಜೆನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ ಮಾಡಿದ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಒಂದು ಸಂಭವನೀಯ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು. ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಹಾಗೂ ಯೋಜನಾ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿನ ಹಿರಿಯ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಪರಿಶೋಧನಾ ಸಮಿತಿಯು ಆತನಿಗೆ ಬದಲಿ ಸೇವಾವಧಿಯನ್ನು ನೀಡದಿರುವುದು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಂತರ ಅದು ಈ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref name="Jennings">{{cite news|title=MCAD supports scholar's claim of bias by MIT; University Offered job, but no tenure |date=October 22, 1997 |work=[[The Boston Globe]] |last=Dowdy |first=Zachary}}</ref> 2006–2007ರಲ್ಲಿ, ಅಮೆರಿಕಾದ ನೀಗ್ರೋ ಸಮುದಾಯದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ [[ಜೇಮ್ಸ್‌ ಷೆರ್ಲಿ]] ಎಂಬ ಜೈವಿಕ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕನೊಬ್ಬನಿಗೆ MITಯು ಸೇವಾವಧಿಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದು ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿನ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಚೋದಿಸಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇದು ಆಡಳಿತವರ್ಗದೊಂದಿಗಿನ ಒಂದು ಸುದೀರ್ಘ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿವಾದ, ಒಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ [[ಉಪವಾಸ ಮುಷ್ಕರ]], ಮತ್ತು ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ [[ಫ್ರಾಂಕ್ L. ಡೊಗ್ಲಸ್‌]]ರ ರಾಜೀನಾಮೆ ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="Sherley">{{cite web|url=http://www.boston.com/news/local/articles/2007/02/06/professor_accuses_mit_of_racism/|title=Professor accuses MIT of racism |work=[[The Boston Globe]] |accessdate=2007-12-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boston.com/news/local/articles/2007/06/04/mit_center_director_resigns_in_protest_of_tenure_decision/|title=MIT center director resigns in protest of tenure decision |work=[[The Boston Globe]] |accessdate=2007-12-19}}</ref> MIT ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರು ಇತರ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸಲು ಹಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ನೇಮಕಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ; ಹಿಂದಿನ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯಾದ [[ರಾಬರ್ಟ್‌ A. ಬ್ರೌನ್‌]] [[ಬಾಸ್ಟನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಿಂದಿನ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯಾದ [[ಮಾರ್ಕ್‌ ರೈಟನ್‌]] [[ಸೇಂಟ್‌ ಲೂಯೀಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಕುಲಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಿಂದಿನ ಸಹಾಯಕ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ [[ಅಲೈಸ್‌ ಗಾಸ್ಟ್‌]] [[ಲೀಹೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌ನ ಹಿಂದಿನ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ [[ರಾಬರ್ಟ್‌ J. ಬರ್ಗಿನ್ಯೂ]] [[ಬರ್ಕ್‌ಲೀಯಲ್ಲಿನ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಕುಲಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ [[ಡೇವಿಡ್‌ ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್‌]][[ಕ್ಯಾಲ್ಟೆಕ್‌]]ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರು ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸಲು ನೇಮಕಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ [[ಮಾರ್ಸಿಯಾ ಮೆಕ್‌ನಟ್‌]] [[ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆ]]ಯ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news|author=The Associated Press|title=Monterey Aquarium's McNutt new USGS director|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/wire/sns-ap-us-usgs-director,0,5180201.story|publisher=[[Los Angeles Times]]|date=October 23, 2009|accessdate=2009-10-25|archive-date=2010-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100602085705/http://articles.latimes.com/keyword/usg-corp|url-status=dead}}</ref> === ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು === MITಯ 110,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಹಾಗೂ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ-ವ್ಯವಹಾರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. MITಯ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು [[ನೊಬೆಲ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದು]], ನಲವತ್ನಾಲ್ಕು ಮಂದಿ [[ರೋಡ್ಸ್‌ ಸ್ಕಾಲರ್‌]]ಗಳೆಂದು ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತು ಐವತ್ತೈದಿ ಮಂದಿ [[ಮಾರ್ಷಲ್ ವಿದ್ವಾಂಸ]]ರೆಂದು ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/ir/pop/awards/index.html |title=Awards and Honors |author=MIT Office of Institutional Research |accessdate=2006-11-05}}</ref> ಪ್ರಸಕ್ತವಾಗಿ, ಅಮೆರಿಕಾದ ರಾಜಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನವರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ: [[ಫೆಡರಲ್‌ ಸರ್ವೀಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ]] [[ಬೆನ್‌ ಬೆರ್ನಾನ್‌ಕೆ]], [[MA-1]] ಪ್ರತಿನಿಧಿ [[ಜಾನ್‌ ಓಲ್ವರ್‌]], [[CA-13]] ಪ್ರತಿನಿಧಿ [[ಪೀಟ್‌ ಸ್ಟಾರ್ಕ್‌]], [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರ್ಥಿಕ ಮಂಡಲಿ]]ಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಲಾರೆನ್ಸ್‌ H. ಸಮ್ಮರ್ಸ್‌]], [[ಅರ್ಥಿಕ ಸಲಹೆಗಾರರ ಮಂಡಲಿ]]ಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ [[ಕ್ರಿಸ್ಟಿನಾ ರೋಮರ್‌]], [[ಶ್ವೇತಭವನದ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಆಯವ್ಯಯ ಕಚೇರಿಯ]] ಸಹಾಯಕ ನಿರ್ದೇಶಕ [[ಕ್ಸೇವಿಯರ್ ಡಿ ಸೌಜಾ ಬ್ರಿಗ್ಸ್‌]], ಮತ್ತು [[ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕುರಿತಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಸಲಹೆಗಾರರ ಮಂಡಲಿ]]ಯ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ [[ಎರಿಕ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌]]. ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ MIT ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನವರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ: [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವ]] [[ಡೇವಿಡ್‌ ಮಿಲಿಬ್ಯಾಂಡ್‌]], ಹಿಂದಿನ [[U.N. ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]] [[ಕೋಫಿ ಅನ್ನಾನ್‌]], ಹಿಂದಿನ [[ಇರಾಕಿನ ಉಪ-ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ]] [[ಅಹ್ಮದ್‌ ಚಲಾಬಿ]], ಮತ್ತು [[ಇಸ್ರೇಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ]] [[ಬೆಂಜಮಿನ್‌ ನೇತನ್ಯಾಹು]].MIT ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅನೇಕ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಂಥ ಕೆಲವು ಕಂಪನಿಗಳೆಂದರೆ: [[ಇಂಟೆಲ್‌]], [[ಮೆಕ್‌ಡೊನ್ನೆಲ್‌]] [[ಡೋಗ್ಲಸ್‌]], [[ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟ್ರುಮೆಂಟ್ಸ್‌]], [[3ಕಾಮ್‌]], [[ಕ್ವಾಲ್‌ಕಾಮ್‌]], [[ಬೋಸ್‌]], [[ರೇಥಿಯಾನ್‌]], [[ಕೋಚ್‌ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌]], [[ರಾಕ್‌ವೆಲ್‌ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌]], [[ಜೀನ್‌ಟೆಕ್‌]], ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾಂಪ್‌ಬೆಲ್‌ ಸೂಪ್‌]]. ವಾರ್ಷಿಕ [[ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮದ ಸ್ಪರ್ಧೆ]]ಯು 85ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಂಪನಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದು, ಈ ಕಂಪನಿಗಳು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ 2,500 ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ, 600 ದಶಲಕ್ಷ $ನಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು [[ಸಾಹಸೋದ್ಯಮ ಬಂಡವಾಳ]]ದ ಹೂಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ, ಮತ್ತು 10 ಶತಕೋಟಿ $ಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒಂದು [[ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬಂಡವಾಳೀಕರಣ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="MIT 100K">{{cite web |title=MIT 100K: About |url=http://www.mit100k.org/about.php |publisher=MIT |accessdate=2008-06-09 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513195548/http://www.mit100k.org/about.php |url-status=dead }}</ref> A 2009ರ ಅಧ್ಯಯನವೊಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿರುವ ಪ್ರಕಾರ, MIT ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಂಯೋಜಿತ ಆದಾಯಗಳು ಅವನ್ನು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಹದಿನೇಳನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನಾಗಿಸಿದೆ.<ref name="Kauffman" /> MITಯ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನವು ಸೇರಿವೆ:[[ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆ, [[ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಜಾನ್ಸ್‌ ಹಾಪ್ಕಿನ್ಸ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಕಾರ್ನೆಗಿ ಮೆಲ್ಲನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಟಫ್ಟ್ಸ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ರೋಚೆಸ್ಟರ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]], [[ಈಶಾನ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ರೆನ್‌ಸ್ಸೀಲೇರ್ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌]], [[ಟೆಕ್ನೊಲೊಜಿಕೊ ಡಿ ಮಾಂಟೆರ್ರೆ]], [[ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], ಮತ್ತು [[ವರ್ಜೀನಿಯಾ ಟೆಕ್‌]].[[ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಮಾನವ ಚಾಲಿತ ಅಂತರಿಕ್ಷ ಯಾನಗಳ]] ಪೈಕಿ ಮೂರನೇ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವು [[MITಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳನ್ನು]] (ಅವರ ಪೈಕಿ [[ಅಪೊಲೊ 11]] [[ಚಂದ್ರ-ಸಂಪುಟ]]ದ ವಿಮಾನಚಾಲಕ [[ಬಝ್‌ ಆಲ್ಡ್ರಿನ್‌]] ಸೇರಿದ್ದಾನೆ) ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ ಸರ್ವೀಸ್‌ ಅಕೆಡೆಮೀಸ್‌]]ನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಬೇರಾವುದೇ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ್ದು ಎನ್ನಬಹುದು.<ref>{{cite web |url=http://www.mitadmissions.org/topics/pulse/notable_alumni/ |title=Notable Alumni |accessdate=2006-11-04 |archive-date=2006-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061127113157/http://www.mitadmissions.org/topics/pulse/notable_alumni/ |url-status=dead }}</ref> ವಿಜ್ಞಾನೇತರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನವರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ: [[ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಡೋಲಿಟ್ಲ್‌]] ಲೇಖಕ [[ಹ್ಯೂಜ್‌ ಲೋಫ್ಟಿಂಗ್]]‌,[515] [[ಬಾಸ್ಟನ್‌]] ಗಿಟಾರ್‌ ವಾದಕ [[ಟಾಮ್‌ ಸ್ಕೊಲ್ಝ್‌]], ''[[ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌]]'' ಅಂಕಣಕಾರ [[ಪಾಲ್‌ ಕ್ರಗ್‌ಮನ್‌]], ''[[ದಿ ಬೆಲ್‌ ಕರ್ವ್‌]]'' ಲೇಖಕ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಮರ್ರೆ]], [[ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಕಟ್ಟಡ]]ದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ [[ಕ್ಯಾಸ್‌ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್]]‌, ಮತ್ತು [[ಪ್ರಿಟ್ಜ್‌ಕರ್‌ ಬಹುಮಾನ]]-ಗೆದ್ದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ [[I.M. ಪೀ]] ಮತ್ತು [[ಗೋರ್ಡಾನ್‌ ಬನ್‌ಶಾಫ್ಟ್]]‌‌. <gallery class="center"> File:Buzz Aldrin (S69-31743).jpg|ಅಪೊಲೊ 11 ಗಗನಯಾತ್ರಿ ಬಝ್‌ ಆಲ್ಡ್ರಿನ್‌, ScD '63 (ಸರಣಿ XVI) File:Kofi Annan.jpg|Former UNನ ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಕೋಫಿ ಅನ್ನಾನ್‌, SM '72 (ಸರಣಿ XV) File:Ben Bernanke official portrait.jpg|ಫೆಡರಲ್‌ ರಿಸರ್ವ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಬೆನ್‌ ಬೆರ್ನಾನ್‌ಕೆ, PhD '79 (ಸರಣಿ XIV) File:Benjamin Netanyahu.jpg|ಇಸ್ರೇಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಬೆಂಜಮಿನ್‌ ನೇತನ್ಯಾಹು, SB '76 (ಸರಣಿ IV), SM '78 (ಸರಣಿ XV) </gallery> == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == <div class="references-small"> </div> :a. {{note_label|a|a|none}} "ನಾವು ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳ ಕುರಿತು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದೆವು ಮತ್ತು ಚರ್ಚಿಸಿದೆವು. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕಡುಗೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಬಯಸಿದೆವು; ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಲಾಂಛನದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಇದು ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ; ಇದು ಅಮೆರಿಕಾದ ಬಾವುಟದ ಮೇಲಿರುವ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಒಂದರ್ಧ ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಮಾನವನ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಕಲಕಿದೆ; ಇದು 'ಕೆಂಪು ರಕ್ತ'ವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀವನದಲ್ಲಿ 'ಕೆಂಪು ರಕ್ತವು' ಏನೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬೂದುಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಏಕಾಭಿಪ್ರಾಯವಿರಲಿಲ್ಲ; ನನಗೆ ನೆನಪಿರುವಂತೆ, ಕೆಲವೊಬ್ಬರು ನೀಲಿಯನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯುತವಾದದ್ದು ಎಂದು ತೋರುವ, ನಿರಾಡಂಬರತೆ ಮತ್ತು ದೃಢನಿರ್ಧಾರ ಹಾಗೂ ಸೌಜನ್ಯದ ಶಾಂತಗುಣಗಳನ್ನು ಇದು (ಬೂದುಬಣ್ಣ) ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನನಗನ್ನಿಸಿತು; ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಅನುಭವದಿಂದಾಗಿ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಪ್ರಭಾವಗಳಾಗಿರುವಲ್ಲಿನ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಬಂದಿರುವೆ.... 'ಕಡುಗೆಂಪು ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಬೂದುಬಣ್ಣ'ವನ್ನು ನಾವು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆವು." (ಆಲ್ಫ್ರೆಡ್‌ T. ವೈಟ್‌, ಶಾಲೆಯ ಬಣ್ಣದ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ, 1879ರ ತರಗತಿ) <ref>{{cite web | title = Symbols: Colors |publisher= MIT Graphic Identity | url = http://web.mit.edu/graphicidentity/symbols/colors.html | accessdate = 2008-06-18}}</ref> ::b. {{note_label|b|b|none}} ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ-ಮಾಲೀಕತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಭೂಮಾನ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯೆಂದರೆ [[ಕಾರ್ನೆಲ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]. :::c. {{note_label|c|c|none}} ಮೆಕ್ಲೌರಿನ್‌ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ: "ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕೆಲಸವನ್ನು, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿಯಂತ್ರಣದಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಅಪ್ಲೈಡ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌ನಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬೋಧನಾ ವರ್ಗದ ಗಾತ್ರವು ದೊಡ್ಡದಾದ ಮತ್ತು ಬಲಗೊಂಡ ನಂತರ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬೋಧನಾ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಾ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯಾಸಂಗ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವ ಬದ್ಧತೆಯು ಆದ್ಯತೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ".<ref>{{cite news |title=Tech Alumni Holds Reunion. Record attendance, novel features. Cooperative plan with Harvard announced by Pres. Maclaurin. |publisher=Boston Daily Globe |date=January 11, 1914 |page=117}}</ref> ::::D {{note_label|d|d|none}} ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಕೃಷಿ ಕಾಲೇಜಿನ]] ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ 1863ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. :::::E {{note_label|e|e|none}} ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌-MIT ಡಿವಿಷನ್ ಆಫ್‌ ಸೈನ್ಸಸ್‌ ಅಂಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ (HST) ವಿಭಾಗವು ಜಂಟಿ MD, MD-PhD, ಅಥವಾ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಪದವಿಗಳನ್ನು [[ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಾಲೆ]]ಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://hst.mit.edu/servlet/ControllerServlet?handler=PublicHandler&action=browse&pageid=231 |title=Harvard-MIT HST Academics Overview |accessdate=2007-08-05 |archive-date=2003-01-05 |archive-url=https://archive.is/20030105013857/http://hst.mit.edu/servlet/ControllerServlet?handler=PublicHandler&action=browse&pageid=231 |url-status=dead }}</ref> ::::::f. {{note_label|f|f|none}} ವ್ಯಾಸಂಗ ಕ್ರಮದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ರೋಮನ್‌ ಅಂಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ. ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಸಂಗ ಕ್ರಮ XVIII ಎಂದು ನಮೂದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 2002ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ, ನಿಯತಕಾಲಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆಯು (MITಯ ವ್ಯಾಸಂಗ ಕ್ರಮದ ಕೈಪಿಡಿ) [[ಅರೇಬಿಕ್‌ ಅಂಕಿಗಳನ್ನು]] ಬಳಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ನಿಯತಕಾಲಿಕದ ಹೊರಗಿನ ಬಳಕೆಯು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, [[ರೋಮನ್‌]] ಮತ್ತು ಅರೇಬಿಕ್‌ ಅಂಕಿಗಳೆರಡನ್ನೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://web.mit.edu/catalogue/degre.intro.shtml |title=MIT Course Catalogue: Degree Programs |publisher=MIT |accessdate=2008-07-16 |archive-date=2008-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080716115423/http://web.mit.edu/catalogue/degre.intro.shtml |url-status=dead }}</ref> :::::::g. {{note_label|g|g|none}} 1995ರಲ್ಲಿ, ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯೆಯಾದ [[ನ್ಯಾನ್ಸಿ ಹಾಪ್ಕಿನ್ಸ್‌]] ಎಂಬಾಕೆಯು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಹಾಗೂ ಆಕೆಯ ಹಲವಾರು ಮಹಿಳಾ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹ ತೋರಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ MITಯ ಮೇಲೆ ಆಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೊರಿಸಿದಳು. ಓರ್ವ ಮೂರನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಹಾಪ್ಕಿನ್ಸ್‌ ಅವಳ ಸ್ವಂತ ಆಪಾದನೆಗಳನ್ನು ತನಿಖೆ ನಡೆಸಿದ. MITಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ವಿರುದ್ಧದ "ವಿರಳವಾದ ಆದರೂ ವ್ಯಾಪಕವಾದ" ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹಗಳಿದ್ದವಾದರೂ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದ ಭೇದಭಾವಗಳ ಯಾವುದೇ ನಿದರ್ಶನವೂ ಅಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆತ 1999ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದ. ಅಧ್ಯಯನದ ಮೊಹರು ಮಾಡಲಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯದ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಮಾನ-ಸ್ಕಂದ ಅವಲೋಕನದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಮಹಿಳಾ ಬೋಧನಾ ವಿಭಾಗಕ್ಕಾಗಿರುವ 11 ಸಮಿತಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ನಷ್ಟು ವೇತನದ ಹೆಚ್ಚಳದಂಥ "ಉದ್ದೇಶಿತ ಕ್ರಮಗಳು" ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.<ref>{{cite web |url=http://www.uaf.edu/northern/mitstudy/ |first=Judith |last=Kleinfeld |title=MIT Tarnishes Its Reputation with Gender Junk Science |accessdate=2007-04-10 |archive-date=2007-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208134206/http://www.uaf.edu/northern/mitstudy/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nationalreview.com/nr_comment/nr_comment041001b.shtml |title=Feminist Mythology |first=Kathryn Jean |last=Lopez |date=April 10, 2001 |publisher=National Review |accessdate=2007-04-10 |archive-date=2008-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224230817/http://www.nationalreview.com/nr_comment/nr_comment041001b.shtml |url-status=dead }}</ref> ::::::::h. {{note_label|h|h|none}} MITಯ ಕಟ್ಟಡ ಸಂಖ್ಯೆ 7 ಮತ್ತು ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ನ ಜಾನ್ಸಟನ್‌ ಗೇಟ್‌, ಪ್ರತಿ ಶಾಲೆಗೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಗಳಾಗಿದ್ದು {{convert|1.72|mi|km|2}} [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಮಾರ್ಗ]]ದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. :::::::::i. {{note_label|i|i|none}} [[ವಾನ್ನೆವಾರ್ ಬುಷ್‌]] ಎಂಬಾತ [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಚೇರಿ]]ಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮತ್ತು [[ಫ್ರಾಂಕ್ಲಿನ್‌ D. ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್‌‌]] ಮತ್ತು [[ಹ್ಯಾರಿ ಟ್ರೂಮನ್‌]]ಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಸಲಹೆಗಾರನಾಗಿದ್ದ, [[ಜೇಮ್ಸ್‌ ರೈನ್‌ ಕಿಲಿಯನ್‌]] ಎಂಬಾತ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ [[ಡ್ವೈಟ್‌ D. ಐಸೆನ್‌ಹೋವರ್‌]]ಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಹಾಯಕನಾಗಿದ್ದ, ಮತ್ತು [[ಜೆರೋಮ್‌ ವೈಸ್ನರ್‌]] ಎಂಬಾತ [[ಜಾನ್‌ F. ಕೆನಡಿ]] ಮತ್ತು [[ಲಿಂಡನ್‌ ಜಾನ್ಸನ್‌‌‌]]ರವರಿಗೆ ಸಲಹೆಗಾರನಾಗಿದ್ದ.<ref>{{cite news|url=http://web.mit.edu/newsoffice/2001/ostpside-0502.html |title=Nearly half of all US Presidential science advisers have had ties to the Institute |publisher=MIT News Office |date=May 2, 2001 |accessdate=2007-03-18}}</ref> ::::::::::j. {{note_label|j|j|none}} ಕಿಲಿಯನ್ ಕೋರ್ಟ್‌ನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ ಅಮೃತಶಿಲೆ-ಹೊದಿಕೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಅಲಂಕರಣಪಟ್ಟಿಗಳ ಮೇಲೆ ರೋಮನ್‌ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಅವರುಗಳೆಂದರೆ: [[ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್]], [[ನ್ಯೂಟನ್‌]], [[ಪಾಶ್ಚರ್‌]], [[ಲ್ಯಾವೋಸಿಯರ್‌]], [[ಫ್ಯಾರಡೆ]], [[ಆರ್ಕಿಮಿಡೀಸ್‌]], [[ಡಾ ವಿಂಸಿ]], [[ಡಾರ್ವಿನ್‌]], ಮತ್ತು [[ಕೋಪರ್ನಿಕಸ್‌]]; ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ರತಿ ಹೆಸರೂ ಸಹ, ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹೆಸರುಗಳ ಗುಚ್ಛವೊಂದರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಲ್ಯಾವೋಸಿಯರ್‌ನ್ನು [[ಬಾಯ್ಲ್‌]], [[ಕ್ಯಾವೆಂಡಿಶ್‌]], [[ಪ್ರೀಸ್ಟ್ಲಿ]], [[ಡಾಲ್ಟನ್‌]], [[ಗೇ ಲ್ಯೂಸಾಕ್‌]], [[ಬೆರ್ಝೆಲಿಯಸ್‌]], [[ವೋಯೆಹ್ಲರ್‌]], [[ಲೀಬಿಗ್‌]], [[ಬನ್ಸೆನ್‌]], [[ಮೆಂಡೆಲಿಜೆಫ್‌]] [ಹೀಗೆ ಬರೆದಿರುವ], [[ಪರ್ಕಿನ್‌]], ಮತ್ತು [[ವ್ಯಾಂಟ್‌ ಹಾಫ್‌]] ಇವರೇ ಮೊದಲಾದವರ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://libraries.mit.edu/archives/exhibits/names/index.html |title=Names of MIT Buildings |publisher=MIT Archives |accessdate=2007-04-10 |archive-date=2010-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100519104929/http://libraries.mit.edu/archives/exhibits/names/index.html |url-status=dead }}</ref> == ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{Reflist|2}} == ಆಕರಗಳು == :''ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ: MITಯ [http://libraries.mit.edu/archives/ ಸಂಸ್ಥಾ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗಳಿಂದ] ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ [http://libraries.mit.edu/archives/bibliographies/mithistory-sources/index.html ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080601065919/http://libraries.mit.edu/archives/bibliographies/mithistory-sources/index.html |date=2008-06-01 }}, ಮತ್ತು [[MITಯಲ್ಲಿನ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯಲ್ಲಿನ [[ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕೃತಿಗಳು]]. '' {{Refbegin|2}} * {{cite book | first=Stuart W.| last=Leslie| title=The Cold War and American Science: The Military-Industrial-Academic Complex at MIT and Stanford | year=1994| publisher=Columbia University Press | isbn=0-231-07959-1}} * {{cite book | first=William J.| last=Mitchell| title=Imagining MIT: Designing a Campus for the Twenty-First Century | year=2007 | publisher=The MIT Press | isbn=978-0-262-13479-8}} * {{cite book | first=Benson R. | last=Snyder| title=The Hidden Curriculum | year=1973 | publisher=[[The MIT Press]] | isbn=978-0-262-69043-0}} * {{cite book | first=T. F. | last=Peterson| title=Nightwork: A History of Hacks and Pranks at MIT | year=2003 | publisher=[[The MIT Press]] | isbn=978-0-262-66137-9}} * {{cite book | first=Julius Adams|last=Stratton| authorlink=Julius Adams Stratton|coauthors=Loretta H. Mannix|title=Mind and Hand: The Birth of MIT | year=2005| publisher=[[The MIT Press]] | isbn=978-0-262-19524-9}} * {{cite book | first=Samuel C.|last=Prescott| authorlink=Samuel Cate Prescott|title=When M.I.T. Was "Boston Tech", 1861–1916 | year=1954| publisher=Technology Press | isbn=978-0-262-66139-3}} * {{cite book | first=Mark | last=Jarzombek| authorlink=Mark Jarzombek|title=Designing MIT: Bosworth's New Tech | year=2003 | publisher=Northeastern University Press | isbn=1-55553-619-0}} * {{cite book | first=O. Robert| last=Simha| title=MIT Campus Planning,: An Annotated Chronology| year=2003 | publisher=[[The MIT Press]] | isbn=978-0-262-69294-6}} {{Refend}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{commons|Massachusetts Institute of Technology}} * [http://web.mit.edu/ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌] {{coord|42.35982|-71.09211|region:US_type:edu|display=title}} {{DEFAULTSORT:Massachusetts Institute Of Technology}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ ಆಫ್ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟೀಸ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ ಆಫ್ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್‌ ಟೆಕ್ನಲಾಜಿಕಲ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟೀಸ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ ಆಫ್ ಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಅಂಡ್‌ ಲ್ಯಾಂಡ್‌-ಗ್ರಾಂಟ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟೀಸ್‌]] [[ವರ್ಗ:ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ ಆಫ್ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್‌ ಕಾಲೇಜಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟೀಸ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಕೇಂಬ್ರಿಜ್‌, ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:1861ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭೂಮಾನ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]] [[ವರ್ಗ:ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿನ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಗಾಜಿನ ವಿಜ್ಞಾನದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲಂಡ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆಫ್ ಸ್ಕೂಲ್ಸ್‌ ಅಂಡ್ ಕಾಲೇಜಸ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] d5mo5tiorsjbo6cvydjvl6iw78ex8jg 0 22456 1373045 1360147 2026-05-09T00:36:21Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373045 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease |Name = Migraine |Image = |Caption = | DiseasesDB = 8207 <!-- note that the formatting in this parameter and in DiseasesDB_mult is done as such to allow the word "Migraine" to appear next to the first entry! --> |DiseasesDB_mult = ('''Migraine''')<br />{{DiseasesDB2|31876}} ([[Basilar]])<br />{{DiseasesDB2|4693}} ([[Familial hemiplegic migraine|FHM]]) |ICD9 = {{ICD9|346}} |ICD10 = {{ICD10|G|43||g|40}} |OMIM = 157300 |MedlinePlus = 000709 |eMedicineSubj = neuro |eMedicineTopic = 218 |eMedicine_mult = {{eMedicine2|neuro|517}} {{eMedicine2|emerg|230}} {{eMedicine2|neuro|529}} | MeshID = D008881 | }} {{this|the disorder}} '''ಮೈಗ್ರೇನ್‌''' ಒಂದು [[ನರವೈಜ್ಞಾನಿಕ]] [[ರೋಗಲಕ್ಷಣ]], ದೈಹಿಕ ಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ವ್ಯತ್ಯಸ್ತಗೊಳಿಸುವ ಇದು ವಿಪರೀತ [[ತಲೆ ನೋವು]] ಮತ್ತು [[ವಾಕರಿಕೆ]] ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶರೀರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ''''ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವು'''' ಒಂದು ನರವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸ್ಥಿತಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪುರುಷರಿಗಿಂತ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಇದು ಹೆಚ್ಚು. [[ಪ್ರಾಚೀನ ಫ್ರೆಂಚ್]]‌ನ ''migraigne'' ನಿಂದ ''migraine'' (ಮೈಗ್ರೇನ್) ಪದವನ್ನು ಎರವಲು ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. (ಮ‌ೂಲತಃ "megrim" ಎಂದಿದ್ದ ಪದವನ್ನು 1777ರಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಫ್ರೆಂಚ್ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಮರುಉಚ್ಛಾರಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾಯಿತು). ಈ ಫ್ರೆಂಚ್ ಪದ [[ಹಿಂದಿನ ಲ್ಯಾಟಿನ್]] ಪದ ''hemicrania'' ಎಂಬ [[ಸಾಮಾನ್ಯ]] ಉಚ್ಛಾರಣೆಯಿಂದ ನಿಷ್ಪನ್ನಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಪದವೂ [[ಗ್ರೀಕ್‌]]‌ನಲ್ಲಿ "ಅರ್ಧ" ಮತ್ತು "ತಲೆಬುರುಡೆ" ಎಂಬರ್ಥವಿರುವ ''hemikrania'' ಎಂಬ ಗ್ರೀಕ್ ಪದವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web | title = Etymology of ''migraine'' | work = Online Etymological Dictionary | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=migraine | accessdate = 27 May 2009}}</ref> ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವು ಏಕಪಾರ್ಶ್ವೀಯವಾಗಿ, ಮಿಡಿಯುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇದು 4ರಿಂದ 72 ಗಂಟೆಗಳವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ;<ref>ದ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಕ್ಲಾಸಿಫಿಕೇಶನ್ ಆಫ್ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ ಡಿಸಾರ್ಡರ್ಸ್, 2ನೇ ಆವೃತ್ತಿ</ref> ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದರೆ - [[ವಾಕರಿಕೆ]], [[ವಾಂತಿ]], [[ಫೋಟೊಫೋಬಿಯ]] (=ಬೆಳಕಿನ ಭಯ) ಮತ್ತು [[ಫೋನೊಫೋಬಿಯ]] (=ದ್ವನಿ ಭಯ).<ref>{{cite web | title = NINDS Migraine Information Page | work = National Institute of Neurological Disorders and Stroke, National Institutes of Health | url = http://www.ninds.nih.gov/disorders/migraine/migraine.htm | accessdate = 2007-06-25 | archive-date = 2016-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160216194445/http://www.ninds.nih.gov/disorders/migraine/migraine.htm | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| title = Advances in Migraine Prophylaxis: Current State of the Art and Future Prospects| work = National Headache Foundation (CME monograph)| url = http://www.headaches.org/pdf/botoxcme.pdf| format = PDF| accessdate = 2007-06-25| archive-date = 2010-12-30| archive-url = https://web.archive.org/web/20101230230159/http://www.headaches.org/pdf/botoxcme.pdf| url-status = dead}}</ref><ref name="pmid11859906">{{cite journal |author=Gallagher RM, Cutrer FM |title=Migraine: diagnosis, management, and new treatment options |journal=Am J Manag Care |volume=8 |issue=3 Suppl |pages=S58–73 |year=2002 |pmid=11859906 |doi=}}</ref> ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವಿನಿಂದ ಬಳಲುವ ಸರಿಸುಮಾರು ಮ‌ೂರನೇ ಒಂದರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯ, ಘ್ರಾಣ ಸಂಬಂಧಿ ಅಥವಾ ಇತರ ಇಂದ್ರಿಯ ಅನುಭವಗಳ [[ಸೆಳವು ಸೂಚನೆ(aura)]]ಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಮುನ್ಸೂಚನಾ ಲಕ್ಷಣಗಳು.<ref>{{cite web | title = Guidelines for all healthcare professionals in the diagnosis and management of migraine, tension-type, cluster and medication-overuse headache, January 2007, British Association for the Study of Headache| url = http://216.25.100.131/upload/NS_BASH/BASH_guidelines_2007.pdf |format=PDF| accessdate=2007-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927210850/http://216.25.100.131/upload/NS_BASH/BASH_guidelines_2007.pdf|archivedate=2007-09-27}}</ref> ತಲೆನೋವಿಗೆ [[ನೋವು ಶಾಮಕ]], ವಾಕರಿಕೆಗೆ ವಾಂತಿ-ಶಮನಕ್ಕೆ ಔಷಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಚೋದಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ದೂರವಿರುವುದು ಆರಂಭಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿದೆ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವಿಗೆ ಕಾರಣ [[ತಿಳಿದಿಲ್ಲ]]; [[ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಸಂಬಂಧಿತ]] ನಿಯಂತ್ರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಏರುಪೇರು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ . ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವಿನಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಗಳಿವೆ, ಕೆಲವು ಮಿದುಳುಕಾಂಡ(ಬ್ರೈನ್‌ಸ್ಟೆಮ್)ದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ (ಜೀವಕೋಶಗಳ ನಡುವೆ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಮತ್ತು ಪೊಟ್ಯಾಶಿಯಂ ಐಯಾನುಗಳ ಸಾಗಣೆ ಸರಿಯಾಗಿರದಿರುವುದು) ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಆನುವಂಶೀಯವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ.<ref name="pmid9601620">{{cite journal |author=Ogilvie AD, Russell MB, Dhall P, ''et al.'' |title=Altered allelic distributions of the serotonin transporter gene in migraine without aura and migraine with aura |journal=Cephalalgia |volume=18 |issue=1 |pages=23–6 |year=1998 |pmid=9601620| doi = 10.1046/j.1468-2982.1998.1801023.x}}</ref> ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ 60ರಿಂದ 65 ಪ್ರತಿಶತ ಆನುವಂಶೀಯ ಪ್ರಭಾವವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="pmid10496258">{{cite journal |author=Gervil M, Ulrich V, Kaprio J, Olesen J, Russell MB |title=The relative role of genetic and environmental factors in migraine without aura |journal=Neurology |volume=53 |issue=5 |pages=995–9 |year=1999 |month=September |pmid=10496258 |doi= |url=http://www.neurology.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10496258}}</ref><ref name="pmid10204850">{{cite journal |author=Ulrich V, Gervil M, Kyvik KO, Olesen J, Russell MB |title=The inheritance of migraine with aura estimated by means of structural equation modelling |journal=J. Med. Genet. |volume=36 |issue=3 |pages=225–7 |year=1999 |month=March |pmid=10204850 |pmc=1734315 |doi= |url=http://jmg.bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10204850}}</ref> ಹಾರ್ಮೋನಿನ ಏರಿಳಿತವೂ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ: 75 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ವಯಸ್ಕ ರೋಗಿಗಳು ಮಹಿಳೆಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೂ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಹರೆಯದ ಹುಡುಗ ಮತ್ತು ಹುಡುಗಿಯರಲ್ಲಿ ಸಮ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ; ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಗರ್ಭಣಿಯರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಇರುವ ಕೆಲವು ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಿಣಿಯರಾದಾಗಲೂ ಆಗಾಗ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದುಂಟು. {{Citation needed|date=November 2007}} == ವಿಂಗಡಣೆ == {{Main|ICHD classification of migraine}} [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಲೆನೋವು ಸೊಸೈಟಿ]]ಯು (IHS) ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="pmid14979299">{{cite journal |author=Headache Classification Subcommittee of the International Headache Society |title=The International Classification of Headache Disorders: 2nd edition |journal=Cephalalgia : an international journal of headache |volume=24 Suppl 1 |issue= |pages=9–160 |year=2004 |pmid=14979299 |doi=10.1111/j.1468-2982.2004.00653.x}} [https://web.archive.org/web/20071030183048/http://www.i-h-s.org/upload/ct_clas/ihc_II_main_no_print.pdf ಕಂಪ್ಲೀಟ್ ಸಪ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಆನ್‌ಲೈನ್]</ref> === ನೋವಿನ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯ ನಿರೂಪಣೆ === IHS [[ನೋವಿನ]] ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತಡೆ:<ref name="pmid14979299p150">{{cite journal |author=Headache Classification Subcommittee of the International Headache Society |title=The International Classification of Headache Disorders: 2nd edition |journal=Cephalalgia : an international journal of headache |volume=24 Suppl 1 |issue= |pages=150 |year=2004 |pmid=14979299 |doi=10.1111/j.1468-2982.2004.00653.x}} [https://web.archive.org/web/20071030183048/http://www.i-h-s.org/upload/ct_clas/ihc_II_main_no_print.pdf ಕಂಪ್ಲೀಟ್ ಸಪ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಆನ್‌ಲೈನ್] (ಪುಟ 150 ನೋಡಿ)</ref> {| class="wikitable" |- !ಕ್ರಮ ಸಂಖ್ಯೆ !ಹೆಸರು !ವಿವರಣೆ |- | 0 | ನೋವಿಲ್ಲ | |- | 1 | ಸ್ವಲ್ಪ ನೋವು | ಸಾಮಾನ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಬಾರದು |- | 2 | ಸಹಿಸಬಹುದಾದ ನೋವು | ಪ್ರತಿರೋಧಿಸುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯೊಡ್ಡೊಲ್ಲ |- | 3 | ತೀವ್ರ ನೋವು | ಎಲ್ಲಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡುತ್ತದೆ |} == ರೋಗ ಸೂಚನೆ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷಣಗಳು == ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ನ ರೋಗ ಸೂಚನೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ,ಅದು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಈ ರೋಗ ದಾಳಿ ಇಡುವ ಮೊದಲು,ತಗುಲಿದಾಗ ಮತ್ತು ನಂತರ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯ. ಈ ಕೆಳಗೆ ನೀಡಿದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ದಾಳಿಯ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದರೂ ಎಲ್ಲಾ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ಗೆ ಈಡಾದವರಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಇರುತ್ತದೆಂದೇನಿಲ್ಲ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗದ ರೀತಿ ಒಂದೇ ಆದರೂ ಅನುಭವದ ಹಂತಗಳು ಮತ್ತು ರೋಗ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಬ್ಬರಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಬದಲಾಗುವುದು ಇದರ ಮತ್ತೊಂದು ಗುಣ. # [[ಪೂರ್ವ ಲಕ್ಷಣ]] - ಇದು ತಲೆನೋವಿನ ಗಂಟೆಗಳ ಅಥವಾ ದಿನಗಳ ಮೊದಲು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. # [[ಸೆಳವು ಸೂಚನೆ]] - ಇದು ತಲೆನೋವಿನ ಮೊದಲು ಬರುತ್ತದೆ. # [[ನೋವಿನ]] ಹಂತ - ತಲೆನೋವು ಹಂತ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. # ನಂತರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. === ರೋಗದ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣದ ಹಂತ === ರೋಗದ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಗಳು 40–60%ನಷ್ಟು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗಿ(ಮೈಗ್ರೇನರ್ಸ್‌)ಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಥಿತಿ, ಕಿರಿಕಿರಿ ಉಂಟಾಗುವಿಕೆ, [[ಖಿನ್ನತೆ]] ಅಥವಾ [[ಸುಖ ಭ್ರಮಾಧೀನತೆ]], [[ಆಯಾಸ]], [[ಆಕಳಿಕೆ]], ಮಿತಿಮೀರಿದ ತೂಕಡಿಕೆ,ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹಪಹಪಿಸುವುದು(ಉದಾ: [[ಚಾಕೋಲೇಟ್]]), ಸ್ನಾಯು ಬಿಗಿತ(ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿ), ಮಲ ಬದ್ಧತೆ ಅಥವಾ ಭೇದಿ, ಅಧಿಕ ಮ‌ೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಒಳಾಂಗಗಳ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.<ref name="pmid15447695">{{cite journal |author=Kelman L |title=The premonitory symptoms (prodrome): a tertiary care study of 893 migraineurs |journal=Headache |volume=44 |issue=9 |pages=865–72 |year=2004 |month=October |pmid=15447695 |doi=10.1111/j.1526-4610.2004.04168.x |url=http://doi.org/10.1111/j.1526-4610.2004.04168.x |accessdate=2008-08-30}}</ref> ಈ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕೆಲವು ಗಂಟೆಗಳೊಗಾಗಿ ಅಥವಾ ದಿನಗಳೊಳಗಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವಿನ ದಾಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ರೋಗಿಗೆ ಅಥವಾ ವೀಕ್ಷಕ ಕುಟುಂಬ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ದಾಳಿಯು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಹೇಗೆ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚ ಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಅನುಭವದಿಂದ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. === ಸೆಳವು ಸೂಚನೆ ಹಂತ === ಸೆಳವು ಸೂಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ನಿಂದ ನರಳುವ 20–30%ನಷ್ಟು<ref name="isbn1842142739">{{cite book |author=Silberstein, Stephen D. |title=Atlas Of Migraine And Other Headaches |publisher=Taylor & Francis Group |location=London |year=2005 |pages= |isbn=1842142739 |oclc= |doi=}}</ref><ref name="isbn078175223X">{{cite book |author=Mathew, Ninan T.; Evans, Randolph W. |title=Handbook of headache |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstown, MD |year=2005 |pages= |isbn=078175223X |oclc= |doi=}}</ref> ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯಾಧಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗೂ ಮುನ್ನ ಅಥವಾ ಅದರ ಸಂಗಡ ದಾಳಿ ಇಡುತ್ತದೆ. ಸೆಳವು ಸಹಿತದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಒಂದು ನರವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವ್ಯಾಧಿ. 5ರಿಂದ 20 ನಿಮಿಷಗಳವರೆಗೆ ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಮುಗಿಬೀಳುವ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 60 ನಿಮಿಷಗಳ ತನಕ ಇರುತ್ತದೆ. ಸೆಳವು ಸೂಚನೆ ಹಂತ ಕೊನೆಗೊಂಡ 60 ನಿಮಿಷಗಳೊಳಗೆ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ದಾಳಿಯ ತಲೆನೋವಿನ ಹಂತವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಲವು ಗಂಟೆಗಳವರೆಗೆ ತಡವಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಬಾರದೆಯೂ ಇರಬಹುದು. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಸೆಳವು ಸೂಚನೆಯ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಗೋಚರವಾಗ ಬಹುದು, ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಬಂಧಿಯೋ ಅಥವಾ ಸ್ನಾಯು ಚಲನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದೋ ಆಗಿರಬಹುದು. ನರವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ [[ಸೆಳವು ಸೂಚನೆ]]ಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರಯತ್ತದೆ ಇದರಿಂದಾಗಿ ದೃಗ್ಗೋಚರದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಬಿಳಿ ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಅಥವಾ ವಿರಳವಾಗಿ ಬಹುಬಣ್ಣದ ಬೆಳಕು ([[ಫೋಟೋಪ್ಸಿಯಾ]]) ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅಂಕುಡೊಂಕಾದ ಕಣ್ಣು ಕುಕ್ಕುವ ಗೆರೆಗಳು ಉಂಟಾಗಬಹುದು ([[ಕಿಡಿಕಾರುವ ಸ್ಕಾಟೋಮ]]; ಕೋಟೆಯ [[ಕಂಡಿಗಳುಳ್ಳ ಕೈಪಿಡಿಗೋಡೆ]]ಯಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ "ಪೋರ್ಟಿಫಿಕೇಶನ್ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರಾ" ಅಥವಾ "ಟೈಕೋಪ್ಸಿಯ" ಎಂಬ ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ{{Citation needed|date=April 2009}}). ನೋಟ ಮಂಕಾಗುವುದು, ದಪ್ಪ ಗಾಜು ಅಥವಾ [[ಹೊಗೆ ಹಿಡಿಸಲಾದ ಗಾಜಿನ]] ಮೂಲಕ ನೋಡಿದಂತಾಗುವುದು, [[ದೃಷ್ಟಿ ಕಕ್ಷವಿಲ್ಲದಂತಾಗುವುದು(=ಅಕ್ಕ ಪಕ್ಕದ್ದು ಕಾಣದ ಸ್ಥಿತಿ)]], [[ಅರೆಕುರುಡುತನಕ್ಕೆ(=hemianopsia)]] ತುತ್ತಾಗುವುದು ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ದೃಷ್ಟಿ ದೋಷ ಉಂಟಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕೆಲವರು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನ [[ಶರೀರ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗ್ರಾಹಿ(ಸೊಮ್ಯಾಟೊಸೆನ್ಸರಿ)]] ಸೆಳವು ಸೂಚನೆಯು ಡಿಜಿಟೊಲಿಂಗ್ವಲ್ ಅಥವಾ ಕೈರೊ-ಓರಲ್ [[ಪ್ಯಾರೆಸ್ತೆಸಿಯಾಸ್]] ಅನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಕೈ ಮತ್ತು ಬಾಹುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೆ ಮ‌ೂಗು-ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿಯ‌ೂ ಪಿನ್ನು-ಸೂಜಿಯಿಂದ ಚುಚ್ಚಿದಂಥ ವೇದನೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ಯಾರೆಸ್ತೆಸಿಯಾ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಮುಖ, ತುಟಿ ಮತ್ತು ನಾಲಗೆಯವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳತ್ತದೆ.ಸೆಳವು ಸೂಚನೆಯ ಇತರ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು - ಶ್ರಾವ್ಯ ಅಥವಾ ಘ್ರಾಣ ಸಂಬಂಧಿ ಭ್ರಮೆ, ತಾತ್ಕಾಲಿಕ [[ಡಿಸ್ಫೇಸಿಯಾ]], [[ತಲೆಸುತ್ತು]], ಮುಖ ಮತ್ತು ಕೈಕಾಲುಗಳ ಜುಮ್ಮೆನಿಸುವಿಕೆ ಅಥವಾ ಮರಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡುವುದಾಗಿದೆ. <gallery> File:Fortifikation (Migräne).jpg|ಅಂಕುಡೊಂಕಾದ ಕೋಟೆ ರಚನೆಯ ವರ್ಧನೆ File:Negatives Skotom (Brandenburger Tor Blaue Stunde) 1.jpg|ನೆಗೇಟಿವ್ ಸ್ಕಾಟೋಮ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ರಚನೆಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಜಾಗೃತಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು File:Positives Skotom (Brandenburger Tor Blaue Stunde) 1.jpg|ಪಾಸಿಟಿವ್ ಸ್ಕಾಟೋಮ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ರಚನೆಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದು File:Gesichtsfeldausfall (Brandenburger Tor Blaue Stunde) 1.jpg|ಒಂದು-ಭಾಗದ ಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ </gallery> === ನೋವಿನ ಹಂತ === {{Unreferenced section|date=September 2009}} ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವು ಒಂದು ಮಗ್ಗುಲಲ್ಲಿ, ಜೋರಾಗಿ ಮಿಡಿಯುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ದೈಹಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ಇದು ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದೇನಿಲ್ಲ. ನೋವು ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಎರಡು ಬದಿಗೂ ಹರಡಬಹುದು ಅಥವಾ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಎರಡು ಬದಿಯಲ್ಲಿಯ‌ೂ ಇರಬಹುದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ತಲೆನೋವು ಪ್ರತಿ ಸಲ ದಾಳಿ ಇಟ್ಟಾಗಲೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬದಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ನೋವು ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಇರುತ್ತದೆ. ನೋವು ಒಮ್ಮೆ ತನ್ನ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ನಂತರ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ 4ರಿಂದ 72 ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ 1ರಿಂದ 48 ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಹಾಗೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ದಾಳಿಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಭಾರೀ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವ ಸಂಗತಿ. ಇದು ಇಡೀ ಜೀವಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಬರಬಹುದು ಅಥವಾ ಒಂದು ವಾರದಲ್ಲೇ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಸಾಧಾರಣ ಮಟ್ಟದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಪೀಡಿತರುಒಂದು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಿಂದ ಮ‌ೂರು ಬಾರಿ ತಲೆನೋವು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಲೆನೋವಿನ ತೀವ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ ನೋವಿನಿಂದಾಗಿ ಇತರ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಸಹವರ್ತಿಗಳಂತೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಶತ 90ರಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ [[ವಾಕರಿಕೆ,]] ಹಾಗೂ ಮ‌ೂರನೇ ಒಂದರಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಂತಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ರೋಗಿಗಳು [[ಫೋಟೊಫೋಬಿಯ(=ಬೆಳಕಿನ ಭಯ)]], [[ಫೋನೊಫೋಬಿಯ(=ಧ್ವನಿ ಭಯ)]] ಮತ್ತು [[ಓಸ್ಮೊಫೋಬಿಯ(=ವಾಸನೆಯ ಭಯ)]] ಮೊದಲಾದ ಭಯಗಳಿಂದ ಐಂದ್ರಿಯಕ ಉದ್ವೇಗ ಉದ್ರೇಕಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ.ಇವುಗಳಿಂದ ಪಾರಾಗುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪ್ರಶಾಂತವಾದ ಕತ್ತಲ ಕೋಣೆಯ ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಮಸುಕಾಗುವಿಕೆ, ಉಸಿರುಗಟ್ಟುವಿಕೆ, ಭೇದಿ, [[ಪಾಲಿಯ‌ೂರಿಯ(=ಅತಿ ಮ‌ೂತ್ರ) ಬಿಳಿಚಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ|ಪಾಲಿಯ‌ೂರಿಯ(=ಅತಿ ಮ‌ೂತ್ರ) [[ಬಿಳಿಚಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ]]]] ಅಥವಾ ಬೆವರುವಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ತಲೆನೋವಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ತಲೆಬುರುಡೆ ಅಥವಾ ಮುಖದಲ್ಲಿ [[ಯಡಿಮ (=ನೀರಿನಂಥ ದ್ರವ ತುಂಬಿ ಊದಿಕೊಳ್ಳುವುದು)ಉಂಟಾಗಬಹುದು]], ತಲೆಬುರುಡೆ ಮೃದುವಾಗುವುದು, ಕಪೋಲದಲ್ಲಿ ಅಭಿಧಮನಿ ಅಥವಾ ಅಪಧಮನಿಗಳು ಹೊರಕ್ಕೆ ಎದ್ದುಕಾಣುವುದು ಅಥವಾ ಕತ್ತು ಬಿಗುವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಮೃದುವಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಕಂಡುಬರಬಹುದು. ಏಕಾಗ್ರತೆಗೂ ಆಲೋಚನಾ ಲಹರಿಗೂ ಇದು ಭಂಗ ತರುತ್ತದೆ. ನೋವಿನ ತೀವ್ರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಶೀತ ಮತ್ತು ಥಂಡಿ ಅಡರಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ [[ತಲೆಸುತ್ತು]] ಬರಬಹುದು; ಹಾಗೆ ಬಂದರೆ[[ವೆಸ್ಟಿಬ್ಯುಲಾರ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌]] ಎಂದು ಅದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದು ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಂಡ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪ. ನಿಜವಾಗಿ ತಲೆಸುತ್ತುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತಲೆತಿರುಗುವ ಹಾಗೆ{{Citation needed|date=September 2009}} ಹಾಗೂ ಮ‌ೂರ್ಛೆ ಬೀಳುವ ರೀತಿಯ ಅನುಭವ ಆಗಬಹುದು. === ನಂತರದ ಹಂತ === ರೋಗಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ "ಜಡತ್ವ" ಅಥವಾ ಆಯಾಸ ಅನುಭವಿಸಬಹುದು ಹಾಗೂ ತಲೆನೋವು, ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯ ಗ್ರಹಿಕೆ, ಜಠಗರುಳಿನ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣ, ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಬಳಲಿಕೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.<ref name="pmid16426278">{{cite journal |author=Kelman L |title=The postdrome of the acute migraine attack |journal=Cephalalgia |volume=26 |issue=2 |pages=214–20 |year=2006 |month=February |pmid=16426278 |doi=10.1111/j.1468-2982.2005.01026.x |url=http://doi.org/10.1111/j.1468-2982.2005.01026.x |accessdate=2008-08-30}}</ref> ಮೈಗ್ರೇನ್ ದಾಳಿಯ ನಂತರ ಕೆಲವರು ಅಸಾಧಾರಣ ಉಲ್ಲಾಸ ಅಥವಾ ಭ್ರಮಾಧೀನ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಖಿನ್ನತೆಗೂ ಆಲಸ್ಯಕ್ಕೂ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹಸಿವಾಗದಿರುವುದು, ಬೆಳಕಿನ ಭಯ ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು ಮೊದಲಾದ ತಲೆ ನೋವಿನ ಹಂತದ ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮುಂದುವರಿಯಬಹುದು. ಕೆಲವರಲ್ಲಿ 5ರಿಂದ 6ಗಂಟೆಗಳ ನಸುನಿದ್ರೆಯು ತಲೆ ನೋವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ರೋಗಿಯು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಎದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಕೂತರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ತಲೆ ನೋವು ಮತ್ತೆ ಬರಬಹುದು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡಿ ಈ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದರೂ, ಅದು ಹೋಗೇ ಹೋಗುತ್ತದೆಂಬ ಖಚಿತತೆ ಇಲ್ಲ. ಬಳಲಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಕೆಲವರದು ಇತರರಿಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನ. == ಪ್ರಚೋದಕಗಳು == ತೀವ್ರ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಯಾವುದೇ ಅಂಶವನ್ನು 'ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪ್ರಚೋದಕ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಚೋದಕಗಳ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅಥವಾ ಅಂಥ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದಾಗ ತೀವ್ರ ಮೈಗ್ರೇನ್ ತಲೆನೋವು ಬರುತ್ತದೆ. ವರ್ತನೆ, ಪರಿಸರ, ನಂಜು, ಆಹಾರ ಕ್ರಮ, ರಾಸಾಯನಿಕ ಅಥವಾ ಹಾರ್ಮೋನಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆಂದು ಈ ಪ್ರಚೋದಕಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಬಹುದು. ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಅಂಶಗಳನ್ನು 'ಒತ್ತರಕಾರಿಗಳು'(=ಪ್ರೆಸಿಪಿಟೆಂಟ್ಸ್)' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. [[ಮೆಡ್‌ಲೈನ್‌ಪ್ಲಸ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯ]]ವು ನೀಡಿದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪ್ರಚೋದಕಗಳ ಪಟ್ಟಿಯು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ: {{quotation|Migraine attacks may be triggered by: * [[Allergy|Allergic reactions]] * Bright lights, loud noises, and certain odors or perfumes * Physical or emotional [[stress (medicine)|stress]] * Changes in [[Sleep|sleep patterns]] * [[Smoking]] or exposure to smoke * Skipping meals * [[Alcohol]] * [[Menstrual cycle]] fluctuations, [[Combined oral contraceptive pill|birth control pills]], hormone fluctuations during the [[menopause]] transition * [[Tension headache]]s * Foods containing [[tyramine]] (red wine, aged cheese, smoked fish, chicken livers, figs, and some beans), [[monosodium glutamate]] (MSG) or [[nitrate]]s (like bacon, hot dogs, and salami) * Other foods such as chocolate, nuts, peanut butter, avocado, banana, citrus, onions, dairy products, and fermented or pickled foods.|MedlinePlus medical encyclopedia<ref name=MedlinePlus>{{cite web |url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000709.htm |title=MedlinePlus Medical Encyclopedia: Migraine |accessdate=2008-04-04 | last = Kantor | first = D | date = 2006-11-21 |work=}}</ref>}} ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸ್ಪಷ್ಟ "ಕಾರಣ"ಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಪರಿಸರದ ಅಂಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಚೋದನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೊಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗೆ ಈಡಾಗುವವರ ತಲೆನೋವು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಮ‌ೂಲಕ ಹಾಗೂ ಮೈಗ್ರೇನ್ ಬಂದ ಬಗ್ಗೆ "ತಲೆನೋವು ಡೈರಿ" ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಮ‌ೂಲಕ ಅವರ ತಲೆನೋವಿನ ಪ್ರಚೋದಕಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವಂತೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಚೋದಕ ಆಹಾರ ಕ್ರಮದಿಂದ ದೂರವಿರುವಂತೆಯೂ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವಷ್ಟು ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶಗಳು ಅದರ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ಗಾಢವರ್ಣದ ಚಾಕೋಲೇಟ್‌ನ ಸಣ್ಣ ತುಂಡನ್ನು ತಿಂದರೆ ಬಾರದಿರುವ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌, ಅರ್ಧ ಭಾಗದಷ್ಟು ಅದೇ ಚಾಕೋಲೇಟ್‌ ತಿಂದರೆ ನೋವಿಗೆ ಪಕ್ಕಾಗಬಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬರಬಹುದು. ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶಗಳಿಗೆ ಈಡಾದಾಗ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭಾವ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಉದಾ. ಬಿಸಿ, ತೇವ ದಿನದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶಗಳಿರುವ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರೆ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬರಬಹುದು. ಆದರೆ ತಂಪಾದ ದಿನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶವಿರುವ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸಿ, ಕನಿಷ್ಠ ಒತ್ತಡ ಇರುವ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಬರುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಬರದಿರುವಂತೆ ತಡೆಯುವುದು ಬಹು ಕಷ್ಟ, ಆದರೆ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ದಿನಚರಿಯನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಬರೆದು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಹಾಗೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ಜೀವನಕ್ರಮದಿಂದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನನ್ನು ದೂರವಿರಿಸಬಹುದು. ಕೆಲವು ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ದೂರವಿರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಉದಾ. ಹವಾಮಾನ ಅಥವಾ ಭಾವೋದ್ವೇಗಗಳು. ಆದರೆ ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸುವ ಮ‌ೂಲಕ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದ-ಅಂಶಗಳು ರೋಗಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕಡಿಮೆ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರುವಂತೆ ಮಾಡಬಹುದು. === ಆಹಾರ === ತಮಗೆ ಒಗ್ಗದ ಆಹಾರ ಪ್ರಚೋದಕಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅದನ್ನು ದೂರವಿರಿಸುವುದರಿಂದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಬರುವುದನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗೆ ಈಡಾದ ಹಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಧ್ಯಯನದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. '''ಅಂಟುಪದಾರ್ಥ''' [[ಅಂಟುಪದಾರ್ಥ]]ವಿರುವ ಆಹಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಿಂದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪೀಡಿತರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು. [[ಉದರದ ಕಾಯಿಲೆ]] ಅಥವಾ ಅಂಟು ಪದಾರ್ಥದಿಂದ ಬರುವ ಇತರ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾದವರಲ್ಲಿ, ಅಂಟು ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಂಥ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಬರುವ ರೋಗಲಕ್ಷಣ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗಿಂತ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಉದರದ ಕಾಯಿಲೆಯು(=ಕರಳು ಬೇನೆ) ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಕಂಡುಬರುವ ಸಂಭಾವ್ಯತೆ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಅಂಟಿರದ ಆಹಾರವು ಈ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಅನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದೆ.<ref>[http://www.webmd.com/migraines-headaches/news/20030321/migraine-linked-to-celiac-disease ಲಿಂಕ್ ಟೈಟಲ್‌] ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಲಿಂಕ್ಡ್ ಟು ಸೆಲಿಯಾಕ್ ಡಿಸೀಸ್</ref> ದೀರ್ಘಕಾಲದ ತಲೆನೋವಿನಿಂದ ಬಳಲುವ 10 ರೋಗಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನವು, ಈ ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಿಗಳು ಅಂಟುಪದಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗ್ರಾಹಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಅಂಟುಪದಾರ್ಥದ ಸಂವೇದನಾಶೀಲತೆಯಿಂದಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಕೇಂದ್ರೀಯ ನರಮಂಡಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯ‌ೂತವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು MRI ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ಗಳು ದೃಢಪಡಿಸಿವೆ. ಅಂಟು ಪದಾರ್ಥವಿರದ ಆಹಾರ ಕ್ರಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ ಒಂಭತ್ತರಲ್ಲಿನ ಏಳು ರೋಗಿಗಳ ತಲೆನೋವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಂತುಹೋಯಿತು.<ref name="celiac.com">[http://www.celiac.com/articles/121/1/Migraine-Headaches-Gluten-Triggers-Severe-Headaches-in-Sensitive-Individuals/Page1.html ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ಸ್‌: ಗ್ಲುಟನ್ ಟ್ರಿಗರ್ಸ್ ಸೀವಿಯರ್ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ಸ್ ಇನ್ ಸೆನ್ಸಿಟಿವ್ ಇಂಡಿವಿಜ್ವಲ್ಸ್]</ref> '''ಆಸ್ಪರ್ಟಮೆ''' ಆಸ್ಪರ್ಟಮೆಯು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಅನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇದಕ್ಕೆ ಉಪಾಖ್ಯಾನ ರೂಪದ ಸಾಕ್ಷ್ಯವಿದೆ, ಇದನ್ನು ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. '''MSG''' [[ಮನಃಶಾತಿಗಾಗಿ ನೀಡಲಾಗುವ ಶಮನೌಷಧಿ]]-ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಖಾಲಿ ಹೊಟ್ಟೆಗೆ [[ಮೋನೊಸೋಡಿಯಂ ಗ್ಲುಟನಮೇಟ್]]ಅನ್ನು (MSG) ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ (2.5 ಗ್ರಾಂಗಳು) ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗ ಮನಃಸಮಾಧಾನವಾಗುವ ಬದಲಿಗೆ ತಲೆನೋವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು.<ref name="pmid9215242">{{cite journal |author=Yang WH, Drouin MA, Herbert M, Mao Y, Karsh J |title=The monosodium glutamate symptom complex: assessment in a double-blind, placebo-controlled, randomized study |journal=J Allergy Clin Immunol |volume=99 |issue=6 pt 1 |pages=757–62 |year=1997 |pmid=9215242 |doi=10.1016/S0091-6749(97)80008-5 }}</ref> ಆದರೆ 3.5ಗ್ರಾಂ MSG ಯನ್ನು ಆಹಾರದೊಂದಿಗೆ ನೀಡಿದಾಗ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರದಿರುವುದನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಯೋಗವು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref name="pmid8282275">{{cite journal |author=Tarasoff L, Kelly MF |title=Monosodium L-glutamate: a double-blind study and review. |journal=Food Chem Toxicol |volume=31 |issue=12 |pages=1019–35 |year=1993 |pmid=8282275 |doi=10.1016/0278-6915(93)90012-N }}</ref> '''ತೈರಮಿನ್''' ದಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ತೈರಮಿನ್ ಅಧ್ಯಯದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚೋದಕಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಪ್ರಚೋದಕಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ವಿವರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.headaches.org/pdf/Diet.pdf | title = Low Tyramine Headache Diet | accessdate = 2008-04-04 | year = 2004 | format = PDF | publisher = National Headache Foundation | archive-date = 2008-10-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081001152218/http://www.headaches.org/pdf/Diet.pdf | url-status = dead }}</ref> ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಮೇಲೆ ತೈರಮಿನ್‌ನ ಪರಿಣಾಮ ಇರುವ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆಧಾರಗಳಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು 2003ರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಮೀಕ್ಷೆಯೊಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ.<ref name="pmid14533654 ">{{cite journal |author=Jansen SC, van Dusseldorp M, Bottema KC, Dubois AE |title=Intolerance to dietary biogenic amines: a review. |journal=Ann Allergy Asthma Immunol. |volume=91 |issue=3 |pages=233–40 |year=2003 |month=September |pmid=14533654 |url=http://openurl.ingenta.com/content?genre=article&issn=1081-1206&volume=91&issue=3&spage=233&epage=241 |access-date=2010-02-04 |archive-date=2007-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226232424/http://openurl.ingenta.com/content?genre=article&issn=1081-1206&volume=91&issue=3&spage=233&epage=241 |url-status=dead }}</ref> '''ಇತರೆ''' ಆಹಾರಕ್ರಮದ ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಮಾಹಿತಿಯು ರೋಗಿಗಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಿರ್ಧರಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು 2005ರ [[ಸ್ಥೂಲ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ.|ಸ್ಥೂಲ ಸಮೀಕ್ಷೆ[[ಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ.<ref name="FoodHolzhammer">{{cite journal |author=Holzhammer J, Wöber C |title=[Alimentary trigger factors that provoke migraine and tension-type headache] |language=German |journal=Schmerz |volume=20 |issue=2 |pages=151–9 |year=2006 |pmid=15806385 |doi=10.1007/s00482-005-0390-2}}</ref>]]]] ಕೆಲವು ಆಹಾರ ಕ್ರಮದ ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಅನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವಂತೆ ಅಥವಾ ತ್ವರಿತವಾಗಿಸುವಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸಂಶಯಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಇತರ ಆಹಾರ ಕ್ರಮದ ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶಗಳು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪ್ರಚೋದಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ದೇಹದಲ್ಲಿನ ಜಲ ಹೀನತೆ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾತ್ರವಹಿಸುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರೋಗಿಗಳು ರೆಡ್ ವೈನ್‌ಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗ್ರಾಹಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮದ್ಯ ಸೇವನೆ, [[ಕೆಫೀನ್ ತ್ಯಜಿಸುವುದು]] ಮತ್ತು ಊಟ ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮೊದಲಾದ ಆಹಾರ ಕ್ರಮ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳೆಂದು ಸ್ಥೂಲ ಸಮೀಕ್ಷೆ ತಿಳಿಸಿದೆ. ಚಾಕೋಲೇಟ್, ಚೀಸು, [[ಹಿಸ್ಟಮಿನ್]], [[ತೈರಮಿನ್]], ನೈಟ್ರೇಟ್ ಅಥವಾ ನೈಟ್ರೈಟ್ ಮೊದಲಾದವು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನ ಸಂಶಯಾತ್ಮಕ ಪ್ರಚೋದಕಗಳು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರಗಳಿಲ್ಲ. 'ಪಥ್ಯ'ದ ಆಹಾರ ಕ್ರಮ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯೇನಲ್ಲ, ಇದು ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣದಿಂದ ದೂರವಿರುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಥೂಲ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ತಿಳಿಸಿವೆ. === ಹವಾಮಾನ === ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಕೆಲವು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗಳು ಪ್ರಚೋದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಅನೇಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿವೆ. ಹವಾಮಾನ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗೆ ಕಾರಣ ಎಂದು 62%ನಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳು ಭಾವಿಸಿದ್ದರೆಂದು ಅಧ್ಯಯನವೊಂದು ಸೂಚಿಸಿದರೆ, ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಗೆ 51%ನಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗ್ರಾಹಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="PrinceWeather">{{cite journal |author=Prince PB, Rapoport AM, Sheftell FD, Tepper SJ, Bigal ME |title=The effect of weather on headache |journal=Headache |volume=44 |issue=6 |pages=596–602 |year=2004 |pmid=15186304 |doi=10.1111/j.1526-4610.2004.446008.x |url=http://doi.org/10.1111/j.1526-4610.2004.446008.x}}</ref> ಹವಾಮಾನದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಕಂಡುಬರುವವರಲ್ಲಿ ಮೈಗ್ರೇನ್ ರೋಗಿಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ದಾಖಲಾದ ಹವಾಮಾನ ಅಂಕಿ ಅಂಶಕ್ಕಿಂತ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೇ ಬಾಧೆಗೊಳಗಾತ್ತಾರೆ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪ್ರಚೋದನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಸಂಭಾವ್ಯತೆ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೀಗಿದೆ: # ತೇವಾಂಶ ಮಿಶ್ರಿತ ತಾಪಮಾನ. ಅಧಿಕ ಅಥವಾ ಅಲ್ಪ ತಾಪಮಾನದೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ತೇವಾಂಶವುಳ್ಳ ಹವಾಮಾನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ. # ಹವಾಮಾನದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಬದಲಾವಣೆ # [[ವಾಯುಭಾರ ಮಾಪಕದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾದ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿನ]] ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತೊಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಮೈಗ್ರೇನ್ ಮೇಲೆ [[ಬಿಸಿ ಗಾಳಿಯ]] ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದೆ, ಇದು ಬಿಸಿ ಗಾಳಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ನಂತರ ಮೈಗ್ರೇನ್ ರೋಗ ಪೀಡನೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮೈಗ್ರೇನ್ ರೋಗಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಬಿಸಿ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ-ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇದ್ದದ್ದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಧನಾತ್ಮಕ [[ಅಯಾನು]]ಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದುದು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="CookeWeather">{{cite journal |author=Cooke LJ, Rose MS, Becker WJ |title=Chinook winds and migraine headache |journal=Neurology |volume=54 |issue=2 |pages=302–7 |year=2000 |pmid=10668687 |doi=}}</ref> === ಇತರೆ === ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಮೈಗ್ರೇನ್ ಪೀಡಿತರಿಗೆ ತಲೆಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನವೊಂದರಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಚೋದಕ ಪರಿಣಾಮವು ಸ್ನಾನಾನಂತರ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಣಗಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ.<ref name="RavishankarHairwashheadache">{{cite journal |author=Ravishankar K |title='Hair wash' or 'head bath' triggering migraine - observations in 94 Indian patients |journal=Cephalalgia |volume=26 |issue=11 |pages=1330–4 |year=2006 |pmid=17059440 |doi=10.1111/j.1468-2982.2006.01223.x}}</ref> ಗಾಢ ಸುವಾಸನೆಯ‌ೂ ಪ್ರಬಲ ಪ್ರಚೋದಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪರಿಮಳಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗ್ರಾಹಿಯಾದ ಕೆಲವು ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೆಳವು ಸೂಚನೆಗೆ ಇಂಬುಕೊಡುತ್ತದೆ. == ದೈಹಿಕ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ವಿಜ್ಞಾನ == ಮೈಗ್ರೇನ್ [[ರಕ್ತ ನಾಳ]]ಗಳ ತೊಂದರೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಊಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗಳ ನಾಳೀಯ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಈಗ, ಮಿದುಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡದಿರುವುದಕ್ಕೆ ನೇರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಇತರರಿಂದ ನಂಬಿಕೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="CohenNeuroimaging">{{cite journal |author=Cohen AS, Goadsby PJ |title=Functional neuroimaging of primary headache disorders |journal=Curr Pain Headache Rep |volume=9 |issue=2 |pages=141–6 |year=2005 |pmid=15745626| doi = 10.1007/s11916-005-0053-0}}</ref> [[ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶಗಳು]] ಕನಿಷ್ಠ ಪಕ್ಷ ರೋಗದ ಕಾರಣಗಳ ಭಾಗವಾಗಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ತಲೆನೋವು ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಪ್ರಮುಖ ತಲೆನೋವು ಗುಣಮುಖವಾದ ನಂತರವೂ ಕೆಲವು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನ ಪರಿಣಾಮವು ಮುಂದುವರಿಯಬಹುದು. ಅನೇಕ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪೀಡಿತರು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಇರುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಇನ್ನು ಕೆಲವರು{{Who|date=September 2009}} ತಲೆನೋವು ಬಂದುಹೋದ ನಂತರದ ಕೆಲವು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ನಿಶ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವು [[ಥೈರಾಯ್ಡ್ ಕೊರತೆ]]ಯ ರೋಗಲಕ್ಷಣವಾಗಿರಬಹುದು.<ref>{{Cite web |url=http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&sid=a00605d20ab938aed6a579c5c6d2f5c5&rgn=div6&view=text&node=38:1.0.1.1.5.2&idno=38 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-10 |archive-date=2010-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100520015536/http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&sid=ab7641afd195c84a49a2067dbbcf95c0&rgn=div6&view=text&node=38:1.0.1.1.5.2&idno=38 |url-status=dead }}</ref>{{Citation needed|date=April 2008}} === ವಿಧ್ರುವೀಕರಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ === [[ಚಿತ್ರ:Cortical spreading depression.gif|thumb|ದೇಹದ ಹೊರಪದರಕ್ಕೆ ಹರಡುವಿಕೆಯ ಕುಸಿತದ ಆನಿಮೇಶನ್]] [[ದೇಹದ ಹೊರಪದರಕ್ಕೆ ಹರಡುವಿಕೆಯ ಕುಸಿತ]]ವು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.<ref name="LauritzenM">{{cite journal |author=Lauritzen M |title=Pathophysiology of the migraine aura. The spreading depression theory |journal=Brain |volume=117 (Pt 1) |issue= |pages=199–210 |year=1994 |pmid=7908596 |doi=10.1093/brain/117.1.199}}</ref> [[ದೇಹದ ಹೊರಪದರಕ್ಕೆ ಹರಡುವಿಕೆಯ ಕುಸಿತ]]ದಲ್ಲಿ, ಮಿದುಳಿನ [[ಹೊರಪದರ]]ದಲ್ಲಿ [[ನರವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆ]]ಯು ಕುಂದುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ [[ಉರಿಯ‌ೂತದ]] ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ಮುಖ ಮತ್ತು ತಲೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕಳಿಸುವ [[ತಲೆಬುರುಡೆಯ ನರ]]ಗಳ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ಮೇಲುದವಡೆಯ ನರ]]ದ, ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕೆರಳಿಕೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು [[ನ್ಯೂರೊಇಮೇಜಿಂಗ್]] ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ, ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಮ‌ೂಲತಃ ಮಿದುಳಿನ (ನರವೈಜ್ಞಾನಿಕ) ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ರಕ್ತ ನಾಳಗಳಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಧ್ರುವೀಕರಣವು (ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಬದಲಾವಣೆಯು) ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ದಾಳಿಯ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಮೊದಲು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದು ಮಿದುಳಿನ ಅತೀ ದೊಡ್ಡದಾದ ಪ್ರದೇಶವು ವಿಧ್ರುವೀಕರಣಗೊಳ್ಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಲೆನೋವಿನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. [[ಪಾಸಿಟ್ರಾನ್ ಎಮಿಶನ್ ಟೋಮೋಗ್ರಫಿ]] (PET) ತಂತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಿ 2007ರ ಫ್ರೆಂಚ್ ಅಧ್ಯಯನವು, ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ [[ಮಿದುಳಿನ ಕೆಳಭಾಗವು]] ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು. === ನಾಳೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ === ಮಿದುಳಿನಲ್ಲಿನ [[ರಕ್ತ ನಾಳಗಳ]] ಸಂಕುಚನ ಮತ್ತು ವಿಕಸನ ಅಸಮಂಜಸವಾದಾಗ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಿದುಳಿನ ಹಿಂದೆ ಆಕ್ಸಿಪಿಟಲ್‌ನ ಪಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಪಧಮನಿಗಳು ಅನೈಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಸಂಕೋಚನಗೊಂಡಾಗ ಆರಂಭವಾಗಬಹುದು. ಆಕ್ಸಿಪಿಟಲ್‌ನ ಪಾಲಿಯಿಂದ ರಕ್ತದ ಹರಿವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದರಿಂದ, ಇದು ಮೈಗ್ರೇನ್ ಇರುವವರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸೆಳವು ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದೃಗ್ಗೋಚರದ ಕಾರ್ಟೆಕ್ಸ್ ಆಕ್ಸಿಪಿಟಲ್‌ನಲ್ಲಿದೆ.<ref name="isbn0-446-67826-0" />{{Verify credibility|date=March 2009}} ಸಂಕೋಚನ ನಿಂತು [[ರಕ್ತ ನಾಳ]]ಗಳು ಹಿಗ್ಗಿದಾಗ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಗಲವಾಗುತ್ತವೆ. ರಕ್ತ ನಾಳಗಳ ಘನವಾದ ಭಿತ್ತಿಯ ಅಂತಃಪ್ರವೇಶವು (ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಳಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾದಾಗ)ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಸ್ವಲ್ಪ ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥವು ಹೊರಗಡೆ ಸೋರುತ್ತದೆ. ಈ ಸೋರಿಕೆಯು ಸುತ್ತಲಿರುವ ಅಂಗಾಂಶಗಳ [[ರಕ್ತ ನಾಳ]]ಗಳಲ್ಲಿನ ನೋವು ಗ್ರಾಹಕಗಳಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಶರೀರವು ಉರಿಯ‌ೂತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೃದಯ ಬಡಿತಕ್ಕೆ ರಕ್ತವು ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ನೋವಿನ ಮಿಡಿತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="isbn0-446-67826-0" />{{Verify credibility|date=March 2009}} ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗಳ ನಾಳೀಯ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಈಗ, ಮಿದುಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡದಿರುವುದಕ್ಕೆ ನೇರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref name="isbn0-446-67826-0" />{{Verify credibility|date=March 2009}}<ref>{{cite journal |author=Welch KMA |title=Drug therapy of migraine |journal=N Engl J Med |volume=329 |issue=20 |pages=1476–83 |year=1993 |pmid=8105379 |doi=10.1056/NEJM199311113292008}}</ref> === ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಸಿದ್ಧಾಂತ === [[ಸಿರೊಟೋನಿನ್‌]] ಒಂದು ನರತಂತುವಿನಿಂದ ಒಸರುವ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪದಾರ್ಥ(ನ್ಯೂರೊಟ್ರಾನ್ಸ್ಮಿಟರ್) ಅಥವಾ "ಸಂವಹನ ರಾಸಾಯನಿಕ", ಇದು ನರ ಕೋಶಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ರವಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸ್ಥಿಮಿತ, ನೋವಿನ ಗ್ರಹಿಕೆ, ಲೈಂಗಿಕ ವರ್ತನೆ, ನಿದ್ರೆ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲದೆ ರಕ್ತ ನಾಳಗಳ ವಿಕಸನ ಮತ್ತು ಸಂಕೋಚನೆಯನ್ನೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಿದುಳಿನಲ್ಲಿ [[ಸಿರೊಟೋನಿನ್‌]]‌ನ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟವು ರಕ್ತ ನಾಳಗಳ ಸಂಕೋಚನ ಮತ್ತು ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು, ಇದರಿಂದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪ್ರಚೋದನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="isbn0-446-67826-0" /> ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ದಾಳಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸಿರೊಟೋನಿನ್‌ ಗ್ರಾಹಕಗಳನ್ನು ಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಸಕ್ರಿಯ ಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. === ನರವ್ಯೂಹ ಸಿದ್ಧಾಂತ === [[ಮಿದುಳು ಕಾಂಡ]]ದಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ನರಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಒಂದಷ್ಟು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆರಳಿಕೆ ಉಂಟಾದರೆ, ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಶುರುವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಕೆರಳಿಕೆಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಶರೀರವು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇವು ರಕ್ತ ನಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಉರಿಯ‌ೂತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ನರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಕ್ತ ನಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೆರಳಿಕೆ ಉಂಟಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನೋವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಕೆರಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ P ಪದಾರ್ಥವು ಒಂದು. ಮಿದುಳಿಗೆ ನೋವಿನ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವಲ್ಲಿ P ಪದಾರ್ಥವು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ನಂತರ ನೋವು ಉಲ್ಬಣಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="isbn0-446-67826-0" /> === ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಸಿದ್ಧಾಂತ === ನಾಳೀಯ ಮತ್ತು ನರವ್ಯೂಹ ಎರಡರ ಪ್ರಭಾವವೂ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. # ಒತ್ತಡವು ಮಿದುಳಿನಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತದೆ # ಸಿರೊಟೋನಿನ್‌ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲು ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ # ರಕ್ತ ನಾಳಗಳು ಸಂಕೋಚನ ಮತ್ತು ವಿಕಸನವಾಗುತ್ತವೆ # P ಪದಾರ್ಥವನ್ನೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ನರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಕ್ತ ನಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಕೆರಳಿಕೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇದು ನೋವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ<ref name="isbn0-446-67826-0" /> == ರೋಗ ನಿರ್ಣಯ == {{Main|ICHD diagnosis of migraine}} ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಅನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಸಲ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. [[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹೆಡೇಕ್ ಸೊಸೈಟಿ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ ಸೆಳವು ಸೂಚನೆ ಇಲ್ಲದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಅಂಶಗಳಿಂದ ನಿರ್ಣಯಿಸಬಹುದು, "5, 4, 3, 2, 1 ನಿರ್ಣಾಯಕ ಅಂಶಗಳು": * 5 ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದಾಳಿಗಳು * 4 ಗಂಟೆಗಳಿಂದ 3 ದಿನಗಳ ವರೆಗಿನ ಅವಧಿ * 2 ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು - ಒಮ್ಮಗ್ಗುಲಾಗಿರುವುದು, ಮಿಡಿಯುವ ಗುಣ, ಮಂದವಾದ ನೋವಿನಿಂದ ತೀವ್ರತೆಗೆ ಏರುವುದು, ದಿನ ನಿತ್ಯದ ದೈಹಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯಿಂದ ಉಲ್ಬಣಗೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ಅದರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು. * 1 ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಹವರ್ತಿ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣಗಳು - ವಾಕರಿಕೆ ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ವಾಂತಿ, [[ಬೆಳಕಿನ ಭಯ]], [[ಧ್ವನಿ ಭಯ]] ಸೆಳವಿರುವ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸಲು ಕೇವಲ ಎರಡು ದಾಳಿಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ[ವು ಸೂಚನೆ ಇರುವ/ರೋಗ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು/ಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಬಹುದು.] ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಡಲು ನೆರವಾಗುವ ರೂಪ POUND ('''P''' ulsating, duration of 4–72 h'''O''' urs, '''U''' nilateral, '''Nausea''' , '''D''' isabling) ಎಂಬುದು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗದ ಸ್ವರೂಪ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. 5ರಲ್ಲಿ 4 ಮಾನದಂಡಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗ ನಿರ್ಣಯದ [[ಸಂಭಾವ್ಯ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಅನುಪಾತ]] 24.<ref name="pmid16968852">{{cite journal |author=Detsky ME, McDonald DR, Baerlocher MO, Tomlinson GA, McCrory DC, Booth CM |title=Does this patient with headache have a migraine or need neuroimaging? |journal=JAMA |volume=296 |issue=10 |pages=1274–83 |year=2006 |pmid=16968852 |doi=10.1001/jama.296.10.1274}}</ref> ನಿಶ್ಯಕ್ತಿ, ವಾಕರಿಕೆ ಅಥವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂವೇದಹೆ-ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಇದ್ದರೆ, ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಬಹುದು:<ref name="pmid12913201">{{cite journal |author=Lipton RB, Dodick D, Sadovsky R, ''et al.'' |title=A self-administered screener for migraine in primary care: The ID Migraine validation study |journal=Neurology |volume=61 |issue=3 |pages=375–82 |year=2003 |pmid=12913201 |doi=}}</ref> * 81%ನಷ್ಟು [[ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂವೇದನೆ]] * 75%ನಷ್ಟು [[ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣ]] ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಅನ್ನು [[ಕ್ಲಸ್ಟರ್ ತಲೆನೋವಿ]]ನಂತಹ ಇತರ ತಲೆನೋವುಗಳಿಂದ [[ಬೇರ್ಪಡಿಸಬೇಕು]]. ಇವು ಅತೀ ತೀಕ್ಷ್ಣ ನೋವಿನ, ಒಮ್ಮಗ್ಗುಲಾಗಿ ಚುಚ್ಚುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿರುವ ತಲೆ ನೋವು. ಸಾಮಾನ್ಯ ದಾಳಿಯು 15 ನಿಮಿಷಗಳಿಂದ ಮ‌ೂರು ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಆರಂಭಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಲ್ಲದೆಯೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಈ ನೋವು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣ‌.{{Citation needed|date=September 2009}} == ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ == {{Main|Prevention of migraines}} ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಡೆಗಟ್ಟುವ ([[ರೋಗ ನಿರೋಧಕ]] ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಔಷಧಗಳ ಅಥವಾ ಪೌಷ್ಟಿಕ ಆಹಾರದ ಸೇವನೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಯಾಮ ಮಾಡುವಂತಹ ಮತ್ತು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪ್ರಚೋದಕಗಳಿಂದ ದೂರವಿರುವ ಜೀವನ ಶೈಲಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು- ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿರುವ ಅಂತಹ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪುನರಾವರ್ತನೆ, ನೋವು ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಅವಧಿಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಅಪೂರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಧೇಶಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="AFP0601">{{cite journal | author = Modi S, Lowder D | title = Medications for migraine prophylaxis | journal = American Family Physician | volume = 73 | issue = 1 | pages =72 | year = 2006 | pmid =16417067}}</ref> ಈ ಉದ್ಧೇಶಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರಣವೆಂದರೆ - [[ಮರುಕಳಿಸುವ ತಲೆನೋವು]] ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಮೈಗ್ರೇನ್ ಇರುವವರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುವ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಔಷಧ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಬರುವ ತಲೆನೋವು (ಮೆಡಿಕೇಶನ್ ಓವರ್‌ಯ‌ೂಸ್ ಹೆಡೇಕ್ - MOH)ಅನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವುದು. ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ನೋವು ನಿವಾರಕ ಔಷಧಗಳಿಂದ ಇದು ಬರಬಹುದು ಹಾಗೂ ದಿನನಿತ್ಯ ತೀವ್ರ ತಲೆನೋವಿಗೂ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.<ref name="MOHlancet">{{cite journal | author = Diener H, Limmroth V | title = Medication-overuse headache: a worldwide problem | journal = The Lancet Neurology | volume = 3 | year=2004 | doi=10.1016/S1474-4422(04)00824-5 | pages=475}}</ref><ref>{{cite journal |author=Fritsche G |coauthors=Diener HC |title=Medication overuse headaches – what is new? |journal=Expert Opin Drug Saf |volume=1 |issue=4 |year=2002 |month=November |pages=331–8 |pmid=12904133 |doi=10.1517/14740338.1.4.331 |url=http://www.informapharmascience.com/doi/abs/10.1517/14740338.1.4.331 |access-date=2010-02-04 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034830/http://www.informapharmascience.com/doi/abs/10.1517/14740338.1.4.331 |url-status=dead }}</ref> ಹೆಚ್ಚಿನ ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿವೆ: [[ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಒಂದು ಹುಸಿ ಔಷಧ]]ದಿಂದ (ಶ್ಯಾಮ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆ) ನಾಲ್ಕನೇ ಒಂದರಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು, ಹಾಗೂ ನಿಜವಾದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="PlaceboStudy">{{cite journal |author=P-HM van der Kuy, JJHM Lohman | year=2002 | title=A quantification of the placebo response in migraine prophylaxis | journal=Cephalalgia | volume=22 | issue=4 | pages=265–270 | doi=10.1046/j.1468-2982.2002.00363.x}}</ref> == ನಿರ್ವಹಣೆ == ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಮ‌ೂರು ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿರುತ್ತದೆ: ಪ್ರಚೋದಕಗಳ ದೂರವಿರಿಸುವಿಕೆ, ರೋಗ ಲಕ್ಷಣಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ರೋಗ ನಿರೋಧಕ ಔಷಧ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನಿಂದ ಬಳಲುವವರಿಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಡೆಗಟ್ಟುವಲ್ಲಿ 100%ನಷ್ಟು ಫಲಕಾರಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ ಹಾಗೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ದಾಳಿಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಅಥವಾ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು 50%ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನ್ನು ''ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ'' ಔಷಧ ಎಂದು ಔಷಧ ವಿಜ್ಞಾನ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಹರೆಯದವರಿಗೆ ಮೊದಲು ಔಷಧೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗುವುದು, ಆದರೆ 'ಪಥ್ಯ'ದ ಆಹಾರ ಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಹಾಟ್ ಡಾಗ್, ಚಾಕೋಲೇಟ್, ಚೀಸ್ ಮತ್ತು ಐಸ್‌ಕ್ರೀಮ್ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಚೋದಕ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವುದನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ಮೈಗ್ರೇನ್ ಅನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಇರಬಹುದಾದ ಸರಳೋಪಾಯ.<ref name="Millichap">{{cite journal |author=Millichap JG, Yee MM |title=The diet factor in pediatric and adolescent migraine |journal=Pediatr. Neurol. |volume=28 |issue=1 |pages=9–15 |year=2003 |pmid=12657413| doi = 10.1016/S0887-8994(02)00466-6}}</ref> ಮರುಕಳಿಸುವ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ [[ಅಪೂರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆ ಔಷಧ]]ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಬೇಗನೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ, ದಾಳಿಯು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ನಂತರ ಔಷಧದ ಪರಿಣಾಮ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದಾಳಿಗೆ ಮನ್ನವೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಮೈಗ್ರೇನ್ ಅನ್ನು ಗಂಭೀರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲೇ ತಡೆಯಬಹುದು, ಹಾಗೂ ಮುಂದೆ ಸ್ವಲ್ಪದರಲ್ಲೇ ಇದು ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಆಗುವುದನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು.{{Citation needed|date=April 2008}} ==== ಪ್ಯಾರಸಿಟಮಾಲ್ ಅಥವಾ ಸ್ಟಿರೋಯ್ಡ್‌ ಅಲ್ಲದ ಉರಿ ಪ್ರತಿರೋಧಕ ಔಷಧ(NSAID) ==== [[ಮುಕ್ತ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ದೊರೆಯುವ]] [[ಅಕಾಲಿಕ ಔಷಧ]]ಮೊದಲ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಧಾನ. * [[ಸ್ಟಿರೋಯ್ಡ್‌ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳದ ಉರಿ ಪ್ರತಿರೋಧಕ ಔಷಧ]]ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, [[ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರಯೋಗ]]ವು ಸುಮಾರು ಮ‌ೂರನೇ ಒಂದರಷ್ಟು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ದಾಳಿಯನ್ನು [[ನ್ಯಾಪ್ರೋಕ್ಸೆನ್]] ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಿತು. ಇದು [[ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್]]‌ನ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಿಂತ 5%ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="pmid17405970">{{cite journal |author=Brandes JL, Kudrow D, Stark SR, ''et al.'' |title=Sumatriptan-naproxen for acute treatment of migraine: a randomized trial |journal=JAMA |volume=297 |issue=13 |pages=1443–54 |year=2007 |pmid=17405970 |doi=10.1001/jama.297.13.1443}}</ref> * [[ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರಯೋಗ]]ದಲ್ಲಿ, ಮಂದವಾದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಇರುವ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳು [[ಪ್ಯಾರಸಿಟಮಾಲ್]] (ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಅಸೆಟಾಮಿನೋಫೆನ್ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ)‌ನಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆದರು. * [[ಕ್ಯಫೀನ್]] ಹೊಂದಿರುವ ಸರಳ ನೋವು ನಿವಾರಕಗಳು ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರಬಹುದು.<ref name="pmid10524663">{{cite journal |author=Goldstein J, Hoffman HD, Armellino JJ, ''et al.'' |title=Treatment of severe, disabling migraine attacks in an over-the-counter population of migraine sufferers: results from three randomized, placebo-controlled studies of the combination of paracetamol, aspirin, and caffeine |journal=Cephalalgia : an international journal of headache |volume=19 |issue=7 |pages=684–91 |year=1999 |pmid=10524663 |doi=10.1046/j.1468-2982.1999.019007684.x}}</ref> ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪೀಡಿತರ ಜಠರದಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ಪಚನ ಕ್ರಿಯೆಯು ನಿಧಾನ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುವುದರಿಂದ ವಾಕರಿಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಔಷಧದ ಹೀರುವಿಕೆ ವಿಳಂಬವಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಫೀನ್ ಈ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಭಾಗಶಃ ತಿರುವು ಮುರುವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. [[ಎಕ್ಸೆಡ್ರಿನ್]] ಕ್ಯಫೀನ್-ಉತ್ಪನ್ನವಿರುವ ಆಸ್ಪರಿನ್‌ಗೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ. ಆಸ್ಪರಿನ್ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾರಸಿಟಮಾಲ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ ಮಾಡಿದ ಕ್ಯಫೀನ್ ಅನ್ನು ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ಗೆ ಮುಕ್ತ ಮಾರಾಟದ ಔಷಧಿ (ಓವರ್ ದ ಕೌಂಟರ್ ಡ್ರಗ್ - OTC) ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಎಂದು [[U.S. ಫುಡ್ ಆಂಡ್ ಡ್ರಗ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಶನ್]] ಗುರುತಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.fda.gov/cder/foi/appletter/1999/20802s02ltr.pdf|title=Approval Letter, Application 20-802/S802 |accessdate=2008-08-26 |author=Center for Drug Evaluation and Research |date=1999-10-07 |format=PDF |publisher=U.S. Food and Drug Administration|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000816170108/http://www.fda.gov/cder/foi/appletter/1999/20802s02ltr.pdf|archivedate=2000-08-16}}</ref> ಬರಿಯ ಕ್ಯಫೀನ್ ಸಹ ದಾಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ,<ref>[http://my.clevelandclinic.org/disorders/Migraine_Headache/hic_Migraine_Headaches.aspx "ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಹೆಡೇಕ್ಸ್" ಇನ್ಫರ್ಮೇಶನ್ ಫ್ರಮ್ ದ ಕ್ಲೆವೆಲ್ಯಾಂಡ್ ಕ್ಲಿನಿಕ್]</ref><ref name="Mayo1996">[http://www.mayoclinicproceedings.com/inside.asp?ref=7111sc ಮಯೊ ಕ್ಲಿನಿಕ್ ಪ್ರೊಸೀಡಿಂಗ್ಸ್ 1996;71:1055-1066]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಆದರೂ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌-ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಯಫೀನ್ ಸೇವಿಸುವುದನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Mayo1996" /> [[ಪ್ಯಾರಸಿಟಮಾಲ್]], [[ಆಸ್ಪರಿನ್]], [[ಐಬುಪ್ರೊಫೇನ್]] ಅಥವಾ [[ಒತ್ತಡ ಜನ್ಯ ತಲೆನೋವು]]ಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವ ಇತರ [[ನೋವು ಶಾಮಕ]]ಗಳ ಸೇವನೆಯನ್ನು ರೋಗಿಗಳು ತಾವೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಹೆಚ್ಚಿನ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕವಾಗಿ ಪರಿಣಾಮ ನೀಡದಾದರೂ, OTC ಔಷಧಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪಶಮನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. U.S. ಫುಡ್ ಆಂಡ್ ಡ್ರಗ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಶನ್ ಮ‌ೂರು OTC ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ನಿವಾರಣೆಗೆಂದೇ‌ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದೆ: [[ಎಕ್ಸೆಡ್ರಿನ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌]], [[ಅಡ್ವಿಲ್ ಮೈಗ್ರೇನ್,‌]] ಮತ್ತು [[ಮೋಟ್ರಿನ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪೈನ್]]. [[ಎಕ್ಸೆಡ್ರಿನ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌]] ಮೇಲೆ ಸೂಚಿಸಿದ ಹಾಗೆ [[ಆಸ್ಪರಿನ್]], [[ಅಸೆಟಾಮಿನೋಫೆನ್]] ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾಫೇನ್]]‌ಗಳ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. [[ಅಡ್ವಿಲ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಮೋಟ್ರಿನ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪೈನ್]] ಎರಡೂ ಸರಳ [[NSAID]]ಗಳು. ಇವು [[ಐಬುಪ್ರೊಫೇನ್]]ನ‌ನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ [[ಘಟಕಾಂಶ]]ವಾಗಿ ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="Ben"> {{cite journal | author= Ben | title= Managing Migraines| journal=FDA Consumer Magazine. | year=2006}}</ref> ==== ವಾಂತಿ-ನಿರೋಧಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗಗೊಳಿಸಿದ ನೋವು ಶಾಮಕಗಳು ==== ಬಾಯಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ [[ವಾಂತಿ-ನಿರೋಧಕ]]ಗಳು, ವಾಕರಿಕೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಶಮನ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ವಾಂತಿ ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಸೇವಿಸಿದ ನೋವು ಶಾಮಕದ ಪರಿಣಾಮ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ಮೆಟೊಕ್ಲೋಪ್ರಮೈಡ್]]‌ನಂತಹ ಕೆಲವು ವಾಂತಿ-ನಿರೋಧಕಗಳು [[ಚಲನೆಯನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಶಕ್ತಿಗಳು]] ಹಾಗೂ ಮೈಗ್ರೇನ್ ದಾಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧಕ್ಕೆಗೊಳಗಾಗುವ ಜಠರ ಖಾಲಿಮಾಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇವು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ‌. UKಯಲ್ಲಿ ವಾಂತಿ-ನಿರೋಧಕ ಮತ್ತು ನೋವುಶಾಮಕಗಳ ಮ‌ೂರು ಸಂಯುಕ್ತಗಳು ಲಭ್ಯ ಇವೆ: ಮಿಗ್ರಾಮ್ಯಾಕ್ಸ್ (ಮೆಟೊಕ್ಲೋಪ್ರಮೈಡ್‌ನೊಂದಿಗೆ [[ಆಸ್ಪರಿನ್]]), [[ಮಿಗ್ರಾಲೆವೆ]] (ನೋವು ಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ಯಾರಸಿಟಮಾಲ್/ಕೊಡೇನ್ ಮತ್ತು ವಾಂತಿ-ನಿರೋಧಕವಾಗಿ [[ಬ್ಯುಕ್ಲಿಜೈನ್]]‌ನ ಸಂಯುಕ್ತ) ಹಾಗೂ [[ಪ್ಯಾರಸಿಟಮಾಲ್/ಮೆಟೊಕ್ಲೋಪ್ರಮೈಡ್]] (UKಯಲ್ಲಿ ಪ್ಯಾರಾಮ್ಯಾಕ್ಸ್).<ref>{{cite book |title=[[British National Formulary]] |edition=55 |month=March | year=2008 |chapter=4.7.4.1 Treatment of acute migraine |pages=239}}</ref> ಮೈಗ್ರೇನ್ ಉಪಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಔಷಧಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಬೇಗ ಸೇವಿಸುತ್ತೇವೋ ಅಷ್ಟು ಉತ್ತಮ ಪರಿಣಾಮ ಲಭ್ಯ. ಕೆಲವು ರೋಗಿಗಳು ಬೆನಾಡ್ರಿಲ್‌ ನಂಥ ವಾಕರಿಕೆ-ನಿರೋಧ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಇತರ ಹಿಸ್ಟಮೀನ್‌ವಿರೋಧೀ ಶಾಮಕಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಶಮನವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ [[ಬೆನಾಡ್ರಿಲ್]], ಇದು [[ಡೈಫೆನ್‌ಹೈಡ್ರಮಿನ್]] ಹೊಂದಿರುವ USನಲ್ಲಿರುವ ಅಂಶವಾಗಿದೆ (ಆದರೆ UKಯಲ್ಲಿ ಶಾಮಕವಲ್ಲದ ಭಿನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ). ==== ಸಿರೊಟೋನಿನ್‌ ಸಂಘರ್ಷಕ ಸ್ನಾಯುಗಳು ==== {{Main|triptans}} [[ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್]] ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ [[ಸಿರೊಟೋನಿನ್‌ ಗ್ರಾಹಕ ಸಂಘರ್ಷಕ ಸ್ನಾಯು]]ಗಳು ತೀವ್ರ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ಗೆ ಅಥವಾ [[NSAID]]<ref name="pmid17405970" /> ಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಇತರ [[ಮುಕ್ತಮಾರಾಟದ]] ಔಷಧಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗೆ ಘನವಾದ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.<ref name="pmid11112243" /> ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮೈಗ್ರೇನ್ ಇರುವವರಿಗೆ [[ಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್]]‌ಗಳು ಮಧ್ಯಮ-ಮಟ್ಟದ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿದೆ. ವಿಲಕ್ಷಣ ಅಥವಾ ವಿಶೇಷ ರೀತಿಯ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗಳಿಗೆ, ಪರಿವರ್ತಿತ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಬರುವ (ನಿರಂತರ) ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಇವು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. [[ಸಿರೊಟೋನಿನ್‌ ಸ್ಪೆಸಿಫಿಕ್ ರಿಅಪ್ಟೇಕ್ ಇನ್ಹಿಬಿಟರ್ಸ್]] (SSRI) ಮೈಗ್ರೇನ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ [[U.S. ಫುಡ್ ಆಂಡ್ ಡ್ರಗ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಶನ್]] (FDA)ನಿಂದ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಒಮ್ಮತದಿಂದ ಇದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="kaniecki" /> ==== ಉಪಶಾಮಕ-ಪ್ರತಿರೋಧಕಗಳು ==== ಟ್ರೈಸೈಕ್ಲಿಕ್ [[ಉಪಶಾಮಕ-ಪ್ರತಿರೋಧಕ]]ಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ರೋಗನಿರೋಧಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿ ಬಹು ಹಿಂದೆಯೇ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="kaniecki" /> ಈ ಔಷಧಗಳು ನಿದ್ರಾ ಹೀನತೆ ಅಥವಾ ಲೈಂಗಿಕ ನಿರಾಸಕ್ತಿಯಂತಹ ಅನಪೇಕ್ಷಣೀಯ ಅಡ್ಡ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗ ನಿರೋಧಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ SSRI ಉಪಶಾಮಕ-ಪ್ರತಿರೋಧಕ ಔಷಧಿ ಟ್ರೈಸೈಕ್ಲಿಕ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ FDA ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಉಪಶಾಮಕ-ಪ್ರತಿರೋಧಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="kaniecki" /> ಟ್ರೈಸೈಕ್ಲಿಕ್ ಮತ್ತು SSRIಗಳಲ್ಲದೆ, ಉಪಶಾಮಕ-ಪ್ರತಿರೋಧಕ [[ನೆಫಾಜೊಡಾನ್]]‌ ಸಹ ಮೈಗ್ರೇನ್ ರೋಗ ನಿವಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ, ಇದು 5-HT2A<ref>ಸ್ಯಾಪರ್ JR, ಲೇಕ್ AE, ಟೆಪ್ಪರ್ SJ.(2001) "ನೆಫಜೊಡಾನ್ ಫಾರ್ ಕ್ರೋನಿಕ್ ಡೈಲಿ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ ಪ್ರೊಫಿಲಾಕ್ಸಿಸ್: ಆನ್ ಓಪನ್-ಲೇಬಲ್ ಸ್ಟಡಿ." ಹೆಡ್‌ಏಕ್ 2001 ಮೇ;41(5):465-74.PMID 11380644</ref> ಮತ್ತು 5-HT2C ಸಂವೇದೀ ಅಂಗಗಳ <ref>ಮೈಲೆಚರನೆ EJ.(1991)"5-HT2 ರಿಸೆಪ್ಟರ್ ಆಂಟಗೋನಿಸ್ಟ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಥೆರಪಿ."1: J ನ್ಯೂರಾಲ್. 1991;238 ಸಪ್ಲಿ 1:S45-52.PMID 2045831</ref> ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿವರ್ತಿ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ<ref>ಮಿಲ್ಲನ್ MJ.(2005)"ಸಿರೊಟೋನಿನ್‌ 5-HT2C ರಿಸೆಪ್ಟರ್ಸ್ ಆಸ್ ಎ ಟಾರ್ಗೆಟ್ ಫಾರ್ ದ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಡಿಪ್ರೆಸ್ಸೀವ್ ಆಂಡ್ ಆಂಕ್ಸಿಯಸ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್: ಫೋಕಸ್ ಆನ್ ನಾವೆಲ್ ಥೆರಾಪಿಟಿಕ್ ಸ್ಟ್ರಾಟೆಜೀಸ್." 2005 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್-ಅಕ್ಟೋಬರ್;60(5):441-60. PMID 16433010</ref>. ಇದು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗನಿರೋಧಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಟ್ರೈಸೈಕ್ಲಿಕ್ ಉಪಶಾಮಕ-ಪ್ರತಿರೋಧಕ '[[ಆಮಿಟ್ರಿಪ್ಟಿಲೈನ್]]'‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಡ್ಡ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅನಾರೋಗ್ಯದ ಒತ್ತಡವಿರುವ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗಿಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಉಪಶಾಮಕ-ಪ್ರತಿರೋಧಕಗಳು ಬಹುಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ.<ref name="kaniecki" /> ==== ಅರ್ಗಟ್ ಅಲ್ಕಲಾಯ್ಡ್‌ಗಳು ==== 1991ರಲ್ಲಿ ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಬಳಕೆಗೆ ಬರುವವರೆಗೆ, [[ಅರ್ಗಟ್]] ಸಂಯುಕ್ತಗಳು ([[ಎರ್ಗೊಲೈನ್]] ನೋಡಿ) ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಉಪಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದ ಬಾಯಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಔಷಧ. ಎರ್ಗಟ್ ಔಷಧಗಳ ಬೆಲೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಅಡ್ಡ ಪರಿಣಾಮಗಳು 'ಅಕಾಲಿಕ ಅಪಾಯ ಔಷಧ' ಎಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿಡುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದರೂ, ಅವನ್ನು ಮೈಗ್ರೇನ್ ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಅಥವಾ ಅಕಾಲಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು. [[ಎರ್ಗಟಮೈನ್]] ಟಾರ್ಟೇಟ್ ಗುಳಿಗೆಗಳು (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕ್ಯಫೀನ್‌ನೊಂದಿಗೆ) ತುಂಬ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಾವಧಿ(ಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್‌ಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನ) ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ[[ಎರ್ಗಾಟಿಸಮ್]] ತೊಂದರೆಯಿಂದಾಗಿ ಅವು ಅವಕೃಪೆಗೆ ಈಡಾಯಿತು. ರೋಗಿಗೆ ವಾಕರಿಕೆ ಇರದಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಬಾಯಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಎರ್ಗಟಮೈನ್ ಗುಳಿಗೆ ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯ. ಎರ್ಗಟಮೈನ್ ಔಷಧ ನಿಕ್ಷೇಪದಿಂದ (ಅಥವಾ ಸುಮಾರು 1992ರವರೆಗೆ ಮಾಡಿದ ಎರ್ಗಸ್ಟಾಟ್ ನಾಲಿಗೆಯ ಕೆಳಗಿಡುವ ಗುಳಿಗೆ) ವಾಕರಿಕೆಯನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಎರ್ಗಟ್ ಔಷಧ ಸ್ವತಃ ಅತೀ ವಾಕರಿಕೆ ತರುವಂಥದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಮೊದಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ರೋಗಿಗಳು ಇದರ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪ್ರತಿರೋಧಿಸಲು ಸಿದ್ಧಹಸ್ತರಾಗಿರಬೇಕು. ಅರ್ಗಟಮೈನ್-ಕ್ಯಫೀನ್ 1/100&nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂ ಅನುಪಾತದ ಮಿಶ್ರಣ ಗುಳಿಗೆಗಳು ([[ಕ್ಯಾಫರ್ಗಟ್]], [[ಎರ್ಕ್ಯಾಫ್]]‌ ಇತ್ಯಾದಿ.) ಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್‌ಗಿಂತ ಅತೀ ಅಗ್ಗ ಹಾಗೂ ಇವು ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ರೊಮೇನಿಯಾದಲ್ಲಿ (ಕ್ಯಾಫೆಡಾಲ್) ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ.[ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯವು/ ಇವುಗಳನ್ನು USAನಲ್ಲಿ ಪಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟ. ನಿದ್ರೆ ಬರಿಸುವ ಕ್ಯಫೀನ್‌‌ನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಅರ್ಗಟಮೈನ್-ಕ್ಯಫೀನ್‌ ಅನ್ನು ಸಂಜೆ ಅಥವಾ ರಾತ್ರಿ ಅಮರಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶುದ್ಧವಾದ ಅರ್ಗಟಮೈನ್ ಟಾರ್ಟ್ರೇಟ್ ಸಂಜೆ-ರಾತ್ರಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗಳಿಗೆ ಬಹುಪರಿಣಾಮಕಾರಿ, ಆದರೆ ಇದು USAಯಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಸಿಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಸೂಜಿಯ ಮ‌ೂಲಕ ಅಥವಾ ಉಸಿರಿನಿಂದ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮ‌ೂಲಕ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ [[ಡಿಹೈಡ್ರೊಅರ್ಗಟಮೈನ್]] (DHE) ಸಹ ಅರ್ಗಟಮೈನ್ ಟಾರ್ಟ್ರೇಟ್‌ನಷ್ಟೇ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು $2 USD ಕ್ಯಾಫರ್ಗಟ್ ಗುಳಿಗೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುಬಾರಿ. ==== ಸ್ಟೀರಾಯ್ಡ್‌ಗಳು ==== ಇತ್ತೀಚಿನ ಮೆಟಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಮಾಣಿತ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಡೋಸು IV [[ಡೆಕ್ಸಾಮೀಥಸೋಮ್]]ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ತಲೆನೋವು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವುದು 26%ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal |author=Colman I, Friedman BW, Brown MD, ''et al.'' |title=Parenteral dexamethasone for acute severe migraine headache: meta-analysis of randomised controlled trials for preventing recurrence |journal=BMJ |volume=336 |issue=7657 |pages=1359–61 |year=2008 |month=June |pmid=18541610 |pmc=2427093 |doi=10.1136/bmj.39566.806725.BE |url=}}</ref> ==== ಇತರ ಅಂಶಗಳು ==== ಮುಕ್ತ ಮಾರಾಟದ ಔಷಧಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್‌ಗಳು ಅಸಮರ್ಥವಾದರೆ, ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೈದ್ಯರು [[ಫಿಯೋರಿಸೆಟ್]] ಅಥವಾ [[ಫಿಯೋರಿನಲ್]]ಅನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವು [[ಬುಟಲ್ಬಿಟಲ್]] (ಒಂದು [[ಬಾರ್ಬಿಟುರೇಟ್]]), [[ಪ್ಯಾರಸಿಟಮಾಲ್]] (ಫಿಯೋರಿಸೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ) ಅಥವಾ [[ಆಸಿಟಿಲ್‌ಸ್ಯಾಲಿಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಆಸ್ಪರಿನ್]] ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದು ಫಿಯೋರಿನಲ್‌ನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ) ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಫೀನ್]]‌ನ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಬುಟಲ್ಬಿಟಲ್‌ಅನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಬಳಸಿದರೆ ವ್ಯಸನಿಗಳಾಗುವ ಅಪಾಯ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ, ಅದು ಚಟವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲದು ಹಾಗೂ [[ಮರುಕಳಿಸುವ ತಲೆನೋವು]] ಬರಲು ಆಸ್ಪದ ನೀಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾರ್ಬಿಟುರೇಟ್ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಔಷಧಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಯುರೋಪಿಯನ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆನೋವಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಲಹೆ ನೀಡುವ [[ಅಮೈಡ್ರಿನ್]], [[ಡ್ಯಾರಾಡ್ರಿನ್]] ಮತ್ತು [[ಮೈಡ್ರಿನ್]]‌ಗಳು [[ಅಸೆಟಾಮಿನೋಫೆನ್]], [[ಡೈಕ್ಲೋರಾಲ್ಫೆನಾಜೋನ್]] ಮತ್ತು [[ಐಸೊಮೀಥೆಪ್ಟೀನ್]]‌ಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಔಷಧಗಳು ಮೈಗ್ರೇನ್ ಗುಣಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್‌ಗಿಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿವೆ.<ref>ಫ್ರೀಟ್ಯಾಗ್, ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ G., ಕ್ಯಾಡಿ, ರೋಗರ್, ಡಿಸೇರಿಯೊ, ಫ್ರಾಂಕ್, ಎಲ್ಕಿಂಡ್, ಆರ್ತುರ್, ಗಲ್ಲಾಘೆರ್, R. ಮೈಕೆಲ್, ಗೋಲ್ಡ್‌ಸ್ಟೈನ್, ಜೆರೋಮ್, ಕ್ಲಾಪ್ಪರ್, ಜ್ಯಾಕ್ A., ರ‌‌್ಯಾಪೊಪೋರ್ಟ್, ಅಲನ್ M., ಸ್ಯಾಡೋವ್‌ಸ್ಕೈ, ಕಾರ್ಲ್, ಸ್ಯಾಪರ್, ಜೋಯಲ್ R. &amp; ಸ್ಮಿತ್, ಟಿಮೋತಿ R. "ಕಂಪ್ಯಾರಿಟೀವ್ ಸ್ಟಡಿ ಆಫ್ ಎ ಕಾಂಬಿನೇಶನ್ ಆಫ್ ಐಸೊಮೀಥೆಪ್ಟೀನ್ ಮ್ಯುಕೇಟ್, ಡೈಕ್ಲೋರಾಲ್ಫೆನಾಜೋನ್ ವಿತ್ ಅಸೆಟಾಮಿನೋಫೆನ್ ಆಂಡ್ ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಸಕ್ಸಿನೇಟ್ ಇನ್ ದ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌." ಹೆಡೇಕ್: ದ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಹೆಡ್ ಆಂಡ್ ಫೇಸ್ ಪೇಯ್ನ್‌ 41 (4), 391-398.</ref> ವಾಂತಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದರೆ [[ಇಂಜೆಕ್ಷನ್]] ಅಥವಾ [[ಕರಗುವ ಗುಣವಿರುವಂಥ]] [[ವಾಂತಿನಿಗ್ರಹ]] ಔಷಧವನ್ನು ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [[ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಟೋನಿನ್ ಜೀನ್ ಸಂಬಂಧಿತ ಪೆಪ್ಟೈಡ್]]‌ಗಳು (CGRP) ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿತ ನೋವು ಹುಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್‌ಗಳು ಇದರ ಬಿಡುಗಡೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ [[ಓಲ್ಸೆಜೆಪಂಟ್]] ಮತ್ತು [[ಟೆಲ್ಕಜೆಪಂಟ್]]‌ (CGRP) ನಂತಹ [[ಸಂವೇದಿ ನರಕ್ಕೆ ಸಂಜ್ಞೆ ರವಾನಿಸುವ ಅಂಗದ ಪ್ರತಿವರ್ತಿ]]ಗಳನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="pmid18808506">{{cite journal |author=Tepper SJ, Stillman MJ |title=Clinical and preclinical rationale for CGRP-receptor antagonists in the treatment of migraine |journal=Headache |volume=48 |issue=8 |pages=1259–68 |year=2008 |month=September |pmid=18808506 |doi=10.1111/j.1526-4610.2008.01214.x |url=}}</ref> ===== ಸ್ಟೇಟಸ್ ಮೈಗ್ರೇನೋಸಸ್ ===== 72 ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಇರುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗೆ ಸ್ಟೇಟಸ್ ಮೈಗ್ರೇನೋಸಸ್ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಈ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅವಧಿಯ ಉಪಶಮನ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ಟೇಟಸ್ ಮೈಗ್ರೇನೋಸಸ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೊರರೋಗಿಗಳ ತೋರುವಿಕೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಿದರೆ ಗುಣಮುಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಸ್ಟೇಟಸ್ ಮೈಗ್ರೇನೋಸಸ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ರೋಗದ ಹರಡುವಿಕೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ (ಅಂದರೆ ಸ್ಟೇಟಸ್ ಮೈಗ್ರೇನೋಸಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಗೂಡಿರುವ ಹಸಿವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ವಾಕರಿಕೆ/ವಾಂತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ದ್ರವ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರೊಲೈಟ್ ವೈಪರೀತ್ಯಗಳನ್ನು ಸರಿದೂಗಿಸುವುದು) ಹಾಗೂ [[ಅನ್ನನಾಳ ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೀಡುವ]] ಔಷಧದಿಂದ ತಲೆನೋವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬಹುದು. ಸ್ಟೇಟಸ್ ಮೈಗ್ರೇನೋಸಸ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಘಟನೆಗಳು, ವರದಿಗಳು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಎಂದರೆ - ಅಭಿಧಮನಿಯೊಳಗೆ [[ಮೆಟೊಕ್ಲೋಪ್ರಮೈಡ್]] ಮತ್ತು [[ಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್]] ಅಥವಾ [[DHE]].<ref>[http://www.uptodate.com ಅಪ್‌ಟುಡೇಟ್].</ref> ಅನ್ನು ದ್ರವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀಡುವುದು. ===== ಮ‌ೂಲಿಕಾ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ===== ಮ‌ೂಲಿಕೆ ಪೂರಕ [['ಫಿವರ್‌ಫ್ಯೂ']]ಅನ್ನು (ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕೆಳಗೆ ನೋಡಿ) OTC ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಔಷಧವಾಗಿದೆ, GelStat Corporation [http://www.gelstat.com/ (=ಗೆಲ್‌ಸ್ಟಾಟ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್)] ಮಾರಾಟದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಶುಂಠಿ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ನಾಲಗೆಯ ಕೆಳಗೆ ಇಟ್ಟು ಕರಗಲು ಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.migraines.org/new/otcfeb05.htm ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ನ್ಯೂಸ್ ಫಾರ್ ಫೆಬ್ರುವರಿ 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090630220643/http://www.migraines.org/new/otcfeb05.htm |date=2009-06-30 }}, 2008ರ ಜನವರಿ 4ರಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು</ref> ಓಪನ್-ಲೇಬಲ್ ಅಧ್ಯಯನವು (ಗೆಲ್‌ಸ್ಟಾಟ್ ನಿಧಿ ನೆರವು) ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಪರಿಣಾಮದ ಬಗೆಗಿನ ಕೆಲವು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಆಧಾರಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಿತು<ref>{{cite journal | title=Gelstat Migraine (sublingually administered feverfew and ginger compound) for acute treatment of migraine when administered during the mild pain phase | author=RK Cady, CP Schreiber, ME Beach, CC Hart | journal=Medical Science Monitor | year=2005 | volume=11 | issue=9 | pmid=16127373 | pages=PI65–9}}[http://www.migraines.org/treatment/pdfs/CadyClinicalTrial.pdf ಸಮ್ಮರಿ ಪೋಸ್ಟರ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128163611/http://migraines.org/treatment/pdfs/CadyClinicalTrial.pdf |date=2010-11-28 }} ಅನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ.</ref>, ಆದರೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ನೆಚ್ಚಬಹುದಾದ ಯಾವುದೇ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೇನು ನೋವು ಶುರುವಾಯಿತು ಎನ್ನುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ [[ಗಾಂಜಾ ಸೇವಿಸುವುದೂ]] ನೋವಿಗೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡಬಹುದು ಜೊತೆಗೆ ನೋವಿನ ಉಪಶಮನ ಮಾಡಬಲ್ಲದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.<ref>ರುಸ್ಸೊ, ಇತಾನ್ (1998). ಕ್ಯನಾಬಿಸ್ ಫಾರ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್: ದ ಒನ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಫ್ಯೂಚರ್ ಪ್ರಿಸ್ಕ್ರಿಪ್ಶನ್? ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಮರ್ಶೆ. ಪೇಯ್ನ್‌ 76:3-8.</ref> ==== ತುಲನಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ==== ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ದಾಳಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಈ ಔಷಧಗಳ ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿನ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, 2004ರ ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಹುಸಿ ಔಷಧ-ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರಯೋಗ<ref name="ASADiener">{{cite journal | author = Diener H, Bussone G, de Liano H, Eikermann A, Englert R, Floeter T, Gallai V, Göbel H, Hartung E, Jimenez M, Lange R, Manzoni G, Mueller-Schwefe G, Nappi G, Pinessi L, Prat J, Puca F, Titus F, Voelker M | title = Placebo-controlled comparison of effervescent acetylsalicylic acid, sumatriptan and ibuprofen in the treatment of migraine attacks | journal = Cephalalgia | volume = 24 | issue = 11 | pages = 475 | year = 2004 | pmid = 15482357 | doi = 10.1111/j.1468-2982.2004.00783.x | last12 = Manzoni | first12 = GC | last13 = Mueller-Schwefe | first13 = G | last14 = Nappi | first14 = G | last15 = Pinessi | first15 = L | last16 = Prat | first16 = J | last17 = Puca | first17 = FM | last18 = Titus | first18 = F | last19 = Voelker | first19 = M | last20 = Emsasi Study | first20 = Group}}</ref> ವು ನೋವಿನಿಂದ ಉಪಶಮನ ಹೊಂದುವಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಸಿಟಿಲ್‌ಸ್ಯಾಲಿಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲ (1000&nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂ), 50 ಮಿಗ್ರಾಂನಷ್ಟು ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಮತ್ತು 400 ಮಿಗ್ರಾಂನಷ್ಟು ಐಬುಪ್ರೊಫೇನ್‌ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ನೋವಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಮೈಗ್ರೇನ್‌-ಸಂಬಂಧಿತ ಇತರ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಕ್ತಿ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ರೋಗಿಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಡಿಕೆ ಇದೆ. ಪರಿಶೀಲನಾ ಔಷಧ ಉತ್ಪಾದಕರ ನೀಧಿ ನೆರವಿನಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತೊಂದು [[ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರಯೋಗ]]ವು, ಯಾವುದೇ ಒಂದನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ 85 ಮಿಗ್ರಾಂ [[ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್]] ಮತ್ತು 200 ಮಿಗ್ರಾಂ [[ನ್ಯಾಪ್ರೋಕ್ಸೆನ್]] ಸೋಡಿಯಂ ಸಂಯುಕ್ತ ಸೇವನೆ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದೆ. 85 ಮಿಗ್ರಾಂ [[ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್]] ಮತ್ತು 500 ಮಿಗ್ರಾಂ [[ನ್ಯಾಪ್ರೋಕ್ಸೆನ್]] ಸೋಡಿಯಂ ಸಂಯುಕ್ತವು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನ ‌ಚುರುಕಾದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಹಾಗೂ ಬೇಗನೆ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಅದರ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. [[ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್]]/[[ನ್ಯಾಪ್ರೋಕ್ಸೆನ್]] ಸೇವಿಸಿದ 30 ನಿಮಿಷಗಳೊಳಗಾಗಿ ನೋವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ, 1 ಗಂಟೆಗಳವರೆಗೆ ಇದು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ 2ರಿಂದ 24 ಗಂಟೆಗಳವರೆಗೆ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. [[ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್]]/[[ನ್ಯಾಪ್ರೋಕ್ಸೆನ್]] ನೀಡಿದ 2 ಮತ್ತು 4 ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೈಗ್ರೇನ್‌-ಸಂಬಂಧಿತ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು (ವಾಕರಿಕೆ,ಬೆಳಕಿನ ಭಯ, ಧ್ವನಿಭಯಪಿ) ಹಾಗೂ ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೈಗ್ರೇನ್‌-ಸಂಬಂಧಿತ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು (ಕುತ್ತಿಗೆ ನೋವು/ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸೈನಸ್ ನೋವು/ಒತ್ತಡ) ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="pmid18606965">{{cite journal |author=Silberstein SD, Mannix LK, Goldstein J, ''et al.'' |title=Multimechanistic (sumatriptan-naproxen) early intervention for the acute treatment of migraine |journal=Neurology |volume=71 |issue=2 |pages=114–21 |year=2008 |pmid=18606965 |doi=10.1212/01.wnl.0000316800.22949.20}}</ref> == ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ == === ಹೃದಯ ರಕ್ತನಾಳದ ಅಪಾಯಗಳು === ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪೀಡಿತರಲ್ಲಿ [[ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಹೊಡೆತ]]ದ ಸಂಭವವು ಎರಡರಿಂದ ಮ‌ೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಕಾಲಿಟ್ಟವರು ಮತ್ತು [[ಹಾರ್ಮೋನ್‌ ಗರ್ಭ ನಿರೋಧಕ]]ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಹಿಳೆಯರು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಈಡಾಗುತ್ತಾರೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.<ref name="BMJ2005">ಎಟ್ಮಿನಾನ್ M, ಟ್ಯಾಕೌಚೆ B, ಇಸೋರ್ನ FC ಮತ್ತು ಇತರರು. ರಿಸ್ಕ್ ಆಫ್ ಇಸ್ಕೆಮಿಕ್ ಸ್ಟ್ರೋಕ್ ಇನ್ ಪೀಪಲ್ ವಿತ್ ಮೈಗ್ರೇನ್: ಸಿಸ್ಟಮ್ಯಾಟಿಕ್ ರಿವ್ಯೂ ಆಂಡ್ ಮೆಟಾ-ಅನಾಲಿಸಿಸ್ ಆಫ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಶನಲ್ ಸ್ಟಡೀಸ್. ''BMJ'' . 2005;330:63. PMID 15596418</ref> ಯಾವುದೇ ದೈಹಿಕ ಕ್ರಿಯೆ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರ್ಯರೀತಿಗಳು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಅಸ್ಪಷ್ಟ, ಆದರೆ ಮಿದುಳಿನ [[ರಕ್ತ ನಾಳ]]ಗಳ ತೀವ್ರ ವೈಪರೀತ್ಯಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಸೆಳವು ಸೂಚನೆಯ ಮೈಗ್ರೇನ್ ಇಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆಗಿಂತ, ಸೆಳವು ಸೂಚನೆಯ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಹೊಂದಿರುವ ಮಹಿಳೆಯು ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಹೃದಯಾಘಾತಕ್ಕೆ ಈಡಾಗುವ ಅಪಾಯವು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ.<ref name="BMJ2005" /><ref name="kurth2006">{{cite journal | coauthors = Kurth T, Gaziano JM, Cook NR, Logroscino G, Diener HC, Buring JE | year = 2006 | title = Migraine and risk of cardiovascular disease in women | journal = JAMA | volume = 296 | issue = 3 | pages = 283–91 | pmid = 16849661 | doi = 10.1001/jama.296.3.283 | last1 = Kurth | first1 = T}}</ref> ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನಿಂದ ಬಳಲುವವರು ರಕ್ತದ ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ರಕ್ತ ಸ್ರಾವದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಹೊಡೆತ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲದೆ [[ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದ ರಕ್ತದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗುವ ಹೊಡೆತ]]ಗಳ ಅಪಾಯವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.<ref name="RiskUK">ಬೆಕರ್ C, ಬ್ರೋಬರ್ಟ್ GP, ಆಲ್ಮ್‌ಕ್ವಿಸ್ಟ್ PM, ಜೊಹಾನ್ಸನ್ S, ಜಿಕ್ SS, ಮಯರ್ CR. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಆಂಡ್ ದ ರಿಸ್ಕ್ ಆಪ್ ಸ್ಟ್ರೋಕ್, TIA, ಆರ್ ಡೆತ್ ಇನ್ ದ UK (CME). ಹೆಡ್‌ಏಕ್ 2007;47(10):1374–84. PMID 18052947</ref> ಹೃದಯ ರಕ್ತನಾಳಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮರಣ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಸೆಳವು ಸೂಚನೆ ಇರುವ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಹೊಂದಿರುವವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು [[ವಿಮೆನ್ಸ್ ಹೆಲ್ತ್ ಇನಿಶಿಯೇಟಿವ್]] ಅಧ್ಯಯನವು ಹೇಳಿದೆ, ಆದರೆ ಇದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.<ref name="kurth2006" /><ref name="WHI">ವಾಟರ್ಸ್ WE, ಕ್ಯಾಂಪ್‌ಬೆಲ್ MJ, ಎಲ್ವುಡ್ PC. ಮೈಗ್ರೇನ್‌, ಹೆಡ್‌ಏಕ್ ಆಂಡ್ ಸರ್ವೈವಲ್ ಇನ್ ವುಮೆನ್. ''BMJ'' (Clin Res Ed). 1983;287:1442–1443. PMID 6416449</ref> == ಸೋಂಕು ವಿಜ್ಞಾನ == [[ಚಿತ್ರ:Migraine world map - DALY - WHO2002.svg|thumb|2002ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ 100,000 ಮಂದಿಯಲ್ಲಿನ ಮೈಗ್ರೇನ್ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಜೀವನದ ವರ್ಷ.[158][159][160][161][162][163][164][165][166][167][168][169][170]]] [[ಚಿತ್ರ:Migraine gender age.png|thumb|right|ವಯಸ್ಸು-ಲಿಂಗ ವ್ಯಾಪ್ತಿ]] ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಒಂದು 12–28%ನಷ್ಟು ಜನರ ಜೀವನದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತಗಲುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾಯಿಲೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮಾಣವು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅಅಕಿ ಅಂಶ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪೀಡಿತರ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಮಾಣವು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾದ ರೋಗಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಚಿತ್ರಣ ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು ರೋಗದ ವ್ಯಾಪನೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲ ದಾಳಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರೋಗವು ಸಮಯ ಹೋದಂತೆ ಹೇಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಲವಾರು ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ನ ಪ್ರಮಾಣವು ವಯಸ್ಕ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ 6–15%ನಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಕ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ 14–35%ನಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ.<ref name="Stovner" /> ಈ ಅಂಕಿಗಳು ವಯಸ್ಸಿಗನುಗುಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ: ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನಿಂದ ಬಳಲುವ 12 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗಿನ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಮಾಣವು ಸರಿಸುಮಾರು 4–5%ನಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ಹುಡುಗರು ಮತ್ತು ಹುಡುಗಿಯರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ.<ref name="pmid1451940">{{cite journal |author=Mortimer MJ, Kay J, Jaron A |title=Epidemiology of headache and childhood migraine in an urban general practice using Ad Hoc, Vahlquist and IHS criteria |journal=Dev Med Child Neurol |volume=34 |issue=12 |pages=1095–101 |year=1992 |pmid=1451940 |doi=}}</ref> ರೋಗದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಹುಡುಗಿಯರಲ್ಲಿ ಯೌವನಾವಸ್ಥೆಗೆ ಬಂದ ನಂತರ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ,<ref name="pmid2926969">{{cite journal |author=Linet MS, Stewart WF, Celentano DD, Ziegler D, Sprecher M |title=An epidemiologic study of headache among adolescents and young adults |journal=JAMA |volume=261 |issue=15| pages = e1197 |year=1989 |pmid=2926969 | doi = 10.1001/jama.261.15.2211}}</ref><ref name="pmid557763">{{cite journal |author=Ziegler DK, Hassanein RS, Couch JR |title=Characteristics of life headache histories in a nonclinic population |journal=Neurology |volume=27 |issue=3 |pages=265–9 |year=1977 |pmid=557763|doi=}}</ref><ref name="pmid14444681">{{cite journal |author=SELBY G, LANCE JW |title=Observations on 500 cases of migraine and allied vascular headache |journal=J. Neurol. Neurosurg. Psychiatr. |volume=23 |issue= |pages=23–32 |year=1960 |pmid=14444681 |doi=10.1136/jnnp.23.1.23}}</ref> ಆರಂಭಿಕ ವಯಸ್ಕ ಜೀವನದವರೆಗೆ ಇದು ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.<ref name="pmid16740819">{{cite journal |author=Anttila P, Metsähonkala L, Sillanpää M |title=Long-term trends in the incidence of headache in Finnish schoolchildren |journal=Pediatrics|volume=117 |issue=6 |pages=e1197–201 |year=2006 |pmid=16740819 |doi=10.1542/peds.2005-2274}}</ref> ಮಧ್ಯ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೆ 25%ನಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಬಾರಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ, ಪುರುಷರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದು 10%ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ.<ref name="Stovner" /><ref name="pmid8502385">{{cite journal |author=Lipton RB, Stewart WF |title=Migraine in the United States: a review of epidemiology and health care use |journal=Neurology |volume=43 |issue=6 Suppl 3 |pages=S6–10 |year=1993 |pmid=8502385 |doi=}}</ref> ಮುಟ್ಟು ನಿಂತ ನಂತರ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಮೈಗ್ರೇನ್ ದಾಳಿಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ 70ರ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ವ್ಯಾಪನೆಯು ಸುಮಾರು 5%ಗೆ ಹಿಂದಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ ಗಂಡು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣು ರೋಗಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಸಮಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿತ್ತದೆ.<ref name="Stovner" /><ref name="pmid8502385" /> ಎಲ್ಲಾ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೆಳವು-ಸೂಚನೆ ಇಲ್ಲದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಸೆಳವು-ಸೂಚನೆ ಇರುವ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದು 1.5:1 ಮತ್ತು 2:1ರ ನಡುವಿನ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.<ref name="pmid1525797">{{cite journal |author=Rasmussen BK, Olesen J|title=Migraine with aura and migraine without aura: an epidemiological study |journal=Cephalalgia |volume=12 |issue=4 |pages=221–8; discussion 186 |year=1992 |pmid=1525797|doi = 10.1046/j.1468-2982.1992.1204221.x}}</ref><ref name="pmid12950377">{{cite journal |author=Steiner TJ, Scher AI, Stewart WF, Kolodner K, Liberman J, Lipton RB |title=The prevalence and disability burden of adult migraine in England and their relationships to age, gender and ethnicity |journal=Cephalalgia |volume=23 |issue=7 |pages=519–27|year=2003 |pmid=12950377| doi = 10.1046/j.1468-2982.2003.00568.x}}</ref> ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸೆಳವು ಸೂಚನೆಯಿಲ್ಲದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಪನೆಯ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="pmid1525797" /> ಯೌವನಾವಸ್ಥೆಗೆ ಬರುವ ಮುನ್ನ ಮತ್ತು ಮುಟ್ಟು ನಿಂತ ನಂತರದ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ, ಸೆಳವು ಸೂಚನೆ ಇರುವ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ 15–50 ವಯಸ್ಸಿನವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯ.<ref name="pmid16740819" /><ref name="pmid16864816">{{cite journal |author=Bigal ME, Liberman JN, Lipton RB |title=Age-dependent prevalence and clinical features of migraine|journal=Neurology |volume=67 |issue=2 |pages=246–51 |year=2006 |pmid=16864816 |doi=10.1212/01.wnl.0000225186.76323.69}}</ref> ವಯಸ್ಸು, ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನ ಪ್ರಕಾರದ ಮಧ್ಯೆ ಪ್ರಬಲ ಸಂಬಂಧವಿದೆ.<ref name="pmid1746521">{{cite journal |author=Stewart WF, Linet MS, Celentano DD, Van Natta M, Ziegler D|title=Age- and sex-specific incidence rates of migraine with and without visual aura |journal=Am. J. Epidemiol. |volume=134 |issue=10 |pages=1111–20 |year=1991 |pmid=1746521|doi=}}</ref> ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ವ್ಯಾಪನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವ ಭೌಗೋಳಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿನ ಅಧ್ಯಯನವು ಸಂಭವಗಳು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ,<ref name="pmid12583837">{{cite journal |author=Wang SJ |title=Epidemiology of migraine and other types of headache in Asia |journal=Curr Neurol Neurosci Rep |volume=3 |issue=2 |pages=104–8 |year=2003|pmid=12583837| doi = 10.1007/s11910-003-0060-7}}</ref><ref name="pmid9399008">{{cite journal |author=Lavados PM, Tenhamm E |title=Epidemiology of migraine headache in Santiago, Chile: a prevalence study |journal=Cephalalgia |volume=17 |issue=7 |pages=770–7 |year=1997 |pmid=9399008| doi = 10.1046/j.1468-2982.1997.1707770.x}}</ref> ಯುರೋಪ್ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿನ ಅಂಶಗಳ ಮೌಲ್ಯ ರೇಖೆಗಿಂತ ಅವು ತಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref name="Stovner"/> ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನ ಪ್ರಮಾಣವು ಮ‌ೂರ್ಛೆ ರೋಗ ಹೊಂದಿರುವ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿರುವ [[ಮ‌ೂರ್ಛೆ ರೋಗ]]ದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಇದು ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಮ‌ೂರ್ಛೆ ರೋಗ ಇರುವವರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name="pmid7969967">{{cite journal |author=Ottman R, Lipton RB |title=Comorbidity of migraine and epilepsy |journal=Neurology |volume=44 |issue=11|pages=2105–10 |year=1994 |pmid=7969967 |doi=}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:Cruikshank - The Head Ache.png|thumb|left|270px|ತಲೆ ನೋವು. ಜಾರ್ಜ್ ಕ್ರುಕ್‌ಶಾಂಕ್ (1819)]] [[ಕೊರೆಯಲಾಗಿರುವ 9,000 ವರ್ಷ ಹಿಂದಿನ ತಲೆ ಬುರುಡೆಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ|ಕೊರೆಯಲಾಗಿರುವ[[9,000 ವರ್ಷ ಹಿಂದಿನ ತಲೆ ಬುರುಡೆಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ{{Citation needed|citation needed|date=November 2009}}]]]]. ತಲೆನೋವನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ತೀವ್ರ ಕ್ರಮವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಇದನ್ನು ರುಜುವಾತುಪಡಿಸಲು ಯಾವುದೇ ಸ್ಪಷ್ಟ ಆಧಾರಗಳಿಲ್ಲ. {{Citation needed|date=September 2007}}. [[ನರಶೂಲೆ]] ಇರುವ ತಲೆನೋವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1200ರಲ್ಲಿಯೇ ಪುರಾತನ ಈಜಿಪ್ಟಿನ ವೈದ್ಯಕೀಯ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ನಮ‌ೂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗೋಚರ [[ಸೆಳವು ಸೂಚನೆ]]ಯು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ತಲೆ ನೋವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ವಾಂತಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಪಶಮನ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 400ರಲ್ಲಿ [[ಹಿಪ್ಪೋಕ್ರೇಟ್ಸ್]] ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. [[ಕ್ಯಪಡೋಕಿಯಾ]]ದ ಆರೆಟಿಯಸ್ ಎರಡು ಬಾರಿ ತಲೆನೋವು ಬರುವ ಮಧ್ಯೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಿದ್ದು ವಾಂತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವ ಒಮ್ಮಗ್ಗುಲಿನ ತಲೆನೋವಿನ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನೀಡಿದ ವಿವರಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ "ಆವಿಷ್ಕಾರಕ" ಎಂಬ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಪರ್ಗಮನ್‌ನ [[ಗ್ಯಾಲೆನಸ್]] "ಹೆಮಿಕ್ರೇನಿಯ" (ಅರ್ಧ-ತಲೆ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಿದ, ಇದರಿಂದ "ಮೈಗ್ರೇನ್‌" ಪದ ನಿಷ್ಪನ್ನಗೊಂಡಿದೆ. ಮೈಗ್ರೇನ್ ತಗುಲಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಾಕರಿಕೆ ಮತ್ತು ವಾಂತಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ [[ಜಠರ]] ಮತ್ತು ಮಿದುಳಿನ ಮಧ್ಯೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದನು. ಆಂಡಲುಸಿಯಾದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ವೈದ್ಯ ಅಬು ಎಲ್ ಕೇಸಿಮ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯುವ [[ಅಬುಲ್ಕೇಸಿಸ್]], ತಲೆಗೆ ಕಾಯಿಸಿದ ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಹಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಕಪೋಲದಲ್ಲಿ ಸೀಳುಕಾ ಗಾಯ ಮಾಡಿ ಅದರೊಳಗೆ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿಯನ್ನು ತೂರಿಸುವುದರಿಂದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಉಪಶಮನ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. [[ಮಧ್ಯಯುಗ]]ದಲ್ಲಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಅನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಅಮರಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಭಿನ್ನ ಭಾವನಾರೂಪದ ಕಾಯಿಲೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದ್ದರು, ಅದರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಕಾಯಿಸಿದ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಹಿಡಿದು ರಕ್ತ ತೆಗೆಯುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹಾಗೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಾಟಮಂತ್ರವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು{{Citation needed|date=September 2007}}. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಆಕ್ರಮಣಶೀಲ [[ಹಳದಿ ಪಿತ್ತರಸ]]ದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಗ್ಯಾಲೆನಸ್‌ನ ಶಿಷ್ಯರು ವಿವರಿಸಿದರು. ಎಬ್ನ್ ಸಿನ ([[ಅವಿಸೆನ್ನ]]) ಅವನ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕ "ಎಲ್ ಕನೂನ್ ಫೆಲ್ ಟೆಬ್"ನಲ್ಲಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಅನ್ನು ಹೀಗೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾನೆ - "...&nbsp;ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಚಲನೆ, ಕುಡಿತ ಮತ್ತು ತಿನ್ನುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಶಬ್ಧಗಳು ನೋವನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತವೆ. ರೋಗಿಯು ಮಾತನಾಡುವ ಶಬ್ಧ ಮತ್ತು ಬೆಳಕನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರ. ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತವಾಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. " ಅಬು ಬಾಕ್ರ್ ಮಹಮ್ಮದ್ ಐಬ್ನ್ ಜಕಾರಿಯ ರಾಜಿಯು ಮಹಿಳೆಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತಲೆನೋವು ವಿವಿಧ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾನೆ, "...ಹಾಗೂ ಅಂತಹ ತಲೆನೋವು ಹೆರಿಗೆ ಮತ್ತು [[ಗರ್ಭಪಾತ]]ದ ನಂತರ ಅಥವಾ [[ಮುಟ್ಟು ನಿಂತಾಗ]] ಮತ್ತು [[ಡಿಸ್ಮೆನೋರಿಯಾ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ." [[ಲಂಡನ್‌]]ನಲ್ಲಿ 1712ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ''ಬಿಬ್ಲಿಯೊತೆಕ ಅನಾಟಮಿಕ, ಮೆಡಿಕ್, ಚಿರುರ್ಜಿಕ'' ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ, "ಮೆಗ್ರಿಮ್"ಅನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಮುಖ್ಯ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಐದು ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ತಲೆನೋವುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಹಮ್ ಮತ್ತು [[ವೋಲ್ಫ್]] (1938) ಅವರ ಬರಹದಲ್ಲಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌‌ನಿಂದ ಉಪಶಮನ ಪಡೆಯಲು [[ಅರ್ಗಟಮೈನ್]] ಟಾರ್ಟ್ ಅನ್ನು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ನಂತರ 20ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ಹ್ಯಾರೋಲ್ಡ್ ವೋಲ್ಫ್]] (1950) ತಲೆನೋವಿನ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ನರವ್ಯೂಹದ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನ ನಾಳೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿದನು. == ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ == === ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಣಾಮ === {{Unreferenced section|date=August 2008}} ನೋವು ಮತ್ತು ವೇದನೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ, ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗವು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಖರ್ಚಿಗೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಮ‌ೂಲ. ಇದನ್ನು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ €27 ಶತಕೋಟಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಖರ್ಚಿರುವ ಅತೀ ದುಬಾರಿ ನರವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾಯಿಲೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡಲಾಗಿದೆ<ref>[http://www.sinapsa.org/Osnova/Materiali/Cost-paper-EBC.pdf ಕೋಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಡಿಸಾರ್ಡರ್ಸ್ ಆಫ್ ದ ಬ್ರೈನ್ ಇನ್ ಯುರೋಪ್]</ref>. $313ನಷ್ಟು ಕಳೆದುಕೊಂಡ-ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಪ್ರತಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗಿಯ ಆರು ತಿಂಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಖರ್ಚು ಸುಮಾರು $107 [[USD]] ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು 1988 ಅಧ್ಯಯನವು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಿದೆ.{{Citation needed|date=February 2007}} ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನಿಂದಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಉದ್ಯೋಗದಾತನ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಖರ್ಚು ಪ್ರತಿ ರೋಗಿಗೆ $3,309ನಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ 1994ರಲ್ಲಿ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಖರ್ಚು ಸುಮಾರು ಒಂದು ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‍‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಉತ್ಪಾದಕೆಯು ಹದಿಮ‌ೂರರಿಂದ ಹದಿನೇಳು ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳು ಎಂದು ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಲು ಸಹಾಯವಾಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗದಾತರು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ನ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಬಹುದು. ವಾರಕ್ಕೆ 5 ದಿನ, 9-5 ಗಂಟೆಗಳ ದುಡಿಮೆಯ ಮಾದರಿಯು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಸಾಧುವಾದುದಲ್ಲ. ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಉದ್ಯೋಗದಾತರು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪೀಡಿತ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಉಭಯತರಿಗೂ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಾಂಥ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. == ಇದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == * [[ಅಕ್ಷಿಪಟಲದ ಮೈಗ್ರೇನ್‌]] {{col-begin}} {{col-2}} === ಸಂಸ್ಥೆಗಳು === * [[ದ ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲಂಡನ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಕ್ಲಿನಿಕ್]] * [[ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಆಕ್ಷನ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್]] - ಒಂದು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್]] [[ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಶೋಧನಾ]] [[ಪುದುವಟ್ಟು]] * [[ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಆರ ಫೌಂಡೇಶನ್]] - ಜರ್ಮನ್ [[ಸ್ವಯಂ ಸೇವಾ]] ಸಂಸ್ಥೆ * [[ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಟ್ರಸ್ಟ್]] - ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪುದುವಟ್ಟು {{col-2}} === ಇತರ ವಿಧಾನಗಳು === * [[ಮೈಗ್ರೇನ್‌ (ಪುಸ್ತಕ)]] - [[ನರಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] [[ಆಲಿವರ್ ಸಾಕ್ಸ್]]‌ನ ಪುಸ್ತಕ, ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅವನ [[ರೋಗಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನ]]ವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು [[ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿ]]ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ * [[ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಬಾಯ್]] - ಇದು ತೀವ್ರ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಇರುವ ಹುಡುಗನ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುವ ಒಂದು [[ಹಾಸ್ಯ ಚಿತ್ರಾವಳಿ]] * ''[[ಓನ್ಜೆ ಡ್ಯಾನ್ಸೆಸ್ ಪೌರ್ ಕೋಂಬಾಟ್ರೆ ಲಾ ಮೈಗ್ರೇನ್‌]]'' (''ಇಲೆವೆನ್ ಡ್ಯಾನ್ಸಸ್ ಫಾರ್ ಫೈಟಿಂಗ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌'' ) - [[ಬೆಲ್ಜಿಯನ್]] ಬ್ಯಾಂಡ್ [[ಅಕ್ಸಾಕ್ ಮಾಬೌಲ್]]‌ನ ಆಲ್ಬಮ್ * [[ದೀರ್ಘ ಕಾಲೀನ ತಲೆನೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು]] {{col-end}} == ಅಡಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{reflist|3}} == ಆಕರಗಳು == {{Refbegin|2}} === ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪ್ರಚೋದಕಗಳು === * ಫಡರೇಶನ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೊಸೈಟೀಸ್ ಫಾರ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪರಿಮೆಂಟಲ್ ಬಯೋಲಜಿ [FASEB] [1995]. ಮೋನೊಸೋಡಿಯಂ ಗ್ಲುಟಮೇಟ್‌ನ (MSG) ಪ್ರತಿಕೂಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ. ಬೆತೆಸ್ಡಾ, MD: ಲೈಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ರೀಸರ್ಚ್ ಆಫೀಸ್, FASEB. * ರವಿಶಂಕರ್, K (2006). 'ಹೇರ್ ವಾಶ್' ಅಥವಾ 'ಹೆಡ್ ಬಾತ್' ಟ್ರಿಗರಿಂಗ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ - 94 ಭಾರತೀಯ ರೋಗಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆ"" ಸೆಫಲ್ಜಿಯ 26 (11): 1330–1334. ISSN 0333-1024. === ಚಿಕಿತ್ಸೆ === * ಪಿಯರ್ಸ್, J.M.S. (1994). ''ಹೆಡ್‌ಏಕ್'' ''ನ್ಯೂರೊಲಾಜಿಕಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್'' ಸೀರೀಸ್. ''ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂರೊಲಾಜಿಕಲ್ ನ್ಯೂರೊಸರ್ಜರಿ ಆಂಡ್ ಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿ.'' '''57''' , 134–144. * ಮಯೋ ಕ್ಲಿನಿಕ್ ಸ್ಟಾಫ್. 2005. [http://www.mayoclinic.com/invoke.cfm?objectid=7B64CC94-AFDF-42DA-BE3EBAA687DE024A ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ ]. 2005ರ ಆಗಸ್ಟ್ 14ರಲ್ಲಿ ಮರು ಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು * ಕ್ಯಾಥಿ ವೋಂಗ್, ND. (2005. [http://altmedicine.about.com/od/popularhealthdiets/a/migrainediet.htm ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಎಲಿಮಿನೇಶನ್ ಡೈಯಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204152734/http://altmedicine.about.com/od/popularhealthdiets/a/migrainediet.htm |date=2010-12-04 }} - 2005ರ ಆಗಸ್ಟ್ 14ರಲ್ಲಿ ಪುನಃಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು * ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಲೇಖನಗಳು (2005). [http://intelegen.com/nutrients/index.htm#Migraine_and_Headaches ಬಟರ್ಬರ್, ಕೊ-ಎಂಜೈಮ್ Q-10, ಮೆಲಟೋನಿನ್, ಫೋಲಿಕ್ ಆಸಿಡ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113040535/http://intelegen.com/nutrients/index.htm#Migraine_and_Headaches |date=2010-01-13 }} * ಬುಚೋಲ್ಜ್, D. (2002) ''ಹೀಲ್ ಯುವರ್ ಹೆಡ್‌ಏಕ್: ದ 1-2-3 ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ'' , ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ವರ್ಕ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್, ISBN 0-7611-2566-3 * ಲಿವಿಂಗ್‌ಸ್ಟೋನ್, I. ಮತ್ತು ನೋವಕ್, D. (2003) ''ಬ್ರೇಕಿಂಗ್ ದ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ ಸೈಕಲ್'' , ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಹೆನ್ರಿ ಹಾಲ್ಟ್ ಆಂಡ್ ಕೊ. ISBN 0-8050-7221-7 * ಐಜೆಕ್ಸೋನ್ L ಮತ್ತು ಐಜೆಕ್ಸೋನ್ C. . [http://www.izecksohn.com/leonardo/ ಪ್ಲುಯೆಡ್ಸ್ ಹೈಪರ್‌ಟೆನ್ಶನ್ ಸಿಂಡ್ರೋಮ್ಸ್]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ISBN 978-85-906664-0-0. ==== ಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್‍ಗಳು ==== * ಕೋಹನ್ JA, ಬಿಯಲ್ D, ಬೆಕ್ A ''ಮತ್ತು ಇತರರು'' ''ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಫಾರ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಇನ್ ಎ ಹೆಲ್ತ್ ಮೆಂಟೈನೆನ್ಸ್ ಆರ್ಗನೈಸೇಶನ್: ಇಕಾನಮಿಕ್, ಹ್ಯೂಮನಿಸ್ಟಿಕ್ ಆಂಡ್ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಔಟ್‌ಕಮ್ಸ್. '' ''ಕ್ಲಿನ್ ತೆರ್'' 1999;'''21''' :190–205. * ಆಡೆಲ್ಮ್ಯಾನ್ JU, ಶಾರ್ಫ್‌ಮ್ಯನಾನ್ M, ಜಾನ್ಸನ್ R ''ಮತ್ತು ಇತರರು.'' ''ಇಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಆಫ್ ಓರಲ್ ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಆನ್ ವರ್ಕ್‌ಪ್ಲೇಸ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಟಿವಿಟಿ, ಹೆಲ್ತ್-ರಿಲೇಟೆಡ್ ಕ್ವಾಲಿಟಿ ಆಫ್ ಲೈಫ್, ಹೆಲ್ತ್‌ಕೇರ್ ಯ‌ೂಸ್ ಆಂಡ್ ಪೇಶೆಂಟ್ ಸ್ಯಾಟಿಸ್‌ಫ್ಯಾಕ್ಶನ್ ವಿತ್ ಮೆಡಿಕೇಶನ್ ಇನ್ ನರ್ಸಸ್ ವಿತ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌. '' ''ಆಮ್ J ಮನಾಗ್ ಕೇರ್'' 1996;'''2''' :1407–1416. * ಕೋಹೆನ್ JA, ಬಿಯಲ್ DG, ಮಿಲ್ಲರ್ DW, ಬೆಕ್ A, ಪೈಟ್ G, ಕ್ಲೆಮೆಂಟ್ಸ್ BD. ''ಸಬ್‌ಕ್ಯುಟೇನಿಯಸ್ ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಫಾರ್ ದ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌: ಹ್ಯೂಮನಿಸ್ಟಿಕ್, ಇಕಾನಮಿಕ್ ಆಂಡ್ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಕಾನ್ಸಿಕ್ವೆನ್ಸಸ್. '' ''ಫ್ಯಾಮ್ ಮೆಡ್'' 1996;'''28''' :171–177. * ಜಿಂಗ್ರ್ಯಾನ್ P, ಕ್ಯಾಡಿ RK, ರುಬಿನೊ J, ಮಿಲ್ಲರ್ D, ಗ್ರೈಸ್ RB, ಗಟ್ಟರ್‌ಮ್ಯಾನ್ DL. ''ಇಂಪ್ರೂಮೆಂಟ್ಸ್ ಇನ್ ಹೆಲ್ತ್-ರಿಲೇಟೆಡ್ ಕ್ವಾಲಿಟಿ ಆಫ್ ಲೈಫ್ ವಿತ್ ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಫಾರ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌. '' ''J ಮೆಡ್ ಇಕಾನ್'' 1996;'''42''' :36–42. * ಸೋಲೊಮನ್ GD, ನೈಲ್ಸನ್ K, ಮಿಲ್ಲರ್ D. ''ದ ಇಫೆಕ್ಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಆನ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌: ಹೆಲ್ತ್-ರಿಲೇಟೆಡ್ ಕ್ವಾಲಿಟಿ ಆಫ್ ಲೈಫ್.'' ''ಮೆಡ್ ಇಂಟರ್ಫೇಸ್'' 1995;ಜೂನ್:134–141. * ಸೋಲೊಮನ್ GD, ಸ್ಕೋಬಿಯರಂಡ FG, ಗೆನ್ಜೆನ್ JR. ''ಕ್ವಾಲಿಟಿ ಆಫ್ ಲೈಫ್ ಅಸೆಸ್ಮೆಂಟ್ ಎಮಾಂಗ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಪೇಶೆಂಟ್ಸ್ ಟ್ರೀಟೆಡ್ ವಿತ್ ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್. '' ''ಹೆಡ್‌ಏಕ್'' 1995;'''35''' :449–454. * ಸಾಂಟನೆಲ್ಲೊ NC, ಪೊಲಿಸ್ AB, ಹಾರ್ಟ್‌ಮೈರ್ SL, ಕ್ರ್ಯಾಮರ್ MS, ಬ್ಲಾಕ್ GA, ಸಿಲ್ಬರ್‌ಸ್ಟೈನ್ SD. ''ಇಂಪ್ರೂಮೆಂಟ್ ಇನ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ಸ್ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಕ್ವಾಲಿಟಿ ಆಫ್ ಲೈಫ್ ಇನ್ ಎ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಟ್ರಯಲ್ ಆಫ್ ರಿಜಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್. '' ''ಸೆಫಲಾಲ್ಜಿಯ'' 1997;'''17''' :867–872. * ಕ್ಯಾರೊ JJ, ಗೆಟ್ಸಿಯೋಸ್ D. ''ಫಾರ್ಮಕೊಇಕಾನಮಿಕ್ ಎವಿಡೆನ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಕನ್ಸಿಡರೇಶನ್ಸ್ ಫಾರ್ ಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌. '' ''ಎಕ್ಸ್‌ಪರ್ಟ್ ಓಪಿನ್ ಫಾರ್ಮಕೋದರ್'' 2002;'''3''' :237–248. * ಲೋಫ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ JH, ಜಾನ್ಸನ್ NE, ಬ್ಯಾಟೆನ್‌ಹೋರ್ಸ್ಟ್ AS, ನಾಶ್ DB. ''ಚೇಂಜಸ್ ಇನ್ ರಿಸೋರ್ಸ್ ಯೂಸ್ ಆಂಡ್ ಔಟ್‌ಕಮ್ಸ್ ಫಾರ್ ಪೇಶೆಂಟ್ಸ್ ವಿತ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಟ್ರೀಟೆಡ್ ವಿತ್ ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್: ಎ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಡ್ ಕೇರ್ ಪರ್ಸ್ಪೆಕ್ಟಿವ್. '' ''ಆರ್ಚ್ ಇಂಟರ್ನ್ ಮೆಡ್'' 1999;'''159''' : 857–863. * ಕ್ಯಾಡಿ RC, ರ‌್ಯಾನ್ R, ಜಿಂಗ್ರಾನ್ P, O’ಕ್ವಿನ್ S, ಪೈಟ್ DG. ''ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಇಂಜೆಕ್ಷನ್ ರೆಡ್ಯೂಸಸ್ ಪ್ರೋಡಕ್ಟಿವಿಟಿ ಲಾಸ್ ಡ್ಯೂರಿಂಗ್ ಎ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಅಟ್ಯಾಕ್. '' ''ಆರ್ಕ್ ಅಂಟರ್ನ್ ಮೆಡ್ '' 1998;'''158''' : 1013–1018. * ಲಿಟೇಕರ್ DG, ಸೋಲೊಮನ್ GD, ಗೆಂಜೆನ್ JR. ''ಇಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಆಫ್ ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಆನ್ ಕ್ಲಿನಿಕ್ ಯುಟಿಲೈಸೇಶನ್ ಆಂಡ್ ಕಾಸ್ಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಕೇರ್ ಇನ್ ಮೈಗ್ರೇನರ್ಸ್. '' ''ಹೆಡ್‌ಏಕ್'' 1996;'''36''' :538–541. * ಗ್ರೀನರ್ DL, ಆಡ್ಡಿ SN. ''ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಯ‌ೂಸ್ ಇನ್ ಎ ಲಾರ್ಜ್ ಗ್ರೂಪ್-ಮಾಡೆಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ಮೆಂಟೈನೆನ್ಸ್ ಆರ್ಗನೈಸೇಶನ್. '' ''ಆಮ್ J ಹೆಲ್ತ್ ಸಿಸ್ಟ್ ಫಾರ್ಮ್ '' 1996;'''53''' :633–638. * ಲೋಫ್‌ಲ್ಯಾಡ್ JH, ಕಿಮ್ SS, ಬ್ಯಾಟೆನ್‌ಹೋರ್ಸ್ಟ್ AS ''ಮತ್ತು ಇತರರು.'' ''ಕಾಸ್ಟ್-ಇಫೆಕ್ಟಿವ್‌ನೆಸ್ ಆಂಡ್ ಕಾಸ್ಟ್-ಬೆನಿಫಿಟ್ ಆಫ್ ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಇನ್ ಪೇಶೆಂಟ್ಸ್ ವಿತ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌. '' ''ಮಯೊ ಕ್ಲಿನ್ ಪ್ರೋಕ್ '' 2001;'''76''' :1093–1101. * ಬಿಡ್ಲ್ AK, ಶೈಹ್ YC, ಕ್ವೋಂಗ್ WJ. ''ಕೋಸ್ಟ್-ಬೆನಿಫಿಟ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್ ಆಫ್ ಸುಮಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್ ಟ್ಯಾಬ್ಲೆಟ್ಸ್ ವರ್ಸಸ್ ಯ‌ೂಜುಯಲ್‌ಥೆರಪಿ ಫಾರ್ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌. '' ''ಫಾರ್ಮಕೊಥೆರಪಿ '' 2000;'''20''' : 1356–1364. * ಕ್ಯಾರೊ JJ, ಗೆಟ್ಸಿಯೋಸ್ D, ರ‌್ಯಾಗಿಯೊ G, ಕ್ಯಾರೊ G, ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ L. ''ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಇನ್ ಕೆನಡಾ ವಿತ್ ನಾರಟ್ರಿಪ್ಟಾನ್: ಎ ಕೋಸ್‌ಇಫೆಕ್ಟಿವ್‌ನೆಸ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್. '' ''ಹೆಡ್‌ಏಕ್ '' 2001;'''41''' :456–464. === ಸಾಮಾನ್ಯ === * [[ಸ್ಯಾಕ್ಸ್, ಆಲಿವರ್]] (1999) ''[[ಮೈಗ್ರೇನ್‌]]'' , ವಿಂಟೇಜ್ ISBN 0-520-08223-0 * ರೆಲೌಜ್ಯಾಟ್, ರಾವೊಲ್ & ಥಿಯೋಲೆಟ್, ಜೀನ್-ಪಿಯರೆ, ''ವೈಂಕ್ರೆ ಲಾ ಮೈಗ್ರೇನ್‌'' , ಅನಾಗ್ರಾಮೆ, 2006 ISBN 2-35035046 * ಬ್ಲೋಂಡಿನ್, ಬೆಟ್ಸಿ, (2008) "ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಶನ್ಸ್: ಎ ಕ್ರಿಯೇಟಿವ್ ಜರ್ನಿ ಥ್ರೂ ಲೈಫ್ ವಿತ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌, ವರ್ಡ್‌ಮೆಟ್ರೊ ಪ್ರೆಸ್ ISBN 0-615-20197-0 === ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಣಾಮ === * ಎಡ್ಮೀಡ್ಸ್ J, ಮ್ಯಾಕೆಲ್ JA. ''ದ ಇಕಾನಮಿಕ್ ಇಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಆಫ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌: ಆನ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್ ಆಫ್ ಡೈರೆಕ್ಟ್ ಆಂಡ್ ಇನ್‌ಡೈರೆಕ್ಟ್ ಕೋಸ್ಟ್ಸ್. '' ''ಹೆಡ್‌ಏಕ್ '' 2002;'''42''' :501–509. * ಗರ್ತ್ WC, ಕ್ಯಾರಿಡೆಸ್ GW, ದಸ್ಬಾಚ್ EJ, ವಿಸ್ಸರ್ WH, ಸಾಂಟನೆಲ್ಲೊ NC. ''ದ ಮಲ್ಟಿನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಆಫ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಸಿಂಪ್ಟಮ್ಸ್ ಆನ್ ಹೆಲ್ತ್‌ಕೇರ್ ಯುಟಿಲೈಸೇಶನ್ ಆಂಡ್ ವರ್ಕ್ ಲಾಸ್.'' ''ಫಾರ್ಮಕೊಇಕಾನಮಿಕ್ಸ್'' 2001;'''19''' :197–206. * ಹು XH, ಮಾರ್ಕ್ಸನ್ LE, ಲಿಪ್ಟೋನ್ RB, ಸ್ಟೆವಾರ್ಟ್ WF, ಬರ್ಗರ್ ML. ''ಬರ್ಡನ್ ಆಫ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಇನ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್: ಡಿಸ್‌ಎಬಿಲಿಟಿ ಆಂಡ್ ಇಕಾನಮಿಕ್ ಕೋಸ್ಟ್ಸ್. '' ''ಆರ್ಕ್ ಇಂಟರ್ನ್ ಮೆಡ್ '' 1999;'''159''' :813–818. * ಓಸ್ಟರ್‌ಹಾಸ್ JT, ಗಟ್ಟರ್‌ಮ್ಯಾನ್ DL, ಪ್ಲಾಚೆಟ್ಕ JR. ''ಹೆಲ್ತ್‌ಕೇರ್ ರಿಸೋರ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಲೊ ಲೇಬರ್ ಕಾಸ್ಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ಸ್ ಇನ್ ದ US. ಫಾರ್ಮಕೊಇಕಾನಮಿಕ್ಸ್ '' 1992;'''2''' :2–11. === ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಚಿತ್ರಣ === * ಬ್ಲಾಯು JN. ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಮೈಗ್ರೇನ್‌: ಸಿಂಪ್ಟಮ್ಸ್ ಬಿಟ್ವೀನ್ ವಿಜುಯಲ್ ಆರ ಆಂಡ್ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ ಆನ್ಸೆಟ್. ಲಾನ್ಸೆಟ್ 1992;340:355-6. * ಸಿಲ್ಬರ್‌ಸ್ಟೈನ್ SD: ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಸಿಂಪ್ಟಮ್ಸ್: ರಿಸಲ್ಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಎ ಸರ್ವೆ ಆಫ್ ಸೆಲ್ಫ್-ರಿಪೋರ್ಟೆಡ್ ಮೈಗ್ರೇನರ್ಸ್. ಹೆಡ್‌ಏಕ್ 1995;35:387-96. * ಸಿಲ್ಬರ್‌ಸ್ಟೈನ್ SD, ಸ್ಯಾಪರ್ JR, ಫ್ರೈಟ್ಯಾಗ್ F. ಮೈಗ್ರೇನ್‌: ಡಯಾಗ್ನಾಸಿಸ್ ಆಂಡ್ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್. ಇನ್: ಸಿಲ್ಬರ್‌ಸ್ಟೈನ್ SD, ಲಿಪ್ಟೋನ್ RB, ಡಾಲೆಸ್ಸಿಯೊ DJ, ಎಡ್ಸ್. ವೋಲ್ಫ್ಸ್ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ ಆಂಡ್ ಅದರ್ ಹೆಡ್ ಪೇಯ್ನ್‌. 7ನೇ ಆವೃತ್ತಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಯ‌ೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, 2001:121–237. {{Refend}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{DMOZ|/Health/Conditions_and_Diseases/Neurological_Disorders/Headaches/Migraine/}} * [http://www.migraine-headache-help.com ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ ಇನ್ಫರ್ಮೇಶನ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100517083825/http://migraine-headache-help.com/ |date=2010-05-17 }} * [http://midrin.org/migraine-headaches.html ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಟ್ರಿಗರ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್] === ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾಹಿತಿ === * [http://www.ninds.nih.gov/disorders/headache/detail_headache.htm ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಇನ್ಫರ್ಮೇಶನ್ ಫ್ರಮ್ ದ US ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂರಲಾಜಿಕಲ್ ಡಿಸಾರ್ಡರ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಸ್ಟ್ರೋಕ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414172923/http://www.ninds.nih.gov/disorders/headache/detail_headache.htm |date=2012-04-14 }} * {{PDF|[http://216.25.100.131/upload/CT_Clas/diagnost.pdf Diagnostic criteria]|1.21&nbsp;MB}} * [http://www.emedicinehealth.com/alternative_and_complementary_approaches_to_migrai/article_em.htm ಆಲ್ಟರ್ನೇಟಿವ್ ಆಂಡ್ ಕಾಂಪ್ಲಿಮೆಂಟರಿ ಅಪ್ರೋಚಸ್ ಟು ಮೈಗ್ರೇನ್‌ ಆಂಡ್ ಕ್ಲಸ್ಟರ್ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ಸ್] === ಸಂಸ್ಥೆಗಳು === * [http://www.w-h-a.org ವರ್ಲ್ಡ್ ಹೆಡ್‌ಏಕ್ ಅಲೈಯನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050815075521/http://www.w-h-a.org/ |date=2005-08-15 }} * [http://www.blackwellpublishing.com/journal.asp?ref=0017-8748&amp;site=1 ಹೆಡ್‌ಏಕ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216110541/http://www.blackwellpublishing.com/journal.asp?ref=0017-8748&site=1 |date=2008-12-16 }} - ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪತ್ರಿಕೆ {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮೈಗ್ರೇನ್‌]] [[ವರ್ಗ:ನರವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತಲೆನೋವುಗಳು]] exdg6r60rrqd9bbboisdh4kx8fezyzh 0 22716 1373037 1372135 2026-05-08T21:25:52Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373037 wikitext text/x-wiki {{ಉಲ್ಲೇಖ}} [[ಇಂಡಿಯಾ]] ದೇಶದ ಇತಿಹಾಸದ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ೧೭೮೪ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಲ್ಕತ್ತದ [[ರಾಯಲ್ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೆಟಿ]]ಯ ಶಾಖೆಯಾಗಿ '''ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ'''ಯು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ೧೯೦೯ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಇಂಡಿಯಾದ ಇತಿಹಾಸ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಜನಾಂಗೀಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಗೆಂದೇ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡಿತು. '''ಮಿಥ್''' ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಚೀನ, ಪುರಾಣ, ಇತಿಹಾಸಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸ್ಶೆಟಿಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಹಿಂದೆ ರೆವರೆಂಡ್ ಫಾದರ್ [[ಆಂತೋನ್ ಮರೀ ತಬಾ]] (Antoine Marie Tabard, M.A., M.B.E.)ಅವರ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿಯಿದೆ. ಇಂಡಿಯಾ ದೇಶದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಧ್ಯಯನದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಅರಿತವರಾಗಿದ್ದ ಅವರು ಅಂದು [[ಸಂತ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಕರ ಚರ್ಚು|ಸಂತ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಕರ ಚರ್ಚಿ]]ನ ಗುರುಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಸಹಕರಿಸಿದವರು ಆಗಿನ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ವಿಭಾಗದ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಆಗಿದ್ದ [[ಎಸ್ ಜೆ ರಿಚರ್ಡ್]] ಅವರು. [[Image:daly memorial hall bangalore.jpg|right|thumb|ಡ್ಯಾಲಿ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಹಾಲ್]] ==ಮೊದಲ ಪದಾಧಿಕಾರಿಗಳು== ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಪ್ರಥಮ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ [[ಡಾ ಮೊರಿಸ್ ಡಬ್ಲ್ಯು ಟಾವರ್ಶ್]], ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಫಾದರ್ ತಬಾ, ಗೌರವ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಹಾಗೂ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ [[ಇ ಡಬ್ಲ್ಯು ವೆಥರಲ್]] ಕೋಶಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಜರ್ಮನ್ ಮೂಲದ [[ಜಿ ಹೆಚ್ ಕೃಂಬಿಗಲ್]], ಗೌರವಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ರೆಸಿಡೆಂಡ್ ಆಗಿದ್ದ [[ಸ್ಟುವರ್ಟ್ ಫ್ರೇಜರ್]]ರವರು ನಿರತರಾದರು. ಇವರೊಂದಿಗೆ ಪೋಷಕರಾಗಿ [[ಮೈಸೂರು ಮಹಾರಾಜ]]ರಾದ [[ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು]] ಹಾಗೂ ಸಹಪೋಷಕರಾಗಿ [[ಬರೋಡದ ಮಹಾರಾಜ]]ರಾದ [[ಸಯ್ಯಾಜಿರಾವ್ ಗಾಯಕ್ವಾಡ್]] ಅವರು ಕೈಜೋಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಗೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯನ್ನು ಹಾಕಿದರು. ==ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು== ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಭೆಗಳು ಪದಾಧಿಕಾರಿಗಳ ವಾಸಗೃಹಗಳಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜು]] ಮತ್ತು [[ಕಬ್ಬನ್ ಪಾರ್ಕ್]]ನಲ್ಲಿ ಆಗತಾನೇ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದ್ದ [[ಶೇಷಾದ್ರಿ ಅಯ್ಯರ್ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಹಾಲ್]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು ಸಂಸ್ಥೆಯ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಪತ್ರಿಕೆ [[ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಲಿ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ]] (QJMS) ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ದಕ್ಷಿಣ ಇಂಡಿಯಾದ ಇತಿಹಾಸ ಅಧ್ಯಯನದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡರೂ, ನಂತರದಲ್ಲಿ [[ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ]], [[ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರ]], [[ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ]], [[ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮುಂತಾದ ಸಂಶೋಧನಾ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕೆ ಸೂರ್ತಿ ಪ್ರೇರಣೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. ==ಡ್ಯಾಲಿ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಹಾಲ್== ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳಿಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ರೆಸಿಡೆಂಟರಾಗಿದ್ದ [[ಸರ್ ಹ್ಯೂಗ್ ಡ್ಯಾಲಿ]] ಅವರು ೧೯೧೪ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸಿದರು. ಆಗ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದ ಫಾದರ್ ಎ ಎಂ ತಬಾ ಅವರು ಸರಕಾರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಮನವಿಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದ ಯುವರಾಜ [[ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರು]], [[ಸೆನೋಟಾಫ್ ರಸ್ತೆ]] (ಈಗಿನ [[ನೃಪತುಂಗ ರಸ್ತೆ]]) ಯಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ನಿವೇಶನವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಕಟ್ಟಡದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಮಹಾರಾಜರಾದ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು, ಬರೋಡ, ಭೋಪಾಲ್ ಮತ್ತು ತಿರುವಾಂಕೂರು ರಾಜರು, [[ಸರ್ ದೊರಾಬ್ಜಿಟಾಟಾ]] ಹಾಗೂ [[ಅಶುತೋಷ್ ಮುಖರ್ಜಿ]] ಮುಂತಾದವರು ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ೧೯೧೬ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಡದ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡು ೧೯೧೭ರಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜ [[ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರ್]] ಅವರು ಡ್ಯಾಲಿ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಹಾಲಿನ ಪ್ರಾರಂಭೋತ್ಸವ ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ==ಗಣ್ಯರ ಭಾಷಣ== ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ [[ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ]], [[ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಗೂರ್]], [[ಸರ್ ಸಿ ವಿ ರಾಮನ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಗೂರ್ ಅವರು ೧೯೧೯ ಮಾರ್ಚ್ ೮ರ ಶನಿವಾರದಂದು ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ “ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮ" ಕುರಿತು ಉಪನ್ಯಾಸ ನೀಡಿದರು. ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರು ೧೯೨೭ರಲ್ಲಿ ಖಾದಿ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದಾಗ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗೂ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ “ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಅಸ್ಪೃಶತೆ ಎಂಬ ಕಳಂಕ ಏಕೆ ಹಾಗೂ ಯಾವಾಗ ಬಂದಿತು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಿರಿ. ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯರು ನಮಗೆ ವೇದ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. [[ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ]] ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಂಟಿರುವ ಮಹಾಪಾಪ. ನಾನೇನೂ ವಿದ್ವಾಂಸನಲ್ಲ. ಮೂಲಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಓದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನನ್ನದು ಹಿಂದೂಜೀವ. ಆದರೆ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯಂತಹ ದುಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ನನ್ನ ಜೀವ ವಿರುದ್ಧ. ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹಾಗೂ ಸಂಶೋಧನಾ ಪಟುಗಳಾದ ನೀವು ಈ ಬಗ್ಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಾಧಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ನನ್ನ ಕೈಯನ್ನು ಬಲಗೊಳಿಸುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಒಂದು ಹೆಮ್ಮೆಯಾಗಬೇಕು" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಅನೇಕ ಜನ ವಿದೇಶಿ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಸೇರಿದಂತೆ [[ಆರ್.ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್]], [[ಆರ್ ಶಾಮಾಶಾಸ್ತ್ರಿ]], [[ಬಿ ಎಂ ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ]], [[ಎಂ ವಿ ಕೃಷ್ಣರಾವ್]], [[ಎಂ ಶಾಮರಾವ್]], [[ಡಾ. ಬೃಜೇಂದ್ರನಾಥಶೀಲ್]], [[ಕೆ ಎಸ್ ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಅಯ್ಯರ್]], ಸರ್ ಸಿ ವಿ ರಾಮನ್ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಡನೆ ನಿಕಟ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಸಂಸ್ಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣರಾದರು. ==ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಪತ್ರಿಕೆ== ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಹೊರತರುತ್ತಿರುವ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಾದ [[ಕ್ವಾರ್ಟರ‍್ಲಿ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ದಿ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ]] (ಕ್ಯೂ ಜೆ ಎಂ ಎಸ್) ವಿಶ್ವ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿರುವ ಪತ್ರಿಕೆ. ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಇದರ ಇನ್ನೊಂದು ಗರಿಮೆ. ಸುಮಾರು ೨,೬೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಲೇಖನಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಏಳುನೂರು ಲೇಖನಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ನೆರೆಯ [[ತಮಿಳುನಾಡು]], [[ಕೇರಳ]], [[ಆಂಧ್ರ]], [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]], [[ಗೋವಾ]] ರಾಜ್ಯಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಲೇಖನಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದು, ಯುವ ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿಯ ಗಣಿಯಾಗಿ ಈ ಸಂಪುಟಗಳು ಇವೆಯೆಂದರೆ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಾಗಲಾರದು. ==ಗ್ರಂಥಭಂಡಾರ== ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಅನೇಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಶೇಖರಿಸಿದ್ದು ಫಾದರ್ ಎ ಎಂ ತಬಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಖಾಸಗಿ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಮೂಲ್ಯ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದರು. ಸರ್ ಹ್ಯೂಗ್ ಡ್ಯಾಲಿ ಅವರೂ ತಮ್ಮ ಸಂಗ್ರಹದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸೆಕ್ರೆಟೇರಿಯಟ್ ಹಾಗೂ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಿಂದ ಅನೇಕ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಬಂದಿದ್ದಲ್ಲದೆ [[ಪಿ ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾವ್]], [[ಟಿ ಆನಂದರಾವ್]] ಅವರು ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಹಾಗೂ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ವಿಕಾಸಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣರಾದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶೆಗಾಗಿ ಬಂದ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಗ್ರಂಥಾಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ (೧೯೬೦) ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಸಂಶೋಧಕ [[ಡಾ. ಕೆ ಎನ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ]]ಗಳು ಹೇಳಿದಂತೆ “ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಬೇರಾವುದೇ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ‘ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಗ್ರಂಥಾಲಯ’ದಷ್ಟೇ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಬಹುದಿತ್ತು" ಎಂದಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೭೦ರವರೆಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಎರವಲು ಕೊಡುವ ಪದ್ಧತಿ ಇತ್ತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಬಹಳಷ್ಟು ಗ್ರಂಥಗಳು ಕೈತಪ್ಪಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಮನಗಂಡು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪರಾಮರ್ಶನ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾರ್ಪಾಟು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ೧೯೯೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ನೂತನವಾಗಿ ಡ್ಯಾಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಡಾ.[[ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಹಾವನೂರ]] ಅವರು ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ನವೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ೪೩ ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಂಥಗಳು ಇದ್ದು, ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತರಿಗೆ ಬಹು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ==ಅಕ್ಷರ ಭಂಡಾರ== [[File:Mobile Version of the Aksharabhandara Software.jpg|thumb|ಅಕ್ಷರಭಂಡಾರ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ನ ಮೊಬೈಲ್ ಆವೃತ್ತಿ]] ಇದು ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಡಿಜಿಟಲ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವಾದ ೩ಡಿ ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ಬಳಸಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಶಾಸನಗಳ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇತರ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಾಹಿತಿ ತಾಣವಾದ ಇದರಲ್ಲಿ ಶಾಸನಗಳಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದ ೩೦,೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಕ್ಷರಗಳ ಚಿತ್ರಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ವರ್ಣಮಾಲೆ, ಸಂಖ್ಯೆ, ಗುಣಿತಾಕ್ಷರ, ಸಂಯುಕ್ತಾಕ್ಷರ, ಪದ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂವಹನಾತ್ಮಕ ಕಲಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಭ್ಯಾಸಿಸಬಹುದು. ಇದು ಶಾಸನ ಅಧ್ಯಯನ/ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಸರಳ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.[https://mythicsociety.github.io/AksharaBhandara/ ಅಕ್ಷರ ಭಂಡಾರ ವೆಬ್ಸೈಟ್] ===ಬೆಂಗಳೂರು ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳ ನಕ್ಷೆ=== ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ಇದೆ ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. [https://mythicsociety.github.io/AksharaBhandara/ ಬೆಂಗಳೂರು ಶಾಸನಗಳ ನಕ್ಷೆ] ==ಬಾಹ್ಯಸಂಪರ್ಕಗಳು== [https://mythicsociety.org| ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಜಾಲತಾಣ]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಂಘ-ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] k64i8n0cm6mf7mxcfcr0otey0yj3984 0 23407 1373043 1360072 2026-05-09T00:13:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373043 wikitext text/x-wiki {{About|the U.S. State of Maryland}} {{US state |Name = Maryland |Fullname = State Of Maryland |Flag = Flag of Maryland.svg |Flaglink = [[Flag of Maryland]] |Seal = |Map = Map of USA MD.svg |Nickname = Old Line State; Free State; Little America;''<ref>{{cite web | title=Maryland's quality of life ranks high compared to other states | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4183/is_20041211/ai_n10064724/ | work=FindArticles.com | publisher=The Daily Record (Baltimore) | date=December 11, 2004 | accessdate=2009-06-04 | archive-date=2009-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090105151939/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4183/is_20041211/ai_n10064724 | url-status=dead }}</ref><br />'' America in Miniature''<ref>{{cite web |url=http://www.visitmaryland.org/Students/Pages/MarylandFacts.aspx |title=Maryland Facts |publisher=Maryland Office of Tourism |accessdate=June 2, 2009 }}</ref> |Demonym = Marylander |Motto = [[Fatti maschii, parole femine]]<br />(Manly deeds, womanly words) |Capital = [[Annapolis, MD|Annapolis]] |LargestCity = [[Baltimore]] |LargestMetro = [[Baltimore-Washington Metropolitan Area]] |Governor = [[Martin O'Malley]] (D) |Lieutenant Governor = [[Anthony G. Brown]] (D) |Senators = [[Barbara Mikulski]] (D) <br />[[Ben Cardin]] (D) |Representative=7 Democrats, 1 Republican |PostalAbbreviation = MD |OfficialLang = None ([[ಆಂಗ್ಲ|English]], ''de facto'') |AreaRank = 42nd |TotalAreaUS = 12,407 |TotalArea = 32,133 |LandAreaUS = 9,774 |LandArea = 25,314 |WaterAreaUS = 2,633 |WaterArea = 6,819 |PCWater = 21 |PopRank = 19th |2000Pop = 5,699,478 (2009 est.)<ref name=09CenEst>{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2009 | publisher = United States Census Bureau | accessdate = 2009-12-30 | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2009-01.csv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100104221821/http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2009-01.csv|archivedate=2010-01-04}}</ref> <br /> 5,296,486 (2000) |DensityRank = 5th |2000DensityUS = 541.9<!--US census info--> |2000Density = 209.2 |MedianHouseholdIncome = $68,080<ref name="census1">[http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/income_wealth/012528.html U.S. Census Bureau, August 26, 2008]</ref> |IncomeRank = 1st |AdmittanceOrder = 7th |AdmittanceDate = April 28, 1788 |TimeZone = [[Eastern Standard Time Zone|Eastern]]: [[UTC]]-5/[[Daylight saving time|-4]] |Latitude = 37° 53′ N to 39° 43′ N |Longitude = 75° 03′ W to 79° 29′ W |WidthUS = 101 |Width = 145 |LengthUS = 249 |Length = 400 |HighestPoint = [[Backbone Mountain]] (Hoye Crest)<ref name=usgs>{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessdate =November 6, 2006| archive-date =1 ಜೂನ್ 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> |HighestElevUS = 3,360 |HighestElev = 1,024 |MeanElevUS = 344 |MeanElev = 105 |LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/> |LowestElevUS = 0 |LowestElev = 0 |ISOCode = US-MD |Website = www.maryland.gov |ElectoralVotes = 10 |State Animal = [[Horseshoe crab]] }} '''ಸ್ಟೇಟ್ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್''' ({{IPAc-en|en-us-Maryland.ogg|ˈ|m|ɛr|əl|ən|d}})<ref>ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕರೆಯಲು ಇಚ್ಚಿಸುವವರು, ''ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್'' ಅನ್ನು ''ಮೆರ್ರಿ'' {{IPAc-en|ˈ|m|ɛr|i}} ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ವಿನ: ''ಮೇರಿ'' ಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅಲ್ಲ{{IPAc-en|ˈ|m|ɛər|i}}. ''(ರಾಂಡಂ ಹೌಸ್ ಡಿಕ್ಷನರಿ)''</ref> ಅನ್ನುವುದು [[ಅಮೇರಿಕಾದ ರಾಜ್ಯ]], ಇದು ಇರುವುದು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್]] ನ [[ಮಧ್ಯ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಕ್ಷೇತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ, [[ವರ್ಜೀನಿಯಾ]]ದ ಗಡಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ [[ಪಶ್ಚಿಮ ವರ್ಜೀನಿಯಾ]]ಕ್ಕೂ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ಆಫ್ ಕೊಲಂಬಿಯಾ]]; ಮತ್ತು ಅದರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ [[ಪೆನ್ನ್‌ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ]]; ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ದಿಲಾವೇರ್]] ಇರುತ್ತದೆ. ಮೆರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಅನ್ನು [[ಯೂರೋಪ್]] ದೇಶದ [[ಬೆಲ್ಜೀಯಂ]] ನ ಒಟ್ಟಾರೆ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html | title= Belgium | dateformat= dmy | accessdate= 15 May 2008 | date= 2008-05-15 | work= CIA World Factbook | publisher= Central Intelligence Agency | quote= Area&nbsp;– comparative: about the size of Maryland | archive-date= 2019-09-12 | archive-url= https://web.archive.org/web/20190912231952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html | url-status= dead }}</ref> [[U.S. ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ಯೂರೋ]]ದ ಪ್ರಕಾರ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಜ್ಯವು ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, 2006ರಲ್ಲಿ [[ನ್ಯೂ ಜರ್ಸಿ]]ಯನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿ ಈ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; 2007ರಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಆದಾಯ $68,080 ಆಗಿದೆ.<ref name="census1"/> 2009ರಲ್ಲಿ, ಸತತವಾಗಿ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲವೂ U.S. ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಧಿಕ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಪರಿಗಣಿಸಿದಾಗ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಆದಾಯ 2008ರಲ್ಲಿ $70,545 ಆಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://money.cnn.com/2009/09/21/news/economy/highest_income_census/?postversion=2009092203 |title=Where to find the fattest paychecks |author=Les Christie |date=September 22, 2009 |work=money.cnn.com |publisher=Cable News Network |accessdate=November 8, 2009 }}</ref> [[ಯುನೈಟೆಡ್ ರಾಜ್ಯದ ಸಂವಿಧಾನ]]ವನ್ನು ಊರ್ಜಿತಗೊಳಿಸಿದ ಏಳನೇ ರಾಜ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ಮೂರು ಉಪನಾಮಗಳಿವೆ ಅವುಗಳೆಂದರೆ:''ಓಳ್ಡ್ ಲೈನ್ ಸ್ಟೇಟ್'' , ''ಫ್ರೀ ಸ್ಟೇಟ್'' ಮತ್ತು ''ಚೆಸಾಪೀಕೆ ಬೇಯ್ ಸ್ಟೇಟ್'' ಇದನ್ನು ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್, [[ಜೀವ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ]] ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಜೊತೆ ಬಹಳ ನಂಟನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣ ಅದು ತನ್ನೊಳಗೆ 350 ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲೇ ಮೂರನೇಯದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://choosemaryland.com/businessinmd/Biosciences/bio.html |title=Business in Maryland: Biosciences |accessdate=2007-10-15 |publisher=Maryland Department of Business & Economic Development |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930190416/http://choosemaryland.com/businessinmd/Biosciences/bio.html |url-status=dead }}</ref> ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸರಕಾರೀ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಹೊಂದಿರುವ ಕಂಪನಿಗಳೆಂದರೆ, [[ಜಾನ್ಸ್ ಹಾಪ್ಕಿನ್ಸ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ]], [[ಜಾನ್ಸ್ ಹಾಪ್ಕಿನ್ಸ್ ಅಪ್ಲೈಡ್ ಫಿಸಿಕ್ಸ್ ಲ್ಯಾಬೋರೇಟರಿ]], ಒಂದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಸಿಸ್ಟಂ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]], [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್]] (NIH), [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸ್ಟಾಂಡರ್ಡ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]] (NIST), [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್]] (NIMH), ದಿ ಫೆಡರಲ್ [[ಫುಡ್ ಆಂಡ್ ಡ್ರಗ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್]] (FDA),[[ಹೌವಾರ್ಡ್ ಹ್ಯೂಗಸ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟ್]], [[ಸೆಲೀರಾ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್]] ಕಂಪನಿ, [[ಹ್ಯೂಮನ್ ಜಿನೋಮ್ ಸೈನ್ಸಸ್]] (HGS), [[ಜೆ. ಕ್ರೇಗ್ ವೆಂಟರ್ ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟ್]] (JCVI), ಮತ್ತು [[ಅಸ್ಟ್ರಾ‌ಜೆನೀಕಾ]]ದವರು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೊಂಡುಕೊಂಡ [[ಮೆಡ್ಇಮ್ಯೂನ್]] ಕಂಪನಿ. == ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿವರಣೆ == === ಭೌತಿಕ ಭೂಗೋಳ === {{See also|List of islands in Maryland|List of rivers in Maryland}} ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಅನೇಕ ವಿಧದ [[ಕೃತಕ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳ ವಿವರ ವರ್ಣನೆ]]ಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದರ ಉಪನಾಮ "ಅಮೇರಿಕಾ ಇನ್ ಮಿನಿಯೇಚರ್" ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಮೇರಿಕಾ ಎಂದರ್ಥ.<ref>{{cite web |url=http://www.mdisfun.org/planningamarylandvisit/kidsroom/Kids%20Room%20Maryland%20Facts1.html |title=Maryland Facts |accessdate=2008-05-19 |work=Kids Room |publisher=Maryland Office of Tourism |archive-date=2008-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080426172733/http://www.mdisfun.org/planningamarylandvisit/kidsroom/Kids+Room+Maryland+Facts1.html |url-status=dead }}</ref> ಈ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್, ಸಮುದ್ರದ ಹುಲ್ಲುಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಮರಳು [[ಡ್ಯೂನ್ಸ್]] ಅನ್ನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ, ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿರುವ ಜವುಗು ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಿಯ ಬಳಿಯಿರುವ ದೊಡ್ಡ [[ಬಾಳ್ಡ್ ಸೈಪ್ರೆಸ್]] ಅನ್ನು, ಮೆಲ್ಲನೆ ಉರುಳುತ್ತಿರುವಂಥ ಬೆಟ್ಟಗಳಿರುವ [[ಓಕ್]] ಕಾಡುಗಳು ಇರುವ [[ಪೀಯ್ಡ್‌ಮಾಂಟ್ ಪ್ರದೇಶ]]ವನ್ನು ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಪೈನ್]] ತೋಪುಗಳು ಇರುವ [[ಬೆಟ್ಟಗಳು]] ಇದೆ. [[ಚಿತ್ರ:MDGeoReg.PNG|thumb|right|300px|ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಭೌತಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] [[ಚಿತ್ರ:ChesapeakeTidalWetlands.jpg|thumb|left|ಟೈಡಲ್ ವೆಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಅಫ್ ದಿ ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಬೇಯ್, ಲಾರ್ಜೆಸ್ಟ್ ಎಸ್ಟೂರಿ ಇನ್ ದಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಆಂಡ್ ದಿ ಲಾರ್ಜೀಸ್ಟ್ ಫಿಸಿಕಲ್ ಫೀಚರ್ ಇನ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್.]] ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ತನ್ನ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ [[ಪೆನ್ನ್‌ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ]]ವನ್ನು, ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಪಶ್ಚಿಮ ವರ್ಜಿನಿಯಾ]]ವನ್ನು, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ದಿಲಾವೇರ್]] ಮತ್ತು [[ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಓಷಿಯನ್]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ [[ಪೊಟೋಮ್ಯಾಕ್ ನದಿ]]ಯನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ವರ್ಜಿನಿಯಾ ಮತ್ತು [[ವರ್ಜಿನಿಯಾ]]ದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ಈ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದ ಗಡಿಯು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, DC]]ಯಿಂದ ಭಂಗಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದರ ಭೂ ಭಾಗವು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಕೊಲ್ಲಿ]] ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹತ್ತಿರತ್ತಿರ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಈ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕಿರುವ ಪ್ರಾಂತಗಳನ್ನ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ [[ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಶೋರ್]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಮಿಸ್ಸಿಸಿಪ್ಪಿ ನದಿ]]ಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ [[ಯೌಘಿಘಿಯೋಘೆನಿ ನದಿ]]ಯಿಂದ ಸ್ರವಿಸಿದ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರದ ಸಣ್ಣ ಭಾಗವಾದ [[ಗ್ಯಾರೆಟ್ಟ್ ಕೌಂಟಿ]], ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಕರಾವಳಿಯೊಳಗೆ ಹರಿದುಹೋಗುವ ಪೂರ್ವ ವೋರ್ಸೆಸ್ಟರ್ ಕೌಂಟಿಯ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಮತ್ತು [[ದೆಲಾವೇರ್ ನದಿ]]ಯೊಳಗೆ ಹರಿದುಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಈಶಾನ್ಯ ಮೂಲೆಯ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣ, ಇಷ್ಟನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ರಾಜ್ಯದ ಅನೇಕ ಜಲಮಾರ್ಗವು ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಚೆಸಾಪೀಕ್, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಭೂಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಹೊಂದಿದೆ, ಆದುದರಿಂದಲ್ಲೇ ಇದನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ '''''ಬೇಯ್ ಸ್ಟೇಟ್'' ''' ಎಂಬ ಉಪನಾಮಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಗಾಗ ಚಳವಳಿಗಳು ನಡೆದಿವೆ, ಆದರೆ ಈ ಉಪನಾಮವನ್ನು ತುಂಬಾ ಕಾಲದಿಂದ [[ಮಸ್ಸಾಚ್ಯೂಸೆಟ್ಸ್]] ಗೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಗಡಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಇರುವ ಪಶ್ಚಿಮ ವರ್ಜಿನಿಯಾ ಮತ್ತು ಪೊಟಾಮಿಕ್ ನದಿಯ ಉತ್ತರದ ಶಾಖೆಯ-ನದಿ ಉಗಮದ ಕವಲಿನ ಬಳಿ ಇರುವ ಹಾಗೂ [[ಗ್ಯಾರೆಟ್ಟ್ ಕೌಂಟೀ]]ಯ ನೈರುತ್ಯ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿರುವ [[ಹೋಯೇ ಕ್ರೆಸ್ಟ್ ಆನ್ ಬ್ಯಾಕ್‌ಬೋನ್ ಮೌಂಟೇನ್]] ಎನ್ನುವುದು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ {{convert|3360|ft|m}}ನಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ತುತ್ತತುದಿಯ ಬಿಂದು. ಪಶ್ಚಿಮದ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಹತ್ತಿರದ ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣದ ಬಳಿಯಿರುವ [[ಹ್ಯಾನ್‌ಕಾಕ್]] ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಮೂರಲ್ಲಿ ಎರಡರಷ್ಟು ಮಾರ್ಗವು ಇದ್ದು ಅದರಲ್ಲಿ {{convert|1.83|mi|km|2}}ನಷ್ಟು ಗಡಿಗಳ ನಡುವೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಕುತೂಹಲಕರವಾದ ಭೌಗೋಳಿಕವು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿದಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ [[ಮೇಸನ್-ಡಿಕ್ಸನ್ ಸಾಲು]] ಹಾಗೂ ಉತ್ತರದಿಂದ ಕಮಾನಿನಂತೆ [[ಪೊಟೋಮ್ಯಾಕ್ ನದಿ]]ಯ ಕಡೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬಾಗುವ ಗಡಿ ರೂಪಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Maryland.JPG|thumb|ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ ವೆಲ್‌ಕಮ್ ಸೈನ್]] ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಅಧಿಕೃತ ಮತ್ತು ಅನಧಿಕೃತ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ದೆಲ್ಮಾರ್ವಾ ಪೆನಿನ್‌ಸುಲ್ಲಾ]]ವು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಪೂರ್ವದ ಕಡಲತೀರಕ್ಕಿರುತ್ತದೆ, ಸಮಗ್ರ [[ದೆಲಾವೇರ್‌ನ ರಾಜ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಶೋರ್ ಆಫ್ ವರ್ಜಿನಿಯಾ]] ಎಂದಾಗುವ ಎರಡು ಪ್ರಾಂತಗಳು, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರದ ಪ್ರಾಂತಗಳನ್ನು [[ಅಪ್ಪಾಲಾಚಿಯಾ]]ದ ಭಾಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕರಾವಳಿ ಭೂಮಿಯ ಪೀಡ್ಮಾಂಟ್ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್-ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಕಾರಿಡಾರ್‌ನ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳವು ಇದೆ <ref>{{Cite web |url=http://dnrweb.dnr.state.md.us/download/gp_coastal_west.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-05-22 |archive-date=2002-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020118054601/http://dnrweb.dnr.state.md.us/DOWNLOAD/GP_COASTAL_WEST.PDF |url-status=dead }}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ ಅದು ಎರಡು ಗಡಿಗಳ ನಡುವೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡಿದಂತೆ ಇದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಭೌಗೋಳಿಕ ವೈಚಿತ್ರ್ಯವೆಂದರೆ ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ [[ಕುಂಟೆ]]ಗಳಿದ್ದರೂ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೆರೆಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web |url=http://www.mgs.md.gov/esic/fs/fs15.html |title=Maryland’s Lakes and Reservoirs: FAQ |publisher=Maryland Geological Survey |date=January 24, 2007 |accessdate=2008-02-03 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529054449/http://www.mgs.md.gov/esic/fs/fs15.html |url-status=dead }}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ [[ಐಸ್ ಯುಗ]]ಗಳಲ್ಲಿ, ಹಿಮರಾಶಿಗಳು ದೂರದ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣದವರೆಗೂ ಮುಟ್ಟದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅವು ಆಳಕ್ಕೆ ಕೊರೆದು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೆರೆಗಳು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದೇ ಇರುವುದರಿಂದಲ್ಲೂ ಆಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯ ನಿರ್ಮಿತ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಕೆರೆಗಳಿವೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದೆಂದರೆ [[ಡೀಪ್ ಕ್ರೀಕ್ ಲೇಕ್]], ಇದು ವೆಸ್ಟ್‌ಮೋಸ್ಟ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ಗ್ಯಾರೆಟ್ಟ್ ಕೌಂಟಿ]] ಅಣೆಕಟ್ಟಿನದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಿಮರಾಶಿಗಳ ಇತಿಹಾಸ ತುಂಬಾನೇ ಕಡಿಮೆ ಇರುವುದರಿಂದಲ್ಲೂ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಭೂಮಿಯ ಈ ರೀತಿಯ ಮೇಲ್ಪದರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಲ್ಲು ಮಿಶ್ರಿತ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಪದರಕ್ಕಿಂತ ಮರಳು ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. === ಮಾನವ ಭೂಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರ === {{See also|List of counties in Maryland|List of incorporated places in Maryland|List of census-designated places in Maryland}} [[ಚಿತ್ರ:Map of maryland counties.jpg|thumb|right|ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಾಂತಗಳು]] ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಜ್ಯದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, DC]]ಯ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಭರಿತ ನಗರವಾದ [[ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್]] ನಲ್ಲಿ ಸಾಂದ್ರಗೊಂಡಿದೆ. ಚಾರಿತ್ರಿಕವಾಗಿ, ಈ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ನಗರಗಳು [[ಫಾಲ್ ಲೈನ್]] ಜೊತೆಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿದೆ, ಈ ಲೈನ್ ಜೊತೆಗೆ ನದಿಗಳು, ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಳೆಗಳಿಗೆ ಅಡ್ದಲಾಗಿ ನೀರಿನ ರಭಸದ ಇಳಿತಗಳನ್ನು ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಜಲಪಾತಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ [[ಅನ್ನಾಪೊಲಿಸ್]] ಮಾತ್ರ ಈ ರೀತಿಯ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಅಪವಾದವಾಗಿದೆ, ಕಾರಣ ಇದು [[ಸೆವೆರ್ನ್ ನದಿ]]ಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು [[ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಬೇಯ್]] ನೊಳಗೆ ಇದು ಖಾಲಿ ಆಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಬೇರೆ ಇನ್ನಿತ್ತರ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆಂದರೆ [[ಹೌವಾರ್ಡ್ ಕೌಂಟಿ]]ಯ [[ಕೊಲ್ಲಂಬಿಯಾ]]ದ ಉಪನಗರಗಳು ; [[ಸಿಲ್ವರ್ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್]], [[ರಾಕ್‌ವಿಲ್ಲೇ]] ಮತ್ತು [[ಮಾಂಟ್ಗೋಮೆರಿ ಕೌಂಟಿ]]ನಲ್ಲಿ [[ಗೈಥರ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್]]; [[ಲಾರೆಲ್]], [[ಕಾಲೇಜ್ ಪಾರ್ಕ್]], [[ಗ್ರೀನ್‌ಬೆಳ್ಟ್]], [[ಹ್ಯಾಟ್ಸ್‌ವೆಲ್ಲೇ]], [[ಲ್ಯಾಂಡೋವರ್]], [[ಕ್ಲಿಂಟನ್]], [[ಬೋವೀ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಜಾರ್ಜ್ಸ್ ಕೌಂಟಿ]]ಯಲ್ಲಿನ [[ಅಪ್ಪರ್ ಮಾರ್ಲ್ಬಾರೋ]] ; [[ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ ಕೌಂಟಿ]]ಯಲ್ಲಿನ [[ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್]] ; ಮತ್ತು [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಕೌಂಟಿ]]ಯಲ್ಲಿನ [[ಹ್ಯಾಗರ್ಸ್‌ಟೌನ್]]. ರಾಜ್ಯದ ಪೂರ್ವ, ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಭಾಗಗಳು ಹೆಚ್ಚು ನಗರವಾಗಲು ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯದ ನಗರಗಳಾದ [[ಸಾಲಿಸ್ಬರಿ]] ಮತ್ತು [[ಲೆಕ್ಸಿಂಗ್ಟನ್ ಪಾರ್ಕ್]] ಹಾಗೂ [[ದಕ್ಷಿಣ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]] ನ [[ವಾಲ್ಡೋರ್ಫ್]] ಮತ್ತು [[ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಶೋರ್]] ನ ಮೇಲಿನ [[ಓಷಿಯನ್ ಸಿಟಿ]] ಮತ್ತು [[ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]] ನಲ್ಲಿನ [[ಕುಂಬರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಗಳ ಜೊತೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Regions of Maryland USA.gif|thumb|right|ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಭೂಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ [[ಉತ್ತರದ]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ]] ಪ್ರಾಂತಗಳ ಮೂಲಭೂತ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ಗಡಿ ರಾಜ್ಯ]]ದ ಇತಿಹಾಸದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾಣ್ಯವಾಗಿ, [[ಪಶ್ಚಿಮ ವರ್ಜಿನಿಯನ್ ಪ್ಯಾನ್‌ಹ್ಯಾಂಡಲ್]] ಮತ್ತು [[ಪೆನ್ನ್‌ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ]] ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಪಶ್ಚಿಮ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ [[ಅಪ್ಪಾಲಾಚಿಯಾ]]ದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ದಕ್ಷಿಣ]] ಮತ್ತು [[ಪೂರ್ವದ ತೀರ]]ದ ಪ್ರದೇಶಗಳು [[ದಕ್ಷಿಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಗೆ ಸರಿಸಮಾನವಾಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ,<ref>{{cite web | title = The South As It's{{Sic|nolink=y}} Own Nation | publisher = League of the South | year = 2004 | url = http://dixienet.org/New%20Site/thesouthasitsownnation.shtml | accessdate = 2008-05-23 | quote = On the other hand, areas beyond these thirteen States maintain their Southern culture to varying degrees. Much of Missouri remains basically Southern, as do parts of southern Maryland and Maryland’s eastern shore. | archive-date = 2008-06-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080605104450/http://dixienet.org/New%20Site/thesouthasitsownnation.shtml | url-status = dead }}</ref> [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್]] ಮತ್ತು [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ D.C.]]ಯಿಂದ ಆಚೆಗೆ ಹೊಮ್ಮುವ-ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಸಾಂದ್ರಗೊಂಡಿರುವ ಮಧ್ಯ-ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ [[ಈಶಾನ್ಯ]]ದ ಜೊತೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಹಮತವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web | author = Beck, John; Randall, Aaron; and Frandsen, Wendy | title = Southern Culture: An Introduction | date = 2007-06-27 | publication-place = Durham, North Carolina | format = PDF | publisher = Carolina Academic Press | pages = 14–15 | url = http://www.cap-press.com/pdf/1517.pdf | accessdate = 2008-05-23 | quote = Kentucky, Missouri, West Virginia [...] and Maryland&nbsp;—slaveholding states and regions before the Civil War that did not secede from the Union&nbsp;– are also often included as part of the South. As border states, these states always were crossroads of values and customs, and today [...] parts of Maryland seem to have become part of the “Northeast. }}</ref> [http://www.census.gov/geo/www/reg_div.txt U.S. Census Bureau] ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಅನ್ನು [[ದಕ್ಷಿಣ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಎಂದು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಮಧ್ಯ-ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ರಾಜ್ಯಗಳು]] ಮತ್ತು/ಅಥವಾ [[ಈಶಾನ್ಯ ಯುನೈಟೆಡ್ ರಾಜ್ಯ]]ಗಳೆಂದು ಫೆಡರಲ್ ಏಜನ್ಸೀಗಳಿಂದ, ಮಾಧ್ಯಮದವರಿಂದ ಮತ್ತು ಕೆಲ ನಿವಾಸಿಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.<ref name="LOC">{{cite web|url=http://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/rrhtml/regdef.html|title=Regions of the United States|work=American Memory|publisher=The Library of Congress|accessdate=2009-08-11}}</ref><ref name="EPA">{{cite web|url=http://www.epa.gov/region03/index.htm|title=Region 3: The Mid-Atlantic States|work=www.epa.gov|publisher=U.S. Environmental Protection Agency|accessdate=2009-08-11}}</ref><ref name="FBI">{{cite web|url=http://www.fbi.gov/contact/fo/fo.htm|title=Your Local FBI Office|work=www.fbi.gov|publisher=Federal Bureau of Investigation|accessdate=2009-08-11|archive-date=2009-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090815093807/http://www.fbi.gov/contact/fo/fo.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="amtrak">{{cite web|url=http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer?pagename=Amtrak/Page/Browse_Routes_Page&c=Page&cid=1081256321410&ssid=134|title=Routes Serving the Northeast|publisher=National Railroad Passenger Corporation|accessdate=2009-08-11}}</ref><ref name="princeton">{{cite web|url=http://www.princetonreview.com/best-regional-colleges.aspx|title=Best Regional Colleges|work=www.princetonreview.com|publisher=The Princeton Review|accessdate=2009-08-11}}</ref> <gallery> File:Annapolis street.jpg|ಅನ್ನಾಪೊಲಿಸ್ File:Baltimore City Hall from Northeast.jpg|ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ File:Baltimore Inner Harbor.jpg|ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್‌ನ ಇನ್ನರ್ ಹಾರ್ಬರ್ File:Bethesda downtown panorama.jpg|ಬೆತೆಸ್ಡಾ File:2008_01_02_-_MD564_@_Chapel_Ave_03.JPG|ಬೋವೀ File:Chesapeake_City_Maryland_Bridge_At_Night.jpg|ಚೆಸಾಪೀಕ್ ನಗರ File:McKeldin Library, front view, mid-afternoon light, August 21, 2006.jpg|ಕಾಲೇಜ್ ಪಾರ್ಕ್ |ಕುಂಬರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ File:Ellicott City Main Street.jpg|ಎಲ್ಲೀಕಾಟ್ ನಗರ File:2008 03 28 - Frederick - City Hall 2.jpg|ಫ್ರೆಡೇರಿಕ್ File:Gaithersburg, Maryland.jpg|ಗೈಥರ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್ File:GreenbeltRooseveltCtr1.jpg|ಗ್ರೀನ್‌ಬೆಳ್ಟ್ File:Hagerstown Downtown Potomac St.JPG|ಹ್ಯಾಗರ್ಸ್‌ಟೌನ್ File:LaurelMuseum.jpg|ಲಾರೆಲ್ File:Ocean City Maryland aerial view north.jpg|ಓಷೀಯನ್ ನಗರ File:Prince Frederick Maryland USA.jpg|ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ File:Rockvillemd.jpg|ರಾಕ್‌ವಿಲ್ಲೇ File:Ellsworth-ssmd.jpg|ಸಿಲ್ವರ್ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ File:PGcourthouse1.JPG|ಅಪ್ಪರ್ ಮಾರ್ಲ್‌ಬೊರೊ </gallery> == ಹವಾಮಾನ == ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಮಾಣದ ರಾಜ್ಯವಾದರೂ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಹವಾಮಾನಗಳಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಶೀತ ವಾತಾವರಣದಿಂದಾಗುವ [[ಇಳಿಜಾರು ಗಾಳಿ]]ಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ಅದರ ಎತ್ತರ, ಸಾಮಿಪ್ಯ ಮುಂತಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇದು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. [[ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಕರಾವಳಿ ಭೂಮಿ]]ಯ ಮೇಲೆ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಪೂರ್ವದ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಇರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಾಕೃತಿ ವಿವರಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಮರಳು ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಲ್ಪದರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಿಸಿ, ಬೇಸಿಗೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಲಘುವಾದ ತೇವಾಂಶವಿರುವ-[[ತೇವವಾದ ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ ಹವಾಮಾನ]] ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ನಗರಗಳೆಂದರೆ, [[ಸಾಲಿಸ್ಬರಿ]], [[ಅನ್ನಾಪೊಲಿಸ್]], [[ಓಷಿಯನ್ ಸಿಟಿ]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವದ ಗ್ರೇಟರ್ [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್]]. [[ಚಿತ್ರ:Sunset over the marsh at Cardinal Cove - NOAA.jpg|thumb|left|ಪಟುಕ್ಸೆಂಟ್ ನದಿಯ ಬಳಿಯ ಜವುಗು ಪ್ರದೇಶವಾದ ಕಾರ್ಡಿನಲ್ ಕೋವ್ ಹತ್ತಿರದ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಮಯ.]] ಈ ಪ್ರದೇಶದಾಚೆ [[ಪೀಡ್ಮಾಂಟ್]] ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು [[ಥಂಡಿಯ ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ ಹವಾಮಾನ]]ದ ವಲಯ ಹಾಗೂ [[ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ ಎತ್ತರದಭೂಮಿ]] ವಲಯ (ಕೊಪ್ಪೆನ್ ''Cfb'' )ಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಇದು ಬಿಸಿ, ಥಂಡಿಯ ಬೇಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಶೀತದ ಚಳಿಗಾಲವಿರುತ್ತದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಹಿಮರಾಶಿ 20&nbsp;ಇಂಚುಗಳಿಗೂ ಅಧಿಕಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶಾಖವು 10&nbsp;°F ಗೂ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ [[ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್]], [[ಹ್ಯಾಗರ್ಸ್‌ಟೌನ್]], [[ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನ್ಸ್‌ಟರ್]], [[ಗೈಥರ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್]] ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮದ ಗ್ರೇಟರ್ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಇರುತ್ತದೆ. [[ಅಲ್ಲೀಗ್ಯಾನಿ ಕೌಂಟಿ]] ಮತ್ತು [[ಗ್ಯಾರೆಟ್ಟ್ ಕೌಂಟಿ]]ಗಳ ಪಶ್ಚಿಮದ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ [[ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ ಎತ್ತರದ ಭೂ ಪ್ರದೇಶ]]ದ (ಕೊಪ್ಪೆನ್ ''Cfb'' )<ref>[https://web.archive.org/web/20090114202025/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A1.pdf ವರ್ಳ್ಶ್ ಕೊಪ್ಪನ್ ಮ್ಯಾಪ್]</ref>, ಎತ್ತರದಿಂದಾಗಿ (ಹೆಚ್ಚು [[ಅಪ್ಪಾಲಾಚೀಯನ್ ಗುಡ್ದ ಪ್ರದೇಶ]]) ಲಘು ಚಳಿಗಾಲ ಮತ್ತು ಶೀತ ಹಾಗೂ ಆಗಾಗ ಹಿಮದಂಥ ಬೇಸಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕರಾವಳಿಯಿಂದಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಒತ್ತುವರಿಸುವಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯೂ {{convert|35|to|45|in|mm|abbr=off}}ನಷ್ಟು ಅಧಿಕವಿರುತ್ತದೆ.<ref>[https://web.archive.org/web/19981202123836/http://www.ocs.orst.edu/pub/maps/Precipitation/Total/States/MD/md.gif ಪ್ರೆಸಿಪಿಟೇಷನ್ ಮ್ಯಾಪ್]</ref> ಹತ್ತಿರತ್ತಿರ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗವೂ {{convert|3.5|–|4.5|in|mm|abbr=off}}ನಷ್ಟು ಮಳೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳೂ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಹಿಮರಾಶಿಯು {{convert|9|in|cm|abbr=off}}ನಷ್ಟು ಇರುತ್ತದೆ, ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ {{convert|100|in|cm|abbr=off}}ನಷ್ಟು ಹಿಮರಾಶಿ ಇದ್ದು ರಾಜ್ಯದ ಪಶ್ಚಿಮದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.erh.noaa.gov/er/lwx/Historic_Events/md-snow-avg.gif |title=ಸ್ನೋಫಾಲ್ ಮ್ಯಾಫ್ |access-date=2010-05-22 |archive-date=2010-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522020512/http://www.erh.noaa.gov/er/lwx/Historic_Events/md-snow-avg.gif |url-status=dead }}</ref> ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ [[ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಕೋಸ್ಟ್]] ಗೆ ಸಮೀಪವಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದು [[ಟ್ರಾಪಿಕಲ್ ಸೈಕ್ಲೋನ್ಸ್]] ಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ [[ದೆಲ್ಮಾರ್ವಾ ಪೆನಿನ್‌ಸುಲಾ]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕರೋಲಿನಾ]]ದ ಆಚೆಗಿನ ದಡಗಳಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದವರೆಗೂ ಉಭಯರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ಈ ರೀತಿ ಒದಗಿಸುವುದರಿಂದ 3 ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ರೇಣಿಯ ಚಂಡಮಾರುತ ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ದಡದ ತೀರಕ್ಕೆ ಈಗಾಗಲೇ ಬಂದ ಉಷ್ಣವಲಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ತನ್ನ ಪವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‍ಗೆ ಅದರ ಅಲ್ಪಾವೇಷಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 30–40 ದಿನಗಳು ಗುಡುಗು-ಸಿಡಿಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಲಿಕಲ್ಲು ಮಳೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸರಾಸರಿ ಆರು ಚಂಡಮಾರುತದ ದಾಳಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತದೆ.<ref name="Annual average number of tornadoes">[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif ] NOAA ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕ್ಲೈಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಡಾಟಾ ಸೆಂಟರ್. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 24, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿತಗೊಂಡಿದೆ.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%; margin:1em auto; background:#F8F3CA;" |+ ಮಿಸೌರಿಯ ವಿವಿಧ ನಗರಗಳ ಮಾಸಿಕ ಕನಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಗರಿಷ್ಠ ತಾಪಮಾನಗಳು |- ! ನಗರ ! ಜನವರಿ ! ಫೆಬ್ರವರಿ ! ಮಾರ್ಚ್ ! ಏಪ್ರಿಲ್ ! ಮೇ ! ಜೂನ್ ! ಜುಲೈ ! ಆಗಸ್ಟ್ ! ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ! ಅಕ್ಟೋಬರ್ ! ನವೆಂಬರ್ ! ಡಿಸೆಂಬರ್ |- | '''Hagerstown''' | 38/21 | 42/23 | 52/31 | 63/41 | 74/51 | 82/60 | 86/64 | 84/62 | 77/55 | 66/43 | 54/35 | 43/27 |- | '''Frederick''' | 41/25 | 46/27 | 56/35 | 67/44 | 77/54 | 85/62 | 89/67 | 87/66 | 80/59 | 68/47 | 57/38 | 46/30 |- | '''Baltimore''' | 44/30 | 47/31 | 57/39 | 68/48 | 77/58 | 86/68 | 91/73 | 88/71 | 81/64 | 70/52 | 59/42 | 49/33 |- | '''Ocean City''' | 44/28 | 46/30 | 53/35 | 61/44 | 70/53 | 79/62 | 84/67 | 83/67 | 78/62 | 68/51 | 58/41 | 49/32 |- ! colspan="13" |''<ref>{{cite web|url=http://www.weather.com/weather/wxclimatology/monthly/graph/USMD0295?from=search |title=Average Weather for Ocean City, MD - Temperature and Precipitation |publisher=Weather.com |date= |accessdate=2008-09-22}}</ref>'' |} === ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ವೈವಿಧ್ಯ === [[ಚಿತ್ರ:mdusdamap.jpg|thumb|right|2003 USDA ಪ್ಲಾಂಟ್ ಹಾರ್ಡಿನೆಸ್ ಜೋನ್ ಮ್ಯಾಪ್ ಫಾರ್ ದಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]] [[ಪೂರ್ವ ಕಾರವಳಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು ಹೇರಳವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಮಳೆ ಯಾ ಹಿಮ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರಮಾಣ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಸಸ್ಯರಾಶಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಸೀಗ್ರಾಸ್]] ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದ [[ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಜವುಗಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಲಾಳದ ಕಡ್ದಿಗಳು]] ಇಂದ ಹಿಡಿದು ದೈತ್ಯಾಕಾರದ [[ವೈ ಓಕ್]], [[ಬಿಳಿ ಓಕ್]] ಮರಗಳ ಉದಾಹರಣೆ, {{convert|70|ft|m|abbr=off}}ನಷ್ಟು ಎತ್ತರ ಬೆಳೆಯುವ ಸ್ಟೇಟ್ ಟ್ರೀ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕೂಡ ಸಾಕಷ್ಟು ಪೈನ್ ಮತ್ತು [[ಏಸರ್ ಕುಲದ ಮರ]]ಗಳನ್ನು ತನ್ನ ದೇಶೀಯ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವುದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ವಿದೇಶೀ ಸಸ್ಯಜಾತಿಗಳನ್ನು ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿರುವುದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕವು ಅಲಂಕಾರಿಕವು ಮತ್ತು ಇನ್ನು ಕೆಲವು ನಾವೀನ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದಂತಹವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಬಿಸಿ ಹವೆಯ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ [[ಕ್ರೇಪ್ ಮೈರ್ಟ್ಲ್]], [[ಇಟಾಲೀಯನ್ ಸೈಪ್ರೆಸ್]], [[ಲೈವ್ ಓಕ್]]<ref>[http://www.prairiefrontier.com/pages/hardiness/zone.html ಜೋನ್ ಹಾರ್ಡಿನೆಸ್ ಮ್ಯಾಪ್ ಥ್ರೂ ಪ್ರೇರೀ ಫ್ರಾಂಟೀರ್]</ref> ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವದ ಬಿಸಿ ಹವೆಯ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ [[ಹಾರ್ಡಿ ಪಾಮ್ ಟ್ರೀಸ್]] ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.<ref>[https://books.google.com/books?id=tkwOAAAAIAAJ&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24&amp;dq=palm+trees+in+maryland&amp;source=web&amp;ots=cOPcWEVNkT&amp;sig=ti4fZ99gLgfbFfzmMWbg-Yrm0Ns&amp;hl=en#PPA24,M1 ದಿ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್, ಫ್ರಮ್ ಇಟ್ಸ್ ಸೆಟ್ಲ್‌ಮೆಂಟ್, ಇನ್ 1633, ಟು ದಿ ರೆಸ್ಟೋರೇಷನ್, ಇನ್ 1660, ವಿಥ್ ಎ ಕಾಪೀಯಸ್ ಇನ್‌ಟ್ರೊಡಕ್ಷನ್, ಆಂಡ್ ನೋಟ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಇಲ್ಲ್ಯೂಸ್ಟೇಷನ್ಸ್.]</ref> USDA ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ [[ಕಡಿಮೆ ಉಷ್ಣದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬದುಕುವ ಸಸ್ಯಗಳ ವಲಯ]]ಗಳು ರಾಜ್ಯದ ಪಶ್ಚಿಮದ ತೀರದಲ್ಲಿ 5 ವಲಯವಿದ್ದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ 6 ರಿಂದ 7 ಏಳು ವಲಯಗಳಿವೆ, ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಕರಾವಳಿ ಭಾಗದ, ಕೊಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್]] ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ 8 ವಲಯಗಳಿವೆ. ದೇಶೀಯ ಸಸ್ಯರಾಶಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಶೀಲ ಸಸ್ಯ ವರ್ಗ ಅಂದರೆ [[ಕುಡ್ಜು]], [[ಟ್ರೀ ಆಫ್ ಹೆವೆನ್]], [[ಮಲ್ಟಿಫ್ಲೋರಾ ರೋಜ್]] ಮತ್ತು [[ಜಪಾನೀಸ್ ಸ್ಟಿಲ್ಟ್‌ಗ್ರಾಸ್]].<ref>{{Cite web |url=http://www.mdinvasivesp.org/list_terrestrial_plants.html |title=ಇನ್ ವೇಸೀವ್ ಸ್ಪೆಸೀಸ್ ಆಫ್ ಕನ್‌ಸರ್ನ್ ಇನ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ |access-date=2010-05-22 |archive-date=2010-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100103082840/http://www.mdinvasivesp.org/list_terrestrial_plants.html |url-status=dead }}</ref> ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಜ್ಯದ ಹೂವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ [[ಬ್ಲಾಕ್-ಐಯ್ಡ್ ಸೂಸನ್]] ಹೂವು ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಜ್ಯದ ಕೀಟವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಚೆಕರ್‌ಸ್ಪಾಟ್ ಬಟರ್‌ಫ್ಲೈ]] ಅಷ್ಟೇನೂ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ರಾಜ್ಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.butterfliesandmoths.org/species?l=1753 ಯುಫಿಡ್ರೈಯಾಸ್ ಫೇಯ್ಟಾನ್(ಡ್ರರಿ, 1773)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906132330/http://www.butterfliesandmoths.org/species?l=1753 |date=2010-09-06 }}, ''ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದ ಈಚಲು ಹುಳುಗಳು ಮತ್ತು ಪತಂಗಗಳು''</ref> [[435 ಪಕ್ಷಿ ಸಂಕುಲವು]] ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="MRC">{{cite web|title=Official list of the birds of Maryland|work=Maryland/District of Columbia Records Committee|url=http://www.mdbirds.org/mddcrc/pdf/mdlist.pdf|accessdate=2009-05-04|archive-date=2018-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010629/http://www.mdbirds.org/mddcrc/pdf/mdlist.pdf|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Hunt Valley, Maryland.jpg|thumb|right|ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಹಂಟ್ ವ್ಯಾಲೀಯ್ ಮೇಲಿನ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಮಯ.]] ರಾಜ್ಯವು ಅಸಂಖ್ಯಾತ [[ಜಿಂಕೆ]]ಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕೊಟ್ಟಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಜಂಗಲಿ ಮರಗಳು ದಟ್ಟವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಪಶ್ಚಿಮದ ಬೆಟ್ಟಗುಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಸ್ಫೋಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಸಮಸ್ಯೆ ಆಗಬಹುದು. ಈ [[ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಕೊಲ್ಲಿ]] ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹಣ ಒದಗಿಸುವ [[ನೀಲಿ ಏಡಿ]]ಗಳನ್ನು, ರಾಕ್‌ಫಿಶ್{{Citation needed|date=January 2008}}ಅನ್ನು ಮತ್ತು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಸೀಬರ್ಡ್‌ಗಳು ಹೊಂದಿದೆ.{{Citation needed|date=January 2008}} ಸಸ್ತನಿಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಂತಗಳವರೆಗೂ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರಡಿಗಳು<ref name="Maryland Wildlife">[http://www.sailor.lib.md.us/MD_topics/res/env_ani.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070830021023/http://www.sailor.lib.md.us/MD_topics/res/env_ani.html |date=2007-08-30 }} ''ಮೆರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮಾಹಿತಿಯ ಜಾಲ'' [[4-9]]-2008ರಂದು ಮರು ಸಂಪಾದಿತಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಕಾಡುಬೆಕ್ಕುಗಳು<ref>{{cite web |title=Lions in our mountains? The mystery of cougars in Maryland |url=http://www.dnr.state.md.us/naturalresource/fall2007/lions.pdf |first=Glenn |last=Therres |year=2007 |month=Fall |format=PDF |work=Wildlife and Heritage |publisher=Maryland Department of Natural Resources |accessdate=6 July 2009 |quote=Historically bobcats were distributed statewide but during the post colonization period densities began to plummet. By the mid-1900s, populations had probably reached all-time lows, with remnant populations existing only in western Maryland. This prompted the Department of Natural Resources (DNR) to classify them as a state-listed “Species of Special Concern.” During the past quarter century, occupied range and densities have increased markedly. Results from the annual Bowhunter Survey and the Hunter Mail survey have identified bobcat sightings in 14 of Maryland’s 23 counties. Currently, bobcats have dual legal classification in Maryland. In addition to the Species of Special Concern designation, they are also defined as a Game Animal / Furbearer with a closed harvest season. |archive-date=19 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110419203123/http://www.dnr.state.md.us/naturalresource/fall2007/lions.pdf |url-status=dead }}</ref> ನರಿಗಳು, ರಾಕೂನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನೀರುನಾಯಿಗಳು ಇವೆ.<ref name="Maryland Wildlife"/> ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ಅಸ್ಸಾಟೀಗ್ಯೂ]] ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ<ref name="Maryland Wildlife"/><ref>[http://www.assateagueisland.com/wildlife/pony.htm ಅಸ್ಸಾಟ್ಟೀಗ್ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೀಶೋರ್ ವೈಳ್ಡ್ ಪೋನೀಸ್]</ref> ಕಾಡು ಕುದುರೆಗಳು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಕಾಡು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಶ್ಯಾಲ್ಲೋ ಕೊಲ್ಲಿ [[ಚಿನ್ಕೋಟೀಗ್ಯೂ, ವರ್ಜಿನಿಯಾ]]ಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ದಾಟಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಗೋಪನೆ ತಂತ್ರದಿಂದ ಆ ಚಿಕ್ಕ ದ್ವೀಪವು ಕುದುರೆಗಳಿಂದೇನು ತುಂಬಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಶುದ್ಧ ತಳಿಯ ಪ್ರಾಣಿ ಎಂದರೆ ಅದು [[ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಅನ್ವೇಷಕ]] ನಾಯಿ. ಈ ತಳಿ, ನೀರಿನಾಟಗಳಿಗೆ ಬೇಟೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ.<ref name="Maryland1">[http://www.k9web.com/dog-faqs/breeds/chessies.html ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಬೇಯ್ ರಿಟ್ರೀವರ್ ಹಿಸ್ಟರಿ]</ref> ಈ ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಅನ್ವೇಷಕ ನಾಯಿಯ ತಳಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ಗುರುತ್ತಿಸಿದ್ದು 1878ರಲ್ಲಿ [[ಅಮೇರಿಕನ್ ಕೆನ್ನೆಲ್ ಕ್ಲಬ್]].<ref name="Maryland1"/> ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್- ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಕೌಂಟಿ (UMBC)ಯು ಈ ಅನ್ವೇಷಕ ನಾಯಿ ತಳಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಅದೃಷ್ಟದ್ದು ಶುಭಕಾರಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಹಾವು, ಹಲ್ಲಿ, ಮೊಸಳೆ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವರ್ಗ ಮತ್ತು ನೆಲಜಲ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಜೀವಿಸಬಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ [[ಡೈಮಂಡ್ ಬ್ಯಾಕ್‌ಟೆರ್ರಾಪಿನ್]] ಕಡಲಾಮೆಯು ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು [[ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]]ಯು ಶುಭಕಾರಿ ಎಂದು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಜ್ಯವು [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಓರೀಯೋಲ್ (ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಹಳದಿ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಸೀತೆ ಹಕ್ಕಿ)]] ಯ ಭೂಪ್ರದೇಶ, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕೃತ ಪಕ್ಷಿ ಮತ್ತು MLB ತಂಡ [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಓರೀಯೋಲ್ಸ್]] ನ ಶುಭಕಾರಿ ಪಕ್ಷಿ.<ref>{{Cite web |url=http://www.msa.md.gov/msa/mdmanual/01glance/html/symbols/bird.html |title=ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಗವರ್ನ್‌ಮೆಂಟ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ – ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಬರ್ಡ್ |access-date=2010-05-22 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527153052/http://www.msa.md.gov/msa/mdmanual/01glance/html/symbols/bird.html |url-status=dead }}</ref> ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ತಳಿಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅದು [[ಹುಲ್ಲುಗಳ]] ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಬೆಟ್ಟಗಳಡಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಫೈನ್ ಫಿಸ್ಕ್‌ಯೂಸ್‌ಗೆ ಮತ್ತು [[ಕೆಂಟ್ಯೂಕಿ ಬ್ಲೂಗ್ರಾಸ್]] ನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಪಶ್ಚಿಮದ ಭಾಗವು ಸಾಕಷ್ಟು ಥಂಡಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. [[ಚೆಸಾಪೀಕ್‌ನ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತ ವರ್ಗದ ಪಕ್ಷಿಗಳಾದ [[ಜೋಯ್ಸಿಯಾ]], ಉದ್ದುದ್ದ ಫೆಸ್ಕ್ಯೂ ಮತ್ತು [[ಬರ್ಮುಡಾಗ್ರಾಸ್]] ಗಳು ನೆಲಹೊದಿಕೆಯಂತ್ತಿರುತ್ತದೆ. 8ನೇ ವಲಯದಲ್ಲಿರುವ [[ಸೇಂಟ್. ಅಗಸ್ಟೀನ್ ಗ್ರಾಸ್]] ಅನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ನಾನಾ ಕಡೆ ಬೆಳೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಬಿಸಿಹವೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಪೂರ್ವ ದಡ ಮತ್ತು ದಿ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್-ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಮೆಟ್ರೋಪ್ಲೆಕ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ [[ಫೈರ್ ಆಂಟ್ಸ್]] ಗಳು ಮುತ್ತಿಕೊಂಳುವ ಸಮಸ್ಯೆ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದೆ.{{Citation needed|date=December 2009}} === ಪರಿಸರ ಜಾಗೃತಿ === ದೇಶದ ಪರಿಸರಸ್ನೇಹಿ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕೂಡ ಒಂದು. 2007ರಲ್ಲಿ, Forbes.com ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಅನ್ನು ಐದನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಹಸಿರಿನ ರಾಜ್ಯವೆಂದು [[ಪೆಸಿಫಿಕ್ ರಾಜ್ಯಗಳ]] ಮತ್ತು ವರ್ಮಂಟ್‌ ರಾಜ್ಯದ ನಂತರ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇಶಾದ್ಯಂತ ವಿದ್ಯುತ್ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ 40ನೇಯ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೇ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಟಾಕ್ಸಿಕ್ ವರ್ಜಿತಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು 2005ರಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/2007/10/16/environment-energy-vermont-biz-beltway-cx_bw_mm_1017greenstates_2.html |title=Forbes.com – ಅಮೇರಿಕಾಸ್ ಗ್ರೀನೆಸ್ಟ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ |access-date=2010-05-22 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529095728/http://www.forbes.com/2007/10/16/environment-energy-vermont-biz-beltway-cx_bw_mm_1017greenstates_2.html |url-status=dead }}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ 2007ರಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ [[ರೀಜನಲ್ ಗ್ರೀನ್‌ಹೌಸ್ ಇನಿಷಿಯೇಟಿವ್]] (RGGI) ಅನ್ನು ಸೇರಿರುತ್ತದೆ—ಗ್ರೀನ್‌ಹೌಸ್ ಎಮಿಷನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಲು ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ D.C.,ಯ ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ಕೆನೇಡಿಯನ್ ಪ್ರಾವಿನ್ಸ್‌ಗಳು ಸೇರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರೇರಣೆಯ ಸಂಸ್ಥೆ ಇದು. == ಇತಿಹಾಸ == {{Main|History of Maryland}} {{See also|Province of Maryland}} {{See also|Annapolis Convention}} [[ಚಿತ್ರ:Calvertcecil.jpg|thumb|left|upright|ಸೆಸಿಲ್ ಕ್ಯಾಲ್ವರ್ಟ್, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಕಾಲೋನಿಯ 1ನೇ ದಣಿ.]] 1629ರಲ್ಲಿ [[ಐರಿಶ್ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಲಾರ್ಡ್ಸ್]] ನ [[1ನೇ ಲಾರ್ಡ್ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್, ಜಾರ್ಜ್ ಕ್ಯಾಲ್ವರ್ಟ್]], ಉತ್ತರದ [[ನ್ಯೂ ಫೌಂಡ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್]] ನ ಅವಲಾನ್ ಕಾಲೋನಿಯ ಜೊತೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಸೋತ ಮೇಲೆ [[ಚಾರ್ಳ್ಸ್ I]] ಬಳಿ ಹೊಸ ಪ್ರಾಂತವೊಂದನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಅಧಿಕಾರಪತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅರುಹಿದ ಆ ಪ್ರದೇಶವೇ ಮುಂದೆ [[ಪ್ರಾವಿನ್ಸ್ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]] ಎಂದಾಯಿತು. ಕ್ಯಾಲ್ವರ್ಟ್‌ನ ಹೊಸ ಪ್ರಾಂತವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ಬಂದುದು [[ಕ್ಯಾಥೋಲಿಸಂ]] ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಹೊಸ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ಸ್‌ಗೆಂದೇ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸುರಕ್ಷಿತ ತಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಆಸೆ ಅವನದಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅವನಿಗೆ ವರ್ಜಿನಿಯಾದಲ್ಲಿ, [[ತಂಬಾಕು]]ವಿನ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಐಶ್ವರ್ಯ ತಂದು ಕೊಟ್ಟ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ [[ನ್ಯೂಫೌಂಡ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್]] ನ ಕಲೋನಿಯಲ್ ಸಾಹಸದಲ್ಲಿ ತನಗಾದ ಆರ್ಥಿಕ ನಷ್ಟವನ್ನು ತುಂಬುವ ಭರವಸೆ ತಾಳಿದನು. ಜಾರ್ಜ್ ಕ್ಯಾಲ್ವರ್ಟ್ ಏಪ್ರಿಲ್ 1632ರಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟನು ಮತ್ತು "ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕಾಲೋನಿ" ([[ಲ್ಯಾಟಿನ್]] ನಲ್ಲಿ, "ಟೆರ್ರಾ ಮೇರಿಯಾ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ), ಇದರ ಪರಭಾರೆಯನ್ನು ಅವನ ಮಗ [[ಕ್ಯಾಸಿಲೀಯಸ್ ಕ್ಯಾಲ್ವರ್ಟ್, 2ನೇ ಲಾರ್ಡ್ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್]] ಗೆ, 1632ರ ಜೂನ್ 20ರಂದು ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಚಾರ್ಳ್ಸ್ I ರ ರಾಣಿ ಪತ್ನಿ [[ಹೆನ್‌ರೀಟ್ಟಾ ಮಾರಿಯಾ]]ಳ ಗೌರವಾರ್ಥ ಹೊಸ ಕಾಲೋನಿಗೆ ಅವಳ ಹೆಸರನ್ನಿಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.mdarchives.state.md.us/msa/mdmanual/01glance/html/name.html |title=Maryland's Name |accessdate=2008-01-21 |work=Maryland at a Glance |publisher=Maryland State Archives |archive-date=2006-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060308142854/http://www.mdarchives.state.md.us/msa/mdmanual/01glance/html/name.html |url-status=dead }}</ref> ಶಾಸನ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಹೆಸರಾದ "ಟೆರ್ರಾ ಮೇರಿಯಾ, ''ಆಂಗ್ಲೀಸ್'' , ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್" ಎಂದು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಲ್ಯಾಟಿನ್‌ಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಹೆಸರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು, ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್ ಕ್ರೈಸ್ತ ಪಂಥದವನಾದ [[ಜ್ಯೂವಾ ಡಿ ಮೇರಿಯಾನಾ]] ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಮೇರಿಯಾನವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಜೊತೆ ದೂರವುಳಿಯಲು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿರುವುದಾಗಿದೆ.<ref>{{citation |url=https://books.google.com/books?id=WrerRiQXet4C&pg=RA1-PA215&lpg=RA1-PA215&dq=%22terra+mariae%22+mariana&source=web&ots=RECDMqsSDO&sig=WFluhB076Cz3bL2_nF423v3iw6o |title=The English Colonization of America During the Seventeenth Century |first=Edward Duffield |last=Neill |publisher=Strahan & Co. |date=1871 |pages=214–215 |accessdate=2007-12-09}}</ref><ref>{{cite book |last=Stewart |first= George R. |authorlink= George R. Stewart |title= Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |origyear= 1945 |edition= Sentry edition (3rd) |year= 1967 |publisher= [[Houghton Mifflin]] |pages= 42–43}}</ref> ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಲೀಯಸ್‌ನ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮ ಲಿಯೋನಾರ್ಡ್ ಅನ್ನು ದಂಡಯಾತ್ರೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಯಾಕೆಂದರೆ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಲೀಯಸನಿಗೆ ಹೋಗಲು ಇಷ್ಟವಿರಲಿಲ್ಲ. ವಸಾಹತುಗಾರರನ್ನು ಗಳಿಸಲು [[ಜೇಮ್ಸ್‌ಟೌನ್]] ನಿಂದ ಹೊಮ್ಮಿದ [[ಹೆಡ್‌ರೈಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯನ್ನು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಬಳಸುವುದರಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗೆ ಸಾಗಿಸಲು ಸರಕಾರ ಸಾಗಾಣಿಕೆದಾರರಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಹುಮಾನವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಿತ್ತು. 1634 ಮಾರ್ಚ್ 25ರಂದು ಲಾರ್ಡ್ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟ. ಅನೇಕ ನಿವಾಸಿಗಳು [[ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್‌ಗಳು]] ಆಗಿದ್ದರೂ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಕೆಲವು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಒಂದಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ [[ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ಸ್]] ನವರು ರಾಜಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಏರಿದ್ದರು. ಹತ್ತಾರು ಸಾವಿರ ಜನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕೈದಿಗಳಿಗೆ ತಲುಪಬೇಕಾದ ಉದ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳವಾಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕೂಡ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. [[ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣತೆ]]ಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆದೇಶಿಸಿದ ಪ್ರಥಮ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ 1649ರಲ್ಲಿನ [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಟಾಲರೇಷನ್ ಆಕ್ಟ್]] ಕೂಡ ಒಂದು ಆದರೆ ಇದು ಟ್ರಿನಿಟೇರಿಯನ್ ಕ್ರೈಸ್ತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. [[ಪೊಟೊಮ್ಯಾಕ್ ನದಿ]]ಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಉತ್ತರದ [[40ನೇ ಸಮನಾಂತರ]]ದ ನೆಲವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗೆ ರಾಜವಂಶವು ದಯಪಾಲಿಸಿತು. ಆದರೆ ರಾಜವಂಶ [[ಚಾರ್ಳ್ಸ್ II]] [[ಪೆನ್ನ್‌ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ]]ಗೆ ಸನ್ನದೊಂದನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಯಿತು. ಈ ಕೊಡುಗೆಯಿಂದಾಗಿ ಪೆನ್ನ್‌ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾದ ದಕ್ಷಿಣದ ಗಡಿಯು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಉತ್ತರದ ಗಡಿ 40ನೇಯ ಸಮಾನಾಂತರದ ತದ್ರೂಪದಂತೆ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಕೊಡುಗೆಯ ನಿಯಮಾವಳಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಚಾರ್ಳ್ಸ್ II ಮತ್ತು [[ವಿಲ್ಲೀಯಂ ಪೆನ್ನ್]] 40ನೇಯ ಸಮಾನಾಂತರವು [[ನ್ಯೂ ಕ್ಯಾಸ್ಟಲ್, ದೆಲಾವೇರ್]] ನ ಸಮೀಪ ಹಾದು ಹೋಗುವುದಾಗಿ ಅಂದುಕೊಂಡರು ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಾಗಿ ಅದು [[ಫಿಲಾಡೆಲ್ಫಿಯಾ]]ದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಪೆನ್ನ್ ಈಗಾಗಲೇ ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಕಾಲೋನಿಗೆ ರಾಜಧಾನಿಯ ನಗರವನ್ನಾಗಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ್ದ. 1681ರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆ ಉದ್ಭವವಾಗಿದ್ದೇ ತಡ ಸಂಧಾನದ ಮಾತುಕತೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ರಾಜಿ ಸೂತ್ರವೊಂದನ್ನು ಚಾರ್ಳ್ಸ್ II 1682ರಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ, ಇದು ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆ ಹರಿಯ ಬಹುದಾಗಿತ್ತು ಆದರೆ ಪೆನ್ನ್ ಇದನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ನಾಶಪಡಿಸಿದ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ದೆಲಾವೇರ್ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಇದು ಮೊದಲು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು.<ref name="hubbard">{{cite book |last= Hubbard |first= Bill, Jr. |title= American Boundaries: the Nation, the States, the Rectangular Survey |year= 2009 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 978-0-226-35591-7 |pages= 21–23}}</ref> ವಿಲ್ಲೀಯಂ ಪೆನ್ನ್ ಮತ್ತು ಲಾರ್ಡ್ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ವಂಶಸ್ಥರು (ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ [[ಕ್ಯಾಲ್ವರ್ಟ್ ಕುಟುಂಬ]] ಮತ್ತು ಪೆನ್ನ್‌ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ [[ಪೆನ್ನ್ ಕುಟುಂಬ]]) ಸುಮಾರು ಒಂದು ಶತಮಾನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಈ ವಿವಾದವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದವು. ಈ ಹೋರಾಟ [[ಕ್ರಿಸಾಪ್ ಸಮರ]]ಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು (ಕೊನೊಜೋಕ್ಯೂಲರ್ ಸಮರವೆಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ), ಇದು ಪೆನ್ನ್ ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾಗೂ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗೂ 1730ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಗಡಿ ಯುದ್ಧ. ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಅದರ ಜಾರಿ ಕುರಿತ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಘಟನೆಗಳು 1730ರಲ್ಲಿ ಹಗೆತನವನ್ನು ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಿತು ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇದು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಏರಿಕೆ ಕಂಡಿತು, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ 1736ರಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು 1737ರಲ್ಲಿ ಪೆ‌ನ್ನ್‌ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ಮಿಲಿಟರಿಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ ಕಾಳಗದ ಹಂತವು ಕಿಂಗ್ ಜಾರ್ಜ್ II ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಿಂದ ಮೇ 1738ರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗಂಡಿತು. ಸಂಭವನೀಯ ಒಪ್ಪಂದವೊಂದನ್ನು 1732ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡಿತು. ಸಂಧಾನದ ಮಾತುಕತೆಗಳು ಅಂತಿಮವಾಗಿ 1760ರಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಂದವೊಂದಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕಾರಣವಾತು. ಈ ಒಪ್ಪಂದವು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಗಡಿಯಾದ ಈಗಿನ ದೆಲಾವೇರ್ ಮತ್ತು ಪೆನ್ನ್‌ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಪೆನ್ನ್‌ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾದ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯನ್ನು, ಫಿಲಿಡೆಲ್ಫಿಯಾದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಿಂದ 15 ಮೈಲಿಯನ್ನು ಲೈನ್ ಆಫ್ ಲ್ಯಾಟಿಟ್ಯೂಡ್ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು [[ಮೇಸನ್-ಡಿಕ್ಸನ್ ಲೈನ್]]. ದೆಲಾವೇರ್‌ನೊಂದಿಗಿನ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಗಡಿಯು ನ್ಯೂ ಕ್ಯಾಸ್ಟಲ್ ಸುತ್ತ [[ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೆನಿನ್ಸುಲಾರ್ ಲೈನ್]] ಮತ್ತು [[ಟ್ವೆಲ್ವ್-ಮೈಲ್ ಸರ್ಕಲ್]] ಮೇಲೆ ಅಡಿಪಾಯ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="hubbard"/> [[ಆಂಗ್ಲೀಕ್ಯಾನಿಸಂ]]ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಾಲೋನಿಯಲ್ಲಿ [[ವರ್ಜಿನೀಯಾ]]ವು ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಳಿಸಿದ ತರುವಾಯ, ಬಹಳಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪುರಿಟಾನ್ಸ್ ವರ್ಜಿನಿಯಾದಿಂದ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾವಿಡೆನ್ಸ್ ಅನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು ಅದೇ ಈಗಿನ ಅನ್ನಾಪೊಲಿಸ್. 1650ರಲ್ಲಿ, ಪುರಿಟನ್ಸ್‌ನವರು ಸರಕಾರಿ ಒಡೆತನದ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದರು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಸರಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಂಡು [[ಕ್ಯಾಥೋಲಿಸಂ]] ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲೀಕ್ಯಾನಿಸಂ ಎರಡನ್ನೂ ಶಾಸನಬಾಹಿರಗೊಳಿಸಿದರು. ಮಾರ್ಚ್ 1654ರಲ್ಲಿ, [[2ನೇ ಲಾರ್ಡ್ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್]] ಗವರ್ನರ್ [[ವಿಲ್ಲೀಯಂ ಸ್ಟೋನ್]] ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಈ ಬಂಡಾಯವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲು ಕಳುಹಿಸಿದನು ಆದರೆ ಇದನ್ನು [[ಪುರಿಟನ್]] ಸೈನ್ಯವು ಅನ್ನಾಪೊಲಿಸ್ ಹತ್ತಿರ ಸೋಲಿಸಿತು ಹಾಗೂ ಈ ಕಾಳಗ ನಡೆದ ಸ್ಥಳವನ್ನು "ಬ್ಯಾಟಲ್ ಆಫ್ ದಿ ಸೆವೆರ್ನ್" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5U4IAAAAQAAJ&pg=PA208&lpg=PA208&dq=%22battle+of+the+severn%22&source=web&ots=pRTUk3UwBY&sig=sq1jbSeEAr3Gho-X_2ngpvvhVt4 |title=Virginia, a history of the people |author=John Esten Cooke |publisher=Houghton, Mifflin |date=1883 |pages=208–216 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aacounty.org/AboutAACo/history.cfm |title=History - Seventeenth Century through the Present |publisher=Anne Arundel County—Citizens Information Center |date=2003 |access-date=2010-05-22 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120915000532/http://www.aacounty.org/aboutaaco/history.cfm |url-status=dead }}</ref> [[ಪುರಿಟನ್]] ನ ಬಂಡಾಯದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ಸ್‌ನವರ ಮೇಲಿನ ಕಿರುಕುಳದ ಜೊತೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣದ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಎಲ್ಲಾ ಚರ್ಚ್‌ಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಹಾಕಲಾಯಿತು. ಕ್ಯಾಲ್ವರ್ಟ್ ಕುಟುಂಬ, ಕಾಲೋನಿ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು 1658ರಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಪುನ: ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವವರೆಗೂ ಪುರಿಟನ್ ಬಂಡಾಯ ನಡೆಯಿತು. ಏನೇ ಆದರೂ, ಇಂಗ್ಲೇಂಡಿನ 1688ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ "[[ಮಹತ್ವವಾದ ಕ್ರಾಂತಿ]]"ಯಿಂದಾಗಿ [[ವಿಲ್ಲೀಯಂ ಆಫ್ ಆರೆಂಜ್]] ಸಿಂಹಾಸನವೇರಿದ ಮೇಲೆ ಇಂಗ್ಲೇಂಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟಂಟ್ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು, ಅಮೇರಿಕಾದ [[ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಯುದ್ಧ]]ದ ತರುವಾಯ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಸಂ ಅನ್ನು ಶಾಸನಬಾಹಿರಗೊಳಿಸಿತು. ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ಶ್ರೀಮಂತ ಪ್ಲಾಂಟರ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಚ್ಯಾಪೆಲ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡರು. [[ಸೇಂಟ್. ಮೇರೀಸ್ ಸಿಟಿ]] ಮೂಲ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕಾಲೋನಿಯ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಿವೇಶನ ಮತ್ತು ಅದು 1708ರವರೆಗೂ ಕಲೋನಿಯಲ್ ಸರಕಾರದ ಕಾರ್ಯಕಲ್ಲಾಪದ ಎಡೆಯಾಗಿತ್ತು. ಸಣ್ಣ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸೇಂಟ್ ಮೇರಿ ಈಗ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಿವೇಶನವಾಗಿದೆ. 1708ರಲ್ಲಿ, ಸರಕಾರದ ಕಾರ್ಯಕಲ್ಲಾಪದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪ್ರಾವಿಡನ್ಸ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿ ಅದನ್ನು [[ಅನ್ನಾಪೊಲಿಸ್]] ಎಂದು ಮರು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 1694ರಲ್ಲಿ [[ರಾಣಿ ಅನ್ನೇ]]ಯ ಗೌರವಾರ್ಥ ಆ ನಗರವನ್ನು ಅನ್ನಾಪೊಲಿಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಅನೇಕ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಕಲೋನಿಸ್ಟ್‌ಗಳು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗೆ [[ಒಪ್ಪಂದದ ಕೆಲಸಗಾರ]]ರಾಗಿ ಆಗಮಿಸಿದರು, ಒಂದು ಅವಧಿಗೆ ಅವರೇ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೇ ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>"[http://www.folger.edu/html/folger_institute/jamestown/c_shifflet.htm ಇನ್‌ಡೆನ್‌ಚ್ಯೂರ್ಡ್ ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಂಡ್ ದಿ ಪರ್ಸ್ಯೂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಹ್ಯಾಪಿನೆಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104180311/http://www.folger.edu/html/folger_institute/jamestown/c_shifflet.htm |date=2010-01-04 }}". ಕ್ರಾಂಡಾಲ್ಲ್ ಶಿಫ್ಲೆಟ್, ''ವರ್ಜಿನಿಯಾ ಟೆಕ್'' .</ref> ಆರಂಭದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಂದದ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೂ ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕಾದ ಜೀತದಾಳುಗಳಿಗೂ ಅಥವಾ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೂ ಒಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ವಿಂಗಡನೆಯ ಗೆರೆಯಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಕಪ್ಪು-ಬಿಳಿ ಕೆಲಸಗಾರರು ಒಟ್ಟಿಗೇ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜೀವಿತದಾವಧಿಗೆ ಜೀತದಾಳು ಆಗುವ ಮುನ್ನ ಕೆಲವು ಆಫ್ರೀಕಾದವರಿಗೆ ಅವರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಣರಹಿತ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ಮುನ್ನ ಕೆಲಸದವರ ನಡುವೆ ಮದುವೆಯಾಗಲು ಅಥವಾ ಸಂಬಂದ್ಧವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಂಥ ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳು ದೆಲಾವೇರ್‌ಗೆ ವಲಸೆ ಹೋದರು ಕಾರಣ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲವು ಕಡಿಮೆ ದರಗಳಿಗೆ ದೊರಕುತ್ತಿತ್ತು.<ref>[http://www.freeafricanamericans.com/ ಪಾಲ್ ಹೇಯ್ನೇಗ್. ][http://www.freeafricanamericans.com/ ''ಫ್ರೀ ಆಫ್ರೀಕನ್ ಅಮೇರಿಕನ್ಸ್ ಇನ್ ವರ್ಜಿನಿಯಾ, ನಾರ್ಥ್ ಕ್ಯಾರೋಲೀನಾ, ಸೌಥ್ ಕ್ಯಾರೋಲೀನಾ, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಆಂಡ್ ದೆಲಾವೇರ್'' ] 15 ಫೆಬ್ರವರಿ 2008ರಂದು ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ</ref> ಇಂಗ್ಲೇಂಡಿನಲ್ಲಿ ಆದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಿಂದ ಒಪ್ಪಂದದ ಕೆಲಸಗಾರರು ಬರುವುದು ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು ಸಾವಿರಾರು ಜನ ನೌಕರರನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಜನಾಂಗೀಯ ಜಾತಿ ಮೇಲಿನ ವಿಂಗಡನೆ ಗಟ್ಟಿಗೊಂಡಿತು. ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಜೀತದಾಳುಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿಸಿದೆ, ತಂಬಾಕಿನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮೊದಲು ಮೀಸಲಾಗಿಸಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Ft. Henry bombardement 1814.jpg|thumb|right|ಕಲಾವಿದನೊಬ್ಬ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್‌ನ ಮ್ಯಾಕ್‌ಹೆನ್ರಿ ಕೋಟೆಯ ಫಿರಂಗಿ ದಾಳಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ, ಇದು ನಕ್ಷತ್ರ-ಖಚಿತ ಬ್ಯಾನರ್‌ನ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.]] [[ಅಮೇರಿಕಾದ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧ ದಂಗೆಯೆದ್ದ [[ಹದಿಮೂರು ಕಾಲೋನಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕೂಡ ಒಂದು. ಫೆಬ್ರವರಿ 2, 1781ರಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ [[ಆರ್ಟಿಕಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಕಾನ್‌ಫೆಡೆರೇಷನ್]] ಅನ್ನು ವಿಹಿತ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅನುಮತಿಸುವ 13ನೇ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅದು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ [[ಸರ್ವೋನ್ನತ]] ಮತ್ತು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜ್ಯ]] ಎಂದು ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಯಿತು. ಹೊಸ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಸಮ್ಮತಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇದು U.S.ನೊಳಗೆ ಸೇರುವ ಏಳನೇ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು. ತದ ನಂತರದ ವರ್ಷ 1790ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಜಾರ್ಜ್ ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್]] ಫೆಡರಲ್ ಸರಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ D.C. ಸೃಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ್ದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೊಟ್ಟಿತು. [[ಮಾಂಟ್ಗೋಮೇರಿ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಜಾರ್ಜ್]] ನ ಪ್ರಾಂತಗಳಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ [[ಫೇರ್‌ಫ್ಯಾಕ್ಸ್ ಪ್ರಾಂತ]] ಮತ್ತು [[ವರ್ಜಿನಿಯಾ]]ದ [[ಅಲೇಕ್ಸಾಂಡ್ರಿಯಾ]] ಭೂಮಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿದವು (ಆದಾಗ್ಯೂ ವರ್ಜಿನಿಯಾಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು [[ಪುನ:ಸ್ವಾಧೀನ]]ದ ಮುಖೇನ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲಾಯಿತು). [[ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ D.C.]]ಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಭೂಮಿ ಎಂದರೆ ಅದು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಒಳಗೇ ಕುಳಿತಂತೆ, (ಆದರೆ ಅದು ಈಗ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ಗತಿಸಿದೆ). [[ಫೋರ್ಟ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಹೆನ್ರಿ]]ಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಪೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಅನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರು [[1812ರ ಯುದ್ಧ]]ದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಈ ತಿಕ್ಕಾಟದಲ್ಲೇ [[ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಸ್ಕಾಟ್ ಕೀ]] [[ದಿ ಸ್ಟಾರ್ ಸ್ಪ್ಯಾಂಗ್ಲಡ್ ಬ್ಯಾನರ್]] ಬರೆದದ್ದು. ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಸಮರದ ನಂತರ ದೆಲಾವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆದಂತೆ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ಲಾಂಟರ್ಸ್ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಜೀತದಾಳುಗಳನ್ನ ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. 1860ರಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ಫ್ರೀ ಬ್ಲಾಕ್]] ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಒಟ್ಟು ಆಫ್ರೀಕನ್-ಅಮೇರಿಕಾ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲೇ 49.1%ರಷ್ಟು ಇತ್ತು.<ref>ಪೀಟರ್ ಕೊಲ್ಚಿನ್, ''ಅಮೇರಿಕನ್ ಸ್ಲೇವರಿ : 1619-1877'' , ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್: ಹಿಲ್ ಆಂಡ್ ವಾಂಘ್, 1993, pp.81-82</ref> [[ಅಮೇರಿಕಾ ನಾಗರೀಕ ಸಮರ]]ದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲ್ಲೇ ರಾಜ್ಯವು ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಗವರ್ನರ್ [[ಥಾಮಸ್ ಹಾಲಿಡೇ ಹಿಕ್ಸ್]] ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗವನ್ನ ಅಮಾನತ್ತುಗೊಳಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಅಬಾಹಂ ಲಿಂಕನ್]] ತನ್ನ ಎಷ್ಟೋ [[ಫೈರ್ ಈಟರ್ಸ್]] ಅನ್ನು ಅವರು ಪುನ: ಒಗ್ಗೂಡುವ ಮೊದಲೇ ಬಂಧಿಸಿದ್ದ. ಅನೇಕ ಇತಿಹಾಸಗಾರರು ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತಗಳಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ವಾದಿಸಿದರು. ನಾಗರೀಕ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 115,000 ಪುರುಷರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿದರು ಅದರಲ್ಲಿ 85,000 ಅಥವಾ 77%ರಷ್ಟು ಜನ [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಸೈನ್ಯ]]ವನ್ನು ಸೇರಿದರು ಇನ್ನು ಮಿಕ್ಕವರು [[ಬೆಂಬಲಿಗ ಸೈನ್ಯ]]ವನ್ನು ಸೇರಿದರು. [[ಒಕ್ಕೂಟ]]ದಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಲಿಂಕನ್ ಅನೇಕ ನಾಗರೀಕ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅಮಾನತ್ತುಗೊಳಿಸಿದನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ''ಹೇಬೀಯಸ್ ಕಾರ್ಪಸ್'' ನ ರಿಟ್ ಹಾಕುವುದು ಸೇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಈ ಕ್ರಮ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವೆಂದು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ದೇಶೀಯ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ [[ರೋಜರ್ ಟ್ಯಾನೀಯ್]] ಭಾವಿಸಿದನು. ಲಿಂಕನ್ U.S. ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಫಿರಂಗಿ ದಳವನ್ನು [[ಫೆಡರಲ್ ಹಿಲ್]] ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ನಗರವನ್ನು ಬೆದರಿಸಲು ಸೂಚಿಸಿದನು, ಹೊಸ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪರವಾದ ಗವರ್ನರ್ ಮತ್ತು ಶಾಸಕಾಂಗವನ್ನು ಚುನಾಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆಂದು ಈ ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸಿದನು. ಲಿಂಕನ್ ಇನ್ನೂ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಕೆಲ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ [[ಮ್ಯಾಕ್‌ಹೆನ್ರಿ ಕೋಟೆ]]ಯೊಳಗೆ ಇರಿಸಿದನು, ಅವರಲ್ಲಿ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್‌ನ ಮೇಯರ್ [[ಜಾರ್ಜ್ ವಿಲ್ಲೀಯಂ ಬ್ರೌನ್]] ಕೂಡ ಇದ್ದನು. ಜೊತೆಗೆ ಬಂಧಿಸಿರುವವರಲ್ಲಿ [[ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಸ್ಕಾಟ್ ಕೀ]]ಯ ಮೊಮ್ಮಗನೂ ಸೇರಿದ್ದನು. ಈ ಕ್ರಮವು ಸಂವಿಧಾನತ್ಮಕ ಕ್ರಮವೇ ಎಂದು ಈಗಲೂ ಚರ್ಚಾಸ್ಪದವಾಗಿದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂದ್ ಇನ್ನೂ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿತ್ತು ಇದು ಜೀತದಾಳು ವಿರುದ್ಧದ ನಿಬಂಧನೆ [[ಎಮಾನ್ಸಿಪೇಷನ್ ಪ್ರೊಕ್ಲಮೇಷನ್]] ಗೆ ಹೊರತು ಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು (ಈ ಎಮಾನ್ಸಿಪೇಷನ್ ಪ್ರೊಕ್ಲಮೇಷನ್ ಬಂಡಾಯದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು). 1864ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು [[ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಸಭೆ]]ಯನ್ನು ನಡೆಸಿತು ಅದು ಹೊಸ ರಾಜ್ಯದ ಸಂವಿಧಾನದೊಳಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ಆ ದಾಖಲೆಯ ಕಲಮು 24 [[ಜೀತದಾಳು]] ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿತು. 1867ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು ಬಿಳಿಯಲ್ಲದ ಪುರುಷರಿಗೂ ಮತದಾನ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟಿತು. == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == {{USCensusPop |1790 = 319728 |1800 = 341548 |1810 = 380546 |1820 = 407350 |1830 = 447040 |1840 = 470019 |1850 = 583034 |1860 = 687049 |1870 = 780894 |1880 = 934943 |1890 = 1042390 |1900 = 1188044 |1910 = 1295346 |1920 = 1449661 |1930 = 1631526 |1940 = 1821244 |1950 = 2343001 |1960 = 3100689 |1970 = 3922399 |1980 = 4216975 |1990 = 4781468 |2000 = 5296486 |estyear = 2009 |estimate = 5699478 |estref = <ref name=09CenEst/> }} [[ಚಿತ್ರ:Maryland population map.png|thumb|left|ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹಂಚಿಕೆ]] 2006ರಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಅಂದಾಜು 5,615,727ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇದೆ, ಇದು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ 26,128 ಅಥವಾ 0.5%ರಷ್ಟು ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 2000ರಿಂದೀಚೆಗೆ 319,221ರಷ್ಟು ಅಥವಾ 6.0%ರಷ್ಟು ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದ 189,158ರಷ್ಟು ಜನಗಣತಿಗಿಂತ ಸಹಜವಾಗಿ ಅಧಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ (ಅಂದರೆ 464,251 ಜನನಗಳಲ್ಲಿ 275,093ರಷ್ಟು ಕಳೆದು) ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು 116,713 ವಲಸಿಗರು ಸೇರಿರುತ್ತದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಹೊರಗಡೆಯಿಂದ ಬಂದ [[ವಲಸೆ]] ಜನರಿಂದಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಒಟ್ಟು 129,730ರಷ್ಟು ಏರಿಕೆ ಕಂಡಿತು, ಮತ್ತು ದೇಶದೊಳಗಿನ ವಲಸೆಯಿಂದಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 13,017ನಷ್ಟು ವ್ಯಯ ಕಂಡಿತು. 2006ರಲ್ಲಿ 645,744ರಷ್ಟು ಜನರನ್ನು ವಿದೇಶಿಯರೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಯಿತು, ಇವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ ಲ್ಯಾಟೀನ್ ಅಮೇರಿಕಾ ಮತ್ತು ಏಷಿಯಾದವರೇ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ 4.0% ಕಾನೂನು ಬಾಹಿರ ವಲಸಿಗರನ್ನು ದಾಖಲೆರಹಿತ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>ಟರ್ನರ್ ಬ್ರಿಂಟನ್, "[http://www.journalism.umd.edu/cns/wire/2006-editions/04 ಏಪ್ರಿಲ್-ಎಡಿಷನ್ಸ್/060405-Wednesday/ImmigrateDebate_CNS-UMCP.html Immigration Bill Could Impact Maryland]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}," ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ನ್ಯೂಸ್ ಸರ್ವೀಸ್, 5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2006. 22 ಜುಲೈ 2007ರಂದು ಮರು ಸಂಪಾದಿತವಾಗಿದೆ.</ref> ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರಿಯನ್ ಅಮೇರಿಕಾದವರು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.migrationinformation.org/USfocus/display.cfm?id=273 |title=The Foreign Born from Korea in the United States |first=Jennifer |last=Yau |publisher=Migration Policy Institute |date=2007 |accessdate=2007-12-23 }}</ref> ವಾಸ್ತವಾಗಿ, 1.7%ರಷ್ಟು ಕೊರಿಯನರಾದರೆ, ಏಷಿಯಾದವರು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ 6.0%ರಷ್ಟು ಇದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.jhsph.edu/kacp/about_us.html |title=About Us: Korean Americans in Maryland |publisher=Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health |accessdate=2007-12-23 }}</ref> ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕರು ರಾಜ್ಯದ ಮಧ್ಯ ಭಾಗ [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಮೆಟ್ರಾಪೊಲಿಟನ್ ಕ್ಷೇತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ಮೆಟ್ರಾಪೊಲಿಟನ್ ಕ್ಷೇತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವೆರಡೂ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಸೇರಿ [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್-ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ಕ್ಷೇತ್ರ]] ಆಗುತ್ತದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಂತೆ ಪೂರ್ವದ ದಡದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇರುತ್ತದೆ ಆದುದರಿಂದ ಅದು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಆಗದೆ ಗ್ರಾಮೀಣವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. [[ಅಲ್ಲೀಗಾನಿ]] ಮತ್ತು [[ಗ್ಯಾರೆಟ್ಟ್]] ಎಂಬುದು ಪಶ್ಚಿಮದ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಎರಡು ಪ್ರಾಂತಗಳು, ಇವು ಚೆದುರಿದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಪಶ್ಚಿಮದ ವರ್ಜಿನಿಯಾವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹೋಲುತ್ತದೆ. [[ಅನ್ನೇ ಅರುಂಡೇಲ್ ಕೌಂಟಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೌವರ್ಡ್ ಕೌಂಟಿ]] ನಡುವಣ ಕೌಂಟಿಯ ಸಾಲಿನ [[ಜೆಸ್ಸುಪ್]] ನ [[ಅನ್ಇನ್‌ಕಾರ್ಪೊರೇಟೆಡ್ ಟೌನ್]] ನಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ಸೆಂಟರ್ ಆಫ್ ಪಾಪ್ಯೂಲೇಷನ್]] ಇರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | title = Population and Population Centers by State&nbsp;– 2000 | publisher = United States Census Bureau | accessdate = 2008-12-05 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt}}</ref> === ಜನಾಂಗೀಯತೆ === ವರದಿಯಾಗಿರುವ ಪ್ರಕಾರ, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಐದು ದೊಡ್ಡ ಪೀಳಿಗೆಗಳೆಂದರೆ, [[ಜರ್ಮನ್]] (15.7%), [[ಐರಿಶ್]] (11.7%), [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್]] (9%), ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟ [[ಅಮೇರಿಕಾದವರು]] (5.8%) ಮತ್ತು [[ಇಟಾಲಿಯನ್]] (5.1%) ನಷ್ಟು ಇರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.niaf.org/research/2000_census_4.asp |title=Italian American Population in All 50 States |publisher=Niaf.org |date= |accessdate=2008-09-22 |archive-date=2008-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081009220932/http://www.niaf.org/research/2000_census_4.asp |url-status=dead }}</ref> 2005ರ ತ್ರೈಮಾಸಿಕವೊಂದರ ಪ್ರಕಾರ [[ಆಫ್ರೀಕನ್-ಅಮೇರಿಕಾದವರು]] ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ್ಯದ ದಟ್ಟ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳೆಂದರೆ ಅದು, ಆಫ್ರೀಕನ್-ಅಮೇರಿಕನರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶವಾದ [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ನಗರ]],{{Citation needed|date=April 2010}} [[ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಜಾರ್ಜ್ಸ್ ಕೌಂಟಿ]],{{Citation needed|date=April 2010}} ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ದಡವು.{{Citation needed|date=April 2010}} [[ಪೂರ್ವದ ದಡ]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣದ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]] ಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೀಳಿಗೆಯ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡರ್‌ಗಳು ತುಂಬಿದ್ದಾರೆ,{{Citation needed|date=April 2010}} ಅದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ದಡದಲ್ಲಿ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಬದ್ಧ ಮೆಥಾಡಿಸ್ಟ್‌ಗಳಿದ್ದರೆ ದಕ್ಷಿಣದ ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್‌ಗಳಿದ್ದಾರೆ.{{Citation needed|date=April 2010}} ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ [[ಜರ್ಮನ್-ಅಮೇರಿಕಾದವರು]] ಇದ್ದಾರೆ. ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ದೊಡ್ಡ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ [[ಇಟಾಲಿಯನ್ನರು]] ಮತ್ತು [[ಪೊಲೊಗಳು]] ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದ್ದಾರೆ.{{Citation needed|date=April 2010}} [[ಮಾಂಟ್ಗೋಮೇರಿ ಕೌಂಟಿ]]{{Citation needed|date=April 2010}} ಮತ್ತು [[ಪಿಕೇಸ್ವಿಲ್ಲೇ]]{{Citation needed|date=April 2010}} ಹಾಗೂ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್‌ನ ವಾಯುವ್ಯದ [[ಓವಿಂಗ್ಸ್ ಮಿಲ್ಸ್]]{{Citation needed|date=April 2010}}ನಲ್ಲಿ ಜ್ಯೂವ್ಸ್‌ನವರು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಏಷಿಯಾ ಅಮೇರಿಕನ್ನರು ಮಾಂಟ್ಗೋಮೇರಿಯ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದರೆ [[ರಾಕ್‌ವಿಲ್ಲೇ]]{{Citation needed|date=April 2010}}ಯಲ್ಲಿ [[ಕೊರಿಯನ್ ಅಮೇರಿಕನ್]] ಮತ್ತು [[ತೈವಾನೀಸ್ ಅಮೇರಿಕಾದವರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು [[ಫಾರ್ಟ್ ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್]]ನಲ್ಲಿ [[ಫಿಲಿಪೀನೋ ಅಮೇರಿಕಾದವರು]] ಸಮುದಾಯವರಿದ್ದಾರೆ. {{Citation needed|date=April 2010}} ಹಿಸ್ಪಾನಿಕ್ಸ್‌ನವರು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ [[ಹ್ಯಾಟ್ಸ್‌ವಿಲ್ಲೇ]]/[[ಲಾಂಗ್ಲೀ ಪಾರ್ಕ್]],{{Citation needed|date=April 2010}} [[ವ್ಹೀಟನ್]]{{Citation needed|date=April 2010}} ಮತ್ತು [[ಗೈಥರ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್]] ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ.{{Citation needed|date=April 2010}} ದೇಶದ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರನ್ನು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಹೊಂದಿದೆ, ಈ ರೀತಿ [[ಜಾಸ್ತಿ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯ]] ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್, ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಹಿಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/8902484/ |title=Minority population surging in Texas |date=August 18, 2005 |work=msnbc.com |publisher=Associated Press |accessdate=December 7, 2009 |archive-date=ಮೇ 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522033118/http://www.msnbc.msn.com/id/8902484/ |url-status=dead }}</ref> <center> {{US Demographics}} </center> === ಧರ್ಮ === [[ಚಿತ್ರ:WashingtonMormonTemple.jpg|thumb|left|ಮಾರ್ಮನ್ ಚರ್ಚ್‌ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ D.C. ಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕೆನ್‌ಸಿಂಗ್‌ಟನ್ ಬೆಳ್ಟ್‌ವೇಯ ಮಗ್ಗುಲಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ.]] ಇಂಗ್ಲೇಂಡಿನ [[ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್]] ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಅನ್ನು ಕಂಡು ಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಆನಂತರ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಸಂ ಅನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವನ್ನು ರದ್ದು ಪಡಿಸಿ ನಿರುತ್ಸಾಹಪಡಿಸಿತು. ವಲಸೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದಾಗಿ ಕಲೋನಿಯಲ್ ಕಾಲದಿಂದಲ್ಲೂ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ಸ್‌ಗಳು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಕ್ಯಾಥೋಲಿಸಂ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡಿನಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ್ ದೊಡ್ಡ ಪಂಥ. ಒಟ್ಟು ಜನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 4.3% ಅಥವಾ 241,000 ನಿಷ್ಠರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಜ್ಯೂಡಾಯಿಸಂ ಕ್ರೈಸ್ತೇತರ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮ.<ref>[http://www.census.gov/compendia/statab/2010/tables/10s0077.xls ]</ref> ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಯೋಜನೆಯು ಈ ರೀತಿ ಇದೆ: {| class="wikitable" |} <font size="3">'''ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಗಳು''' </font> <font size="3">|-</font> <font size="3">!</font><font size="3">ಕಾಲಂಸ್ಪ್ಯಾನ್‌=4</font> <font size="3">ಕ್ರೈಸ್ತ</font> <font size="3">!</font><font size="3">ಕಾಲಂಸ್ಪ್ಯಾನ್‌=4</font> <font size="3">ಇತರೆ</font> <font size="3">|-</font> <font size="3">ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್</font> <font size="3">|56%</font> <font size="3">|[[ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್]]</font> <font size="3">|23%</font> <font size="3">ಯಹೂದಿ</font> <font size="3">|4%</font> <font size="3">|-</font> <font size="3">|[[ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್]]</font> <font size="3">|18%</font> <font size="3">|ಇತರ ಕ್ರೈಸ್ತರು</font> <font size="3">3).</ಉಲ್ಲೇಖ></font> <font size="3">|ಇತರ ಧರ್ಮಗಳು</font> <font size="3">1.</font> <font size="3">|-</font> <font size="3">|[[ಮೆಥಾಡಿಸ್ಟ್]]</font> <font size="3">11.</font> <font size="3">|</font> <font size="3">|</font> <font size="3">|ಧರ್ಮವಲ್ಲದ್ದು</font> <font size="3">[13]</font> <font size="3">|-</font> <font size="3">ಲೂಥರ್ ತತ್ತ್ವ</font> <font size="3">6!!</font> <font size="3">|</font> <font size="3">|</font> <font size="3">|</font> <font size="3">|</font> <font size="3">|-</font> <font size="3">ಇತರೆ ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್‌ಗಳು</font> <font size="3">21</font> <font size="3">|</font> <font size="3">|</font> <font size="3">|</font> <font size="3">|</font> <font size="3">|-</font> <font size="3">|}</font> ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟಂಟರು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರಿದಾಗ್ಯೂ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ U.S. ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಬಹಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ ಭಾಗಶ: ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ಸರಿಗಾಗಿ [[ಜಾರ್ಜ್ ಕ್ಯಾಲ್ವರ್ಟ್]] ಇದರ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿರುವುದರಿಂದಲ್ಲೂ ಆಗಿದೆ. U.S. (1789)ನ ಮೊದಲ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಬಿಷಪ್‌ನ ಪದವಿಯನ್ನು ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು [[ಸಂತನನಾಗಿಸಿಸಿ]]ದ [[ಎಮಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್]] ನಲ್ಲಿ ಮನೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಸಂತ ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ [[ಸೇಂಟ್. ಎಲಿಜಬೆಥ್ ಆನ್ನ್ ಸೆಟಾನ್]]. [[ಜಾರ್ಜ್‌ಟೌನ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ]], ಮೊದಲ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ 1789ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಆಗ ಅದು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು.<ref>1790ರಲ್ಲಿ ಅದು ನಗರವಾಗಿ ರೂಪಗೊಂಡಾಗ ಅದು ಕೊಲ್ಲಂಬಿಯಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.</ref> ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಮೊದಲ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರೆಲ್ ಎಂದರೆ ಅದು ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್‌ನ [[ಬ್ಯಾಸಿಲಿಕಾ ಆಫ್ ದಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶ್ರೈನ್ ಆಫ್ ದಿ ಅಸಂಪ್ಷನ್ ಆಫ್ ದಿ ವರ್ಜಿನ್ ಮೇರಿ]]. == ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಧೆ == [[ಚಿತ್ರ:Maryland quarter, reverse side, 2000.jpg|thumb|left|ಅನ್ನಾಪೊಲಿಸ್‌ನ ಸ್ಟೇಟ್ ಹೌಸ್‌ನ ಡೂಮ್, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕ್ವಾರ್ಟರ್‌ನ ಹಿಂಬದಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.]] {{See also|Business in Maryland|List of federal installations in Maryland|List of shopping malls in Maryland}} [[ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಎಕಾನಮಿಕ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್]] ಅಂದಾಜಿಸಿರುವ ಪ್ರಕಾರ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ಪನ್ನದ ಮೊತ್ತವು 2006ರಲ್ಲಿ US$257 ಬಿಲ್ಲಿಯನ್ ಆಗಿತ್ತು.<ref name="growth2006">{{cite web|url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/gdp_state/2007/pdf/gsp0607.pdf|title=State Economic Growth Widespread in 2006|work=bea.gov|publisher=U.S. Department of Commerce: Bureau of Economic Analysis|format=PDF|accessdate=2009-08-11|archive-date=2009-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508173314/https://www.bea.gov/newsreleases/regional/gdp_state/2007/pdf/gsp0607.pdf|url-status=dead}}</ref> [[U.S. ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ಯೂರೋ]]ದ ಪ್ರಕಾರ, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಕುಟುಂಬಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತ, ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ಕುಟುಂಬಗಳು ಈ ಕುಟುಂಬಗಳ ವರಮಾನ $68,080<ref name="census1"/> ಆಗಿದ್ದು ಇದು [[ನ್ಯೂ ಜೆರ್ಸಿ]] ಮತ್ತು [[ಕನೆಕ್ಟೀಕಟ್]] ಅನ್ನು ಎರಡು ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಳ್ಳಿದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಎರಡು ಕೌಂಟೀಸ್‌ಗಳಾದ ಹೌವಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಮಾಂಟ್ಗೋಮೇರಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ಏಳನೇ ಶ್ರೀಮಂತ ಕೌಂಟಿಗಳಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜ್ಯದ ಬಡತನದ ಶ್ರೇಣಿ 7.8% ಕೂಡ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಇದೆ.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/28/AR2007082800779.html?nav%3Drss_nation&amp;sub=AR U.S. ಪಾವರ್ಟಿ ರೇಟ್ ಡ್ರಾಪ್ಸ್; ರಾಂಕ್ಸ್ ಆಫ್ ಅನ್‌ಇನ್ಶೂರ್ಡ್ ಗ್ರೋ] washingtonpost.com.</ref><ref>[http://www.baltimoresun.com/news/local/bal-te.md.census29aug29,0,3537917.story?coll=bal_tab01_layout ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಇಸ್ ರಾಂಕ್ಡ್ ಆಸ್ ರಿಚೆಸ್ಟ್ ಸ್ಟೇಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930030825/http://www.baltimoresun.com/news/local/bal-te.md.census29aug29,0,3537917.story?coll=bal_tab01_layout |date=2007-09-30 }} baltmioresun.com.</ref><ref>[http://www.foxnews.com/wires/2007Aug29/0,4670,Poverty,00.html US ಪಾವರ್ಟಿ ರೇಟ್ ಡಿಕ್ಲೈನ್ಸ್ ಸಿಗ್ನಿಫಿಕೆಂಟ್ಲಿ] FOXNews.com.</ref> 2006ರಲ್ಲಿ ಪರ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವರಮಾನವು US$43,೫೦೦ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ದೇಶದಲ್ಲೇ 5ನೇಯದಾಗಿದೆ. ಜನವರಿ 2010ರಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ರಾಜ್ಯದ ನಿರುದ್ಯೋಗವು 7.5% ಆಗಿದೆ.<ref>[162] ^ Bls.gov; ಸ್ಥಳೀಯ ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು</ref> ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಬಲವಾಗಿ ಟೆರ್ಟೀಯರಿ ಸೇವಾ ವಲಯದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ವಲಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಭಾವ ಬಲವಾಗಿ ಬೀರುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ ಸೇವಾ ಚಟುವಟಿಕೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಬಾಳ್ಟೀಮೋರ್‌ನ ಬಂದರಿನ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿರುವ ಸಾಗಾಣಿಕೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಬಂದ್ಧಿತ ರೈಲು ಹಾಗೂ ಟ್ರಕ್‌ಗಳ ಮಾರ್ಗವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಬಂದರು ಟನ್ನುಗಳ ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕಾರ U.S.ನಲ್ಲಿ 10ನೇ ಶ್ರೇಣಿಯದೆಂದು 2002ರಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ (ಮೂಲ: [[U.S. ಆರ್ಮಿ ಕಾರ್ಪ್ಸ್ ಆಫ್ ಎಂಜಿನೀಯರ್ಸ್]], "ವಾಟರ್‌ಬೋರ್ನ್ ಕಾಮರ್ಸ್ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್"). ಆದಾಗ್ಯೂ ಬಂದರು, ನಾನಾ ವಿಧದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ನಮೂನೆಯ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ದೊಡ್ದ ಪ್ರಮಾಣದ ಸರಕುಗಳಾದ [[ಕಬ್ಬಿಣ ಅದಿರು]], [[ಪೆಟ್ರೋಲೀಯಂ]], [[ಸಕ್ಕರೆ]] ಮತ್ತು [[ಗೊಬ್ಬರ]] ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಸಮೀಪದ ತಯಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಳನಾಡಿನ [[ಮಿಡ್‌ವೆಸ್ಟ್]]ಗೆ ಭೂಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಸಾಗಾಣಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಾದರಿಯ ಕಾರುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಈ ಬಂದರು U.S.ನಲ್ಲೇ ಇದು ಎರಡನೆಯದಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.automotivelogisticsmagazine.com/aml/buyersguide/baltimore.shtml |title=Port of Baltimore |work=Automotive Logistics Buyers' Guide 2007 |accessdate=2008-01-21 |publisher=Ultima Media }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸರಕಾರದ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ D.C.ಯ ಸಮೀಪ ಅನೇಕ ಸೇವಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಆರಂಭಗೊಂಡು ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆದವು, ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ/ಆಂತರಿಕ್ಷಯಾನದ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ಆಡಳಿತದ ಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ಕೊಡಲಾಯಿತು ಹಾಗೆಯೇ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪೂರ್ವ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್/ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸರಕಾರದ ಸಹಾಯಕ ಇಲಾಖೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡವು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡಿತು. ವಾಸ್ತವಾಗಿ, [[ಜಾನ್ಸ್ ಹಾಪ್ಕಿನ್ಸ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ]]ಯ ನಾನಾ ಘಟಕಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಶೋಧನಾ ‌ಸಲಕರಣೆಗಳು ಈಗ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೌಕರರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, [[ವೈಟ್ ಕಾಲರ್]] ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ನೌಕರರು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ನೌಕರರ ತಂಡ]]ದಲ್ಲಿ 25%ರಷ್ಟಾಗುತ್ತಾರೆ, ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ದ ಮಟ್ಟದ ಆಹಾರೋತ್ಪಾದನಾ ಘಟಕವಿದೆ. ಇದರ ದೊಡ್ದ ಘಟಕವೆಂದರೆ ಅದು ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿರುವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಮುದ್ರದ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಸಮಾನ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಸಜಾತಿ ವರ್ಗದ ಜೀವಿಗಳೆಂದರೆ [[ನೀಲಿ ಏಡಿ]], [[ಸಿಂಪಿ ಕೋಳಿ]], [[ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಯಾ ಸಿಹಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪಟ್ಟೆಯುಳ್ಳ ಪರ್ಚ್ ಮೀನು]] ಮತ್ತು [[ಮೆನ್‌ಹೇಡೆನ್ ಮೀನು]]. ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ದಶಲಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲದುದ್ದಕ್ಕೂ ಜೀವವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೇಟೆಹಕ್ಕಿಗಳು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿರುತ್ತವೆ. ಇದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಆಹಾರದ ಮೂಲವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಈ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಪ್ರವಾಸಿತಾಣವನ್ನಾಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. [[ಚಿತ್ರ:CarrollCountyMD.jpg|thumb|right|ರಾಜ್ಯ ಆರ್ಥಿಕದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗ ವ್ಯವಸಾಯ.]] ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು [[ಪೀಡ್ಮಾಂಟ್]] ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಇದು ಕೂಡ ನಗರೀಕರಣದ ಒತ್ತುವರಿ ಅಥವಾ ಅತಿಕ್ರಮದ ಬಾಧೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಸಮೀಪದ ದೊಡ್ಡ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗಾಗಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಹೈನುಗಾರಿಕೆಯ ಸುತ್ತ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿಸಿದೆ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಫುಟ್‌ಹಿಲ್ ಮತ್ತು ಪೀಡ್ಮಂಟ್ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ) ಜೊತೆಗೆ ಕೊಳೆತುಹೋಗಬಹುದಾದ ತೋಗಾರಿಕೆ ಬೆಳೆಗಳಾದ [[ಸೌತೇಕಾಯು]]ಗಳು, [[ಕಲ್ಲಂಗಡಿ ಹಣ್ಣು]]ಗಳು, [[ಸಿಹಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳ]], [[ಟೊಮಾಟೋ]]ಗಳು, [[ಕರ್ಬೂಜ]]ಗಳು, [[ಕುಂಬಳದಗಿಡ]] ಮತ್ತು [[ಬಟಾಣಿ]]ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ (ಮೂಲ:USDA ಬೆಳೆಯ ಪಾರ್ಶ್ವಚಿತ್ರಗಳು). ಇವೆಲ್ಲದರ ಜೊತೆಗೆ ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ದಡದ ರೇಖೆಯ ದಕ್ಷಿಣದ ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ [[ತಂಬಾಕು]]ವಿನಂಥ [[ನಗದು ಬೆಳೆ]]ಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯ ಬೆಚ್ಚನೆಯ ತಾಪವು ಇರುತ್ತದೆ, ಇದು ಆರಂಭದ ಕಾಲೋನಿಯಲ್ ಕಾಲದಿಂದಲ್ಲೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದದ್ದು 1990ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರವು ಖರೀದಿ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಈ ಬೆಳೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಕಡಿಮೆಯಾದವು. ದೊಡ್ದ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ [[ಕೋಳಿ]]-ಬೇಸಾಯವು ರಾಜ್ಯದ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೆ; [[ಸಾಲಿಸ್ಬರಿ]]ಯು [[ಪರ್ಡ್ಯೂ ಫಾರ್ಮ್ಸ್]] ಗೆ ತವರೂರೆನ್ನಿಸಿದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಆಹಾರ-ಘಟಕವು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ತಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಡಾಲರ್ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ ವೈವಿಧ್ಯವಾದ ತಯಾರಿಕೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಯಾವ ಉಪವಲಯವೂ ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತದ 20% ಕ್ಕೂ ಒದಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೇ ನಮೂನೆಯ ತಯಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸಲಕರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಸೇರಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕಾಲದ ಪ್ರಬಲ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಲೋಹದ ಉಪ-ವಲಯವಾಗಿದ್ದಲ್ಲದೇ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ದೊಡ್ದ ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆ [[ಸ್ಪ್ಯಾರೋಸ್ ಪಾಯಿಂಟ್]] ನಲ್ಲಿ ಇತ್ತು, ಈಗಲೂ ಇದೆ ಆದರೆ ಈಗ ಅದು ವಿದೇಶಿ ಕಂಪನಿಗಳೊಡನೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಬೇಕಿದೆ, [[ದಿವಾಳಿತನ]]ದಿಂದಾಗಿ ಇತರ ಕಂಪನಿಯೊಡನೆ [[ವಿಲೀನ]]ವಾಗಬೇಕಿದೆ. [[ವಿಶ್ವ ಸಮರ II]]ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಗ್ಲೆನ್ನ್ ಎಲ್. ಮಾರ್ಟಿನ್ ಕಂಪನಿ]] (ಈಗ [[ಲಾಖೀಡ್ ಮಾರ್ಟಿನ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿರುತ್ತದೆ]]) ಇದು [[ಎಸ್ಸೆಕ್ಸ್, MD]] ಬಳಿಯ ಏರೋಪ್ಲೇನ್ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ 40,೦೦೦ ಜನ ನೌಕರರಿದ್ದರು. ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ರಾಜ್ಯದ ಪಶ್ಚಿಮ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವದ ಬ್ರೌನ್‌ಸ್ಟೋನ್ ಕ್ವಾರಿಗಳು ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಮತ್ತು ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್‌ಗೆ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವೈಶಿಷ್ಯವನ್ನು 1800ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿತು ಹೀಗೆ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದು ಪ್ರಬಲ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪತ್ತಾಗಿತ್ತು. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಳಿದ್ದವು, ಕೆಲವು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿ ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ಬಳಿ ಇದ್ದವು, ಆದರೆ ಇವ್ಯಾವೂ ಈಗ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ 5 [[ವರಮಾನ ತೆರಿಗೆ]] ಬ್ರಾಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿದೆ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆದಾಯದ 2% ರಿಂದ 6.25%ರವರೆಗೂ ಇದು ಇರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.bankrate.com/brm/itax/edit/state/profiles/state_tax_Md.asp |title=Maryland State taxes |publisher=BankRate.com |accessdate=2008-04-09 }}</ref> ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ತೆರಿಗೆ ಹಾಕಬಲ್ಲ ವರಮಾನದಂಥೆ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಮತ್ತು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ 23 ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ "ಪಿಗ್ಗಿಬ್ಯಾಕ್" ವರಮಾನ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಹೇರಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು 1.25% ರಿಂದ 3.2%ರವರೆಗೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಇದನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿ ಸರಕಾರಕ್ಕೆ ತ್ರೈಮಾಸಿಕಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಹಿಂದುರಿಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 9.45%ನಷ್ಟು ವರಮಾನ ತೆರಿಗೆಯು, ರಾಜ್ಯ-ಸ್ಥಳೀಯ ಸೇರಿ ವಿಧಿಸುವ ವರಮಾನ ತೆರಿಗೆಯಾಗಿದ್ದು ಅದು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಐದನೇಯದಾಗಿದೆ, ಈ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರವು 11.35% ವಿಧಿಸಿದರೆ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ 10.3%ರಷ್ಟು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ, ರೋಡ್ ದ್ವೀಪವು 9.9% ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವರ್ಮಂಟ್ 9.5% ಹೇರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://individuals.marylandtaxes.com/incometax/localtax.asp |title=Maryland Income Tax Information - Local Tax Rates |publisher=Individuals.marylandtaxes.com |date= |accessdate=2008-09-22 |archive-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920134243/http://individuals.marylandtaxes.com/incometax/localtax.asp |url-status=dead }}</ref> ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಜ್ಯದ [[ಮಾರಾಟ ತೆರಿಗೆ]] 6% ಇದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ವತ್ತುಗಳನ್ನೂ [[ಆಸ್ತಿ ತೆರಿಗೆ]]ಗೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ದತ್ತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅಥವಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಆಸ್ತಿಗಳಿಗೆ, ಫೆಡರಲ್ ಆಗಲಿ ರಾಜ್ಯ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರಕಾರವಾಗಲಿ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಹಾಕದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತೆರಿಗೆಯಿಂದ ಹೊರತುಪಡಿಸಿರುತ್ತವೆ. ಆಸ್ತಿ ತೆರಿಗೆಯು ವಿವಿಧ ದರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರವು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ನಗರಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೌಂಟಿಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಹೇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂಥೆ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ತೆರಿಗೆ ದರಗಳು ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಏರಬಹುದು, ಇಳಿಯಬಹುದು ಅಥವಾ ಅಷ್ಟೇ ಕೂಡ ಇರಬಹುದು. ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತೆರಿಗೆ ದರವು ಒಟ್ಟು ಆಸ್ತಿ ತೆರಿಗೆಯ ವರಮಾನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದಲ್ಲಿ ಆಗ ಸರಕಾರವು ಜಾಹೀರಾತು ಕೊಟ್ಟು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಯನ್ನು ಕರೆದು ಹೊಸ ತೆರಿಗೆ ದರವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ’ತೆರಿಗೆ ದರವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ನಗರವು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಎಂಟನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ದ ಬಂದರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದು ಫೆಬ್ರವರಿ 2006ರ [[ದುಬೈ ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ವರ್ಳ್ಡ್]] ನ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು ಆಗಿತ್ತು ಯಾಕೆಂದರೆ ಈ ಬಂದರನ್ನು ಅಂಥ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯುಳ್ಳದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ರಾಜ್ಯವು ಬಲವಾಗಿ ಕೈಗಾರಿಕರಣಗೊಳ್ಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಏರುವ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿನ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಸುಕ್ಷಿತ,ಅತ್ಯಾಧುನಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಫೆಡರಲ್ ಸರಕಾರವು ಇದರ ಮೇಲೆ ಭಾರಿ ಎನ್ನಬಹುದಾದ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಹೂಡಿದೆ. ಉನ್ನತ ಸರಕಾರಿ ನೌಕರರಿಗೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ದೊಡ್ದ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಿಲಿಟರಿ ಬೇಸ್‌ಗಳಿಗೆ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ತವರೂರಾಗಿದೆ. == ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ == [[ಅನ್ ಇನ್‌ಕಾರ್ಪೊರೇಟೆಡ್]] [[ಅನ್ನೇ ಅರುಂಡೆಲ್ ಕೌಂಟಿ]]ಯ [[ಹ್ಯಾನೋವೆರ್]] ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಚ್ಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೊರ್ಟೇಷನ್]], ರಾಜ್ಯದ ಸಾಗಾಣಿಕೆಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ<ref>"[http://www.mdot.state.md.us/Contact%20Us/TSO%20Executive%20Staff%20List_2 MDOT ಡಿಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ಸ್]." ''[[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಡಿಪರ್ಟಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಪೊರ್ಟೇಷನ್]]'' . ಮಾರ್ಚ್ 23, 2009ರಂದು ಮರು ಸಂಪಾದಿತವಾಗಿದೆ.</ref>. === ರಸ್ತೆಗಳು === {{See also|List of Maryland state highways|List of minor Maryland state highways|List of former Maryland state highways}} [[ಚಿತ್ರ:MD Route 2.svg|thumb|left|ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಜ್ಯದ ಹೆದ್ದಾರಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಚಿಹ್ನೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:National-atlas-maryland.png|thumb|right|ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವುದು]] ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ಅಂತರ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ [[I-95]] ಸೇರಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್]] ಅನ್ನು ಹಾದು [[ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಬೆಲ್ಟ್‌ವೇ]]ಯಿಂದ [[ವುಡ್‌ರೋ ವಿಲ್ಸನ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್]] ನ ಪೂರ್ವದ ವಲಯದ ಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. [[I-68]] ರಾಜ್ಯದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗವನ್ನು ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣ ಹ್ಯಾನ್‌ಕಾಕ್‌ನ [[I-70]] ಅನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. I-70 ಪೂರ್ವದ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತ [[ಹ್ಯಾಗರ್ಸ್‌ಟೌನ್]] ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಡಿರಿಕ್]] ಅನ್ನು ಮಾರ್ಗ ಮಧ್ಯೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. [[I-83]] ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಅನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದ ಮಧ್ಯದ ಪೆನ್ನ್‌ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ಅನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ ([[ಹ್ಯಾರಿಸ್‌ಬರ್ಗ್]] ಮತ್ತು [[ಯಾರ್ಕ್, ಪೆನ್ನ್‌ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ]]). [[I-81]]ನ ಒಂದು ಭಾಗವು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹ್ಯಾಗರ್ಸ್‌ಟೌನ್ ಬಳಿ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. [[I-97]]ವು ಪೂರ್ತ ಅನ್ನೇ ಅರುಂಡೇಲ್ ಕೌಂಟಿಯನ್ನು ಹಾದು ಹೋಗುವುದಲ್ಲದೆ ಹವಾಯಿಯ ಆಚೆ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಅಂಕಿಯ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಯನ್ನೂ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಅನ್ನಾಪೊಲಿಸ್ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ [[ಉಪ-ಸಹಾಯಕ ಅಂತರ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು]] ಇದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬೆಳ್ಟ್‌ವೇಗಳು ಆ ಪ್ರದೇಶದ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತದೆ : [[I-695]], ಮ್ಯಾಕೆಳ್ಡಿನ್ (ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್) ಬೆಳ್ಟ್‌ವೇ, ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಅನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತದೆ; [[I-495]] ಒಂದು ಭಾಗವು ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಬೆಳ್ಟ್‌ವೇ ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ D.C.ಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತದೆ. [[I-270]] ಫ್ರೆಡ್‌ರಿಕ್ ಅನ್ನು ಉತ್ತರದ ವರ್ಜಿನಿಯಾ ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಂಬಿಯಾದ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಉಪನಗರಗಳನ್ನು ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್‌ನ ವಾಯುವ್ಯವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ದೊಡ್ಡ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಮಾರ್ಗವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಬಿಂದುಗಳಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಲೇನ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅಗಲವಿದೆ. I-270 ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಬೆಳ್ಟ್‌ವೇ ಪ್ರಸ್ತುತ ಎರಡೂ ತೀರಾ [[ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದದ್ದು]]; ಆದಾಗ್ಯೂ, '''[[ICC]]''' ಅಥವಾ 2007ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಶುರುವಾದ '''I''' nter'''c''' ounty '''C''' onnector ಈ ಇಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವ ನಂಬಿಕೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ICCಯ ನಿರ್ಮಾಣವು 2003ರಿಂದ 2007ರವರೆಗೂ ಗವರ್ನರ್ ಆಗಿದ್ದ [[ರಾಬರ್ಟ್ ಎರ್ಲಿಚ್]] ನ ದೊಡ್ದ ಮಟ್ಟದ ಅಭಿಯಾನದ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಆನಂತರ ಅವರ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದುದು [[ಮಾರ್ಟಿನ್ ಓಮ್ಯಾಲಿ]]. [[ಚಿತ್ರ:Chesapeake Bay Bridge.jpg|thumb|right|upright|ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮವನ್ನು ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಬೇಯ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಓಷಿಯನ್ ಸಿಟಿಯನ್ನು ತಲುಪಲು ಇದು ಜನಪ್ರಿಯ ಮಾರ್ಗ.]] ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೂಡ ಇದೆ, ಇದರ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು 2 ರಿಂದ 999ರವರೆಗೂ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಅನೇಕ ದೊಡ್ದ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅದು ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ದ ಮಟ್ಟದ ರಾಜ್ಯದ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ [[2]] ಸೇರಿರುತ್ತದೆ (ಗವರ್ನರ್ ರಿಚೀ ಹೈವೇ/ಸೋಲೋಮನ್ಸ್ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ ರೋಡ್), [[4]] (ಸೋಲೋಮನ್ಸ್ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ ರೋಡ್), [[5]] (ಬ್ರಾಂಚ್ ಅವಿನ್ಯೂ/ಲಿಯೋನಾರ್ಡ್‌ಟೌನ್ ರೋಡ್/ಪಾಯಿಂಟ್ ಲುಕೌಟ್ ರೋಡ್), [[32]], [[45]] (ಯಾರ್ಕ್ ರೋಡ್), [[97]] (ಜಾರ್ಜಿಯಾ ಅವಿನ್ಯೂ), [[100]] (ಪಾಲ್ ಟಿ. ಪಿಚ್ಚರ್ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಹೈವೇ), [[210]] (ಇಂಡಿಯನ್ ಹೆಡ್ ಹೈವೇ), [[235]] (ಥ್ರೀ ನಾಚ್ ರೋಡ್), [[295]] (ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್-ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ಪಾರ್ಕ್‌ವೇ), [[355]], [[404]] ಮತ್ತು [[650]] (ನ್ಯೂ ಹ್ಯಾಂಪ್‌ಶೈರ್ ಅವಿನ್ಯೂ). === ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು === {{See also|List of airports in Maryland}} ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಎಂದರೆ ಅದು [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್-ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಥರ್ಗೂಡ್ ಮಾರ್ಶಲ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್]] (ಮುಂಚೆ ಇದನ್ನು ಫ್ರೆಂಡ್‌ಶಿಪ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಈಗ ಇದನ್ನು ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಮೊದಲ ಆಫ್ರೀಕನ್-ಅಮೇರಿಕನ್ ಸುಪ್ರೀಮ್ ಕೋರ್ಟ್ ಜಸ್ಟೀಸ್ [[ಥರ್ಗೂಡ್ ಮಾರ್ಶಲ್]] ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ). ವಾಣಿಜ್ಯ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಇನ್ನಿತರ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್‌ಗಳೆಂದರೆ ಅದು [[ಹ್ಯಾಗರ್ಸ್‌ಟೌನ್]] ಮತ್ತು [[ಸಾಲಿಸ್ಬರಿ]]. ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್, D.C.ಯ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಉಪನಗರಗಳಿಗೆ ಎರಡು ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್‌ಗಳು ಇವೆ, ಅದು [[ರೊನಾಳ್ಡ್ ರೇಗನ್ ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್]] ಮತ್ತು [[ಡ್ಯುಲ್ಲೆಸ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್]] ಇವೆರಡೂ ಇರುವುದು [[ಉತ್ತರದ ವರ್ಜಿನಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿ. === ರೈಲು ಸಾರಿಗೆ === {{See also|List of Maryland railroads}} ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದ [[ಅಸೇಲಾ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್]] ಒಳಗೊಂಡಂತೆ [[ಅಮ್ಟ್ರಾಕ್]] ಟ್ರೈನ್‌ಗಳು ಬಾಳ್ಟಿ‌ಮೋರ್‌ನ [[ಪೆನ್ನ್‌ಸ್ಟೇಷನ್]], [[BWI ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್]], [[ನ್ಯೂ ಕ್ಯಾರೊಲ್‌ಟನ್]] ಗೆ ಮತ್ತು [[ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ D.C.]] ಯಿಂದ [[ಬಾಸ್ಟನ್]] ನ [[ಈಶಾನ್ಯ ಕಾರಿಡಾರ್]] ಗೆ [[ಅಬೆರ್ಡೀನ್]] ಟ್ರೈನ್ ಸೇವೆಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ [[ರಾಕ್‌ವಿಲ್ಲೇ]] ಮತ್ತು [[ಕುಂಬರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಗೆ ಅಮ್ಟ್ರಾಕ್‌ನ [[ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ D.C.]] ಯಿಂದ [[ಚಿಕಾಗೋ]] [[ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್]] ಸೇವೆ ಇದೆ. [[MARC]] ನಿತ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಟ್ರೈನ್‌ಗಳನ್ನು [[ಮೇರಿ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಟ್ರಾನ್ಸಿಟ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್]] (MTA) ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇದು ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ D.C., [[ಫ್ರೆಡ್‌ರಿಕ್]], ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ದರ್ಜೆ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. [[WMATA]] [[ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ಮೆಟ್ರೋ]] [[ರಾಪಿಡ್ ಟ್ರಾನ್ಸಿಟ್]]/ಸಬ್‌ವೇ ಮತ್ತು ಬಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮಾಂಟ್ಗೋಮೇರಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನ ಪ್ರಾಂತಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿವೆ. MTAನ [[ಲೈಟ್ ರೈಲ್]] ಮತ್ತು [[ಮೆಟ್ರೋ ಸಬ್‌ವೇ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಮತ್ತದರ ಅಕ್ಕ-ಪಕ್ಕದ ಉಪನಗರಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿವೆ. === ಶಿಪ್ಪಿಂಗ್ ಕ್ಯಾನಾಲ್ಸ್ === ಇದು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಪೂರ್ವದ ದಡದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಮತ್ತು ದೆಲಾವೇರ್ ನಾಲೆಗಳಿವೆ. ಉತ್ತರದ ದೆಲಾವೇರ್ ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನೂ ಮತ್ತು ಚೆಸಾಪೀಕ್ ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನೂ ಜೋಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡಿರುವುದಾಗಿದೆ. [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಚೆಸಾಪೀಕ್ ನಗರ]]ದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. == ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರ == {{Main|Government of Maryland}} {{See also|List of Governors of Maryland|Maryland Army National Guard|Maryland Air National Guard}} [[ರಾಜ್ಯ ಸಂವಿಧಾನ]]ದಂತೆ [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಸರಕಾರ]]ವು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನ]]ವು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದವುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಇತರ 49 [[ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರಗಳು]] ನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಸರಕಾರವೂ ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಯೊಳಗಿನ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಬುದಾಗಿದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಒಂದು [[ಗಣರಾಜ್ಯ]]; ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸಂವಿಧಾನವು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ "ಗಣರಾಜ್ಯ ರೂಪದ ಸರಕಾರ"<ref>{{cite web |url=http://www.law.cornell.edu/constitution/constitution.articleiv.html#section4 |title=Article IV |accessdate=2008-01-21 |work=United States Constitution |publisher=[[Legal Information Institute]] }}</ref> ಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಆದಾಗ್ಯೂ ಇದರ ಅರ್ಥದ ಬಗ್ಗೆ ಒಮ್ಮತವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮೂರು ಶಾಖೆಯನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ : [[ಕಾರ್ಯಾಂಗ]], [[ಶಾಸಕಾಂಗ]] ಮತ್ತು [[ನ್ಯಾಯಾಂಗ]]. [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಜನರಲ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ]]ಯು [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಡೆಲೀಗೇಟ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಸೆನೇಟ್]] ನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲೇ [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಗವರ್ನರ್]] ಗೆ ಅನನ್ಯವಾದ ಏಕಮಾತ್ರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಆಯವ್ಯಯದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿರುವ ಖರ್ಚುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಖರ್ಚನ್ನು ಶಾಸಕಾಂಗವು ಮಾಡುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಯಾವ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೂ ಇಲ್ಲದ ಮಹತ್ತರವಾದ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ಪ್ರಾಂತಗಳಿಗೆ]] ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಸರಕಾರದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಅದರ [[ರಾಜಧಾನಿ]]ಯಾದ [[ಅನ್ನಾಪಲಿಸ್]] ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೌಂಟಿಗಳ ಎಲ್ಲಾ [[ಚುನಾವಣೆ]] ಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ಸಮಸಂಖ್ಯೆ (ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಭಾಗಿಸಲಾಗದ) ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು [[ಫೆಡರೆಲ್]] ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಇಟ್ಟಿರಲು, ಬೇರೆ ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ]] ನನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರದ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಶಾಖೆಯು ಒಂದು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೋರ್ಟ್ ಅನ್ನು ಪ್ರತಿ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲೂ ಮತ್ತು ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಹೊಂದಿದೆ ಜೊತೆಗೆ 24 ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಕೋರ್ಟ್‌ಗಳು ಪ್ರತಿ ಕೌಂಟಿ ಮತ್ತು ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ನಗರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಎಲ್ಲಾ ನಾಗರೀಕ ವಿವಾದಗಳನ್ನು, ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾದ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಅಪರಾಧ ನಡಾವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಕೋರ್ಟುಗಳಾಗಿವೆ. ಮಧ್ಯಂತರ ಮೇಲ್ಮನವಿಯ ಕೋರ್ಟ್ ಅನ್ನು "[[ವಿಶೇಷ ಮನವಿಗಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ಸ್ಟೇಟ್ ಸುಪ್ರೀಮ್ ಕೋರ್ಟ್]] ಅನ್ನು "[[ಕೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಅಪೀಲ್ಸ್]]" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಅಪೀಲ್ಸ್‌ನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರರು ಧರಿಸುವ ಕೆಂಪು ಮೇಲುಡುಪು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಲ್ಲೇ ಅನನ್ಯವಾದುದು.<ref>[https://web.archive.org/web/20061003105140/http://www.lawlib.state.md.us/Scarlettext.doc]{{Dead link|date=September 2008}}</ref> === ರಾಜಕಾರಣ === ಕಾಲದಿಂದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಪಕ್ಷದ [[ವೇದಿಕೆ]] ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ [[ನಾಗರೀಕ ಯುದ್ಧ]]ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಅನ್ನು [[ಡೆಮಾಕ್ರಟ್ಸ್]] ಗಳೇ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಮತ್ತು ಜನಭರಿತ ಉಪನಗರದ ಕೌಂಟಿಗಳನ್ನು ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವ [[ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್, D.C.]]: [[ಮಾಂಟ್ಗೋಮೇರಿ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಜಾರ್ಜ್ಸ್]] ಪ್ರದೇಶಗಳು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ರಾಜ್ಯದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶೇಖಡ ನಲವತ್ಮೂರರಷ್ಟು ಜನರು ಈ ಮೂರು ನ್ಯಾಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಡೆಮಾಕ್ರೆಟಿಕ್ [[ವೋಟಿಂಗ್ ಬ್ಲಾಕ್(ಗಳನ್ನು)]] ಪಡೆದಿವೆ : ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಆಫ್ರೀಕನ್ ಅಮೇರಿಕನರು]] ಮತ್ತು ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಜಾರ್ಜ್ಸ್‌ನ [[ಫೆಡೆರಲ್]] ನೌಕರರು ಮತ್ತು ಮಾಂಟ್ಗೋಮೇರಿ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿನ [[ಪೋಸ್ಟ್ ಗ್ರಾಡ್ಯೂಯೇಟ್ಸ್]] ಗಳು ಇದ್ದಾರೆ. ರಾಜ್ಯದ ಇನ್ನು ಮಿಕ್ಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]] ಮತ್ತು [[ಪೂರ್ವದ ದಡ]]ದಲ್ಲಿ [[ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ನರು]] ಹೆಚ್ಚು ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ:Spiro Agnew.jpg|thumb|upright|left|ಸ್ಪೀರೋ ಆಗೇವ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಮೇರು ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಣಿಕರೀಸಲಾಗುವ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕ.]] ಕಳೆದ ಐದು ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಗಳಿಂದ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಜನರು ಡೆಮಾಕ್ರೆಟಿಕ್ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು 15.4%ರಷ್ಟು ಸರಾಸರಿ ಮಾರ್ಜಿನ್‌ನಿಂದ ಬೆಂಬಲಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. 1980ರಲ್ಲಿ [[ಜಿಮ್ಮಿ ಕಾರ್ಟರ್]] ಗೆ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಿದ್ದು ಕೇವಲ ಆರು ರಾಜ್ಯಗಳು ಮಾತ್ರ. ಡೆಮಾಕ್ರೆಟಿಕ್ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ಬೆಂಬಲಿಸುವ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕೂಡ ಒಂದು. 1992ರಲ್ಲಿ [[ಬಿಲ್ ಕ್ಲಿಂಟನ್]] ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತವರೂರಾದ [[ಅರ್ಕಾನ್ಸಾಸ್]] ಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೆಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡಿನಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಮತವನು ಪಡೆದದ್ದು. 1996ರಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕ್ಲಿಂಟನರ ಆರನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಾಜ್ಯವಾದರೆ 2000ರ ಗೋರೆ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು 2004ರಲ್ಲಿ [[ಜಾನ್ ಕೆರ್ರಿ]] ತನ್ನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಾಜ್ಯವೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. [[ಬ್ಯಾರಕ್ ಒಬಾಮಾ]] ರಾಜ್ಯದ 10 ಚುನಾಯಕರ ಮತವನ್ನು 2008ರಲ್ಲಿ ಪಡೆದು 61.9% ಮತವನ್ನು ಪಡೆದಂತಾಯಿತು ಮತ್ತು [[ಜಾನ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕೇನ್ಸ್]] 36.5% ರಷ್ಟು ಪಡೆದರು. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಇಬ್ಬರು U.S. ಸೆನೇಟರುಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಎಂಟು ಪ್ರನಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಏಳು ಜನರು ಡೆಮಾಕ್ರೆಟ್ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಸೆನೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಡೆಲಿಗೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಡೆಮಾಕ್ರೆಟ್‌ಗಳು [[ಸೂಪರ್‌ಮೆಜಾರಿಟೀಸ್]] ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಗವರ್ನರ್ [[ರಾಬರ್ಟ್ ಎಲ್ರಿಚ್]] ನಲವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ಚುನಾಯಿತರಾದರು, ಒಂದು ಅವಧಿಯ ನಂತರ [[ಡೆಮಾಕ್ರೆಟ್]] ನ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್‌ನ [[ಮೇಯರ್]] [[ಮಾರ್ಟಿನ್ ಜೆ. ಓ ಮ್ಯಾಲೀಯ್]] ಗೆ ಸೋತರು. U.S. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ಮನ್ [[ಸ್ಟೀನಿ ಹೋಯೆರ್]] ([[MD-5]]) ಒಬ್ಬ [[ಡೆಮಾಕ್ರೆಟ್]] ಈತ [[ಹೌಸ್ ಆಫ್ ರೆಪ್ರೆಸೆಂಟೇಟೀವ್ಸ್]] ನ [[ಮೆಜಾರಿಟಿ ನಾಯಕ]] ಆಗಿ [[110ನೇ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಗೆ ಚುನಾಯಿತನಾದ ಮತ್ತು [[111ನೇ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಗೆ ಜನವರಿ 2007ರಿಂದ ಸೇವೆಗೈಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ [[ದಕ್ಷಿಣ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]] ನ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್]], [[ಕ್ಯಾಲ್ವರ್ಟ್]] ಮತ್ತು [[ಸೇಂಟ್. ಮೇರಿಯ]] ಕೌಂಟಿಗಳು ಜೊತೆಗೆ [[ಅನ್ನೇ ಅರುಂಡೇಲ್]] ಹಾಗೂ [[ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನ]] ಕೌಂಟಿಗಳೂ ಸೇರುತ್ತವೆ.<ref>[[ಸ್ಟೀನಿ ಹೋಯೆರ್]], [[ಫಿಫ್ತ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸನಲ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]]. [[U.S. ಹೌಸ್ ಆಫ್ ರೆಪ್ರೆಸೆಂಟೇಟಿವ್ಸ್]]. http://hoyer.house.gov ಇಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ 8, 2006ರಂದು ಮರು ಸಂಪಾದಿತವಾಗಿದೆ</ref> ಡೆಮಾಕ್ರೆಟಿಕ್‌ನ ಪ್ರಬಲತೆಯಲ್ಲಿ 2006ರ ಚುನಾವಣೆಯು ಏನೂ ಮಹತ್ತರವಾದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತರಲಿಲ್ಲ. ಡೆಮಾಕ್ರೆಟಿಕ್ ಸೆನೇಟರ್ [[ಪಾಲ್ ಸರ್ಬೇನ್ಸ್]] ತಾನು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಾಗಿ ಘೋಶಿಸಿದೊಡನೆ ಡೆಮಾಕ್ರೆಟಿಕ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ಮನ್ [[ಬೆಂಜಾಮಿನ್ ಕಾರ್ಡಿನ್]] ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾದ ಲೆಫ್ಟೆನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ [[ಮೈಖೇಲ್ ಎಸ್. ಸ್ಟೀಲೇ]]ಯನ್ನು 55%ರಷ್ಟು ಮತವನ್ನು ಪಡೆದು ಸೋಲಿಸಿದನು, ಸ್ಟೀಲೇ 44%ರಷ್ಟು ಮತವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಗವರ್ನರ್ ಹುದ್ದೆ ಕೂಡ ಕುತೂಹಲದ ವಿಷಯವೇ, 46%ರಷ್ಟು ಮತ ಪಡೆದ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಹೊಣೆಗಾರ [[ರಾಬರ್ಟ್ ಎಲ್ರಿಚ್]] ಅನ್ನು 53%ರಷ್ಟು ಮತ ಪಡೆದ ಬಾಳ್ಟಿ‌ಮೋರ್‌ನ ಮೇಯರ್ ಡೆಮಾಕ್ರೆಟಿಕ್ ಚಾಲೆಂಜರ್ [[ಮಾರ್ಟಿನ್ ಓಮ್ಯಾಲ್ಲೀಯ್]] ಸೋಲಿಸಿದ. ಜೂನ್ 22, 2006ರಲ್ಲಿ [[ವೈದ್ಯಕೀಯ ನಿರುತ್ಸಾಹ]]ದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಿ ಚುನಾವಣೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹಿಂಪಡೆದವನು ಮಾಂಟ್ಗೋಮೇರಿಯ ಕೌಂಟಿಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ [[ಡೌಗ್ ಡಂಕನ್]]. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಡೆಮಾಕ್ರೆಟಿಕ್ ಪಕ್ಷದ ಭದ್ರ ನೆಲೆ ಆದರೆ ಅದರ ಜನಪ್ರಿಯ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪಕ್ಷದ ಮಾಜಿ ಗವರ್ನರ್ [[ಸ್ಪೀರೋ ಆಗ್ನೀವ್]], [[ರಿಚರ್ಡ್ ನಿಕ್ಸನ್]] ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾಗ ಇವರು ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆಗೈಯ್ದವರು. 1969 ರಿಂದ 1973ರವರೆಗೂ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು ಆದರೆ ಇವರು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಗವರ್ನರ್ ಆಗಿದ್ದಾಗ [[ಲಂಚ]] ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದ ವಿಷಯ ಹೊರಬಿದ್ದ ಕಾರಣ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ ಹುದ್ದೆಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. 1973ರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಆಗ್ನೇವ್ ತೆರಿಗೆ ನಿಯಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿತು. {{Further|[[Political party strength in Maryland]]}} == ಶಿಕ್ಷಣ == === ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಿಕ್ಷಣ === [[ಚಿತ್ರ:Memorial Chapel at UMCP, front view off-center, August 21, 2006.jpg|thumb|right|upright|ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಚ್ಯಾಪೆಲ್ ಅಟ್ ದಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್, ಕಾಲೇಜ್ ಪಾರ್ಕ್, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ.]] {{See also|List of school districts in Maryland|List of high schools in Maryland}} [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್]] ನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಚ್ಚೇರಿಯಿರುವ [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಎಡ್ಯೂಕೇಷನ್]] ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>"[http://www.marylandpublicschools.org/MSDE/aboutmsde/department_info.htm ಅಬೌಟ್ MSDE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106053736/http://www.marylandpublicschools.org./MSDE/aboutmsde/department_info.htm |date=2009-01-06 }}." ''[[ಮೆರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಅಫ್ ಎಡ್ಯೂಕೇಷನ್]] '' . ಮಾರ್ಚ್ 22, 2009ರಂದು ಮರು ಸಂಪಾದಿತವಾಗಿದೆ.</ref> ರಾಜ್ಯದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅತ್ಯಂತ ಹಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದರೆ [[ಸ್ಟೇಟ್ ಸೂಪರಿಂಟೆನ್‌ಡೆಂಟ್ ಆಫ್ ಸ್ಕೂಲ್ಸ್]] ಪ್ರಸ್ತುತ ಆ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿರುವವರು [[ಡಾ. ನ್ಯಾನ್ಸಿ ಗ್ರಾಸ್ಮಿಕ್]], ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ಅವಧಿಗೆ ಇವರನ್ನು ನೇಮಕಗೊಳ್ಳಿಸಿರುವುದು [[ಸ್ಟೇಟ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಡ್ಯೂಕೇಷನ್]]ನವರು. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಜನರಲ್ ಅಸೆಂಬಲಿಯವರು ಈ ಸೂಪರಿನ್‌ಟೆನ್‌ಡೆಂಟ್‌ಗೆ ಮತ್ತು ಸ್ಟೇಟ್ ಬೋರ್ಡ್‌ಗೆ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂದ್ಧಪಟ್ಟಂತೆ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಡೆವ ದೈನಂದಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಕೌಂಟಿ ಮತ್ತು ಅದರ ತತ್ಸಮಾನ ಕೌಂಟಿಗಳಿಗೆ [[ಲೋಕಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಡ್ಯೂಕೇಷನ್]] ನವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನ್ಯಾಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲು ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಶಿಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಆಯವ್ಯಯದಿಂದ $5.5 ಬಿಲ್ಲೀಯನ್ ಅನ್ನು 2009ರಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಿರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಧಿಯ 40%ರಷ್ಟನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.gazette.net/stories/10302009/poliedi181547_32521.shtml |title=Slicing education? |accessdate=November 12, 2009 |date=October 30, 2009 |work=gazette.net |publisher=The Gazette |page=A-9 |quote=As it stands, the $5.5 billion Maryland spends on education makes up about 40 percent of the general fund budget.... |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 4, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001117/http://www.gazette.net/stories/10302009/poliedi181547_32521.shtml |url-status=dead }}</ref> ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಆಧೀನದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೆಂದರೆ [[ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್]] ನ [[ಪ್ಯಾರೋಕೀಯಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ಸ್]], [[ಕ್ವಾಕೆರ್]] ಸ್ಕೂಲ್ಸ್, [[ಸೆವೆಂಥ್-ಡೇ ಅಡ್ವೆಂಟಿಸ್ಟ್]] ಸ್ಕೂಲ್ಸ್ ಮತ್ತು [[ಜೆವಿಶ್]] ಸ್ಕೂಲ್ಸ್. 2003ರಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ತನ್ನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿ ಹೊಸ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಿಧಿಯ ಚಾರ್ಟರ್ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಅನುಮತ್ತಿಸಿದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಚಾರ್ಟರ್ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಡ್ಯೂಕೇಷನ್ ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ರಾಜ್ಯದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾನೂನಿಂದ ಹೊರತು ಪಡಿಸಿಲ್ಲ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ಒಪ್ಪಂದದ ನಿಯಮವೂ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ. 2008ರಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಜ್ಯವು [[ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‌ಡ್ ಪ್ಲೇಸ್‌ಮೆಂಟ್]] ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಸ್ ಪರ್ಸಂಟೇಜ್ ಅನ್ನು ಪಡೆದ ರಾಜ್ಯವೆಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಶೇಖಡ 23.4ರಷ್ಟು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪಾಸಿಂಗ್ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಮೇ 2008ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ AP ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಈ ಗೌರವವನ್ನು ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/02/04/AR2009020401459.html|title=Md. Leads U.S. in Passing Rates on AP Exams|last=de Vise|first=Daniel|date=5 February 2009|publisher=Washington Post|pages=B1|accessdate=2009-02-18}}</ref> ದೇಶಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪರಿಗಣಿಸಿದಾಗ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಮೂರು ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್ ಶಾಲೆಗಳು (ಮಾಂಟ್ಗೋಮೇರಿಯಲ್ಲಿ) ಶ್ರೇಷ್ಠ 100ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಣಿಕರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.usnews.com/articles/education/high-schools/2008/12/04/best-high-schools-gold-medal-list.html?PageNr=1 |title=Best High Schools: Gold Medal List |work=usnews.com |publisher=[[U.S. News & World Report]] |accessdate=November 7, 2009 }}</ref> === ಕಾಲೇಜ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳು === {{See also|List of colleges and universities in Maryland}} ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡಿನಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾದ ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ಸೇಂಟ್. ಜಾನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್]] ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದು 1696ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇದು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದದ್ದು ಕಿಂಗ್ ವಿಲ್ಲೀಯಂಸ್ ಶಾಲೆ ಎಂದು. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ 18 ಖಾಸಗಿ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತರವಾದುದೆಂದರೆ [[ಜಾನ್ಸ್ ಹಾಪ್ಕಿನ್ಸ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟೀ]] ಇದು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದ್ದು 1876ರಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ದೇಣಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದು [[ಜಾನ್ಸ್ ಹಾಪ್ಕಿನ್ಸ್]] ಎನ್ನುವ ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮಿ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಎಂದರೆ [[ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಕಾಲೇಜ್ ಪಾರ್ಕ್]] ಆದರೆ ಇದು ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡದ್ದು 1856ರಲ್ಲಿ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಅಗ್ರೀಕಲ್ಚರಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ಎಂದು ಆನಂತರ 1864ರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ [[ಲ್ಯಾಂಡ್ ಗ್ರಾಂಟ್ ಕಾಲೇಜ್]] ಆಯಿತು. 1866ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ [[ಟೌಸನ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ]]ಯು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಎರಡನೆಯ ದೊಡ್ದ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ. [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್]] ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ತವರು ಮನೆ. ರಾಜ್ಯದ ಬಹುತೇಖ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿಗಳು [[ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]] ಗೆ ಆಧೀನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರದ ಎರಡು ದೇಣಿಗೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ [[ಮಾರ್ಗನ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ]] ಮತ್ತು [[ಸೇಂಟ್. ಮೇರಿಸ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]] ಹಾಗೂ ಎರಡು ಫೆಡೆರಲ್‌ನಿಂದ ನಿಧಿ ಪಡೆದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ [[ಯುನಿಫಾರ್ಮಡ್ ಸರ್ವೀಸಸ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ದಿ ಹೆಲ್ತ್ ಸೈನ್ಸಸ್]] ಮತ್ತು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನಾವಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಮಾತ್ರ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗೆ ಆಧೀನಗೊಳಿಸಿರುವುದಿಲ್ಲ. == ಕ್ರೀಡೆ == {{See also2|[[Sports in Maryland]]|[[List of people from Maryland#Athletes|List of athletes from Maryland]]}} ಎರಡು ದೊಡ್ದ ಮೆಟ್ರೊಪಾಲಿಟನ್ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಚಿಕ್ಕ ಮತ್ತು ದೊಡ್ದ ಕ್ರೀಡಾ ಫ್ರಾಂಚೈಸ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡುವ ಎರಡು [[ರಾಷ್ಟ್ರ‍ೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಲೀಗ್]] ತಂಡಗಳೆಂದರೆ ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ನಗರದ [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ರಾವೆನ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಜಾರ್ಜ್ಸ್ ಕೌಂಟಿ]]ಯ [[ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ರೆಡ್‌ಸ್ಕಿನ್ಸ್]]. [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಓರೀಯಲ್ಸ್]] ರಾಜ್ಯದ [[ಮೇಜರ್ ಲೀಗ್ ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್]] ಫ್ರಾಂಚೈಸ್ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರ [[ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ಸ್]] [[ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ D.C.]]ಯ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹಾಕಿ ಲೀಗ್]] ನ [[ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್]] ನ [[ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ವಿಜಾರ್ಡ್ಸ್]] 1997ರಲ್ಲಿ ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್ ಅರೇನಾ ನಿರ್ಮಾಣದವರೆಗೂ ಮುಂಚೆ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಿರುತ್ತದೆ (ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ MCI ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಆನಂತರ [[ವೆರಿಜನ್ ಕೇಂದ್ರ]] ಎಂದು 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುನಾಮಕರಣವಾಯಿತು). ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗೆ ತನ್ನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ-ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳನ್ನ ಆಗು ಹೋದ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವರುಗಳಲ್ಲಿ : [[ಕ್ಯಾಲ್ ರಿಪ್ಕೇನ್ ಜೂ.]] ಮತ್ತು [[ಬೇಬ್ ರುಥ್]] ಸೇರಿರುತ್ತಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ:CamdenYards 2005-05-08.jpg|thumb|right|ಕ್ಯಾಂಬ್ಡೆನ್ ಯಾರ್ಡ್ಸ್‌ನ ಓರಿಯೋಲ್ ಪಾರ್ಕ್]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಇತರ ಐದು ಆಧೀನ ವೃತ್ತಿಪರ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಫ್ರಾಂಚೈಸಿಗಳು ಎಂದರೆ [[ಮೈನರ್ ಲೀಗ್ ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್]] ತಂಡಗಳು, ಒಂದು [[ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಲೀಗ್ ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್]] ತಂಡ, [[ಬಾಳ್ಟಿಮೋರ್ ಬ್ಲಾಸ್ಟ್]] ಒಳಾಂಗಣ ಸಾಸರ್ ತಂಡ, ಎರಡು ಒಳಾಂಗಣ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ತಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ಕಡಿಮೆ-ಮಟ್ಟದ ಹೊರಾಂಗಣ ಸಾಸರ್ ತಂಡಗಳು. 1962ರಿಂದೀಚೆ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕೃತ ಕ್ರೀಡೆ ಎಂದರೆ [[ಜೌಸ್ಟಿಂಗ್]]; ಅಧಿಕೃತ ತಂಡದ ಕ್ರೀಡೆ ಎಂದರೆ 2004ರಿಂದೀಚೆ [[ಲ್ಯಾಕ್ರೋಸ್ಸೆ]].<ref>{{cite web |url=http://www.msa.md.gov/msa/mdmanual/01glance/html/symbols/sport.html |title=State Symbols |accessdate=2007-12-06 |publisher=Maryland State Archives |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527151933/http://www.msa.md.gov/msa/mdmanual/01glance/html/symbols/sport.html |url-status=dead }}</ref> 2008ರಲ್ಲಿ ದೈಹಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲು ವಾಕಿಂಗ್ ಅನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕೃತ ವ್ಯಾಯಾಮವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕೃತ ವ್ಯಾಯಾಮ ಎಂದು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಜ್ಯವೊಂದೇ.<ref>[http://www.delmarvanow.com/apps/pbcs. dll/ಆರ್ಟಿಕಲ್?]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.delmarvanow.com/apps/pbcs. AID=/20080930/NEWS01/80930067 STATE SYMBOLS: ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡರ್ಸ್ ಟೇಕ್ ಎ ವಾಕ್ ಆಂಡ್ ಈಟ್ ಕೇಕ್ ಟೂ.]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 30, 2008ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> {{clear}} == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == {{Main|Outline of Maryland|Index of Maryland-related articles}} {{clear}} == ಆಕರಗಳು == {{Reflist|colwidth=30em}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ == * ರಾಬರ್ಟ್ ಜೆ. ಬ್ರಗ್ಗರ್.'' '' ''ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್, ಎ ಮಿಡಲ್ ಟೆಂಪರಾಮೆಂಟ್: 1634-1980'' (1996) * ಸುಜ್ಜೇನ್ನೆ ಎಲ್ಲೇರಿ ಗ್ರೀನ್ ಚ್ಯಾಪೆಲ್ಲ್, ಜೀನ್ ಹೆಚ್. ಬೇಕರ್, ಡೀನ್ ಆರ್. ಎಸ್ಲಿಂಗರ್ ಮತ್ತು ವ್ಹಿಟ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಹೆಚ್. ರಿಡ್ಗ್‌ವೇ. ''ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್: ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಟ್ಸ್ ಪೀಪಲ್'' (1986) * ಲಾವ್ರೆನ್ಸ್ ಡೆಂಟನ್. '' '' ''ಎ ಸಥರನ್ ಸ್ಟಾರ್ ಫಾರ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್'' (1995) == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{sisterlinks}} * [http://www.maryland.gov/ ಅಫಿಷಿಯಲ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಅಫ್ ದಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್] * [http://www.visitmaryland.org/ ಅಫಿಷಿಯಲ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಫಾರ್ ಟೂರಿಸಂ ಇನ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=MD ಎನರ್ಜಿ ಡಾಟಾ & ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಫಾರ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229213555/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=MD |date=2010-12-29 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=MD USGS ರೀಯಲ್ ಟೈಮ್, ಜೀಯೋಗ್ರಾಫಿಕ್ ಆಂಡ್ ಅಥರ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ರಿಸೋರ್ಸಸ್ ಆಫ್ ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219020312/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=MD |date=2007-02-19 }} * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/24000.html U.S. ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ಯುರೊ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207070852/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/24000.html |date=2015-02-07 }} * [http://wiki.answers.com/Q/How_many_states_are_in_the_northeast_region_of_the_united_states ಲಿಸ್ಟ್ ಆಫ್ ನಾರ್ಥೀಸ್ಟ್-ರೀಜನ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್] * [http://www.newadvent.org/cathen/09755b.htm ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಆರ್ಟಿಕಲ್ಸ್] * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/MD.htm ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429052314/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/MD.htm |date=2014-04-29 }} * {{wikia|world:Maryland|Maryland}} * {{wikivoyage|Maryland}} * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Maryland}} {{-}} == ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿ == {{Geographic Location |Centre = Maryland |North = [[Pennsylvania]] |Northeast = |East = [[Delaware]] |Southeast = |South = |Southwest = [[Virginia]] / [[District of Columbia]] |West = [[West Virginia]] |Northwest = }} {{Maryland|expand}} {{United States}} {{succession | preceded = [[Massachusetts]] | office = [[List of U.S. states by date of statehood]] | years = Ratified [[Constitution of the United States of America|Constitution]] on April 28, 1788 (7th) | succeeded = [[South Carolina]] }} {{Coord|display=title|39|N|76.7|W|region:US-MD_type:adm1st_scale:3000000}} {{United States topics}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್]] [[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ರಾಜ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣದ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:1788ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜ್ಯಗಳು]] 7leshwjj1e7vcxk48913e5rndkljggo 0 23457 1373049 1360469 2026-05-09T01:55:58Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373049 wikitext text/x-wiki {{Copyedit|date=March 2010}} {{two other uses|the video game|the video game franchise|Max Payne (series)|the 2008 film|Max Payne (film)}} {{Infobox VG| title = Max Payne |image = [[File:Maxpaynebox.jpg|256px]] |developer = [[Remedy Entertainment]] <small>([[Microsoft Windows|WIN]])</small><br />[[3D Realms]] (producer)<br />[[Rockstar Toronto]] <small>([[PlayStation 2|PS2]])</small><br />[[Rockstar Vienna]] <small>([[Xbox]])</small><br />[[Rockstar Leeds]] <small>([[Game Boy Advance|GBA]])</small><br />[[MacSoft Games|MacSoft]] <small>([[Macintosh|Mac]])</small> |publisher = [[Gathering of Developers]] <small>([[Microsoft Windows|WIN]])</small><br />[[Rockstar Games]] <small>([[PlayStation 2|PS2]]</small>, <small>[[Xbox]]</small>, <small>[[Game Boy Advance|GBA]])</small><br />[[Feral Interactive|Feral]] ([[Macintosh|Mac]])<br />[[Tec Toy]] <small>([[Brazil|BR]])</small><br /> [[Capcom]] <small> ([[Japan|JP]])</small><br /> [[Valve Corporation]] <small> ([[Steam (content delivery)|Steam]])</small> <br />[[MacSoft]] <small>([[Macintosh|Mac]])</small> | series = ''[[Max Payne (series)|Max Payne]]'' | version = 1.05 |designer = |engine = MAX-FX |released = {{collapsible list|title=July 23, 2001| '''Windows'''<br />{{Vgrelease|NA=July 23, 2001|EU=July 27, 2001|Steam (content delivery|STM|January 4, 2008}}<br />'''PlayStation 2'''<br />{{Vgrelease|NA=December 6, 2001|EU=January 11, 2002}}'''Xbox'''<br />{{Vgrelease|NA=December 12, 2001|EU=March 14, 2002}}'''Macintosh'''<br />{{Vgrelease|NA=April 21, 2003}}'''Game Boy Advance'''<br />{{Vgrelease|NA=December 18, 2003|EU=March 19, 2004}} }} |genre = [[Third-person shooter]] |modes = [[Single player]] |ratings = [[Entertainment Software Rating Board|ESRB]]: M<br />[[British Board of Film Classification|BBFC]]: 15<br />[[Office of Film and Literature Classification (Australia)|OFLC]]: MA15+<br />[[Computer Entertainment Rating Organization|CERO]]: Z |platforms = [[Microsoft Windows|Windows]], [[Xbox]], [[PlayStation 2]], [[Game Boy Advance]], [[Mac OS]] |media = 1 [[CD-ROM]] <small>([[Microsoft Windows|WIN]])</small><br />1 [[DVD]] <small>([[PlayStation 2|PS2]])</small>, <small>([[Xbox]])</small><br />1 [[cartridge (electronics)|cartridge]] <small>([[Game Boy Advance|GBA]])<small> |requirements = '''Windows''' * 450 [[Hertz|MHz]] [[Central processing unit|CPU]], * 96 [[Megabyte|MB]] [[Random access memory|RAM]], * 16 MB [[video card]] RAM, * 4X CD-ROM drive, [[DirectX]] 8.0, * [[Windows 95]] <small>([[Microsoft Windows|WIN]])</small> '''Mac''' * Mac OS 9.1 or later or, Mac OS X v10.1.4 or later * 450 MHz PowerPC G3 processor * 900 MB free hard disk space * 128 MB RAM (with virtual memory set to 200 MB) (256 MB RAM required for OSX version) * 16 MB Open GL compatible graphics card * Open GL 1.2 * CarbonLib 1.4 |input = '''Windows and Mac''' * [[Computer keyboard|Keyboard]] and [[mouse (computing)|mouse]] </small> '''PlayStation 2 and Xbox''' * [[Gamepad]]}} '''''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' ''' ಎಂಬುದು [[ಫಿನ್ನಿಷ್‌ ಸಂಸ್ಥೆ]] [[ರೆಮಿಡೀ ಎಂಟರ್‌ಟೇನ್‌ಮೆಂಟ್‌]]ನಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ, [[3D ರಿಯಲ್ಮ್‌ಸ್‌]]ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ‌ಹಾಗೂ [[ಗ್ಯಾದರಿಂಗ್‌ ಆಫ್‌ ಡೆವಲಪರ್ಸ್‌]]ನಿಂದ ಜುಲೈ [[2001]]ರಲ್ಲಿ [[Windows]]ಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾದ [[BAFTA]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ<ref name="bafta">{{cite web | url=http://www.3drealms.com/press/maxwinsbafta.html | title=Max Payne wins prestigious BAFTA Award! | date=October 28, 2001 | author=[[3D Realms]] | accessdate=2008-12-23 | archive-date=2012-12-06 | archive-url=https://archive.is/20121206031043/http://www.3drealms.com/press/maxwinsbafta.html | url-status=dead }}</ref> [[ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಷೂಟರ್‌]] [[ವಿಡಿಯೋ ಆಟ]]ವಾಗಿದೆ. [[ಎಕ್ಸ್‌ಬಾಕ್ಸ್‌]], [[ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌ 2]] ಹಾಗೂ [[ಗೇಮ್‌‌ಬಾಯ್‌ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‌‌]]ಗಳ ಅವತರಣಿಕೆಗಳನ್ನು ವರ್ಷದ ನಂತರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ರಾಕ್‌ಸ್ಟಾರ್‌ ಗೇಮ್ಸ್‌]] ಸಂಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. [[Macintosh]]ನ ಅವತರಣಿಕೆಯೊಂದನ್ನು ಜುಲೈ 2002ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿ <ref>{{cite web | url=http://uk.mac.ign.com/articles/362/362274p1.html | title=Max Payne Ships to Stores July 16th | date=June 14, 2002 | author=Rick Sanchez | accessdate=2007-06-07 | archive-date=2012-05-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120517083737/http://uk.mac.ign.com/articles/362/362274p1.html | url-status=dead }}</ref> [[ಮ್ಯಾಕ್‌ಸಾಫ್ಟ್‌‌]] ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವದ ಉಳಿದೆಡೆ [[ಫೆರಲ್‌‌ ಇಂಟರ್‌‌ಆಕ್ಟೀವ್‌]] ಪ್ರಕಟಿಸಿದವು. ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' ನ [[ಡ್ರೀಮ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟ್‌‌]] ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಯೋಜನೆಯಿತ್ತು, ಆದರೆ ನಂತರ ಕನ್ಸೋಲ್‌/ವಿಡಿಯೋಆಟವನ್ನೇ ಮುಂದುವರೆಸದ ಕಾರಣ ಅವುಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | url=http://uk.dreamcast.ign.com/articles/132/132175p1.html | title=Max Payne Dreamcast details | date=July 27, 1999 | author=[[IGN]] | accessdate=2007-06-07 | archive-date=2007-10-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071026145011/http://uk.dreamcast.ign.com/articles/132/132175p1.html | url-status=dead }}</ref> ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ಅನ್ನು ಏಪ್ರಿಲ್‌ 29, 2009ರಂದು ಎಕ್ಸ್‌ಬಾಕ್ಸ್‌ 360ಗೆಂದು ವಿನ್ಯಾಸಿಸಿದ [[ಎಕ್ಸ್‌ಬಾಕ್ಸ್‌ ಒರಿಜಿನಲ್ಸ್‌‌]] ಯೋಜನೆ/ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಡಿ ಇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಆಟವನ್ನಾಗಿ ಮರು-ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news|first=Ryan|last=Treit|title=Max Payne is an Xbox Original|url=http://www.xbox.com/en-US/games/m/maxpayne2/20090424-payneoriginal.htm|work=Xbox.com|date=2009-04-24|accessdate=2009-08-26}}</ref> ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' ಬಂದೂಕುಚಾಲನೆಯು ಗುಂಡುಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮಯವನ್ನು ನಿಧಾನಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡುವುದರಿಂದ [[ದ ಮ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್‌‌ ಕೃತಿತ್ರಯ|''ದ ಮ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್‌'' ‌ ಕೃತಿತ್ರಯ]]ಗಳಿಂದ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ "[[ಗುಂಡು ಸಮಯ]]ವನ್ನು" ತನ್ನ [[ಆಟದ ರೀತಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ, ಪ್ರಥಮ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಆಟವು ಬಿಡಿಬಿಡಿಯಾದ [[ನಿರಾಶಾವಾದ]] ಶೈಲಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ [[ಬಿಡಿ ದೃಶ್ಯ]]ಗಳ ಬದಲಿಗೆ ನವೀನ ರೀತಿಯ [[ಚಿತ್ರಿತ ಫಲಕ/ಪ್ಯಾನೆಲ್‌]]ಗಳನ್ನು ಆಟವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತದೆ. [[ಹಾಂಗ್‌ಕಾಂಗ್‌ ಸಾಹಸ ಚಿತ್ರ]] ಪ್ರಭೇದದಿಂದ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಕ [[ಜಾನ್‌ ವೂ]]ರ ಕಾರ್ಯದಿಂದ,<ref name="making" /> ಹಾಗೂ [[ಮಿಕಿ ಸ್ಪಿಲ್ಲೇನ್‌]]ರಂತಹಾ ಲೇಖಕರುಗಳ ರೋಮಾಂಚಕ ಪತ್ತೇದಾರಿ ಕಾದಂಬರಿಗಳಿಂದ ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' ಬಹಳ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web| url = http://www.examiner.com/x-1039-Los-Angeles-Game-Culture-Examiner~y2008m10d16-The-noir-of-Max-Payne| title = The noir of Max Payne| publisher = Examiner.com| accessdate = 2008-12-10}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಆಟವು [[ನಾರ್ಸ್/ನಾರ್ವೆ ದೇಶದ ದಂತಕಥೆ]]ಗಳ ಅನೇಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಆಟದಲ್ಲಿನ [[ರಾಗ್ನಾರಾಕ್‌]] ದಂತಕಥೆ, ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳು ನಾರ್ಸ್‌ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ದಂತಕಥೆಗಳದ್ದಾಗಿವೆ. ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' ವಿಮರ್ಶಕರುಗಳಿಂದ ಉತ್ತಮ ವಿಮರ್ಶೆ ಪಡೆಯಿತಲ್ಲದೇ ಅದರ ಆಕರ್ಷಕ/ಉತ್ತೇಜನಕಾರಿ ಬಂದೂಕುಚಾಲನೆ ಹಾಗೂ ನಿರಾಶಾವಾದ ಶೈಲಿಯ ಕಥಾವಿವರಣಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅವರು ಹೊಗಳಿ ಬರೆದರು. 7 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು [[ಟೇಕ್‌-ಟು ಇಂಟರ್‌‌ಆಕ್ಟೀವ್‌]]ನ ಪ್ರಕಾರ ಮಾರ್ಚ್‌ 12, 2008ರ, ಹಾಗೆ<ref>{{cite web |title=Grand Theft Auto series has sold 66 million units to date |publisher=[[GamesIndustry.biz]] |date=2008-03-12 |url=http://www.gamesindustry.biz/articles/grand-theft-auto-series-has-sold-66-million-units-to-date |accessdate=2008-04-01 |author=Matt Martin}}</ref> ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕೆಗಳು ಮಾರಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://taketwovalue.com/documents/TTWO_Value.pdf#page=15 |title=Recommendation of the Board of Directors to Reject Electronic Arts Inc.'s Tender Offer |accessdate=2008-04-01 |date=2008-03-26 |publisher=[[Take-Two Interactive Software, Inc.]] |page=15 |format=PDF |archive-date=2008-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408234728/http://taketwovalue.com/documents/TTWO_Value.pdf#page=15 |url-status=dead }}</ref> == ಆಟದ ರೀತಿ == ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' ಎಂಬುದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಷೂಟರ್‌ ಆಟವಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಆಟಗಾರನು ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಪಾತ್ರವಾದ, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಹುತೇಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಟದ ರೀತಿಯು ಆಟದ ವೈರಿಗಳನ್ನು ಸದೆಬಡಿಯಲು ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುವ ಸಮಯ ಬಂದೂಕು-ಹೋರಾಟಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಹಂತಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸರಳವಾಗಿದ್ದು ಕೇವಲ ಕೆಲವೇ ಹಂತಗಳು ಮಾತ್ರವೇ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮಿಂಗ್‌ಅನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹರಣಾ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಆಟ'ದ ಕಥಾವಸ್ತುವು ಆಟಗಾರನು ಆತನ ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆ ಏನಿರಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌'ನ [[ಆಂತರಿಕ ಸ್ವಗತ]]ವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ಆಟ'ದ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು [[ಅತಿವಾಸ್ತವವಾದಿ]]-[[ಸಾಂಕೇತಿಕ]] ದುಃಸ್ವಪ್ನಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಪೇನ್‌ನ ಔಷಧಿ-ಸಂಬಂಧಿತ [[ಭ್ರಮೆ]]ಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ, ಆಟಗಾರ'ನ ಏಕೈಕ ಆಯುಧವೆಂದರೆ 9mm ಅರೆ-ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಪಿಸ್ತೂಲು. ಆಟಗಾರನು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ, [[ಬೆರೆಟ್ಟಾ 92]] ಹಾಗೂ [[ಡೆಸರ್ಟ್‌ ಈಗಲ್‌]] ಕೈಬಂದೂಕುಗಳು, [[ಪಂಪ್‌ ಆಕ್ಷನ್]]‌, [[ನಳಿಕೆ-ಕೊಯ್ದ]] ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ [[ಪ್ಯಾಂಕರ್‌‌ ಜ್ಯಾಕ್‌ಹ್ಯಾಮರ್‌]] ಷಾಟ್‌ಗನ್‌ಗಳು, [[ಇಂಗ್ರಮ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಕೋಲ್ಟ್‌‌ ಕಮಾಂಡೋ]] ಉಪ-ಯಾಂತ್ರಿಕಬಂದೂಕುಗಳು, [[M79 ಗ್ರೆನೇಡ್‌ ಲಾಂಚರ್‌]], ದರ್ಶಕಸಹಿತ [[ಬೋಲ್ಟ್‌-ಆಕ್ಷನ್‌ ಕೋವಿ]], ಹಾಗೂ ಮಾರಾಮಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕೈಯಿಂದ-ಎಸೆಯುವ ಆಯುಧಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರೆ ಆಯುಧಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಟ'ದ ಕೆಲವು ಆಯುಧಗಳು [[ಉಭಯ ನಿಯಂತ್ರಕ]]ವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಟಗಾರನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ [[ನೋವುನಿವಾರಕ]]ಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಮರುಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆಟ'ದ [[AI]] ಪೂರ್ವ-ಲಿಖಿತ ಆದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದ್ದು : ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವೈರಿಗಳ ಬುದ್ಧಿವಂತ ನಡೆಗಳಾದ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯುವುದು, ಆಟಗಾರನಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವುದು, ಅಥವಾ ಗ್ರೆನೇಡ್‌ಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು ಮುಂತಾದವೆಲ್ಲಾ ಪೂರ್ವ-ಲಿಖಿತವಾದವು. ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' ನ ಆಟದ ರೀತಿಯು ಗುಂಡು ಸಮಯದ ಸುತ್ತಲೇ ಹೆಚ್ಚು ಸುತ್ತುತ್ತದೆ, [[ನಿಧಾನ ಚಲನೆ]]ಯ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದ್ದು — ಇದನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿದಾಗ, ಸಮಯದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಗುಂಡುಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ಬರಿಗಣ್ಣಿಂದ ಕಾಣಬಹುದಾದಷ್ಟು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ಗೆ ವಿಶೇಷ ಕದನ ಚಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಪೇನ್‌'ನ ಚಲನೆ ಕೂಡಾ ನಿಧಾನಗೊಳ್ಳುವುದಾದರೂ, ಆಟಗಾರನು ಆಗಲೂ ಕೂಡ ಜಾಲಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ವಾಸ್ತವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದು, ವೈರಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಅದ್ವಿತೀಯ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿ, ವೈರಿ ತಂಡದ ಕೊನೆ ಪಾತ್ರವು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, [[ದೃಷ್ಟಿನಾಭಿ]]ಯು ಆತನ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ದೇಹದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಕೇಂದ್ರಿತ ನೋಟಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇರೀತಿ, ಕ್ಯಾಮೆರಾ/ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕವು ಸ್ನಿಪರ್‌ ಕೋವಿಯಿಂದ ಹಾರಿದ ಗುಂಡಿನ ಪಥವನ್ನು ಕೂಡ ಅನುಸರಿಸಬಹುದು. ಆಟಗಾರ'ನ ಪಾತ್ರವು ಕೆಲವು ಪಿಸ್ತೂಲು ಹಾಗೂ ಕೋವಿ ಗುಂಡುಗಳ ಅಥವಾ ಒಂದು ನಿಖರ ಷಾಟ್‌ಗನ್‌‌ ಹೊಡೆತಗಳು ಬಿದ್ದ ನಂತರ ಸಾಯುತ್ತದೆ. ಬಹುತೇಕ ವೈರಿಗಳು ಆಟಗಾರನ ಪಾತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಾಳಿಕೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನಂತರದ ವೈರಿಗಳು ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ತಾಳಬಹುದಾದ ನಷ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಎರಡರಿಂದ ಮೂರು ಪಟ್ಟಿನ ನಂತರವೂ ಉಳಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡಿತ ಹೊಡೆತಗಳಿಗೆ ವೈರಿಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೇ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಉನ್ನತ ಕಷ್ಟದ ಹಂತಗಳು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸವಾಲಾಗಿದ್ದು; "ಡೆಡ್‌ ಆನ್‌ ಅರೈವಲ್‌ " ಆಟದ ಬಗೆಯು/ಮೋಡ್‌‌ ಆಟಗಾರನಿಗೆ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಏಳು ಉಳಿಕೆಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದಾಗಿದ್ದು, "ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್‌ ಮಿನಟ್‌ "ಬಗೆಯು/ಮೋಡ್‌ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಆಟಗಾರನಿಗೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೇ ಮುಗಿಸುವ ಒತ್ತಡ ಹೇರುತ್ತದೆ — ವೈರಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರ ಮೂಲಕ ಮರುಭರ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು — ಆಗ ಬರಿದಾಗಿರುತ್ತದೆ. "ಡೆಡ್‌ ಆನ್‌ ಅರೈವಲ್‌ "ನಲ್ಲಿ ಆಟವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ, ಆಟಗಾರನು ಸತತ ಗುಂಡು ಸಮಯವನ್ನು ಪ್ಯಾಂಕರ್‌‌ ಜ್ಯಾಕ್‌ಹ್ಯಾಮರ್‌ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ 20 "ಕಿಲ್ಲರ್‌ ಸೂಟ್‌ "{{Clarify|reason=is this meant to be: "guys in suits with guns"?|date=March 2010}} ಗುರಿಕಾರರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟವಿರುವ "ದ ಲಾಸ್ಟ್‌ ಚಾಲೆಂಜ್‌" ("ಎಂಡ್‌ ಕಾಂಬ್ಯಾಟ್‌" ಅಥವಾ "ಫೈನಲ್‌ ಬ್ಯಾಟಲ್‌ " ಬೇರೆ ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ) ಅನ್ನು ಸಶಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. == ಕಥಾವಸ್ತು == [[File:May payne panels.jpg|thumb|200px|ಬಿಡಿಬಿಡಿಯಾದ ನಿರಾಶಾವಾದ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಬಿಡಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ ನವೀನ ರೀತಿಯ ಚಿತ್ರಿತ ಫಲಕ/ಪ್ಯಾನೆಲ್‌ಗಳನ್ನು ಆಟವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.]] ಇದರ ಕಥೆಯನ್ನು [[ಮೀಡಿಯಾಸ್‌ ರೆಸ್‌‌]]ನ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ - "ದ [[ಅಮೇರಿಕನ್‌ ಡ್ರೀಮ್‌]]", "A ಕೋಲ್ಡ್‌ ಡೇ ಇನ್‌ ಹೆಲ್‌", ಹಾಗೂ "A ಬಿಟ್‌‌ ಕ್ಲೋಸರ್‌‌ ಟು ಹೆವನ್‌". ಆಟವು ನಗರದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ [[ಕಂಡುಕೇಳರಿಯದ]] ಕೆಟ್ಟ ಬಿರು ಹಿಮಗಾಳಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ]]ವು ಅದರಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ 2001ರ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಚಯಿಕ ದೃಶ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ-ಬೇಕಾಗಿರುವ ಆರಕ್ಷಕ ಘಟಕಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆ [[ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡ]]ದ ಮೇಲೆ ಮಾಜಿ ಪೋಲಿಸ್‌/ಆರಕ್ಷಕ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೋವಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತಿರುವ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ಅನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ಆತ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ [[ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ]]. ಹಿಂದೆ 1998ರಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಮನೆಗೆ ಮರಳುವಾಗ ಸುವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ ಎಂಬ [[ಸಂಚುಗಾರ ಮಾದಕವಸ್ತು]]ವಿನ ವಿಪರೀತ ಸೇವನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ ಮೂವರು ಮಾದಕವ್ಯಸನಿಗಳ ಗುಂಪೊಂದು ಆತನ ಮನೆಗೆ ನುಗ್ಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದಾಗಲೇ ಸಾಕಷ್ಟು ತಡವಾಗಿರುತ್ತದೆ - ಆತನ ಪತ್ನಿ ಹಾಗೂ ಅವರ ಪುಟ್ಟ ಮಗಳನ್ನು ಆಗಲೇ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆತನ ಕುಟುಂಬದವರ ಶವಸಂಸ್ಕಾರದ ನಂತರ, ಪೇನ್‌ಅನ್ನು [[DEA]]ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ನ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಪಂಚಿನೆಲ್ಲೋ [[ಮಾಫಿಯಾ]] ಕುಟುಂಬದೊಳಗೆ [[ಆಂತರಿಕ ಗೂಢಚರ್ಯ]] ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ನಿಯೋಜಿತರಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆತನ DEA ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ B.B. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನಿಗೆ ಒಂದು ಸಂದೇಶ ಕಳಿಸಿ ಮತ್ತೋರ್ವ DEA ಗುಪ್ತಚರ ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌'ನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ನೇಹಿತ ಅಲೆಕ್ಸ್‌ ಬಾಲ್ಡರ್‌ನ್ನು [[NYC ಸಬ್‌ವೇ]] ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ಮಾಡುವಂತೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಬ್‌ವೇ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌'ನ ಆಗಮನದಿಂದ ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಳಿಯಿರುವ [[ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ದರೋಡೆ]] ಮಾಡಲೆತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪಂಚಿನೆಲ್ಲೋ ಪಾತಕಿ ಕುಟುಂಬದ ಓರ್ವ ಮಾಫಿಯಾ ಧಣಿ ಜಾಕ್‌ ಲೂಪಿನೋ ತಂಡದ ದರೋಡೆಕೋರರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಭೂಗತ ಶೂಟ್‌ಔಟ್‌ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನೆಲದಡಿಯಿಂದ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಬರುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಅಲೆಕ್ಸ್‌ನನ್ನು ಕಂಡಾಗ, ಓರ್ವ ಅಪರಿಚಿತ ಹಂತಕ ಆತನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌'ನ ಆಂತರಿಕ ಗೂಢಚರ್ಯೆಯ ಗುರುತು/ತಿಳಿವು ಕೇವಲ ಬಾಲ್ಡರ್‌ಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದ್ದುದರಿಂದ, ಪೇನ್‌ ತನ್ನ [[NYPD]] ಚಹರೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನಲ್ಲದೇ ಕೊಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಪಾದಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ, ಮಾಫಿಯಾ ತಂಡಕ್ಕೆ ಕೂಡಾ ಆತನೋರ್ವ ಆರಕ್ಷಕನೆಂದು ತಿಳಿದು ಆತನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಚ್ಛಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಲೂಪಿನೋನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಮತ್ತಷ್ಟು ತನಿಖೆ ನಡೆಸುತ್ತಾ ಹೋದಾಗ, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ ಮಾದಕವಸ್ತು ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಭಗ್ನಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ [[ರಷ್ಯನ್‌ ಪಾತಕಿ]] ವ್ಲಾಡಿಮಿರ್‌ ಲೆಮ್‌ ಪಂಚಿನೆಲ್ಲೋ'ನ ಜನರ ವಿರುದ್ಧ ಘನಘೋರ ಕದನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಲೂಪಿನೋ'ನ ಬಲಗೈ ಮನುಷ್ಯನಾದ ವಿನ್ನೀ ಗಾಗ್ನಿಟ್ಟೀನನ್ನು; ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿ ಅವನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಗಾಗ್ನಿಟ್ಟೀಯನ್ನು ನಗರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಕೊನೆಗೆ ಲೂಪಿನೋ'ನ ಅಡಗುತಾಣದ ಸ್ಥಳ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಉನ್ಮತ್ತ ಲೂಪಿನೋನನ್ನು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ಕೊಂದ ನಂತರ, ಪೇನ್‌ ಓರ್ವ [[ಕರಾರು ಕೊಲೆಗಡುಕಿ]] ಮೋನಾ ಸ್ಯಾಕ್ಸ್‌ಳನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಆತನ ಮದ್ಯಕ್ಕೆ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ಅನ್ನು ಬೆರೆಸಿರುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾಫಿಯಾದವರು ಆತನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಮಾಫಿಯಾದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ವ್ಲಾಡಿಮಿರ್‌ ಲೆಮ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಕಿರು ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆತ ''[[ಛಾರನ್‌]]'' ಎಂಬ [[ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌]] ನದಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಸರಕು ಸಾಗಣೆ ಹಡಗನ್ನು ಹತ್ತಿರುವ ವ್ಲಾಡಿಮಿರ್‌‌ ತಂಡದ ವಿಶ್ವಾಸದ್ರೋಹಿಯೊಬ್ಬನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದುದರ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ ಆ ಹಡಗಿನಲ್ಲಿರುವ ರಷ್ಯನ್‌ ದರೋಡೆಕೋರರಿಗೆ ಸೇರಿದ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮದ್ದುಗುಂಡುಗಳ ದಾಸ್ತಾನ/ಸರಕನ್ನು ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾಫಿಯಾ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ ಕಾಸಾ ಡಿ ಏಂಜೆಲೋನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ಹಠಾತ್‌ ಬಾಂಬ್‌ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ಉಳಿದುಕೊಂಡ ನಂತರ, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಹೊಸದಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ರಷ್ಯನ್‌ ತಂಡ'ದ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಡಾನ್‌/ಮುಖಂಡ ಪಂಚಿನೆಲ್ಲೋನ ಗೃಹದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಮೋನಾ'ಳ ಸಹೋದರಿ ಲೀಸಾ ಪಂಚಿನೆಲ್ಲೋಳ ಮೃತದೇಹವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಪೇನ್‌ನೆದುರಿಗೆ ನಿಗೂಢ ಏಸಿರ್‌ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್‌ನ ಕ್ರೂರಿ CEO ನಿಕೋಲ್‌ ಹಾರ್ನೆಳ ಕಡೆಯವರು ಮಾಫಿಯಾ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ಗೆ, ಡಾನ್‌ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಕೈಗೊಂಬೆ ಮಾತ್ರವಷ್ಟೆ ಎಂಬುದು ಮನವರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾರ್ನೆ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನಿಗೆ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ನ [[ಅತಿಪ್ರಾಷನ]]ವನ್ನು ಚುಚ್ಚುಮದ್ದಿನ ಮೂಲಕ ನೀಡಿ ಸಾಯಲು ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಆತ ಮಾದಕವಸ್ತು ಪ್ರೇರಿತ ದುಃಸ್ವಪ್ನಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದ ಮಾನಸಿಕ ಹಿಂಸೆ ಹಾಗೂ ಅಪರಾಧಿಭಾವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನಲ್ಲದೇ ಆತನ ಮರಣಿಸಿದ ಪತ್ನಿ ಆತ ಕೇವಲ ವಿಡಿಯೋ ಆಟ ಹಾಗೂ ಚಿತ್ರಕ ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಪಾತ್ರವಷ್ಟೇ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ ವಿಚಿತ್ರ ಪತ್ರ ಬರೆದಳೆಂದು ಹೇಳಲಾದುದನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಪ್ರಾಷನದಿಂದ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಉಳಿದುಕೊಂಡು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ನಂತರ, ಪೇನ್‌ ತನ್ನ ಏಕೈಕ ಸುಳಿವಿನ ಜಾಡನ್ನು ಹಿಡಿದು ಗೋಪ್ಯ ಸೇನಾ ಸಂಶೋಧನಾ ಕಟ್ಟಡದ ಮೇಲಿರುವ ಉಕ್ಕಿನ [[ಎರಕಗೃಹ/ಫೌಂಡ್ರಿ]]ಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. 1990ರ ದಶಕದ ಆದಿಯ [[U.S. ಸೇನೆ]]ಯ ಸೈನಿಕರ [[ಸಾಮರ್ಥ್ಯ]] ಹಾಗೂ [[ನೈತಿಕ ಬಲ]]ವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ ಹಿಂದಿನ [[ದ ಲ್ಯಾಡರ್‌]] ಪ್ರಯೋಗಗಳ ನಂತರ ನಡೆಸಿದ ವಲ್‌ಹಲ್ಲಾ ಯೋಜನೆಯ ಫಲವೇ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ ಎಂದೂ ಹಾಗೂ; ಅದು ಫಲಪ್ರದವಾಗದ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿದರೂ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಹಾರ್ನೆ ಹಾಗೂ ಏಸಿರ್‌ ಮುಂದುವರೆಸಿದ್ದಾರೆಂದು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಆತ ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಈ ಯೋಜನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡುದು ಹಾಗೂ ಹಾರ್ನೆ ಹುಚ್ಚು ಹಿಡಿದ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ನ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟವರನ್ನು ಆತನ ಗೃಹದೆಡೆಗೆ ನುಗ್ಗಿಸಿದಳು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಏಸಿರ್‌ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ದಾಖಲೆ ಹಾಗೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಲು ಭೂಗತ ಬಂಕರ್‌ನ ಸ್ವಯಂನಾಶದ "ಆಪರೇಷನ್‌ ಡೆಡ್‌ ಐಸ್‌" ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಬಂಕರ್‌ನಿಂದ ಅಂತಿಮ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪಾರಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ಗೆ ಆಗ B.B.ನಿಂದ ಕರೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಗ್ಯಾರೇಜ್‌ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯನ್ನು ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. B.B. ಆಗ ತಾನೇ ಅಲೆಕ್ಸ್‌ನನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದು ಹಾಗೂ ಆತನ ಕೊಲೆಯ ಆರೋಪ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನ ಮೇಲೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದು ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ತುಪಾಕಿ-ಸಮರವು ಗ್ಯಾರೇಜ್‌ನ ಮೂಲಕ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಅವನನ್ನು ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಸಘಾತಕನನ್ನು ಕೊಂದ ನಂತರ, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ಗೆ ಅಸ್ಗರ್ಡ್‌ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಆಲ್‌ಫ್ರೆಡ್‌ ವೊಡೆನ್‌ ಎಂಬಾತನಿಂದ ದೂರವಾಣಿ ಕರೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಲ್‌ಫ್ರೆಡ್‌ "ಇನ್ನರ್‌ ಸರ್ಕಲ್‌ " ಎಂಬ ಸರ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸುಭದ್ರ ಬಾಂಧವ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ [[ರಹಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ಭಾಗವೆಂದು ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನರ್‌ ಸರ್ಕಲ್‌ನ ಸದಸ್ಯರು ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ಗೆ ನಿಕೋಲ್‌ ಹಾರ್ನೆ'ಯ ಚಹರೆ/ಗುರುತು ವಿವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ತಾವೇ ಆಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ "ತಮ್ಮ ಕೈಗಳು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ಗೆ ಹಾರ್ನೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲಿರುವ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧದ ಆರೋಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದರ ಬದಲಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಸ್ಗಾರ್ಡ್‌ ಕಟ್ಟಡದ ಮೇಲೆ ಆಗ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದ ಏಸಿರ್‌ ತಂಡದವರು ಸಭೆಯ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಹಾಗೂ ಗುಂಡು ಹೊಡೆಸಿಕೊಂಡಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವೊಡೆನ್‌ರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಹತ್ಯೆಗೈಯುತ್ತಾರೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ತಾನು ಹೊರಬರುವ ದಾರಿಗೆ ತಾನೇ ಹೋರಾಡಬೇಕಿರುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಏಸಿರ್‌ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್‌ನ ಬರೀ ಭದ್ರತೆಯ ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸುರಕ್ಷತೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಛೇರಿಗೆ ಬಂದು [[ಗಸ್ತು ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ]] ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್‌ನ ಕಣ್ತಪ್ಪಿಸಿ ಕಟ್ಟಡದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಆತ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುವ ಯಂತ್ರ/ಲಿಫ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮೋನಾ ಸ್ಯಾಕ್ಸ್‌ಳೊಂದಿಗೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆಕೆ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ಗೆ ಗುಂಡಿಕ್ಕಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಕಾರಣ ಆಕೆಯ ಹಣೆಗೆ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸಿ ಹಾರ್ನೆಯ ಮಂದಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ‌. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುವ ಯಂತ್ರ/ಲಿಫ್ಟ್‌‌ಗೆ ಮರಳಿದಾಗ ಆಕೆಯ ಮೃತದೇಹವು ಮಾಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಿಕೋಲ್‌ಗೆ ಅಭಿಮುಖವಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆಕೆ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್‌ಅನ್ನು ಹತ್ತುತ್ತಾಳೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಕಟ್ಟಡದ ಆಂಟೆನಾದ [[ಸರಪಣಿಗಳಿಗೆ]] ಷೂಟ್‌ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವು ತಕ್ಷಣ ಮುರಿದು ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್‌ನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಹಾರ್ನೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಆಟ'ದ ಕಥಾಭಾಗವು ಅದು ಆರಂಭವಾದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಆರಕ್ಷಕ ಇಲಾಖೆಯ ತುರ್ತು ಸೇವೆ ಘಟಕ]]ವು ಸನ್ನಿವೇಶದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನನ್ನು ದಸ್ತಗಿರಿ ಮಾಡಿ ಆತನನ್ನು ಕಟ್ಟಡದಿಂದ ಹೊರತರುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಆತ ಆಲ್‌ಫ್ರೆಡ್‌ ವೊಡೆನ್‌ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ನ್ಯಾಯಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ವೊಡೆನ್‌ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಹೊರತರುತ್ತಾನೆಂದು ಗೊತ್ತಿದ್ದ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಮುಗುಳುನಗುತ್ತಾನೆ. === ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ === ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ ([[ಜೇಮ್ಸ್‌ ಮೆಕ್‌ಕ್ಯಾಫ್ರೆ]]ರಿಂದ ಕಂಠದಾನ) ಓರ್ವ ದೇಶಭ್ರಷ್ಠ DEA ಗುಪ್ತಚರ ಹಾಗೂ ಮಾಜಿ NYPD [[ಪತ್ತೇದಾರ]]ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಈತನ ಪತ್ನಿ ಮಿಷೆಲ್‌ ಹಾಗೂ ಅವರ ನವಜಾತ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ವಾಲ್ಕಿರ್‌ ಮಾದಕವಸ್ತು ಪ್ರಕರಣದ ನಿಮಿತ್ತ ಕೊಲ್ಲಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ದುಷ್ಟಕೂಟದೊಳಕ್ಕೆ ಗುಪ್ತವೇಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ [[ಶಿಕ್ಷೆಗಾರ]]ನ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ [[ಶಾಂತಿಸ್ಥಾಪನಾ]] ಪಡೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ.{{Clarify|reason=similar how?|date=March 2010}}{{Citation needed|date=March 2010|reason=Link to Punisher described as one-man-army vigilante, would probably suffice}} ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದವರ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಎಲ್ಲರ ವಿರುದ್ಧ [[ಸೇಡು]] ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಆತನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿರುವ ಪೋಲೀಸ/ಆರಕ್ಷಕರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಆತ ನೂರಾರು ಪಾತಕಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ [[ಸಂಚುಗಾರ]]ರನ್ನೂ{{dn}} ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ [[ದುರದೃಷ್ಟಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿ]]ಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ - ಓರ್ವ ದುರ್ದೆಶೆಗೊಳಗಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ [[ಅದೃಷ್ಟವಾದ]]ದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಬಹಳವೇ ಏಕಾಕಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಹಾಗೂ ವಾಸ್ತವದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಹಾಗೂ ಶೈಲೀಕೃತ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಆತ [[ಅಂತರ್ಮುಖಿ]]ಯಾಗಿದ್ದು ಈ ಗುಣವನ್ನು ಅತಿರೇಕವೆನಿಸುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ - ಅರೆ-[[ರೂಪಕೋಕ್ತಿ]]ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ [[ಸ್ವಗತ]]ದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚರ್ಯೆಗಳು, ಪರಿಸರ ಅಥವಾ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಆಟದ ಮೊದಲಿನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ಓರ್ವ [[ಬಹಿರ್ಮುಖ]] ಸಂತೃಪ್ತ ವಿವಾಹಿತನಾಗಿ 'ಉಜ್ವಲ' ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನುಳ್ಳ ಹಸನ್ಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕೊಲೆಗಳ ನಂತರ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ತನ್ನ [[ಜೀವನದ ಅರ್ಥ]]ವನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ನೋಡದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆಗಿನ ಆತನ ಏಕೈಕ ಉದ್ದೇಶ : ಪ್ರತೀಕಾರ.<ref name="making" /> ಇಡೀ ಸಮಯದುದ್ದಕ್ಕೂ, ಪೇನ್‌ [[ಬದುಕುಳಿದ ಅಪರಾಧಿ ಮನೋಭಾವ]]ದಿಂದ ತನ್ನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ [[ವಿರೋಧಾಭಾಸ]] ತಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ಆತನ ಒಳಗಿನ ಸ್ವಗತವು ಆತನು ವಿಶ್ವವು ತನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಅಂಧಕಾರಮಯವಾಗಿದೆ ಎಂದೂ ಹಾಗೂ ತಾನು ಸಾಯಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರೂ ಆತ ತನ್ನ ಜೀವನವು "ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಮಿನಟ್‌ನಲ್ಲಿ" ಕೊನೆಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರೂ, ಬದುಕುಳಿವ ದೃಢ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಯುವ ಹಾಗೂ ತನ್ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಭೇಟಿ ಮಾಡುವ ತೀವ್ರ ಅಭಿಲಾಷೆಯ ನಡುವೆಯೂ, ಆತನು ಬದುಕಿ ತನ್ನ ಸೇಡನ್ನು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೇನ್‌ "ನಾನು ಅವರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಲ್ಲ, ನಾನು [[ನಾಯಕ]] ಖಂಡಿತಾ ಅಲ್ಲ" ಎಂದು ತಾನೇ ಹೇಳುವಂತೆ ಓರ್ವ [[ಪ್ರತಿನಾಯಕ]]. ಮತ್ತೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ನೈತಿಕ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ [[ವೀರನಾಯಕ]]ನೂ ಅಲ್ಲ - ಆತ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದ ವಿನ್ನೀ ಗಾಗ್ನಿಟ್ಟೀನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಫಿನಿಟೋ ಸಹೋದರರಿಂದ "[[ಬೋಗರ್ಟ್‌ ತರಹ]]ದ ತಂತ್ರ"ದ ಮೂಲಕ ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆಯೇ ಹೊರತು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಂದೂಕುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬಾಗಿಲನ್ನು ಒಡೆದು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಲ್ಲ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿ ಎನಿಸಿದ ಒಂದೇ ಒಂದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ - ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದವರ ಪರವಾಗಿ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಹಾಗೆಂದು ಆತ ತನ್ನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ತೊಡೆದಿರಲಿಲ್ಲ ಮೊದಲು ತಾವಿಬ್ಬರೂ ಭೇಟಿಯಾದಾಗ ಮೋನಾ ಸ್ಯಾಕ್ಸ್‌ಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಸ್ನೇಹಿತರಿಲ್ಲದ ಅಪರಾಧಿ ವ್ಲಾಡಿಮಿರ್‌ ಲೆಮ್‌ನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಭಾವಿಸಬಹುದು: ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಮೋನಾಳು ತನ್ನ ಜೀವ ಉಳಿಸಿದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮರಣಿಸಿದ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಬದಲಿಗೆ ಓರ್ವ ಸಂಗಾತಿಗಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದು; ತನ್ನ [[ಶತೃಗಳ ಶತೃ]]ವಾದ್ದರಿಂದ ವ್ಲಾಡ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸಿರಬಹುದು ಎಂದೂ ಪರಿಭಾವಿಸಬಹುದು. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಸನ್ನಿವೇಶ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ವಿಶ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಮಾಡುವ ರೂಪಕೋಕ್ತಿಗಳ ಹಾಗೂ [[ಪದ ಚಮತ್ಕಾರ]]ಗಳ ತನ್ನ ಸಂಕೀರ್ಣ ಹಾಗೂ ವಿಲಕ್ಷಣ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಗಮನ ಸೆಳೆದರೂ, ಆತ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆತನ ರೂಪಕೋಕ್ತಿಗಳ ಬಳಕೆಯು "ಆಂತರಿಕ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಬಾಹ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ವಾಸ್ತವತೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅನೇಕವೇಳೆ ಪೇನ್‌'ನ ಆಂತರಿಕ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಆತ ಮಾತನಾಡುವ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಆತನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆಟವು ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಮರುಕಥನ ಮಾಡಿದಂತೆ ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬೇಕಾದರೆ, 3D ರಿಯಲ್ಮ್‌ಸ್‌‌ "ನಾವು [3D ರಿಯಲ್ಮ್‌ಸ್‌‌] [[ಡ್ಯೂಕ್‌ ನ್ಯೂಕೆಮ್‌]]ನನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಕಟ್ಟಲಾದ [[ಫ್ರಾಂಚೈಸಿ ವ್ಯಾಪಾರ]]ದಂತೆಯೇ ಹೊಸ ಕ್ರೀಡಾ ಫ್ರಾಂಚೈಸಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಬಲ್ಲ ಪ್ರಬಲ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದ್ದೆವು."<ref name="Apogee" /> ಆಟದ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಆಟದ ಕರ್ತೃ [[ಸ್ಯಾಮ್‌ ಲೇಕ್‌]]ರನ್ನು ಹೋಲುವಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ, ಚಿತ್ರಿತ ಕಾದಂಬರಿಯ ಬಿಡಿ ದೃಶ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಲೇಕ್‌ ಅದರಂತೆ ಉಡುಪು ಧರಿಸಿ ಆ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ನಿರ್ಬಂಧಿತ ಅರೆ ಹಲ್ಲುಕಿರಿಯುವಿಕೆ, ಅರೆ ಅವಹೇಳನದ ನಗೆಯ ಮುಖಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಗೇಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು; ಅದರ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಈ ಗೇಲಿಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ 2'' ಕ್ಕಾಗಿ, ಲೇಕ್‌ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಸಾಕಷ್ಟು ಪಾತ್ರಹಂಚಿಕೆಯ ಕಸರತ್ತಿನ ನಂತರ ತಂತ್ರಾಂಶ ಅಭಿವರ್ಧಕರು ನಟ [[ಟಿಮೊತಿ ಗಿಬ್ಸ್‌]]ರನ್ನು ಮಾದರಿಯನ್ನಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ನ ರೂಪಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರು. === ಇನ್ನುಳಿದ ಪಾತ್ರಗಳು: === * '''ಮೋನಾ ಸ್ಯಾಕ್ಸ್‌''' ([[ಜ್ಯೂಲಿಯಾ ಮುರ್ನೆ]]ರಿಂದ ಕಂಠದಾನ): ಲೀಸಾ ಪಂಚಿನೆಲ್ಲೋಳ ಅವಳಿ ಸಹೋದರಿ ಹಾಗೂ ಓರ್ವ ಕರಾರು ಕೊಲೆಗಡುಕಿಯಾದ, ಮೋನಾಳು ಆಟದ [[ಖಳನಾಯಕಿ]]. ಅವಳು ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ಲೀಸಾ'ಳ ದುಷ್ಟ ಪತಿ, ಮಾಫಿಯಾ ನಾಯಕ ಏಂಜೆಲೋ ಪಂಚಿನೆಲ್ಲೋವಿನ ಮೇಲೆ, ಹಗೆತನವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಆಕೆಗೆ ಆತನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಪಂಚಿನೆಲ್ಲೋನ ಕೊಲೆಯಾದ ನಂತರ, ಆಕೆ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ತನ್ನನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ನಿಕೋಲ್‌ ಹಾರ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆಗೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಹಾರ್ನೆ'ಯ ಅನುಚರರು ಆಕೆಯ ಹಣೆಗೆ ಗುಂಡಿಕ್ಕಿದ ನಂತರ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುವ ಯಂತ್ರ/ಲಿಫ್ಟ್‌‌ದೊಳಗೆ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಆಡಬಲ್ಲ ಪಾತ್ರ]]ವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. * '''ನಿಕೋಲ್‌ ಹಾರ್ನೆ''' (ಜೇನ್‌ ಗೆನ್ನಾರೋರಿಂದ ಕಂಠದಾನ): ವಲ್‌ಹಲ್ಲಾ ಎಂಬ ಸಂಕೇತ-ನಾಮದ ರಹಸ್ಯ ಸೇನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದ ಈಕೆ ಆಟ'ದ ಪ್ರಧಾನ ಖಳನಾಯಕಿ. ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿದರೂ ಹಾರ್ನೆ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ ಮಾದಕವಸ್ತುವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ತೋರಿಸುವ ದಾಖಲೆಯೊಂದನ್ನು ತಾನು ನೋಡಿದ ನಂತರ ಮಿಷೆಲ್‌ ಪೇನ್‌ಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸಿರುತ್ತಾಳೆ. ಆಟದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾರ್ನೆ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನಿಂದ ಹತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. * '''ಆಲ್‌ಫ್ರೆಡ್‌ ವೊಡೆನ್‌''' (ಜಾನ್‌‌ ರಂಡಾಲ್ಫ್‌‌ ಜೋನ್ಸ್‌‌ರಿಂದ ಕಂಠದಾನ): ಆಟದ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆತ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನೊಡನೆ ದೂರವಾಣಿ ಕರೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬರಲಿರುವ ಅಪಾಯದ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತಾ ಕಾಣದ ಪಾತ್ರವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಆಟದ ಕೊನೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಆತ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನನ್ನು ಮುಖಾಮುಖಿ ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ ಇನ್ನರ್‌ ಸರ್ಕಲ್‌ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ [[ಇಲ್ಯುಮಿನಾಟಿ]]-ತರಹದ ಗುಪ್ತಸಂಘಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೊಡೆನ್‌ ಪೇನ್‌ಗೆ ಹಾರ್ನೆಯು ಆತನ ನಿಜವಾದ ಶತೃ ಹಾಗೂ ಪೇನ್‌ ಆಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಉಚಿತವೆಂಬ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾರ್ನೆ'ಳ ಅನುಚರರು ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನೊಂದಿಗಿನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆತನನ್ನು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿದ ಹಾಗೆ ಭಾಸವಾದರೂ, ನಂತರ ಸುರಕ್ಷಾ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮೃತ ಸಂಗಡಿಗರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದು ಬರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆತ [[U.S. ಸೆನೆಟ್‌ ಸದಸ್ಯ]]ನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. * '''ಏಂಜೆಲೋ ಪಂಚಿನೆಲ್ಲೋ''' (ಜೋ ರಾಗ್ನೋರಿಂದ ಕಂಠದಾನ) : ಈತ ರಷ್ಯನ್ನರೊಂದಿಗೆ ಗ್ಯಾಂಗ್‌ವಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಹಾಗೂ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ ಮಾದಕದ್ರವ್ಯವನ್ನು ವಿತರಿಸುವ ಓರ್ವ ಇಟಲಿಯ ಪಾತಕಿಗಳ ನಾಯಕ. ಹಾರ್ನೆಳಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುವವರೆವಿಗೂ ಬಹುಪಾಲು ಆಟದುದ್ದಕ್ಕೂ ಆತ ಪ್ರಮುಖ ಖಳನಾಯಕನಾಗಿಯೇ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ಗೆ ತಾನು ವಿಪರೀತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮುಂಚೆ ನಂತರ ಆತನು ಹಾರ್ನೆ'ಳ ಕಡೆಯ ಗೂಂಡಾಗಳಿಂದ ಸಾವಿಗೀಡಾಗುತ್ತಾನೆ. * '''ವಿನ್ನೀ ಗಾಗ್ನಿಟ್ಟೀ''' (ಜೋ ಡಾಲ್ಲೋರಿಂದ ಕಂಠದಾನ): ಲೂಪಿನೋ'ನ ವಾಲ್ಕಿರ್‌-ಪ್ರೇರಿತ [[ಮನೋವಿಕಾರತೆ]]ಯಿಂದಾಗಿ ತನ್ನ ಯಜಮಾನ ತನ್ನನ್ನು ಸಾಯಿಸುವನೆಂದು ಭಯಭೀತನಾಗಿರುವ ಲೂಪಿನೋನ ಪರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಓರ್ವ ತೀವ್ರ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯ ಪಾತಕಿ. ಲೂಪಿನೋನ ಸ್ಥಾನ ಪತ್ತೆ ಮಾಡಲು ಆತನನ್ನು ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಎದುರಿಸಿದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಪೇನ್‌ ಗಾಗ್ನಿಟ್ಟೀನನ್ನು ಕರುಳಿಗೆ ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ನಂತರ ಆತನನ್ನು ನಗರದ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಹಾಗೂ ಛಾವಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಸಂದರ್ಭ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಆತನನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಹಿಡಿದಾಗ ಗಾಗ್ನಿಟ್ಟೀಯಿಂದ ಒತ್ತಾಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಹೊರಗೆಳೆದು ಗಲ್ಲಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆತ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಫಿಯಾ ಉಪನಾಯಕನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. * '''ವ್ಲಾಡಿಮಿರ್‌ ಲೆಮ್‌''' ([[ಡಾಮಿನಿಕ್‌ ಹಾಕ್ಸ್‌ಲೇ]]ರಿಂದ ಕಂಠದಾನ): ಪ್ರಸ್ತುತ ಏಂಜೆಲೋ ಪಂಚಿನೆಲ್ಲೋನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಓರ್ವ ರಷ್ಯನ್‌ ಪಾತಕ ತಂಡದ ನಾಯಕ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದೂಕು ಕಳ್ಳಸಾಗಾಣಿಕೆದಾರ. ಆತ ಆಟದ ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿ ಆತನನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಆತನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಅಥವಾ ದಾರಿ ತೋರುವುದು ಮುಂತಾದ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆತನೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಗೂಡುತ್ತಾನೆ. ಆತ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಅಪರಾಧಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಮರೆಮಾಚಿದ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಭಾವೀ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ ಮಾಲಿಕನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. * '''ಜಾಕ್‌ ಲೂಪಿನೋ''' (ಜೆಫ್‌‌ ಗರ್ನರ್‌‌ರಿಂದ ಕಂಠದಾನ): ಪಂಚಿನೆಲ್ಲೋನ ಅಪರಾಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾಫಿಯಾ ಉಪನಾಯಕ ಹಾಗೂ ಓರ್ವ [[ಮಾಂತ್ರಿಕ]]. ತನ್ನ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ [[ವ್ಯಸನ]]ದಿಂದ ಹುಚ್ಚನಾದ ಆತ [[ಸೈತಾನನ ಆರಾಧಕ]]ನಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟು, ದೆವ್ವದೊಂದಿಗೆ [[ಫಾಸ್ಟಿಯನ್‌ ತರಹ]]ದ ಒಡಂಬಡಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಗೀಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆತ ಸೈತಾನನ ಪೂಜೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಬಂದೂಕಿನ ಹೋರಾಟ ಏರ್ಪಟ್ಟು ಲೂಪಿನೋನನ್ನು ಪೇನ್‌ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. * '''B.B. ಹೆನ್ಸ್‌ಲೆ''' (ಆಡಮ್‌ ಗ್ರಪ್ಪರ್‌ರಿಂದ ಕಂಠದಾನ): ಓರ್ವ ಭ್ರಷ್ಟ DEA ಗುಪ್ತಚರ ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನ ಸ್ನೇಹಿತ. ಹಾರ್ನೆಳಿಂದ ಹಣ ಪಡೆದು ಆತ, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಅಲೆಕ್ಸ್‌ ಬಾಲ್ಡರ್‌ನನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿ ಅಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಡರ್‌ನನ್ನು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ಕೊಂದು ಆತನ ಕೊಲೆಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನನ್ನು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಟದ ಕೊನೆಗೆ ಆತ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಹಾರ್ನೆಳಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಓರ್ವ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತಕ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಪೇನ್‌ ಆತನನ್ನು ಬಂದೂಕು ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. * '''ಡೆಪ್ಯೂಟಿ ಚೀಫ್‌/ಪ್ರಮುಖ ನಿಯೋಗಿ ಜಿಮ್‌ ಬ್ರಾವುರಾ''' (ಪೀಟರ್‌ ಆಪೆಲ್‌ರಿಂದ ಕಂಠದಾನ): ಈತ ಬಹುಪಾಲು ಆಟದುದ್ದಕ್ಕೂ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನನ್ನು ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪಾತಕಿಗಳು ಮಾತ್ರವೇ ನಿಜವಾದ ಬಲಿಪಶುವಾದ್ದರಿಂದ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಕೆಲವು ಟೀಕಾಕಾರರು ಭಾವಿಸದಿದ್ದರೂ ಆತನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲೇಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇನೂ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಟ'ದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆತ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌'ನ ಮೇಲಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. * '''ಮಿಷೆಲ್‌ ಪೇನ್‌''' ([[ಹ್ಯಾವಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಮಾರ್ರಿಸ್‌]]ರಿಂದ ಕಂಠದಾನ): ಹಾರ್ನೆಳ ಮೇಲೆ ಅಪರಾಧದ ಆಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೊರಿಸಿದ ದಾಖಲೆಯು [[ಜಿಲ್ಲಾ ವಕೀಲ]]ರ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮಿಷೆಲ್‌ಳ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಇದು ನಂತರ ಆಕೆಯ ಹಾಗೂ ಆಕೆಯ ಮಗುವಿನ ಕೊಲೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕೆ ಆಟದುದ್ದಕ್ಕೂ ಹಿಂದಿನ ಕಥಾಹಂದರದ ನೆನಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ದುಸ್ವಪ್ನಗಳ ಸರಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಗ್ಗಾಗ್ಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾಳೆ. === ನಾರ್ವೆಯ ದಂತಕಥಾ/ಪುರಾಣ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು === ಆಟದಲ್ಲಿನ ಬಹುತೇಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ನಾರ್ವೆಯ ದಂತಕಥೆ/ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅನೇಕವೇಳೆ ಆಟ'ದ ಫಿನ್ನಿಷ್‌ ಅಭಿವರ್ಧಕ ಕಂಪೆನಿ, ರೆಮಿಡೀ ಎಂಟರ್‌ಟೇನ್‌ಮೆಂಟ್‌ ನ, [[ಸ್ಕಾಂಡಿನೇವಿಯಾ]] ಪರಂಪರೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ನಮನವೆಂದು ಇದನ್ನು ಭಾವಿಸಿದರೂ, ಇದು ಒಂದು ತರಹದ ತಪ್ಪುಗ್ರಹಿಕೆಯಾಗಿದೆ; ಫಿನ್‌ಲೆಂಡ್‌ಅನ್ನು ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಇತರೆ [[ನಾರ್ಡಿಕ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಂ]]ದಿಗೆ ಒಡಗೂಡಿಸುವರಾದರೂ, [[ಫಿನ್ನಿಷ್‌ ದಂತಕಥೆ/ಪುರಾಣಗಳು]] ತನ್ನ ನಾರ್ಡಿಕ್‌ ಸಹವರ್ತಿಗಳಿಗಿಂತ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ಇರುವ ಪ್ರತಿಮಾರೂಪಿ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ನೀಡುವ ಗೌರವವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಆಟದಲ್ಲಿ ಈ ಸನ್ನಿವೇಶ ಹಾಗೂ ಸಜ್ಜಿಕೆಗಳನ್ನು ಆಟದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಗ್ಗಾಗ್ಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗುವ ಏಸಿರ್‌ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್‌, ಹಾಗೂ ವಾಲ್ಕಿರ್‌ ಮಾದಕವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳನ್ನು ನಾರ್ಡಿಕ್‌ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಮಹಾಪುರುಷ, [[ಏಸಿರ್‌]]ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಏಸಿರ್‌ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್‌ನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥೆ ನಿಕೋಲ್‌ ಹಾರ್ನೆಯ ಹೆಸರು; ರಾಗ್ನಾರಾಕ್‌ ದಂತಕಥೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗ್ನಾರಾಕ್‌ನ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಊದ/ಬಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ [[ಗ್‌ಜಾಲರ್‌ಹಾರ್ನ್‌]]ಅನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆಟದ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಬೃಹತ್‌ ಹಿಮಗಾಳಿಯು ರಾಗ್ನಾರಾಕ್‌ನ ಹಿಂದೆ ಸಂಭವಿಸಿದ್ದ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಘೋರ ಚಳಿಗಾಲವಾದ [[ಫಿಮ್‌ಬುಲ್ವೆಟರ್‌]]ಅನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="making">[http://www.edge-online.com/magazine/the-making-max-payne?page=0%2C0 ದ ಮೇಕಿಂಗ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ ], ''[[ಎಡ್ಜ್‌]]'' , ನವೆಂಬರ್‌r 2, 2008</ref> ವಾಲ್ಕಿರ್‌ ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯವು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಸೇನಾ [[ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿಕಾರಕ]]ವಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ಅದು ಸಾವಿನ ಭ್ರಮಾಪೂರಿತ ಮಾನಸಿಕ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ [[ಅಡ್ರಿನಾಲಿನ್]]‌-ಪೂರಿತ ಹಂತಕರನ್ನಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನಾರ್ವೇಯ ದಂತಕಥೆ/ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿನ [[ವಾಲ್ಕಿರೀಯ]]ರೆಂದರೆ 'ಆರಿಸಿ ವಧಿಸುವವರು/ಚೂಸರ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಲೇನ್‌' ಎಂಬ ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದ್ದವರ ದೇಹವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಯೋಧೆಯರಾಗಿದ್ದರು. ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' ನಲ್ಲಿ, ವಲ್‌ಹಲ್ಲಾ ಯೋಜನೆಯು [[ಕೊಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ]]ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ U.S. ಸೈನಿಕರ ಹೋರಾಟದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಲು ವಾಲ್ಕಿರ್‌ ಅನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಸರಕಾರಿ-ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಗುಪ್ತ ಯೋಜನೆಯಾಗಿತ್ತು. ನಾರ್ವೆಯ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, [[ವಲ್‌ಹಲ್ಲಾ]] ವಾಲ್ಕಿರೀಗಳಿಂದ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡವರ ಸತ್ತನಂತರ ಜೀವನವಾಗಿತ್ತು; ವಲ್‌ಹಲ್ಲಾಗೆ ಹೋಗುವವರು ನಾರ್ಡಿಕ್‌ ದೇವರುಗಳ ಪರವಾಗಿ ಅವರ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವಲ್‌ಹಲ್ಲಾ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣಕ ಜಾಲವನ್ನು [[ಯಗ್‌ಡ್ರಸಿಲ್‌]] ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದು, [[ನಾರ್ವೆಯ ವಿಶ್ವವಿಜ್ಞಾನ]]ದಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತು ವಿಶ್ವಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಒಂದು ಮರದ ಹೆಸರಾಗಿತ್ತು. ಜಾಕ್‌ ಲೂಪಿನೋ'ನ [[ಗಾಥಿಕ್‌]] [[ನೈಟ್‌ಕ್ಲಬ್‌]] [[ರಾಗ್ನಾ ರಾಕ್‌]] ಎಂಬುದು ಅನೇಕ ದೇವತೆಗಳ ಸಾವು ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವದ ಮರುಹುಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಏಸಿರ್‌ ಹಾಗೂ ದೈತ್ಯರ ನಡುವಿನ ಕಾಳಗವಾದ ನಾರ್ವೇಯ ದಂತಕಥಾ [[ಮಹಾಘಟನೆ]]ಯಾದ ರಾಗ್ನಾರಾಕ್‌ನ ಪದ ಚಮತ್ಕಾರವಾಗಿದೆ. ಲೂಪಿನೋ'ನ ಮೂಲನಾಮವು [[ಫೆನ್ರಿಸ್‌ ತೋಳ]]ವನ್ನು ಹೆಸರಿಸುತ್ತಲ್ಲದೇ, ಲೂಪಿನೋ ಎಂಬುದು ತೋಳದ [[ಲ್ಯಾಟಿನ್]] ರೂಪ ''ಲ್ಯೂಪಸ್‌'' ಅನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ನಾರ್ವೆಯ ದಂತಕಥಾ/ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಫೆನ್ರಿಸ್‌ ತೋಳವು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಬೃಹತ್‌ ತೋಳವಾಗಿದ್ದು ರಾಗ್ನಾರಾಕ್‌ನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅದರ ಕಟ್ಟುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಬೃಹತ್ತಾಗಿ ಬೆಳೆದು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆಲ್‌ಫ್ರೆಡ್‌ ವೊಡೆನ್‌'ನ ಮೂಲನಾವು, ಓರ್ವ ಪ್ರಮುಖ ನಾರ್ವೆಯ ದಂತಕಥಾ/ಪುರಾಣ ಮಹಾದೈವವಾದ ಓಡಿನ್‌ನ [[ಆಂಗ್ಲೋ-ಸ್ಯಾಕ್ಸನ್‌]] ಆವೃತ್ತಿಯಾದ [[ವೊಡೆನ್‌]]ನ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದ್ದು; ವೊಡೆನ್‌'ನ ಕಣ್ಣುಪಟ್ಟಿಯೂ ಕೂಡಾ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಗಳಿಗೋಸ್ಕರ ತನ್ನ ಕಣ್ಣನ್ನೇ ಬಲಿಗೊಟ್ಟ [[ಓಡಿನ್‌]]ನ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ವೊಡೆನ್‌ ಹಾಗೂ ಇನ್ನರ್‌ ಸರ್ಕಲ್‌ ಗುಂಪನ್ನು ಅಸ್ಗರ್ಡ್‌ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ: [[ಅಸ್ಗರ್ಡ್‌]] ಎಂಬುದು ನಾರ್ವೆಯ ದಂತಕಥಾ/ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ವಾಸಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌'ನ ಜೊತೆಗಾರನಾದ DEA ಗುಪ್ತಚರ ಅಲೆಕ್ಸ್‌ ಬಾಲ್ಡರ್ ಆತನ ಜೊತೆಗಾರ B.Bನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ನಾರ್ವೆಯ ದಂತಕಥಾ/ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, [[ಬಾಲ್ಡರ್‌]] (ಅಥವಾ ಬಾಲ್ಡುರ್‌) [[ಮಿಸ್ಟಲ್‌ಟೋ]]ನ ಚಿಗುರು ಅಥವಾ ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆದಾಗ ಇಲ್ಲವೇ ಆತನ ಎದೆಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಎಸೆದಾಗ ಮರಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲ್ಡರ್‌'ನ ಸಾವನ್ನು ಅಲೆಕ್ಸ್‌‌ ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ರನ್ನು B.B. ವಂಚಿಸಿದ ಹಾಗೆಯೇ ಕಪಟ ಹಾಗೂ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದೇವತೆ [[ಲೋಕಿ]]ಯು ನಿರ್ಧರಿಸಿರುತ್ತಾನೆ, . ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌'ನ ಗುಂಡು ಸಮಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ನಾರ್ವೆಯ ದಂತಕಥಾ/ಪುರಾಣದ (ಅಥವಾ [[ವೈಕಿಂಗ್]]‌) ಯೋಧರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದಾಗ ತಮ್ಮನ್ನು ವಿಪರೀತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಚುರುಕು ದಣಿವಾಗದ ಹಾಗೂ ನೋವಾಗದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಕಾದಾಡುವ [[ನಾರ್ವೇಯ ಉಗ್ರಯೋಧ]]ರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವಂತಿದೆ; ಆತನ ಕಂಠೀಹಾರದ ಮೇಲಿರುವ ಚಿತ್ರವು ವೈಕಿಂಗ್‌ [[ಲಾಂಗ್‌ಶಿಪ್‌]]ನದ್ದು. == ಗೇಮ್‌ಬಾಯ್‌ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‌ ಆವೃತ್ತಿ == ಆಟದ GBA ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು 2003ರಲ್ಲಿ ಮೋಬಿಯಸ್‌ ಎಂಟರ್‌ಟೇನ್‌ಮೆಂಟ್‌ Ltd (ಈಗ [[ರಾಕ್‌ಸ್ಟಾರ್‌ ಲೀಡ್ಸ್‌‌]] ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿರುವ) ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿತು. ಇದನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹ ಮಟ್ಟದ ಅಲ್ಪಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸಾಧನಕ್ಕೆಂದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ಆವೃತ್ತಿಯು PC ಆವೃತ್ತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅದರ ಎಕ್ಸ್‌ಬಾಕ್ಸ್‌ ಹಾಗೂ ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌ 2 ಅವತರಣಿಕೆಗಳಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: 3D ಷೂಟರ್‌ರ ಬದಲಿಗೆ ಷೂಟರ್‌, ಆಟವು ಸ್ಪ್ರೈಟ್‌ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌ನ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದ್ದು [[ಸಮಮಾಪನ]] ದೃಶ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೃಶ್ಯಮಾಪನದ ಬದಲಾವಣೆಯಲ್ಲದೇ ಆಟದ ರೀತಿಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಪಾತ್ರಗಳ ಚಿತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಭುಜೀಯ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌ನ ಬಳಕೆಯೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಮೂಲ ಆಟಕ್ಕೆ ಬಹುಸಾಮ್ಯತೆ ಹೊಂದಿದೆ. PC ಹಾಗೂ ಕನ್ಸೋಲ್‌ ಆವೃತ್ತಿಗಳ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಮೂಲದಿಂದ ಕೆಲ ಹಂತಗಳನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಗಿದೆ, ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಈ ಆಟದಲ್ಲೂ ಕೆಲ ವಾಯ್ಸ್‌-ಓವರ್‌ಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮೂಲದ ಚಿತ್ರಿತ ಕಥಾಭಾಗಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. == ತಂತ್ರಾಂಶ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ == ರೆಮಿಡಿ ಎಂಟರ್‌ಟೇನ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಮೊದಲಿಗೆ ''[[ಲೋಡೆಡ್‌]]'' ಹಾಗೂ ನಂತರ ''[[ಟೂಂಬ್‌ ರೈಡರ್‌]]'' ಗಳ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ (ಅದರ "ಘೋರ ಕ್ಯಾಮೆರಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ"ಯಿಂದ ಹೊರಬರಬೇಕೆಂದು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದರೂ) ''[[ಡೆತ್‌ ರ್ರ್ಯಾಲಿ]]'' ಯನ್ನು (ಅವರ ಪ್ರಥಮ ಆಟ) ಪೂರೈಸಿದ ನಂತರ "3ನೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಾಹಸೀ ಆಟಗಳ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು" 1996ರ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿತ್ತು.<ref name="Apogee">[http://www.rinkworks.com/apogee/s/2.8.17.shtml ದ ಅಪೋಜೀ FAQ: ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ 2]</ref> ಆಟ'ದ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಹಾಗೂ ಲೇಖಕ ಸ್ಯಾಮ್‌ ಲೇಕ್‌ರ ಪ್ರಕಾರ, "[[ಖಾಸಗಿ ಕಣ್ಣು]] ಹಾಗೂ ನಿರ್ದಯಿ ಆರಕ್ಷಕರ [[ಮೂಲಮಾದರಿ]]ಯೇ ಆರಂಭಿಕ ಬಿಂದುವಾಗಿತ್ತು" ಈ ಮಾದರಿಯನ್ನು ನಂತರ ಆಟದಲ್ಲಿ "ಹೆಚ್ಚು [[ಮಾನಸಿಕವಾದ]] ಹಾಗೂ ಆಳವಾದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ" ಕಥಾಭಾಗವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="making" /> ಆಟದ ಮೂಲಮಾದರಿ ಹಾಗೂ ಯೋಜನಾವಿನ್ಯಾಸ ದಾಖಲೆ '''''ಡಾರ್ಕ್‌ ಜಸ್ಟೀಸ್‌'' ''' ಹಾಗೂ '''''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಹೀಟ್‌'' ''' (''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌ 2'' ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿರುವ ''ಡಿಕ್‌ ಜಸ್ಟೀಸ್‌'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾದ TV ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ/ಷೋ ಹಾಗೂ ಕಾಮಪ್ರಚೋದಕ ಚಿತ್ರ ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಹೀಟ್‌'' ಗಳ ಪದ ಚಮತ್ಕಾರ) ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ರಚಿಸಿ ಅಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೇ 3D ರಿಯಲ್ಮ್‌ಸ್‌‌ಗೆ ತೋರಿಸಲಾಯಿತು, ಆ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಒಂದು ತಂತ್ರಾಂಶ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಉತ್ಪಾದನೆ/ನಿರ್ಮಾಣ ಆರಂಭಗೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.remedygames.com/company/company_history.html |title=ರೆಮಿಡೀ ಎಂಟರ್‌ಟೇನ್‌ಮೆಂಟ್‌ - ಕಂಪೆನಿ ಇತಿಹಾಸ |access-date=2010-05-26 |archive-date=2008-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705163225/http://www.remedygames.com/company/company_history.html |url-status=dead }}</ref> ರೆಮಿಡೀ [http://www.mobygames.com/game-group/3d-engine-maxfx ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌FX] (ಅಥವಾ MAX-FX)ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ತಮ್ಮದೇ ಸ್ವಂತ [[ಗೇಮ್‌ ಎಂಜಿನ್‌]]ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದು, ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' ಹಾಗೂ ಅದರ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು; ಆವೃತ್ತಿಯ ಬಿಡುಗಡೆಯೊಡನೆ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ FX ಹಂತ ಸಂಪಾದಕವನ್ನು ಕೂಡಾ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆಟ'ದ ಕಥೆ ಹಾಗೂ ಆಟದ ರೀತಿಗಳ ಮುಂಚಿನ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ [https://www.youtube.com/watch?v=mK2CostH5p4 ಪ್ರಥಮ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ತುಣುಕು ಪ್ರದರ್ಶನ] ವನ್ನು 1998ರ [[E3]] ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಅದರ ನವೀನ ಅಂಶಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಚಾಕಚಕ್ಯತೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಸೆಳೆದರೂ, ನಂತರ 3D ರಿಯಲ್ಮ್‌ಸ್‌‌ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ತಾವು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಟದ ವಿಪರೀತ ಪ್ರಚಾರವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದುದಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite web |url=http://dukenukem.typepad.com/game_matters/2003/11/max_payne_the_m.html |title=ಗೇಮ್‌ ಮ್ಯಾಟರ್ಸ್‌: ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌: ದ ಮೇಕಿಂಗ್‌ ಆಫ್‌ ಎ ಫ್ರಾಂಚೈಸ್‌‌ |access-date=2010-05-26 |archive-date=2013-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007040905/http://dukenukem.typepad.com/game_matters/2003/11/max_payne_the_m.html |url-status=dead }}</ref> ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' ಅನ್ನು ಮೂಲತಃ 1999ರ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲುದ್ದೇಶಿಸಿತ್ತಾದರೂ, ಅದು ಪದೇ ಪದೇ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ 2000ರಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ನವೀಕೃತಗೊಂಡಿತು (ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಆಟ'ದ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌ಅನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂರಚನೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು). ಆಟವನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ Windowsನ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಜುಲೈ 23, 2001ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. == ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ == {{VG reviews | GR = 89.24%<ref>{{cite web | url=http://www.gamerankings.com/pc/913964-max-payne/index.html | title=Max Payne | work=GameRankings | accessdate=25 March 2010 | archive-date=15 ಏಪ್ರಿಲ್ 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100415073410/http://www.gamerankings.com/pc/913964-max-payne/index.html | url-status=dead }}</ref> | GamePro = {{Rating|4.5|5}}<ref>{{cite web | url=http://www.gamepro.com/games/pc/105295/max-payne/ | title=Max Payne Review | work=GamePro | accessdate=25 March 2010 | archive-date=7 ಜೂನ್ 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110607062243/http://www.gamepro.com/games/pc/105295/max-payne/ | url-status=dead }}</ref> | GSpot = 9.2<ref>{{cite web | url=http://uk.gamespot.com/pc/action/maxpayne/review.html?om_act=convert&om_clk=gssummary&tag=summary;read-review | title=Max Payne Review | work=GameSpot | first=Greg | last=Kasavin | accessdate=25 March 2010 | date=July 28, 2001 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | GameZone = 9.2<ref>{{cite web | url=http://gameboy.gamezone.com/gzreviews/r12089.htm | title=Max Payne Review | work=GameZone | accessdate=25 March 2010 | date=December 16, 2003 | archive-date=2 ಮೇ 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090502190356/http://gameboy.gamezone.com/gzreviews/r12089.htm | url-status=dead }}</ref> | IGN = 9.5<ref>{{cite web | url=http://uk.pc.ign.com/articles/161/161645p1.html | title=Max Payne - PC Review | work=IGN | accessdate=25 March 2010 | date=July 27, 2001 | archive-date=13 ಆಗಸ್ಟ್ 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090813025534/http://uk.pc.ign.com/articles/161/161645p1.html | url-status=dead }}</ref> | rev1 = JustRPG | rev1Score = 70%<ref>{{cite web | url=http://www.just-rpg.com/default.asp?pid=1018 | title=Max Payne Review | work=JustRPG | accessdate=25 March 2010 | date=July 25, 2001 | first=Nimish | last=Dubey | archive-date=4 ನವೆಂಬರ್ 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101104064255/http://www.just-rpg.com/default.asp?pid=1018 | url-status=dead }}</ref> | award1Pub = [[British Academy of Film and Television Arts|BAFTA]] | award1 = Best PC Game of 2001<ref name="bafta"/> }}{{Expand section|date=January 2010}} ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' PC ಹಾಗೂ [[ಎಕ್ಸ್‌ಬಾಕ್ಸ್‌]] ಆವೃತ್ತಿಗಳು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಪಡೆದವಲ್ಲದೇ ಎರಡೂ [[ಮೆಟಾಕ್ರಿಟಿಕ್‌]]ನಲ್ಲಿ 89%ರಷ್ಟು ಅಂಕ ಗಳಿಸಿದವು.<ref>{{cite web | url=http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/maxpayne | title=Max Payne (PC) on Metacritic | work=[[Metacritic]] | accessdate=2007-10-12 | archive-date=2010-05-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100501162852/http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/maxpayne | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.metacritic.com/games/platforms/xbx/maxpayne | title=Max Payne (Xbox) on Metacritic | work=[[Metacritic]] | accessdate=2007-10-12 | archive-date=2010-05-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100503085843/http://www.metacritic.com/games/platforms/xbx/maxpayne | url-status=dead }}</ref> [[BBC]]ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯೊಂದರ ಪ್ರಕಾರ ಆಟವು "ಒಂದು ಸನ್ನಿವೇಶದ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಷೂಟರ್‌ ಆಟವಾಗಿದ್ದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಜಾನ್‌ ವೂರ ಚಿತ್ರಗಳ ಚಲನಚಿತ್ರಕಲೆ ಹಾಗೂ ''ದ ಮ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್‌'' ಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿದ್ದು, ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವಂತಹಾ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌ ಹಾಗೂ ಸ್ಫುಟವಾದ ಸಾಹಸ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ," ಯಲ್ಲದೇ ಆಟದ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌, ಆಟದ ರೀತಿ ಹಾಗೂ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದೆ.<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/reviews/1554350.stm | title=Dark, gritty world of Max Payne | author=Hermida, Alfred | date=2001-09-21 | accessdate=2007-10-12 | publisher=BBC | work=[[BBC News]]}}</ref> == ಪರಂಪರೆ == {{Main|Max Payne 2: The Fall of Max Payne|Max Payne 3|Max Payne (film)}} ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ಪೇನ್‌ 2: ದ ಫಾಲ್‌‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಪೇನ್‌'' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಉತ್ತರಭಾಗವನ್ನು 2003ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | url=http://uk.pc.ign.com/articles/360/360460p1.html | title=E3 2002: Max Payne 2 announced | date=May 22, 2002 | author=Ivan Sulic | accessdate=2007-06-07 | archive-date=2012-05-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120517080654/http://uk.pc.ign.com/articles/360/360460p1.html | url-status=dead }}</ref> ಮಾರ್ಚ್‌ 2009ರಲ್ಲಿ, [[ರಾಕ್‌ಸ್ಟಾರ್‌ ಗೇಮ್ಸ್‌‌]] ಸಂಸ್ಥೆಯು ''[[ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ಪೇನ್‌ 3]]'' ಅನ್ನು, PC, [[ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ 3]] ಹಾಗೂ [[ಎಕ್ಸ್‌ಬಾಕ್ಸ್‌‌ 360]]ಗಳಿಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ 2010ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. ವಿಡಿಯೋ ಆಟದ ಮೇಲೆ ಲಘುವಾಗಿ ಆಧಾರಿತವಾದ ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ಪೇನ್‌'' ಎಂಬ ಚಿತ್ರವನ್ನು 2008ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ [[ಮಾರ್ಕ್‌‌ ವಾಹ್ಲ್‌ಬರ್ಗ್‌]] ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌‌ ಆಗಿ ಹಾಗೂ [[ಮಿಲಾ ಕುನಿಸ್‌‌]] ಮೋನಾಳಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು. == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == * ''[[ಅಲನ್‌ ವೇಕ್‌]]'' * [[ಸಂಚುಗಾರ ಕಥೆಗಳು]] * [[ಕೊಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ರೋಗಲಕ್ಷಣ]] * [[ನವೀನ-ನಿರಾಶಾವಾದದ]] * [[ಪನಿಷರ್‌ ಗಣಕ ಹಾಗೂ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳು]] * [[ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಪಾಲಕರು ]] == ಆಕರಗಳು == {{reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{wikiquote}} * [http://www.rockstargames.com/maxpayne/splash.html ''ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ಪೇನ್‌'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229204439/http://www.rockstargames.com/maxpayne/splash.html |date=2010-12-29 }} * {{moby game|id=/max-payne|name=''Max Payne''}} * {{imdb title|id=0291337|title=Max Payne}} * {{imdb title|id=0473507|title=Max Payne: Hero}} {{Max Payne series}} {{DEFAULTSORT:Payne, Max}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:2001ರ ಪರಿಚಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:2001ರ ಸಾಲಿನ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:3D ರಿಯಲ್ಮ್‌ಸ್‌ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಡ್ರೀಮ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟ್‌ನ ರದ್ದುಗೊಂಡ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಾದಕವಸ್ತು-ಸಂಬಂಧಿ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಮೂಲದ ಕಲ್ಪಿತ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಆರಕ್ಷಕ ಪತ್ತೇದಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಶಾಂತಿಪಾಲಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಚಲನಚಿತ್ರ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಗೇಮ್‌ ಬಾಯ್‌ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‌ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Mac OS ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Mac OS X ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳ ಪುರುಷ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ಪೇನ್‌]] [[ವರ್ಗ:ನವೀನ-ನಿರಾಶಾವಾದದ]] [[ವರ್ಗ:ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನಾರ್ವೆ ರಾಷ್ಟ್ರದ ದಂತಕಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಅಪರಾಧ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌ 2 ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ರಾಕ್‌ಸ್ಟಾರ್‌‌ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಷೂಟರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಡಿಯೋ ಆಟ ಫ್ರಾಂಚೈಸಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸೆಟ್ಟೇರಿದ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಫಿನ್‌ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಮಮಾಪನ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌ಗಳುಳ್ಳ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Windows ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಎಕ್ಸ್‌ಬಾಕ್ಸ್‌ ಆಟಗಳು]] 6pdkqbp0eo7lco9pxjxzowtqq5dnacb 0 23478 1373047 1372190 2026-05-09T01:49:10Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373047 wikitext text/x-wiki {{three other uses|the City of Manchester in England|the wider metropolitan county|Greater Manchester|the larger conurbation|Greater Manchester Urban Area|other uses|Manchester (disambiguation)}} {{Coord|53|28|N|2|14|W|display=title}} {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> |official_name = City of Manchester |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = "[[Cottonopolis]]", "Warehouse City", "Rainy City", "[[Capital Of The North]]",[[Madchester]] |settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] & [[Metropolitan borough]]<!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> |motto = "Concilio Et Labore" <small>''"By wisdom and effort"''</small> <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Manchester main.png |imagesize = 280px |image_caption = A series of images of Manchester. |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_link = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = Coat of Arms of the City Council |blank_emblem_size = 150px |blank_emblem_link = Manchester City Council |image_map = EnglandManchester.png |mapsize = 200 * 247 |map_caption = Manchester shown within England |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[List of sovereign states|Sovereign state]] |subdivision_name = United Kingdom |subdivision_type1 = [[Constituent country]] |subdivision_name1 = England |subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]] |subdivision_name2 = [[North West England]] |subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] |subdivision_name3 = [[Greater Manchester]] |subdivision_type4 = Admin HQ |subdivision_name4 = [[Manchester city centre]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = [[Metropolitan borough]], [[City status in the United Kingdom|City]] |leader_title = Governing&nbsp;body |leader_name = [[Manchester City Council]] |leader_title1 = [[List of Lord Mayors of Manchester|Lord Mayor]] |leader_name1 = Mavis Smitheman |leader_title2 = [[MPs elected in the UK general election, 2005|MPs]]: |leader_name2 = [[Paul Goggins]] [[Labour Party (UK)|(Lab)]]<br />[[Gerald Kaufman|Sir Gerald Kaufman]] [[Labour Party (UK)|(Lab)]]<br />[[John Leech (politician)|John Leech]] [[Liberal Democrats|(Lib Dem)]]<br />[[Tony Lloyd]] [[Labour Party (UK)|(Lab)]]<br />[[Graham Stringer]] [[Labour Party (UK)|(Lab)]] |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = Founded |established_date = 1st century |established_title2 = Town charter |established_date2 = 1301 |established_title3 = City status |established_date3 = 1853 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 115.65<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = {{English statistics year}} |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{EnglishDistrictPopulation|ONS = 00BN}} ([[List of English districts by population|Ranked {{EnglishDistrictRank|ONS = 00BN}}]]) |population_density_km2 = 3815 |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = 2240230 <br /><small>([[Greater Manchester Urban Area]])</small> |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = [[Greater Manchester|County]] |population_blank1 = 2547700 |population_density_blank1_title = Density |population_density_blank1_km2 = 1997 |population_density_blank1_sq_mi = 5172.2 |population_blank2_title = [[Larger Urban Zones|LUZ]] |population_blank2 = 2539100 |population_density_blank2_km2 = 1984 |population_density_blank2_sq_mi = |population_demonym = Mancunian <!-- General information ---------------> |timezone = [[Greenwich Mean Time]] |utc_offset = +0 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd = 53 |latm = 28 |lats = |latNS = N |longd = 2 |longm = 14 |longs = |longEW = W |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m = 38 |elevation_ft = 125 <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = Postcode |postal_code = [[M postcode area|M]] |area_code = 0161 |blank_name = Ethnicity<br /><small>([[United Kingdom Census 2001|2007 Estimates]]<ref>{{cite web |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276778&c=manchester&d=13&e=13&g=351271&i=1001x1003x1004&o=280&m=0&r=1&s=1256074943875&enc=1&dsFamilyId=1812 |publisher=[[Office for National Statistics]] |title=Manchester (local authority) Resident Population Estimates by Ethnic Group (Percentages) |accessdate=2009-10-20 |archive-date=2011-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919115033/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276778&c=manchester&d=13&e=13&g=351271&i=1001x1003x1004&o=280&m=0&r=1&s=1256074943875&enc=1&dsFamilyId=1812 |url-status=dead }}</ref>)</small> |blank_info = '''75.8% [[White people|White]]'''<br />69.1% [[White British]]<br />2.6% [[Irish Briton|White Irish]]<br />4.0% [[White Other (United Kingdom Census)|Other White]]<br />'''3.3% [[British Mixed|Mixed]]'''<br />1.2% [[British Mixed|White & Black Caribbean]]<br />0.6% [[British Mixed|White & Black African]]<br />0.7% [[British Mixed|White & South Asian]]<br />0.7% [[British Mixed|White & Other]]<br />'''11.1% [[British Asian|South Asian]]'''<br />2.7% [[Indian British|Indian]]<br />6.1% [[Pakistani British|Pakistani]]<br />1.0% [[British Asian|Bangladeshi]]<br />1.3% [[British Asian|Other South Asian]]<br />'''5.5% [[Black British|Black]]'''<br />1.9% [[British African-Caribbean community|Black Caribbean]]<br />3.1% [[African British|Black African]]<br />0.5% [[Black British|Other Black]]<br />'''4.3% [[Oriental British|East Asian]] [[Other ethnic group (United Kingdom Census)|and Other]]'''<br />2.7% [[British Chinese|Chinese]]<br />1.6% [[Other ethnic group (United Kingdom Census)|Other]] |blank1_name = [[ISO 3166-2:GB|ISO 3166-2]] |blank1_info = GB-MAN |blank2_name = [[ONS coding system|ONS code]] |blank2_info = 00BN |blank3_name = [[British national grid reference system|OS grid reference]] |blank3_info = {{gbmappingsmall|SJ838980}} |blank4_name = [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] 3 |blank4_info = UKD31 |blank5_name = [[Demonym]] |blank5_info = [[Mancunian]] |website = [http://www.manchester.gov.uk/ www.manchester.gov.uk] |footnotes = }} '''ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌‌''' ({{pron-en|ˈmæntʃɛstə|en-uk-Manchester.ogg}}) [[ಇಂಗ್ಲೆಂ‌ಡ್‌|ಇಂಗ್ಲೆಂ‌ಡ್‌ನ]] [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌|ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ]] [[ನಗರ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗ|ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ]]. ಇಸವಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ, ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೪೬೪,೨೦೦ <ref name="Manchester population">{{English district population citation}}</ref> ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ [[ಏಳನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ]] ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ UKದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ [[ಪ್ರಧಾನನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ಪ್ರಧಾನನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದರಲ್ಲಿದೆ]]. ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪ್ರಧಾನನಗರದ ಕೌಂಟಿಯ ಅಂದಾಜು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೨,೫೬೨,೦೦೦. [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ]] ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೨,೨೪೦,೨೩೦ <ref name="Urban population">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/corrections_ks_urban.asp|title=Key Statistics for urban areas in England and Wales|accessdate=2007-06-29|publisher=statistics.gov.uk|year=2001|author=[[United Kingdom Census 2001]]}}</ref> ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸುತ್ತ ಇರುವ [[ಲಾರ್ಜರ್‌ ಅರ್ಬನ್‌ ಜೋನ್]]‌ UKಯ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದ್ದು, ೨೦೦೪ [[ಅರ್ಬನ್‌ ಆಡಿಟ್‌]] ಪ್ರಕಾರ ೨,೫೩೯,೧೦೦ ಅಂದಾಜು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="urbanaudit" /> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ [[ಡೆಮೊನಿಂ]](ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳದ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಕರೆಯುವುದು)ನ್ನು ಮ್ಯಾನ್ಕುನಿಯನ್ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ವಾಯುವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌ನ ದಕ್ಷಿಣ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ಚೆಷೈರ್‌ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶ]] ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಪೆನೀನ್ಸ್‌]] ಇವೆ. [[ಮಾಮುಸಿಯಮ್]]‌ [[ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆ|ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆಯೊಂದಿಗೆ]] ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ ನಾಗರಿಕ ''[[ವೈಕಸ್‌]]'' ನೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿತ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಇತಿಹಾಸ]] ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇದನ್ನು [[ಮೆಡ್ಲಾಕ್]]‌ ಮತ್ತು [[ಇರ್ವೆಲ್‌]] ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದ ಬಳಿ ಮರಳುಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. [[ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ]], ನಗರದ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗವು [[ಲಂಕಾಷೈರ್]]‌ಗೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಆದರೂ, [[ಮರ್ಸೀ ನದಿ|ಮರ್ಸೀ ನದಿಯ]] ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳು [[ಚೆಷೈರ್‌|ಚೆಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದವು]]. [[ಮಧ್ಯಯುಗ|ಮಧ್ಯಯುಗವಿಡೀ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಒಂದು [[ಜಹಗೀರಿ|ಜಹಗೀರಿನ]] [[ಪಟ್ಟಣ|ಪಟ್ಟಣವಾಗಿತ್ತು]]. ಆದರೆ, ೧೯ನೆಯ ಶತಮಾನದ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚರಿಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಣೆ ಆರಂಭಿಸಿತು.[[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನೆ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ]] ಚೇತರಿಕೆಯಿಂದ ಯೋಜನೆರಹಿತ [[ನಗರೀಕರಣ|ನಗರೀಕರಣದ]] ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಭಾಗವಾಗಿ ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು.<ref name="Cotton">{{cite book|title=The Cotton Industry|last=Aspin|first=Chris|publisher=Shire Publications Ltd|year=1981|isbn=0-85263-545-1|page=3}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ನಗರೀಕರಣವು, [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]] ಮತ್ತು [[ವಿಕ್ಟೊರಿಯನ್‌ ಯುಗ|ವಿಕ್ಟೊರಿಯನ್‌ ಯುಗದ]] ಸಮಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು, ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ [[ಕೈಗಾರಿಕೀಕೃತ]] ನಗರವಾಯಿತು.<ref name="Industrial city">{{cite book|title=Manchester: A History| last=Kidd|first=Alan|year=2006|publisher=Carnegie Publishing| location=Lancaster|isbn=1-85936-128-5}}<br />• {{cite book|title=Tradition in Action. The historical evolution of the Greater Manchester County|last=Frangopulo|first=Nicholas|year=1977|publisher=EP Publishing|location=Wakefield|isbn=0-7158-1203-3}}<br />• {{Cite web|url=http://www.eurofundingnw.org.uk/current_affairs.asp?section=affairs&id=34|title=Manchester United in Celebration of City|accessdate=2006-12-18|publisher=European Structural Funding|year=2002|archive-date=2006-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061207114505/http://www.eurofundingnw.org.uk/current_affairs.asp?section=affairs&id=34|url-status=dead}}</ref> ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಕೆಯ ಫಲವಾಗಿ, ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದ್ದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ [[ಗಿರಣಿ ಪಟ್ಟಣ]], [[ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗ‌|ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗ‌ವಾಗಿ]] ಪರಿವರ್ತನೆ ಹೊಂದಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ೧೮೫೩ರಲ್ಲಿ ಗೌರವಸೂಚಕ '[[ನಗರ ಸ್ಥಾನಮಾನ]]' ಗಳಿಸಿತು. [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಕೋರ್‌ ಸಿಟೀಸ್‌ ಗ್ರೂಪ್‌|ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಕೋರ್‌ ಸಿಟೀಸ್‌ ಗ್ರೂಪ್‌ನ]] ಅಂಗವಾಗಿರುವ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ನಗರವು ಇಂದು ಕಲೆ, ಮಾಧ್ಯಮ, ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಅಂಶಗಳು ೨೦೦೨ರಲ್ಲಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನಗರ]] ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು.<ref name="Second city">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2253035.stm|title=Manchester 'England's second city'|accessdate=2007-05-02|publisher=[[BBC]]|year=೨೦೦೨}} <br />• {{Cite web | url= http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/poll.aspx?oItemId=1038 | title= Manchester 'England's Second City' | accessdate= 2009-08-15 | publisher= Ipsos MORI | year= 2002 }} <br />• {{Cite web|url=http://property.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/property/article541043.ece|title=Can Birmingham halt its decline?|accessdate=2007-08-01|publisher=[[The Times]]|year=೨೦೦೫|author=Riley, Catherine|archive-date=2011-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811091707/http://property.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/property/article541043.ece|url-status=dead}} <br />• {{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/4293814.stm|title=Manchester 'close to second city'|accessdate=2006-05-02|publisher=[[BBC]]|year=೨೦೦೫}} <br />• {{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/6349501.stm|title=Manchester tops second city poll|accessdate=2007-06-18|publisher=[[BBC]]|year=೨೦೦೭}} <br />• {{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/02_february/09/birmingham.shtml|title=Birmingham loses out to Manchester in second city face off|accessdate=2007-06-18|publisher=[[BBC]]|year=೨೦೦೭}}</ref> ಇಸವಿ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ಯಮಿಗಳ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ, ಉದ್ದಿಮೆಯೊಂದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಗರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Best for business">{{Cite web|url=http://www.omis.co.uk/Downloads/BBC06.pdf|title=Britain's Best Cities 2005–2006 Executive Summary|accessdate=2007-09-08|publisher=OMIS Research|year=2006|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071126231935/http://www.omis.co.uk/Downloads/BBC06.pdf|archivedate=2007-11-26}}</ref> ಇಸವಿ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿತ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಾರ್ಟ್‌ನರ್‌ಶಿಪ್ ನಿರೂಪಿಸಿದ‌ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ "ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರ" ಎಂದು ತೋರಿಸಿತು.<ref name="Fastest Growing City">{{Cite web|url=http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/news_article.php?newsID=2915|title=Manchester – The State of the City|accessdate=2007-09-11|publisher=Manchester City Council|year=2007|archive-date=2013-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112214407/http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/news_article.php?newsID=2915|url-status=dead}}</ref> GaWC ಜಾಗತಿಕ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಗಾಮಾ ನಗರ]](ಜಾಗತಿಕ ನಗರ) ಎಂದು ಶ್ರೇಯಾಂಕಿತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url= http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title= GaWC - The World According to GaWC 2008<!-- Bot generated title -->|access-date= 2010-05-28|archive-date= 2016-08-11|archive-url= https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|url-status= dead}}</ref> ವಿದೇಶೀ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಪಾಲಿಗೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನ ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರವಾಸಿ ನಗರವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ [[ಲಂಡನ್‌]] ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲೇ]] ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರವಾಸಿ ನಗರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=178 |title=National Statistics Online - International Visits |accessdate=2009-07-19 |publisher=ONS}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[2002 ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|2002 ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದ]] ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿತ್ತು. ಅದರ ಇತರೆ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಬಂಧಗಳೆಂದರೆ ಅದರ ಎರಡು [[ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್‌]] ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ತಂಡಗಳಾದ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ]].<ref>ಗಮನಿಸಿ: ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ನ ಮೈದಾನವು ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಇದು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ನಗರ ಸರಹದ್ದಿ|ನಗರ ಸರಹದ್ದಿನಾಚೆಗಿದೆ]]; ಇದು [[ಟ್ರಾಫೋರ್ಡ್‌]] ನಗರವಿಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.</ref> == ಇತಿಹಾಸ == {{Main|History of Manchester}} === ಶಬ್ದ ನಿಷ್ಪತ್ತಿ === ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎಂಬ ಹೆಸರು [[ಪುರಾತನ ರೋಮನ್]]‌ ಹೆಸರಾದ ''[[ಮಾಮುಸಿಯಮ್]]'' ‌ನಿಂದ ಉದ್ಭವವಾಗಿದೆ. ಮಾಮುಸಿಯಮ್‌ ಎಂಬುದು ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ವಸಾಹತಿನ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೂಲ [[ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌]] ಹೆಸರಿನ (''ಮ್ಯಾಮ್‌-'' (ಸ್ತನ) ಬಹುಶಃ ಅರ್ಥ: ಸ್ತನದಂತಹ ಬೆಟ್ಟ) ಲ್ಯಾಟಿನೀಕರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸವಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ, [[ಲ್ಯಾಟಿನ್‌]] ''[[ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ರಾ]]'' (ಶಿಬಿರ (ಕ್ಯಾಂಪ್‌))ದಿಂದ ಜನ್ಯವಾದ [[ಪ್ರಾಚೀನ ಇಂಗ್ಲಿಷ್]]‌ ಭಾಷೆಯ ''ಸೀಸ್ಟರ್'' ‌= (ಪಟ್ಟಣ).<ref name="Place names">{{cite book|title=A Dictionary of British Place-Names|url=http://www.oxfordreference.com/pages/Subjects_and_Titles__2B_05|last=Mills|first=A.D.|year=2003|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-852758-6}}</ref> ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ಯಾಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ,ಇದರ ಮೂಲವು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೆಲ್ಟಿಕ್]]‌ನ '''ಮಮ್ಮಾ'' = "ತಾಯಿ" ಪದದಿಂದ ಜನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ 'ತಾಯಿ'ಯು, ಕೋಟೆಯ ಕೆಳಗೆ ಹರಿಯುವ [[ಮೆಡ್ಲಾಕ್‌ ನದಿ|ಮೆಡ್ಲಾಕ್‌ ನದಿಯ]] ನದಿದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ''ಮ್ಯಾಮ್'' ‌ ಎಂದರೆ, [[ಐರಿಷ್‌ ಗೇಯಿಲಿಕ್]]‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಿನ [[ಸ್ತನ]] ಹಾಗೂ ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ 'ತಾಯಿ' ಎಂಬ ಅರ್ಥ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>ದಿ ಆಂಟಿಕ್ವಾರೀಸ್‌ ಜರ್ನಲ್‌ (ISSN ೦೦೦೩-೫೮೧೫) ೨೦೦೪, ಸಂಪುಟ. ೮೪, ಪಿಪಿ. ೩೫೩–೩೫೭</ref> === ಆರಂಭಿಕ ಇತಿಹಾಸ === [[ಬ್ರಿಗ್ಯಾಂಟಸ್‌]] ಎಂಬ ಪ್ರಮುಖ [[ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗ|ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರು]] ಇಂದಿನ [[ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌|ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ]] ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. [[ಇರ್ವೆಲ್‌ ನದಿ|ಇರ್ವೆಲ್‌ ನದಿಯ]] ದಡದ ಎದುರು, ಇಂದು ನಿಂತಿರುವ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಥಿಡ್ರಲ್‌]] ಬಳಿ ಮರಳುಗಲ್ಲಿನ ಶಿಲಾಸ್ತರವುಳ್ಳ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಮೆರೆದಿದ್ದರು.<ref name="Cooper">{{cite book |first=Glynis |last=Cooper |title=Salford: An Illustrated History |publisher=The Breedon Books Publishing Company |year=2005 |isbn=1-85983-455-8|page=19}}</ref> ಇವರ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ಇಂದಿನ [[ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟ್ರೆಟ್ಫರ್ಡ್]]‌‌ನ ಫಲವತ್ತಾದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶದುದ್ದಕ್ಕೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತು. ಮೊದಲ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಿಟನ್‌ ಮೇಲೆ ರೋಮನ್‌ರ ವಿಜಯ|ಬ್ರಿಟನ್‌ ಮೇಲೆ ರೋಮನ್‌ರ ವಿಜಯದ]] ನಂತರ, ೭೯ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ [[ಜನರಲ್‌ ಅಗ್ರಿಕೋಲಾ]] [[ಡಿವಾ ವಿಕ್ಟ್ರಿಕ್ಸ್‌]] ([[ಚೆಸ್ಟರ್‌]]) ಮತ್ತು [[ಇಬೊರಾಕಮ್‌]] ([[ಯಾರ್ಕ್‌]]) ಒಂದಿಗೆ ರೋಮನ್‌ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಗ್ಯಾಂಟಸ್‌‌ನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದು, [[ಮಾಮುಸಿಯಮ್]]‌ ಎಂಬ [[ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆ|ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆಯನ್ನು]] ನಿರ್ಮಿಸುವಂತೆ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿದ.<ref name="Cooper"/> ಈ ಸಮಯದಿಂದಲೂ, ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಾಯಂ ಆಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.<ref name="Roman">{{cite book| title=Halloween: from Pagan Ritual to Party Night| url=http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780195168969| last=Rogers| first=Nicholas| year=2003| page=18| publisher=[[Oxford University Press]]| isbn=೦-೧೯-೫೧೬೮೯೬-೮}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆಯ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಪಾಯಗಳ ಸ್ಥಿರ ಅವಶೇಷವು [[ಕ್ಯಾಸ್ಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌|ಕ್ಯಾಸ್ಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು ೩ ಶತಮಾನದ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ ವಸಾಹತು ಬಹುಶಃ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು. ''[[ವೈಕಸ್]]'' ‌ ಅಥವಾ ನಾಗರಿಕ ವಸಾಹತು ೩ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊರೆದಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಆದರೂ, ಕೋಟೆಯು ೩ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯ ಅಥವಾ ೪ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವರೆಗೆ ಸಣ್ಣ ದಂಡಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಿರಬಹುದು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book |last=Gregory |first=Richard (ed) |title=Roman Manchester: The University of Manchester's Excavations within the Vicus 2001–5 |page=190 |publisher=Oxbow Books |year=2007 |location=Oxford |isbn=978-1-84217-271-1}}</ref> ಇಸವಿ ೧೦೬೬ರಲ್ಲಿ [[ನಾರ್ಮನ್‌ ವಿಜಯ|ನಾರ್ಮನ್‌ ವಿಜಯದ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವಸಾಹತಿನ ಗಮನವು ಇರ್ವೆಲ್ ಮತ್ತು [[ಇರ್ಕ್]]‌ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದತ್ತ ತಿರುಗಿತ್ತು.<ref name="Kidd">{{cite book|title=Manchester: A History| last=Kidd|first=Alan|year=2006|pages= 12, 15–24, 224|publisher=Carnegie Publishing|location=Lancaster|isbn=1-85936-128-5}}</ref> ಆನಂತರದ [[ಹ್ಯಾರಿಯಿಂಗ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ನಾರ್ತ್‌]](ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳ ಸರಣಿ)ನಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ವಲಯವನ್ನು ಹಾಳುಗೆಡವಲಾಯಿತು.<ref name="Hylton">{{cite book|title=A History of Manchester|last=Hylton|first=Stuart|year=2003|pages=1–10, 22, 25, 42, 63–67, 69|publisher=Phillimore & Co|isbn=1-86077-240-4}}</ref><ref name="Arrowsmith">{{cite book|title=Stockport: a History|last=Arrowsmith|first=Peter|year=1997|page=30|publisher=Stockport Metropolitan Borough Council|isbn=0-905164-99-7}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Map of manchester circa 1650.jpg|thumb|left|ಸುಮಾರು 1650 ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ನಕ್ಷೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Map of Manchester 1801.PNG|thumb|left|ಇಸವಿ 1801ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನ ನಕ್ಷೆ.]] ಜಹಗೀರಿನ ಒಡೆಯ ಥಾಮಸ್‌ ಡಿ ಲಾ ವಾರ್‌ [[ಪಾದ್ರಿ ಹೋಬಳಿ|ಪಾದ್ರಿ ಹೋಬಳಿಗಾಗಿ]] ಒಂದು ಕೊಲೇಜಿಯೇಟ್ ಚರ್ಚ್‌ನ್ನು ೧೪೨೧ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ಈ ಚರ್ಚ್ ಇಂದು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕ್ಯಾಥಿಡ್ರಲ್]]‌ ಆಗಿದೆ. ಕಾಲೇಜ್‌ನ ಸ್ಥಳೀಯ ಆವರಣಗಳಲ್ಲಿ [[ಚೆಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್ಸ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್]]‌ ಮತ್ತು [[ಚೆಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್ಸ್‌ ಲೈಬ್ರರಿ]] ಇವೆ.<ref name="Kidd"/><ref name="Hartwell">{{cite book|title=Pevsner Architectural Guides: Manchester|last=Hartwell|first=Clare|year=2001|pages= 11–17, 155, 256, 267–268|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-071131-7}}</ref> ಇಸವಿ ೧೬೫೩ಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡ ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ಇಂದಿಗೂ ಸಹ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗಾಗಿ ತೆರೆದಿದೆ. ಇದು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ]] ಅತಿ ಹಳೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉಚಿತ ಆಕರ ಗ್ರಂಥಾಲಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Nicholls2004P20">{{cite book |first=Robert |last=Nicholls |title=Curiosities of Greater Manchester |publisher=Sutton Publishing |year=2004 |isbn=0-750-93661-4}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ೧೨೮೨ರಲ್ಲಿಯೇ [[ಮಾರುಕಟ್ಟೆ|ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೊಂದನ್ನು]] ಹೊಂದಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book | title = Gazetteer of Markets and Fairs in England and Wales to 1516 | url = http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=40422&strquery=lancashire | last = Letters | first = Samantha | year = 2005 | page = 19 | publisher = British History Online | accessdate = 2009-05-05 | archive-date = 2012-03-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120314084039/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=40422&strquery=lancashire | url-status = dead }}</ref> ಸುಮಾರು ೧೪ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, [[ಫ್ಲೆಮಿಷ್]]‌ ನೇಕಾರರು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಈ ಗುಂಪಿನವರು ವಲಯದ ಜವಳಿ ಉದ್ದಿಮೆಯ ಅಡಿಪಾಯ ಎಂದು ಕೆಲವುಬಾರಿ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="Flemish">{{cite book | title=Lancashire, The Industrial and Commercial South| last=Pevsner| first=Nikolaus| year=1969| page=265| publisher=Penguin Books| location=London| isbn=0-14-071036-1}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಉಣ್ಣೆ|ಉಣ್ಣೆಯ]] ಮತ್ತು [[ನಾರಿನ]] ಬಟ್ಟೆಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಹಿವಾಟಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ಸುಮಾರು ೧೫೪೦ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, [[ಜಾನ್‌ ಲೇಯ್ಲೆಂಡ್]] ವರ್ಣಿಸಿದಂತೆ, ಈ ನಗರವು ಇಡೀ ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ "ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಪಕ, ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತ, ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಹಾಗೂ ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ನಗರವಾಯಿತು".<ref name="Kidd"/> ಲೇಯ್ಲೆಂಡ್‌ ಬಣ್ಣಿಸಿದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದ ಕೇವಲ ಕಥಿಡ್ರಲ್ ಮತ್ತು ಚೆಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ನ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="Hylton"/> [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದ]] ಸಮಯ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಂಸತ್ತಿನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿತು. ಈ ಹಕ್ಕು ಅಲ್ಪಾವಧಿಯದಾಗಿದ್ದರೂ, ತನ್ನದೇ MPಯನ್ನು ಚುನಾಯಿಸಲು [[ಕ್ರೊಮ್ವೆಲ್]]‌ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದ. ನಗರವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಕಾಲ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ವೊರ್ಸ್ಲೆ]], ಆನಂತರ [[ರೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಮೇಜರ್‌ ಜನರಲ್ಸ್‌]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್, ಚೆಷೈರ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಟ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ಷೈರ್‌ ಕೌಂಟಿಗಳ ಮೇಜರ್‌ ಜನರಲ್‌ ಆಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಅವರು ಒಬ್ಬ ದಕ್ಷ [[ಪ್ಯೂರಿಟನ್]]; ಏಲ್‌ ಮದ್ಯದ ಸಂತೋಷಕೂಟದ ಮನೆಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಸಿ, [[ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್]]‌ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಿದ್ದರು. ಇಸವಿ ೧೬೫೬ರಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಧನರಾದರು. ಸುಮಾರು ೧೬೦೦ ಇಸವಿಯ ನಂತರ, [[ಹತ್ತಿ|ಹತ್ತಿಯನ್ನು]] ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಮೊದಲಿಗೆ ನಾರಿನ/ಹತ್ತಿಯ [[ದಪ್ಪ ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆ|ದಪ್ಪ ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ, ಸುಮಾರು ೧೭೫೦ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ, ಶುದ್ಧ ಹತ್ತಿಯ ಜವಳಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಯಿತು ಮ್ತತು ಹತ್ತಿಯು ಉಣ್ಣೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಗಳಿಸಿತು.<ref name="Kidd"/> ಸುಮಾರು ೧೭೩೬ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಇರ್ವೆಲ್‌ ಮತ್ತು ಮರ್ಸಿ ನದಿಗಳನ್ನು ನೌಕಾ ಸಂಚಾರಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಿಂದ ಮರ್ಸಿಯ ಸಮುದ್ರಧಕ್ಕೆಗೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಮೊದಲ ಪೂರ್ಣ ಮಾನವನಿರ್ಮಿತ ಜಲಮಾರ್ಗವಾದ [[ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ವಾಟರ್ ಕಾಲುವೆ|ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ವಾಟರ್ ಕಾಲುವೆಯನ್ನು]] ೧೭೬೧ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. [[ವೊರ್ಸ್ಲಿ|ವೊರ್ಸ್ಲಿಯ]] ಗಣಿಗಳಿಂದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ಮಧ್ಯ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಈ ಕಾಲುವೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿಸಲಾಯಿತು. ಇಸವಿ ೧೭೭೬ರಲ್ಲಿ ಈ ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ರನ್ಕಾರ್ನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮರ್ಸಿ ನದಿಯ ತನಕ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. ಪೈಪೋಟಿ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ದಕ್ಷತೆಯ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಿಲಿನ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಅರ್ಧಮಟ್ಟಕ್ಕಿಳಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಕಚ್ಚಾ ಹತ್ತಿಯ ಸಾರಿಗೆ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಸಹ ಅರ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Kidd"/><ref name="Hartwell"/> ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾದ ಜವಳಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪ್ರಮುಖ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಸ್ಥಳವಾಯಿತು.<ref name="Kidd"/> ಇಸವಿ ೧೭೨೯ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಲಾದ [[ಸರಕು ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರ]] <ref name="Hylton"/> ಹಾಗೂ ಹಲವು ದೊಡ್ಡ ಗೋದಾಮುಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ನೆರವಾದವು. ಇಸವಿ ೧೭೮೦ರಲ್ಲಿ, [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಆರ್ಕ್ರೈಟ್]]‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಮೊದಲ ಹತ್ತಿಯ ಗಿರಣಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಆರಂಭಿಸಿದ.<ref name="Hylton"/><ref name="Hartwell"/> === ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ === [[ಚಿತ್ರ:McConnel & Company mills, about 1820.jpg|thumb|right|ಸುಮಾರು 1820 ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಆನ್ಕೋಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳು.]] [[ಚಿತ್ರ:Manchester from Kersal Moor William Wylde (1857).jpg|thumb|right|ಇಸವಿ 1857ರಲ್ಲಿ ಕರ್ಸಾಲ್‌ ಮೂರ್‌ನಿಂದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌, ವಿಲಿಯಮ್‌ ವೈಲ್ಡ್‌ರಿಂದ ರಚನೆ.ನಗರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಜವಳಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿದ್ದ ಕಾರಣ, 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಾಟನ್‌ಪೊಲಿಸ್‌ ಎಂಬ ಉಪನಾಮ ಗಳಿಸಿತ್ತು.]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಇತಿಹಾಸದ ಬಹುಪಾಲು, [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನೆ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ]] ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. [[ಹತ್ತಿ ನೂಲುವಿಕೆ]] ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಬಹುಪಾಲು [[ದಕ್ಷಿಣ ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಚೆಷೈರ್‌|ದಕ್ಷಿಣ ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಚೆಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ]] ನಡೆಯಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕೆಲ ಕಾಲ ಬಹುತೇಕ ಹತ್ತಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.<ref name="GM Arch">{{cite book|author=McNeil, Robina|coauthors=Michael Nevell|title=A Guide to the Industrial Archaeology of Greater Manchester|publisher=Association for Industrial Archaeology|year=2000|isbn=0-9528930-3-7}}</ref> ಆನಂತರ ಹತ್ತಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಯಿತು.<ref name="Kidd"/><ref name="Hall">{{cite book | last = Hall | first = Peter | title = Cities in Civilization | publisher = Weidenfeld & Nicolson | location = London | year = 1998 | isbn = 0-297-84219-6 | chapter = The first industrial city: Manchester 1760-1830}}</ref> [[ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಯುಗ|ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಯುಗದಲ್ಲಿ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ್ನು [[ಕಾಟನೊಪೊಲಿಸ್‌ (ಹತ್ತಿ ನಗರಿ)]] ಹಾಗೂ 'ವೇರ್ಹೌಸ್‌ ಸಿಟಿ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="GM Arch"/> [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]], [[ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌]] ಹಾಗೂ [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]] ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಮನೆಬಳಕೆಯ ನಾರುಬಟ್ಟೆಗಳಾದ ಹಾಸಿಗೆ-ಹೊದಿಕೆಗಳು, ದಿಂಬುಗಳು, ಟವೆಲ್‌ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಇಂದಿಗೂ ಸಹ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite encyclopedia | title=Manchester, n. | encyclopedia=Oxford English Dictionary | year=2009 | month=March | url = http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00300853?query_type=word&queryword=manchester+goods&first=1&max_to_show=10&single=1&sort_type=alpha | accessdate=2009-05-04 | location=Oxford | publisher=Oxford University Press}}</ref> [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯು]] ತಂದ ಯೋಜನಾರಹಿತ[[ನಗರೀಕರಣ]]<ref>{{cite web | url = http://www.timelines.tv/urban_slums.html | title = Timelines.tv Urban Slums | publisher = Timelines.tv | access-date = 2010-05-28 | archive-date = 2010-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100522054335/http://timelines.tv/urban_slums.html | url-status = dead }}</ref> ದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಕಾರಣ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ೧೯ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿ "ಅಚ್ಚರಿಗೊಳಿಸುವ ವೇಗ"ದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು.<ref name="autogenerated1">{{cite book|title=The Cotton Industry|last=Aspin|first=Chris|publisher=Shire Publications|location=Aylesbury|year=1981|isbn=0-85263-545-1|page=3}}</ref> ಇದರಿಂದ ವಿವಿಧ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ,೧೮೩೫ರಷ್ಟರಲ್ಲಿ 'ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯಾವುದೇ ಪೈಪೋಟಿಯಿಲ್ಲದೆ ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಥಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಯಿತು.' <ref name="Hall" /> ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಉದ್ದಿಮೆಗಳು ಹತ್ತಿ ವಹಿವಾಟಿಗಾಗಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದವು, ಆದರೆ ಆನಂತರ ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳತ್ತ ವೈವಿಧ್ಯದ ಹಾದಿ ಹಿಡಿದವು. ಇದೇ ರೀತಿ, ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಳಿದಾಗಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ವರ್ಣದ್ರವ್ಯಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ, ರಾಸಾಯನಿಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಆರಂಭವಾದವು. ಆದರೆ, ಆನಂತರ ಇತರೆ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳತ್ತ ವಿಸ್ತರಿಸಿದವು. ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ ಹಾಗೂ ವಿಮೆಯಂತಹ ಹಣಕಾಸು ಸೇವಾ ಉದ್ದಿಮೆಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದವು. ವಹಿವಾಟು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಆಹಾರ ಒದಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ಮೂಸಸೌಲಭ್ಯದ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. ಜಲಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಅಂತರ-ನಗರ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವೆನಿಸಿದ '[[ಲಿವರ್ಪೂಲ್‌-ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ರೈಲ್ವೆ|ಲಿವರ್ಪೂಲ್‌-ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ರೈಲ್ವೆಯ]] ಒಂದು ಕೊನೆಯಾಯಿತು. ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಸಾರಿಗೆಗಳ ನಡುವಿನ ಪೈಪೋಟಿಗಳ ಕಾರಣ, ಸಾರಿಗೆ ದರಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಸಿದವು.<ref name="Kidd" /> ಇಸವಿ ೧೮೭೮ರಲ್ಲಿ, [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಟೆಲಿಕಾಮ್]]‌ನ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ[[GPO]], ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಒಂದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದಿಮೆಗೆ ತನ್ನ ಮೊದಲ ದೂರವಾಣಿ ಉಪಕರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.<ref name="GPO">{{Cite web|url=http://www.btplc.com/Thegroup/BTsHistory/1851to1880/1878.htm|title=Events in Telecommunications History|accessdate=2009-05-05|publisher=BT Archives|year=1878|archive-date=2014-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715073729/http://www.btplc.com/Thegroup/BTsHistory/1851to1880/1878.htm|url-status=dead}}</ref> [[ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌|ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನಿಂದ]] ಉಬ್ಬರವಿಳಿತದ ಮರ್ಸಿಯಲ್ಲಿರುವ ಈಸ್ಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಲಾಕ್ಸ್‌ನತ್ತ ಹರಿಯುವ‌ {{convert|58|km|mi|0}} <ref>{{cite web|url= http://www.aina.org.uk/aina_members/Directory-MSC.htm|title= Directory - MSC<!-- Bot generated title -->}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಇರ್ವೆಲ್ ಮತ್ತು ಮರ್ಸಿ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ, ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ,ಕೆಲವು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಷಿಪ್‌ ಕೆನಾಲ್]]‌ನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ, ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ಹಡಗುಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬಂದರಿನೊಳಗೆ ಬರಲು ಅನುಕೂಲವಾಯಿತು. ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗದ ಸ್ವಲ್ಪಆಚೆ ಕಾಲುವೆಯ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿರುವ [[ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ ಪಾರ್ಕ್]]‌ನಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Kidd"/> ಹತ್ತಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ,ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಹತ್ತಿ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು ವಿಶ್ವದ ಹಲವೆಡೆಗೆ ರಫ್ತಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. [[ಚಿತ್ರ:Peterloo Massacre.png|thumb|left|ಇಸವಿ 1819ರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಪೀಟರ್ಲೂ ಸಾಮೂಹಿಕ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ 15 ಸಾವುಗಳು ಹಾಗೂ ನೂರಾರು ಗಾಯಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು.]] ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ‌ ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಗಲಭೆಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು ಹಾಗೂ ನಗರದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಹೆಸರು-ರಹಿತ ವರ್ಗಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಜಕೀಯ ಮಾನ್ಯತೆಗಾಗಿ ಕರೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದವು. ಇಂತಹ ಒಂದು ಗಲಭೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ೧೬ ಆಗಸ್ಟ್‌ ೧೮೧೯ರಂದು [[ಪೀಟರ್ಲೂ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡ]] ಸಂಭವಿಸಿತು. [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಯ]] ಆರ್ಥಿಕ ಶಾಲೆಯು ಅಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು. ಇಸವಿ ೧೮೩೮ರಿಂದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಕಾರ್ನ್‌ ಲಾ ವಿರೋಧಿ ಲೀಗ್]]‌ನ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. [[ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದ]] ಮತ್ತು ವಾಮಪಂಥೀಯ ರಾಜಕೀಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಗಮನಾರ್ಹ ಸ್ಥಾನ ಗಿಟ್ಟಿಸಿದೆ. [[ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್‌ ಎಂಜೆಲ್ಸ್‌|ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್‌ ಎಂಜೆಲ್ಸ್‌ರ]] ಕೃತಿಯ ವಿಷಯ''[[ದಿ ಕಂಡಿಷನ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ವರ್ಕಿಂಗ್‌ ಕ್ಲ್ಯಾಸ್‌ ಇನ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಇನ್ 1844]]'' ಆಗಿತ್ತು. ಎಂಜಲ್ಸ್‌ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ಕಳೆದಿದ್ದರು. [[ಕಾರ್ಲ್‌ ಮಾರ್ಕ್ಸ್]]‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ, ಎಂಜೆಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ಚೆಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ಓದುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಆ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಗೂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಎಂಜೆಲ್ಸ್‌ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಿಟಕಿ ಬಳಿಯ ಆಸನವನ್ನೂ ಸಹ ಕಾಣಬಹುದು.<ref name="Nicholls2004P20"/> ಮೊದಲ [[ಟ್ರೇಡ್ಸ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]]‌ ಸಮ್ಮೇಳನವು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಡೇವಿಡ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕ್ಸ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ೨ರಿಂದ ೬ ಜೂನ್‌ ೧೮೬೮ರ ವರೆಗೆ ನಡೆಯಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಲೇಬರ್‌ ಪಾರ್ಟಿ]] ಮತ್ತು [[ಸಫ್ರಾಗೆಟ್‌]] ಆಂದೋಳನದ ಪ್ರಮುಖ ಉಗಮಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite book|title=Manchester: A history|last=Kidd|first=Alan|year=2006|chapter=Chapter 9 England Arise! The Politics of Labour and Women's Suffrage|publisher=Carnegie Publishing|location=Lancaster|isbn=1-85936-128-5}}</ref> ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎಂತಹ ಘಟನೆಯೂ ಸಂಭವಿಸಬಹುದಾದ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ಹೊಸ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು, ನೂತನ ಚಿಂತನ ರೀತಿಗಳು ([[ಮುಕ್ತ ವಹಿವಾಟು]] ಮತ್ತು ''[[ತಾಟಸ್ಥ್ಯ ನೀತಿ]]'' ಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಶಾಲೆ]]), ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳು, ಹೊಸ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಂಥಗಳು ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಯ ಹೊಸ ರೂಪಗಳು. ಇದು ಬ್ರಿಟನ್‌ ಹಾಗೂ ಯುರೋಪ್‌ನಿಂದ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಪ್ರವಾಸಿಗಳನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆಯಿತು. ನಾವೀನ್ಯದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಮಾತು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ,'ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಇಂದೇನು ಮಾಡುತ್ತದೆಯೋ, ಇಡೀ ವಿಶ್ವವು ನಾಳೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.' <ref name="manchester innovation">{{cite book|editor=Speake, Jennifer|title=The Oxford Dictionary of Proverbs|url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t90.e1326|accessdate=2007-07-06|year=2003|edition=4th|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-860524-2|quote=What Manchester says today, the rest of England says tomorrow}}<br />•{{cite web |url = http://www.conservatives.com/News/Speeches/2007/03/Osborne_Our_vision_to_make_Manchester_the_creative_capital_of_Europe.aspx |title = Osborne: Our vision to make Manchester the creative capital of Europe |accessdate = 2009-05-04 |last = Osborne |first = George |authorlink = George Osborne |date = March 7, 2007 |work = Conservative Party Website |publisher = Conservative Party |quote = The saying goes that what Manchester does today the rest of the world does tomorrow. |archive-date = 2009-06-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090628122546/http://www.conservatives.com/News/Speeches/2007/03/Osborne_Our_vision_to_make_Manchester_the_creative_capital_of_Europe.aspx |url-status = dead }}<br />•{{Cite web|url=http://www.mmu.ac.uk/studyatmmu/manchesterlife/|title=Manchester Life|accessdate=2009-05-05|publisher=[[Manchester Metropolitan University]]|year=೨೦೦೭|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080411200443/http://www.mmu.ac.uk/studyatmmu/manchesterlife/|archivedate=2008-04-11|quote=What Manchester does today, the world does tomorrow|url-status=dead}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸ್ವರ್ಣಯುಗವು ಬಹುಶಃ ೧೯ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಕಾಲುಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಪುರಭವನ ಸೇರಿದಂತೆ ನಗರದ ಹಲವು ಪ್ರಧಾನ‌ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭವನಗಳು ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದವು. ನಗರದ ಕಾಸ್ಮೋಪಾಲಿಟನ್ ವಾತಾವರಣವು, [[ಹ್ಯಾಲೆ ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಚೈತನ್ಯಶೀಲ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು. ಇಸವಿ ೧೮೮೯ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೌಂಟಿ ಸಭೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದಾಗ, ಪೌರಸಭೆಯ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗವು [[ಕೌಂಟಿ ವಿಭಾಗ|ಕೌಂಟಿ ವಿಭಾಗವಾಗಿ]], ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಹೊಂದಿತು. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯು ನಗರಕ್ಕೆ ಸಂಪತ್ತು ನೀಡಿದರೂ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಲಿಗೆ ಬಡತನ ಮತ್ತು ಕೊಳಕುತನವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. 'ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಾಗೂ ಭಯಾನಕ ಪರಮಾವಧಿಗಳಿಗೆ ಒಯ್ಯುವ ತೀರಾ ಕೆಟ್ಟಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುವ ನಗರ; ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಹೊಸ ತರಹದ ನಗರ, ಅದರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹೊರವಲಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ಹೊಗೆ-ಕೊಳವೆಗಳು ಹೊಗೆಗಳನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಬರಮಾಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ' ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಜ್ಞ[[ಸೈಮನ್‌ ಸ್ಕಾಮಾ]] ಗಮನಸೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಇಂತಹ ಕಪ್ಪುಚುಕ್ಕೆಗಳ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಪ್ರವಾಸಿಯಬ್ಬರು ಅಲ್ಲಿ 'ದರಿದ್ರವಾದ, ವಂಚಿತ, ದಮನಿತ, ಜರ್ಜರಿತ ಮನುಷ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಮಲಗಿದ ಮತ್ತು ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ತುಣುಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡಿದ್ದಾಗಿ'ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite episode |title=Victoria and Her Sisters |series= A History of Britain |serieslink= A History of Britain (TV series) |credits= [[Simon Schama]] (presenter) |network= [[BBC One]] |airdate= ೨೦೦೨-೦೬-೦೪ |number=೧೩}}</ref> ಇಸವಿ ೧೮೫೩ರಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಒಂದರಲ್ಲೇ [[ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿ|ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳ]] ಸಂಖ್ಯೆ ೧೦೮ರ ಶೃಂಗಕ್ಕೆ ಏರಿತು.<ref name="GM Arch"/> ಆನಂತರ,ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕುಸಿಯಲಾರಂಭಿಸಿತು. ೧೮೫೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ಬೊಲ್ಟನ್]]‌ ಹಾಗೂ ೧೮೬೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ಓಲ್ಡ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌‌ನ್ನು ಮೀರಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ನಗರಗಳಾದವು.<ref name="GM Arch"/> ಆದರೆ, ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕುಸಿತದ ಅವಧಿಯು ನಗರವು ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಯಿತು.<ref name="GM Arch"/> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಉದ್ದಿಮೆಯು ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಇಸವಿ ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವದ ಹತ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ೬೫%ರಷ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Kidd"/> [[ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನಯುದ್ಧ|ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನಯುದ್ಧದಿಂದ]] ರಫ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಅಡಚಣೆಯಾಯಿತು. ವಿಶ್ವದ ಇತರೆಡೆ ಹತ್ತಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗಿತು; ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾದ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಮಹಾ ಹಿಂಜರಿತ/೦}ದಿಂದ ತೀವ್ರ ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಯಿತು. ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಳೆಯ ಉದ್ದಿಮೆಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬುವ ರಚನಾತ್ಮಕ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು ನಡೆದವು. === ಮಹಾಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮೇಲೆ ಮಿಂಚಿನದಾಳಿ === UKಯ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗದಂತೆ, [[ಮಹಾಯುದ್ಧ II|ಮಹಾಯುದ್ಧ IIದ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವ್ಯಾಪಕ ಸನ್ನದ್ಧತೆ ಹೊಂದಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ,[[ಬೇಯರ್‌‌, ಪೀಕಾಕ್‌|ಬೇಯರ್‌‌, ಪೀಕಾಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] ಕ್ಯಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಯಂತ್ರ ತಜ್ಞತೆ,[[ಗೋರ್ಟನ್‌|ಗೋರ್ಟನ್‌ನ]] ಕಂಪನಿಯ ಹತ್ತಿ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಂತ್ರಗಳ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಬಾಂಬ್ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು.[[ಚಾರ್ಲ್ಟನ್‌-ಆನ್‌-ಮೆಡ್ಲಾಕ್‌|ಚಾರ್ಲ್ಟನ್‌-ಆನ್‌-ಮೆಡ್ಲಾಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] [[ಡನ್ಲಪ್]]‌ ರಬ್ಬರ್ ಉದ್ದಿಮೆಯು [[ಬ್ಯಾರೆಜ್‌ ಬಲೂನ್]]‌ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. ನಗರದಾಚೆ [[ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ ಪಾರ್ಕ್]]‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಮೆಟ್ರೊಪೊಲಿಟನ್‌-ವಿಕರ್ಸ್]]‌ ಉದ್ದಿಮೆಯು [[ಆವ್ರೊ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] ಮತ್ತು [[ಆವ್ರೊ ಲ್ಯಾಂಕ್ಯಾಸ್ಟರ್]]‌ ಬಾಂಬರ್‌ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು. ಈ ಬಾಂಬರ್‌ಗಳನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಲು [[ಫೊರ್ಡ್]]‌ ಉದ್ದಿಮೆಯು [[ರೊಲ್ಸ್‌-ರಾಯ್ಸ್‌ ಮರ್ಲಿನ್]]‌ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಲಫ್ಟ್‌ವಾಫ್]] ನಿಂದ ಬಾಂಬ್‌ ದಾಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಯಿತು. ಇಸವಿ ೧೯೪೦ರ ಅಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಟರಿಯೇತರ ಗುರಿಗಳ ಮೇಲೆ ವೈಮಾನಿಕ ದಾಳಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. [[ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್‌ ಬ್ಲಿಟ್ಜ್]]‌ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ವೈಮಾನಿಕ ದಾಳಿ ೨೨/೨೩ ಮತ್ತು ೨೩/೨೪ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೧೯೪೦ರ ಇರುಳಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಅಂದಾಜು ೪೬೭ [[ಟನ್‌]] (೪೭೫ ಟನ್ನ್‌ಗಳು) ಭಾರೀ ಸ್ಫೋಟಕವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ೩೭,೦೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಂಕಿಜನ್ಯ ಬಾಂಬ್‌ಗಳನ್ನು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮೇಲೆ ಉದುರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ೧೬೫ ಗೋದಾಮುಗಳು, ೨೦೦ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ೧೫೦ ಕಚೇರಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ಬಹುಭಾಗ ನಾಶವಾಯಿತು. ೩೭೬ ಜನರು ಮೃತಪಟ್ಟು ೩೦,೦೦೦ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯುಂಟಾಯಿತು.<ref>{{cite book | last= Hardy | first= Clive | title= Manchester at War | edition= 2nd | year= 2005 | location= Altrincham| isbn= 1-84547-096-6 | pages=75–99 | chapter= The blitz | publisher= First Edition Limited }}</ref> ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹಾನಿಯಾದ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಥಿಡ್ರಲ್]]‌ ಸಹ ಸೇರಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಿ ಮರುಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರಲು ೨೦ ವರ್ಷಗಳು ಬೇಕಾದವು.<ref name="WWII">{{Cite web | url= http://www.manchestercathedral.org/content/blogcategory/33/158/8/40/ | title= Timeline | accessdate= 2009-05-05 | publisher= Manchester Cathedral Online | year= 2008 | archive-date= 2008-12-06 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081206171002/http://www.manchestercathedral.org/content/blogcategory/33/158/8/40/ | url-status= dead }}</ref> === ಮಹಾಯುದ್ಧ II ನಂತರ === ಹತ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ವಹಿವಾಟು ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಶಾಂತಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕುಸಿತಗೊಂಡಿತು ಹಾಗೂ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು.<ref name="Kidd"/> ಇಸವಿ ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬಂದರು UKಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಂದರೆನಿಸಿತು.<ref name="UK's 3rd largest">{{cite book|title=Manchester: an Architectural History|url=http://www.manchesteruniversitypress.co.uk/catalogue/book.asp?id=1423|last=Parkinson-Bailey|first=John J|year=2000|page=127|publisher=Manchester University Press|location=Manchester|isbn=0-7190-5606-3|access-date=2010-05-28|archive-date=2007-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071227201545/http://www.manchesteruniversitypress.co.uk/catalogue/book.asp?id=1423|url-status=dead}}<br />• {{cite book|title=Lancashire, The Industrial and Commercial South|last=Pevsner| first=Nikolaus|year=1969|page=267|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-071036-1}}</ref> ೩,೦೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ನೌಕರರನ್ನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದರ ಕಾಲುವೆಯು ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ [[ಕಂಟೇನರ್‌]] ಸರಕು ಹಡಗುಗಳ ಸಂಚಾರವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥವಾಯಿತು. ಸಂಚಾರ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ, ಬಂದರನ್ನು ೧೯೮೨ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು.<ref name="ship close">{{Cite web | url= http://www.salford.gov.uk/milestones_v2.pdf | format= PDF | title= Salford Quays milestones: the story of Salford Quays | accessdate= 2009-05-05 | publisher= Salford City Council | year= 2005 | archive-date= 2009-03-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090327122642/http://www.salford.gov.uk/milestones_v2.pdf | url-status= dead }}</ref> ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ೧೯೬೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಇಳಿಮುಖ ಕಂಡವು. ಇಸವಿ ೧೯೭೯ರ ನಂತರ, [[ಮಾರ್ಗರೆಟ್‌ ಥ್ಯಾಚರ್‌]] ಸರ್ಕಾರ ಅನುಸರಿಸಿದ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳಿಂದ ತೀವ್ರ ಕುಸಿತಕ್ಕೊಳಗಾಯಿತು. ಉತ್ಪಾದನಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಸವಿ ೧೯೬೧ರಿಂದ ೧೯೮೩ರ ವರೆಗೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ೧೫೦,೦೦೦ ನೌಕರಿಗಳ ನಷ್ಟವಾಯಿತು.<ref name="Kidd"/> ೧೯೮೦ರ ದಶಕದ ಅಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪುನಶ್ಚೇತನ ಕಾಣಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಮೆಟ್ರೊಲಿಂಕ್‌, ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ವಾಟರ್‌ ಕನ್ಸರ್ಟ್‌ ಹಾಲ್‌, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಈವನಿಂಗ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌ ಅರೆನಾ ಹಾಗೂ (ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ) ಬಂದರನ್ನು ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ಕ್ವೇಯ್ಸ್‌ ಎಂಬ ಮರುನಾಮಕರಣ ಮುಂತಾದ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ನಗರದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ [[ಒಲಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|ಒಲಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಗಳಿಗೆ]] ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡು ಬಿಡ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="Regeneration"/> ಐರಿಷ್‌ ಗಣತಂತ್ರವಾದಿಗಳು ಎನ್ನಲಾದ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮೇಲೆ ದಾಳಿಗಳು ನಡೆದ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ, ೧೮೬೭ರಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹುತಾತ್ಮ]]‌ರ ದಾಳಿ, ೧೯೨೦ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಷ, ೧೯೩೯ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸರಣಿ ಸ್ಫೋಟಗಳು ಹಾಗೂ ೧೯೯೨ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಎರಡು ಬಾಂಬ್‌ ಸ್ಫೋಟಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಶನಿವಾರ, ೧೫ ಜೂನ್‌ ೧೯೯೬ರಂದು [[ಪ್ರಾವಿಷನಲ್‌ ಐರಿಷ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್‌ ಆರ್ಮಿ]] (IRA) [[1996 ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬಾಂಬ್‌ ಸ್ಫೋಟ]] ನಡೆಸಿತು. ನಗರದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಸರಕಿನ ಮಳಿಗೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ ದೊಡ್ಡ ಬಾಂಬ್‌ನ್ನು ಸಿಡಿಸಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಸಲಾದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಬಾಂಬ್‌ ಅದಾಗಿತ್ತು. ಇದು ೨೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯೊಡ್ಡಿ, ಅರ್ಧ ಮೈಲು ದೂರದ ಕಟ್ಟಡದ ಕಿಟಕಿ ಗಾಜುಗಳನ್ನು ಒಡೆದುಹಾಕಿತ್ತು. ಹಾನಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ £೫೦ ದಶಲಕ್ಷ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಇದನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೊತ್ತಕ್ಕೆ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="1996 IRA costs">{{cite book | title= A History of Manchester| first= Stuart | last=Hylton| year= 2003| pages=227–230 | publisher= Phillimore & Co | location= Chichester | isbn= 1-86077-240-4}}</ref> ಅಂತಿಮ ವಿಮಾ ಪಾವತಿಯ ಮೊತ್ತ £೪೦೦ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಹಾನಿಗೀಡಾದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದಿಮೆಗಳು ವಹಿವಾಟಿನ ನಷ್ಟದಿಂದ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೇ ಇಲ್ಲ.<ref name="IRA business">{{Cite web | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/panorama/3704943.stm | title= Panorama – The cost of terrorism | accessdate= 2009-05-05 | publisher=[[BBC]] | date= ೧೫ May ೨೦೦೪}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Manchester big screen.jpg|thumb|right|ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ BBC ಬಿಗ್ ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿರುವ FIFA ವಿಶ್ವಕಪ್‌ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌‌ನ ಒಂದು ಪಂದ್ಯ.]] ಇಸವಿ ೧೯೯೬ರ ಬಾಂಬ್‌ ಸ್ಫೋಟದ ನಂತರ ಹೆಚ್ಚಿದ ಹೂಡಿಕೆ ಹಾಗೂ [[XVII ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|XVII ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದ]] ನೆರವು ಪಡೆದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ನಗರ ಕೇಂದ್ರವು ವ್ಯಾಪಕ ಪುನಶ್ಚೇತನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಯಿತು.<ref name="Regeneration">{{cite book|title=Pevsner Architectural Guides: Manchester|last=Hartwell|first=Clare|year=2001|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-071131-7}}<br />• {{cite book|title=Manchester: an Architectural History|url=http://www.manchesteruniversitypress.co.uk/catalogue/book.asp?id=1423|last=Parkinson-Bailey|first=John J|year=2000|publisher=Manchester University Press|location=Manchester|isbn=0-7190-5606-3|access-date=2010-05-28|archive-date=2007-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071227201545/http://www.manchesteruniversitypress.co.uk/catalogue/book.asp?id=1423|url-status=dead}}<br />• {{cite book|title=Lancashire: Manchester and the South-East|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=9780300105834|last=Hartwell|first=Clare|coauthors=Matthew Hyde, Nikolaus Pevsner|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven & London|isbn=0-300-10583-5}}</ref> [[ದಿ ಪ್ರಿಂಟ್ವರ್ಕ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು ಟ್ರಯಾಂಗಲ್‌ನಂತಹ ಹೊಸದಾದ ಮತ್ತು ನವೀಕೃತ ಮಳಿಗೆಗಳು ಇಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ. [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅರ್ನ್‌ಡೇಲ್]]‌ UKನಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ಕೇಂದ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಳಿಗೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Arndale">{{Cite web | url= http://www.prupim.com/about/properties/showProperty?contentId=3709 | title= Manchester Arndale | accessdate= 2008-10-09 | publisher= Prudential plc | year= 2007}}</ref> ೧೯೬೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನಗರದ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನೆಲಸಮಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮರುಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಗಾಜು ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಆಧುನೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಳೆಯ ಗಿರಣಿಗಳನ್ನು ಆಧುನಿಕ ವಸತಿಸಂಕೀರ್ಣಗಳನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. [[ಹುಲ್ಮ್‌]] ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಆಗಿನಿಂದ ದಶಲಕ್ಷ-ಪೌಂಡ್‌ ಮೌಲ್ಯದ ಲಾಫ್ಟ್‌ಹೌಸ್‌ ವಸತಿನಿಲಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಇಸವಿ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ೧೬೯-ಮೀಟರ್‌ ಎತ್ತರದ, ೪೭-ಅಂತಸ್ತಿನ [[ಬೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಟವರ್ಸ್‌]] ಲಂಡನ್‌ನಾಚೆಗಿರುವ UKದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ ಹಾಗೂ ಇಡೀ ಪಶ್ಚಿಮ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲೇ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ವಾಸಸ್ಥಳದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ. ಕೆಳಭಾಗದ ೨೩ ಅಂತಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಲ್ಟನ್‌ ಹೋಟೆಲ್‌ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದು,ಇದರ ೨೩ನೆಯ ಅಂತಸ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಕೈಬಾರ್‌ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ೨೪ ಅಂತಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವಸತಿನಿಲಯಗಳಿವೆ.<ref name="Beetham Tower">{{Cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/4944590.stm | title=City building reaches full height | accessdate=2008-10-09 | publisher=[[BBC]] | date= ೨೬ April ೨೦೦೬}}</ref> ಜನವರಿ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ, ನಗರದ ಈಸ್ಟ್‌ಲೆಂಡ್ಸ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪುನಶ್ಚೇತನಕ್ಕಾಗಿ UKಯ ಏಕೈಕ [[ಸೂಪರ್ಕ್ಯಾಸಿನೊ|ಸೂಪರ್ಕ್ಯಾಸಿನೊವನ್ನು]] ನಿರ್ಮಿಸಲು, ಸ್ವತಂತ್ರ ಮಂಡಳಿಯಾದ ಕ್ಯಾಸಿನೊ ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಪರವಾನಗಿ ನೀಡಿತ್ತು.<ref name="Supercasino">{{Cite press | url= http://www.culture.gov.uk/cap/pressnotices/press_finalpanelreport300107.htm | title= Casino Advisory Panel Recommends to Secretary of State Where 17 New Casinos Should Be Located | accessdate= 2008-10-09 | publisher= Department for Culture, Media and Sport | date= 13 October 2006 | archive-date= 2008-10-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081014190823/http://www.culture.gov.uk/Cap/pressnotices/press_finalpanelreport300107.htm | url-status= dead }}<br />• {{Cite news | url= http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2007/01/30/dome_feature.shtml | title= Greenwich loses Casino Bet | accessdate= 2008-10-09 | publisher= [[BBC]] | date= ೧೫ February ೨೦೦೭ }}</ref> ಆದರೆ, ಅದೇ ಮಾರ್ಚ್‌ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ [[ಹೌಸ್‌ ಆಫ್‌ ಲಾರ್ಡ್ಸ್‌]] ಈ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮೂರು ಮತಗಳಿಂದ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಮುಂಚಿನ [[ಹೌಸ್‌ ಆಫ್‌ ಕಾಮನ್ಸ್‌|ಹೌಸ್‌ ಆಫ್‌ ಕಾಮನ್ಸ್‌ಅಂಗೀಕಾರವು]] ಅರ್ಥಹೀನವೆನಿಸಿತು. ಇದು ಸೂಪರ್ಕ್ಯಾಸಿನೊ ಮತ್ತು ೧೪ ಇತರೆ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ರಿಯಾಯತಿಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಧಾರದ ತನಕ ಸಂಸದೀಯ ತ್ರಿಶಂಕು ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಳ್ಳಿತು.<ref name="Supercasino rejected">{{Cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6500859.stm | title= Lords scupper super-casino plan | accessdate= 2008-10-09 | publisher=[[BBC]] | date= ೨೮ March ೨೦೦೭}}</ref> ದಿನಾಂಕ ೧೧ ಜುಲೈ ೨೦೦೭ರಂದು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನಿಕಟವಾದ ಮೂಲವು ಇಡೀ ಸೂಪರ್ಕ್ಯಾಸಿನೊ ಯೋಜನೆಯು "ಯಾವುದೇ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref name="Supercasino dead">{{Cite news | url= http://uk.reuters.com/article/businessNews/idUKL1156722520070711 | title= Brown cools on supercasino plan | accessdate= 2008-10-09 | publisher= [[Reuters]] | date= ೧೧ July ೨೦೦೭ | archive-date= 2013-01-05 | archive-url= https://archive.today/20130105035525/http://uk.reuters.com/article/businessNews/idUKL1156722520070711 | url-status= dead }}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರೊಬ್ಬರು ಅಚ್ಚರಿ ಮತ್ತು ಆಘಾತದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡಿ, ಈ ಕುರಿತು ಬಹಳಷ್ಟು ಸಮಯ ಮತ್ತು ಹಣ ವ್ಯರ್ಥ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸಿದರು.<ref name="Supercasino anger">{{Cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/6292630.stm | title= Anger at super-casino plan review | accessdate= 2008-10-09 | publisher= [[BBC]] | date= ೧೧ July ೨೦೦೭}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿದ ನಂತರ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಮಂಡಳಿಯು ೨೪ ಜುಲೈ ೨೦೦೭ರಂದು ಪತ್ರಿಕಾ ಪ್ರಕರಣೆ ನೀಡಿ, 'ಕೆಲವು ವರದಿಗಳಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ,ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕ್ಯಾಸಿನೊಗೆ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಲಾಗಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು.<ref name="Supercasino not dead">{{Cite web | url= http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/news_article.php?newsID=2812 | title= Manchester reaffirms casino commitment | accessdate= 2008-10-09 | publisher= [[Manchester City Council]] | date= ೨೭ July ೨೦೦೭ }}{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಸೂಪರ್‌ಕ್ಯಾಸಿನೊ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ರದ್ದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಇದರ ಪರಿಹಾರ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 'ಬೇಕಾಬಿಟ್ಟಿ ಪರಿಹಾರ ಯೋಜನೆ, ಲೊಳಲೊಟ್ಟೆ ಎಂಬಂತಹ ಆಶ್ವಾಸನೆಗಳ ಕಂತೆ' ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದವು.<ref name="SupercasinoDead">{{Cite news | url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/1038288_empty_promises_and_spin | title=Empty promises and spin | accessdate=2008-10-09 | publisher= M.E.N. media | work= [[Manchester Evening News]] | date= ೨೬ February ೨೦೦೮ |author= Ottewell, David}}</ref> ೨೧ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮ,<ref>{{cite web|url=http://www.calendarlive.com/music/cl-et-manchester3jul03,0,6491516.story?coll=cl-music-features|title=With Manchester Festival, England's second city bids for cultural spotlight|accessdate=2009-05-05|publisher=LA Times|date=3 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011140307/http://www.calendarlive.com/music/cl-et-manchester3jul03,0,6491516.story?coll=cl-music-features|archivedate=2007-10-11}}</ref> ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾರ್ವಜನಿಕರು,<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/content/manchester-englands-second-city.ashx|title=Manchester poll 'England's second city'|accessdate=2009-05-05|publisher=Ipsos MORI North|year=2002|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103170255/https://www.ipsos-mori.com/content/manchester-englands-second-city.ashx|url-status=dead}}</ref> ಸರ್ಕಾರದ ಸಚಿವರು<ref name="Prescott">{{cite news|title= Prescott ranks Manchester as second city|url= http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/144/144945_prescott_ranks_manchester_as_second_city.html|work=[[Manchester Evening News]]|publisher=M.E.N media|date=೩ February ೨೦೦೫|accessdate=೨೦೦೯-೦೫-೦೫|quote=We have had fantastic co-operation here in Manchester—our second city, I am prepared to concede.}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನ ಎರಡನೆಯ ನಗರ|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನ ಎರಡನೆಯ ನಗರವೆಂದು]] ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. [[BBC]] ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ,ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಎರಡನೇ ನಗರ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌‌ನ್ನು ಬರ್ಮಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್‌ ಮತ್ತು [[ಲಿವರ್ಪೂಲ್]]‌ ನಗರಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮುಂದಿರಿಸಿದ್ದು,''ಮೂರನೆಯ'' ನಗರ ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಮುಂದಿರಿಸಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ವರ್ಗಗಳು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಅಂಗೀಕಾರ ಪಡೆದಿಲ್ಲ.ಜೊತೆಗೆ ಎರಡನೆಯ ನಗರ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾದ ಮಾನದಂಡಗಳು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. [[ಜನಸಂಖ್ಯೆ|ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ]] ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎರಡನೆಯ ''ಅತಿ ದೊಡ್ಡ'' ನಗರವಲ್ಲ. ಆದರೂ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು [[ಐತಿಹಾಸಿಕ]] ಮಾನದಂಡಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="BBC2005">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/4293814.stm|title=Manchester 'close to second city' |accessdate=2009-05-05|publisher=[[BBC]]|date=೨೯ September ೨೦೦೫}}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪುನರಾಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌‌ UKಯ ಎರಡನೆಯ ನಗರ ಎಂಬ ವಾದಗಳಿಗೆ ಪುಷ್ಠಿ ನೀಡಿವೆ ಎಂದು BBC ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref name="2nd city">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2253035.stm|title=Manchester 'England's second city'|accessdate=2009-05-05|publisher=[[BBC]]|date=೧೨ September ೨೦೦೨}}<br />•{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/6349501.stm|title=Manchester tops second city poll|accessdate=2009-05-05|publisher=[[BBC]]|date=೧೦ February ೨೦೦೭}}<br />•{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/02_february/09/birmingham.shtml|title=Birmingham loses out to Manchester in second city face off|accessdate=2009-05-05|publisher=[[BBC]]|date=೯ February ೨೦೦೭}}</ref> ಆದರೂ, UKದಲ್ಲಿ ಅನಧಿಕೃತವಾಗಿರುವ ಈ ಬಿರುದನ್ನು [[ಬರ್ಮಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್]]‌ ೨೦ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದೆ.<ref name="2nd city contested">{{Cite web|url=http://travel.guardian.co.uk/article/2003/sep/06/unitedkingdom.birmingham.guardiansaturdaytravelsection|title=Second coming|author=Jeffries, Stuart|accessdate=2009-05-05|publisher=[[The Guardian]]|date=೬ September ೨೦೦೩|archive-date=2007-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070503073603/http://travel.guardian.co.uk/article/2003/sep/06/unitedkingdom.birmingham.guardiansaturdaytravelsection|url-status=dead}}</ref> == ಆಡಳಿತ == [[ಚಿತ್ರ:Manchester town hall 2009 wide angle.jpg|thumb|ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಟೌನ್‌ ಹಾಲ್‌. ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳ. ಈ ಕಟ್ಟಡವು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಯುಗದ ಗೋಥಿಕ್‌ ಪುನರುತ್ಥಾನದ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮೂರು ಹಂತಗಳ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಮಂಡಳಿ]]("ಸ್ಥಳೀಯ") UK ಸಂಸತ್‌("ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ") ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಸಂಸತ್‌("ಯರೋಪ್") [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಕೌಂಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್]]‌ ಆಡಳಿತವನ್ನು ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು; ಅಂದಿನಿಂದ [[ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್]] ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ[[ಏಕೀಕೃತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ|ಏಕೀಕೃತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವಾಗಿದೆ]]. ಇಸವಿ ೧೯೯೫ರಲ್ಲಿ ಇದರ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಕೋರ್‌ ಸಿಟೀಸ್‌ ಗ್ರೂಪ್]]‌ನ <ref name="Core city">{{Cite web|url=http://www.corecities.com/dev07/Introduction/about.html|title=About the Core Cities Group|accessdate=2007-07-09|publisher=[[English Core Cities Group]]|year=೨೦೦೪|archive-date=2007-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070919035621/http://www.corecities.com/dev07/Introduction/about.html|url-status=dead}}</ref> ಸದಸ್ಯ. ಇದು, ಇತರೆ ವಿಚಾರಗಳ ನಡುವೆ, ನಗರದ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಯನ್ನು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಸವಿ ೧೩೦೧ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಥಾಮಸ್‌ ಗ್ರೆಲ್ಲೆಯವರಿಂದ ಸನ್ನದು ದೊರೆಯಿತು. ಆದರೆ ೧೩೫೯ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಪ್ರಕರಣವೊಂದರಲ್ಲಿ ನಗರವು [[ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗ ಪಟ್ಟ|ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗ ಪಟ್ಟವನ್ನು]] ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ತನಕ, ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಜಹಗೀರಿನ ಕೋರ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಇದರ ಕೊನೆಯ ಸಭೆಯು ೧೮೪೬ರಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು.<ref name="GM Gazetteer">{{cite web|url=http://www.gmcro.co.uk/guides/gazette/gazframe.htm|date=2003-07-31|title=A select gazetteer of local government areas, Greater Manchester County|publisher=[[Greater Manchester County Record Office]]|accessdate=೨೦೦೭-೦೭-೦೯|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928175017/http://www.gmcro.co.uk/guides/gazette/gazframe.htm|url-status=dead}}</ref> [[ಬಹಳ ಪೂರ್ವ ಕಾಲ|ಬಹಳ ಪೂರ್ವ ಕಾಲದಿಂದಲೂ]], [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಟ್ಟಣ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಟ್ಟಣವು]] [[ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್]]‌ನ [[ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೌಂಟಿ ಗಡಿ|ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೌಂಟಿ ಗಡಿಗಳೊಳಗೇ]] ಇತ್ತು.<ref name="GM Gazetteer"/> 'ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ [[ಸ್ಟ್ರೆಟ್ಫರ್ಡ್]]‌ ಮತ್ತು [[ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್]]‌ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕೃತವಾಗದಿರುವುದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಸಹಜತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ' ಎಂದು [[ಪೆವ್ಸ್‌ನರ್]]‌ ಬರೆದಿದ್ದರು.<ref name="Flemish"/> [[ನಾರ್ಮನ್‌]] [[ಬ್ಯಾರನ್‌|ಬ್ಯಾರನ್‌ನ]] ಲೇಖನಿಯ ಪ್ರಯತ್ನವು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲಾಯಿತು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ನಮ್ರ [[ಧಣಿ|ಧಣಿಗಳ]] ವಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್,‌ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿತ್ತು.<ref name="GM Evolution">{{cite book|title=Tradition in Action. The historical evolution of the Greater Manchester County|last=Frangopulo|first=Nicholas|year=1977|publisher=EP Publishing|location=Wakefield|isbn=0-7158-1203-3}}</ref> ಈ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯ ಫಲವಾಗಿ, ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ [[ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ಷೈರ್‌|ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ಷೈರ್‌ನ]] ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಸ್ಥಾನವಾಯಿತು.[[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪುರಾತನ ಪಾದ್ರಿ-ಹೋಬಳಿ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪುರಾತನ ಪಾದ್ರಿ-ಹೋಬಳಿಯೂ]] ಇದರಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆನಂತರ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನದೇ ಆದ [[ಪೂರ್‌ ಲಾ ಯುನಿಯನ್‌]] ರಚನೆಯಾಯಿತು.<ref name="GM Gazetteer"/> ಇಸವಿ ೧೭೯೨ರಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೋಲಿಸ್‌ ಆಯುಕ್ತರೆಂದು ಹೆಸರು ಪಡೆದ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇಸವಿ ೧೮೩೮ರಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗ ಪಟ್ಟವನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಈ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಬೆಸ್ವಿಕ್]]‌, [[ಚೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್ ಹಿಲ್]]‌, [[ಕಾರ್ಲ್ಟನ್‌ ಅಪಾನ್‌ ಮೆಡ್ಲಾಕ್]]‌ ಹಾಗೂ [[ಹುಲ್ಮ್‌]] ಪಟ್ಟಣಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು.<ref name="GM Gazetteer"/> ಇಸವಿ ೧೮೪೬ರರೊಳಗೆ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗದ ಮಂಡಳಿಯು ಪೊಲೀಸ್‌ ಆಯುಕ್ತರುಗಳ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಇಸವಿ ೧೮೫೩ರಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ಗೆ‌ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ಲ್ಲಿ ನಗರ ಸ್ಥಾನಮಾನ]] ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು.<ref name="GM Gazetteer"/> ಇಸವಿ ೧೮೮೫ರಲ್ಲಿ, [[ಬ್ರ್ಯಾಡ್ಫರ್ಡ್‌]], [[ಹಾರ್ಪರ್ಹೆ]], [[ರಷ್ಹೋಮ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಮಾಸ್‌ ಸೈಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ವಿತಿಂಗ್ಟನ್‌]] ಪಟ್ಟಣಗಳ ಕೆಲ ಭಾಗಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ನಗರದ ಭಾಗಗಳಾದವು‌. ಇಸವಿ ೧೮೮೯ರಲ್ಲಿ, ನಗರವು ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ನ [[ಆಡಳಿತ ಕೌಂಟಿ|ಆಡಳಿತ ಕೌಂಟಿಯಿಂದ]] ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡು, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ [[ಕೌಂಟಿ ವಿಭಾಗ|ಕೌಂಟಿ ವಿಭಾಗವಾಯಿತು]]; ಹಾಗಾಗಿ, ನಗರವು [[ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ಕೌಂಟಿ ಮಂಡಳಿ|ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ಕೌಂಟಿ ಮಂಡಳಿಯ]] ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ.<ref name="GM Gazetteer"/> ಇಸವಿ ೧೮೯೦ರಿಂದ ೧೯೩೩ರ ವರೆಗೆ, [[ಬರ್ನೇಜ್‌]], [[ಕಾರ್ಲ್ಟನ್‌-ಕಮ್‌-ಹಾರ್ಡಿ]], [[ಡಿಡ್ಸ್‌ಬ್ಯೂರಿ]], [[ಫಾಲೊಫೀಲ್ಡ್‌]], [[ಲೀವೆನ್ಸ್‌ಹುಲ್ಮ್‌]], [[ಲಾಂಗ್‌ಸೈಟ್‌]] ಮತ್ತು [[ವಿತಿಂಗ್ಟನ್‌|ವಿತಿಂಗ್ಟನ್‌ನಂತಹ]] ಗ್ರಾಮಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ನಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಗರಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇಸವಿ ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ, [[ಬ್ಯಾಗ್ಲೆ]], [[ನಾರ್ತೆಂಡೆನ್‌|ನಾರ್ತೆಂಡೆನ್‌ನ]] [[ಚೆಷೈರ್]]‌ [[ನಾಗರಿಕ ಹೋಬಳಿ|ನಾಗರಿಕ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು]] ಮತ್ತು [[ಮರ್ಸಿ ನದಿ|ಮರ್ಸಿ ನದಿಯ]] ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ [[ಉತ್ತರ ಎಚೆಲ್ಸ್‌|ಉತ್ತರ ಎಚೆಲ್ಸ್‌ನ್ನು]] ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.<ref name="GM Gazetteer" /> ಇಸವಿ ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ, [[1972ರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ ಕಾಯಿದೆ|1972ರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ ಕಾಯಿದೆಯಡಿ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರವು, [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] [[ಪ್ರಧಾನನಗರ ಕೌಂಟಿ|ಪ್ರಧಾನನಗರ ಕೌಂಟಿಯ]] [[ಪ್ರಧಾನನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ|ಪ್ರಧಾನನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಯಿತು]].<ref name="GM Gazetteer" /> ಅದೇ ವರ್ಷ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ನೆಲೆಹೊಂದಿರುವ[[ರಿಂಗ್ವೇ]] ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. == ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿವರಣೆ == {{climate chart |Manchester |1|6|69 |1|7|50 |3|9|61 |4|12|51 |7|15|61 |10|18|67 |12|20|65 |12|20|79 |10|17|74 |8|14|77 |4|9|78 |2|7|78 |source=[http://www.climate-charts.com/Locations/u/UK03334.html Climate-Charts.com] |float=right }} [[ಲಂಡನ್]]‌ನ {{Coord|53|28|0|N|2|14|0|W|type:city}}, {{convert|160|mi|km|0}} ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌, ಬೋಗುಣಿಯಾಕಾರದ ನೆಲದಲ್ಲಿದೆ. [[ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌ನುದ್ದಕ್ಕೂ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿ[[ಪೆನೀನ್‌ ಬೆಟ್ಟಗಳು]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಗಡಿಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ಚೆಷೈರ್‌ ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶ|ಚೆಷೈರ್‌ ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ]]. [[ನಗರ ಕೇಂದ್ರ|ನಗರ ಕೇಂದ್ರವು]] [[ಇರ್ವೆಲ್‌ ನದಿ|ಇರ್ವೆಲ್‌ ನದಿಯ]] ಪೂರ್ವ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ, ಈ ನದಿಯ[[ಮೆಡ್ಲಾಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ಇರ್ಕ್]]‌ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮ ಸ್ಥಳದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. [[ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟ|ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ]] ಸುಮಾರು ೧೧೫ರಿಂದ ೧೩೮ ಅಡಿಗಳಷ್ಟು (೩೫ರಿಂದ ೪೨ ಮೀಟರ್‌ಗಳು) ಎತ್ತರವಿದ್ದು, ಇದು ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.<ref name="Topography">{{cite book|title=Manchester: A History|last=Kidd|first=Alan|year=2006|page=11|publisher=Carnegie Publishing|location=Lancaster|isbn=1-85936-128-5}}</ref> [[ಮರ್ಸಿ ನದಿ|ಮರ್ಸಿ ನದಿಯು]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದ ಒಳಭಾಗದ ಬಹಳಷ್ಟು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವು ಸಮತಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ,ಬೆಟ್ಟದತಪ್ಪಲಿನ ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಮಂಜಿನ ಟೊಪ್ಪಿಗೆ ಧರಿಸುವ ಪೆನ್ನೈನ್ಸ್‌ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಗರದ ಹಲವು ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಮೇಲಿನಿಂದ ನಗರದ ವಿಶಾಲ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕೈಗಾರಿಕೀಕೃತ ನಗರವಾಗಲು ನಗರದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ. ಹವಾಗುಣ, [[ಲಿವರ್ಪೂಲ್]]‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಬಂದರಿ|ಬಂದರಿಗೆ]] ನಗರದ ಸಾಮೀಪ್ಯತೆ, ತನ್ನ ನದಿಗಳಿಂದ ಲಭ್ಯ ಜಲಶಕ್ತಿ, ಹಾಗೂ ಸನಿಹದಲ್ಲಿರುವ [[ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು]] ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Coalfields">{{Cite web|url=http://www.msim.org.uk/media/159631/the%20manchester%20coalfields.pdf|title=The Manchester Coalfields|accessdate=2009-05-05|publisher=[[Museum of Science and Industry in Manchester]]|year=೨೦೦೧|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926041049/http://www.msim.org.uk/media/159631/the%20manchester%20coalfields.pdf|archivedate=2007-09-26}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Map of Manchester.png|thumb|left|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ.ಜಮೀನು ಬಳಕೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಗರವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.]] ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಹೆಸರು ಕೇವಲ ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪ್ರಧಾನನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಇತರೆ ವಿಶಾಲ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೂ ಸಹ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕೌಂಟಿಯ ಬಹಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ನಗರಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗಿದೆ. 'ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ವಲಯ', '[[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅಂಚೆ ಪಟ್ಟಣ]]' ಮತ್ತು '[[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಂಜೆಷನ್‌ ಚಾರ್ಜ್‌]]' ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇದರ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಗೃಹ-ವಸತಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು, ವಾಣಿಕ್ಯ ಸಂಪರ್ಕ-ಕೊಂಡಿಗಳು, ದಿನದ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣದ ಮಾದರಿಗಳು, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಳಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲು, [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ವಲಯ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ವಲಯದ]] ಆರ್ಥಿಕ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Northern Way">{{Cite web|url=http://www.thenorthernway.co.uk/page.asp?id=54|title=Manchester – Accelerating the growth of the North|accessdate=2009-05-05|publisher=The Northern Way|year=2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070514021345/http://www.thenorthernway.co.uk/page.asp?id=54|archivedate=2007-05-14}}</ref> [[ದಿ ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ವೇ]] ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಯೋಗವು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದಂತೆ, ನಗರ ವಲಯ ಪ್ರದೇಶವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ [[ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ವಲಯ|ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ವಲಯದ]] ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮತ್ತು [[ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌]] ನಗರಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗಗಳಾದ [[ಸ್ಟಾಕ್ಪೋರ್ಟ್‌]], [[ಟೇಂಸೈಡ್‌]], [[ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌]], [[ಬೊಲ್ಟನ್‌]], [[ಬರಿ]], [[ಓಲ್ಡ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌]], [[ರಾಕ್ಡೇಲ್‌]] ಹಾಗೂ [[ವಿಗ್ಯಾನ್‌]], ಜೊತೆಗೆ [[ವಾಯುವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] ಆಚೆಯಿರುವ [[ಹೈ ಪೀಕ್‌]], [[ಚೆಷೈರ್‌ ಪೂರ್ವ]], [[ಚೆಷೈರ್‌ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಚೆಸ್ಟರ್]]‌ ಹಾಗೂ [[ವಾರಿಂಗ್ಟನ್]]‌ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="City Zone">{{Cite web|url=http://www.thenorthernway.co.uk/downloaddoc.asp?id=276|title=The Manchester City Region Development Programme|page=&nbsp;5|accessdate=2009-05-05|publisher=[[The Northern Way]]|year=೨೦೦೬|format=PDF|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206024033/http://www.thenorthernway.co.uk/downloaddoc.asp?id=276|url-status=dead}}</ref> [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ ಕಚೇರಿ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ ಕಚೇರಿಯ]] ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ]] ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ನಗರಕೂಟವಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಂದ್ರತೆಯ ನಗರ ವಲಯ ಮತ್ತು ಹೊರವಲಯ ಸ್ಥಳಗಳ ಮಿಶ್ರಣವಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು {{convert|260|ha|acre|0}},<ref>{{cite web|url= http://m2002.thecgf.com/venues/HPK/|title= Heaton Park|accessdate= 2009-07-20|publisher= thecgf.com|archive-date= 2007-08-31|archive-url= https://web.archive.org/web/20070831032941/http://m2002.thecgf.com/venues/HPK/|url-status= dead}}</ref> ಲ್ಲಿರುವ [[ಹೀಟನ್‌ ಪಾರ್ಕ್]]‌, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. [[ಚೆಷೈರ್]]‌ನೊಂದಿಗಿನ ತನ್ನ ದಕ್ಷಿಣ ಗಡಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಲವು ದೊಡ್ಡ ವಸಾಹತುಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ. [[M60]] ಹಾಗೂ [[M56 ಹೆದ್ದಾರಿ|M56 ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ [[ನಾರ್ತೆಂಡೆನ್‌]] ಮತ್ತು [[ವಿತೆನ್ಷಾ]] ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಭಾರೀ ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ.[[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ನಿಲ್ದಾಣ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ನಿಲ್ದಾಣವು]] ಪ್ರಮುಖ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ದ್ವೀಪಗಳ]] ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗಗಳಂತೆಯೇ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ]] [[ಕಡಲ ಹವಾಗುಣ|ಕಡಲ ಹವಾಗುಣವನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಂಪಾದ ಬೇಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೌಮ್ಯವಾದ ಚಳಿಗಾಲವಿರುತ್ತದೆ. ವರ್ಷದುದ್ದಕ್ಕೂ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಆದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಗುರ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. UK ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆ {{convert|1125.0|mm|in|2}},<ref name="UK weather">{{Cite web|url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/areal/uk.html|title=UK 1971–2000 averages|accessdate=2009-05-05|publisher=[[Met Office]]|year=೨೦೦೧|archive-date=2009-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090705140124/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/areal/uk.html|url-status=dead}}</ref> ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯು {{convert|806.6|mm|in|2}}<ref name="Manchester weather">{{Cite web|url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/manchester_airport.html|title=Manchester Airport 1971–2000 weather averages|accessdate=2009-05-05|publisher=[[Met Office]]|year=೨೦೦೧|archive-date=2003-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20030820190304/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/Manchester_airport.html|url-status=dead}}</ref> ಆಗಿದೆ. UK ಸರಾಸರಿ ೧೫೪.೪ <ref name="UK weather"/> ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ, ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ೧೪೦.೪ ದಿನಗಳು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಆರ್ದ್ರತೆಯು ಇತರೆಡೆಗಿಂತಲು ತುಸು ಹೆಚ್ಚೇ ಇದೆ. ಇದು, ಅಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮಗೊಳಿಸಿದೆ(ನೂಲಿನ ಕಡಿಮೆ ಹರಿಯುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ) [[ನಗರವಲಯದಲ್ಲಿ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ವಾತಾವರಣ|ನಗರವಲಯದಲ್ಲಿ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ವಾತಾವರಣದ]] ಪ್ರಭಾವದಿಂದಾಗಿ, ಹಿಮಪಾತಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಲ್ಲ. ಆದರೂ, ನಗರದ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ [[ಪೆನೀನ್]]‌ ಮತ್ತು [[ರೊಸೆನ್ಡೇಲ್‌ ಫಾರೆಸ್ಟ್‌]] ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಿಮಪಾತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನಗರದಿಂದಾಚೆ ಹೋಗುವ ರಸ್ತೆಗಳು ಹಿಮದ ಕಾರಣ ಮುಚ್ಚಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Snow">{{Cite web|url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/147/147321_roads_chaos_as_snow_sweeps_in.html|title=Roads chaos as snow sweeps in Manchester|accessdate=2009-05-05|publisher=[[Manchester Evening News]]|date=೨೪ February ೨೦೦೫}}</ref> [[ಓಲ್ಡ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟ್ಯಾಂಡೆಡ್ಜ್‌]] ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ [[A62 ಹೆದ್ದಾರಿ]], [[ಷೆಫೀಲ್ಡ್‌|ಷೆಫೀಲ್ಡ್‌ನತ್ತ]] ಹಾದುಹೋಗುವ [[A57]] ([[ಸ್ನೇಕ್ ಪಾಸ್‌]]),<ref name="Peaks">{{Cite web|url=http://www.highpeak.co.uk/hp/h_snakbd.htm|title=Peak District sightseer's guide – Snake Pass|accessdate=2009-05-05|publisher=High Peak|year=2002|archive-date=2011-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110112081929/http://www.highpeak.co.uk/hp/h_snakbd.htm|url-status=dead}}</ref> ಹಾಗೂ [[ಸ್ಯಾಡ್ಲ್‌ವರ್ತ್‌ ಮೂರ್‌]] ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ [[M62]] ದಾರಿಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವಾಗಿವೆ. {{Manchester weatherbox}} == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == {{See also|Demography of Greater Manchester}} {| class="wikitable" border="1" id="toc" style="float:right;margin-left:2em;width:40%;font-size:85%" cellspacing="3" ! colspan="4"|'''ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ (ಹೋಲಿಕೆ)''' <ref>{{cite web|url=http://www.manchester.gov.uk/planning/studies/census/keyfacts/|title=2001 Census; Key facts sheets|publisher=manchester.gov.uk|author=United Kingdom Census 2001|date=2007-01-17|accessdate=2007-07-10|archive-date=2006-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721151251/http://www.manchester.gov.uk/planning/studies/census/keyfacts/|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadAreaSearch.do?a=7&i=1001&m=0&enc=1&areaSearchText=manchester&areaSearchType=13&extendedList=false|title=Manchester (Local Authority)|publisher=neighbourhood.statistics.gov.uk|author=United Kingdom Census 2001|year=2001|accessdate=2007-07-10}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | '''[[UK ಜನಗಣತಿ 2001]]''' | '''ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌''' | '''[[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]]''' | '''ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್''' |- | ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ | ೪೪೧,೨೦೦ | ೨,೫೪೭,೭೦೦ | ೪೯,೧೩೮,೮೩೧ |- | ವಿದೇಶೀ ಸಂಜಾತರು | ೧೫.೦% | ೭.೨% | ೯.೨% |- | ಬಿಳಿಯರು | ೮೧.೦% | ೯೧.೦% | ೯೧.೦% |- | ಏಷ್ಯನ್ನರು | ೯.೧% | ೫.೭% | ೪.೬% |- | ಕರಿಯರು | ೪.೫% | ೧.೨% | ೨-೩% |- | ೭೫ ವಯಸ್ಸು ಮೀರಿದವರು | ೬.೪% | ೭.೦% | ೭.೫% |- | [[ಕ್ರೈಸ್ತ]] | ೬೨.೪% | ೭೪% | ೭೨% |- | [[ಮುಸ್ಲಿಂ]] | ೯.೧% | ೫.೦% | ೩.೧% |} [[ಚಿತ್ರ:Greater Manchester Demography.png|thumb|right|ಇಸವಿ 1801ರಿಂದ 2001ರ ವರೆಗೆ, ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕೌಂಟಿಯ ನಗರವಿಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಂತೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮಾಹಿತಿ.]] The [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ ಜನಗಣತಿ 2001]] ಪ್ರಕಾರ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಿವಾಸಿಗಳ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೩೯೨,೮೧೯ ಇತ್ತು. ಇಸವಿ ೧೯೯೧ ಜನಗಣತಿಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತಲೂ ೯.೨%ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="2001 census">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00BN-A.asp|title=Manchester profile of 2001 census|accessdate=2006-10-25|publisher=Office for National Statistics|year=2003|archive-date=2011-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811110429/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00BN-A.asp|url-status=dead}}</ref> ಸುಮಾರು ೮೩,೦೦೦ ಜನರು ೧೬ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದರು, ೨೮೫,೦೦೦ ಜನರು ೧೬-೭೪ರ ವಯಸ್ಸಿನ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು, ಹಾಗೂ ೨೫,೦೦೦ ಜನರು ೭೫ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="2001 census" /> ೨೦೦೧ UK ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪೈಕಿ ೭೫.೯%ರಷ್ಟು ತಾವು UKದಲ್ಲಿಯೇ ಜನಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ''ಮ್ಯಾನ್ಕುನಿಯನ್ಸ್'' ‌ (ಅಥವಾ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಮ್ಯಾನ್ಕ್ಸ್‌) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ, ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಮಾಣ UKನಲ್ಲಿಯೇ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಕನಿಷ್ಠ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಅಧಿಕ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಅಂಕಿಅಂಶಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿರುವುದು.<ref name="2001 census" /> ಇಸವಿ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, '೬೦%ರಷ್ಟು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಿವಾಸಿಗಳು UKಯ ಅತಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ'.<ref name="Fastest Growing City" /> ಇಸವಿ ೨೦೦೬ದ ಅರ್ಧವಾರ್ಷಿಕ ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೪೫೨,೦೦೦ ಅಗಿದ್ದು, [[ವಾಯುವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌‌ನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದ ನಗರವಾಗಿದೆ.<ref name="2006 Mid-year estimates">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/Expodata/Spreadsheets/D9664.xls|title=Mid-year estimates for 2006|accessdate=2007-09-13|publisher=Office of National Statistics|year=2007|format=XLS|archive-date=2011-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110817102206/http://www.statistics.gov.uk/statbase/Expodata/Spreadsheets/D9664.xls|url-status=dead}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಕೇವಲ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಯುಗದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗಿ, ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ತುತ್ತತುದಿಗೆ ೭೬೬,೩೧೧ ಏರಿತು. ತುತ್ತತುದಿ ತಲುಪಿದ ಬಳಿಕ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕುಸಿಯತೊಡಗಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಿಸಿದ ಕಾರಣಗಳು [[ಕೊಳೆಗೇರಿ ತೆರವು]] ಹಾಗೂ [[WWII (ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ)|WWII (ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ)ನಂತರ]], ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಸಭೆಯಿಂದ [[ಹ್ಯಾಟರ್ಸ್ಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಲ್ಯಾಂಗ್ಲೆ]] ಮುಂತಾದ [[ಸಾಮಾಜಿಕ ಗೃಹ]][[ಓವರ್‌ಸ್ಪಿಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್‌|ಓವರ್‌ಸ್ಪಿಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ಗಳ]] ನಿರ್ಮಾಣದ ಹೆಚ್ಚಳ.<ref name="Slums">{{cite journal | last = Shapely | first = Peter | year = 2002–3 | title = The press and the system built developments of inner-city Manchester | journal = Manchester Region History Review | volume = 16 | pages = 30–39 | publisher = Manchester Centre for Regional History | location = Manchester | issn = 0952-4320 | url = http://www.mcrh.mmu.ac.uk/pubs/pdf/mrhr_16_shapely.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-11-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070221173022/http://www.mcrh.mmu.ac.uk/pubs/pdf/mrhr_16_shapely.pdf|archivedate=2007-02-21}}</ref> ಇತರೆ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳಂತೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಾಸಿಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. UKಯಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ ನಂತರ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು [[ಯಹೂದ್ಯ|ಯಹೂದ್ಯರ]] ಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದೆ. [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] ಸಹ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮುಸ್ಲಿಮ್‌ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Jewish Population">{{Cite web|url=http://www.somethingjewish.co.uk/regional_jews/manchester/index.htm|title="Second largest"|accessdate=2007-09-14|publisher=Something Jewish|archive-date=2007-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830204112/http://www.somethingjewish.co.uk/regional_jews/manchester/index.htm|url-status=dead}}</ref> ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಯಾದ ೦.೨೦%ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದವರು ೦.೪೪% ಇತ್ತು.<ref name="GayPopulation">{{Cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276778&c=manchester&d=13&e=16&g=351271&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1195748081500&enc=1&dsFamilyId=201|title=Manchester Neighbourhood Statistics – Same-Sex couples|accessdate=2007-11-22|publisher=Office of National Statistics|year=2001|archive-date=2012-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120912184935/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276778&c=manchester&d=13&e=16&g=351271&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1195748081500&enc=1&dsFamilyId=201|url-status=dead}}</ref> [[ಜಿಲ್ಲಾವಾರು ಜನಾಂಗೀಯ ವೈವಿಧ್ಯ|ಜಿಲ್ಲಾವಾರು ಜನಾಂಗೀಯ ವೈವಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ]], ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರವು ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ೩೪ನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಇಸವಿ ೨೦೦೫ರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ, ೭೭.೬% ಜನರು '[[ಬಿಳಿಯರು]]' (೭೧.೦% ನಿವಾಸಿಗಳು[[ಬಿಳಿಯ ಬ್ರಿಟಿಷರು]], ೩.೦% [[ಬಿಳಿಯ ಐರಿಷ್]]‌ರು, ೩.೬% [[ಇತರೆ ಬಿಳಿಯರು]]- ಮಿಶ್ರಿತ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೂರ್ವಿಕರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಸುಮಾರು ೨೫,೦೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ [[ಇಟಾಲಿಯನ್]]‌ ಮೂಲದ ಮ್ಯಾನ್ಕುನಿಯನ್ನರಿದ್ದಾರೆ. ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇವರದು ೫.೫%ರಷ್ಟು ಪಾಲಿದೆ <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/3223776.stm BBC NEWS | ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ | ಇಟಾಲಿಯನ್ಸ್ ರಿವೋಲ್ಟ್ ಓವರ್ ಚರ್ಚ್ ಕ್ಲೋಸರ್]</ref>). ೩.೨% [[ಮಿಶ್ರಿತ ಜನಾಂಗೀಯತೆ]] (೧.೩% ಮಿಶ್ರಿತ ಬಿಳಿಯ ಮತ್ತು ಕರಿಯ ಕೆರಿಬಿಯನ್ನರು, ೦.೬% ಮಿಶ್ರಿತ ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಕರಿಯ ಆಫ್ರಿಕನ್ನರು, ೦.೭% ಮಿಶ್ರಿತ ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯನ್‌, ೦.೭% ಇತರೆ ಮಿಶ್ರಿತ ಜನಾಂಗೀಯತೆ). ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ೧೦.೩%ರಷ್ಟು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯನ್‌ ಮೂಲದವರಿದ್ದಾರೆ (೨.೩% [[ಭಾರತೀಯ]], ೫.೮% [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ]], ೧.೦% [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶಿ]], ೧.೨% [[ಇತರೆ ದಕ್ಷಿಣ]]). ೫.೨% [[ಕರಿಯರು]] (೨.೦% [[ಕರಿಯ ಕೆರಬ್ಬಿಯನ್ನರು]], ೨.೭% [[ಕರಿಯ ಆಫ್ರಿಕನ್ನರು]] ಹಾಗೂ ೦.೫% [[ಇತರ ಕರಿಯರು]]). ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ೨.೩% [[ಚೀನೀ ಮೂಲದವರು]] ಹಾಗೂ ೧.೪% [[ಇತರೆ ಜನಾಂಗ|ಇತರೆ ಜನಾಂಗದವರಿದ್ದಾರೆ]].<ref name="Ethnic groups">{{Cite web|url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276778&c=Manchester&d=13&e=13&g=351271&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1198673035015&enc=1&dsFamilyId=1812|title=Manchester ethnic grouping percentages|accessdate=2007-12-26|publisher=Office of National Statistics|year=2005|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206062805/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276778&c=Manchester&d=13&e=13&g=351271&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1198673035015&enc=1&dsFamilyId=1812|url-status=dead}}</ref> [[ಮಾಸ್‌ ಸೈಡ್‌]], [[ಲಾಂಗ್‌ಸೈಟ್‌]], [[ಚೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಹಿಲ್‌]], [[ರಷ್ಹೋಮ್‌]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಎಂದು ಕಿಡ್‌ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Kidd" /> [[ಸೇಂಟ್‌ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌ ಡೇ]] ಮೆರವಣಿಗೆ ಸೇರಿದಂತೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಐರಿಷ್‌ ಉತ್ಸವವು ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="Irish festival">{{Cite web|url=http://www.manchesteririshfestival.co.uk|title=The Manchester Irish Festival: the largest in the UK|accessdate=2007-06-28|publisher=Manchester Irish Festival Website|year=2007}}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ,ಓರಿಯಂಟಲ್ ಉಪಾಹಾರಮಂದಿರಗಳು ಮತ್ತು ಚೀನೀ ಪ್ರಧಾನಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಗಣನೀಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಸ್ಥಾಪಿತ [[ಚೈನಾಟೌನ್]]‌ ಸಹ ಇದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಸ್ಥಳೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಿಗೆ ಸೇರುವ ಚೀನೀ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Chinatown">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/manchester/chinatown/2004/01/history.shtml|title=History of Manchester's Chinatown|accessdate=2007-11-22|publisher=[[bbc.co.uk]]|year=೨೦೦೪|work=[[BBC]]}}</ref> ಇಸವಿ ೨೦೦೫ಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡಲಾದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧ ಘಟನೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ತೀವ್ರವಾದ [[ನಗರೀಕರಣ|ನಗರೀಕರಣದ]] ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆಟ್ಟ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನಗರದ [[ಮಾಸ್‌ ಸೈಡ್]]‌ ಮತ್ತು [[ವೈಥೆನ್ಷಾ]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರತಿ ೧,೦೦೦ ಜನರಲ್ಲಿ, ವಾಹನ-ಸಂಬಂಧಿತ ಅಪರಾಧಗಳು ಹಾಗೂ ವಾಹನ ಕಳುವಿನ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ ೭.೬ ಮತ್ತು ೨.೯ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ೨೫.೫ ಮತ್ತು ೮.೯ ಆಗಿತ್ತು.<ref name="CrimeFigs">{{Cite web|url=http://www.upmystreet.com/local/police-crime/figures/l/Manchester.html|title=Local Area Crime Figures for Manchester|accessdate=2007-11-22|publisher=UpMyStreet,co.uk|year=2006/7|archive-date=2007-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20071125172649/http://www.upmystreet.com/local/police-crime/figures/l/Manchester.html|url-status=dead}}</ref> ಲೈಂಗಿಕ ಅಪರಾಧಗಳ ಸರಾಸರಿ ೦.೯ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ೧.೯ ಆಗಿತ್ತು.<ref name="CrimeFigs"/> ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ವಿರುದ್ಧ ಹಿಂಸಾಪರಾಧದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ೧೬.೭ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದ ಸರಾಸರಿ ೩೨.೭ ಆಗಿತ್ತು.<ref name="CrimeFigs"/> ಅಪರಾಧದ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ೨೦೦೬-೦೭ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="CrimeFigsAbout">{{Cite web|url=http://www.upmystreet.com/local/police-crime/learn-more/l/Manchester.html|title=Local Area Crime Figures for Manchester – Learn More section|accessdate=2007-11-22|publisher=UpMyStreet,co.uk|year=2006/7|archive-date=2007-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20071028143906/http://www.upmystreet.com/local/police-crime/learn-more/l/Manchester.html|url-status=dead}}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರೀ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಲಾದ ಕಾರ್ಯಶೀಲ ನಗರ ವಲಯದ [[ಯುರೋಸ್ಟ್ಯಾಟ್]]‌ ಮಾನದಂಡವಾದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ವಿಶಾಲ ನಗರ ವಲಯ|ವಿಶಾಲ ನಗರ ವಲಯದಲ್ಲಿ]] ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ೨,೫೩೯,೧೦೦ ಆಗಿತ್ತು.<ref name="urbanaudit">{{cite web|url=http://www.urbanaudit.org/CityProfiles.aspx?CityCode=UK008C&CountryCode=UK|title=Urban Audit - City Profiles: Manchester|publisher=Urban Audit|accessdate=2008-10-05|archive-date=2013-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112222759/http://www.urbanaudit.org/CityProfiles.aspx?CityCode=UK008C&CountryCode=UK|url-status=dead}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಜೊತೆಗೆ, LUZ [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] ಕೌಂಟಿಯ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಸಹ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|title=Towards a Common Standard|page=29|format=PDF|publisher=Greater London Authority|accessdate=2008-10-05|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217143002/http://www.london.gov.uk/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|url-status=dead}}</ref> ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌‌ನಲ್ಲಿ [[ಲಂಡನ್]]‌ ನಂತರ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ LUZ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಲಯವಾಗಿದೆ. == ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಧೆ == {{Main|Economy of Manchester}} {{See also|List of companies based in Greater Manchester}} thumb|right|ಬೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಗೋಪುರದಿಂದ ಕಂಡಂತೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ಇರುಳಿನ ದೃಶ್ಯ. [[ಚಿತ್ರ:Chinatown arch manchester.jpg|right|thumb|ಚೀನಾಟೌನ್‌ನ ಕಮಾನಿನ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ.]] ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಇದು ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಇಂದು ಸೇವಾ-ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ, ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ, UKಯಲ್ಲೇ ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ಒಳಬರುವ ಹೂಡಿಕೆಯು ರಾಜಧಾನಿಯ ನಂತರ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿತ್ತು.<ref name="SoTC"/> ''ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸ್ಟೇಟ್ ಆಫ್‌ ದಿ ಸಿಟಿ ರಿಪೋರ್ಟ್‌'' ಹಣಕಾಸಿನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಸೇವೆಗಳು, ಜೀವವಿಜ್ಞಾನ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು, ಸೃಜನಾತ್ಮಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮ, ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="SoTC">{{cite web | url = http://www.manchesterpartnership.org.uk/includes/uploads/File/State%20of%20the%20City%2017%20OCT%20FINAL.pdf | title = Manchester’s State of the City Report 2006/2007 | accessdate = 2007-10-21 | author = Manchester Partnership | coauthors = Manchester City Council; KPMG | year = 2007 | month = September | format = PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071028165252/http://www.manchesterpartnership.org.uk/includes/uploads/File/State%20of%20the%20City%2017%20OCT%20FINAL.pdf|archivedate=2007-10-28}}</ref> ಇಸವಿ ೨೦೦೭ ಮತ್ತು ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ನಗರವು,UKಯಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಎರಡನೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಗರ ಎಂಬ ಶ್ರೇಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url = http://www.cushwake.com/cwglobal/jsp/newsDetail.jsp?repId=c19200007p&LanId=EN&LocId=GLOBAL |title = London, Manchester and Birmingham lead UK survey of business friendly cities |accessdate = 2008-09-24 |date = 24 September 2008 |publisher = [[Cushman & Wakefield]] |work = Cushman & Wakefield web pages |archive-date = 2008-11-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081127031929/http://www.cushwake.com/cwglobal/jsp/newsDetail.jsp?repId=c19200007p&LanId=EN&LocId=GLOBAL |url-status = dead }}</ref> ಇಸವಿ ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ UKಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರನೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಗರ ಎನಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url = http://www.cushwake.com/cwglobal/jsp/newsDetail.jsp?repId=c27300017p&LanId=EN&LocId=GLOBAL |title=European Cities Monitor: Warsaw named as favoured city for expansion; London leads again|accessdate = 2009-10-07|date = 6 October 2008 |publisher=[[Cushman & Wakefield]]}}</ref> ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, UKಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಚೇರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿದೆ.<ref name="Manc CGF"/> ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ UK [[GVA|GVAದ]] £೪೨ ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದಷ್ಟು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌‌ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೊತ್ತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ [[ವೇಲ್ಸ್‌]] ಅಥವಾ [[ಈಶಾನ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref name="RegionalGVA">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/Regional_GVA_December_2007.pdf|title=Regional GVA December 2007 (Page 7)|accessdate=2008-03-29|publisher=[[Office for National Statistics]]|year=೨೦೦೭|format=PDF|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080108083547/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/Regional_GVA_December_2007.pdf|archivedate=2008-01-08}}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ, ವಲಯವಾರು ಹಾಗೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಹಿವಾಟುಗಳಿಗೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದೆ.<ref name="Manc CGF"/> ಇದು ಯುರೋಪ್‌ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹಣಕಾಸಿನ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ೧೫,೦೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌, ಹಣಕಾಸು ಹಾಗೂ ೬೦ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Manc CGF"/> ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕ-ಸ್ವಾಮ್ಯದ ವಾಣಿಜ್ಯವಹಿವಾಟು [[ದಿ ಕೊ-ಆಪರೇಟಿವ್‌ ಗ್ರೂಪ್]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಹೊಂದಿದ್ದು,ನಗರದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕಾನೂನು ಕ್ಷೇತ್ರ, ಲೆಕ್ಕನಿರ್ವಹಣೆ, ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾ ಸಲಹೆ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ವೃತ್ತಿಪರ ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸೇವೆಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿವೆ.<ref name="Manc CGF"/> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗ]] ಹಾಗೂ ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದೆ. ಮಾಸ್ಲೆ ಬೀದಿ, ಡೀನ್ಸ್‌ಗೇಟ್‌, ಕಿಂಗ್ಸ್‌ ಬೀದಿ ಮತ್ತು ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿಗೆ ಗಮನಹರಿಸಿದೆ. [[ಸ್ಪಿನಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್ಸ್‌]] ಎಂಬುದು £೧.೫&nbsp;ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಬಹು-ಉಪಯೋಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಡೀನ್ಸ್‌ಗೇಟ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಲಯ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ, ಊಟೋಪಚಾರ ಸೇವೆ ಸೌಲಭ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಅಂಕಣಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಲವು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಉದ್ದಿಮೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬಾಡಿಗೆಗಿವೆ; ಜೊತೆಗೆ, ಒಂದು [[ನಾಗರಿಕ ನ್ಯಾಯ ಕೇಂದ್ರ|ನಾಗರಿಕ ನ್ಯಾಯ ಕೇಂದ್ರವೂ]] ಸಹ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ೨೦೦೭ರಿಂದ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite news | first = Tom | last = Calverley | title = Landmark court opens | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/1021575_landmark_court_opens | work = [[Manchester Evening News]] | publisher = M.E.N media | date = ೨೫ October ೨೦೦೭ | accessdate = ೨೦೦೭-೧೧-೦೧ }}<br />• {{cite news | first = Chris | last = Barry | title = City's 5-star rebirth | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/1019502_citys_5star_rebirth | work = [[Manchester Evening News]] | publisher = M.E.N media | date = ೧೨ October ೨೦೦೭ | accessdate = ೨೦೦೭-೧೧-೦೧ }}<br />• {{cite web | url = http://www.spinningfields-manchester.com/ | title = Spinningfields | accessdate = 2007-11-01 | year = 2005 | publisher = Allied London | archive-date = 2007-11-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071112041259/http://www.spinningfields-manchester.com/ | url-status = dead }}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ವಾಯುವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌ಗಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದೆ.<ref name="Manc CGF">{{cite web|url=http://m2002.thecgf.com/Manchester/|format=http|title=Manchester host city; All about Manchester|author=Anon|publisher=m2002.thecgf.com|year=2002|accessdate=2007-11-08|archive-date=2007-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106101646/http://m2002.thecgf.com/Manchester/|url-status=dead}}</ref> ಮಾರಾಟ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ, ಇದು UKದಲ್ಲಿಯೇ ಮೂರನೆಯ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರಾಟದ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/manchester/lifeinmanchester/shopping.shtml | title = Life in Manchester - Shopping | accessdate = 2007-10-12 | date = 15 December 2004 | work = bbc.co.uk | publisher = BBC }}<br />•{{cite news | first = Beverley | last = Fearis | title = Shopping: Spend, spend, spend <!-- and a lot more ... --> | work = Guardian Magazine Supplement | publisher = The Guardian | date = 29 September 2007 | accessdate = 2007-10-12 | quote = When it comes to shopping for fashion, Manchester is hard to beat. Rub shoulders with the Wags in the designer stores of Exchange Square and New Cathedral Street ...}}<br />•{{cite web | url = http://www.caci.co.uk/188.aspx | title = Credit crunch resistant retail centres unveiled | accessdate = 2009-05-04 | work = CACI web pages | publisher = CACI Limited | year = 2008 | month = April | archive-date = 2009-01-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090106175807/http://www.caci.co.uk/188.aspx | url-status = dead }}<br />•{{cite press release | title = Experian publishes the definitive 2007 retail ranking | publisher = Experian | date = 28 September 2007 | url = http://press.experian.com/documents/showdoc.cfm?doc=2822 | accessdate = 2007-10-12 | archive-date = 2007-11-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071111034324/http://press.experian.com/documents/showdoc.cfm?doc=2822 | url-status = dead }}</ref> ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸರಪಳಿ ಅಂಗಡಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ನಾಜೂಕು ವಸ್ತುಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳ ವರೆಗೂ ವಿವಿಧ ಅಂಗಡಿಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ [[ವಿವಿಯೆನ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ವುಡ್]]‌‌, [[ಎಂಪೊರಿಯೊ ಅರ್ಮಾನಿ]], [[DKNY]], [[ಹಾರ್ವೆ ನಿಕೊಲ್ಸ್‌]], [[ಚಾನೆಲ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಹರ್ಮೆಸ್‌]] ಅಂಗಡಿಗಳು ಸೇರಿವೆ. UKಯ ನಗರವಲಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಳಿಗೆ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅರ್ನ್‌ಡೇಲ್‌]] ಸೇರಿದಂತೆ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಹಲವು ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮಳಿಗೆಗಳಿವೆ.<ref name="Arndale"/> == ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳು == {{Main|Architecture of Manchester}} {{See also|List of tallest buildings and structures in Manchester|List of streets in Manchester}} [[ಚಿತ್ರ:Beetham Tower Northern.jpg|thumb|right|ಡೀನ್ಸ್‌ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಗೋಪುರ. ಪ್ರಸಕ್ತ ಇದು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ ಹಾಗೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ವಾಸಗೃಹಗಳಿರುವ ಗೋಪುರವಾಗಿದೆ.]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಕಟ್ಟಡಗಳು [[ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌]] ಶೈಲಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು [[ಸಮಕಾಲೀನ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ|ಸಮಕಾಲೀನ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ]] ವರೆಗೂ, ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ವಾಸ್ತು ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ನಗರದ ಬಹಳಷ್ಟು ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ [[ಕೆಂಪು ಇಟ್ಟಿಗೆ|ಕೆಂಪು ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು]] ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ನಗರದ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗವು ಅದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ ವಹಿವಾಟಿನ ಜಾಗತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ದಿನಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಗೊಡುತ್ತವೆ.<ref name="Hartwell" /> ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಾಚೆ, ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ [[ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿ|ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳು]] ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮುಚ್ಚಿದ ನಂತರವೂ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದಿವೆ; ಇನ್ನು ಹಲವನ್ನು ವಸತಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮರುಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿವೆ. [[ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌|ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪುರ ಭವನ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪುರ ಭವನವನ್ನು]] [[ಗೋಥಿಕ್‌ ರಿವೈವಲ್]]‌ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>ರಾಬಿನ್ಸನ್‌ (೧೯೮೬), ''ದಿ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್‌ ಆಫ್‌ ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌'' , ಪಿ.&nbsp;೧೫೩</ref> [[ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿಂಸ್ಟರ್‌ ಅರಮನೆ|ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿಂಸ್ಟರ್‌ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ]] ಚಲನಚಿತ್ರ ಚಿತ್ರೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಅನುಮತಿ ನೀಡದಿರುವ ಕಾರಣ, ಬದಲೀ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ, ಈ ಪುರಭವನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ನಡೆಸುವುದುಂಟು.<ref>{{cite web|url = http://www.manchester.gov.uk/townhall/documents/filmcharter.pdf|title = Film Location Charter|accessdate = 2007-11-12|date = 8 September 2003|format = PDF|publisher = [[Manchester City Council]]|archive-date = 2006-12-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20061210094514/http://www.manchester.gov.uk/townhall/documents/filmcharter.pdf|url-status = bot: unknown}}<br />•{{cite web|url = http://www.manchester.gov.uk/townhall/venues/filming.htm|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070424185615/http://www.manchester.gov.uk/townhall/venues/filming.htm|archivedate = 2007-04-24|title = Filming at Manchester Town Hall|accessdate = 2007-11-12|date = 17 October 2006|work = Manchester City Council web pages|publisher = Manchester City Council}}</ref> ೧೯೬೦ರ ಹಾಗೂ ೧೯೭೦ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಹಲವು [[ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ನಿಲ್ದಾಣ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ನಿಲ್ದಾಣದ]] ಬಳಿಯಿರುವ [[CIS ಗೋಪುರವು]] ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ [[ಬೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಗೋಪುರ|ಬೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಗೋಪುರನಿರ್ಮಾಣ]] ಮುಗಿಸುವ ತನಕ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಗೋಪುರವೆಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, [[ಹಿಲ್ಟನ್‌ ಹೋಟೆಲ್]]‌ ಎಂಬ ಉಪಾಹಾರ ಗೃಹ ಹಾಗೂ ವಸತಿಸಂಕೀರ್ಣಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಭರಾಟೆಗೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ, ಲಂಡನ್‌ನ ಹೊರಗೆ, UKಯಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯೆತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿತ್ತು.ಆದರೂ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ, ಇಸವಿ ೨೦೦೮ರ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ಗೋಪುರ|ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ಗೋಪುರದ]] ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ನಿಲ್ದಾಣ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ನಿಲ್ದಾಣದ]] ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು (ಯೋಜನೆ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ).<ref name="Inacity">{{Cite web|url=http://www.manchesterconfidential.co.uk/property/index.asp?Sessionx=IpqiNw86JwfkNwB6IaqiNwA&realname=Too_hot_to_handle&frombounce=yes|title=Inacity step out as Ballymore stride in with plans for Eastgate Tower|accessdate=2007-09-11|publisher=Manchester Confidential|year=2007|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206030740/http://www.manchesterconfidential.co.uk/property/index.asp?Sessionx=IpqiNw86JwfkNwB6IaqiNwA&realname=Too_hot_to_handle&frombounce=yes|url-status=dead}}</ref> [[ಅಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ರೋಡ್‌ ನಿಲ್ದಾಣ|ಅಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ರೋಡ್‌ ನಿಲ್ದಾಣದ]] ಎದುರಿಗಿರುವ [[ಹಸಿರು ಭವನ|ಹಸಿರು ಭವನವು]] ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಪರಿಸರ-ಸ್ನೇಹಿ ಗೃಹನಿರ್ಮಾಣ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು UKಯ ಕೆಲವೇ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ನಗರ ವಿಭಾಗದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ [[ಹೀಟನ್‌ ಪಾರ್ಕ್]] ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪುರಸಭಾ ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದು ಉದ್ಯಾನಪ್ರದೇಶದ {{convert|610|acre|ha}} ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.<ref name="HeatonPark">{{Cite web|url=http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/documents_info.php?categoryID=200073heaton/&documentID=1422|title=About Heaton Park|accessdate=2007-11-23|publisher=[[Manchester City Council]]|year=೨೦೦೫|archive-date=2008-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080315081308/http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/documents_info.php?categoryID=200073heaton%2F&documentID=1422|url-status=dead}}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ ೧೩೫ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು, ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಮುಕ್ತ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ.<ref name="Parks">{{Cite web|url=http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/documents.php?categoryID=200073|title=Manchester's parks and open spaces|accessdate=2007-11-23|publisher=[[Manchester City Council]]|year=೨೦೦೫}}</ref> ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ಚೌಕಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌]], [[ಬಿಷಪ್‌ ಜೇಮ್ಸ್‌ ಫ್ರೇಸರ್‌]], [[ಆಲಿವರ್‌ ಹೇವುಡ್‌]], [[ವಿಲಿಯಮ್‌ ಇವರ್ಟ್‌ ಗ್ಲ್ಯಾಡ್‌ಸ್ಟೋನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಜಾನ್‌ ಬ್ರೈಟ್‌|ಜಾನ್‌ ಬ್ರೈಟ್‌ರ]] ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಚೌಕದಲ್ಲಿದೆ. [[ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಣಿ]], [[ರಾಬರ್ಟ್ ಪೀಲ್‌]], [[ಜೇಮ್ಸ್‌ ವ್ಯಾಟ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಡ್ಯೂಕ್‌ ಆಫ್‌ ವೆಲಿಂಗ್ಟನ್|ಡ್ಯೂಕ್‌ ಆಫ್‌ ವೆಲಿಂಗ್ಟನ್‌ರ]] ಸ್ಮಾರಕಗಳು [[ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್‌|ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿವೆ]]. ಸೇಂಟ್‌ ಪೀಟರ್ಸ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಎಡ್ವಿನ್‌ ಲುಟ್ಯೆನ್ಸ್‌]] ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸ್ಮಾರಕ ಸಮಾಧಿಯು, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಯುದ್ಧ ವೀರರ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕ ಸಮಾಧಿ. [[ಸ್ಯಾಕ್ವಿಲ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌|ಸ್ಯಾಕ್ವಿಲ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] [[ಅಲಾನ್‌ ಟುರಿಂಗ್‌ ಸ್ಮಾರಕ|ಅಲಾನ್‌ ಟುರಿಂಗ್‌ ಸ್ಮಾರಕವು]] ಆಧುನಿಕ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌ನ ಜನಕರಾಗಿ ಇವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ. ಜಾರ್ಜ್‌ ಗ್ರೇ ಬರ್ನಾರ್ಡ್‌ ರಚಿಸಿದ [[ಅಬ್ರಾಹಂ ಲಿಂಕನ್]] ಪ್ರತಿಮೆಯು ನಾಮಸೂಚಕ ಲಿಂಕನ್ ಚೌಕದಲ್ಲಿದೆ(ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಗರದ [[ಪ್ಲ್ಯಾಟ್‌ ಫೀಲ್ಡ್ಸ್‌|ಪ್ಲ್ಯಾಟ್‌ ಫೀಲ್ಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿತ್ತು]]).ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಒಹಾಯೊ ರಾಜ್ಯದ ಸಿಂಸಿನ್ನಟಿ ನಗರದ ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಫೆಲ್ಪ್ಸ್‌ ಟ್ಯಾಫ್ಟ್‌ ದಂಪತಿಗಳು ನಗರಕ್ಕೆ ಇದನ್ನು ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದರು. [[ಹತ್ತಿ ಕ್ಷಾಮ]] ಹಾಗೂ ೧೮೬೧–೧೮೬೫ <ref name="PSGM">{{cite book |last1=Cocks |first1=Harry |last2=Wyke |first2=Terry |title=Public Sculpture of Greater Manchester |series=Public Sculpture of Britain |publisher=Liverpool University Press |location=Liverpool |year=2004 |pages=11–27, 88–92, 111–121, 123–5, 130–2 |isbn=0-85323-567-8}}</ref> ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಅಮೆರಿಕನ್ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧ|ಅಮೆರಿಕನ್ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]] ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ವಹಿಸಿದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ [[ಕಾಂಕಾರ್ಡ್]] ವಿಮಾನವೊಂದು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಡಲಾಗಿದೆ. &nbsp;{{clear}} == ಸಾರಿಗೆ == {{imagestack|float=right| [[ಚಿತ್ರ:Manchester Piccadilly station approach - April 11 2005.jpg|thumb|[[Manchester Piccadilly Station]], the principal railway and [[Manchester Metrolink|Metrolink]] station in Manchester.]] [[ಚಿತ್ರ:No 3001 Manchester Metrolink tram.jpg|thumb|A [[Manchester Metrolink|Metrolink tram]].]] [[ಚಿತ್ರ:Manchester free zone bus.jpg|thumb|One of the zero-fare [[bus]]es.]] }} {{Main|Transport in Manchester}} {{See also|Manchester Airport|List of railway stations in Greater Manchester|Manchester Congestion Charge|Greater Manchester Transport Innovation Fund (TiF)}} ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹಾಗೂ ವಾಯುವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ವಲಯದ ವಾಸಿಗಳಿಗೆ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು]] ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಸಂಚಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನವಾಗಿದೆ. ಇದು ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ೨೧.೦೬ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದೆ. ಯುರೋಪ್‌, ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾ, ಕೆರಿಬಿಯನ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು, ಆಫ್ರಿಕಾ, ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ವಲಯ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ವಿಮಾನ ಯಾನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿವೆ ([[ಲಂಡನ್ ಹೀಥ್ರೋ|ಲಂಡನ್ ಹೀಥ್ರೋಗಿಂತ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ.).<ref>{{cite news | first = James | last = Wilson | title = A busy hub of connectivity | work = [[Financial Times]] – FT report – doing business in Manchester and the NorthWest | publisher = The Financial Times Limited | date = ೨೬ April ೨೦೦೭}}</ref> ಎರಡನೆಯ ರನ್ವೆಯನ್ನು ಇಸವಿ ೨೦೦೧ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದಲೂ, ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಇಸವಿ ೨೦೦೫ರಿಂದಲೂ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಹುಶಃ ಅಷ್ಟೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಕ ರೈಲು ಜಾಲವಿದೆ. ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ, ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ]] ೨೦೦೫ ಮತ್ತು ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Citeweb|title=Passenger Numbers 2005-06|url=http://www.rail-reg.gov.uk/upload/xls/station_usage_2005-06.xls|accessdate=2007-10-01|archive-date=2013-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130122100934/http://www.rail-reg.gov.uk/upload/xls/station_usage_2005-06.xls|url-status=dead}}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ರೈಲು ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆ [[ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ರೇಲ್]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಉತ್ತರ ಭಾಗದುದ್ದಕ್ಕೂ ರೈಲು ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇತರೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರೈಲು ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ [[ವರ್ಜಿನ್‌ ಟ್ರೇನ್ಸ್‌]] ಸಹ ಸೇರಿದೆ. [[ಲಿವರ್ಪೂಲ್‌ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ರೈಲ್ವೆ]] ವಿಶ್ವದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ರೈಲುಮಾರ್ಗವಾಗಿತ್ತು. ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೌಂಟಿಯಾದ್ಯಂತ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ರೈಲು ಜಾಲ ಮತ್ತು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಡಜನ್‌‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ರೈಲು ಆಧಾರಿತ ಉದ್ಯಾನವನ ಮತ್ತು ರೈಡ್ ತಾಣಗಳಿವೆ.<ref name="Park & Ride">{{Cite web|url=http://www.gmpte.com/content.cfm?category_id=3365350|title=GMPTE Park & Ride – Stations and Stops|accessdate=2007-09-11|publisher=[[GMPTE]]|year=೨೦೦೭|archive-date=2007-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20071009125451/http://www.gmpte.com/content.cfm?category_id=3365350|url-status=dead}}</ref> ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ನಿಲ್ದಾಣದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ್ನು [[ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌ನ ರೈಲುಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯತೆ ಕುರಿತು ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಲೆಂದು ಸರ್ಕಾರವು ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿತು.<ref name="Rail hub">{{Cite web|url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/1018628_plans_for_rail_capital_of_north|title=Plans for rail capital of north|accessdate=2007-10-05|publisher=MEN Media|date=5 October 2007|work=[[Manchester Evening News]]}}</ref> ಇಸವಿ ೧೯೯೨ರಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮೆಟ್ರೊಲಿಂಕ್]]‌ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ,ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಆಧುನಿಕ [[ಲಘು ರೈಲು]] [[ಟ್ರ್ಯಾಮ್]]‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೊಂದಿದ UKಯಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ನಗರವಾಯಿತು. ಸದ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು, ಲಘು ರೈಲಿಗಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದ ಮುಂಚಿನ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ರೈಲು ಹಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಚಲಿಸಿ, ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾದ ಟ್ರ್ಯಾಮ್‌ ಹಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹಾದುಹೋಗಿ ನಗರ ಕೇಂದ್ರ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="metrolink-history">{{cite web|url=http://www.metrolink.co.uk/pdf/past_present_future.pdf|title=Metrolink History|date=2004-03-09|publisher=Manchester Metrolink|accessdate=2009-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040428044638/http://www.metrolink.co.uk/pdf/past_present_future.pdf|archivedate=2004-04-28}}</ref> {{convert|23|mi|km|abbr=on}}-ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು,೩೭ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ(ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಐದು ಬೀದಿ ಟ್ರ್ಯಾಮ್‌ ನಿಲುಗಡೆಗಳು ಸೇರಿ) ವಿಸ್ತರಣಾ ಯೋಜನೆಯೊಂದು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.gmpte.com/upload/library/met_brochure_0303.pdf | title = Metrolink: a network for the twenty-first century | accessdate = 2007-09-19 | year = 2002 | format = PDF | publisher = GMPTE|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031206031659/http://www.gmpte.com/upload/library/met_brochure_0303.pdf|archivedate=2003-12-06}}</ref> ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಬಸ್‌ ಸೇವಾ ಜಾಲವಿದೆ. ನಗರದಿಂದ ಹರಡಿ, [[ಗ್ರೇಟರ್ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] ವಲಯದಲ್ಲಿ ೫೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಸ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತಮ್ಮ ಬಸ್‌ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇಸವಿ ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ [[ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವ]] ಮುಂಚೆ, SELNEC ಹಾಗೂ ಆನಂತರ GMPTE ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಬಸ್‌ಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸಿದವು.<ref name="SELNEC buses">{{Cite web|url=http://www.gmbuses.co.uk/library/history/history.html|title=History of GM Buses and SELNEC PTE|accessdate=2007-09-20|publisher=Greater Manchester Buses Group|year=2000|archive-date=2012-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208053958/http://www.gmbuses.co.uk/library/history/history.html|url-status=dead}}</ref> ಆನಂತರ, [[GM ಬಸಸ್‌]] ಬಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಖಾಸಗೀಕರಣದ ನಂತರ, ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಇಬ್ಭಾಗವಾಗಿ GM ಬಸಸ್‌ ನಾರ್ತ್‌ ಮತ್ತು GM ಬಸಸ್‌ ಸೌತ್‌ ಎಂಬ ಉಪ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದವು. ಆನಂತರ, ಇವೆರಡು ಉಪಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಫಸ್ಟ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟೇಜ್‌ಕೋಚ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]]‌ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡವು.<ref>{{cite web | url = http://www.gmpte.com/upload/library/t&s01_02.pdf | title = GMPTE Trends and Statistics 2001/2002 | accessdate = 2007-09-19 | year = 2002 | format = PDF | publisher = GMPTE | pages = 28–9 | archive-date = 2009-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090327122708/http://www.gmpte.com/upload/library/t%26s01_02.pdf | url-status = dead }}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ,ಫಸ್ಟ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌,ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಸುತ್ತ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಒಯ್ಯುವ [[ಉಚಿತ]] [[ಮೆಟ್ರೊಷಟ್ಲ್‌]] ಬಸ್‌ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಹ ನಡೆಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news | first = Clarissa | last = Satchell | title = Free buses on another city route | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/175/175041_free_buses_on_another_city_route.html | work = [[Manchester Evening News]] | publisher = M.E.N media | date = ೨೨ September ೨೦೦೫ | accessdate = ೨೦೦೭-೦೯-೧೮}}</ref> ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕಾಲದ ಅವಶೇಷವಾಗಿರುವ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕಾಲುವೆ ಜಾಲವು ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುವಿನ ಸಮಯದ ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹಡಗು ಕಾಲುವೆ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹಡಗು ಕಾಲುವೆಯು]] ಈಗಲೂ ತೆರೆದಿದ್ದರೂ, ಮೇಲ್ತುದಿಯತ್ತ ಸಂಚಾರದ ದಟ್ಟಣೆ ಅಷ್ಟಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web | url = http://www.waterscape.com/North_West_Cities | title = North West Cities | accessdate = 2007-09-19 | year = 2007 | work = Waterscape | publisher = British Waterways | archive-date = 2008-10-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081024224144/http://www.waterscape.com/North_West_Cities | url-status = dead }}<br />•{{cite news | first = Nigel | last = Pivaro | title = Ship canal cruising is all the rage | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/226/226106_ship_canal_cruising_is_all_the_rage.html | work = [[Manchester Evening News]] | publisher = M.E.N media | date = ೨೦ October ೨೦೦೬ | accessdate = ೨೦೦೭-೦೯-೧೯ }}</ref> == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == {{Main|Culture of Manchester}} {{See also|List of people from Manchester}} === ಸಂಗೀತ === {{Main|Music of Manchester|List of bands from Manchester|Madchester}} [[ಚಿತ್ರ:Bridgewater Hall in 2008.jpg|thumb|ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ವಾಟರ್‌ ಹಾಲ್‌]] [[ಚಿತ್ರ:Manchester V. Cancer.jpg|thumb|MEN ಅರೆನಾ]] [[ಚಿತ್ರ:SmithsPromoPhoto TQID 1985.jpg‎|thumb|ದಿ ಸ್ಮಿತ್ಸ್‌ ಎಂಬ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯತಂಡ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸಂಗೀತ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತ ಪಡೆದ ವಾದ್ಯತಂಡಗಳಲ್ಲಿ [[ದಿ ಸ್ಮಿತ್ಸ್‌]], [[ಬಝ್‌ಕಾಕ್ಸ್‌]], [[ದಿ ಫಾಲ್‌]], [[ಜಾಯ್‌ ಡಿವಿಜನ್‌]] ಮತ್ತು ಅದರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ವಾದ್ಯತಂಡ [[ನ್ಯೂ ಆರ್ಡರ್‌]], [[ಒಯೆಸಿಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಡವ್ಸ್‌]] ಸೇರಿದೆ. ೧೯೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದ ಇಂಡೀ ವಾದ್ಯತಂಡಗಳಿಗೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯ ಸೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಹ್ಯಾಪಿ ಮಂಡೇಸ್‌]], [[ಇಂಸ್ಪಿರಲ್‌ ಕಾರ್ಪೆಟ್ಸ್‌]], [[ಜೇಮ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ದಿ ಸ್ಟೋನ್‌ ರೋಸಸ್‌]] ಸೇರಿವೆ. ಈ ವಾದ್ಯತಂಡಗಳು '[[ಮ್ಯಾಡ್ಚೆಸ್ಟರ್]]'‌ ಸೀನ್ ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ಮೂಲದಿಂದ ಬಂದವು. ಇವು ಫ್ಯಾಕ್‌ ೫೧ ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾ ([[ದಿ ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾ]] ಎಂದು ಸರಳವಾಗಿ ಹೆಸರಾಗಿದೆ) ಸುತ್ತ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ. [[ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್]]‌ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ [[ಟೊನಿ ವಿಲ್ಸನ್]]‌ ಇದನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ್ದರು. ದಕ್ಷಿಣ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮೂಲದ್ದಾದರೂ ಸಹ, [[ದಿ ಕೆಮಿಕಲ್‌ ಬ್ರದರ್ಸ್]]‌ ವಾದ್ಯತಂಡವು ತರುವಾಯ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಯಿತು.<ref name="ChemBros">{{Cite web|url=http://www.manchester.ac.uk/undergraduate/ourreputation/distinguishedalumni/thechemicalbrothers/|title=The Chemical Brothers – Alumni|accessdate=2007-11-12|publisher=[[University of Manchester]]|year=೨೦೦೫}}</ref> ಸ್ಟೋನ್‌ ರೋಸಸ್ ವಾದ್ಯತಂಡದ ಮಾಜಿ ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾವಿದ [[ಇಯಾನ್‌ ಬ್ರೌನ್‌]] ಮತ್ತು ಸ್ಮಿತ್ಸ್‌ ವಾದ್ಯತಂಡದ ಮಾಜಿ ಕಲಾವಿದ [[ಮೊರಿಸ್ಸೆ]] ಇಂದಿಗೂ ಸೊಲೊ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆದು ಸಾಫಲ್ಯ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಇತರೆ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಟೇಕ್‌ ದಟ್]]‌ ಮತ್ತು [[ಸಿಂಪ್ಲಿ ರೆಡ್]]‌ ಸಹ ಸೇರಿದೆ. ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮೂಲದ ವಾದ್ಯತಂಡಗಳಲ್ಲಿ [[ಎ ಗಯ್ ಕಾಲ್ಡ್‌ ಜೆರಾಲ್ಡ್‌]], [[ದಿ ವರ್ವ್‌]] ತಂಡದ [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಆಷ್‌ಕ್ರಾಪ್ಟ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಜಮೀರೊಕ್ವೆ]] ತಂಡದ [[ಜೇ ಕೇ]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌‌ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ ೧೯೬೦ರ ದಶಕದ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ದಿ ಹಾಲೀಸ್‌]], [[ಹರ್ಮನ್ಸ್‌ ಹರ್ಮಿಟ್ಸ್‌]] ಹಾಗೂ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದ,ಕಾರ್ಲ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ [[ಬೀ ಜೀಸ್‌]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="BeeGees">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/3705559.stm|title=Bee Gees go back to their roots|accessdate=2007-11-12|publisher=[[BBC Online]]|date=೧೨ May ೨೦೦೪|work=[[BBC]]}}</ref> [[ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ನಿಲ್ದಾಣ|ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ನಿಲ್ದಾಣದ]] ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಇವನಿಂಗ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌ ಅರೆನಾ]], ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ಪಾಪ್‌ ಸಂಗೀತ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಅಂಕಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಂಕಣವಾಗಿದ್ದು, ೨೧,೦೦೦ ಜನರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶವಿದೆ. ಇದು ''ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ವೆನ್ಯೂ ಆಫ್‌ ದಿ ಇಯರ್'' ‌ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="MEN">{{Cite web|url=http://www.pollstaronline.com/PCIA-Static/2001winners.htm|title=Pollstar Concert Industry Awards Winners Archives|accessdate=2007-06-24|publisher=Pollstar Online|year=2001|archive-date=2013-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112222758/http://www.pollstaronline.com/PCIA-Static/2001winners.htm|url-status=dead}}<br />•{{cite news|first=Rachel|last=Brown|title=M.E.N Arena's world's top venue|url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/entertainment/s/1013/1013264_arenas_worlds_top_venue.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927192629/http://www.manchestereveningnews.co.uk/entertainment/s/1013/1013264_arenas_worlds_top_venue.html|archivedate=2007-09-27|work=[[Manchester Evening News]]|publisher=M.E.N Media|accessdate=೨೦೦೭-೦೮-೧೨|quote=The M.E.N. Arena is the top-selling venue in the world.|date=೧೦ August ೨೦೦೭}}</ref> ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾಗುವವರ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ,ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತೀ ಜನನಿಬಿಡ ಅಂಕಣಗಳಾಗಿರುವ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] [[ಮೆಡಿಸನ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ ಗಾರ್ಡನ್]]‌ ಹಾಗೂ [[ಲಂಡನ್‌|ಲಂಡನ್‌ನ]] [[O2 ಅರೆನಾ|O2 ಅರೆನಾವನ್ನೂ]] ಮೀರಿ ಇದು ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ಒಳಾಂಗಣ ಅಂಕಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{Citeweb|title=M.E.N Named Most Popular Entertainment Venue on Planet|url=http://www.men-arena.com/about/?page_id=1412/|accessdate=2008-05-08|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206040846/http://www.men-arena.com/about/?page_id=1412%2F|url-status=dead}}</ref> ಇತರೆ ಅಂಕಣಗಳಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅಪೊಲೊ]] ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಸಹ ಸೇರಿವೆ. [[ಬ್ಯಾಂಡ್‌ ಆನ್‌ ದಿ ವಾಲ್‌]] ರೋಡ್ಹೌಸ್‌, ನೈಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡೇ ಕೆಫೆ, ರೂಬಿ ಲೌಂಜ್ ಮತ್ತು ದಿ ಡೆಫ್‌ ಇಂಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂಕಣಗಳಾಗಿವೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು [[ಸ್ವರಮೇಳ ವಾದ್ಯವೃಂದ|ಸ್ವರಮೇಳ ವಾದ್ಯವೃಂದಗಳಿವೆ]]: [[ಹ್ಯಾಲೆ]] ಮತ್ತು [[BBC ಫಿಲ್ಹಾರ್ಮೊನಿಕ್‌]]. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕ್ಯಾಮೆರಾಟಾ ಎಂಬ ಒಂದು [[ಚೇಂಬರ್ ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿ]] ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ೧೯೫೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ನಗರವು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ನ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. ‌[[ಹ್ಯಾರಿಸನ್‌ ಬರ್ಟ್‌ವಿಷ್ಲ್‌]], [[ಪೀಟರ್‌ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ವೆಲ್‌ ಡೇವೀಸ್‌]], ಡೇವಿಡ್‌ ಎಲ್ಲಿಸ್‌ ಮತ್ತು [[ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ಗೊಹ್ರ್‌]] ಈ ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ರಾಯಲ್‌ ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ಚೆಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌]] ಸಂಗೀತ ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದು, ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book | last = Redhead | first = Brian | title = Manchester: a Celebration | authorlink = Brian Redhead | publisher = Andre Deutsch | location = London | year = 1993 | pages = 60–61 | isbn = 0-233-98816-5}}</ref> ಪೀಟರ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಫ್ರೀ ಟ್ರೇಡ್‌ ಹಾಲ್]] ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ, ೨,೫೦೦ ಜನರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ ನೀಡಬಲ್ಲ [[ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ವಾಟರ್‌ ಹಾಲ್]]‌ ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಯಿತು.<ref>{{cite news | title = Good Venue Guide; 28 – Bridgewater Hall, Manchester. | work = [[Independent on Sunday]] | date = ೧೨ April ೧೯೯೮}}</ref> ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಂಪ್ರದಾಯವೆನಿಸಿದ [[ಬ್ರಾಸ್ ವಾದ್ಯ]] ಸಂಗೀತವು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.<ref name="mif-deller">{{cite web|url=http://www.mif.co.uk/events/procession-2/|title=Procession - Jeremy Deller|date=July 2009|publisher=Manchester International Festival|accessdate=2009-07-24|archive-date=2009-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090803064500/http://www.mif.co.uk/events/procession-2/|url-status=dead}}</ref> [[CWS]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ ಹಾಗೂ [[ಫೇಯ್ರಿ ಬ್ಯಾಂಡ್‌]] ಸೇರಿದಂತೆ UKದ ಪ್ರಮುಖ ವಾದ್ಯತಂಡಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹಾಗು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಸ್ಥಳಗಳ ಮೂಲಗಳದ್ದಾಗಿವೆ. [[ವ್ಹಿಟ್‌ ಫ್ರೈಡೆ]] ಬ್ರಾಸ್ ವಾದ್ಯ ಗೋಷ್ಠಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ [[ಸ್ಯಾಡ್ಲ್‌ವರ್ತ್‌]] ಮತ್ತು [[ಟೇಂಸೈಡ್]]‌ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇಸವಿ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ, [[PRS ಫಾರ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌]] ಪ್ರಕಾರ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ UKದ ಏಳನೆಯ 'ಅತಿ ಸಂಗೀತಮಯ' ನಗರ ಎನ್ನಲಾಗಿತ್ತು <ref name="mirror.co.uk">http://www.mirror.co.uk/celebs/news/೨೦೧೦/೦೩/೧೩/bristol-named-britain-s-most-musical-city-೧೧೫೮೭೫-೨೨೧೦೭೬೫೦/{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="mirror.co.uk"/>. === ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಕಲೆಗಳು === [[File:Manchester Opera House 3.jpg|thumb|right|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಂಗಮಂದಿರ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ 'ದಿ ಒಪೆರಾ ಹೌಸ್' ]]ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ರಂಗಮಂದಿರ, ಗೀತನಾಟಕ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ದೃಶ್ಯಗಳು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರವಾಸಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಇದು ಆವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರವಾಸಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಒಪೇರಾ ಹೌಸ್]] ಮತ್ತು [[ವೆಸ್ಟ್‌ಎಂಡ್]] ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ ಸೇರಿವೆ. [[ಪ್ಯಾಲೆಸ್‌ ಥಿಯೆಟರ್‌]]; ಅಂದಿನ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹತ್ತಿ ವಿನಿಮಯ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ [[ರಾಯಲ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್‌ ಥಿಯೆಟರ್‌]]; ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಲೌರಿ ಸೆಂಟರ್]] ಪ್ರವಾಸಿ ನಾಟಕ ತಂಡಗಳಿಗಾಗಿ ನೆಚ್ಚಿನ ರಂಗಮಂದಿರವಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ [[ಒಪೆರಾ ನಾರ್ತ್]]‌ ತಂಡವು ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ನೆಲಮಾಳಿಗೆಯಲ್ಲಿರುವ [[ಲೈಬ್ರರಿ ಥಿಯೆಟರ್‌]] ರಂಗಮಂದಿರ, ಗ್ರೀನ್‌ ರೂಮ್‌; [[ಕಾಂಟಾಕ್ಟ್‌ ಥಿಯೇಟರ್‌]] ಮತ್ತು ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಸ್ಥಳಗಳು. [[ಡ್ಯಾನ್ಸ್‌ಹೌಸ್]]‌ ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗಾಗಿ ಮೀಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.thedancehouse.co.uk/about_us/the_dancehouse_theatre.asp |title=The Dancehouse Theatre |accessdate=2009-02-07 |publisher=thedancehouse.co.uk |archive-date=2015-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816204324/http://www.thedancehouse.co.uk/about_us/the_dancehouse_theatre.asp |url-status=dead }}</ref> === ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Manchester Art Gallery, Mosley Street.jpg|thumb|ಸಿಟಿ ಆರ್ಟ್‌ ಗ್ಯಾಲರಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Shackleton AEW.JPG|thumb|Museum of Science & Industry|ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ ಆಫ್‌ ಸೈಯನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ]]ಮಮಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಗಳ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯಗಳಿವೆ.<ref name="culture24">{{cite web|url=http://www.culture24.org.uk/places+to+go/north+west/manchester|title=Manchester|year=2009|publisher=Culture24|accessdate=2009-07-24|archive-date=2009-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090607101416/http://www.culture24.org.uk/places+to+go/north+west/manchester|url-status=dead}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ರೋಮನ್‌ ಇತಿಹಾಸ, ಸಮೃದ್ಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ]] ಅದರ ಪಾತ್ರ, [[ಜವಳಿ ಉದ್ದಿಮೆ]], [[ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘ]] ಚಳವಳಿ, [[ಮಹಿಳೆಯರ ಅಭಿಮತ]] ಮತ್ತು [[ಫುಟ್ಬಾಲ್]]‌ ಕುರಿತ ಪ್ರಮುಖ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯಗಳು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. [[ಕ್ಯಾಸ್ಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕ್ಯಾಸ್ಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಮುಸಿಯಮ್‌ನ ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆಯ ಮರುನಿರ್ಮಿತ ಭಾಗವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗಾಗಿ ತೆರೆದಿಡಲಾಗಿದೆ. ಅಂದಿನ [[ಲಿವರ್ಪೂಲ್‌ ರಸ್ತೆ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ಲಿವರ್ಪೂಲ್‌ ರಸ್ತೆ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿರುವ]] [[ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ ಆಫ್‌ ಸೈಯನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ|ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ ಆಫ್‌ ಸೈಯನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ]] [[ಹಬೆಯ ಲೊಕೊಮೊಟಿವ್]]‌ಗಳು, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು [[ವಿಮಾನ|ವಿಮಾನಗಳ]] ವಿಶಾಲ ಸಂಗ್ರಹವಿದೆ.<ref name="mosi">{{cite web|url=http://www.mosi.org.uk/explore-mosi|title=Explore MOSI|year=2009|publisher=Museum of Science and Industry|accessdate=2009-07-24}}</ref> [[ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ ಆಫ್‌ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟ್]]‌ನಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬಸ್‌ ಮತ್ತು ಟ್ರ್ಯಾಮ್‌ಗಳ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="gmts">{{cite web|url=http://www.gmts.co.uk/collections/vehicles.html|title=Vehicle Collection|year=2007|publisher=Greater Manchester Museum of Transport|accessdate=2009-07-24|archive-date=2009-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090606224147/http://www.gmts.co.uk/collections/vehicles.html|url-status=dead}}</ref> ಪಕ್ಕದ ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗದ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ತುಸು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ಕ್ವೇಯ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಇಂಪೀರಿಯಲ್‌ ವಾರ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ ನಾರ್ತ್]]‌ನ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="iwm">{{cite web|url=http://north.iwm.org.uk/|title=Imperial War Museum North website|publisher=Imperial War Museum|accessdate=2009-07-24|archive-date=2005-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20050131172550/http://north.iwm.org.uk/|url-status=dead}}</ref> ೧೮೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ತೆರೆಯಲಾದ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಗಮನಾರ್ಹವಾದ [[ಈಜಿಪ್ಟ್‌ಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮತ್ತು [[ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇತಿಹಾಸ]] ಸಂಗ್ರಹಗಳಿವೆ.<ref name="museum">{{cite web|url=http://www.museum.manchester.ac.uk/aboutus/history/|title=The History of The Manchester Museum|publisher=University of Manchester|accessdate=2009-07-24|archive-date=2009-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627082857/http://www.museum.manchester.ac.uk/aboutus/history/|url-status=dead}}</ref> ಮಾಸ್ಲೆ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪುರಸಭೆ ಸ್ವಾಮ್ಯದ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯದಲ್ಲಿ]] ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳ ಕಾಯಂ ಸಂಗ್ರಹ, ಬ್ರಿಟನ್‌ನ [[ಪ್ರಿರಫೆಲೈಟ್‌]] ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಅತಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗ್ರಹಗಳಿವೆ.<ref name="preraph1">{{cite web|url=http://www.24hourmuseum.org.uk/manchester/local/TRA18176.html?ixsid=0fgOeKoWN6b|title=The Pre-Raphaelite Collections|last=Moss|first=Richard|date=2003-10-17|publisher=24-Hour Museum|accessdate=2009-07-24|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927122044/http://www.24hourmuseum.org.uk/manchester/local/TRA18176.html?ixsid=0fgOeKoWN6b|url-status=dead}}</ref><ref name="preraph2">{{cite book|last=Morris|first=Edward |title=Public art collections in north-west England|publisher=Liverpool University Press|year=2001|pages=118|isbn=0853235279|accessdate=2009-07-24}}</ref> ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, [[ವ್ಹಿಟ್ವರ್ತ್‌ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ|ವ್ಹಿಟ್ವರ್ತ್‌ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯದಲ್ಲಿ]] ಆಧುನಿಕ ಕಲೆ, ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಸಂಗ್ರಹವಿದೆ.<ref name="whitworth">{{cite web|url=http://www.whitworth.manchester.ac.uk/collection/|title=Collection|publisher=Whitworth Gallery|accessdate=2009-07-24}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಇತರೆ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಾ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಅವು [[ಕಾರ್ನರ್‌ಹೌಸ್‌]], [[ಉರ್ಬಿಸ್‌]] ಕೇಂದ್ರ, [[ಪ್ಲ್ಯಾಟ್‌ ಫೀಲ್ಡ್ಸ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌|ಪ್ಲ್ಯಾಟ್‌ ಫೀಲ್ಡ್ಸ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವೇಷಭೂಷಣ ಗ್ಯಾಲರಿ, [[ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌]], [[ಓಲ್ಡ್‌ ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|ಓಲ್ಡ್‌ ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿರುವ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ ಹಾಗೂ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯಹೂದ್ಯರ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ]].<ref name="virtualmanc">{{cite web|url=http://www.manchestereventsguide.co.uk/section/museums.html|title=Manchester Museums Guide|year=2009|publisher=Virtual Manchester|accessdate=2009-07-24|archive-date=2009-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090530143656/http://www.manchestereventsguide.co.uk/section/museums.html|url-status=dead}}</ref> ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಚಿತ್ರಕಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತ ಸ್ಟ್ರೆಟ್ಫರ್ಡ್‌-ಸಂಜಾತ ಚಿತ್ರಕಲಾವಿದ {{nowrap|[[L. S. Lowry|L.S. Lowry]]}} ನ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ನಗರ ಹಾಗು ವ್ಹಿಟ್ವರ್ತ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಪಕ್ಕದ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ನಗರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ಕ್ವೇಯ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ನಗರ ಹಾಗು ವ್ಹಿಟ್ವರ್ತ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಪಕ್ಕದ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ನಗರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ಕ್ವೇಯ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ದಿ ಲೌರಿ]] ಕಲಾ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಈತನ ಕಲಾಕೃತಿಯ ಖಾಯಂ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮುಡಿಪಾಗಿದೆ.<ref name="lowry">{{cite web|url=http://www.thelowry.com/lslowry/lslowrycollection.html|title=The Lowry Collection|year=2009|publisher=The Lowry|accessdate=2009-07-24}}</ref> === ಸಾಹಿತ್ಯ === ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣದಿಂದ ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಗಮನಸೆಳೆದ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, [[ಎಲಿಜಬೆತ್‌ ಗ್ಯಾಸ್ಕೆಲ್‌|ಎಲಿಜಬೆತ್‌ ಗ್ಯಾಸ್ಕೆಲ್‌ರ]] ಕಾದಂಬರಿ ''[[ಮೇರಿ ಬಾರ್ಟನ್‌]]: ಎ ಟೇಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಲೈಫ್‌'' (೧೮೪೮),<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/gaskell_elizabeth.shtml|title=Elizabeth Gaskell (1810 - 1865)|publisher=BBC|accessdate=2007-11-02}}</ref> ಹಾಗೂ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ನೌಕರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ [[ಫ್ರಿಡ್ರಿಕ್‌ ಏಂಜಲ್ಸ್‌]] ಬರೆದ ''[[ದಿ ಕಂಡಿಷನ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ವರ್ಕಿಂಗ್‌ ಕ್ಲ್ಯಾಸ್‌ ಇನ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಇನ್‌ 1844]]'' ಸಹ ಸೇರಿವೆ. [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಡಿಕೆನ್ಸ್‌]] ತಮ್ಮ ಕಾದಂಬರಿ ''[[ಹಾರ್ಡ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌]]'' ನ್ನು ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಿಧ್ಧಪಡಿಸಿದರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಆಂಶಿಕವಾಗಿ [[ಪ್ರೆಸ್ಟನ್‌]]‌ ನಗರವನ್ನು ಮಾದರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಇದು ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತೆ ಶ್ರೀಮತಿ ಗ್ಯಾಸ್ಕೆಲ್‌ರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. === ಧರ್ಮ === ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮುದಾಯದವರು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್‌ ಧರ್ಮದವರಾಗಿದ್ದು, ಇಸ್ಲಾಮ್‌ ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. [[ಚೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಹಿಲ್‌]] ನಲ್ಲಿ ಯಹೂದ್ಯರು ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗೂ [[ಅನ್ಕೋಟ್ಸ್‌|ಅನ್ಕೋಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ವಾಸಿಸುವ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರು ಐರಿಷ್‌ ಕ್ಯಾತೊಲಿಕ್‌ ಸಮುದಾಯದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಗರದುದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ಹಲವು ಇಗರ್ಜಿಗಳು (ಚರ್ಚ್‌ಗಳು), ದೇವಾಲಯಗಳು, ಮಸೀದಿಗಳು, ಯಹೂದ್ಯ ದೇವಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಧಾನ ಇಗರ್ಜಿಗಳಿವೆ. === ರಾತ್ರಿಜೀವನ === [[ಚಿತ್ರ:Canal street manchester.jpg|thumb|right|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಅತಿ ಲವಲವಿಕೆಯುಳ್ಳ ರಾತ್ರಿವಿಹಾರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಕೆನಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌; ನಗರದ ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಗ್ರಾಮದ ಭಾಗ.]] ಇಸವಿ ೧೯೯೩ರಿಂದಲೂ, ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಸಕ್ರಿಯ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ, ಬಿಯರ್‌ ತಯಾರಿಕೆಯ ಉದ್ದಿಮೆಗಳಿಂದ ಬಾರ್‌ಗಳು,ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗೃಹಗಳು ಮತ್ತು ಮತ್ತು ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಿಗೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಯಿಂದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ರಾತ್ರಿ-ವೇಳೆಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.<ref name="Park"/> ಇಲ್ಲಿರುವ ೫೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪರವಾನಗಿ ಹೊಂದಿದ ರಾತ್ರಿ-ಮನರಂಜನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು {{Formatnum:250000}} ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ಹಿಡಿಸಬಹುದು,<ref>{{cite web | url = http://www.esrc.ac.uk/ESRCInfoCentre/about/CI/CP/research_publications/seven_sins/gluttony/nighttime.aspx?ComponentId=10894&SourcePageId=11003 | title = The Night-time Economy | publisher = Economic and Social Research Council | work = esrc society today | accessdate = 2007-11-12 | archive-date = 2008-08-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080807013339/http://www.esrc.ac.uk/ESRCInfoCentre/about/CI/CP/research_publications/seven_sins/gluttony/nighttime.aspx?ComponentId=10894&SourcePageId=11003 | url-status = dead }}</ref> ಹಾಗೂ ವಾರಾಂತ್ಯದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೧೦-{{Formatnum:130000}} ಜನರು ಬಂದು ಸೇರಬಹುದು.<ref name="Hobbs"/> ರಾತ್ರಿ-ವೇಳೆಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಸುಮಾರು <ref>{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/sport3/commonwealthgames2002/hi/features/newsid_1993000/1993489.stm | title = Guide to Manchester | work = BBC Sport | publisher = BBC | accessdate = 2007-11-12 | year = 2002}}</ref>{{nowrap|£100 million pa}} ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು {{Formatnum:12000}} ನೌಕರಿಗಳಿಗೆ ಆಧಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="Hobbs">{{cite journal | last = Hobbs |coauthors = Simon Winlow, Philip Hadfield, Stuart Lister | first = Dick | year = 2005 | title = Violent Hypocrisy: Governance and the Night-time Economy | journal = European Journal of Criminology | volume = 2 | pages = 161 | doi = 10.1177/1477370805050864}}</ref> [[ದಿ ಸ್ಟೋನ್‌ ರೋಸಸ್‌]], [[ಹ್ಯಾಪಿ ಮಂಡೇಸ್‌]], [[ಇಂಸ್ಪಿರಲ್‌ ಕಾರ್ಪೆಟ್ಸ್‌]], [[808 ಸ್ಟೇಟ್‌]], [[ಜೇಮ್ಸ್‌]] ಹಾಗೂ [[ದಿ ಷಾರ್ಲಟನ್ಸ್‌|ದಿ ಷಾರ್ಲಟನ್ಸ್‌ನಂತಹ]] ತಂಡಗಳ ಉದ್ಭವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ೧೯೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿನ [[ಮ್ಯಾಡ್ಚೆಸ್ಟರ್‌|ಮ್ಯಾಡ್ಚೆಸ್ಟರ್‌ದೃಶ್ಯವು]], [[ದಿ ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾ|ದಿ ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾದಂತಹ]] ಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು.<ref name="Hasl">{{cite book | last = Haslam | first = Dave | title = Manchester, England | publisher = Fourth Estate | location = New York | year = 2000 | isbn = 1-84115-146-7}}</ref> ಈ ಕಾಲವು ''[[24 ಹಾವರ್‌ ಪಾರ್ಟಿ ಪೀಪಲ್]]'' ‌ ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಕಥಾವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ಸಂಘಟಿತ ಅಪರಾಧಗಳಿಂದ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೀಡಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆದರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಉಚಿತ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಮದ್ಯಪಾನಕ್ಕೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು(ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು), ಜೊತೆಗೆ ಮಾದಕವಸ್ತು ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನೂ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು - ಎಂದು ಹ್ಯಾಸ್ಲಾಮ್ ಒಂದು ಕ್ಲಬ್ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Hasl"/> ಮಾದಕಮದ್ದು-ಸಂಬಂಧಿತ ಹಿಂಸಾಚಾರದ ಘಟನೆಗಳ ಸರಪಳಿ ನಡೆದ ಕಾರಣ, ದಿ ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾವನ್ನು ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Park"/> === ಸಲಿಂಗಕಾಮಿಗಳ ಗ್ರಾಮ) === [[ಕೆನಾಲ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ರಾತ್ರಿ-ಮನರಂಜನಾ ಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಸುಮಾರು ೧೯೪೦ರ ದಶಕದಿಂದಲೂ <ref name="Park"/> ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಗ್ರಾಹಕರು ಇದ್ದದ್ದು ಉಂಟು. ಈಗ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಸಮುದಾಯದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಗರ ಸಭೆಯು ಹೂಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ನಂತರ, UKಯ ಮೊದಲ ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಪ್ರಧಾನಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ನೂತನ ಬಾರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗಿಂದಲೂ ಪ್ರತಿ ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ೨೦,೦೦೦ ಪ್ರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇಸವಿ ೧೯೯೧ರಿಂದಲೂ, ಪ್ರತಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ ತಿಂಗಳಂದು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪ್ರೈಡ್‌]] ಎಂಬ ಜನಪ್ರಿಯ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದೆ.<ref>{{cite news | title=Europe's biggest gay festival to be held in UK |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/51/51498_europes_biggest_gay_festival_to_be_held_in_uk.html |work=[[Manchester Evening News]] |publisher=M.E.N media |date=೧೧ February ೨೦೦೩ |accessdate=೨೦೦೭-೦೫-೨೦}}</ref> ''[[ಕ್ವೀಯರ್‌ ಆಸ್‌ ಫೋಲ್ಕ್‌]]'' TV ಸರಣಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಯಿತು. == ಶಿಕ್ಷಣ == {{See also|List of schools in Greater Manchester}} [[ಚಿತ್ರ:Whitworthhall.jpg|thumb|right|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಭಾಗವಾದ ವ್ಹಿಟ್ವರ್ತ್ ಹಾಲ್‌ನ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ.]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಎರಡು [[ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಿವೆ]]. [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು]] ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ‌ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪೂರ್ಣಕಾಲಿಕ, ಕಾಲೇಜೇತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವಾಗಿದೆ. ಇಸವಿ ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ [[ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] ಮತ್ತು [[UMIST]] ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Man Uni">{{Cite web| url=http://www.manchester.ac.uk/aboutus/news/archive/list/item/?id=2462&year=2007&month=01| title=Manchester still top of the popularity league|accessdate=2008-10-06|publisher=[[University of Manchester]]|date=೧೮ January ೨೦೦೭}}</ref> UKಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ MBA ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಸವಿ ೧೯೭೦ರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾಲೇಜ್‌ಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮಹಾನಗರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮಹಾನಗರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‌‌ ಎಂದು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇಸವಿ ೧೯೯೨ರಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಸ್ಥಾನಮಾನ ದೊರೆಯಿತು. ಇದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಚೆಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಕ್ರೂ ಅಂಡ್‌ ಅಲ್ಸಗೆರ್‌ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣಾ ಕಾಲೇಜ್‌ನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite book | last = Fowler | first = Alan | title = Many Arts, Many Skills: Origins of Manchester Metropolitan University | year = 1994 | publisher = Manchester Metropolitan University | location = Manchester | isbn = 1-870355-05-9 | pages = 115–20, 226–8}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮಹಾನಗರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಮತ್ತು [[ರಾಯಲ್‌ ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್]]‌ - ಈ ಮೂರೂ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ಬದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ರಸ್ತೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಂಪಾಗಿವೆ. ಇದು ಯುರೋಪ್‌ನ ಅತಿ ವಿಶಾಲ ನಗರವಲಯದ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಆವರಣವಾಗಿದೆ.<ref name="Higher edu">{{cite book|title=Pevsner Architectural Guides: Manchester|last=Hartwell|first=Clare|year=2001|page=105|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-071131-7}}</ref> ಎಲ್ಲ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, [[ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ|ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ]] ೭೩,೧೬೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0607.xls|title=Table 0a - All students by institution, mode of study, level of study, gender and domicile 2006/07|accessdate=2008-03-21|year=2008|format=XLS|work=Students and Qualifiers Data Tables|publisher=[[Higher Education Statistics Agency]]}}</ref> ಆದರೂ, ಇವರಲ್ಲಿ ೬,೦೦೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ [[ಚೆಷೈರ್]]‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಕ್ರೂ]] ಮತ್ತು [[ಅಲ್ಸಗೆರ್‌]] ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.cheshire.mmu.ac.uk/home/aboutus/history/mmucheshire.php|title=History - About Us|accessdate=2008-10-06|year=2008|work=MMU Cheshire|publisher=Manchester Metropolitan University|archive-date=2007-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070503071954/http://www.cheshire.mmu.ac.uk/home/aboutus/history/mmucheshire.php|url-status=dead}}</ref> [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಗ್ರ್ಯಾಮರ್‌ ಸ್ಕೂಲ್]]‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಕತಿಡ್ರಲ್ ಎನ್ನಲಾದ ಭವನದ‌ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ೧೫೧೫ರಲ್ಲಿ <ref name="Man GS">{{cite book|title=Manchester: A History|last=Kidd|first=Alan|year=2006|page=206|publisher=Carnegie Publishing|location=Lancaster|isbn=1-85936-128-5}}<br />•{{cite book|title=A History of Manchester|last=Hylton|first=Stuart|year=2003|page=25|publisher=Phillimore & Co|isbn=1-86077-240-4}}</ref> ಒಂದು ಉಚಿತ [[ಗ್ರಾಮರ್ ಶಾಲೆ|ಗ್ರಾಮರ್ ಶಾಲೆಯಾಗಿ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ ನೀಡಲೆಂದು, ಇಸವಿ ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಫ್ಯಾಲೊಫೀಲ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಓಲ್ಡ್‌ ಹಾಲ್‌ ಲೇನ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ಯುದ್ಧ-ನಂತರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇದು [[ನೇರ ಅನುದಾನಿತ ಗ್ರಾಮರ್ ಶಾಲೆ|ನೇರ ಅನುದಾನಿತ ಗ್ರಾಮರ್ ಶಾಲೆಯಾಗಿತ್ತು]]. ಅರ್ಥಾತ್‌ ಈ ಶಾಲೆಗೆ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಆಂಶಿಕ ಅನುದಾನ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ, ೧೯೭೬ರಲ್ಲಿ ನೇರ-ಅನುದಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಅದು ಪುನಃ ಮೊದಲಿನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಮರಳಿತು.<ref name="MGS">{{cite book|title=Dare to be wise: a history of the Manchester Grammar School|last=Bentley|first=James|year=1990|pages=108, 114, 119–121|publisher=James & James|location=London|isbn=0-907383-04-1}}</ref> ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ [[ಚೆಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್ಸ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್]]‌ ತನ್ನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಮೂರು ಶಾಲೆಗಳಾದ [[ವಿಲಿಯಮ್‌ ಹುಲ್ಮ್‌ ಗ್ರಾಮರ್ ಶಾಲೆ]], [[ವಿಥಿಂಗ್ಟನ್‌ ಬಾಲಿಕೆಯರ ಶಾಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬಾಲಿಕೆಯರ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ]] ಸನಿಹದಲ್ಲಿವೆ. == ಕ್ರೀಡೆ == {{Main|Sports in Manchester}} [[ಚಿತ್ರ:City of Manchester Stadium 2.jpg|right|thumb|ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ; 2002 ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು.]] ಕ್ರೀಡೆಯ ನಗರವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎರಡು [[ಪ್ರೀಮಿಯರ್ಷಿಪ್‌]] [[ಫುಟ್ಬಾಲ್‌]] ಸಂಘಟನೆಗಳಿವೆ - [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿಯ ಆಟದ ಮೈದಾನ [[ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿದೆ]] (೪೮,೦೦೦ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ). ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ನ [[ಓಲ್ಡ್‌ ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌]] ಮೈದಾನವು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕ್ಲಬ್‌ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ಮೈದಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೈದಾನವು ೭೬,೦೦೦ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಹಿಡಿಸಬಲ್ಲದು.ಸ್ವಲ್ಪ ನಗರದ ಆಚೆ [[ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್]]‌ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಇಸವಿ [[2003|2003ರಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ [[UEFA ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್‌ ಲಿಗ್‌]] ಫೈನಲ್‌ ಪಂದ್ಯದ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿದ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಏಕೈಕ ಕ್ಲಬ್‌ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ಮೈದಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೈದಾನವು [[ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌|ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ನ]] [[ಸೂಪರ್‌ ಲೀಗ್‌ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಫೈನಲ್]]‌ಗೆ ಕೂಡ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. [[ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ಕೌಂಟಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಕ್ಲಬ್‌|ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ಕೌಂಟಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ನ]] ಮೈದಾನವೂ ಸಹ ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ವ್ಯಾಪಕ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಅಭಿಮಾನಿ ಬಳಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತೀ ಶ್ರೀಮಂತ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಎನಿಸಿದೆ. ಅದರ ಶ್ರೀಮಂತ ಮಾಲೀಕರು ಇದಕ್ಕೆ ಅಭನಂದನೀಯರು.<ref>{{cite news | author= Qureshi, Yakub | url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/manchester_city/s/1065021_the_new_football_powerhouse | title=The new football powerhouse | date= 2 September 2008 | accessdate= 2008-10-06 | work= Manchester Evening News | publisher = M.E.N. media}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವನ್ನು ೨೦೦೨ ಕಾಮೆನ್ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ ಮುಗಿದ ನಂತರ, ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಉತ್ತರ ಬದಿಯಲ್ಲಿರುವ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌ನ್ನು ತೆಗೆದು, ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಉಳಿದ ಭಾಗದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ಕಾಯಂ ರಚನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ನೆಲ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಮಾರು ೧೦ ಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ತಗ್ಗಿಸಿ,ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೆವೆಲ್‌ ಒನ್‌ ಆಸನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಕ್ಷಮತೆ ಸುಮಾರು ೩೮,೦೦೦ ಆಗಿತ್ತು. ಇಸವಿ ೨೦೦೩ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿಯ ಅಗಮನಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆಯಾಗಿ, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಆಸನಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ಆಸನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ೪೭,೭೨೬ಎಂದು ದಾಖಲಾಯಿತು.<ref>{{cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester - A Football History |publisher=James Ward |location=Halifax |year=2008 |isbn=978-0-9558127-0-5}}, pp೩೮೮-೩೯೧&amp; p೪೨೫</ref> [[2008 UEFA ಕಪ್‌ ಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯ|2008 UEFA ಕಪ್‌ ಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯವನ್ನು]] ಈ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವು ಆಯೋಜಿಸಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ ತಂಡದ ಮುಂಚಿನ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ[[ಮೇಯ್ನ್‌ ರೋಡ್‌|ಮೇಯ್ನ್‌ ರೋಡ್‌ನ್ನು]] ಇಂದು ನೆಲಸಮಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಇಂದಿಗೂ ಸಹ, ಹಲವು ಗಮನಾರ್ಹ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೈಲುಗಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ವಿಶ್ವಕಪ್‌ ಅರ್ಹತಾ ಪಂದ್ಯ (೧೯೪೯); ೧೯೪೮ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ V ಆರ್ಸೆನಲ್ ಪಂದ್ಯ ವೀಕ್ಷಿಸಲು ದಾಖಲೆಯ ಲೀಗ್ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು (೮೩,೨೬೦); ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹಾಜರು (೮೪,೫೬೯ , ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ V ಸ್ಟೋಕ್‌ ಸಿಟಿ, FA ಕಪ್‌, ೧೯೩೪) <ref>{{cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester - A Football History |publisher=James Ward |location=Halifax |year=2008 |isbn=978-0-9558127-0-5}}, pp೩೮೧-೩೮೫</ref> [[2002 ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|2002 ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಕ್ಕಾಗಿ]] ಉತ್ತಮ ದರ್ಜೆಯ ಕ್ರೀಡಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, [[ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸ್ಕ್ವಾಷ್‌ ಕೇಂದ್ರ]]‌ ಹಾಗೂ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅಕ್ವಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕೇಂದ್ರ]]‌ ಸಹ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite web |url = http://www.gameslegacy.com/cgi-bin/index.cgi/34 |title = Sporting Legacy |accessdate = 2008-10-06 |year = 2003 |work = Commonwealth Games Legacy Manchester 2002 |publisher = Commonwealth Games Legacy |archive-date = 2007-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071111071627/http://www.gameslegacy.com/cgi-bin/index.cgi/34 |url-status = bot: unknown }}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಲು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸಿತ್ತು. ಆದರೆ, ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ [[ಅಟ್ಲಾಂಟಾ]] ಹಾಗೂ ೨೦೦೦ದ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ [[ಸಿಡ್ನಿ|ಸಿಡ್ನಿಇದನ್ನು]] ಪರಾಭವಗೊಳಿಸಿ, ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾದವು. ಇಸವಿ ೨೦೦೦ದಲ್ಲಿ ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಲು ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆಯ ಅಂಗವಾಗಿ, [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವೆಲೊಡ್ರೊಮ್]]‌ನ್ನು ಸಹ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Park">{{cite book | last = Parkinson-Bailey | first = John J | title = Manchester: an Architectural History | year = 2000 | publisher = Manchester University Press | location = Manchester | isbn = 0-7190-5606-3 | pages = 249–250, 284–6}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[UCI ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಸೈಕ್ಲಿಂಗ್‌ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್]]‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯನ್ನು ಮೂರನೆಯ ಬಾರಿ, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿತು. ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ[[2012ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|2012ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಕ್ಕಾಗಿ]] ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸುವ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು, ನಗರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿರುವ ಹಲವು ಕ್ರೀಡಾ ಅಂಕಣಗಳನ್ನು ತರಬೇತಿ ಸಲುವಾಗಿ ಬಳಸಲಿದ್ದಾರೆ. ಇಸವಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ [[MEN ಅರೆನಾ]] [[FINA]] ವಿಶ್ವ ಈಜು ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿತ್ತು.<ref name="FINA">{{Cite web | url= http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=58&Itemid=380 | title= 9th Fina World Swimming Championships (25m) | accessdate= 2008-10-06 | publisher= Fina.org | year= 2008 | archive-date= 2015-09-04 | archive-url= https://web.archive.org/web/20150904003207/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=58&Itemid=380 | url-status= dead }}</ref> ಇಸವಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ವಿಶ್ವ ಸ್ಕ್ವಾಷ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್ಸ್]]‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.worldsquash2008.com/|title=Hi-Tec World Squash Championships - Manchester 2008|publisher=Hi-Tec World Squash Championships Manchester 2008|year=2008|accessdate=2009-05-05|archive-date=2008-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080715100407/http://www.worldsquash2008.com/|url-status=dead}}</ref> ಜುಲೈ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ [[2010 ವಿಶ್ವ ಲಾಕ್ರೊಸ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್‌]] ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನೂ ವಹಿಸಲಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.2010worldlacrosse.com/|title=World Lacrosse Championships - Manchester 2010|publisher=World Lacrosse Championships 2010|year=2010|accessdate=2010-03-29}}</ref> == ಸಮ‌ೂಹ ಮಾಧ್ಯಮ == {{Main|Media in Manchester}} {{See also|List of television shows set in Manchester|Films set in Manchester}} {{See also|List of national radio programmes made in Manchester}} [[ಚಿತ್ರ:Granada TV.jpg|thumb|ಗ್ರೆನಡಾ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ]] [[ಚಿತ್ರ:MEN Media Building.JPG|thumb|ಸ್ಪಿನಿಂಗ್‌ಫೀಲ್ಡ್ಸ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಈವನಿಂಗ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Manchester eye.jpg|right|thumb|ದಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಐಯ್‌]] [[ITV]] ಫ್ರಾಂಚಿಸಿ [[ಗ್ರನಡಾ ಟೆಲೆವಿಷನ್]], ನಗರದ ಕ್ಯಾಸ್ಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕ್ವೇಯ್‌ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ‌ ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Skillset">{{cite web | url= http://www.skillset.org/uk/northwest/article_4334_1.asp | title= The creative media industries and workforce in North West England | publisher= skillset.org | year= 2008 | accessdate= 2008-10-06 | archive-date= 2007-11-28 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071128065702/http://www.skillset.org/uk/northwest/article_4334_1.asp | url-status= dead }}</ref> ಗ್ರನಡಾ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಹಳೆಯ ಹಾಗೂ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವೀಕ್ಷಿತ ಕಿರುತೆರೆಯ ದೈನಿಕ ಧಾರಾವಾಹಿ ''[[ಕಾರೊನೆಷನ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್]]'' ‌ನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಇದು [[ITV1]] ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ವಾರದಲ್ಲಿ ಐದು ಬಾರಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಲಿದೆ. ವಾಯುವ್ಯ ವಲಯಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ವಾರ್ತೆಗಳು ಮತ್ತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ ಮತ್ತು [[ಬ್ರಿಸ್ಟಲ್|ಬ್ರಿಸ್ಟಲ್‌ಜತೆಗೆ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ [[BBC|BBCಮೂರು]] ಮುಖ್ಯ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ‌ ''[[ಎ ಕ್ವೆಶ್ಚನ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಪೋರ್ಟ್‌]]'' , ''[[ಮಾಸ್ಟರ್ಮೈಂಡ್‌]]'' ,<ref name="BBC programs">{{Cite press | url= http://www.bbc.co.uk/pressoffice/speeches/stories/bennett_manch.shtml | title=Championing sustainable TV production in the nations and regions | accessdate= 2008-10-06 | publisher= [[BBC]] | date= ೨೩ November ೨೦೦೫}}</ref> ಹಾಗೂ ''[[ರಿಯಲ್‌ ಸ್ಟೋರಿ]]'' ,<ref name="BBC real story">{{Cite press | url= http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2006/11_november/15/real.shtml | title= BBC One's Real Story with Fiona Bruce series comes to end in 2007 | accessdate= 2008-10-06 | publisher= [[BBC]] | date= ೧೫ November ೨೦೦೬}}</ref> ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ನ್ಯೂ ಬ್ರಾಡ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟಿಂಗ್‌ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಜನಪ್ರಿಯ ಸರಣಿ ''ಕಟಿಂಗ್‌ ಇಟ್‌'' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಗರದ ಉತ್ತರ ಕ್ವಾರ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಐದು ಸರಣಿಗಳಾಗಿ [[BBC1|BBC1ರಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು. ''[[ಲೈಫ್‌ ಆನ್‌ ಮಾರ್ಸ್‌]]'' ಸರಣಿಯ ಕಥಾವಿಷಯವನ್ನು ೧೯೭೩ ಕಾಲದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಯಿತು. ಇದಲ್ಲದೆ, ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ [[BAFTA]] ಹಾಗೂ [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಎಮ್ಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ವಿಜೇತ ಸರಣಿ ''[[ದಿ ಸ್ಟ್ರೀಟ್]]'' ‌ನ ಕಥಾವಿಷಯವನ್ನೂ ಸಹ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web | title= International Emmys Awards to honor Al Gore |url= http://www.usatoday.com/life/people/2007-11-18-al-gore_N.htm | date= 19 November 2007 | accessdate= 2008-10-06}}</ref> ''[[ಟಾಪ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಪಾಪ್ಸ್‌]]'' ನ ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ೧೯೬೪ರ ಹೊಸ ವರ್ಷದ ದಿನದಂದು [[ರಷ್ಹೋಮ್]]‌ನ ಸ್ಟುಡಿಯೊವೊಂದರಿಂದ(ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾದ ಚರ್ಚ್) ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="TOTP">{{Cite news | url= http://observer.guardian.co.uk/omm/story/0,,1818023,00.html | title= 'Top of the Pops' shows | accessdate= 2008-10-06 | work= Observer Music Monthly | publisher = Guardian News and Media Limited | date= July 16, 2006}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[BBC ಒನ್‌|BBC ಒನ್‌ನ]] ವಾಯುವ್ಯ ವಲಯದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ನೆಲೆ ಕೂಡ ಆಗಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ, ''ನಾರ್ತ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ ಟುನೈಟ್'' ‌ನಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="NWT">{{Cite web|url=http://www.manchester2002-uk.com/media/tv-and-radio.html|title=Television & Radio Stations in Manchester|accessdate=2007-09-11|publisher=Manchester 2002 UK|year=2002|archive-date=2016-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201064652/http://www.manchester2002-uk.com/media/tv-and-radio.html|url-status=dead}}</ref> BBC ತನ್ನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಂದಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಲಂಡನ್‌ನಿಂದ [[ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ಕ್ವೇಯ್ಸ್]]‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮೀಡಿಯಾ ಸಿಟಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದೆ. ಮಕ್ಕಳ ವಿಭಾಗ ([[CBBC]]), ಹಾಸ್ಯ, ಕ್ರೀಡಾ ([[BBC ಸ್ಪೋರ್ಟ್‌]]) ಹಾಗೂ ನ್ಯೂ ಮೀಡಿಯಾ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ೨೦೧೦ರ ಮುಂಚೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ನಿಗದಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="Media city">{{Cite web | url=http://www.dtg.org.uk/news/news.php?id=2464 | title=BBC R&D to relocate to Salford Quays | accessdate=2008-10-06 | publisher=Digital TV Group | date=1 June 2007 | archive-date=2008-12-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081206144955/http://www.dtg.org.uk/news/news.php?id=2464 | url-status=dead }}<br />• {{Cite press | url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/05_may/31/salford.shtml | title=BBC move to Salford gets green light | accessdate=2008-10-06 | publisher=[[BBC]] | date=೩೧ May ೨೦೦೭ }}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಚಾನೆಲ್‌ M]] ಎಂಬ ತನ್ನದೇ ಆದ ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಗಾರ್ಡಿಯನ್‌ ಮೀಡಿಯನ್‌ ಗ್ರೂಪ್]]‌ ಇದರ ಮಾಲೀಕತ್ವ ವಹಿಸಿದೆ. ಇದು ೨೦೦೦ರಿಂದೀಚೆಗೆ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಗೊಂಡಿತು.<ref name="Skillset" /> ಈ ವಾಹಿನಿಯು, ಸ್ಥಳೀಯ ವಾರ್ತೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಬಹುಶಃ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು [[BSkyB]] ದೂರದರ್ಶನ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ''[[ಫ್ರೇಸಿಯರ್‌]]'' ನ [[ಡಾಫ್ನ್‌ ಮೂನ್‌]]([[ಜೇನ್‌ ಲೀವ್ಸ್‌]] ಪಾತ್ರ) , ''[[ಲಾಸ್ಟ್‌]]'' ನ [[ಚಾರ್ಲೀ ಪೇಸ್‌]]([[ಡಾಮಿನಿಕ್‌ ಮೊನಾನ್‌]] ಪಾತ್ರ), [[ನಾವೊಮಿ ಡೊರಿಟ್‌]] (ಲಾಸ್ಟ್‌) ಮತ್ತು [[ನೆಸ್ಸಾ ಹೊಲ್ಟ್‌]] (''[[ಲಾಸ್‌ ವೆಗಾಸ್‌]]'' ) -ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸ್ಥಳೀಯ ನಟಿ [[ಮಾರ್ಷಾ ಥಾಮ್ಸನ್‌]] ನಟನೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಹಲವು ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಳೀಯ ರೇಡಿಯೊ ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.[[BBC ರೇಡಿಯೊ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]], [[ಕೀ 103]], [[ಗೆಲೆಕ್ಸಿ]], [[ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ಮ್ಯಾಜಿಕ್‌ 1152]], [[105.4 ಸೆಂಚುರಿ FM]], [[100.4 ಸ್ಮೂತ್‌ FM]], [[ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್‌ ಗೋಲ್ಡ್‌ 1458]], ೯೬.೨ [[ದಿ ರೆವೊಲ್ಯೂಷನ್‌]], NMFM (ನಾರ್ತ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ FM) ಹಾಗೂ [[Xfm|Xfmಇವುಗಳಲ್ಲಿ]] ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.northwestradio.info/fm.asp|publisher=northwestradio.info|author=Anon|format=http|year=2005|accessdate=2007-11-08|title=A Guide to Radio Stations in and Around North West England}}</ref><ref name="ofcomradio"/> ರೇಡಿಯೊ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ೧೯೯೮ರಲ್ಲಿ BBC GMR ಆದ ನಂತರ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮುಂಚಿನ ಹೆಸರಿಗೆ ಮರಳಿತು.<ref>{{cite press | title= Radio Manchester goes back to its roots | publisher = [[BBC]] | date=೧೭ March ೨೦೦೬ | url= http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/೨೦೦೬/೦೩_march/೧೭/manchester.shtml | accessdate = ೨೦೦೮-೧೦-೦೬}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿರುವ [[ಫ್ಯೂಸ್‌ FM]] ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿರುವ [[MMU ರೇಡಿಯೊ]] ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ರೇಡಿಯೊ ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web | url= http://www.fusefm.co.uk/ | title= FUSE FM - Manchester Student Radio | accessdate= 2008-10-06 | work= fusefm.co.uk }}<br />•{{cite web | url= http://www.mmunion.co.uk/group/group.aspx?id=22869 | title= MMU radio | accessdate= 2008-10-06 | work= www.mmunion.co.uk | publisher= MMUnion | archive-date= 2008-12-06 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081206142527/http://www.mmunion.co.uk/group/group.aspx?id=22869 | url-status= dead }}</ref> ರೇಡಿಯೊ ರಿಜೆನ್‌ ಈ [[ಸಮುದಾಯ ರೇಡಿಯೊ]] ಜಾಲವೊಂದರ ಸಂಘಟನೆ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಮುದಾಯಗಳಾದ[[ಆರ್ಡ್ವಿಕ್‌]], [[ಲಾಂಗ್‌ಸೈಟ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಲೆವೆನ್ಸ್‌ಹುಲ್ಮ್‌]] ([[All FM]] ೯೬.೯) ಮತ್ತು [[ವಿತೆನ್ಷಾ]] (ವಿತೆನ್ಷಾ FM ೯೭.೨) ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="ofcomradio">[[ಆಫ್ಕಾಮ್‌]] ಅಂತರಜಾಲ ಮತ್ತು ಉಪಪುಟಗಳಲ್ಲಿ [http://www.ofcom.org.uk/radio/ ರೇಡಿಯೊ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710144436/http://www.ofcom.org.uk/radio/ |date=2009-07-10 }} ನೋಡಿ; ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ [http://www.ofcom.org.uk/static/radiolicensing/amfm/analogue-main.htm ಡೈರೆಕ್ಟರಿ ಆಫ್ ಅನಾಲಜ್ ರೇಡಿಯೊ ಸ್ಟೇಷನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721102657/http://www.ofcom.org.uk/static/radiolicensing/amfm/analogue-main.htm |date=2011-07-21 }}, [https://web.archive.org/web/20071126231947/http://www.ofcom.org.uk/radio/ifi/rbl/formats/acrm_styles.pdf ಕಮರ್ಷಿಯಲ್‌ ರೇಡಿಯೊ ಸ್ಟೈಲ್ಸ್‌] ನ ನಕ್ಷೆ (PDF ಕಡತ) ಹಾಗೂ [https://web.archive.org/web/20070204140525/http://www.ofcom.org.uk/radio/ifi/rbl/formats/crmmap.pdf ಕಮ್ಯೂನಿಟಿ ರೇಡಿಯೊ ಇನ್‌ ದಿ UK] ಯ ನಕ್ಷೆ (PDF ಕಡತ) ನೋಡಿ. ದಿನಾಂಕ ೬ ನವೆಂಬರ್‌ ೨೦೦೭ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು.</ref> ಪ್ರಸಾರ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿರುವ ರೇಡಿಯೊ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸನ್ಸೆಟ್‌, ಇದು ಕಿಸ್‌ ೧೦೨ ಆಯಿತು(ಈಗ [[ಗೆಲೆಕ್ಸಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]]) ಹಾಗೂ KFM ಇದು ಸಿಗ್ನಲ್‌ ಚೆಷೈರ್‌ ಆಗಿ, ಆನಂತರ [[ಇಮ್ಯಾಜಿನ್‌ FM]] ಆಯಿತು) ಸೇರಿವೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲದೆ, [[ಅನಧಿಕೃತ ರೇಡಿಯೊ|ಅನಧಿಕೃತ ರೇಡಿಯೊಪ್ರಸಾರ]] ಕೇಂದ್ರ ಸಹ ನಗರದ [[ಹೌಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್]] ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತ್ತು. ಇದು [[ಮ್ಯಾಡ್ಚೆಸ್ಟರ್‌]] ಸೀನ್‌ ಎಂದು ಕೂಡ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾ|ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾಮುಂತಾದ]] ಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ, ಕಿಸ್‌ ೧೦೨ ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ''ಮೈ ಸನ್‌, ಮೈ ಸನ್‌!'' ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು [[ಹಾಲಿವುಡ್‌]] ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗಿತ್ತು. (೧೯೪೦)ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ 'ಮೈ ಸನ್‌, ಮೈ ಸನ್!' ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ವಿಡೊರ್]]‌ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಯಾನ್‌ ಅಹರ್ನ್]]‌‌ ಮತ್ತು [[ಲುಯಿಸ್‌ ಹೇಯ್ವಾರ್ಡ್]]‌ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು.‌ ಇದಲ್ಲದೆ ''[[ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಹೋಟೆಲ್‌]]'' (೧೯೩೨) ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ವ್ಯಾಲೇಸ್‌ ಬೀರಿ]] ಆಗಾಗ್ಗೆ 'ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌!' ಎಂದು ಕೂಗುವರು. ಇತರೆ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪೈಕಿ, [[ಇವಾನ್‌ ಮೆಕ್‌ಗ್ರೆಗೊರ್‌]] ಅಭಿನಯಿಸಿದ ''[[ವೆಲ್ವೆಟ್‌ ಗೋಲ್ಡ್‌ಮೈನ್‌]]'' ಹಾಗೂ [[ಸರ್ ಅಲೆಕ್ ಗಿನ್ನೆಸ್‌|ಸರ್ ಅಲೆಕ್ ಗಿನ್ನೆಸ್‌ರ]] ''[[ದಿ ಮ್ಯಾನ್‌ ಇನ್‌ ದಿ ವೈಟ್‌ ಸೂಟ್‌]]'' ಸಹ ಸೇರಿವೆ. ಇನ್ನೂ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ೨೦೦೨ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[28 ಡೇಸ್‌ ಲೇಟರ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರವು ನಿಯಂತ್ರಣ ತಪ್ಪಿದ ಬೆಂಕಿ ಆಕಸ್ಮಿಕದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಇಸವಿ ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಜಪಾನೀ ಭಾಷೆಯ ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ಸ್ಟೀಮ್‌ಬಾಯ್‌]]'' ಸಹ ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಈ ನಗರವು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದ ತಾಣವಾಗಿದೆ,<ref>{{cite web | url= http://www.miff.co.uk/ | publisher= miff.co.uk | title= Manchester International Film Festival Home Page | accessdate= 2008-10-06 | archive-date= 2008-10-02 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081002225450/http://www.miff.co.uk/ | url-status= dead }}</ref> ಹಾಗೂ ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನೂ ಸಹ ವಹಿಸಿದೆ. ''[[ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್‌]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ೧೮೨೧ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ''ದಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಗಾರ್ಡಿಯನ್'' ‌ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ ಈಗಲೂ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೂ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ೧೯೬೪ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Kidd"/> ಇದರ ಸಹೋದರಿ ಪ್ರಕಟಣೆಯಾದ ''[[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಈವಿನಿಂಗ್‌ ನ್ಯೂಸ್]]'' ‌ UK ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪೈಕಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸರಣ ಹೊಂದಿದ ಸಂಜೆ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಇದು ಉಚಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಉಪನಗರದಲ್ಲಿ ಹಣ ಪಾವತಿ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಶಿರೋನಾಮೆ ಹಾಗಿದ್ದರೂ, ಪತ್ರಿಕೆಯು ಇಡೀ ದಿನವೂ ಲಭ್ಯ.<ref>{{cite news | url= https://www.theguardian.com/media/2007/aug/30/pressandpublishing.abcs1 | title= Paid-for sales of MEN slump | accessdate= 2008-10-06 | last= Sweney | first= Mark | date= 30 August 2007 | work= Guardian Unlimited | publisher= Guardian News and Media Limited}} </ref> [[ಮೆಟ್ರೊ]] ನಾರ್ತ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ ಪತ್ರಿಕೆಯು [[ಮೆಟ್ರೊಲಿಂಕ್]]‌ ನಿಲುಗಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ರೇಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಉಚಿತವಾಗಿ ಲಭ್ಯ. MEN ಗ್ರೂಪ್‌ ಹಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ಉಚಿತ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url= http://www.merrymedia.co.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=2881&Itemid=175 | title= M.E.N. Makes Changes To Metro Distribution | accessdate= 2008-10-06 | date= 9 March 2007 | work= Merry Media News | archive-date= 2007-10-22 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071022154944/http://www.merrymedia.co.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=2881&Itemid=175 | url-status= dead }}<br />• {{cite web | url= http://www.manchesteronline.co.uk/newspapers/ | title= manchester local press | accessdate= 2007-11-06 | year= 2007 | work= ManchesterOnline | publisher= GMG Regional Digital }}</ref> ''[[ದಿ ಡೇಯ್ಲಿ ಟೆಲಿಗ್ರ್ಯಾಫ್‌]]'' , ''[[ಡೇಯ್ಲಿ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌]]'' , ''[[ಡೇಯ್ಲಿ ಮೇಯ್ಲ್‌]]'' , ''[[ದಿ ಡೇಯ್ಲಿ ಮಿರರ್‌]]'' , ''[[ದಿ ಸನ್‌]]'' ಸೇರಿದಂತೆ, ಬಹಳಷ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದವು. ಇಂದು ''[[ದಿ ಡೇಯ್ಲಿ ಸ್ಪೋರ್ಟ್]]'' ‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಹೊಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿ {{Formatnum:1500}} ಪತ್ರಕರ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೂ, ೧೯೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲಾರಂಭಿಸಿ, ಇಂದು 'ಸೆಕೆಂಡ್ ಫ್ಲೀಟ್‌‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್'‌ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book | last= Waterhouse | first= Robert | title= The Other Fleet Street | publisher= First Edition Limited | year= 2004 | isbn= 1-84547-083-4}}</ref> ಇತರೆ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪತ್ರಕರ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡು ''ನಾರ್ತ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'' ಎಂಬ ಉತ್ತರದ ದೈನಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಯತ್ನ ನಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯು ೧೯೮೮ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿತು.<ref name="newpapers" /> [[ಯಾರ್ಕ್‌ಶೈರ್|ಯಾರ್ಕ್‌ಶೈರ್‌ಗಾಗಿ]] ''[[ಯಾರ್ಕ್‌ಶೈರ್ ಪೋಸ್ಟ್‌]]'' ಅಥವಾ [[ಈಶಾನ್ಯ]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗಾಗಿ ''[[ದಿ ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ಇಕೊ]]'' ಧಾಟಿಯಲ್ಲೇ [[ವಾಯವ್ಯ]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗಾಗಿ ಅಪ್ಪಟ "ಸ್ಥಳೀಯ" ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ''[[ನಾರ್ತ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ ಇನ್‌ಕ್ವೈರರ್‌]]'' ಎಂಬ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಯತ್ನ ನಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯು ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು.<ref name="newpapers">{{cite news | url= http://news.independent.co.uk/media/article341851.ece | title= New quality weekly for Manchester is a good idea on paper | accessdate= 2008-10-06 | last= Herbert | first= Ian | date= 30 January 2006 | work= The Independent | publisher= Independent News and Media Limited | archive-date= 2008-08-30 | archive-url= https://web.archive.org/web/20080830052407/http://news.independent.co.uk/media/article341851.ece | url-status= dead }}<br />• {{cite web | url= http://www.nw-enquirer.co.uk/the_enquirer_suspends_publication_.html | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070226214918/http://www.nw-enquirer.co.uk/the_enquirer_suspends_publication_.html | title= The Enquirer suspends publication | accessdate= 2008-10-06 | archivedate= 2007-02-26 | last= Waterhouse | first= Robert | date= 20 September 2006 | work= The North West Enquirer | publisher= The North West Enquirer | url-status= dead }}</ref> ''YQ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌'' ಹಾಗೂ ''ಮೂವಿಂಗ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌'' ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಜೀವನಶೈಲಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web | url= http://www.how-do.co.uk/north-west-media-features/special-features/what's-(not)-on?-20070322146 | title= What's (not) on? | accessdate= 2007-11-06 | last= Barnett | first= Mike | date= 22 March 2007 | work= How-Do | publisher= How-Do | archive-date= 2008-12-06 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081206022037/http://www.how-do.co.uk/north-west-media-features/special-features/what's-(not)-on?-20070322146 | url-status= dead }}</ref> == ಅವಳಿ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ದೂತಾವಾಸಗಳು == ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹಲವು ಸ್ಥಳಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಧ್ಯುಕ್ತ '[[ಅವಳೀಕರಣ]]' ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (ಅಥವಾ ಸ್ನೇಹ ಒಪ್ಪಂದಗಳು) ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>[http://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_democracy_and_elections/2754/deputy_leader_of_the_council_councillor_val_stevens/4 ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್: ''ಕ್ವಶ್ಚನ್ಸ್ ಟು ದಿ ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಲೀಡರ್ ಇನ್ 2007'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926113021/http://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_democracy_and_elections/2754/deputy_leader_of_the_council_councillor_val_stevens/4 |date=2011-09-26 }} ದಿನಾಂಕ ೮ ಜನವರಿ ೨೦೧೦ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು.</ref><ref>ಅವಳೀಕರಣ ಒಪ್ಪಂದದ ಸಮಯ, ನಗರವು [[ಜರ್ಮನ್‌ ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌|ಜರ್ಮನ್‌ ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದು]], ಕಾರ್ಲ್‌-ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌-ಸ್ಟಾಡ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. </ref><ref name="Manchester">{{cite web|url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/1128076_twinning_link_with_la|title=Twinning link with LA|publisher=Manchester Evening News|accessdate=2009-07-28}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಭೆ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಭೆಯು]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನನಗರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.britishcouncil.org/annual-report/index.htm|title=British Council Annual Report 2007–2008|accessdate=2009-05-01|publisher=[[British Council]]date = ೨೦೦೮-೦೫-೩೧|archive-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430022853/http://www.britishcouncil.org/annual-report/index.htm|url-status=dead}}</ref> ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಅವಳಿ ನಗರವಾಗದಿದ್ದರೂ, [[ಫಿನ್ಲೆಂಡ್]]‌ ದೇಶದ [[ಟ್ಯಾಂಪಿಯರ್]] ನಗರವು ''"ಫಿನ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್"'' ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ '''ಮ್ಯಾನ್ಸ್‌ (Manse)'' ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ, ಭಾರತ ದೇಶದ ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್ ನಗರವು ಸಹ ಭರಾಟೆಯ ಜವಳಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್‌ಗೆ]]‌ '''ಪೂರ್ವದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌'' ' ಎಂಬ ಉಪನಾಮವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite book|last=Engineer|first=Ashgar Ali|title=The Gujarat Carnage|publisher=Orient Longman|year=2003|page=196|isbn=81-250-2496-4}}</ref><ref name="jnnurm">{{cite web |url=http://www.egovamc.com/cdp/AMC_CDP.pdf|format=PDF|title=Profile of the City Ahmedabad |coauthors=Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission |year=2006 |work=Ahmedabad Municipal Corporation Ahmedabad, Urban Development Authority and CEPT University, Ahmedabad |publisher=Ahmedabad Municipal Corporation |accessdate=2008-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219032557/http://www.egovamc.com/cdp/AMC_CDP.pdf|archivedate=2007-02-19}}</ref> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:100%;"| |- ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" height="17" width="120" | ದೇಶ ! style="background: #810001; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #810001; color: #FFFFFF" ! width="100" | ಸ್ಥಳ ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! width="130" | ಕೌಂಟಿ / ಜಿಲ್ಲೆ / ವಲಯ / ರಾಜ್ಯ ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! width="130" | ಮೂಲತಃ ಅವಳಿಯಾದದ್ದು ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! width="40" | ದಿನಾಂಕ |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|Nicaragua}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ನಿಕಾರಾಗುವಾ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[ಬಿಲ್ವಿ]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[ಅಟ್ಲ್ಯಾಂಟಿಕೊ ನಾರ್ಟ್‌]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|Germany}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |ಜರ್ಮನಿ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Coat of arms of Chemnitz.svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[ಚೆಮ್ನಿಟ್ಜ್‌]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Flag of Saxony.svg|25px]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[ಸ್ಯಾಚ್ಸೆನ್‌]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ೧೯೮೩ |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|Spain}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಸ್ಪೇನ್‌ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:COA Córdoba, Spain.svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[ಕಾರ್ಡೊಬಾ]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Bandera de Andalucia.svg|25px]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[ಆಂಡಾಲೂಸಿಯಾ]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|Israel}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಇಸ್ರೇಲ್‌ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Rehovot COA.svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[ರೆಹೊವೊತ್‌]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[ಹಾಮೆರ್ಕಾಜ್‌]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಕೌಂಟಿ ವಿಭಾಗ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|Russia}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |ರಷ್ಯಾ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | ಸೇಂಟ್ ಪೀಟರ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|25px]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[ಸ್ಯಾಂಕ್ಟ್‌-ಪೀಟರ್ಬರ್ಗ್‌]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಕೌಂಟಿ ವಿಭಾಗ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ೧೯೬೨ |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|China}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |ಚೀನಾ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[ವೂಹಾನ್‌]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[ಹೂಬೇ]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ೧೯೮೬ |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|Pakistan}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! ! | ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[ಪೈಸಲಾಬಾದ್‌]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಪಂಜಾಬ್‌ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ೧೯೯೭ |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|USA}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Seal of Los Angeles, California.svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್ ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Flag of California.svg|25px]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ೨೦೦೯ |} ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ UKಯಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು [[ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ|ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕರ]] ಗುಂಪಿಗೆ ಆವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಹಿವಾಟು ಸಂಬಂಧಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಫಲವಾಗಿ, ೧೮೨೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕರ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ದಾರಿಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಅಂದಿನಿಂದಲೂ, ವಿಶ್ವದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಿಂದ, ಸುಮಾರು ೮೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕರು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎರಡು ಶತಕಗಳಿಂದಲೂ(ಕನಿಷ್ಠ ಕಾನ್ಸಲ್‌ನ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ), UKಯ ಎರಡನೆಯ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಕಾನ್ಸಲರ್‌ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆಧುನಿಕ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಹಿವಾಟಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಕಾಗದಪತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕೆಲಸದ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ಇಳಿಮುಖವನ್ನು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಸರಿದೂಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರವು UKಯಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹಾಗೂ ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಹಲವರು ಇದರ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite book |author= Fox, David |title= Manchester Consuls |year= 2007 |publisher=Carnegie Publishing |location= Lancaster |isbn= 978-1-85936-155-9 |pages=vii–ix}}<br />•{{cite web |title=Manchester Consular Association |url=http://www.mca.group.shef.ac.uk/ |publisher=Manchester Consular Association |accessdate=2007-09-15 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011181617/http://mca.group.shef.ac.uk/ |url-status=dead }}<br />•{{cite web|url=http://mca.group.shef.ac.uk/page2.html|title=List of Consulates, Consulate Generals and High Commissioners|publisher=MCA (subsidiary of Sheffield University)|accessdate=2007-01-05|archive-date=2007-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070921024635/http://www.mca.group.shef.ac.uk/page2.html|url-status=dead}}</ref> {| |- | vaನlign="top" | * {{flagicon|Belgium}} ಬೆಲ್ಜಿಯಮ್‌ ದೂತಾವಾಸ <ref>{{cite web |title=British Foreign & Commonwealth Office|publisher=UK FCO |url= http://www.fco.gov.uk/resources/en/protocol/consular-offices-outside-london |accessdate=2010-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090813134347/http://www.fco.gov.uk/resources/en/protocol/consular-offices-outside-london|archivedate=2009-08-13}}</ref> * {{flagicon|Brazil}} ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Chile}} ಚಿಲಿ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|China}} ಚೀನಾ ಪ್ರಜಾ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Cyprus}} ಸೈಪ್ರಸ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Czech Republic}} ಜೆಕ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯದ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Denmark}} ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್‌ ವಹಿವಾಟು ಆಯೋಗ * {{flagicon|Finland}} ಫಿನ್ಲೆಂಡ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|France}} ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Iceland}} ಐಸ್ಲೆಂಡ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Italy}} ಇಟಲಿ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Japan}} ಜಪಾನ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Latvia}} ಲಾಟ್ವಿಯಾ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Monaco}} ಮೊನಾಕೊ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Netherlands}} ನೆದರ್ಲೆಂಡ್ಸ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Norway}} ರಾಯಲ್‌ ನಾರ್ವೆಜಿಯನ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|India}} ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Pakistan}} ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Poland}} ಪೊಲೆಂಡ್‌ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Portugal}} ಪೋರ್ಚುಗಲ್‌ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Spain}} ಸ್ಪೇನ್‌ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Sweden}} ಸ್ವೀಡನ್‌ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Switzerland}} ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್‌ ದೂತಾವಾಸ |} == ಆಕರಗಳು == {{reflist|colwidth=30em}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ == {| | valign = "top" style="font-size:90%" | * ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ** {{cite book | last = Hands| first = David | coauthors = Parker, Sarah | title = Manchester: A Guide to Recent Architecture | publisher = Ellipsis Arts | location = London | year= 2000 | isbn = 1-899858-77-6}} ** {{cite book | last = Hartwell | first = Clare | title = Manchester | series = Pevsner Architectural Guides | year= 2001 | publisher = Penguin Books | location = London | isbn = 0-14-071131-7}} ** {{cite book | last = Hartwell | first = Clare | coauthors = Hyde, Matthew, [[Nikolaus Pevsner|Pevsner, Nikolaus]] | series = The Buildings of England | title = Lancashire: Manchester and the South-East | year = ೨೦೦೪ | publisher = Yale University Press | location = New Haven & London | isbn = ೦-೩೦೦-೧೦೫೮೩-೫}} ** ** {{cite book | last = Parkinson-Bailey | first = John J. | title = Manchester: an Architectural History | year = 2000 | publisher = Manchester University Press | location = Manchester | isbn = 0-7190-5606-3}} ** {{cite book | last = Robinson | first = John Martin | title = The Architecture of Northern England | year = 1986 | publisher = Macmillan | location = London | isbn = 0-333-37396-0}} * ಸಾಮಾನ್ಯ ** {{cite book | last = Beesley | first = Ian | title = Victorian Manchester and Salford | publisher = Ryburn | location = Keele | year = 1988 | isbn = 1-85331-006-9}} ** {{cite book | last = Hylton | first = Stuart | title = A History of Manchester | publisher = Phillimore & Company | location = Chichester | year= 2003 | isbn = 1-86077-240-4}} ** {{cite book | last = Kidd | first = Alan J. | title = Manchester | series = Town and City Histories | publisher = Ryburn | location = Keele | year = 1993 | isbn = 1-85331-016-6}} ** {{cite book | title = The Mancunian Way | publisher = Clinamen Press | location = Manchester | year = 2002 | isbn = 1-903083-81-8 | author = <!-- not right --> Price, Jane; Stebbing, Ben (eds.)}} ** {{cite book | last = Redhead | first = Brian | title = Manchester: a Celebration | authorlink = Brian Redhead | publisher = André Deutsch | location = London | year = 1993 | isbn = 0-233-98816-5}} ** {{cite book | last = Schofield | first = Jonathan | title = The City Life Guide to Manchester | year = 2005 | publisher = City Life | location = Manchester | isbn = 0-9549042-2-2}} | valign = "top" style="font-size:೯೦%" | * ಸಂಸ್ಕೃತಿ ** {{cite book | last = Champion | first = Sarah | title = And God Created Manchester | year = 1990 | publisher = Wordsmith | location = Manchester | isbn = 1-873205-01-5}} ** {{cite book | last = Gatenby | first = Phill | title = Morrissey's Manchester: The Essential "Smiths" Tour | year = 2002 | location = Manchester | publisher = Empire Publications | isbn = 1-901746-28-3}} ** {{cite book | last = Haslam | first = Dave | title = Manchester, England | publisher = Fourth Estate | location = New York | year = 2000 | isbn = 1-84115-146-7}} ** {{cite book | last = Lee | first = C. P. | title = Shake, Rattle and Rain: popular music making in Manchester 1955–1995 | year = 2002 | publisher = Hardinge Simpole | location = Ottery St Mary | isbn = 1-84382-049-8}} ** {{cite book | last = Lee | first = C. P. | title = Like the Night (Revisited): Bob Dylan and the Road to the Manchester Free Trade Hall | publisher = Helter Skelter Publishing | location = London | year = 2004 | isbn = 1-900924-33-1}} ** {{cite book | title = The Haçienda Must Be Built | year = 1992 | publisher = [[International Music Publications]] | location = Woodford Green | isbn = ೦-೮೬೩೫೯-೮೫೭-೯ | author = <!-- not right --> Savage, John (editor)}} * ಕ್ರೀಡೆ ** * ಕ್ರೀಡೆ ** {{cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester: a football history |publisher=James Ward |location=Halifax |year=2008 |isbn=978-0-9558127-0-5}} ** {{cite book |last=Inglis |first=Simon |title=Played In Manchester |publisher=Played In Britain |year=2004 |isbn=978-1-8735927-8-6}} |} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Spoken Wikipedia-2|2008-02-03|Manchester (Part 1).ogg|Manchester (Part 2).ogg}} {{sisterlinks|Manchester}} * [http://www.manchester.gov.uk/ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303042405/http://www.manchester.gov.uk/ |date=2011-03-03 }} * {{wikivoyage|Manchester}} * [http://www.visitmanchester.com/ ಅಫಿಸಿಯಲ್ ಟೂರಿಸ್ಟ್ ಬೋರ್ಡ್ ಸೈಟ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್] * [http://www.gos.gov.uk/facts/factgonw/manchester/?a=42496 ಫ್ಯಾಕ್ಟ್ ಫೈಲ್: ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090809064450/http://www.gos.gov.uk/facts/factgonw/manchester/?a=42496 |date=2009-08-09 }} * [http://manchesterhistory.net/manchester/ManMenu.html ಆವರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌] {{Clear}} == ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿ == {{UK cities}} {{LargestUKCities}} {{Commonwealth Games Host Cities}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಮೊದಲ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ವಸಾಹತುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:79 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿದ ಅವಳಿ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಾಯವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ನಗರಗಳು‌]] [[ವರ್ಗ:ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿತ ಉಚ್ಚಾರಣೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಲೇಖನಗಳು (UK ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌)]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾನಗರದ ನಗರವಿಭಾಗಗಳು]] 5xi7gbazt0um9bj55ar4rmvkolfl4c3 0 23544 1373021 1371826 2026-05-08T17:10:11Z Successalltime87 90571 1373021 wikitext text/x-wiki {{chembox | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 265532163 | Name = Hydrogen peroxide | ImageFileL = Wasserstoffperoxid.svg | ImageNameL1 = Structural formula of hydrogen peroxide | ImageSizeL1 = 120px | ImageFileR1 = Hydrogen-peroxide-3D-balls.png | ImageNameR1 = Ball-and-stick model of the hydrogen peroxide molecule | ImageSizeR1=120px | IUPACName = dihydrogen dioxide | OtherNames = Dioxidane | Section1 = {{Chembox Identifiers | CASNo = 7722-84-1 | CASNo_Ref = {{cascite}} | ChemSpiderID = 763 | PubChem = 784 | IUPHAR_ligand = 2448 | RTECS = MX0900000 (>90% soln.)<br/>MX0887000 (>30% soln.) | EINECS = 231-765-0 | UNNumber = 2015 (>60% soln.)<br/>2014 (20–60% soln.)<br/>2984 (8–20% soln.) }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = H₂O₂ | MolarMass = 34.0147 g/mol | Appearance = Very light blue color; colorless in solution | Density = 1.463 g/cm³ | Solubility = [[Miscible]] | SolubleOther = soluble in [[ether]] | MeltingPtC = -0.43 | BoilingPtC = 150.2 | pKa = 11.62 <ref>Pradyot Patnaik. ''Handbook of Inorganic Chemicals''. McGraw-Hill, 2002, ISBN 0-07-049439-8</ref> | RefractIndex = 1.34 | Viscosity = 1.245&nbsp;c[[Poise|P]] (20&nbsp;°C) | Dipole = 2.26&nbsp;[[Debye|D]] }} | Section4 = {{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = -4.007 kJ/g | DeltaHc = | Entropy = | HeatCapacity = 1.267 J/g K (gas) <br> 2.619 J/g K (liquid) }} | Section7 = {{Chembox Hazards | ExternalMSDS = [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc01/icsc0164.htm ICSC 0164 (>60% soln.)] | EUIndex = 008-003-00-9 | EUClass = Oxidant ('''O''')<br/>Corrosive ('''C''')<br/>Harmful ('''Xn''') | RPhrases = {{R5}}, {{R8}}, {{R20/22}}, {{R35}} | SPhrases = {{S1/2}}, {{S17}}, {{S26}}, {{S28}}, {{S36/37/39}}, {{S45}} | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 1 | NFPA-R = 2 | NFPA-O = OX | FlashPt = Non-flammable | LD50 = 1518 mg/kg }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherCpds = [[water (molecule)|Water]]<br/>[[Ozone]]<br/>[[Hydrazine]]<br/>[[Hydrogen disulfide]] }} }} '''ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್''' (H₂O₂) ಒಂದು ತಿಳಿ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥ, ನೀರಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂಟಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ತಿಳಿ ದ್ರವಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದು ಬಣ್ಣರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯ ಗುಣಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಬಿಳಿಯಾಗಿಸುವ ಗುಣವನ್ನುಸಹ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸೋಂಕು ನಿವಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ರೋಗಾಣುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು,ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ರಾಕೆಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್‌ಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC | title =A Vertical Empire: The History of the UK Rocket and Space Programme, 1950-1971 | first = C. N. | last = Hill | publisher = Imperial College Press | year = 2001 | isbn = 9781860942686}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯ ಗುಣಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ರಿಯಾಕ್ಟಿವ್ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಸ್ಪೀಶೀಸ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೆಟಿವ್ ಮೆಟಬಾಲಿಸಮ್‌ನ ಉಪ-ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು (ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ, ಎಲ್ಲಾ ಬದ್ದ ಹಾಗು ಅನುಮೋದಕ ವಾಯುಜೀವಿಗಳು, ಪೆರಾಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಎಂಬ ಕಿಣ್ವಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ, ಇವುಗಳು ಹಾನಿಕಾರಕವಲ್ಲ ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಅನ್ನು ನೀರು ಹಾಗು ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಆಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. ==ರಚನೆ ಹಾಗು ಲಕ್ಷಣಗಳು== [[File:H2O2 structure-en.svg|300px|left|ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ರಚನೆ]] ಎಲ್ಲಾ ಕಣಗಳಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಅದರ ಕಣಗಳ ಭಾರ, ರಚನೆ ಹಾಗೂ ಕಣಗಳ ಒಳಗೆ ಪರಮಾಣುಗಳ ವಿಂಗಡನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ;ಆಣ್ವಿಕ ರಚನೆ ಯಾವುದೇ ಕಣಗಳ ರಚನೆಯು ಅದರಲ್ಲಿಯ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಣಗಳ ಆಕಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಮೂಲತಃ ಎರಡು ರಚನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಇದು ಕಣಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ''ವಿರುದ್ಧ'' ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ ಸ್ಟಿರಿಕ್ ರಿಪಲ್ಶನ್‌ಅನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ 90° ಅಷ್ಟು ತಿರುಚಿರುವ ''ಪರ್ಯಾಯ'' ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ ಗಳು ''p-ರೀತಿಯ'' ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ನ ಮಧ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ ( ಇದು ಒಂದು ಏಕಾಂಗಿಯಾದ ಜೊತೆ ಹಾಗು ವಿಸಿನಲ್‌ನ O-H ಬಾಂಡ್ ನ LUMO ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಎರಡು ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ಸ್‌ನ ಮಧ್ಯೆ ಇರುವ ಒಪ್ಪಂದದಿಂದಾಗಿ ಆಂಟಿಕ್ಲೈನಲ್ ಬಾಗಿದ ರಚನೆಯು ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. O-O ಬಾಂಡ್ ಒಂದು ಏಕೈಕ ಬಾಂಡ್ ಎಂಬುದು ಸತ್ಯವಾದರೂ ಸಹ, ಕಣಗಳು 29.45 kJ/molರಷ್ಟು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಡತಡೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಿರುಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತದೆ (ಇದನ್ನು ಈತೇನ್ ನ 12.5 kJ/mol ರಷ್ಟು ತಿರುಗುವಿಕೆಯ ಅಡೆತಡೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ). ಹೆಚ್ಚಾದ ಅಡೆತಡೆಗಳು ಒಂದು ಏಕೈಕ ಜೋಡಿ ಹಾಗು ಇತರ ಏಕೈಕ ಜೋಡಿಗಳ ನಡುವಿನ ವಿಕರ್ಷಣೆಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಬಾಂಡ್ ಕೋನಗಳು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್‌ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ಇದು ಅನಿಲರೂಪದ ಹಾಗು ಹರಳಿನ ರೂಪದ ಮಧ್ಯ ಇರುವ ರಚನೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹರಳುಗಳು H₂O₂ ಕಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ;ಸಮಾನಾಂತರಗಳ ಜೊತೆಗಿನ ಹೋಲಿಕೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಮಾನಾಂತರಗಳೆಂದರೆ ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಡಿಯೋಟೀರಿಯಮ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಮಾಲೊಡೋರಸ್ [[ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಡೈಸಲ್ಫೈಡ್]].<ref>{{Cite web |url=http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a |title=Landolt-Börnstein Substance - Property Index |access-date=2010-06-03 |archive-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327083541/http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a |url-status=deviated |archivedate=2012-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120327083541/http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a }}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಡೈಸಲ್ಫೈಡ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಣುರಾಶಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಸಹ ಕೇವಲ 70.7&nbsp;°C ರಷ್ಟು ಕುದಿಬಿಂದುವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್‌ಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕುದಿಬಿಂದುವನ್ನು ಹೊಂದಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=q2qJId5TKOkC&amp;pg=RA3-PT981&amp;dq=%22hydrogen+disulfide%22+boiling+point Google books CRC handbook of Chemistry and Physics, David R Lilde]</ref> ;ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರವದ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕಣಗಳ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಮಧ್ಯ ಇರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್ ನಿಂದಾಗಿ, [[ದ್ರವ]] ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಮಿಶ್ರಣಗಳು, ನಿಷ್ಕಲ್ಮಷ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾದ ಹಾಗು ವೈವಿದ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ನೀರು [[ಯುಟೆಕ್ಟಿಕ್|ಯುಟೆಕ್ಟಿಕ್‌ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ]], ಅಲ್ಲದೆ ಇದು [[ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುವಿಕೆಯ-ಬಿಂದುವಿನ ವಿಷಣ್ಣತೆ|ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುವಿಕೆಯ-ಬಿಂದುವಿನ ವಿಷಣ್ಣತೆಯನ್ನು]] ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ನೀರು ಕರಗಲು ಹಾಗು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಲು ಸುಮಾರಾಗಿ 273Kರಷ್ಟಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕೇವಲ 0.4K ರಷ್ಟು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ,ಅಂದರೆ 50% (ರಷ್ಟು ಗಾತ್ರದ) ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥವು ಕರಗಲು ಮತ್ತು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಲು 221 Kರಷ್ಟು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf |title=60% hydrogen peroxide msds 50% H2O2 MSDS |access-date=2010-06-03 |archive-date=2009-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229052623/http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf |url-status=deviated |archivedate=2009-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091229052623/http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf }}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಲೂಯಿಸ್ ಜಾಕ್ವೆಸ್ ಥೆನಾರ್ಡ್‌|ಲೂಯಿಸ್ ಜಾಕ್ವೆಸ್ ಥೆನಾರ್ಡ್‌ನು]] ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 1818ರಲ್ಲಿ [[ಬೇರಿಯಮ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಅನ್ನು ನೈಟ್ರಿಕ್ ಆಸಿಡ್‌ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯುಸುವುದರ ಮುಖಾಂತರ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು.<ref>{{cite journal | title = | author = L. J. Thenard | journal = [[Annales de chimie et de physique]] | volume = 8 | year =1818 | pages = 308}}</ref> ಸುಧಾರಿತ ವಿಧಾನದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಹೈಡ್ರೋಕ್ಲೋರಿಕ್ ಆಸಿಡ್]] ಅನ್ನು,ಹಾಗು ಜೊತೆಗೆ [[ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಸಿಡ್]] ಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ [[ಬೇರಿಯಮ್ ಸಲ್ಫೈಡ್]] ಸಹ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿದೆ. ಥಿಯೊನಾರ್ಡ್ ವಿಧಾನವನ್ನು 19ನೇ ಶತಮಾನ ಕೊನೆಯಿಂದ 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು.<ref>ಸಿ. ಡಬ್ಲೂ. ಜೋನ್ಸ್, ಜೆ. ಎಚ್. ಕ್ಲಾರ್ಕ್. ''Applications of Hydrogen Peroxide and Derivatives''. Royal Society of Chemistry, '''1999'''.</ref> ಆಧುನಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮಯದವರೆಗೆ, ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಅಸ್ಥಿರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯವು ಅಸಫಲವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಘನ ಪಧಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗು [[ಭಾರ ಲೋಹ|ಭಾರ ಲೋಹಗಳು]] [[ಕಬ್ಬಿಣ|ಕಬ್ಬಿಣಗಳು]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ವೇಗದ ವಿಭಜನೆ ಹಾಗು ಸಿಡಿಯುವಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ನೂರು ಪ್ರತಿಶತಃ ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಮೊದಲ ಭಾರಿಗೆ [[ರಿಚರ್ಡ್ ವೊಲ್ಫೆನ್ಸ್ಟೀನ್]]1894ರಲ್ಲಿ [[ವ್ಯಾಕ್ಯೂಮ್ ಡಿಸ್ಟಿಲ್ಲೇಶನ್|ವ್ಯಾಕ್ಯೂಮ್ ಡಿಸ್ಟಿಲ್ಲೇಶನ್‌ನ]] ಮೂಲಕ ಪಡೆದನು.<ref>{{cite journal | title = Concentration und Destillation von Wasserstoffsuperoxyd | author = [[Richard Wolffenstein (chemist)|Richard Wolffenstein]] | journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft | volume = 27 | issue = 3 | pages = 3307–3312 | year = 1894 | url= | doi = 10.1002/cber.189402703127}}</ref> 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, [[ಪೀಟರ್ ಮೆಲಿಕಿಶ್ವಿಲ್ಲಿ]] ಹಾಗು ಆತನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಎಲ್.ಪಿಜಾರ್ಜೆವಿಸ್ಕಿ ಹಲವಾರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಹಲವಾರು ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು ಅದರಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದುದೆಂದರೆ H-O-O-H. H₂O₂ ಅನ್ನು ಜೈವಿಕ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ತಡೆಯ ವಿಭಜಕಗಳು [[ಇತೈಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್ ಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ ಅಲ್ಲದೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಕಲಬೆರಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ]] H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಹಳ ಸಮಯದವೆರೆಗೆ ಔಷಧಿಗಳ ತಯಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ವೈಮಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ, ಸೆಟಲೈಟ್‌ಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲು H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಲು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ FDA 510(k) ರಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. EtO ದ ಮಾನದಂಡದ ಪ್ರಕಾರ ANSI/AAMI/ISO 14937 ಅನ್ನು ನ್ಯಾಯಬದ್ಧವಾದ ಕೈಪಿಡಿಯಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. [[ಸಾನ್ಯೊ]] ಇದು ಕೋಶಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಸಿತು ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವಾಗ H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದ ಮೊದಲ ಉತ್ಪಾದಕನಾಗಿದೆ, ಇದು ಅತೀ ವೇಗವನ್ನು ಹಾಗು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಕೋಶಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ವಿಧಾನದ ಶುದ್ಧೀಕರಣದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ==ಉತ್ಪಾದನೆ== [[ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಸಿಡ್]] ಅಥವಾ [[ಅಮೋನಿಯಮ್ ಬೈಸಲ್ಫೇಟ್]] (NH₄HSO₄), ದ್ರವದ ಮಿಶ್ರಣಗಳ [[ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾಲಿಸಿಸ್]] ನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಅದರ ಮುಂದಿನ ವಿಧಾನವಾದ [[ಪೆರಾಕ್ಸೊಡೈಸಲ್ಫೇಟ್]] ((SO₄)₂)²⁻ ಉತ್ಪನ್ನದ [[ಹೈಡ್ರೋಲಿಸಿಸ್]] ನಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಅಲ್ಕಿಲ್ ಅಂತ್ರಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್ (ಅಥವಾ 2-ಆಲ್ಕೈಲ್-9,10-ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಅಂತ್ರಾಸಿನ್) ಹಾಗು 2-ಅಲ್ಕಿಲ್ ಅಂತ್ರಾಸಿನ್‌ಗಳ [[ಆಟೋಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌|ಆಟೋಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನ]] ವಿಧಾನದ ಮುಖಾಂತರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಇತೈಲ್ ಅಥವಾ 2-ಅಮೈಲ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ದುಂಡಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಇತೈಲ್ ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ [[2-ಇತೈಲ್-9,10-ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಅಂತ್ರಸೀನ್]] (C₁₆H₁₄O₂) ಅದರ ಇನ್ನೊಂದು ರಚನೆಯಾದ [[2-ಎತೈಲ್ ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್]] (C₁₆H₁₂O₂) ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಒತ್ತಡವಿರುವ ಹಾಗು ನೀರ್ಗುಳ್ಳೆಗಳಾಗಿರುವ ಗಾಳಿಯನ್ನು [[ಅಂತ್ರಸೀನ್]] ಮಿಶ್ರಣದ ಮುಖಾಂತರ ಹಾಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಅಸ್ಥಾಯಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದರ ಮುಖಾಂತರ(ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಮೂಹದ ಒಂದು ಭಾಗ), ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅನ್ತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ಮರುಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಶೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ]] ಹಾಗೂ [[ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್]] ಉತ್ಪನ್ನವು ಮತ್ತೆ ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿ (ಅಂತ್ರಸೀನ್) ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ [[ಹೈಡ್ರೋಜನ್]] ವಾಯುವಿನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಹದ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗವನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧಾನವು ಪುನಃ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Antra">{{cite journal | title = Hydrogen Peroxide Synthesis: An Outlook beyond the Anthraquinone Process | pages = 6962–6984 | author = Jose M. Campos-Martin, Gema Blanco-Brieva, Jose L. G. Fierro | year = 2006 | doi =10.1002/anie.200503779 | journal = Angewandte Chemie International Edition | volume = 45 | issue =42}}</ref><ref name="Riedl&Pleiderer">ಎಚ್. ರೀಡ್ಲ್ ಮತ್ತು ಜಿ. ಫ್ಲೆಯ್ಡೆರೆರ್, ಯು.ಎಸ್. ಪೇಟೆಂಟ್ 2,158,525 (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2, 1936 USA, ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿ 1935 ಆಕ್ಟೋಬರ್ 10ರಲ್ಲಿ ) ರಿಂದ ಐ. ಜಿ. ಫಾರ್ಡೆನಿಂಡಸ್ಟ್ರಿ, ಜರ್ಮನಿ</ref> [[File:Riedl-Pfleiderer process.svg|420px|center|ರೀಡೆಲ್-ಫ್ಲೆಯ್ಡೆರರ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತಯಾರಿಕೆ]] ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು 1936 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು, ಹಾಗು ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಈ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ <ref name="Riedl&Pleiderer" />[[ರೀಡಲ್-ಫ್ಲೀಡೆರೆರ್ ವಿಧಾನ|ರೀಡಲ್-ಫ್ಲೀಡೆರೆರ್ ವಿಧಾನವೆಂದು]] ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ವಿಧಾನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೂತ್ರವು ಬಹಳ ಸರಳವಾಗಿದೆ:<ref name="Antra" /> :H₂ + O₂ → H₂O₂ ಈ ವಿಧಾನದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಹಾಗು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ [[ಕ್ವಿನೋನ್‌|ಕ್ವಿನೋನ್‌ನ]] ಮರುಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ (ಇದು ಬಹಳಷ್ಟು ದುಬಾರಿಯಾಗಿದೆ) ಹಾಗು ಉದ್ಧರಣ ದ್ರಾವಣದ, ಹಾಗು [[ಹೈಡ್ರೋಜಿನೇಶನ್]] [[ಕೆಟಲಿಸ್ಟ್‌|ಕೆಟಲಿಸ್ಟ್‌ನ]] ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. 1994ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ H₂O₂ ರ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಸುಮಾರು 1.9 ಮಿಲಿಯನ್ [[ಟನ್‌{/1/}ಗಳಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು 2006ರಲ್ಲಿ ಇದು 2.2 ಮಿಲಿಯನ್ ನಷ್ಟಾಯಿತು, ಅದರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಪಾಲು 70% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ|ಟನ್‌{/1/}ಗಳಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು 2006ರಲ್ಲಿ ಇದು 2.2 ಮಿಲಿಯನ್ ನಷ್ಟಾಯಿತು,<ref name="HageLienke" /> ಅದರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಪಾಲು 70% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ{{Citation needed|date=April 2007}}]]. ಆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಂದರೆ 30% ರಷ್ಟು H₂O₂ [[Kgಗೆ ಸುಮಾರು US $0.54 ಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು, ಇದು ಕೆಜಿ ಗೆ US$1.50 ಸಮಾನವಾಗಿದೆ (ಯುಎಸ್ $0.68 per lb)ಗೆ ಪ್ರತಿಶತಃ "100% ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ"|kgಗೆ ಸುಮಾರು US $0.54 ಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು, ಇದು ಕೆಜಿ ಗೆ US$1.50 ಸಮಾನವಾಗಿದೆ (ಯುಎಸ್ $0.68 per lb)ಗೆ ಪ್ರತಿಶತಃ "100% ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ"{{Citation needed|date=April 2007}}]]". ===ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು=== ಹೊಸ ಪದ್ಧತಿಯಾದ, ಹಾಗು "ಹೆಚ್ಚು-ಉತ್ಪಾದಿತ/ಹೆಚ್ಚಿನ-ಫಲಿತಾಂಶದ" ವಿಧಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿಧಾನವು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿಂಗಡಣೆಯಾಗಿರುವ 2-ಅಮೈಲ್ ಅನ್ತ್ರಕ್ವಿನೋನ್‌ನ ಐಸೋಮರ್‌ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು [[ಸಾಲ್ವೇ]] ಕಂಡುಹಿಡಿದನು. ಜುಲೈ 2008ರಲ್ಲಿ, ಈ ವಿಧಾನವು "ಮೆಗಾ-ಸ್ಕೇಲ್" ಏಕೈಕ-ಟ್ರೈನ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಅನ್ನು ಬೆಲ್ಜಿಯಮ್‌ನ [[ಜಾಂಡ್‌ಲಿಯೆಟ್‌|ಜಾಂಡ್‌ಲಿಯೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕಟ್ಟಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನ ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವು ಎರಡರಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿನ ನಂತರದ-ದೊಡ್ಡ ಏಕೈಕ-ಟ್ರೈನ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಇದಾಗಿದೆ. ಅದರ ನಂತರದ ದೊಡ್ಡ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತಾ ಫುಟ್(ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್) ನಲ್ಲಿ 2011ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಳತೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಬೆಲೆಯು ಈ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="ChemSystems">{{Cite web |url=http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm |title=Hydrogen Peroxide 07/08-03 Report, ChemSystems, May 2009. |access-date=2010-06-03 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116100151/http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm |url-status=deviated |archivedate=2014-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116100151/http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm }}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಅದರ ಅಣುಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಕಲ್ಪನೆ ಬಹಳಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದಕರ ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುವುದರ ವಿಧಾನದ ಕೊರತೆಯೆಂದರೆ, ಥರ್ಮೋಡೈನಮಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಜೊತೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ನೀರನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬಹಳಷ್ಟು ಕಾಲದವರೆಗೆ ಅತೀ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿರುವ [[ಕೆಟಲಿಸ್ಟ್]] ಅನ್ನು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ, ಆಯ್ಕೆಯು ಹೆಚ್ಚಾದರು ಸಹ, ಇಂದಿಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯವಾಗಿ ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಹ, 2000ರ ಪೂರ್ವದ ಸಂಶೊಧಕರು [[ಹೆಡ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|ಹೆಡ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯನ್ನು]] ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಈ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ (ನಾನೊಮೀಟರ್-ಗಾತ್ರ)ದಲ್ಲಿ ಫೇಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ಡ್ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲೋಹಗಳ ಘನ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಬನ್ ನ ಅಧಾರದ ಸುತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಕೊನೆಯ 2005ರಲ್ಲಿ [[ಯೋನಿಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌|ಯೋನಿಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌ನ]] ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ, ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಪೈಲೆಟ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಅನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಈ ಪೈಲೆಟ್ ಪ್ಲಾಂಟ್‌ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ವಿಧಾನದ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು, ಇದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಹೊರಹೋಗುವ, ಹಾಗು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಧಾನದ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಹಾಗು ಅದರ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ವಿಧಾನವು ಅತೀ ಸರಳವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿಯು ಸಹ ಇಳಿಕೆಯಾಯಿತು ಹಾಗು ಈ ವಿಧಾನವು ಕಡಿಮೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಈ ವಿಧಾನವು ಹೆಚ್ಚು ವಿಷಕಾರಿಯು ಮತ್ತು ಸಾಧಿತವಲ್ಲದ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ನಾವು ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಉತ್ಪಾತಿಯಾಗುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ (ಸುಮಾರು 5–10 wt% ಹಾಗು ಸುಮಾರು 40 wt% ರಷ್ಟು ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ).<ref name="ChemSystems" /> 2009ರಲ್ಲಿ, [[ಕಾರ್ಡಫ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ]] ಕೆಲಸಗಾರರು ಮತ್ತೊಂದು ಕಿಣ್ವದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು<ref name="G.J. Hutchings 2009">ಜಿ.ಜೆ. ಹಚಿಂಗ್ಸ್ ಎಟ್ ಅಲ್, ಸೈನ್ಸ್, 2009, 323, 1037</ref>. ಈ ಸಂಶೋದನೆಯು ನೇರವಾದ ವಿಧಾನಕ್ಕೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧ ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ [[ಚಿನ್ನ]]-[[ಪಲ್ಲಾಡಿಯಮ್]] ನಂತಹ ನ್ಯಾನೊ ಕಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಹಜ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ನೇರವಾದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಆಮ್ಲ ಮಾಧ್ಯಮದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ತಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗುವ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಹ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನೆ ವಿಭಜನೆಯಾಗುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ, ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ನಂತರವೂ ಸಹ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕೂಡಿಡುವಾಗ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಾಗ ಸ್ಥಿರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ), ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಿಣ್ವಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಚಿನ್ನ-ಪೆಲ್ಲಾಡಿಯಮ್ ಕಿಣ್ವಗಳ ಉಪಯೋಗವು ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಆಮ್ಲವು ಸಹ ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನವು ಇನ್ನು ಸಹ ಬೆಳವಣಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಹಾಗು ಸಧ್ಯದ ಫಲಿತಾಂಶದ ಪ್ರಕಾರ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (ಸುಮಾರು 1–2 wt% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ). ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸಂಶೋಧಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೆಂದರೆ ಈ ವಿಧಾನವು ದುಬಾರಿಯು ಅಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="ChemSystems" /><ref name="G.J. Hutchings 2009" /><ref name="palladium process">https://www.sciencedaily.com/releases/2009/02/090219141507.htm</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1126/science.1168980 | year = 2009 | month = Feb | author = Jennifer K. Edwards, Benjamin Solsona, Edwin Ntainjua N, Albert F. Carley | title = Switching off hydrogen peroxide hydrogenation in the direct synthesis process. | volume = 323 | issue = 5917 | pages = 1037–41 | pmid = 19229032 | journal = [[Science (journal)|Science]]}}</ref> ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋ ಕೆಮಿಕಲ್ ವಿಧಾನವನ್ನು [[ಡೌ]] ಕಂಡುಹಿಡಿದನು. ಈ ವಿಧಾನವು ಏಕೈಕ ತುದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೋಶಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಜನ್‌ನ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಟಿಕ್ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಾದ ಸೋಡಿಯಮ್ ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಾಗಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ChemSystems" /> ===ಲಭ್ಯತೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ದ್ರಾವಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ, ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 3 ಹಾಗು 6 wt% ರಷ್ಟು ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ಔಷಧೀಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದಂತಹ ಆಮ್ಲಜನಕ ವಾಯುವಿನ ಅಳತೆಯನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ ಸಹ ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ ([[ವಿಭಜನೆಯನ್ನು]] ನೋಡಿ); ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಭಜನೆಯಾದ ನಂತರ 20-ಅಳತೆಯ ಒಂದು ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ದ್ರಾವಣವು ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ಆಮ್ಲಜನಕ ಅನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 30 wt% ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿಕ ಅಳತೆಗಳು ಸುಮಾರು 70% ರಿಂದ 98% ವರೆಗೆ ಸಹ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ,ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ >68% ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಬೆಯಾಗಿ ಹಾಗು ಆಮ್ಲಜನಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಹಬೆಯ ತಾಪ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಅದರ ದಟ್ಟನೆ ಸಹ 68% ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ) ಈ ಅಳತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಶುಶ್ರೂಷೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಕ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ಗ್ರಾಹಕರು ಒಂದು ಪರಿಶೀಲನಾ ಪತ್ರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ==ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು== ===ಕೊಳೆಯುವಿಕೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಶಾಖವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವ]] ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ (ಅಳತೆಮೀರಿದ) [[ನೀರು]] ಮತ್ತು [[ಆಮ್ಲಜನಕವಾಗಿ]] [[ಸರಳವಾಗಿ]] ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ: :2 H₂O₂ → 2 H₂O + O₂ ಈ ವಿಧಾನವು ಥರ್ಮೋಡೈನಮಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ΔHo|Δ''H'' ^<s>o</s>]] of −98.2&nbsp;[[kJ]]·[[mol]]⁻¹ ಹಾಗೂ [[ΔGo|Δ''G'' ^<s>o</s>]] of −119.2&nbsp;kJ·mol⁻¹ ಮತ್ತು Δ[[S]] of 70.5&nbsp;J·mol⁻¹·K⁻¹ ಹೊಂದಿದೆ. ವಿಭಜನೆಯ ಮಟ್ಟವು ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ದಟ್ಟನೆ ಹಾಗು ತಾಪದ ಮೇಲೆ, ಅಲ್ಲದೆ [[pH]] ಹಾಗು ಸ್ಥಿರಕಾರಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಬೆರೆಕೆಗಳ ಮೇಲೂ ಸಹ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ [[ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ]] ಅಲ್ಲದೆ [[ಸಂಕ್ರಮಣ ಲೋಹ|ಸಂಕ್ರಮಣ ಲೋಹಹಾಗು]] ಅದರ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ [[ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ|ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳೆಂದರೆ]] [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್]] ಹಾಗು ಬೆಳ್ಳಿ. ಅದೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ [[ಕಿಣ್ವ|ಕಿಣ್ವಗಳೆಂದರೆ]] [[ಯಕೃತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ]] [[ಕೆಟಲೇಸ್]], ದೇಹದಲ್ಲಿ ಯಕೃತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ ಅದು [[ಚಯಾಪಚಯ]] ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ವಿಷಕಾರಿ ಸಹಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಹೊರಹಾಕುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಆಕ್ಸಿಡೇಟಿವ್ ಒತ್ತಡವನ್ನು]] ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ವಿಭಜನೆಯು [[ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲದ]] ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಿರಕಾರಿಯಾಗಿ [[ಆಮ್ಲಗಳನ್ನು]] ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುವ ಆಮ್ಲಜನಕ ಹಾಗು ಶಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಪಾಯಕರ ಉಪ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ದಟ್ಟವಾಗಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಅದು ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸೂಸುತ್ತದೆ, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ದಹ್ಯ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. [[ಹೈ ಟೆಸ್ಟ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]], ಅಥವಾ ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ (ಇದನ್ನು ಹೈ-ಸ್ಟ್ರೆಂತ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಮ್ಲಜನಕದ ಗಾಳಿಯು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು,ಇಲ್ಲದೆ ಹೋದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಭಾವ್ಯ ಒಡಕು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಾದ, Fe²⁺ ಅಥವಾ Ti³⁺ಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಭಜನೆಯು ಅನ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಡಿಕಲ್ ಗಳಾದ HO· ([[ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್]]) ಹಾಗು HOO· ಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. H₂O₂ ಹಾಗು Fe²⁺ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗವನ್ನು [[ಫೆಂಟನ್ಸ್ ರಿಏಜೆಂಟ್]] ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಮೊತ್ತವೆಂದರೆ ''20-ಗಾತ್ರ'', ಅಂದರೆ, ಒಂದು ಅಳತೆಯಷ್ಟು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾದಾಗ ಅದು 20 ಅಳತೆಯಷ್ಟು ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ''20-ಅಳತೆಯ'' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸುಮಾರು 1.667&nbsp;mol/dm³ ([[ಮೋಲಾರ್ ದ್ರಾವಣ]]) ಅಥವಾ ಸುಮಾರು 6% ಗೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಔಷಧಿ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ-ಮೂರರಷ್ಟು ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಅದು ಕಡಿಮೆ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ವೇಗವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ವಿಷಪೂರಿತ ಉಪ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಥಿರಪದಾರ್ಥವಾದ [[ಅಸಿಟಾನಿಲೈಡ್]] ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ===ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ ಮತ್ತು ಅಪಕರ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು=== [[ಕ್ಲೋರಿನ್]], [[ಕ್ಲೋರಿನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್]], ಹಾಗು [[ಪೊಟಾಶಿಯಮ್ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್]] ಇವುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಕ್ಸಿಡ್ಡೈಜರ್ ಎಂದರೆ H₂O₂. ಆದರೂ ಸಹ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಿಂದ, H₂O₂ ಅನ್ನು ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್ ರಾಡಿಕಲ್ಸ್ (.OH) ಆಗಿ ಫ್ಲುರಿನ್ ನ ಜೊತೆಗಿನ ಎರಡನೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. {| class="wikitable" ! [[ಆಕ್ಸಿಡೀಕಾರಕ]] ! [[ಆಕ್ಸಿಡೇಷನ್]] ಪೊಟೆನ್ಷಿಯಲ್, ವಿ |- | [[ಫ್ಲೋರಿನ್]] | 3.0 |- | [[ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್ ರ್ಯಾಡಿಕಲ್]] | −2.8% |- | [[ಓಝೋನ್]] | 2.1 |- | ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ | 1.8 |- | [[ಪೊಟ್ಯಾಷಿಯಂ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್]] | 1-7 |- | [[ಕ್ಲೋನಿನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್]] | 1.5 |- | [[ಕ್ಲೋರೀನ್]] | 1-4 |} ನೀರಿನ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಲವಾರು ಅಸಂಘಟಿತ ಅಯಾನ್‌ಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಅಥವಾ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಾಗ, [[ಆಮ್ಲಜನಕ|ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು]] ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. [[ಆಮ್ಲೀಯ]] ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ Fe²⁺, Fe³⁺ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಇದರಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ). :2 [[Fe]]²⁺(aq) + H₂O₂ + 2 [[H+|H⁺]](aq) → 2 [[Fe]]³⁺(aq) + 2H₂O(l) ಮತ್ತು [[ಸಲ್ಫೈಟ್]] (SO₃²⁻) ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗಿ [[ಸಲ್ಫೇಟ್]] (SO₄²⁻) ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, ಆಮ್ಲೀಯ H₂O₂ ಇದರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ [[ಪೊಟಾಶಿಯಮ್ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್]] Mn²⁺ ಆಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ]] ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ಹೇಗಾದರೂ, ಕೆಲವೊಂದು ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ Mn²⁺, Mn⁴⁺ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗುತ್ತದೆ ([[MnO2|MnO₂]]ಆಗುತ್ತದೆ). ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದರೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಸೋಡಿಯಮ್ ಹೈಪೋಕ್ಲೋರೈಟ್]] ನ ಜೊತೆಗಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ [[ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಇದು ಒಂದು ಸೂಕ್ತ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. :NaOCl + H₂O₂ → O₂ + NaCl + H₂O ಕಾರ್ಬನಿಕ ರಸಾಯನ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ|ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ]]. ಅದರ ಒಂದು ಉಪಯೋಗವೆಂದರೆ [[ಥಿಯೊಈಥರ್|ಥಿಯೊಈಥರ್‌ಅನ್ನು]] [[ಸಲ್ಫೋಕ್ಸೈಡ್]] ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.{{Citation needed|date=February 2007}} ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಮಿಥೈಲ್ ಫಿನೈಲ್ ಸಲ್ಫೈಡ್]], [[ಮಿಥೈಲ್ ಫಿನೈಲ್ ಸಲ್ಫಾಕ್ಸೈಡ್]] ಆಗಿ 18 ಘಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಥನಾಲ್ ನಲ್ಲಿ 99% ರಷ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಅಥವಾ [[TiCl3|TiCl₃]] ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ 20 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ):{{Citation needed|date=February 2008}} :Ph-S-CH₃ + H₂O₂ → Ph-S(O)-CH₃ + H₂O ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್-ನ್ಯೂನ ಅಲ್ಕೀನ್ಸ್ ಗಳಾದ [[ಅಕ್ರಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ದ [[ಎಪಾಕ್ಸಿಡೇಶನ್|ಎಪಾಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹಾಗು ಎರಡನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯಾದ [[ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್-ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್|ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್-ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ]] [[ಅಲ್ಕಿಲ್ಬೊರೇನ್]] ನಿಂದ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಆಗಿ [[ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್|ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್‌ಆಗಿ]] ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ===ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ರಚನೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ದುರ್ಬಲ ಆಮ್ಲ, ಹಾಗು ಇದು [[ಹೈಡ್ರೋಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಅಥವಾ [[ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] [[ಉಪ್ಪು|ಉಪ್ಪುಗಳು]] ಅಥವಾ ಹಲವಾರು ಲೋಹಗಳ ಉಗಮಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ದ್ರವ್ಯಗಳ ದ್ರಾವಣಗಳಾದ [[ಕ್ರೋಮಿಕ್ ಆಮ್ಲ]](CrO₃) ಅಥವಾ ಡೈಕ್ರೋಮೇಟ್ ಉಪ್ಪಿನ ಆಮ್ಲೀಯ ದ್ರಾವಣಗಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ಕೂಡಿಸಿದಾಗ, ಅಸ್ಥಿರ ನೀಲಿ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ CrO(O₂)₂ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರವ್ಯ ದ್ರಾವಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವೇಗವಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕದ ವಾಯುವಾಗಿ ಹಾಗು ಕ್ರೋಮಿಯಮ್ ಉಪ್ಪಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಆನ್ ಅಯಾನ್|ಆನ್ ಅಯಾನ್‌ಗಳ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಪೆರಾಕ್ಸೋಅನಯಾನ್ಸ್ ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಬೊರಾಕ್ಸ್|ಬೊರಾಕ್ಸ್‌ನ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ [[ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ಬೊರೇಟ್]] ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ದೋಬಿಖಾನೆಯ ಮಾರ್ಜಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳುಪಿನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ: :Na₂B₄O₇ + 4 H₂O₂ + 2 NaOH → 2 Na₂B₂O₄(OH)₄ + H₂O H₂O₂ [[ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲವನ್ನು]] (RCOOH) ಪೆರಾಕ್ಸಿ ಆಮ್ಲವಾಗಿ (RCOOOH) ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಅಸಿಟೋನ್]] ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ [[ಅಸಿಟೋನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಆಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ನಂತರದಲ್ಲಿ [[ಓಜೋನ್|ಓಜೋನ್‌ನ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ [[ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಟ್ರೈಆಕ್ಸೈಡ್]] ಇದನ್ನು [[ಟ್ರೈಆಕ್ಸಿಡೇನ್|ಟ್ರೈಆಕ್ಸಿಡೇನ್‌ಎಂದು]] ಸಹ ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ಯೂರಿಯಾ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ [[ಕಾರ್ಬಮೈಡ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಆಮ್ಲ-ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲಗಳನ್ನು [[ಟ್ರೈಫಿನೈಲ್ ಫಾಸ್ಫೀನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್]] ನ ಜೊತೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ H₂O₂ಗೆ "ವಾಹಕವಾಗಿ" ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯತೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನೀರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುರ್ಬಲ [[ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ|ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯವಾಗಿದೆ]], ಆದರೂ ಸಹ ಅದು ಕೆಲವು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಮ್ಲಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. [[HF/SbF5|HF/SbF₅]] ನ [[ಮೇಲಿನ ಆಮ್ಲ|ಮೇಲಿನ ಆಮ್ಲವು]] [H₃O₂]⁺ಅಯಾನ್ ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅಸ್ಥಿರ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ರೂಪುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ==ಬಳಕೆಗಳು (ಉಪಯೋಗಗಳು)== ===ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[File:Container JOTU501003 9.jpg|thumb|200px|ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟೇಶನ್‌‌ಗೆ ISO ಟ್ಯಾಂಕ್ ಕಂಟೇನರ್.]] 1994 ರಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 50% ಅಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಕುಸುರಿ-ಹಾಗು ಕಾಗದದ ಬಿಳುಪಿನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು.<ref name="HageLienke">{{cite journal | journal = Angewandte Chemie International Edition | title = Applications of Transition-Metal Catalysts to Textile and Wood-Pulp Bleaching | author = Ronald Hage, Achim Lienke | volume = 45 | issue = 2 | year = 2005 | doi = 10.1002/anie.200500525 | pages = 206–222}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಕ್ಲೋರಿನ್]] ಮೂಲದ ಬಿಳುಪಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುಕೂಲಕರ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಬದಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಬಿಳುಪಿನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಇನ್ನು ಹಲವು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳೆಂದರೆ ಇದನ್ನು [[ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ ಕಾರ್ಬೋನೇಟ್]] ಹಾಗು [[ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ಬೋರೇಟ್]], ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮೆದು ಬಿಳುಪಿಗೆ [[ದೋಬಿಖಾನೆಯ]] [[ಮಾರ್ಜಕ|ಮಾರ್ಜಕಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಹಲವಾರು [[ಕಾರ್ಬನ್ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್|ಕಾರ್ಬನ್ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ಗಳಾದ]] [[ಪಾಲಿಮರೈಸೇಶನ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಡೈಬೆನ್ಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್|ಪಾಲಿಮರೈಸೇಶನ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ [[ಡೈಬೆನ್ಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]]]] ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಹಲವು ರಾಸಾಯನಿಕ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್ ಗಳಾದ]] [[ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್|ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ನ]] ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲ|ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲದೊಟ್ಟಿಗಿನ]] ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಬದಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ [[ಪೆರಾಕ್ಸಿ ಆಮ್ಲವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. [[ಪೆರಾಅಸಿಟಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ಹಾಗು [[ಮೆಟ-ಕ್ಲೋರೋಪೆರಾಕ್ಸಿಬೆನ್ಜೋಯಿಕ್ ಆಮ್ಲ]](ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು mCPBA ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ) ಇವುಗಳನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಅಸಿಟಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ಹಾಗು ''ಮೆಟಾ'''' '' -ಕ್ಲೋರೋಬೆನ್ಜೋಯಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಉತ್ಪನ್ನವು [[ಆಲ್ಕೀನ್|ಆಲ್ಕೀನ್‌ಗಳ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಅದರ ಬದಲಿ ಉತ್ಪನ್ನ [[ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್|ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್‌ಆಗಿ]] ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. [[PCB]] ಉತ್ಪನ್ನದ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಮೈಕ್ರೋಟೆಕ್ ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ತಾಮ್ರದ ಮೇಲ್ಪದರದ ಒರಟು ಪದಾರ್ಥದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪುಡಿಯಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲೋಹ-ಮೂಲದ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಮೆಥನಾಲ್ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಮಿಶ್ರಣವು ಅತೀವೇಗದ ಹಬೆಯನ್ನು ಒಂದರಿಂದ ಎರಡು ಸೆಕೆಂಡ್ ಗಳಷ್ಟು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, [[CO2|CO₂]] ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚಿನ-ತಾಪದ ಹಬೆಯನ್ನು ಹಲವಾರು ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp |title=Instant steam puts heat on MRSA, Society Of Chemical Industry |access-date=2010-06-03 |archive-date=2009-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105214618/http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp |url-status=deviated |archivedate=2009-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090105214618/http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp }}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, [[ಹಬೆಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಅನ್ನು ಸ್ಥಿರೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಜೈವಿಕ-ನಿರ್ಮಲೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ-ಪಟ್ಟಾಗಿ ಹಾಗು ಕೈಗವುಸು-ಬಂದರಿನ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯಲ್ಲಿ ಔಷಧೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಾರ್ [[ಒತ್ತಡಭರಿತ ನೀರಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ]](PWRಗಳಲ್ಲಿ) ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಇಂಧನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಸವೆತದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಹಾಗು ವಿಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನ ಮುಚ್ಚುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಹೆಚ್ಚು ಬಲವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾಕಾರಿಗಳ ನಿರ್ವಸನದ ಮುಂಚೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಸವೆತ ಮಾಡುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ಹಾಗು ವಾಯು ಪರಿಶೋಧನೆಯ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ರೂಪುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಯ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ರಾಸಾಯನಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳು=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಿಂದ [[ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್|ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ಅನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಒಂದು ಏಕೈಕ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಿನ ಉಪ-ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯ ಹಾಗು ಪ್ರಮುಖ ಕಡಿಮೆ ಹಣಹೂಡಿಕೆಯ ವಿಧಾನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. "HPPO" (ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಟು ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್)ನ ಎರಡು ಪ್ಲಾಂಟ್ ಗಳು 2008 ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಾರಂಭವನ್ನು ಮಾಡಿದವು: ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಲ್ವೆ ಹಾಗು ಡೌ-BASF ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾಂನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಮತ್ತೊಂದು ಎವಿನಿಕ್ಲ್ ಹೆಡ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಹಾಗು SK ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್‌ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಕೊರಿಯಾನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಲ್ಲಿನ [[ಕಾರ್ಪೊಲಾಕ್ಟಮ್]] ನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಫಿನಾಲ್]] ಹಾಗು [[ಎಪಿಕ್ಲೊರೋಹೈಡ್ರಿನ್‌|ಎಪಿಕ್ಲೊರೋಹೈಡ್ರಿನ್‌ನ]] ಬಳಕೆ ಸಂಭವನೀಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ===ಜೈವಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[ಬೊಂಬಾರ್ಡೀರ್ ಬೀಟಲ್]] [[ಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್‌|ಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್‌ನ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಬೇರೊಂದು ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳೆಯುವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬಳಸುವ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಹ ಒಂದು. ''[[ನೇಚರ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಷಿತವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಲೇಖನದಂತೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಪ್ರತಿರಕ್ಷಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ]] ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. [[ಜೀಬ್ರಾ ಮೀನಿ|ಜೀಬ್ರಾ ಮೀನಿನಲ್ಲಿ]] ಅಂಗಾಂಶಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ನಂತರ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದು [[ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳಿಗೆ]] ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅಲ್ಲಿ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಸುವ ಅನುವಂಶಿಕ ಧಾತುಗಳು ದುರ್ಬಲವಾದಾಗ, ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಅನುವಂಶಿಕ ಧಾತುಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮೀನಿನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಹಾಗು ಅದೇ ವಿಧಾನವು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಯಿತು. [[ಅಸ್ತಮಾ]] ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿನ ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯವಂತ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಅಂಶ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೇಚರ್ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇದನ್ನು ಅಸ್ತಮಾ ರೋಗಿಗಳ ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನೋಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/8078525.stm|title=Natural bleach 'key to healing' |date=6 June 2009|publisher=BBC News|accessdate=2009-07-02}}</ref><ref name="Nature zebra">{{cite journal|last=Niethammer|first=Philipp|coauthors=Clemens Grabher, A. Thomas Look & Timothy J. Mitchison|date=3 June 2009|title=A tissue-scale gradient of hydrogen peroxide mediates rapid wound detection in zebrafish|journal=Nature|volume=459|pages= 996–999 |issn=doi=10.1038/nature08119|url=http://www.nature.com/nature/journal/v459/n7249/full/nature08119.html|accessdate=2009-07-02|doi=10.1038/nature08119|url=http://www.nature.com/nature/journal/v459/n7249/full/nature08119.html|accessdate=2009-07-02|pmid=19494811|issue=7249|pmc=2803098|doi_brokendate=2010-01-09}}</ref> ===ದಿನಬಳಕೆಯ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[File:Hydrogen peroxide 35 percent on skin.jpg|thumb|alt=Fingertips|35% H2O2ನಿಂದ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಚರ್ಮ]] * ತೆಳುಗೊಳಿಸಿದ H₂O₂ (3% ಹಾಗು 12%ರ ಮಧ್ಯ)ಅನ್ನು [[ಅಮೋನಿಯಮ್ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಸೈಡ್]] ನ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನ [[ಕೂದಲನ್ನು]] ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು "[[ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಬ್ಲೊಂಡೆ]]" ಎಂಬ ಪದಸಮುಚ್ಚಯದಿಂದ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಇದು ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೋಕಿದಾಗ ಹೀರಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಸ್ಠಳೀಯವಾಗಿ ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ [[ಕೆಪಿಲ್ಲರಿ]] [[ಎಂಬಾಲಿಸಮ್‌|ಎಂಬಾಲಿಸಮ್‌ನ]] ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಚರ್ಮ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. * ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇಡುವ ಮೂಳೆಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ 3% H₂O₂ ಅನ್ನು ಗಾಯಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಚಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ, ನಾಶವಾದ ಅಂಗಾಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿನ [[ನಾಶವಾದ ಅಂಗಾಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ವಿಧಾನದ]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಿಧಾನಗತಿಯ(ಸಣ್ಣ ಪೀಪಾಯಿ) ಗಾಯದ ರಕ್ತಸ್ರಾವ/ಸೋರಿಕೆಯನ್ನು ಸಹ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೊಸದಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದ ಚರ್ಮದ ಕೋಶಗಳನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿ ಕಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಗಾಯವನ್ನು ವಾಸಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2022-10-16 |archive-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214114412/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 |url-status=deviated |archivedate=2013-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214114412/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 }}</ref> ಅಲ್ಲದೆ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಪ್ರತಿಕೂಲ ದ್ರಾವಣಗಳು ಸೇವನೆಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. * ನಾಯಿಗಳು ವಿಷಕಾರಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು (ಉ.ದಾ ಇಲಿ ಪಾಷಾಣ),ವನ್ನು ಆಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಸೇವಿಸಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀಡಿದರೆ ಇದು ವಾಂತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.petplace.com/dogs/how-to-induce-vomiting-emesis-in-dogs/page1.aspx How to Induce Vomiting (Emesis) in Dogs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212010816/http://www.petplace.com/dogs/how-to-induce-vomiting-emesis-in-dogs/page1.aspx |date=2015-02-12 }}</ref> * 3% H₂O₂ ಅನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಹೊಸ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಗು ಇತರ ಕಲೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಿಸಿ ನೀರಿಗೆ ತಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತದ ಜೊತೆ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ತಣ್ಣೀರು ಹಾಗು ಮಾರ್ಜಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ [[ಫುಡ್ ಹಾಗು ಡ್ರಗ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಶನ್]] (ಎಫ್ ಡಿ ಎ) ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ನಿಯಂತ್ರಕ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು (ಎಲ್ ಆರ್ ಪಿ) ಹೊಂದಿರುವ ಔಷಧಿಯಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದನ್ನು ಮೀನು ಹಾಗು ಮೀನಿನ ಮೊಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬರುವ ಶಿಲೀಂದ್ರಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ([[ಎಕ್ಟೊಪ್ಯಾರಾಸೈಟ್]] ನೋಡಿ.) * [[ಹೈಡ್ರೋಫೋನಿಕ್ಸ್]] ಅನ್ನು ಬಳಸುವ ಕೆಲವು ತೋಟಗಾರಿಕೆಯವರು ಹಾಗು ಬಳಕೆದಾರರು ದುರ್ಬಲ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ("ಸ್ಪಾನಿಶ್ ದ್ರಾವಣ ") ವನ್ನು ದ್ರಾವಣವನ್ನು ತೆಳುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ತೀವ್ರತರವಾದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಸಸ್ಯದ ಬೇರಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು [[ಬೇರಿನ ಕೊಳೆಯುವಿಕೆಯನ್ನು]] ಗುಣಪಡಿಸಲು ಸಹಾಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ (ಆಮ್ಲಜನಕದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬೇರಿನ ಕೋಶಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ) ಹಾಗು ಹಲವಾರು ಕೀಟಗಳ ವಿರುಧ್ದವಾಗಿಯು ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.socalplumeriacare.com/Faqs/F-7.pdf | title = Hydrogen Peroxide and Horticulture | first = Bryce | last = Fredrickson | accessdate = 2009-01-25 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.using-hydrogen-peroxide.com/peroxide-garden.html Ways to use hydrogen peroxide in the garden]</ref> ಕೆಲವೊಂದು ಹಕ್ಕುಹೇಳಿಕೆಗಳಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡುವಂತಹ ಶ್ರೀಮಂತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸಹ ನಡೆದಿವೆ.<ref>[http://www.sciencedirect.com/ Oxygation Unlocks Yield Potentials of Crops in Oxygen-Limited Soil Environments Advances in Agronomy, Volume 88, 2005, Pages 313-377 Surya P. Bhattarai, Ninghu Su, David J. Midmore]</ref> * ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಮೀನಿನ ಸಂಸ್ಕರಣಾಕಾರರ ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಮೀನುಗಳಿಗೆ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ದೊರಕಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.great-lakes.org/Wkly_news/07-07-03.html#Oxygen Great-lakes.org]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.fws.gov/midwest/ashland/mtan/mtan_35.html#Guide%20to%20Drug,%20Vaccine,%20and%20Pesticide%20Use%20in%20Aquaculture |title=fws.gov |access-date=2010-06-03 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423084723/http://www.fws.gov/midwest/ashland/mtan/mtan_35.html#Guide%20to%20Drug,%20Vaccine,%20and%20Pesticide%20Use%20in%20Aquaculture |url-status=dead }}</ref> [[ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಾದ]] [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್|ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್‌ಗೆ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. * ಕೊಳಕು ನೀರಿನ ಹಾಗು ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳಿಂದ ಹೊರಸೂಸುವ ಜೈವಿಕ-ಸಂಭಂದಿತ ವಾಸನೆ ಹಾಗು ಸಲ್ಫೈಡ್ ಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಅಶುದ್ಧ ನೀರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಮುಂಚೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಮಯವೆಂದರೆ 30 ನಿಮಿಷದಿಂದ 5 ಘಂಟೆಗಳಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಜೈವಿಕ ವಾಸನೆಗಳ ಬಯೋ-ಉತ್ಕರ್ಷನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕ ಹಾಗು ನೀರನ್ನು, ಅಲ್ಲದೆ ಕರಗುವ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ಜೀವ ರಸಾಯನಿಕ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು( BOD)ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಅಡಿಗೆ ಸೋಡಾ]] ಹಾಗು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಕೈ ಮಾರ್ಜಕಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು [[ಕೆಟ್ಟ|ಕೆಟ್ಟದಾದ]] ವಾಸನೆಯನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ತೆಗೆಯುತ್ತದೆ.<ref>Chemist Paul Krebaum claims to have originated the formula for use on skunked pets at [http://home.earthlink.net/~skunkremedy/home/ Skunk Remedy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160115224252/http://home.earthlink.net/~skunkremedy/home/ |date=2016-01-15 }}</ref> * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಫಿನೈಲ್ ಆಗ್ಸಲೇಟ್ ಎಸ್ಟರ್|ಫಿನೈಲ್ ಆಗ್ಸಲೇಟ್ ಎಸ್ಟರ್‌ನ]] ಜೊತೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದು [[ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಕೋಲಿನ|ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಕೋಲಿನಲ್ಲಿ]] [[ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ]] ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಒಂದು ಸೂಕ್ತ ಬಣ್ಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಎಸ್ಟರ್ ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಅಸ್ಥಿರ CO₂ [[ದ್ವಿಕಣ|ದ್ವಿಕಣವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಉದ್ರೇಕಿಸಿ ಉದ್ರೇಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ; ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅದು ತಳಹದಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ ನಂತರ [[ವೇಗವಾಗಿ ಸಡಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ]] ಹಾಗು [[ಫೋಟಾನ್]] (ಬೆಳಕ)ನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ===ತೇಲುವಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಉಪಯೋಗ === {{more|High test peroxide}} [[File:Rocket Belt Propulsion.svg|thumb|200px|ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ (ಜೆಟ್ ಪ್ಯಾಕ್ಸ್ ನೋಡಿ).]] H₂O₂ ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟವನ್ನು HTP ಅಥವಾ [[ಹೈ ಟೆಸ್ಟ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಮೋನೊ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್]] (ಇಂಧನದ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡದೆ) ಅಥವಾ [[ಬಯೋಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ರಾಕೆಟ್|ಬಯೋಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ರಾಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಭಾಗವಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಮೋನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್‌ನ ಅನುಕೂಲವೆಂದರೆ 70–98+% ರಷ್ಟು ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಹಬೆ ಹಾಗು ಆಮ್ಲಜನಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಶಕಗಳಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ಅಥವಾ ಪ್ಲಾಟಿನಮ್ ಪರದೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ ಕೊಠಡಿಗೆ ಹಾಯಿಸಿದಾಗ ಅದು ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ 600 °Cರಷ್ಟು ಆವಿಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು [[ತುದಿಯಲ್ಲಿ]] ಉಂಟಾಗುವ[[ನೂಕುನುಗ್ಗಲಿನಿಂದ]] ಹೊರಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೋನೊ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ H₂O₂ ಗರಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ 161 s (1.6 [[kN·s]]/kg) ರಲ್ಲಿ (''I'' _sp)ರಷ್ಟು [[ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾದ ರಭಸವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕನಿಷ್ಟ-ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೊನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಹೈಡ್ರಜಿನ್]] ಗಿಂತ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು [[ವಿಷಕಾರಿ]] ಅಲ್ಲ. [[ಬೆಲ್ಲ್ ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್|ಬೆಲ್ಲ್ ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಮೊನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. H₂O₂ ನ ದ್ವಿಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಇಂಧನವನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಉರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಧನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ ರಭಸವನ್ನು 350 s (3.5&nbsp;kN·s/kg) ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಪಾದಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾದ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದ್ರವ ಆಮ್ಲಜನಕಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಂದರೆ ''I'' _sp ರಷ್ಟನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ದಟ್ಟವಾದ, ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದ, ಉರಿತವನ್ನು ನೀಡದ ಹಾಗು ಇದನ್ನು ವಾಯು ಚಕ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ''ಮುಚ್ಚಿದ ಗಾಳಿ'' ಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ತಣ್ಣನೆಯ ರಾಕೆಟ್ ಇಂಜಿನ್‌ಗಳ ಪುನಃ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಯುದ್ಧ II ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ ರಾಕೆಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ(ಉ ದಾ [[ಟಿ-ಸ್ಟಾಫ್]],ನಲ್ಲಿ [[Me-163|Me-163ಗೆ]] ಸಮರ್ಥಕವಾದ ಆಕ್ಸಿ ಕ್ವಿನೋಲಿನ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು), ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು, ಹಾಗು ಕಡಿಮೆ-ಬೆಲೆಯ ಬ್ರಿಟೀಷ್ [[ಬ್ಲಾಕ್ ನೈಟ್]] ಹಾಗು [[ಬ್ಲಾಕ್ ಆರೊ|ಬ್ಲಾಕ್ ಆರೊಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಯಿತು. 1940 ಹಾಗು 1950ರಲ್ಲಿ, [[ವಾಲ್ಟರ್]] [[ಗಾಲಿ|ಗಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಸಬ್ ಮರೈನ್|ಸಬ್ ಮರೈನ್‌ಗಳು]] ಮುಳುಗಿದಾಗ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಶಬ್ಧವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಹಾಗು ಅದರ ಬಳಕೆಯನ್ನು [[ಡೀಸೆಲ್-ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್]] ಶಕ್ತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಬಹಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವು [[ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಗಳಾಗಿ ಹಾಗು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬಹಳಷ್ಟು [[ನೌಕಾದಳದವರು]] ಅದನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿಯೆಂದು ಅದರ ಬಳಕೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದರು. [[HMSಸಿಡಾನ್|HMS''ಸಿಡಾನ್'']] ಹಾಗು [[ರಷಿಯನ್ ಸಬ್ ಮರೈನ್ಕರ್ಸ್ಕ್|ರಷಿಯನ್ ಸಬ್ ಮರೈನ್''ಕರ್ಸ್ಕ್'']]ಗಳ ಮುಳುಗುವಿಕೆಗೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸೋರಿಕೆಯೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಆಪಾದಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಶೋಧನೆಗೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಜಾಪನೀಸ್ ನೌಕಾದಳದ ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳ ಬಳಕೆಗಳಲ್ಲಿ, H₂O₂ ನ ಮಟ್ಟವು ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ ಕೊಳವೆಗಳ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಬಲ-ಕೋನದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿರುವುದರಿಂದಾಗಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಬ್ ಮರೈನ್ ಗಳ ಹಾಗು ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ಪೋಟಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. SAAB ಅಂತರ್ಜಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟ 2000ವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು. ಈ ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕವನ್ನು, ಸ್ವೀಡಿಶ್ ನೌಕಾದಳವು ಪಿಸ್ಟನ್ ಇಂಜಿನ್ ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ ಯನ್ನು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಹಾಗು ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯುತವಾಗಿ ಬಳಸಿತು ಹಾಗು [[ಸೀಮೇಎಣ್ಣೆಯನ್ನು|ಸೀಮೇಎಣ್ಣೆಯನ್ನುದ್ವಿಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್]] ನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಧನವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite journal|last=Scott|first=Richard |date=November, 1997|title=Homing Instincts|journal=Jane's Navy Steam generated by catalytic decomposition of 80-90 % hydrogen peroxide was used for driving the turbopump turbines of the V-2 rockets, the X-15 rocketplanes, the early Centaur RL-10 engines and is still used on [[Soyuz (rocket family)|Soyuz]] for that purpose to-day. International|url=http://babriet.tripod.com/articles/art_hominginstinct.htm}}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ವಿರಳವಾಗಿ ಏಕ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಇಂಜಿನ ಗಳಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು[[ಎತ್ತರ ನಿಯಂತ್ರಕ|ಎತ್ತರ ನಿಯಂತ್ರಕವಾಗಿ]] [[ರಭಸ ನಿಯಂತ್ರಕ|ರಭಸ ನಿಯಂತ್ರಕವಾಗಿ]] ಇಂದಿಗೂ ಸಹ ಕೆಲವೊಂದು [[ಉಪಗ್ರಹ|ಉಪಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳು ಸುಲಭ ನಿಯತ್ರಕಗಳಾಗಿವೆ, ಹಾಗು ಇಂಧನಕ್ಕೂ ಸಹ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಹೈಡ್ರಜಿನ್ ನೂಕುನುಗ್ಗಲಿನ ಮುಂಚಿನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲು ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, [[ಹೈಡ್ರಜಿನ್|ಹೈಡ್ರಜಿನ್‌ನ]] ಹೆಚ್ಚು [[ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ವೇಗದಿಂದ]] ಹಾಗು ಕಡಿಮೆ ವೇಗದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಕಾಶಮಂಡಲದ ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು FDA ಯು ಒಂದು [[ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವನಾಶಕ|ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವನಾಶಕವೆಂದು]] ''[[ಜೆನೆರಲಿ ರೆಕಗ್ನೈಸ್ಡ್ ಆಸ್ ಸೇಫ್]]'' (GRAS)ನಲ್ಲಿ, ಹಾಗು ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಳಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|title=Sec. 184.1366 Hydrogen peroxide|publisher=U.S. Government Printing Office via GPO Access|url=http://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm|date=2001-04-01|accessdate=2007-07-07}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಗುಣದಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು [[ಕೊಳೆನಾಶಕವಾಗಿ]] ಹಾಗು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ನಾಶಕನಾಗಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಹೇಗಾದರೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಹಲವಾರು ಪ್ರತಿವಿರೋಧಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದರ ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಸಹ, ಅದನ್ನು ಈಗಲೂ ಸಹ ಹಲವಾರು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ, ವೈದ್ಯರು ಹಾಗು ದಂತವೈದ್ಯರು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಹಲವಾರು ಇತರ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಕೊಳೆನಾಶಕಗಳಂತೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತೆರೆದ ಗಾಯಗಳ ಅಂಗಾಂಶಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಹಾನಿಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ನಾಳಗಳ ರಕ್ತಸ್ರಾವವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ (ಒರಟಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಸಣ್ಣ ನಾಳಗಳಲ್ಲಿಯ ನಿಧಾನಗತಿಯ ರಕ್ತ ಸೋರಿಕೆ), ಹಾಗು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಸಹ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಮ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ [[ಅಡಿಗೆ ಸೋಡಾ]] ಹಾಗು ಉಪ್ಪಿನ ಜೊತೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ದಂತಮಾರ್ಜಕವಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|last=Shepherd|first=Steven|publisher=FDA Consumer|title=Brushing Up on Gum Disease|url=http://www.fda.gov/bbs/topics/CONSUMER/CON00065.html|accessdate=2007-07-07|archive-date=2007-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514102017/http://www.fda.gov/bbs/topics/CONSUMER/CON00065.html|url-status=dead}}</ref> * ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು [[ಬೆಂಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್|ಬೆಂಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ಅನ್ನು]] [[ಕಲೆಗಳನ್ನು|ಕಲೆಗಳನ್ನುಗುಣಪಡಿಸಲು]] ಸಹ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal|last=Milani|first=Massimo|coauthors=Bigardi, Andrea; Zavattarelli, Marco|year=2003|title=Efficacy and safety of stabilised hydrogen peroxide cream (Crystacide) in mild-to-moderate acne vulgaris: a randomised, controlled trial versus benzoyl peroxide gel|url=http://www.ingentaconnect.com/content/libra/cmro/2003/00000019/00000002/art00010|journal=Current Medical Research and Opinion|volume=19|issue=2|pages=135–138(4)|doi=10.1185/030079902125001523|format={{dead link|date=January 2010}}|access-date=2010-06-03|archive-date=2007-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001191952/http://www.ingentaconnect.com/content/libra/cmro/2003/00000019/00000002/art00010|url-status=dead}}</ref> * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ [[ವಾಂತಿಯನ್ನು]] ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite encyclopedia|title=Drugs to Control or Stimulate Vomiting|encyclopedia=Merck Veterinary manual|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/190303.htm|publisher=[[Merck & Co.]], Inc|year=2006|access-date=2010-06-03|archive-date=2016-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324233045/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F190303.htm|url-status=dead}}</ref> ;ಇತರ ಬಳಕೆಗಳು * [[ಅಮೇರಿಕನ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೊಸೈಟಿ|ಅಮೇರಿಕನ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೊಸೈಟಿಯ]] ಪ್ರಕಾರ "ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸುರಕ್ಷಿತ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅಥವಾ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಅನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಲು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಯಾವ ಅಧಾರವು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು", ಅಲ್ಲದೆ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ "ನುರಿತ ವೈದ್ಯರ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಆಧಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಹೊಸ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವಲಂಬಿಸಬೇಕಾಗಿ" ಸಲಹೆಯನ್ನು ನೀಡಿದರು.<ref>{{cite journal|title=Questionable methods of cancer management: hydrogen peroxide and other 'hyperoxygenation' therapies |journal=CA: a cancer journal for clinicians|volume=43|issue=1|pages=47–56|year=1993|pmid=8422605|doi=10.3322/canjclin.43.1.47}}</ref> * ಮತ್ತೊಂದು ವಿವಾದಿತ ಇತರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಧಾನವೆಂದರೆ 1% ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಒಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವು|ಒಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ]]. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಆಂತರಿಕ ಬಳಕೆಯು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ [[ರಕ್ತದ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ]] ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುವ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಅದರ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದಾಗಿ ಹಲವಾರು ಜೀವಗಳ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|last=Cooper|first=Anderson|title=A Prescription for Death?|publisher=CBS News|date=2005-01-12|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/12/60II/main666489.shtml|accessdate=2007-07-07|archive-date=2007-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070717085909/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/12/60II/main666489.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Mikkelson|first=Barbara|title=Hydrogen Peroxide|url=http://www.snopes.com/medical/healthyself/peroxide.asp|publisher=Snopes.com|date=2006-04-30|accessdate=2007-07-07}}</ref> *''[[ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಆಕ್ಸಿಜನ್ (ಸಪ್ಲಿಮೆಂಟ್)]] ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ'' ==ಸುರಕ್ಷತೆ== ನಿಯಂತ್ರಣ ಹಲವು, ಆದರೆ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ, ಅಂದರೆ 3%ರಷ್ಟು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಹಾಗು ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ ಅದರ ಬಳಕೆ ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅದು [[ಮಟೀರಿಯಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಡಾಟಾ ಶೀಟ್]] (MSDS) ನ ಸಹಯೋಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ಆಕ್ರಮಣ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದು ಮನುಷ್ಯನ ಚರ್ಮವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ಹಲವಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. [[ರೆಡ್ಯೂಸಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿ]] ಇದ್ದಾಗ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ H₂O₂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅಂದರೆ 40% ಕ್ಕಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹರಿವನ್ನು, D001 ಅಪಾಯಕಾರಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗ ಅದು DOT ಉತ್ಕರ್ಷಕಕ್ಕೆ ಸರಿದೂಗುತ್ತದೆ. EPA ರಿಪೋರ್ಟಬಲ್ ಕ್ವಾಂಟಿಟಿ (RQ) ನ ಪ್ರಕಾರ D001ನ ಅಪಾಯಕಾರಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುಗಳು 100 ಪೌಂಡ್, ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಗ್ಯಾಲನ್ ಗಳಷ್ಟಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತಣ್ಣನೆಯ, ಒಣಗಿದ, ಹೆಚ್ಚಿನ-ಶುದ್ಧ ಗಾಳಿ ಬರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಸುಡುವ ಅಥವಾ ದಹಿಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು.<ref>{{Cite web |url=http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html |title=Hydrogen Peroxide MSDS |access-date=2010-06-03 |archive-date=2007-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220182909/http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html |url-status=deviated |archivedate=2007-12-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071220182909/http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html }}</ref> ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತೋರಿಸದಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಸ್ಟೈನ್ಲೆಸ್ಸ್ ಸ್ಟೀಲ್ ಅಥವಾ ಗಾಜಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು (ಇತರ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಕೆಲವು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಗಳು ಹಾಗು ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಮ್ ಮಿಶ್ರ ಲೋಹಗಳು ಸಹ ಸೂಕ್ತವಾಗಿವೆ).<ref>[http://www.ozoneservices.com/articles/004.htm Ozonelab Peroxide compatibility]</ref> ಇದನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ವೇಗವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಅಪಾರದರ್ಶಕ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು ಹಾಗು ಆದ್ದರಿಂದ ಔಷಧೀಯ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಸೋಸುವ ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಬಾಟಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url = http://www.truthorfiction.com/rumors/h/hydrogen-peroxide.htm |title = The Many Uses of Hydrogen Peroxide-Truth! Fiction! Unproven! |accessdate = 2008-06-30 |archive-date = 2008-07-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080701032525/http://www.truthorfiction.com/rumors/h/hydrogen-peroxide.htm |url-status = dead }}</ref> ಶುದ್ಧ ಅಥವಾ ತೆಳು ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಹಲವಾರು ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುವುದು: * '''ಸ್ಪೋಟಕ ಹಬೆಗಳು.''' ಸುಮಾರು 70% ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿನ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ, 70&nbsp;°C (158&nbsp;°F) ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆವಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. {{Citation needed|date=July 2008}}ಕುದಿಯುವ ದ್ರಾವಣವು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಹಬೆಯ ಸ್ಪೋಟಕವನ್ನು ([[BLEVE]] ಉಳಿದಂತಹ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಭಾಷ್ಪೀಕರಣ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. * '''ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು.''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್‌ಗಳಾದ ಗ್ರೀಸ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಪೋಟಕಗಳು ತಯಾರಾಗುತ್ತವೆ. ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಾದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ಪೋಟಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು [[ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್]], [[ಕೀಟೋನ್]], [[ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಸಿಡ್]], (ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ಅಸಿಟಿಕ್ ಆಸಿಡ್]]), [[ಅಮೈನ್|ಅಮೈನ್‌ಗಳು]] ಹಾಗು [[ಫಾಸ್ಪರಸ್|ಫಾಸ್ಪರಸ್‌ನ]] ಜೊತೆಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.{{Citation needed|date=June 2007}} * '''ವೇಗವಾದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ.''' ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಬಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ (ಅಥವಾ ಇತರ ಸುಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ) ಬಿದ್ದಾಗ, ಮೊದಲು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಮಟ್ಟವು ಒಂದು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವವರೆಗೆ ನೀರು ಆವಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥವು ವೇಗವಾಗಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.ntsb.gov/publictn/2000/HZB0001.htm |title=NTSB - Hazardous Materials Incident Brief |access-date=2010-06-03 |archive-date=2011-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110128034212/http://www.ntsb.gov/publictn/2000/hzb0001.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg |title=Armadilloaerospace material tests with HTP |access-date=2010-06-03 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928171928/http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg |url-status=deviated |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928171928/http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg }}</ref> * '''ನಾಶಕಾರಿ.''' ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ (>50%) ನಾಶಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ದಿನಬಳಕೆಯ ದ್ರಾವಣಗಳು ಸಹ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ,[[ಮ್ಯೂಕಸ್ ಪದರದಲ್ಲಿ]] ಹಾಗು ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಉರಿತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref>ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಇದನ್ನು ನೋಡಿ [http://www.jtbaker.com/msds/englishhtml/h4070.htm MSDS for a 3% peroxide solution].</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯನ್ನು(3% ದ್ರಾವಣದ ಹತ್ತರಷ್ಟು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸೇವನೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. 10% ರಷ್ಟು ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಒಳಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಹಲವಾರು ಶ್ವಾಸಕೊಶಕ್ಕೆ ಸಂಭಂದಿಸಿದ ಉರಿತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.{{Citation needed|date=June 2007}} * '''ಬಿಳುಪಿನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ''' ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಅಂದರೆ 3% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ಹಲವಾರು ವಿಧದ ಅಂದರೆ ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದವರೆಗಿನ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಮುಖವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸುವ ಅಥವಾ ಕಾಂಟಾಕ್ಟ್ ಲೆನ್ಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ಇತರ ಪದರಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಗ ಹರಡುತ್ತದೆ. * '''ಆಂತರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು.''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು 3% ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಾಯಿಯ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಔಷಧಿಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಅದು "ಉರಿತ ಹಾಗು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿನ ಗುಳ್ಳೆಗಳು, (ಅದನ್ನು [[ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಗಂಟಲು|ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಗಂಟಲುಎಂದು]] ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ)ಗಂಟಲು ಮತ್ತು ಜಠರದಲ್ಲಿನ ಗುಳ್ಳೆಗಳು", ಅಲ್ಲದೆ "ಜಠರದಲ್ಲಿ ನೋವು, ವಾಂತಿ ಹಾಗು ಡೈಯೇರಿಯ"ಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref>[http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm Hydrogen Peroxide, 3%. ][http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm 3. ][http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm Hazards Identification] Southeast Fisheries Science Center, daughter agency of [[NOAA]].</ref> * '''ಆವಿಯ ಒತ್ತಡ''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆವಿಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ(1.2 kPa ನಷ್ಟು 50 ^oC ನಲ್ಲಿ[CRC ರಸಾಯನಿಕ ಹಾಗು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೈಪಿಡಿ,76 ನೇ ಮುದ್ರಣ, 1995-1996]) ಹಾಗು ಆವಿಯನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕಣ್ಣುಗಳು ಹಾಗು ಉಸಿರಾಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಉರಿತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಎನ್ ಐ ೦ ಎಸ್ ಹೆಚ್ ಜೀವಕ್ಕೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಮಿತಿ (ಐ ಡಿ ಎಲ್ ಹೆಚ್) ಕೇವಲ 75 ppm. [http://www.cdc.gov/niosh/idlh/intridl4.html ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಜೀವಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕರವಾದ ಅಥವಾ ಆರೋಗ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಮೇಲಿನ ಲೇಖನ (IDLH): NIOSH &#91;http://www.cdc.gov/NIOSH/National ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್&#93; ರಸಾಯನಿಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಹಾಗು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ IDLH ಬೆಲೆಗಳ ಲೇಖನ (as of 3/1/95)]. ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಪಿಪಿಎಮ್ ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ತೆರೆದಿಟ್ಟರೂ ಸಹ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಶಾಶ್ವತ ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒ ಎಸ್ ಹೆಚ್ ಎ [http://www.osha.gov ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೀಶನ್] ಇದು ಸುಮಾರು ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳಷ್ಟು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜು 1.0 ಪಿಪಿಎಮ್ ನ ತೆರೆದಿಡಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ (29 CFR 1910.1000, ಟೇಬಲ್ Z-1) ಹಾಗು "ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಸಹ,ಅದು ಮಾನವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಭದಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಾಗಿದೆ, ಎಂದು ಎ ಸಿ ಜಿ ಐ ಹೆಚ್ [http://www.acgih.org ಅಮೇರಿಕನ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಹೈಜಿನೀಸ್ಟ್] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದೆ.[2008ರ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗು ಭೌತಿಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು & ಜೈವಿಕ ತೆರೆದಿಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಬೆಲೆಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಎ ಸಿ ಜಿ ಐ ಹೆಚ್, ನಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಗರಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ವಸ್ತುಗಳು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಹಾಗು ಹಬೆಯು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಗಾಳಿ ಅಥವಾ ಆವಿಯ ಭಾಷ್ಪೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಗಾಳಿಯು ದೊರಕುತ್ತಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೊ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಲು ಇದನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಹಬೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಗೆ ನಿರಂತರ ಹಬೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಹಲವಾರು ಸರಬರಾಜುದಾರರು ಇದ್ದಾರೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅಂಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ OSHA [http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hydrogenperoxide/recognition.html ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್ ಗೈಡ್ಲೈನ್ ಫಾರ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612114616/http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hydrogenperoxide/recognition.html |date=2011-06-12 }} ಹಾಗು ATSDR [http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg174.html ಏಜೆನ್ಸಿ ಫಾರ್ ಟಾಕ್ಸಿಕ್ ಸಬ್ಸ್ಟಾನ್ಸಸ್ ಹಾಗು ಡಿಸೀಸ್ ರೆಜಿಸ್ಟ್ರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011184239/http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg174.html |date=2003-10-11 }} ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. * '''ಚರ್ಮ ರೋಗಗಳು.''' ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚರ್ಮದ ವರ್ಣದ್ರವ್ಯವು ನಶಿಸಿ ಹೋಗಿ [[ವಿಟಿಲಿಗೊ]] ಎಂಬ ಚರ್ಮ ರೋಗವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 0.5-1% ರಷ್ಟು ಜನರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನವು ಚರ್ಮದ ಹೊರಪದರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗು ರಕ್ತದಲ್ಲಿ H₂O₂ ನ ಮಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದು ರೋಗದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಗುಣಲಕ್ಷಣ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.vitiligo.eu.com/turmeric.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-06-03 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710203712/http://www.vitiligo.eu.com/turmeric.htm |url-status=dead }}</ref> ===ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಘಟನೆಗಳು=== * ಜುಲೈ 16, 1934 ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ[[ಕುಮ್ಮರ್ಸ್ಡಾರ್ಫ್‌|ಕುಮ್ಮರ್ಸ್ಡಾರ್ಫ್‌ನಲ್ಲಿ]], ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದ ರಾಕೆಟ್ ಸ್ಪೋಟಿಸಿ, ಮೂರು ಜನರ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, [[ವರ್ನರ್ ವಾನ್ ಬ್ರಾನ್]] ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಗುವ ರಾಕೆಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಶಕವಾಗಿ ಬಳಸದಿರಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. * ಅಕ್ಟೊಬರ್ 28, 1998 ರಲ್ಲಿ ಓರ್ಲಾಂಡೊ ಇಂದ ಮೆಫಿಸ್ ಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುವ್ಯ ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್ ನ ವಿಮಾನ 957 ಹಾಗು ಅದರ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ವಾಯುವ್ಯ ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್ ನ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸೋರಿಕೆ ಇಂದಾಗಿ ಹಲವಾರು ಜನರು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡರು.<ref>Hazardous Materials Incident Brief DCA-99-MZ-001, [http://www.ntsb.gov/publictn/2000/HZB0001.htm "Spill of undeclared shipment of hazardous materials in cargo compartment of aircraft"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128034212/http://www.ntsb.gov/publictn/2000/hzb0001.htm |date=2011-01-28 }}. pub: National Transportation Safety Board. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 28, 1998; ಮೇ 17, 2000ರಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> * [[ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]], [[ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಶಿಬಿರ|ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿನ]] [[ನಾಜಿ|ನಾಜಿವೈದ್ಯರು]] ಮಾನವನ ಪದಾರ್ಥಗಳ ನಾಶದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಬಳಕೆಯ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web | title=The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide | publisher=Robert Jay Lifton | url=http://www.holocaust-history.org/lifton/LiftonT257.shtml | accessdate=1 November 2007 | archive-date=15 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070915150623/http://www.holocaust-history.org/lifton/LiftonT257.shtml | url-status=dead }}</ref> * [[21 ಜುಲೈ2005 ಲಂಡನ್ ಸ್ಪೋಟಕದಲ್ಲಿ|21 ಜುಲೈ2005 ಲಂಡನ್ ಸ್ಪೋಟಕದಲ್ಲಿನ]] ಬಾಂಬ್‌ನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಗೆ ಅದರಲ್ಲಿನ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇರುವುದು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>Four Men Found Guilty in Plot to Blow Up London's Transit System, [http://www.foxnews.com/story/0,2933,288631,00.html "FOXNews.com"]. ಜುಲೈ 12, 2007.</ref> * [[ರಷ್ಯಾದ]] ಸಮುದ್ರಾಂತರಗಾಮಿ [[K-141 ಕುರ್ಸ್ಕ್]] ಕಪಟ ನೌಕಾ ಸ್ಫೋಟಕಗಳನ್ನು [[ಪಿಯೊಟರ್ ವೆಲಿಕಿ]], [[ಕಿರೊವ್ ಕ್ಲಾಸ್]] [[ಬ್ಯಾಟಲ್ ಕ್ರೂಸಿಯರ್‌|ಬ್ಯಾಟಲ್ ಕ್ರೂಸಿಯರ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಸ್ಪೋಟಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 12, 2000 ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಲಮಾನ 11:28 (07:28 UTC), ರಲ್ಲಿ ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವಾಗ ಅವುಗಳು ಸಿಡಿದವು. ನಂಬಲಾರ್ಹ ದಾಖಲೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅದರ ಸೋಲು ಹಾಗು ಸ್ಪೋಟಕಕ್ಕೆ ಕುರ್ಕಿಸ್ ನಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇಂಧನವನ್ನು ಹೊದಿರುವ ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳು ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದವು. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಹೆಚ್ಚು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಮಟ್ಟವನ್ನು [[HTP]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿ ತೇಲುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿನ ರಸ್ಟ್ ನಿಂದ ಇದರ ಸೋರುವಿಕೆಯಾಯಿತು. ಅದೇ ತರಹದ ಮತ್ತೊಂದು ಘಟನೆ 1955 ರಲ್ಲಿ [[HMS Sidon|HMS Sidonನ]] ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ== *[[ವೇಪರೈಸ್ಡ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪರಾಕ್ಸೈಡ್]] ==ಆಕರಗಳು== ===ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು=== {{reflist|2}} ===ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ=== {{refbegin}} *ಜೆ. ಡ್ರಾಬೊವಿಸ್ಜ್ ''et al.'', ''The Syntheses of Sulphones, Sulphoxides ಮತ್ತು Cyclic Sulphides'', p112-116, ಜಿ. ಕ್ಯಾಪೊಝಿ ''et al.'', eds., ಜಾನ್ ವಿಲೆ & ಸನ್ಸ್, ಚಿಚೆಸ್ಟರ್, UK, 1994. ISBN 0-471-80580-7. *ಎನ್. ಎನ್. ಗ್ರೀನ್‌ವುಡ್, ಎ. ಅರ್ನ್‌ಷಾ, ''Chemistry of the Elements'', 2nd ed., ಬಟರ್‌ವರ್ತ್-ಹೆನೆಮನ್ನ್, ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್, UK, 1997. A great description of properties & chemistry of H₂O₂. *ಜೆ. ಮಾರ್ಚ್, ''Advanced Organic Chemistry'', 4ನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ., ಪು.&nbsp;723, ವಿಲೇ, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್, 1992. *ಡಬ್ಲೂ. ಟಿ. ಹೆಸ್ಸ್, ''ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್'', ''Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology'', 4ನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಲೇ, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್, ಸಂಪುಟ.13, 961-995 (1995). {{refend}} ==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{linkfarm}} * [http://www.tecaeromex.com/ingles/destilai.htm Hydrogen Peroxide Distillation for rocket fuel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151230033540/http://www.tecaeromex.com/ingles/destilai.htm |date=2015-12-30 }} * [http://msds.fmc.com/msds/100000010225-MSDS_US-E.pdf ಮಟೀರಿಯಲ್ ಸೆಫ್ಟಿ ಡಾಟಾ ಶೀಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001044659/http://msds.fmc.com/msds/100000010225-MSDS_US-E.pdf |date=2004-10-01 }} * [http://www.atsdr.cdc.gov/tfactsx4.html ATSDR Agency for Toxic Substances and Disease Registry FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110351/http://www.atsdr.cdc.gov/tfactsx4.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8247815 Negative effects of Hydrogen Peroxide as an oral rinse] * [http://www.food-grade-hydrogen-peroxide.co.uk Food Grade Hydrogen Peroxide Information] * [http://www.erps.org Experimental Rocket Propulsion Society] * [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc01/icsc0164.htm International Chemical Safety Card 0164] * [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0335.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] * [http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol71/023-hydrogenper.html IARC Monograph "Hydrogen Peroxide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051012221237/http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol71/023-hydrogenper.html |date=2005-10-12 }} * [http://www.gkllc.com General Kinetics Inc. Hydrogen Peroxide Rocket Engines and Gas Generators] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119060751/http://www.gkllc.com/ |date=2012-11-19 }} * [http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/Cancer/oxygen.html Oxygenation Therapy:Unproven Treatments for Cancer and AIDS] * [http://www.gaiaresearch.co.za/hydroperoxide.html Hydrogen Peroxide in the Human Body] * [http://www.using-hydrogen-peroxide.com Information on many common uses for hydrogen peroxide, especially household uses.] * [http://copublications.greenfacts.org/en/tooth-whiteners/index.htm Hydrogen peroxide in tooth whiteners] summary by [[GreenFacts]] of the European Commission SCCP assessment {{Hydrogen compounds}} {{Stomatological preparations}} {{Antiseptics and disinfectants}} {{Otologicals}} {{Hair colors}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] [[ವರ್ಗ:ಆಂಟಿಸೆಪ್ಟಿಕ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ಲೀಚಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಡಿಸ್‌ಇನ್‌ಫೆಕ್ಟೆಂಟ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಹೌಸ್‌ಹೋಲ್ಡ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕಾಂಪೌಂಡ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಲೈಟ್-ಸೆನ್ಸಿಟಿವ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ರಾಕೆಟ್ ಆಕ್ಸಿಡೈಸರ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:2004 ಪೀಟಿಕೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಒಟೊಲಾಜಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ]] h8wzjs23u8p73t9b2cezi7zw28bmjub 1373023 1373021 2026-05-08T17:14:07Z Successalltime87 90571 1373023 wikitext text/x-wiki {{chembox | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 265532163 | Name = Hydrogen peroxide | ImageFileL = Wasserstoffperoxid.svg | ImageNameL1 = Structural formula of hydrogen peroxide | ImageSizeL1 = 120px | ImageFileR1 = Hydrogen-peroxide-3D-balls.png | ImageNameR1 = Ball-and-stick model of the hydrogen peroxide molecule | ImageSizeR1=120px | IUPACName = dihydrogen dioxide | OtherNames = Dioxidane | Section1 = {{Chembox Identifiers | CASNo = 7722-84-1 | CASNo_Ref = {{cascite}} | ChemSpiderID = 763 | PubChem = 784 | IUPHAR_ligand = 2448 | RTECS = MX0900000 (>90% soln.)<br/>MX0887000 (>30% soln.) | EINECS = 231-765-0 | UNNumber = 2015 (>60% soln.)<br/>2014 (20–60% soln.)<br/>2984 (8–20% soln.) }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = H₂O₂ | MolarMass = 34.0147 g/mol | Appearance = Very light blue color; colorless in solution | Density = 1.463 g/cm³ | Solubility = [[Miscible]] | SolubleOther = soluble in [[ether]] | MeltingPtC = -0.43 | BoilingPtC = 150.2 | pKa = 11.62 <ref>Pradyot Patnaik. ''Handbook of Inorganic Chemicals''. McGraw-Hill, 2002, ISBN 0-07-049439-8</ref> | RefractIndex = 1.34 | Viscosity = 1.245&nbsp;c[[Poise|P]] (20&nbsp;°C) | Dipole = 2.26&nbsp;[[Debye|D]] }} | Section4 = {{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = -4.007 kJ/g | DeltaHc = | Entropy = | HeatCapacity = 1.267 J/g K (gas) <br> 2.619 J/g K (liquid) }} | Section7 = {{Chembox Hazards | ExternalMSDS = [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc01/icsc0164.htm ICSC 0164 (>60% soln.)] | EUIndex = 008-003-00-9 | EUClass = Oxidant ('''O''')<br/>Corrosive ('''C''')<br/>Harmful ('''Xn''') | RPhrases = {{R5}}, {{R8}}, {{R20/22}}, {{R35}} | SPhrases = {{S1/2}}, {{S17}}, {{S26}}, {{S28}}, {{S36/37/39}}, {{S45}} | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 1 | NFPA-R = 2 | NFPA-O = OX | FlashPt = Non-flammable | LD50 = 1518 mg/kg }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherCpds = [[water (molecule)|Water]]<br/>[[Ozone]]<br/>[[Hydrazine]]<br/>[[Hydrogen disulfide]] }} }} '''ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್''' (H₂O₂) ಒಂದು ತಿಳಿ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥ, ನೀರಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂಟಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ತಿಳಿ ದ್ರವಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದು ಬಣ್ಣರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯ ಗುಣಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಬಿಳಿಯಾಗಿಸುವ ಗುಣವನ್ನುಸಹ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸೋಂಕು ನಿವಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ರೋಗಾಣುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು,ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ರಾಕೆಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್‌ಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC | title =A Vertical Empire: The History of the UK Rocket and Space Programme, 1950-1971 | first = C. N. | last = Hill | publisher = Imperial College Press | year = 2001 | isbn = 9781860942686}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯ ಗುಣಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ರಿಯಾಕ್ಟಿವ್ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಸ್ಪೀಶೀಸ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೆಟಿವ್ ಮೆಟಬಾಲಿಸಮ್‌ನ ಉಪ-ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು (ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ, ಎಲ್ಲಾ ಬದ್ದ ಹಾಗು ಅನುಮೋದಕ ವಾಯುಜೀವಿಗಳು, ಪೆರಾಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಎಂಬ ಕಿಣ್ವಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ, ಇವುಗಳು ಹಾನಿಕಾರಕವಲ್ಲ ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಅನ್ನು ನೀರು ಹಾಗು ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಆಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. ==ರಚನೆ ಹಾಗು ಲಕ್ಷಣಗಳು== [[File:H2O2 structure-en.svg|300px|left|ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ರಚನೆ]] ಎಲ್ಲಾ ಕಣಗಳಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಅದರ ಕಣಗಳ ಭಾರ, ರಚನೆ ಹಾಗೂ ಕಣಗಳ ಒಳಗೆ ಪರಮಾಣುಗಳ ವಿಂಗಡನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ;ಆಣ್ವಿಕ ರಚನೆ ಯಾವುದೇ ಕಣಗಳ ರಚನೆಯು ಅದರಲ್ಲಿಯ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಣಗಳ ಆಕಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಮೂಲತಃ ಎರಡು ರಚನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಇದು ಕಣಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ''ವಿರುದ್ಧ'' ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ ಸ್ಟಿರಿಕ್ ರಿಪಲ್ಶನ್‌ಅನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ 90° ಅಷ್ಟು ತಿರುಚಿರುವ ''ಪರ್ಯಾಯ'' ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ ಗಳು ''p-ರೀತಿಯ'' ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ನ ಮಧ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ ( ಇದು ಒಂದು ಏಕಾಂಗಿಯಾದ ಜೊತೆ ಹಾಗು ವಿಸಿನಲ್‌ನ O-H ಬಾಂಡ್ ನ LUMO ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಎರಡು ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ಸ್‌ನ ಮಧ್ಯೆ ಇರುವ ಒಪ್ಪಂದದಿಂದಾಗಿ ಆಂಟಿಕ್ಲೈನಲ್ ಬಾಗಿದ ರಚನೆಯು ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. O-O ಬಾಂಡ್ ಒಂದು ಏಕೈಕ ಬಾಂಡ್ ಎಂಬುದು ಸತ್ಯವಾದರೂ ಸಹ, ಕಣಗಳು 29.45 kJ/molರಷ್ಟು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಡತಡೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಿರುಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತದೆ (ಇದನ್ನು ಈತೇನ್ ನ 12.5 kJ/mol ರಷ್ಟು ತಿರುಗುವಿಕೆಯ ಅಡೆತಡೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ). ಹೆಚ್ಚಾದ ಅಡೆತಡೆಗಳು ಒಂದು ಏಕೈಕ ಜೋಡಿ ಹಾಗು ಇತರ ಏಕೈಕ ಜೋಡಿಗಳ ನಡುವಿನ ವಿಕರ್ಷಣೆಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಬಾಂಡ್ ಕೋನಗಳು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್‌ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ಇದು ಅನಿಲರೂಪದ ಹಾಗು ಹರಳಿನ ರೂಪದ ಮಧ್ಯ ಇರುವ ರಚನೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹರಳುಗಳು H₂O₂ ಕಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ;ಸಮಾನಾಂತರಗಳ ಜೊತೆಗಿನ ಹೋಲಿಕೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಮಾನಾಂತರಗಳೆಂದರೆ ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಡಿಯೋಟೀರಿಯಮ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಮಾಲೊಡೋರಸ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಡೈಸಲ್ಫೈಡ್.<ref>{{Cite web |url=http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a |title=Landolt-Börnstein Substance - Property Index |access-date=2010-06-03 |archive-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327083541/http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a |url-status=deviated |archivedate=2012-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120327083541/http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a }}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಡೈಸಲ್ಫೈಡ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಣುರಾಶಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಸಹ ಕೇವಲ 70.7&nbsp;°C ರಷ್ಟು ಕುದಿಬಿಂದುವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್‌ಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕುದಿಬಿಂದುವನ್ನು ಹೊಂದಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=q2qJId5TKOkC&amp;pg=RA3-PT981&amp;dq=%22hydrogen+disulfide%22+boiling+point Google books CRC handbook of Chemistry and Physics, David R Lilde]</ref> ;ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರವದ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕಣಗಳ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಮಧ್ಯ ಇರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್ ನಿಂದಾಗಿ, [[ದ್ರವ]] ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಮಿಶ್ರಣಗಳು, ನಿಷ್ಕಲ್ಮಷ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾದ ಹಾಗು ವೈವಿದ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ನೀರು ಯುಟೆಕ್ಟಿಕ್‌ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುವಿಕೆಯ-ಬಿಂದುವಿನ ವಿಷಣ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ನೀರು ಕರಗಲು ಹಾಗು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಲು ಸುಮಾರಾಗಿ 273Kರಷ್ಟಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕೇವಲ 0.4K ರಷ್ಟು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ,ಅಂದರೆ 50% (ರಷ್ಟು ಗಾತ್ರದ) ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥವು ಕರಗಲು ಮತ್ತು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಲು 221 Kರಷ್ಟು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf |title=60% hydrogen peroxide msds 50% H2O2 MSDS |access-date=2010-06-03 |archive-date=2009-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229052623/http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf |url-status=deviated |archivedate=2009-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091229052623/http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf }}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಲೂಯಿಸ್ ಜಾಕ್ವೆಸ್ ಥೆನಾರ್ಡ್‌ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 1818ರಲ್ಲಿ ಬೇರಿಯಮ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೈಟ್ರಿಕ್ ಆಸಿಡ್‌ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯುಸುವುದರ ಮುಖಾಂತರ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು.<ref>{{cite journal | title = | author = L. J. Thenard | journal = [[Annales de chimie et de physique]] | volume = 8 | year =1818 | pages = 308}}</ref> ಸುಧಾರಿತ ವಿಧಾನದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಲೋರಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಅನ್ನು,ಹಾಗು ಜೊತೆಗೆ ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಬೇರಿಯಮ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಸಹ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿದೆ. ಥಿಯೊನಾರ್ಡ್ ವಿಧಾನವನ್ನು 19ನೇ ಶತಮಾನ ಕೊನೆಯಿಂದ 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು.<ref>ಸಿ. ಡಬ್ಲೂ. ಜೋನ್ಸ್, ಜೆ. ಎಚ್. ಕ್ಲಾರ್ಕ್. ''Applications of Hydrogen Peroxide and Derivatives''. Royal Society of Chemistry, '''1999'''.</ref> ಆಧುನಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮಯದವರೆಗೆ, ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಅಸ್ಥಿರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯವು ಅಸಫಲವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಘನ ಪಧಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗು ಭಾರ ಲೋಹಗಳು [[ಕಬ್ಬಿಣ|ಕಬ್ಬಿಣಗಳು]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ವೇಗದ ವಿಭಜನೆ ಹಾಗು ಸಿಡಿಯುವಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ನೂರು ಪ್ರತಿಶತಃ ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಮೊದಲ ಭಾರಿಗೆ ರಿಚರ್ಡ್ ವೊಲ್ಫೆನ್ಸ್ಟೀನ್1894ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕ್ಯೂಮ್ ಡಿಸ್ಟಿಲ್ಲೇಶನ್‌ನ ಮೂಲಕ ಪಡೆದನು.<ref>{{cite journal | title = Concentration und Destillation von Wasserstoffsuperoxyd | author = [[Richard Wolffenstein (chemist)|Richard Wolffenstein]] | journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft | volume = 27 | issue = 3 | pages = 3307–3312 | year = 1894 | url= | doi = 10.1002/cber.189402703127}}</ref> 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಪೀಟರ್ ಮೆಲಿಕಿಶ್ವಿಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಆತನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಎಲ್.ಪಿಜಾರ್ಜೆವಿಸ್ಕಿ ಹಲವಾರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಹಲವಾರು ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು ಅದರಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದುದೆಂದರೆ H-O-O-H. H₂O₂ ಅನ್ನು ಜೈವಿಕ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ತಡೆಯ ವಿಭಜಕಗಳು [[ಇತೈಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್ ಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ ಅಲ್ಲದೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಕಲಬೆರಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ]] H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಹಳ ಸಮಯದವೆರೆಗೆ ಔಷಧಿಗಳ ತಯಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ವೈಮಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ, ಸೆಟಲೈಟ್‌ಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲು H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಲು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ FDA 510(k) ರಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. EtO ದ ಮಾನದಂಡದ ಪ್ರಕಾರ ANSI/AAMI/ISO 14937 ಅನ್ನು ನ್ಯಾಯಬದ್ಧವಾದ ಕೈಪಿಡಿಯಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. [[ಸಾನ್ಯೊ]] ಇದು ಕೋಶಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಸಿತು ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವಾಗ H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದ ಮೊದಲ ಉತ್ಪಾದಕನಾಗಿದೆ, ಇದು ಅತೀ ವೇಗವನ್ನು ಹಾಗು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಕೋಶಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ವಿಧಾನದ ಶುದ್ಧೀಕರಣದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ==ಉತ್ಪಾದನೆ== ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಅಥವಾ ಅಮೋನಿಯಮ್ ಬೈಸಲ್ಫೇಟ್ (NH₄HSO₄), ದ್ರವದ ಮಿಶ್ರಣಗಳ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾಲಿಸಿಸ್ ನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಅದರ ಮುಂದಿನ ವಿಧಾನವಾದ ಪೆರಾಕ್ಸೊಡೈಸಲ್ಫೇಟ್ ((SO₄)₂)²⁻ ಉತ್ಪನ್ನದ ಹೈಡ್ರೋಲಿಸಿಸ್ ನಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಅಲ್ಕಿಲ್ ಅಂತ್ರಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್ (ಅಥವಾ 2-ಆಲ್ಕೈಲ್-9,10-ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಅಂತ್ರಾಸಿನ್) ಹಾಗು 2-ಅಲ್ಕಿಲ್ ಅಂತ್ರಾಸಿನ್‌ಗಳ ಆಟೋಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನ ವಿಧಾನದ ಮುಖಾಂತರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಇತೈಲ್ ಅಥವಾ 2-ಅಮೈಲ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ದುಂಡಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಇತೈಲ್ ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ 2-ಇತೈಲ್-9,10-ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಅಂತ್ರಸೀನ್ (C₁₆H₁₄O₂) ಅದರ ಇನ್ನೊಂದು ರಚನೆಯಾದ 2-ಎತೈಲ್ ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ (C₁₆H₁₂O₂) ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಒತ್ತಡವಿರುವ ಹಾಗು ನೀರ್ಗುಳ್ಳೆಗಳಾಗಿರುವ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಅಂತ್ರಸೀನ್ ಮಿಶ್ರಣದ ಮುಖಾಂತರ ಹಾಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಅಸ್ಥಾಯಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದರ ಮುಖಾಂತರ(ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಮೂಹದ ಒಂದು ಭಾಗ), ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅನ್ತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ಮರುಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಶೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ಉತ್ಪನ್ನವು ಮತ್ತೆ ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿ (ಅಂತ್ರಸೀನ್) ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ [[ಹೈಡ್ರೋಜನ್]] ವಾಯುವಿನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಹದ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗವನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧಾನವು ಪುನಃ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Antra">{{cite journal | title = Hydrogen Peroxide Synthesis: An Outlook beyond the Anthraquinone Process | pages = 6962–6984 | author = Jose M. Campos-Martin, Gema Blanco-Brieva, Jose L. G. Fierro | year = 2006 | doi =10.1002/anie.200503779 | journal = Angewandte Chemie International Edition | volume = 45 | issue =42}}</ref><ref name="Riedl&Pleiderer">ಎಚ್. ರೀಡ್ಲ್ ಮತ್ತು ಜಿ. ಫ್ಲೆಯ್ಡೆರೆರ್, ಯು.ಎಸ್. ಪೇಟೆಂಟ್ 2,158,525 (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2, 1936 USA, ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿ 1935 ಆಕ್ಟೋಬರ್ 10ರಲ್ಲಿ ) ರಿಂದ ಐ. ಜಿ. ಫಾರ್ಡೆನಿಂಡಸ್ಟ್ರಿ, ಜರ್ಮನಿ</ref> [[File:Riedl-Pfleiderer process.svg|420px|center|ರೀಡೆಲ್-ಫ್ಲೆಯ್ಡೆರರ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತಯಾರಿಕೆ]] ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು 1936 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು, ಹಾಗು ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಈ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ <ref name="Riedl&Pleiderer" />ರೀಡಲ್-ಫ್ಲೀಡೆರೆರ್ ವಿಧಾನವೆಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ವಿಧಾನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೂತ್ರವು ಬಹಳ ಸರಳವಾಗಿದೆ:<ref name="Antra" /> :H₂ + O₂ → H₂O₂ ಈ ವಿಧಾನದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಹಾಗು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಕ್ವಿನೋನ್‌ನ ಮರುಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ (ಇದು ಬಹಳಷ್ಟು ದುಬಾರಿಯಾಗಿದೆ) ಹಾಗು ಉದ್ಧರಣ ದ್ರಾವಣದ, ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜಿನೇಶನ್ ಕೆಟಲಿಸ್ಟ್‌ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. 1994ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ H₂O₂ ರ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಸುಮಾರು 1.9 ಮಿಲಿಯನ್ [[ಟನ್‌{/1/}ಗಳಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು 2006ರಲ್ಲಿ ಇದು 2.2 ಮಿಲಿಯನ್ ನಷ್ಟಾಯಿತು, ಅದರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಪಾಲು 70% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ|ಟನ್‌{/1/}ಗಳಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು 2006ರಲ್ಲಿ ಇದು 2.2 ಮಿಲಿಯನ್ ನಷ್ಟಾಯಿತು,<ref name="HageLienke" /> ಅದರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಪಾಲು 70% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ{{Citation needed|date=April 2007}}]]. ಆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಂದರೆ 30% ರಷ್ಟು H₂O₂ [[Kgಗೆ ಸುಮಾರು US $0.54 ಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು, ಇದು ಕೆಜಿ ಗೆ US$1.50 ಸಮಾನವಾಗಿದೆ (ಯುಎಸ್ $0.68 per lb)ಗೆ ಪ್ರತಿಶತಃ "100% ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ"|kgಗೆ ಸುಮಾರು US $0.54 ಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು, ಇದು ಕೆಜಿ ಗೆ US$1.50 ಸಮಾನವಾಗಿದೆ (ಯುಎಸ್ $0.68 per lb)ಗೆ ಪ್ರತಿಶತಃ "100% ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ"{{Citation needed|date=April 2007}}]]". ===ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು=== ಹೊಸ ಪದ್ಧತಿಯಾದ, ಹಾಗು "ಹೆಚ್ಚು-ಉತ್ಪಾದಿತ/ಹೆಚ್ಚಿನ-ಫಲಿತಾಂಶದ" ವಿಧಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿಧಾನವು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿಂಗಡಣೆಯಾಗಿರುವ 2-ಅಮೈಲ್ ಅನ್ತ್ರಕ್ವಿನೋನ್‌ನ ಐಸೋಮರ್‌ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು [[ಸಾಲ್ವೇ]] ಕಂಡುಹಿಡಿದನು. ಜುಲೈ 2008ರಲ್ಲಿ, ಈ ವಿಧಾನವು "ಮೆಗಾ-ಸ್ಕೇಲ್" ಏಕೈಕ-ಟ್ರೈನ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಅನ್ನು ಬೆಲ್ಜಿಯಮ್‌ನ [[ಜಾಂಡ್‌ಲಿಯೆಟ್‌|ಜಾಂಡ್‌ಲಿಯೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕಟ್ಟಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನ ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವು ಎರಡರಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿನ ನಂತರದ-ದೊಡ್ಡ ಏಕೈಕ-ಟ್ರೈನ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಇದಾಗಿದೆ. ಅದರ ನಂತರದ ದೊಡ್ಡ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತಾ ಫುಟ್(ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್) ನಲ್ಲಿ 2011ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಳತೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಬೆಲೆಯು ಈ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="ChemSystems">{{Cite web |url=http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm |title=Hydrogen Peroxide 07/08-03 Report, ChemSystems, May 2009. |access-date=2010-06-03 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116100151/http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm |url-status=deviated |archivedate=2014-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116100151/http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm }}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಅದರ ಅಣುಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಕಲ್ಪನೆ ಬಹಳಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದಕರ ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುವುದರ ವಿಧಾನದ ಕೊರತೆಯೆಂದರೆ, ಥರ್ಮೋಡೈನಮಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಜೊತೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ನೀರನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬಹಳಷ್ಟು ಕಾಲದವರೆಗೆ ಅತೀ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿರುವ [[ಕೆಟಲಿಸ್ಟ್]] ಅನ್ನು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ, ಆಯ್ಕೆಯು ಹೆಚ್ಚಾದರು ಸಹ, ಇಂದಿಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯವಾಗಿ ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಹ, 2000ರ ಪೂರ್ವದ ಸಂಶೊಧಕರು [[ಹೆಡ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|ಹೆಡ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯನ್ನು]] ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಈ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ (ನಾನೊಮೀಟರ್-ಗಾತ್ರ)ದಲ್ಲಿ ಫೇಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ಡ್ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲೋಹಗಳ ಘನ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಬನ್ ನ ಅಧಾರದ ಸುತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಕೊನೆಯ 2005ರಲ್ಲಿ [[ಯೋನಿಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌|ಯೋನಿಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌ನ]] ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ, ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಪೈಲೆಟ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಅನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಈ ಪೈಲೆಟ್ ಪ್ಲಾಂಟ್‌ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ವಿಧಾನದ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು, ಇದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಹೊರಹೋಗುವ, ಹಾಗು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಧಾನದ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಹಾಗು ಅದರ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ವಿಧಾನವು ಅತೀ ಸರಳವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿಯು ಸಹ ಇಳಿಕೆಯಾಯಿತು ಹಾಗು ಈ ವಿಧಾನವು ಕಡಿಮೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಈ ವಿಧಾನವು ಹೆಚ್ಚು ವಿಷಕಾರಿಯು ಮತ್ತು ಸಾಧಿತವಲ್ಲದ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ನಾವು ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಉತ್ಪಾತಿಯಾಗುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ (ಸುಮಾರು 5–10 wt% ಹಾಗು ಸುಮಾರು 40 wt% ರಷ್ಟು ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ).<ref name="ChemSystems" /> 2009ರಲ್ಲಿ, [[ಕಾರ್ಡಫ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ]] ಕೆಲಸಗಾರರು ಮತ್ತೊಂದು ಕಿಣ್ವದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು<ref name="G.J. Hutchings 2009">ಜಿ.ಜೆ. ಹಚಿಂಗ್ಸ್ ಎಟ್ ಅಲ್, ಸೈನ್ಸ್, 2009, 323, 1037</ref>. ಈ ಸಂಶೋದನೆಯು ನೇರವಾದ ವಿಧಾನಕ್ಕೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧ ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ [[ಚಿನ್ನ]]-[[ಪಲ್ಲಾಡಿಯಮ್]] ನಂತಹ ನ್ಯಾನೊ ಕಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಹಜ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ನೇರವಾದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಆಮ್ಲ ಮಾಧ್ಯಮದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ತಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗುವ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಹ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನೆ ವಿಭಜನೆಯಾಗುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ, ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ನಂತರವೂ ಸಹ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕೂಡಿಡುವಾಗ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಾಗ ಸ್ಥಿರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ), ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಿಣ್ವಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಚಿನ್ನ-ಪೆಲ್ಲಾಡಿಯಮ್ ಕಿಣ್ವಗಳ ಉಪಯೋಗವು ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಆಮ್ಲವು ಸಹ ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನವು ಇನ್ನು ಸಹ ಬೆಳವಣಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಹಾಗು ಸಧ್ಯದ ಫಲಿತಾಂಶದ ಪ್ರಕಾರ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (ಸುಮಾರು 1–2 wt% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ). ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸಂಶೋಧಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೆಂದರೆ ಈ ವಿಧಾನವು ದುಬಾರಿಯು ಅಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="ChemSystems" /><ref name="G.J. Hutchings 2009" /><ref name="palladium process">https://www.sciencedaily.com/releases/2009/02/090219141507.htm</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1126/science.1168980 | year = 2009 | month = Feb | author = Jennifer K. Edwards, Benjamin Solsona, Edwin Ntainjua N, Albert F. Carley | title = Switching off hydrogen peroxide hydrogenation in the direct synthesis process. | volume = 323 | issue = 5917 | pages = 1037–41 | pmid = 19229032 | journal = [[Science (journal)|Science]]}}</ref> ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋ ಕೆಮಿಕಲ್ ವಿಧಾನವನ್ನು [[ಡೌ]] ಕಂಡುಹಿಡಿದನು. ಈ ವಿಧಾನವು ಏಕೈಕ ತುದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೋಶಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಜನ್‌ನ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಟಿಕ್ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಾದ ಸೋಡಿಯಮ್ ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಾಗಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ChemSystems" /> ===ಲಭ್ಯತೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ದ್ರಾವಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ, ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 3 ಹಾಗು 6 wt% ರಷ್ಟು ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ಔಷಧೀಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದಂತಹ ಆಮ್ಲಜನಕ ವಾಯುವಿನ ಅಳತೆಯನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ ಸಹ ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ ([[ವಿಭಜನೆಯನ್ನು]] ನೋಡಿ); ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಭಜನೆಯಾದ ನಂತರ 20-ಅಳತೆಯ ಒಂದು ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ದ್ರಾವಣವು ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ಆಮ್ಲಜನಕ ಅನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 30 wt% ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿಕ ಅಳತೆಗಳು ಸುಮಾರು 70% ರಿಂದ 98% ವರೆಗೆ ಸಹ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ,ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ >68% ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಬೆಯಾಗಿ ಹಾಗು ಆಮ್ಲಜನಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಹಬೆಯ ತಾಪ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಅದರ ದಟ್ಟನೆ ಸಹ 68% ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ) ಈ ಅಳತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಶುಶ್ರೂಷೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಕ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ಗ್ರಾಹಕರು ಒಂದು ಪರಿಶೀಲನಾ ಪತ್ರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ==ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು== ===ಕೊಳೆಯುವಿಕೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಶಾಖವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವ]] ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ (ಅಳತೆಮೀರಿದ) [[ನೀರು]] ಮತ್ತು [[ಆಮ್ಲಜನಕವಾಗಿ]] [[ಸರಳವಾಗಿ]] ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ: :2 H₂O₂ → 2 H₂O + O₂ ಈ ವಿಧಾನವು ಥರ್ಮೋಡೈನಮಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ΔHo|Δ''H'' ^<s>o</s>]] of −98.2&nbsp;[[kJ]]·[[mol]]⁻¹ ಹಾಗೂ [[ΔGo|Δ''G'' ^<s>o</s>]] of −119.2&nbsp;kJ·mol⁻¹ ಮತ್ತು Δ[[S]] of 70.5&nbsp;J·mol⁻¹·K⁻¹ ಹೊಂದಿದೆ. ವಿಭಜನೆಯ ಮಟ್ಟವು ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ದಟ್ಟನೆ ಹಾಗು ತಾಪದ ಮೇಲೆ, ಅಲ್ಲದೆ [[pH]] ಹಾಗು ಸ್ಥಿರಕಾರಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಬೆರೆಕೆಗಳ ಮೇಲೂ ಸಹ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ [[ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ]] ಅಲ್ಲದೆ [[ಸಂಕ್ರಮಣ ಲೋಹ|ಸಂಕ್ರಮಣ ಲೋಹಹಾಗು]] ಅದರ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ [[ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ|ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳೆಂದರೆ]] [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್]] ಹಾಗು ಬೆಳ್ಳಿ. ಅದೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ [[ಕಿಣ್ವ|ಕಿಣ್ವಗಳೆಂದರೆ]] [[ಯಕೃತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ]] [[ಕೆಟಲೇಸ್]], ದೇಹದಲ್ಲಿ ಯಕೃತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ ಅದು [[ಚಯಾಪಚಯ]] ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ವಿಷಕಾರಿ ಸಹಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಹೊರಹಾಕುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಆಕ್ಸಿಡೇಟಿವ್ ಒತ್ತಡವನ್ನು]] ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ವಿಭಜನೆಯು [[ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲದ]] ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಿರಕಾರಿಯಾಗಿ [[ಆಮ್ಲಗಳನ್ನು]] ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುವ ಆಮ್ಲಜನಕ ಹಾಗು ಶಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಪಾಯಕರ ಉಪ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ದಟ್ಟವಾಗಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಅದು ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸೂಸುತ್ತದೆ, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ದಹ್ಯ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. [[ಹೈ ಟೆಸ್ಟ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]], ಅಥವಾ ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ (ಇದನ್ನು ಹೈ-ಸ್ಟ್ರೆಂತ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಮ್ಲಜನಕದ ಗಾಳಿಯು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು,ಇಲ್ಲದೆ ಹೋದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಭಾವ್ಯ ಒಡಕು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಾದ, Fe²⁺ ಅಥವಾ Ti³⁺ಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಭಜನೆಯು ಅನ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಡಿಕಲ್ ಗಳಾದ HO· ([[ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್]]) ಹಾಗು HOO· ಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. H₂O₂ ಹಾಗು Fe²⁺ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗವನ್ನು [[ಫೆಂಟನ್ಸ್ ರಿಏಜೆಂಟ್]] ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಮೊತ್ತವೆಂದರೆ ''20-ಗಾತ್ರ'', ಅಂದರೆ, ಒಂದು ಅಳತೆಯಷ್ಟು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾದಾಗ ಅದು 20 ಅಳತೆಯಷ್ಟು ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ''20-ಅಳತೆಯ'' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸುಮಾರು 1.667&nbsp;mol/dm³ ([[ಮೋಲಾರ್ ದ್ರಾವಣ]]) ಅಥವಾ ಸುಮಾರು 6% ಗೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಔಷಧಿ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ-ಮೂರರಷ್ಟು ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಅದು ಕಡಿಮೆ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ವೇಗವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ವಿಷಪೂರಿತ ಉಪ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಥಿರಪದಾರ್ಥವಾದ [[ಅಸಿಟಾನಿಲೈಡ್]] ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ===ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ ಮತ್ತು ಅಪಕರ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು=== [[ಕ್ಲೋರಿನ್]], [[ಕ್ಲೋರಿನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್]], ಹಾಗು [[ಪೊಟಾಶಿಯಮ್ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್]] ಇವುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಕ್ಸಿಡ್ಡೈಜರ್ ಎಂದರೆ H₂O₂. ಆದರೂ ಸಹ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಿಂದ, H₂O₂ ಅನ್ನು ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್ ರಾಡಿಕಲ್ಸ್ (.OH) ಆಗಿ ಫ್ಲುರಿನ್ ನ ಜೊತೆಗಿನ ಎರಡನೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. {| class="wikitable" ! [[ಆಕ್ಸಿಡೀಕಾರಕ]] ! [[ಆಕ್ಸಿಡೇಷನ್]] ಪೊಟೆನ್ಷಿಯಲ್, ವಿ |- | [[ಫ್ಲೋರಿನ್]] | 3.0 |- | [[ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್ ರ್ಯಾಡಿಕಲ್]] | −2.8% |- | [[ಓಝೋನ್]] | 2.1 |- | ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ | 1.8 |- | [[ಪೊಟ್ಯಾಷಿಯಂ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್]] | 1-7 |- | [[ಕ್ಲೋನಿನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್]] | 1.5 |- | [[ಕ್ಲೋರೀನ್]] | 1-4 |} ನೀರಿನ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಲವಾರು ಅಸಂಘಟಿತ ಅಯಾನ್‌ಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಅಥವಾ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಾಗ, [[ಆಮ್ಲಜನಕ|ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು]] ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. [[ಆಮ್ಲೀಯ]] ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ Fe²⁺, Fe³⁺ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಇದರಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ). :2 [[Fe]]²⁺(aq) + H₂O₂ + 2 [[H+|H⁺]](aq) → 2 [[Fe]]³⁺(aq) + 2H₂O(l) ಮತ್ತು [[ಸಲ್ಫೈಟ್]] (SO₃²⁻) ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗಿ [[ಸಲ್ಫೇಟ್]] (SO₄²⁻) ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, ಆಮ್ಲೀಯ H₂O₂ ಇದರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ [[ಪೊಟಾಶಿಯಮ್ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್]] Mn²⁺ ಆಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ]] ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ಹೇಗಾದರೂ, ಕೆಲವೊಂದು ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ Mn²⁺, Mn⁴⁺ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗುತ್ತದೆ ([[MnO2|MnO₂]]ಆಗುತ್ತದೆ). ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದರೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಸೋಡಿಯಮ್ ಹೈಪೋಕ್ಲೋರೈಟ್]] ನ ಜೊತೆಗಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ [[ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಇದು ಒಂದು ಸೂಕ್ತ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. :NaOCl + H₂O₂ → O₂ + NaCl + H₂O ಕಾರ್ಬನಿಕ ರಸಾಯನ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ|ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ]]. ಅದರ ಒಂದು ಉಪಯೋಗವೆಂದರೆ [[ಥಿಯೊಈಥರ್|ಥಿಯೊಈಥರ್‌ಅನ್ನು]] [[ಸಲ್ಫೋಕ್ಸೈಡ್]] ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.{{Citation needed|date=February 2007}} ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಮಿಥೈಲ್ ಫಿನೈಲ್ ಸಲ್ಫೈಡ್]], [[ಮಿಥೈಲ್ ಫಿನೈಲ್ ಸಲ್ಫಾಕ್ಸೈಡ್]] ಆಗಿ 18 ಘಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಥನಾಲ್ ನಲ್ಲಿ 99% ರಷ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಅಥವಾ [[TiCl3|TiCl₃]] ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ 20 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ):{{Citation needed|date=February 2008}} :Ph-S-CH₃ + H₂O₂ → Ph-S(O)-CH₃ + H₂O ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್-ನ್ಯೂನ ಅಲ್ಕೀನ್ಸ್ ಗಳಾದ [[ಅಕ್ರಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ದ [[ಎಪಾಕ್ಸಿಡೇಶನ್|ಎಪಾಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹಾಗು ಎರಡನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯಾದ [[ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್-ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್|ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್-ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ]] [[ಅಲ್ಕಿಲ್ಬೊರೇನ್]] ನಿಂದ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಆಗಿ [[ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್|ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್‌ಆಗಿ]] ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ===ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ರಚನೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ದುರ್ಬಲ ಆಮ್ಲ, ಹಾಗು ಇದು [[ಹೈಡ್ರೋಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಅಥವಾ [[ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] [[ಉಪ್ಪು|ಉಪ್ಪುಗಳು]] ಅಥವಾ ಹಲವಾರು ಲೋಹಗಳ ಉಗಮಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ದ್ರವ್ಯಗಳ ದ್ರಾವಣಗಳಾದ [[ಕ್ರೋಮಿಕ್ ಆಮ್ಲ]](CrO₃) ಅಥವಾ ಡೈಕ್ರೋಮೇಟ್ ಉಪ್ಪಿನ ಆಮ್ಲೀಯ ದ್ರಾವಣಗಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ಕೂಡಿಸಿದಾಗ, ಅಸ್ಥಿರ ನೀಲಿ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ CrO(O₂)₂ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರವ್ಯ ದ್ರಾವಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವೇಗವಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕದ ವಾಯುವಾಗಿ ಹಾಗು ಕ್ರೋಮಿಯಮ್ ಉಪ್ಪಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಆನ್ ಅಯಾನ್|ಆನ್ ಅಯಾನ್‌ಗಳ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಪೆರಾಕ್ಸೋಅನಯಾನ್ಸ್ ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಬೊರಾಕ್ಸ್|ಬೊರಾಕ್ಸ್‌ನ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ [[ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ಬೊರೇಟ್]] ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ದೋಬಿಖಾನೆಯ ಮಾರ್ಜಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳುಪಿನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ: :Na₂B₄O₇ + 4 H₂O₂ + 2 NaOH → 2 Na₂B₂O₄(OH)₄ + H₂O H₂O₂ [[ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲವನ್ನು]] (RCOOH) ಪೆರಾಕ್ಸಿ ಆಮ್ಲವಾಗಿ (RCOOOH) ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಅಸಿಟೋನ್]] ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ [[ಅಸಿಟೋನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಆಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ನಂತರದಲ್ಲಿ [[ಓಜೋನ್|ಓಜೋನ್‌ನ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ [[ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಟ್ರೈಆಕ್ಸೈಡ್]] ಇದನ್ನು [[ಟ್ರೈಆಕ್ಸಿಡೇನ್|ಟ್ರೈಆಕ್ಸಿಡೇನ್‌ಎಂದು]] ಸಹ ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ಯೂರಿಯಾ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ [[ಕಾರ್ಬಮೈಡ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಆಮ್ಲ-ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲಗಳನ್ನು [[ಟ್ರೈಫಿನೈಲ್ ಫಾಸ್ಫೀನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್]] ನ ಜೊತೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ H₂O₂ಗೆ "ವಾಹಕವಾಗಿ" ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯತೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನೀರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುರ್ಬಲ [[ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ|ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯವಾಗಿದೆ]], ಆದರೂ ಸಹ ಅದು ಕೆಲವು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಮ್ಲಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. [[HF/SbF5|HF/SbF₅]] ನ [[ಮೇಲಿನ ಆಮ್ಲ|ಮೇಲಿನ ಆಮ್ಲವು]] [H₃O₂]⁺ಅಯಾನ್ ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅಸ್ಥಿರ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ರೂಪುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ==ಬಳಕೆಗಳು (ಉಪಯೋಗಗಳು)== ===ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[File:Container JOTU501003 9.jpg|thumb|200px|ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟೇಶನ್‌‌ಗೆ ISO ಟ್ಯಾಂಕ್ ಕಂಟೇನರ್.]] 1994 ರಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 50% ಅಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಕುಸುರಿ-ಹಾಗು ಕಾಗದದ ಬಿಳುಪಿನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು.<ref name="HageLienke">{{cite journal | journal = Angewandte Chemie International Edition | title = Applications of Transition-Metal Catalysts to Textile and Wood-Pulp Bleaching | author = Ronald Hage, Achim Lienke | volume = 45 | issue = 2 | year = 2005 | doi = 10.1002/anie.200500525 | pages = 206–222}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಕ್ಲೋರಿನ್]] ಮೂಲದ ಬಿಳುಪಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುಕೂಲಕರ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಬದಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಬಿಳುಪಿನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಇನ್ನು ಹಲವು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳೆಂದರೆ ಇದನ್ನು [[ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ ಕಾರ್ಬೋನೇಟ್]] ಹಾಗು [[ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ಬೋರೇಟ್]], ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮೆದು ಬಿಳುಪಿಗೆ [[ದೋಬಿಖಾನೆಯ]] [[ಮಾರ್ಜಕ|ಮಾರ್ಜಕಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಹಲವಾರು [[ಕಾರ್ಬನ್ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್|ಕಾರ್ಬನ್ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ಗಳಾದ]] [[ಪಾಲಿಮರೈಸೇಶನ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಡೈಬೆನ್ಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್|ಪಾಲಿಮರೈಸೇಶನ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ [[ಡೈಬೆನ್ಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]]]] ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಹಲವು ರಾಸಾಯನಿಕ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್ ಗಳಾದ]] [[ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್|ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ನ]] ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲ|ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲದೊಟ್ಟಿಗಿನ]] ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಬದಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ [[ಪೆರಾಕ್ಸಿ ಆಮ್ಲವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. [[ಪೆರಾಅಸಿಟಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ಹಾಗು [[ಮೆಟ-ಕ್ಲೋರೋಪೆರಾಕ್ಸಿಬೆನ್ಜೋಯಿಕ್ ಆಮ್ಲ]](ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು mCPBA ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ) ಇವುಗಳನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಅಸಿಟಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ಹಾಗು ''ಮೆಟಾ'''' '' -ಕ್ಲೋರೋಬೆನ್ಜೋಯಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಉತ್ಪನ್ನವು [[ಆಲ್ಕೀನ್|ಆಲ್ಕೀನ್‌ಗಳ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಅದರ ಬದಲಿ ಉತ್ಪನ್ನ [[ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್|ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್‌ಆಗಿ]] ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. [[PCB]] ಉತ್ಪನ್ನದ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಮೈಕ್ರೋಟೆಕ್ ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ತಾಮ್ರದ ಮೇಲ್ಪದರದ ಒರಟು ಪದಾರ್ಥದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪುಡಿಯಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲೋಹ-ಮೂಲದ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಮೆಥನಾಲ್ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಮಿಶ್ರಣವು ಅತೀವೇಗದ ಹಬೆಯನ್ನು ಒಂದರಿಂದ ಎರಡು ಸೆಕೆಂಡ್ ಗಳಷ್ಟು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, [[CO2|CO₂]] ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚಿನ-ತಾಪದ ಹಬೆಯನ್ನು ಹಲವಾರು ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp |title=Instant steam puts heat on MRSA, Society Of Chemical Industry |access-date=2010-06-03 |archive-date=2009-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105214618/http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp |url-status=deviated |archivedate=2009-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090105214618/http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp }}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, [[ಹಬೆಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಅನ್ನು ಸ್ಥಿರೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಜೈವಿಕ-ನಿರ್ಮಲೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ-ಪಟ್ಟಾಗಿ ಹಾಗು ಕೈಗವುಸು-ಬಂದರಿನ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯಲ್ಲಿ ಔಷಧೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಾರ್ [[ಒತ್ತಡಭರಿತ ನೀರಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ]](PWRಗಳಲ್ಲಿ) ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಇಂಧನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಸವೆತದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಹಾಗು ವಿಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನ ಮುಚ್ಚುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಹೆಚ್ಚು ಬಲವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾಕಾರಿಗಳ ನಿರ್ವಸನದ ಮುಂಚೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಸವೆತ ಮಾಡುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ಹಾಗು ವಾಯು ಪರಿಶೋಧನೆಯ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ರೂಪುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಯ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ರಾಸಾಯನಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳು=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಿಂದ [[ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್|ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ಅನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಒಂದು ಏಕೈಕ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಿನ ಉಪ-ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯ ಹಾಗು ಪ್ರಮುಖ ಕಡಿಮೆ ಹಣಹೂಡಿಕೆಯ ವಿಧಾನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. "HPPO" (ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಟು ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್)ನ ಎರಡು ಪ್ಲಾಂಟ್ ಗಳು 2008 ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಾರಂಭವನ್ನು ಮಾಡಿದವು: ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಲ್ವೆ ಹಾಗು ಡೌ-BASF ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾಂನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಮತ್ತೊಂದು ಎವಿನಿಕ್ಲ್ ಹೆಡ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಹಾಗು SK ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್‌ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಕೊರಿಯಾನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಲ್ಲಿನ [[ಕಾರ್ಪೊಲಾಕ್ಟಮ್]] ನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಫಿನಾಲ್]] ಹಾಗು [[ಎಪಿಕ್ಲೊರೋಹೈಡ್ರಿನ್‌|ಎಪಿಕ್ಲೊರೋಹೈಡ್ರಿನ್‌ನ]] ಬಳಕೆ ಸಂಭವನೀಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ===ಜೈವಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[ಬೊಂಬಾರ್ಡೀರ್ ಬೀಟಲ್]] [[ಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್‌|ಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್‌ನ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಬೇರೊಂದು ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳೆಯುವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬಳಸುವ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಹ ಒಂದು. ''[[ನೇಚರ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಷಿತವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಲೇಖನದಂತೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಪ್ರತಿರಕ್ಷಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ]] ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. [[ಜೀಬ್ರಾ ಮೀನಿ|ಜೀಬ್ರಾ ಮೀನಿನಲ್ಲಿ]] ಅಂಗಾಂಶಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ನಂತರ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದು [[ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳಿಗೆ]] ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅಲ್ಲಿ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಸುವ ಅನುವಂಶಿಕ ಧಾತುಗಳು ದುರ್ಬಲವಾದಾಗ, ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಅನುವಂಶಿಕ ಧಾತುಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮೀನಿನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಹಾಗು ಅದೇ ವಿಧಾನವು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಯಿತು. [[ಅಸ್ತಮಾ]] ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿನ ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯವಂತ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಅಂಶ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೇಚರ್ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇದನ್ನು ಅಸ್ತಮಾ ರೋಗಿಗಳ ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನೋಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/8078525.stm|title=Natural bleach 'key to healing' |date=6 June 2009|publisher=BBC News|accessdate=2009-07-02}}</ref><ref name="Nature zebra">{{cite journal|last=Niethammer|first=Philipp|coauthors=Clemens Grabher, A. Thomas Look & Timothy J. Mitchison|date=3 June 2009|title=A tissue-scale gradient of hydrogen peroxide mediates rapid wound detection in zebrafish|journal=Nature|volume=459|pages= 996–999 |issn=doi=10.1038/nature08119|url=http://www.nature.com/nature/journal/v459/n7249/full/nature08119.html|accessdate=2009-07-02|doi=10.1038/nature08119|url=http://www.nature.com/nature/journal/v459/n7249/full/nature08119.html|accessdate=2009-07-02|pmid=19494811|issue=7249|pmc=2803098|doi_brokendate=2010-01-09}}</ref> ===ದಿನಬಳಕೆಯ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[File:Hydrogen peroxide 35 percent on skin.jpg|thumb|alt=Fingertips|35% H2O2ನಿಂದ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಚರ್ಮ]] * ತೆಳುಗೊಳಿಸಿದ H₂O₂ (3% ಹಾಗು 12%ರ ಮಧ್ಯ)ಅನ್ನು [[ಅಮೋನಿಯಮ್ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಸೈಡ್]] ನ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನ [[ಕೂದಲನ್ನು]] ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು "[[ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಬ್ಲೊಂಡೆ]]" ಎಂಬ ಪದಸಮುಚ್ಚಯದಿಂದ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಇದು ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೋಕಿದಾಗ ಹೀರಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಸ್ಠಳೀಯವಾಗಿ ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ [[ಕೆಪಿಲ್ಲರಿ]] [[ಎಂಬಾಲಿಸಮ್‌|ಎಂಬಾಲಿಸಮ್‌ನ]] ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಚರ್ಮ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. * ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇಡುವ ಮೂಳೆಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ 3% H₂O₂ ಅನ್ನು ಗಾಯಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಚಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ, ನಾಶವಾದ ಅಂಗಾಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿನ [[ನಾಶವಾದ ಅಂಗಾಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ವಿಧಾನದ]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಿಧಾನಗತಿಯ(ಸಣ್ಣ ಪೀಪಾಯಿ) ಗಾಯದ ರಕ್ತಸ್ರಾವ/ಸೋರಿಕೆಯನ್ನು ಸಹ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೊಸದಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದ ಚರ್ಮದ ಕೋಶಗಳನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿ ಕಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಗಾಯವನ್ನು ವಾಸಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2022-10-16 |archive-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214114412/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 |url-status=deviated |archivedate=2013-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214114412/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 }}</ref> ಅಲ್ಲದೆ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಪ್ರತಿಕೂಲ ದ್ರಾವಣಗಳು ಸೇವನೆಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. * ನಾಯಿಗಳು ವಿಷಕಾರಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು (ಉ.ದಾ ಇಲಿ ಪಾಷಾಣ),ವನ್ನು ಆಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಸೇವಿಸಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀಡಿದರೆ ಇದು ವಾಂತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.petplace.com/dogs/how-to-induce-vomiting-emesis-in-dogs/page1.aspx How to Induce Vomiting (Emesis) in Dogs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212010816/http://www.petplace.com/dogs/how-to-induce-vomiting-emesis-in-dogs/page1.aspx |date=2015-02-12 }}</ref> * 3% H₂O₂ ಅನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಹೊಸ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಗು ಇತರ ಕಲೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಿಸಿ ನೀರಿಗೆ ತಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತದ ಜೊತೆ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ತಣ್ಣೀರು ಹಾಗು ಮಾರ್ಜಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ [[ಫುಡ್ ಹಾಗು ಡ್ರಗ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಶನ್]] (ಎಫ್ ಡಿ ಎ) ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ನಿಯಂತ್ರಕ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು (ಎಲ್ ಆರ್ ಪಿ) ಹೊಂದಿರುವ ಔಷಧಿಯಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದನ್ನು ಮೀನು ಹಾಗು ಮೀನಿನ ಮೊಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬರುವ ಶಿಲೀಂದ್ರಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ([[ಎಕ್ಟೊಪ್ಯಾರಾಸೈಟ್]] ನೋಡಿ.) * [[ಹೈಡ್ರೋಫೋನಿಕ್ಸ್]] ಅನ್ನು ಬಳಸುವ ಕೆಲವು ತೋಟಗಾರಿಕೆಯವರು ಹಾಗು ಬಳಕೆದಾರರು ದುರ್ಬಲ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ("ಸ್ಪಾನಿಶ್ ದ್ರಾವಣ ") ವನ್ನು ದ್ರಾವಣವನ್ನು ತೆಳುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ತೀವ್ರತರವಾದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಸಸ್ಯದ ಬೇರಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು [[ಬೇರಿನ ಕೊಳೆಯುವಿಕೆಯನ್ನು]] ಗುಣಪಡಿಸಲು ಸಹಾಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ (ಆಮ್ಲಜನಕದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬೇರಿನ ಕೋಶಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ) ಹಾಗು ಹಲವಾರು ಕೀಟಗಳ ವಿರುಧ್ದವಾಗಿಯು ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.socalplumeriacare.com/Faqs/F-7.pdf | title = Hydrogen Peroxide and Horticulture | first = Bryce | last = Fredrickson | accessdate = 2009-01-25 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.using-hydrogen-peroxide.com/peroxide-garden.html Ways to use hydrogen peroxide in the garden]</ref> ಕೆಲವೊಂದು ಹಕ್ಕುಹೇಳಿಕೆಗಳಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡುವಂತಹ ಶ್ರೀಮಂತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸಹ ನಡೆದಿವೆ.<ref>[http://www.sciencedirect.com/ Oxygation Unlocks Yield Potentials of Crops in Oxygen-Limited Soil Environments Advances in Agronomy, Volume 88, 2005, Pages 313-377 Surya P. Bhattarai, Ninghu Su, David J. Midmore]</ref> * ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಮೀನಿನ ಸಂಸ್ಕರಣಾಕಾರರ ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಮೀನುಗಳಿಗೆ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ದೊರಕಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.great-lakes.org/Wkly_news/07-07-03.html#Oxygen Great-lakes.org]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.fws.gov/midwest/ashland/mtan/mtan_35.html#Guide%20to%20Drug,%20Vaccine,%20and%20Pesticide%20Use%20in%20Aquaculture |title=fws.gov |access-date=2010-06-03 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423084723/http://www.fws.gov/midwest/ashland/mtan/mtan_35.html#Guide%20to%20Drug,%20Vaccine,%20and%20Pesticide%20Use%20in%20Aquaculture |url-status=dead }}</ref> [[ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಾದ]] [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್|ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್‌ಗೆ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. * ಕೊಳಕು ನೀರಿನ ಹಾಗು ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳಿಂದ ಹೊರಸೂಸುವ ಜೈವಿಕ-ಸಂಭಂದಿತ ವಾಸನೆ ಹಾಗು ಸಲ್ಫೈಡ್ ಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಅಶುದ್ಧ ನೀರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಮುಂಚೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಮಯವೆಂದರೆ 30 ನಿಮಿಷದಿಂದ 5 ಘಂಟೆಗಳಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಜೈವಿಕ ವಾಸನೆಗಳ ಬಯೋ-ಉತ್ಕರ್ಷನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕ ಹಾಗು ನೀರನ್ನು, ಅಲ್ಲದೆ ಕರಗುವ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ಜೀವ ರಸಾಯನಿಕ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು( BOD)ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಅಡಿಗೆ ಸೋಡಾ]] ಹಾಗು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಕೈ ಮಾರ್ಜಕಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು [[ಕೆಟ್ಟ|ಕೆಟ್ಟದಾದ]] ವಾಸನೆಯನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ತೆಗೆಯುತ್ತದೆ.<ref>Chemist Paul Krebaum claims to have originated the formula for use on skunked pets at [http://home.earthlink.net/~skunkremedy/home/ Skunk Remedy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160115224252/http://home.earthlink.net/~skunkremedy/home/ |date=2016-01-15 }}</ref> * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಫಿನೈಲ್ ಆಗ್ಸಲೇಟ್ ಎಸ್ಟರ್|ಫಿನೈಲ್ ಆಗ್ಸಲೇಟ್ ಎಸ್ಟರ್‌ನ]] ಜೊತೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದು [[ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಕೋಲಿನ|ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಕೋಲಿನಲ್ಲಿ]] [[ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ]] ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಒಂದು ಸೂಕ್ತ ಬಣ್ಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಎಸ್ಟರ್ ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಅಸ್ಥಿರ CO₂ [[ದ್ವಿಕಣ|ದ್ವಿಕಣವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಉದ್ರೇಕಿಸಿ ಉದ್ರೇಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ; ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅದು ತಳಹದಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ ನಂತರ [[ವೇಗವಾಗಿ ಸಡಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ]] ಹಾಗು [[ಫೋಟಾನ್]] (ಬೆಳಕ)ನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ===ತೇಲುವಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಉಪಯೋಗ === {{more|High test peroxide}} [[File:Rocket Belt Propulsion.svg|thumb|200px|ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ (ಜೆಟ್ ಪ್ಯಾಕ್ಸ್ ನೋಡಿ).]] H₂O₂ ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟವನ್ನು HTP ಅಥವಾ [[ಹೈ ಟೆಸ್ಟ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಮೋನೊ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್]] (ಇಂಧನದ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡದೆ) ಅಥವಾ [[ಬಯೋಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ರಾಕೆಟ್|ಬಯೋಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ರಾಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಭಾಗವಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಮೋನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್‌ನ ಅನುಕೂಲವೆಂದರೆ 70–98+% ರಷ್ಟು ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಹಬೆ ಹಾಗು ಆಮ್ಲಜನಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಶಕಗಳಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ಅಥವಾ ಪ್ಲಾಟಿನಮ್ ಪರದೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ ಕೊಠಡಿಗೆ ಹಾಯಿಸಿದಾಗ ಅದು ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ 600 °Cರಷ್ಟು ಆವಿಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು [[ತುದಿಯಲ್ಲಿ]] ಉಂಟಾಗುವ[[ನೂಕುನುಗ್ಗಲಿನಿಂದ]] ಹೊರಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೋನೊ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ H₂O₂ ಗರಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ 161 s (1.6 [[kN·s]]/kg) ರಲ್ಲಿ (''I'' _sp)ರಷ್ಟು [[ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾದ ರಭಸವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕನಿಷ್ಟ-ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೊನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಹೈಡ್ರಜಿನ್]] ಗಿಂತ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು [[ವಿಷಕಾರಿ]] ಅಲ್ಲ. [[ಬೆಲ್ಲ್ ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್|ಬೆಲ್ಲ್ ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಮೊನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. H₂O₂ ನ ದ್ವಿಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಇಂಧನವನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಉರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಧನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ ರಭಸವನ್ನು 350 s (3.5&nbsp;kN·s/kg) ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಪಾದಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾದ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದ್ರವ ಆಮ್ಲಜನಕಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಂದರೆ ''I'' _sp ರಷ್ಟನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ದಟ್ಟವಾದ, ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದ, ಉರಿತವನ್ನು ನೀಡದ ಹಾಗು ಇದನ್ನು ವಾಯು ಚಕ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ''ಮುಚ್ಚಿದ ಗಾಳಿ'' ಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ತಣ್ಣನೆಯ ರಾಕೆಟ್ ಇಂಜಿನ್‌ಗಳ ಪುನಃ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಯುದ್ಧ II ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ ರಾಕೆಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ(ಉ ದಾ [[ಟಿ-ಸ್ಟಾಫ್]],ನಲ್ಲಿ [[Me-163|Me-163ಗೆ]] ಸಮರ್ಥಕವಾದ ಆಕ್ಸಿ ಕ್ವಿನೋಲಿನ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು), ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು, ಹಾಗು ಕಡಿಮೆ-ಬೆಲೆಯ ಬ್ರಿಟೀಷ್ [[ಬ್ಲಾಕ್ ನೈಟ್]] ಹಾಗು [[ಬ್ಲಾಕ್ ಆರೊ|ಬ್ಲಾಕ್ ಆರೊಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಯಿತು. 1940 ಹಾಗು 1950ರಲ್ಲಿ, [[ವಾಲ್ಟರ್]] [[ಗಾಲಿ|ಗಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಸಬ್ ಮರೈನ್|ಸಬ್ ಮರೈನ್‌ಗಳು]] ಮುಳುಗಿದಾಗ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಶಬ್ಧವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಹಾಗು ಅದರ ಬಳಕೆಯನ್ನು [[ಡೀಸೆಲ್-ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್]] ಶಕ್ತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಬಹಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವು [[ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಗಳಾಗಿ ಹಾಗು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬಹಳಷ್ಟು [[ನೌಕಾದಳದವರು]] ಅದನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿಯೆಂದು ಅದರ ಬಳಕೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದರು. [[HMSಸಿಡಾನ್|HMS''ಸಿಡಾನ್'']] ಹಾಗು [[ರಷಿಯನ್ ಸಬ್ ಮರೈನ್ಕರ್ಸ್ಕ್|ರಷಿಯನ್ ಸಬ್ ಮರೈನ್''ಕರ್ಸ್ಕ್'']]ಗಳ ಮುಳುಗುವಿಕೆಗೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸೋರಿಕೆಯೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಆಪಾದಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಶೋಧನೆಗೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಜಾಪನೀಸ್ ನೌಕಾದಳದ ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳ ಬಳಕೆಗಳಲ್ಲಿ, H₂O₂ ನ ಮಟ್ಟವು ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ ಕೊಳವೆಗಳ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಬಲ-ಕೋನದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿರುವುದರಿಂದಾಗಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಬ್ ಮರೈನ್ ಗಳ ಹಾಗು ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ಪೋಟಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. SAAB ಅಂತರ್ಜಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟ 2000ವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು. ಈ ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕವನ್ನು, ಸ್ವೀಡಿಶ್ ನೌಕಾದಳವು ಪಿಸ್ಟನ್ ಇಂಜಿನ್ ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ ಯನ್ನು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಹಾಗು ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯುತವಾಗಿ ಬಳಸಿತು ಹಾಗು [[ಸೀಮೇಎಣ್ಣೆಯನ್ನು|ಸೀಮೇಎಣ್ಣೆಯನ್ನುದ್ವಿಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್]] ನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಧನವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite journal|last=Scott|first=Richard |date=November, 1997|title=Homing Instincts|journal=Jane's Navy Steam generated by catalytic decomposition of 80-90 % hydrogen peroxide was used for driving the turbopump turbines of the V-2 rockets, the X-15 rocketplanes, the early Centaur RL-10 engines and is still used on [[Soyuz (rocket family)|Soyuz]] for that purpose to-day. International|url=http://babriet.tripod.com/articles/art_hominginstinct.htm}}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ವಿರಳವಾಗಿ ಏಕ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಇಂಜಿನ ಗಳಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು[[ಎತ್ತರ ನಿಯಂತ್ರಕ|ಎತ್ತರ ನಿಯಂತ್ರಕವಾಗಿ]] [[ರಭಸ ನಿಯಂತ್ರಕ|ರಭಸ ನಿಯಂತ್ರಕವಾಗಿ]] ಇಂದಿಗೂ ಸಹ ಕೆಲವೊಂದು [[ಉಪಗ್ರಹ|ಉಪಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳು ಸುಲಭ ನಿಯತ್ರಕಗಳಾಗಿವೆ, ಹಾಗು ಇಂಧನಕ್ಕೂ ಸಹ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಹೈಡ್ರಜಿನ್ ನೂಕುನುಗ್ಗಲಿನ ಮುಂಚಿನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲು ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, [[ಹೈಡ್ರಜಿನ್|ಹೈಡ್ರಜಿನ್‌ನ]] ಹೆಚ್ಚು [[ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ವೇಗದಿಂದ]] ಹಾಗು ಕಡಿಮೆ ವೇಗದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಕಾಶಮಂಡಲದ ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು FDA ಯು ಒಂದು [[ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವನಾಶಕ|ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವನಾಶಕವೆಂದು]] ''[[ಜೆನೆರಲಿ ರೆಕಗ್ನೈಸ್ಡ್ ಆಸ್ ಸೇಫ್]]'' (GRAS)ನಲ್ಲಿ, ಹಾಗು ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಳಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|title=Sec. 184.1366 Hydrogen peroxide|publisher=U.S. Government Printing Office via GPO Access|url=http://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm|date=2001-04-01|accessdate=2007-07-07}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಗುಣದಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು [[ಕೊಳೆನಾಶಕವಾಗಿ]] ಹಾಗು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ನಾಶಕನಾಗಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಹೇಗಾದರೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಹಲವಾರು ಪ್ರತಿವಿರೋಧಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದರ ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಸಹ, ಅದನ್ನು ಈಗಲೂ ಸಹ ಹಲವಾರು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ, ವೈದ್ಯರು ಹಾಗು ದಂತವೈದ್ಯರು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಹಲವಾರು ಇತರ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಕೊಳೆನಾಶಕಗಳಂತೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತೆರೆದ ಗಾಯಗಳ ಅಂಗಾಂಶಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಹಾನಿಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ನಾಳಗಳ ರಕ್ತಸ್ರಾವವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ (ಒರಟಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಸಣ್ಣ ನಾಳಗಳಲ್ಲಿಯ ನಿಧಾನಗತಿಯ ರಕ್ತ ಸೋರಿಕೆ), ಹಾಗು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಸಹ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಮ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ [[ಅಡಿಗೆ ಸೋಡಾ]] ಹಾಗು ಉಪ್ಪಿನ ಜೊತೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ದಂತಮಾರ್ಜಕವಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|last=Shepherd|first=Steven|publisher=FDA Consumer|title=Brushing Up on Gum Disease|url=http://www.fda.gov/bbs/topics/CONSUMER/CON00065.html|accessdate=2007-07-07|archive-date=2007-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514102017/http://www.fda.gov/bbs/topics/CONSUMER/CON00065.html|url-status=dead}}</ref> * ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು [[ಬೆಂಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್|ಬೆಂಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ಅನ್ನು]] [[ಕಲೆಗಳನ್ನು|ಕಲೆಗಳನ್ನುಗುಣಪಡಿಸಲು]] ಸಹ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal|last=Milani|first=Massimo|coauthors=Bigardi, Andrea; Zavattarelli, Marco|year=2003|title=Efficacy and safety of stabilised hydrogen peroxide cream (Crystacide) in mild-to-moderate acne vulgaris: a randomised, controlled trial versus benzoyl peroxide gel|url=http://www.ingentaconnect.com/content/libra/cmro/2003/00000019/00000002/art00010|journal=Current Medical Research and Opinion|volume=19|issue=2|pages=135–138(4)|doi=10.1185/030079902125001523|format={{dead link|date=January 2010}}|access-date=2010-06-03|archive-date=2007-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001191952/http://www.ingentaconnect.com/content/libra/cmro/2003/00000019/00000002/art00010|url-status=dead}}</ref> * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ [[ವಾಂತಿಯನ್ನು]] ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite encyclopedia|title=Drugs to Control or Stimulate Vomiting|encyclopedia=Merck Veterinary manual|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/190303.htm|publisher=[[Merck & Co.]], Inc|year=2006|access-date=2010-06-03|archive-date=2016-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324233045/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F190303.htm|url-status=dead}}</ref> ;ಇತರ ಬಳಕೆಗಳು * [[ಅಮೇರಿಕನ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೊಸೈಟಿ|ಅಮೇರಿಕನ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೊಸೈಟಿಯ]] ಪ್ರಕಾರ "ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸುರಕ್ಷಿತ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅಥವಾ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಅನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಲು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಯಾವ ಅಧಾರವು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು", ಅಲ್ಲದೆ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ "ನುರಿತ ವೈದ್ಯರ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಆಧಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಹೊಸ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವಲಂಬಿಸಬೇಕಾಗಿ" ಸಲಹೆಯನ್ನು ನೀಡಿದರು.<ref>{{cite journal|title=Questionable methods of cancer management: hydrogen peroxide and other 'hyperoxygenation' therapies |journal=CA: a cancer journal for clinicians|volume=43|issue=1|pages=47–56|year=1993|pmid=8422605|doi=10.3322/canjclin.43.1.47}}</ref> * ಮತ್ತೊಂದು ವಿವಾದಿತ ಇತರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಧಾನವೆಂದರೆ 1% ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಒಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವು|ಒಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ]]. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಆಂತರಿಕ ಬಳಕೆಯು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ [[ರಕ್ತದ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ]] ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುವ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಅದರ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದಾಗಿ ಹಲವಾರು ಜೀವಗಳ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|last=Cooper|first=Anderson|title=A Prescription for Death?|publisher=CBS News|date=2005-01-12|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/12/60II/main666489.shtml|accessdate=2007-07-07|archive-date=2007-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070717085909/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/12/60II/main666489.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Mikkelson|first=Barbara|title=Hydrogen Peroxide|url=http://www.snopes.com/medical/healthyself/peroxide.asp|publisher=Snopes.com|date=2006-04-30|accessdate=2007-07-07}}</ref> *''[[ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಆಕ್ಸಿಜನ್ (ಸಪ್ಲಿಮೆಂಟ್)]] ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ'' ==ಸುರಕ್ಷತೆ== ನಿಯಂತ್ರಣ ಹಲವು, ಆದರೆ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ, ಅಂದರೆ 3%ರಷ್ಟು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಹಾಗು ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ ಅದರ ಬಳಕೆ ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅದು [[ಮಟೀರಿಯಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಡಾಟಾ ಶೀಟ್]] (MSDS) ನ ಸಹಯೋಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ಆಕ್ರಮಣ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದು ಮನುಷ್ಯನ ಚರ್ಮವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ಹಲವಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. [[ರೆಡ್ಯೂಸಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿ]] ಇದ್ದಾಗ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ H₂O₂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅಂದರೆ 40% ಕ್ಕಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹರಿವನ್ನು, D001 ಅಪಾಯಕಾರಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗ ಅದು DOT ಉತ್ಕರ್ಷಕಕ್ಕೆ ಸರಿದೂಗುತ್ತದೆ. EPA ರಿಪೋರ್ಟಬಲ್ ಕ್ವಾಂಟಿಟಿ (RQ) ನ ಪ್ರಕಾರ D001ನ ಅಪಾಯಕಾರಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುಗಳು 100 ಪೌಂಡ್, ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಗ್ಯಾಲನ್ ಗಳಷ್ಟಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತಣ್ಣನೆಯ, ಒಣಗಿದ, ಹೆಚ್ಚಿನ-ಶುದ್ಧ ಗಾಳಿ ಬರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಸುಡುವ ಅಥವಾ ದಹಿಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು.<ref>{{Cite web |url=http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html |title=Hydrogen Peroxide MSDS |access-date=2010-06-03 |archive-date=2007-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220182909/http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html |url-status=deviated |archivedate=2007-12-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071220182909/http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html }}</ref> ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತೋರಿಸದಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಸ್ಟೈನ್ಲೆಸ್ಸ್ ಸ್ಟೀಲ್ ಅಥವಾ ಗಾಜಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು (ಇತರ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಕೆಲವು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಗಳು ಹಾಗು ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಮ್ ಮಿಶ್ರ ಲೋಹಗಳು ಸಹ ಸೂಕ್ತವಾಗಿವೆ).<ref>[http://www.ozoneservices.com/articles/004.htm Ozonelab Peroxide compatibility]</ref> ಇದನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ವೇಗವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಅಪಾರದರ್ಶಕ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು ಹಾಗು ಆದ್ದರಿಂದ ಔಷಧೀಯ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಸೋಸುವ ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಬಾಟಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url = http://www.truthorfiction.com/rumors/h/hydrogen-peroxide.htm |title = The Many Uses of Hydrogen Peroxide-Truth! Fiction! Unproven! |accessdate = 2008-06-30 |archive-date = 2008-07-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080701032525/http://www.truthorfiction.com/rumors/h/hydrogen-peroxide.htm |url-status = dead }}</ref> ಶುದ್ಧ ಅಥವಾ ತೆಳು ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಹಲವಾರು ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುವುದು: * '''ಸ್ಪೋಟಕ ಹಬೆಗಳು.''' ಸುಮಾರು 70% ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿನ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ, 70&nbsp;°C (158&nbsp;°F) ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆವಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. {{Citation needed|date=July 2008}}ಕುದಿಯುವ ದ್ರಾವಣವು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಹಬೆಯ ಸ್ಪೋಟಕವನ್ನು ([[BLEVE]] ಉಳಿದಂತಹ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಭಾಷ್ಪೀಕರಣ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. * '''ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು.''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್‌ಗಳಾದ ಗ್ರೀಸ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಪೋಟಕಗಳು ತಯಾರಾಗುತ್ತವೆ. ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಾದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ಪೋಟಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು [[ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್]], [[ಕೀಟೋನ್]], [[ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಸಿಡ್]], (ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ಅಸಿಟಿಕ್ ಆಸಿಡ್]]), [[ಅಮೈನ್|ಅಮೈನ್‌ಗಳು]] ಹಾಗು [[ಫಾಸ್ಪರಸ್|ಫಾಸ್ಪರಸ್‌ನ]] ಜೊತೆಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.{{Citation needed|date=June 2007}} * '''ವೇಗವಾದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ.''' ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಬಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ (ಅಥವಾ ಇತರ ಸುಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ) ಬಿದ್ದಾಗ, ಮೊದಲು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಮಟ್ಟವು ಒಂದು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವವರೆಗೆ ನೀರು ಆವಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥವು ವೇಗವಾಗಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.ntsb.gov/publictn/2000/HZB0001.htm |title=NTSB - Hazardous Materials Incident Brief |access-date=2010-06-03 |archive-date=2011-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110128034212/http://www.ntsb.gov/publictn/2000/hzb0001.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg |title=Armadilloaerospace material tests with HTP |access-date=2010-06-03 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928171928/http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg |url-status=deviated |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928171928/http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg }}</ref> * '''ನಾಶಕಾರಿ.''' ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ (>50%) ನಾಶಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ದಿನಬಳಕೆಯ ದ್ರಾವಣಗಳು ಸಹ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ,[[ಮ್ಯೂಕಸ್ ಪದರದಲ್ಲಿ]] ಹಾಗು ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಉರಿತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref>ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಇದನ್ನು ನೋಡಿ [http://www.jtbaker.com/msds/englishhtml/h4070.htm MSDS for a 3% peroxide solution].</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯನ್ನು(3% ದ್ರಾವಣದ ಹತ್ತರಷ್ಟು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸೇವನೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. 10% ರಷ್ಟು ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಒಳಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಹಲವಾರು ಶ್ವಾಸಕೊಶಕ್ಕೆ ಸಂಭಂದಿಸಿದ ಉರಿತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.{{Citation needed|date=June 2007}} * '''ಬಿಳುಪಿನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ''' ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಅಂದರೆ 3% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ಹಲವಾರು ವಿಧದ ಅಂದರೆ ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದವರೆಗಿನ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಮುಖವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸುವ ಅಥವಾ ಕಾಂಟಾಕ್ಟ್ ಲೆನ್ಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ಇತರ ಪದರಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಗ ಹರಡುತ್ತದೆ. * '''ಆಂತರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು.''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು 3% ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಾಯಿಯ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಔಷಧಿಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಅದು "ಉರಿತ ಹಾಗು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿನ ಗುಳ್ಳೆಗಳು, (ಅದನ್ನು [[ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಗಂಟಲು|ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಗಂಟಲುಎಂದು]] ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ)ಗಂಟಲು ಮತ್ತು ಜಠರದಲ್ಲಿನ ಗುಳ್ಳೆಗಳು", ಅಲ್ಲದೆ "ಜಠರದಲ್ಲಿ ನೋವು, ವಾಂತಿ ಹಾಗು ಡೈಯೇರಿಯ"ಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref>[http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm Hydrogen Peroxide, 3%. ][http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm 3. ][http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm Hazards Identification] Southeast Fisheries Science Center, daughter agency of [[NOAA]].</ref> * '''ಆವಿಯ ಒತ್ತಡ''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆವಿಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ(1.2 kPa ನಷ್ಟು 50 ^oC ನಲ್ಲಿ[CRC ರಸಾಯನಿಕ ಹಾಗು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೈಪಿಡಿ,76 ನೇ ಮುದ್ರಣ, 1995-1996]) ಹಾಗು ಆವಿಯನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕಣ್ಣುಗಳು ಹಾಗು ಉಸಿರಾಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಉರಿತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಎನ್ ಐ ೦ ಎಸ್ ಹೆಚ್ ಜೀವಕ್ಕೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಮಿತಿ (ಐ ಡಿ ಎಲ್ ಹೆಚ್) ಕೇವಲ 75 ppm. [http://www.cdc.gov/niosh/idlh/intridl4.html ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಜೀವಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕರವಾದ ಅಥವಾ ಆರೋಗ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಮೇಲಿನ ಲೇಖನ (IDLH): NIOSH &#91;http://www.cdc.gov/NIOSH/National ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್&#93; ರಸಾಯನಿಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಹಾಗು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ IDLH ಬೆಲೆಗಳ ಲೇಖನ (as of 3/1/95)]. ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಪಿಪಿಎಮ್ ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ತೆರೆದಿಟ್ಟರೂ ಸಹ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಶಾಶ್ವತ ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒ ಎಸ್ ಹೆಚ್ ಎ [http://www.osha.gov ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೀಶನ್] ಇದು ಸುಮಾರು ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳಷ್ಟು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜು 1.0 ಪಿಪಿಎಮ್ ನ ತೆರೆದಿಡಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ (29 CFR 1910.1000, ಟೇಬಲ್ Z-1) ಹಾಗು "ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಸಹ,ಅದು ಮಾನವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಭದಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಾಗಿದೆ, ಎಂದು ಎ ಸಿ ಜಿ ಐ ಹೆಚ್ [http://www.acgih.org ಅಮೇರಿಕನ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಹೈಜಿನೀಸ್ಟ್] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದೆ.[2008ರ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗು ಭೌತಿಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು & ಜೈವಿಕ ತೆರೆದಿಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಬೆಲೆಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಎ ಸಿ ಜಿ ಐ ಹೆಚ್, ನಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಗರಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ವಸ್ತುಗಳು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಹಾಗು ಹಬೆಯು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಗಾಳಿ ಅಥವಾ ಆವಿಯ ಭಾಷ್ಪೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಗಾಳಿಯು ದೊರಕುತ್ತಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೊ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಲು ಇದನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಹಬೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಗೆ ನಿರಂತರ ಹಬೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಹಲವಾರು ಸರಬರಾಜುದಾರರು ಇದ್ದಾರೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅಂಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ OSHA [http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hydrogenperoxide/recognition.html ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್ ಗೈಡ್ಲೈನ್ ಫಾರ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612114616/http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hydrogenperoxide/recognition.html |date=2011-06-12 }} ಹಾಗು ATSDR [http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg174.html ಏಜೆನ್ಸಿ ಫಾರ್ ಟಾಕ್ಸಿಕ್ ಸಬ್ಸ್ಟಾನ್ಸಸ್ ಹಾಗು ಡಿಸೀಸ್ ರೆಜಿಸ್ಟ್ರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011184239/http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg174.html |date=2003-10-11 }} ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. * '''ಚರ್ಮ ರೋಗಗಳು.''' ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚರ್ಮದ ವರ್ಣದ್ರವ್ಯವು ನಶಿಸಿ ಹೋಗಿ [[ವಿಟಿಲಿಗೊ]] ಎಂಬ ಚರ್ಮ ರೋಗವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 0.5-1% ರಷ್ಟು ಜನರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನವು ಚರ್ಮದ ಹೊರಪದರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗು ರಕ್ತದಲ್ಲಿ H₂O₂ ನ ಮಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದು ರೋಗದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಗುಣಲಕ್ಷಣ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.vitiligo.eu.com/turmeric.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-06-03 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710203712/http://www.vitiligo.eu.com/turmeric.htm |url-status=dead }}</ref> ===ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಘಟನೆಗಳು=== * ಜುಲೈ 16, 1934 ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ[[ಕುಮ್ಮರ್ಸ್ಡಾರ್ಫ್‌|ಕುಮ್ಮರ್ಸ್ಡಾರ್ಫ್‌ನಲ್ಲಿ]], ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದ ರಾಕೆಟ್ ಸ್ಪೋಟಿಸಿ, ಮೂರು ಜನರ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, [[ವರ್ನರ್ ವಾನ್ ಬ್ರಾನ್]] ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಗುವ ರಾಕೆಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಶಕವಾಗಿ ಬಳಸದಿರಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. * ಅಕ್ಟೊಬರ್ 28, 1998 ರಲ್ಲಿ ಓರ್ಲಾಂಡೊ ಇಂದ ಮೆಫಿಸ್ ಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುವ್ಯ ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್ ನ ವಿಮಾನ 957 ಹಾಗು ಅದರ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ವಾಯುವ್ಯ ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್ ನ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸೋರಿಕೆ ಇಂದಾಗಿ ಹಲವಾರು ಜನರು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡರು.<ref>Hazardous Materials Incident Brief DCA-99-MZ-001, [http://www.ntsb.gov/publictn/2000/HZB0001.htm "Spill of undeclared shipment of hazardous materials in cargo compartment of aircraft"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128034212/http://www.ntsb.gov/publictn/2000/hzb0001.htm |date=2011-01-28 }}. pub: National Transportation Safety Board. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 28, 1998; ಮೇ 17, 2000ರಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> * [[ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]], [[ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಶಿಬಿರ|ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿನ]] [[ನಾಜಿ|ನಾಜಿವೈದ್ಯರು]] ಮಾನವನ ಪದಾರ್ಥಗಳ ನಾಶದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಬಳಕೆಯ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web | title=The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide | publisher=Robert Jay Lifton | url=http://www.holocaust-history.org/lifton/LiftonT257.shtml | accessdate=1 November 2007 | archive-date=15 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070915150623/http://www.holocaust-history.org/lifton/LiftonT257.shtml | url-status=dead }}</ref> * [[21 ಜುಲೈ2005 ಲಂಡನ್ ಸ್ಪೋಟಕದಲ್ಲಿ|21 ಜುಲೈ2005 ಲಂಡನ್ ಸ್ಪೋಟಕದಲ್ಲಿನ]] ಬಾಂಬ್‌ನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಗೆ ಅದರಲ್ಲಿನ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇರುವುದು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>Four Men Found Guilty in Plot to Blow Up London's Transit System, [http://www.foxnews.com/story/0,2933,288631,00.html "FOXNews.com"]. ಜುಲೈ 12, 2007.</ref> * [[ರಷ್ಯಾದ]] ಸಮುದ್ರಾಂತರಗಾಮಿ [[K-141 ಕುರ್ಸ್ಕ್]] ಕಪಟ ನೌಕಾ ಸ್ಫೋಟಕಗಳನ್ನು [[ಪಿಯೊಟರ್ ವೆಲಿಕಿ]], [[ಕಿರೊವ್ ಕ್ಲಾಸ್]] [[ಬ್ಯಾಟಲ್ ಕ್ರೂಸಿಯರ್‌|ಬ್ಯಾಟಲ್ ಕ್ರೂಸಿಯರ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಸ್ಪೋಟಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 12, 2000 ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಲಮಾನ 11:28 (07:28 UTC), ರಲ್ಲಿ ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವಾಗ ಅವುಗಳು ಸಿಡಿದವು. ನಂಬಲಾರ್ಹ ದಾಖಲೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅದರ ಸೋಲು ಹಾಗು ಸ್ಪೋಟಕಕ್ಕೆ ಕುರ್ಕಿಸ್ ನಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇಂಧನವನ್ನು ಹೊದಿರುವ ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳು ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದವು. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಹೆಚ್ಚು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಮಟ್ಟವನ್ನು [[HTP]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿ ತೇಲುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿನ ರಸ್ಟ್ ನಿಂದ ಇದರ ಸೋರುವಿಕೆಯಾಯಿತು. ಅದೇ ತರಹದ ಮತ್ತೊಂದು ಘಟನೆ 1955 ರಲ್ಲಿ [[HMS Sidon|HMS Sidonನ]] ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ== *[[ವೇಪರೈಸ್ಡ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪರಾಕ್ಸೈಡ್]] ==ಆಕರಗಳು== ===ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು=== {{reflist|2}} ===ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ=== {{refbegin}} *ಜೆ. ಡ್ರಾಬೊವಿಸ್ಜ್ ''et al.'', ''The Syntheses of Sulphones, Sulphoxides ಮತ್ತು Cyclic Sulphides'', p112-116, ಜಿ. ಕ್ಯಾಪೊಝಿ ''et al.'', eds., ಜಾನ್ ವಿಲೆ & ಸನ್ಸ್, ಚಿಚೆಸ್ಟರ್, UK, 1994. ISBN 0-471-80580-7. *ಎನ್. ಎನ್. ಗ್ರೀನ್‌ವುಡ್, ಎ. ಅರ್ನ್‌ಷಾ, ''Chemistry of the Elements'', 2nd ed., ಬಟರ್‌ವರ್ತ್-ಹೆನೆಮನ್ನ್, ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್, UK, 1997. A great description of properties & chemistry of H₂O₂. *ಜೆ. ಮಾರ್ಚ್, ''Advanced Organic Chemistry'', 4ನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ., ಪು.&nbsp;723, ವಿಲೇ, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್, 1992. *ಡಬ್ಲೂ. ಟಿ. ಹೆಸ್ಸ್, ''ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್'', ''Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology'', 4ನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಲೇ, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್, ಸಂಪುಟ.13, 961-995 (1995). {{refend}} ==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{linkfarm}} * [http://www.tecaeromex.com/ingles/destilai.htm Hydrogen Peroxide Distillation for rocket fuel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151230033540/http://www.tecaeromex.com/ingles/destilai.htm |date=2015-12-30 }} * [http://msds.fmc.com/msds/100000010225-MSDS_US-E.pdf ಮಟೀರಿಯಲ್ ಸೆಫ್ಟಿ ಡಾಟಾ ಶೀಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001044659/http://msds.fmc.com/msds/100000010225-MSDS_US-E.pdf |date=2004-10-01 }} * [http://www.atsdr.cdc.gov/tfactsx4.html ATSDR Agency for Toxic Substances and Disease Registry FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110351/http://www.atsdr.cdc.gov/tfactsx4.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8247815 Negative effects of Hydrogen Peroxide as an oral rinse] * [http://www.food-grade-hydrogen-peroxide.co.uk Food Grade Hydrogen Peroxide Information] * [http://www.erps.org Experimental Rocket Propulsion Society] * [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc01/icsc0164.htm International Chemical Safety Card 0164] * [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0335.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] * [http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol71/023-hydrogenper.html IARC Monograph "Hydrogen Peroxide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051012221237/http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol71/023-hydrogenper.html |date=2005-10-12 }} * [http://www.gkllc.com General Kinetics Inc. Hydrogen Peroxide Rocket Engines and Gas Generators] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119060751/http://www.gkllc.com/ |date=2012-11-19 }} * [http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/Cancer/oxygen.html Oxygenation Therapy:Unproven Treatments for Cancer and AIDS] * [http://www.gaiaresearch.co.za/hydroperoxide.html Hydrogen Peroxide in the Human Body] * [http://www.using-hydrogen-peroxide.com Information on many common uses for hydrogen peroxide, especially household uses.] * [http://copublications.greenfacts.org/en/tooth-whiteners/index.htm Hydrogen peroxide in tooth whiteners] summary by [[GreenFacts]] of the European Commission SCCP assessment {{Hydrogen compounds}} {{Stomatological preparations}} {{Antiseptics and disinfectants}} {{Otologicals}} {{Hair colors}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] [[ವರ್ಗ:ಆಂಟಿಸೆಪ್ಟಿಕ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ಲೀಚಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಡಿಸ್‌ಇನ್‌ಫೆಕ್ಟೆಂಟ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಹೌಸ್‌ಹೋಲ್ಡ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕಾಂಪೌಂಡ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಲೈಟ್-ಸೆನ್ಸಿಟಿವ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ರಾಕೆಟ್ ಆಕ್ಸಿಡೈಸರ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:2004 ಪೀಟಿಕೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಒಟೊಲಾಜಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ]] l27u5t6hzlqj4iuq1b67x4ey9d9ipi5 1373024 1373023 2026-05-08T17:19:22Z Successalltime87 90571 1373024 wikitext text/x-wiki {{chembox | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 265532163 | Name = Hydrogen peroxide | ImageFileL = Wasserstoffperoxid.svg | ImageNameL1 = Structural formula of hydrogen peroxide | ImageSizeL1 = 120px | ImageFileR1 = Hydrogen-peroxide-3D-balls.png | ImageNameR1 = Ball-and-stick model of the hydrogen peroxide molecule | ImageSizeR1=120px | IUPACName = dihydrogen dioxide | OtherNames = Dioxidane | Section1 = {{Chembox Identifiers | CASNo = 7722-84-1 | CASNo_Ref = {{cascite}} | ChemSpiderID = 763 | PubChem = 784 | IUPHAR_ligand = 2448 | RTECS = MX0900000 (>90% soln.)<br/>MX0887000 (>30% soln.) | EINECS = 231-765-0 | UNNumber = 2015 (>60% soln.)<br/>2014 (20–60% soln.)<br/>2984 (8–20% soln.) }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = H₂O₂ | MolarMass = 34.0147 g/mol | Appearance = Very light blue color; colorless in solution | Density = 1.463 g/cm³ | Solubility = [[Miscible]] | SolubleOther = soluble in [[ether]] | MeltingPtC = -0.43 | BoilingPtC = 150.2 | pKa = 11.62 <ref>Pradyot Patnaik. ''Handbook of Inorganic Chemicals''. McGraw-Hill, 2002, ISBN 0-07-049439-8</ref> | RefractIndex = 1.34 | Viscosity = 1.245&nbsp;c[[Poise|P]] (20&nbsp;°C) | Dipole = 2.26&nbsp;[[Debye|D]] }} | Section4 = {{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = -4.007 kJ/g | DeltaHc = | Entropy = | HeatCapacity = 1.267 J/g K (gas) <br> 2.619 J/g K (liquid) }} | Section7 = {{Chembox Hazards | ExternalMSDS = [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc01/icsc0164.htm ICSC 0164 (>60% soln.)] | EUIndex = 008-003-00-9 | EUClass = Oxidant ('''O''')<br/>Corrosive ('''C''')<br/>Harmful ('''Xn''') | RPhrases = {{R5}}, {{R8}}, {{R20/22}}, {{R35}} | SPhrases = {{S1/2}}, {{S17}}, {{S26}}, {{S28}}, {{S36/37/39}}, {{S45}} | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 1 | NFPA-R = 2 | NFPA-O = OX | FlashPt = Non-flammable | LD50 = 1518 mg/kg }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherCpds = [[water (molecule)|Water]]<br/>[[Ozone]]<br/>[[Hydrazine]]<br/>[[Hydrogen disulfide]] }} }} '''ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್''' (H₂O₂) ಒಂದು ತಿಳಿ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥ, ನೀರಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂಟಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ತಿಳಿ ದ್ರವಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದು ಬಣ್ಣರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯ ಗುಣಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಬಿಳಿಯಾಗಿಸುವ ಗುಣವನ್ನುಸಹ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸೋಂಕು ನಿವಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ರೋಗಾಣುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು,ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ರಾಕೆಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್‌ಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC | title =A Vertical Empire: The History of the UK Rocket and Space Programme, 1950-1971 | first = C. N. | last = Hill | publisher = Imperial College Press | year = 2001 | isbn = 9781860942686}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯ ಗುಣಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ರಿಯಾಕ್ಟಿವ್ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಸ್ಪೀಶೀಸ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೆಟಿವ್ ಮೆಟಬಾಲಿಸಮ್‌ನ ಉಪ-ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು (ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ, ಎಲ್ಲಾ ಬದ್ದ ಹಾಗು ಅನುಮೋದಕ ವಾಯುಜೀವಿಗಳು, ಪೆರಾಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಎಂಬ ಕಿಣ್ವಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ, ಇವುಗಳು ಹಾನಿಕಾರಕವಲ್ಲ ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಅನ್ನು ನೀರು ಹಾಗು ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಆಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. ==ರಚನೆ ಹಾಗು ಲಕ್ಷಣಗಳು== [[File:H2O2 structure-en.svg|300px|left|ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ರಚನೆ]] ಎಲ್ಲಾ ಕಣಗಳಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಅದರ ಕಣಗಳ ಭಾರ, ರಚನೆ ಹಾಗೂ ಕಣಗಳ ಒಳಗೆ ಪರಮಾಣುಗಳ ವಿಂಗಡನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ;ಆಣ್ವಿಕ ರಚನೆ ಯಾವುದೇ ಕಣಗಳ ರಚನೆಯು ಅದರಲ್ಲಿಯ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಣಗಳ ಆಕಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಮೂಲತಃ ಎರಡು ರಚನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಇದು ಕಣಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ''ವಿರುದ್ಧ'' ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ ಸ್ಟಿರಿಕ್ ರಿಪಲ್ಶನ್‌ಅನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ 90° ಅಷ್ಟು ತಿರುಚಿರುವ ''ಪರ್ಯಾಯ'' ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ ಗಳು ''p-ರೀತಿಯ'' ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ನ ಮಧ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ ( ಇದು ಒಂದು ಏಕಾಂಗಿಯಾದ ಜೊತೆ ಹಾಗು ವಿಸಿನಲ್‌ನ O-H ಬಾಂಡ್ ನ LUMO ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಎರಡು ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ಸ್‌ನ ಮಧ್ಯೆ ಇರುವ ಒಪ್ಪಂದದಿಂದಾಗಿ ಆಂಟಿಕ್ಲೈನಲ್ ಬಾಗಿದ ರಚನೆಯು ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. O-O ಬಾಂಡ್ ಒಂದು ಏಕೈಕ ಬಾಂಡ್ ಎಂಬುದು ಸತ್ಯವಾದರೂ ಸಹ, ಕಣಗಳು 29.45 kJ/molರಷ್ಟು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಡತಡೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಿರುಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತದೆ (ಇದನ್ನು ಈತೇನ್ ನ 12.5 kJ/mol ರಷ್ಟು ತಿರುಗುವಿಕೆಯ ಅಡೆತಡೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ). ಹೆಚ್ಚಾದ ಅಡೆತಡೆಗಳು ಒಂದು ಏಕೈಕ ಜೋಡಿ ಹಾಗು ಇತರ ಏಕೈಕ ಜೋಡಿಗಳ ನಡುವಿನ ವಿಕರ್ಷಣೆಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಬಾಂಡ್ ಕೋನಗಳು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್‌ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ಇದು ಅನಿಲರೂಪದ ಹಾಗು ಹರಳಿನ ರೂಪದ ಮಧ್ಯ ಇರುವ ರಚನೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹರಳುಗಳು H₂O₂ ಕಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ;ಸಮಾನಾಂತರಗಳ ಜೊತೆಗಿನ ಹೋಲಿಕೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಮಾನಾಂತರಗಳೆಂದರೆ ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಡಿಯೋಟೀರಿಯಮ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಮಾಲೊಡೋರಸ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಡೈಸಲ್ಫೈಡ್.<ref>{{Cite web |url=http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a |title=Landolt-Börnstein Substance - Property Index |access-date=2010-06-03 |archive-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327083541/http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a |url-status=deviated |archivedate=2012-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120327083541/http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a }}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಡೈಸಲ್ಫೈಡ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಣುರಾಶಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಸಹ ಕೇವಲ 70.7&nbsp;°C ರಷ್ಟು ಕುದಿಬಿಂದುವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್‌ಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕುದಿಬಿಂದುವನ್ನು ಹೊಂದಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=q2qJId5TKOkC&amp;pg=RA3-PT981&amp;dq=%22hydrogen+disulfide%22+boiling+point Google books CRC handbook of Chemistry and Physics, David R Lilde]</ref> ;ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರವದ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕಣಗಳ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಮಧ್ಯ ಇರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್ ನಿಂದಾಗಿ, [[ದ್ರವ]] ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಮಿಶ್ರಣಗಳು, ನಿಷ್ಕಲ್ಮಷ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾದ ಹಾಗು ವೈವಿದ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ನೀರು ಯುಟೆಕ್ಟಿಕ್‌ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುವಿಕೆಯ-ಬಿಂದುವಿನ ವಿಷಣ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ನೀರು ಕರಗಲು ಹಾಗು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಲು ಸುಮಾರಾಗಿ 273Kರಷ್ಟಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕೇವಲ 0.4K ರಷ್ಟು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ,ಅಂದರೆ 50% (ರಷ್ಟು ಗಾತ್ರದ) ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥವು ಕರಗಲು ಮತ್ತು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಲು 221 Kರಷ್ಟು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf |title=60% hydrogen peroxide msds 50% H2O2 MSDS |access-date=2010-06-03 |archive-date=2009-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229052623/http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf |url-status=deviated |archivedate=2009-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091229052623/http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf }}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಲೂಯಿಸ್ ಜಾಕ್ವೆಸ್ ಥೆನಾರ್ಡ್‌ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 1818ರಲ್ಲಿ ಬೇರಿಯಮ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೈಟ್ರಿಕ್ ಆಸಿಡ್‌ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯುಸುವುದರ ಮುಖಾಂತರ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು.<ref>{{cite journal | title = | author = L. J. Thenard | journal = [[Annales de chimie et de physique]] | volume = 8 | year =1818 | pages = 308}}</ref> ಸುಧಾರಿತ ವಿಧಾನದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಲೋರಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಅನ್ನು,ಹಾಗು ಜೊತೆಗೆ ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಬೇರಿಯಮ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಸಹ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿದೆ. ಥಿಯೊನಾರ್ಡ್ ವಿಧಾನವನ್ನು 19ನೇ ಶತಮಾನ ಕೊನೆಯಿಂದ 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು.<ref>ಸಿ. ಡಬ್ಲೂ. ಜೋನ್ಸ್, ಜೆ. ಎಚ್. ಕ್ಲಾರ್ಕ್. ''Applications of Hydrogen Peroxide and Derivatives''. Royal Society of Chemistry, '''1999'''.</ref> ಆಧುನಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮಯದವರೆಗೆ, ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಅಸ್ಥಿರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯವು ಅಸಫಲವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಘನ ಪಧಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗು ಭಾರ ಲೋಹಗಳು [[ಕಬ್ಬಿಣ|ಕಬ್ಬಿಣಗಳು]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ವೇಗದ ವಿಭಜನೆ ಹಾಗು ಸಿಡಿಯುವಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ನೂರು ಪ್ರತಿಶತಃ ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಮೊದಲ ಭಾರಿಗೆ ರಿಚರ್ಡ್ ವೊಲ್ಫೆನ್ಸ್ಟೀನ್1894ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕ್ಯೂಮ್ ಡಿಸ್ಟಿಲ್ಲೇಶನ್‌ನ ಮೂಲಕ ಪಡೆದನು.<ref>{{cite journal | title = Concentration und Destillation von Wasserstoffsuperoxyd | author = [[Richard Wolffenstein (chemist)|Richard Wolffenstein]] | journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft | volume = 27 | issue = 3 | pages = 3307–3312 | year = 1894 | url= | doi = 10.1002/cber.189402703127}}</ref> 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಪೀಟರ್ ಮೆಲಿಕಿಶ್ವಿಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಆತನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಎಲ್.ಪಿಜಾರ್ಜೆವಿಸ್ಕಿ ಹಲವಾರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಹಲವಾರು ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು ಅದರಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದುದೆಂದರೆ H-O-O-H. H₂O₂ ಅನ್ನು ಜೈವಿಕ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ತಡೆಯ ವಿಭಜಕಗಳು [[ಇತೈಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್ ಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ ಅಲ್ಲದೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಕಲಬೆರಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ]] H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಹಳ ಸಮಯದವೆರೆಗೆ ಔಷಧಿಗಳ ತಯಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ವೈಮಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ, ಸೆಟಲೈಟ್‌ಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲು H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಲು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ FDA 510(k) ರಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. EtO ದ ಮಾನದಂಡದ ಪ್ರಕಾರ ANSI/AAMI/ISO 14937 ಅನ್ನು ನ್ಯಾಯಬದ್ಧವಾದ ಕೈಪಿಡಿಯಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. [[ಸಾನ್ಯೊ]] ಇದು ಕೋಶಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಸಿತು ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವಾಗ H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದ ಮೊದಲ ಉತ್ಪಾದಕನಾಗಿದೆ, ಇದು ಅತೀ ವೇಗವನ್ನು ಹಾಗು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಕೋಶಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ವಿಧಾನದ ಶುದ್ಧೀಕರಣದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ==ಉತ್ಪಾದನೆ== ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಅಥವಾ ಅಮೋನಿಯಮ್ ಬೈಸಲ್ಫೇಟ್ (NH₄HSO₄), ದ್ರವದ ಮಿಶ್ರಣಗಳ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾಲಿಸಿಸ್ ನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಅದರ ಮುಂದಿನ ವಿಧಾನವಾದ ಪೆರಾಕ್ಸೊಡೈಸಲ್ಫೇಟ್ ((SO₄)₂)²⁻ ಉತ್ಪನ್ನದ ಹೈಡ್ರೋಲಿಸಿಸ್ ನಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಅಲ್ಕಿಲ್ ಅಂತ್ರಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್ (ಅಥವಾ 2-ಆಲ್ಕೈಲ್-9,10-ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಅಂತ್ರಾಸಿನ್) ಹಾಗು 2-ಅಲ್ಕಿಲ್ ಅಂತ್ರಾಸಿನ್‌ಗಳ ಆಟೋಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನ ವಿಧಾನದ ಮುಖಾಂತರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಇತೈಲ್ ಅಥವಾ 2-ಅಮೈಲ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ದುಂಡಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಇತೈಲ್ ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ 2-ಇತೈಲ್-9,10-ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಅಂತ್ರಸೀನ್ (C₁₆H₁₄O₂) ಅದರ ಇನ್ನೊಂದು ರಚನೆಯಾದ 2-ಎತೈಲ್ ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ (C₁₆H₁₂O₂) ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಒತ್ತಡವಿರುವ ಹಾಗು ನೀರ್ಗುಳ್ಳೆಗಳಾಗಿರುವ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಅಂತ್ರಸೀನ್ ಮಿಶ್ರಣದ ಮುಖಾಂತರ ಹಾಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಅಸ್ಥಾಯಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದರ ಮುಖಾಂತರ(ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಮೂಹದ ಒಂದು ಭಾಗ), ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅನ್ತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ಮರುಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಶೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ಉತ್ಪನ್ನವು ಮತ್ತೆ ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿ (ಅಂತ್ರಸೀನ್) ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ [[ಹೈಡ್ರೋಜನ್]] ವಾಯುವಿನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಹದ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗವನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧಾನವು ಪುನಃ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Antra">{{cite journal | title = Hydrogen Peroxide Synthesis: An Outlook beyond the Anthraquinone Process | pages = 6962–6984 | author = Jose M. Campos-Martin, Gema Blanco-Brieva, Jose L. G. Fierro | year = 2006 | doi =10.1002/anie.200503779 | journal = Angewandte Chemie International Edition | volume = 45 | issue =42}}</ref><ref name="Riedl&Pleiderer">ಎಚ್. ರೀಡ್ಲ್ ಮತ್ತು ಜಿ. ಫ್ಲೆಯ್ಡೆರೆರ್, ಯು.ಎಸ್. ಪೇಟೆಂಟ್ 2,158,525 (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2, 1936 USA, ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿ 1935 ಆಕ್ಟೋಬರ್ 10ರಲ್ಲಿ ) ರಿಂದ ಐ. ಜಿ. ಫಾರ್ಡೆನಿಂಡಸ್ಟ್ರಿ, ಜರ್ಮನಿ</ref> [[File:Riedl-Pfleiderer process.svg|420px|center|ರೀಡೆಲ್-ಫ್ಲೆಯ್ಡೆರರ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತಯಾರಿಕೆ]] ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು 1936 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು, ಹಾಗು ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಈ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ <ref name="Riedl&Pleiderer" />ರೀಡಲ್-ಫ್ಲೀಡೆರೆರ್ ವಿಧಾನವೆಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ವಿಧಾನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೂತ್ರವು ಬಹಳ ಸರಳವಾಗಿದೆ:<ref name="Antra" /> :H₂ + O₂ → H₂O₂ ಈ ವಿಧಾನದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಹಾಗು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಕ್ವಿನೋನ್‌ನ ಮರುಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ (ಇದು ಬಹಳಷ್ಟು ದುಬಾರಿಯಾಗಿದೆ) ಹಾಗು ಉದ್ಧರಣ ದ್ರಾವಣದ, ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜಿನೇಶನ್ ಕೆಟಲಿಸ್ಟ್‌ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. 1994ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ H₂O₂ ರ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಸುಮಾರು 1.9 ಮಿಲಿಯನ್ [[ಟನ್‌{/1/}ಗಳಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು 2006ರಲ್ಲಿ ಇದು 2.2 ಮಿಲಿಯನ್ ನಷ್ಟಾಯಿತು, ಅದರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಪಾಲು 70% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ|ಟನ್‌{/1/}ಗಳಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು 2006ರಲ್ಲಿ ಇದು 2.2 ಮಿಲಿಯನ್ ನಷ್ಟಾಯಿತು,<ref name="HageLienke" /> ಅದರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಪಾಲು 70% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ{{Citation needed|date=April 2007}}]]. ಆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಂದರೆ 30% ರಷ್ಟು H₂O₂ [[Kgಗೆ ಸುಮಾರು US $0.54 ಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು, ಇದು ಕೆಜಿ ಗೆ US$1.50 ಸಮಾನವಾಗಿದೆ (ಯುಎಸ್ $0.68 per lb)ಗೆ ಪ್ರತಿಶತಃ "100% ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ"|kgಗೆ ಸುಮಾರು US $0.54 ಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು, ಇದು ಕೆಜಿ ಗೆ US$1.50 ಸಮಾನವಾಗಿದೆ (ಯುಎಸ್ $0.68 per lb)ಗೆ ಪ್ರತಿಶತಃ "100% ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ"{{Citation needed|date=April 2007}}]]". ===ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು=== ಹೊಸ ಪದ್ಧತಿಯಾದ, ಹಾಗು "ಹೆಚ್ಚು-ಉತ್ಪಾದಿತ/ಹೆಚ್ಚಿನ-ಫಲಿತಾಂಶದ" ವಿಧಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿಧಾನವು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿಂಗಡಣೆಯಾಗಿರುವ 2-ಅಮೈಲ್ ಅನ್ತ್ರಕ್ವಿನೋನ್‌ನ ಐಸೋಮರ್‌ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸಾಲ್ವೇ ಕಂಡುಹಿಡಿದನು. ಜುಲೈ 2008ರಲ್ಲಿ, ಈ ವಿಧಾನವು "ಮೆಗಾ-ಸ್ಕೇಲ್" ಏಕೈಕ-ಟ್ರೈನ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಅನ್ನು ಬೆಲ್ಜಿಯಮ್‌ನ ಜಾಂಡ್‌ಲಿಯೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನ ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವು ಎರಡರಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿನ ನಂತರದ-ದೊಡ್ಡ ಏಕೈಕ-ಟ್ರೈನ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಇದಾಗಿದೆ. ಅದರ ನಂತರದ ದೊಡ್ಡ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತಾ ಫುಟ್(ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್) ನಲ್ಲಿ 2011ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಳತೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಬೆಲೆಯು ಈ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="ChemSystems">{{Cite web |url=http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm |title=Hydrogen Peroxide 07/08-03 Report, ChemSystems, May 2009. |access-date=2010-06-03 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116100151/http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm |url-status=deviated |archivedate=2014-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116100151/http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm }}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಅದರ ಅಣುಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಕಲ್ಪನೆ ಬಹಳಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದಕರ ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುವುದರ ವಿಧಾನದ ಕೊರತೆಯೆಂದರೆ, ಥರ್ಮೋಡೈನಮಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಜೊತೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ನೀರನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬಹಳಷ್ಟು ಕಾಲದವರೆಗೆ ಅತೀ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿರುವ [[ಕೆಟಲಿಸ್ಟ್]] ಅನ್ನು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ, ಆಯ್ಕೆಯು ಹೆಚ್ಚಾದರು ಸಹ, ಇಂದಿಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯವಾಗಿ ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಹ, 2000ರ ಪೂರ್ವದ ಸಂಶೊಧಕರು ಹೆಡ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಈ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ (ನಾನೊಮೀಟರ್-ಗಾತ್ರ)ದಲ್ಲಿ ಫೇಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ಡ್ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲೋಹಗಳ ಘನ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಬನ್ ನ ಅಧಾರದ ಸುತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಕೊನೆಯ 2005ರಲ್ಲಿ ಯೋನಿಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌ನ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ, ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಪೈಲೆಟ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಅನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಈ ಪೈಲೆಟ್ ಪ್ಲಾಂಟ್‌ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ವಿಧಾನದ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು, ಇದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಹೊರಹೋಗುವ, ಹಾಗು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಧಾನದ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಹಾಗು ಅದರ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ವಿಧಾನವು ಅತೀ ಸರಳವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿಯು ಸಹ ಇಳಿಕೆಯಾಯಿತು ಹಾಗು ಈ ವಿಧಾನವು ಕಡಿಮೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಈ ವಿಧಾನವು ಹೆಚ್ಚು ವಿಷಕಾರಿಯು ಮತ್ತು ಸಾಧಿತವಲ್ಲದ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ನಾವು ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಉತ್ಪಾತಿಯಾಗುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ (ಸುಮಾರು 5–10 wt% ಹಾಗು ಸುಮಾರು 40 wt% ರಷ್ಟು ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ).<ref name="ChemSystems" /> 2009ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಡಫ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಾರರು ಮತ್ತೊಂದು ಕಿಣ್ವದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು<ref name="G.J. Hutchings 2009">ಜಿ.ಜೆ. ಹಚಿಂಗ್ಸ್ ಎಟ್ ಅಲ್, ಸೈನ್ಸ್, 2009, 323, 1037</ref>. ಈ ಸಂಶೋದನೆಯು ನೇರವಾದ ವಿಧಾನಕ್ಕೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧ ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ [[ಚಿನ್ನ]]-[[ಪಲ್ಲಾಡಿಯಮ್]] ನಂತಹ ನ್ಯಾನೊ ಕಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಹಜ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ನೇರವಾದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಆಮ್ಲ ಮಾಧ್ಯಮದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ತಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗುವ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಹ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನೆ ವಿಭಜನೆಯಾಗುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ, ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ನಂತರವೂ ಸಹ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕೂಡಿಡುವಾಗ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಾಗ ಸ್ಥಿರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ), ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಿಣ್ವಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಚಿನ್ನ-ಪೆಲ್ಲಾಡಿಯಮ್ ಕಿಣ್ವಗಳ ಉಪಯೋಗವು ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಆಮ್ಲವು ಸಹ ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನವು ಇನ್ನು ಸಹ ಬೆಳವಣಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಹಾಗು ಸಧ್ಯದ ಫಲಿತಾಂಶದ ಪ್ರಕಾರ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (ಸುಮಾರು 1–2 wt% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ). ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸಂಶೋಧಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೆಂದರೆ ಈ ವಿಧಾನವು ದುಬಾರಿಯು ಅಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="ChemSystems" /><ref name="G.J. Hutchings 2009" /><ref name="palladium process">https://www.sciencedaily.com/releases/2009/02/090219141507.htm</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1126/science.1168980 | year = 2009 | month = Feb | author = Jennifer K. Edwards, Benjamin Solsona, Edwin Ntainjua N, Albert F. Carley | title = Switching off hydrogen peroxide hydrogenation in the direct synthesis process. | volume = 323 | issue = 5917 | pages = 1037–41 | pmid = 19229032 | journal = [[Science (journal)|Science]]}}</ref> ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋ ಕೆಮಿಕಲ್ ವಿಧಾನವನ್ನು ಡೌ ಕಂಡುಹಿಡಿದನು. ಈ ವಿಧಾನವು ಏಕೈಕ ತುದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೋಶಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಜನ್‌ನ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಟಿಕ್ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಾದ ಸೋಡಿಯಮ್ ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಾಗಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ChemSystems" /> ===ಲಭ್ಯತೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ದ್ರಾವಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ, ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 3 ಹಾಗು 6 wt% ರಷ್ಟು ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ಔಷಧೀಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದಂತಹ ಆಮ್ಲಜನಕ ವಾಯುವಿನ ಅಳತೆಯನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ ಸಹ ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ (ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ); ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಭಜನೆಯಾದ ನಂತರ 20-ಅಳತೆಯ ಒಂದು ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ದ್ರಾವಣವು ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ಆಮ್ಲಜನಕ ಅನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 30 wt% ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿಕ ಅಳತೆಗಳು ಸುಮಾರು 70% ರಿಂದ 98% ವರೆಗೆ ಸಹ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ,ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ >68% ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಬೆಯಾಗಿ ಹಾಗು ಆಮ್ಲಜನಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಹಬೆಯ ತಾಪ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಅದರ ದಟ್ಟನೆ ಸಹ 68% ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ) ಈ ಅಳತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಶುಶ್ರೂಷೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಕ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ಗ್ರಾಹಕರು ಒಂದು ಪರಿಶೀಲನಾ ಪತ್ರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ==ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು== ===ಕೊಳೆಯುವಿಕೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಶಾಖವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ (ಅಳತೆಮೀರಿದ) [[ನೀರು]] ಮತ್ತು ಆಮ್ಲಜನಕವಾಗಿ ಸರಳವಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ: :2 H₂O₂ → 2 H₂O + O₂ ಈ ವಿಧಾನವು ಥರ್ಮೋಡೈನಮಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಇದು Δ''H'' ^<s>o</s> of −98.2&nbsp;kJ·mol⁻¹ ಹಾಗೂ Δ''G'' ^<s>o</s> of −119.2&nbsp;kJ·mol⁻¹ ಮತ್ತು Δ[[S]] of 70.5&nbsp;J·mol⁻¹·K⁻¹ ಹೊಂದಿದೆ. ವಿಭಜನೆಯ ಮಟ್ಟವು ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ದಟ್ಟನೆ ಹಾಗು ತಾಪದ ಮೇಲೆ, ಅಲ್ಲದೆ pH ಹಾಗು ಸ್ಥಿರಕಾರಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಬೆರೆಕೆಗಳ ಮೇಲೂ ಸಹ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ ಅಲ್ಲದೆ ಸಂಕ್ರಮಣ ಲೋಹಹಾಗು ಅದರ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳೆಂದರೆ ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಬೆಳ್ಳಿ. ಅದೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ ಕಿಣ್ವಗಳೆಂದರೆ ಯಕೃತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೆಟಲೇಸ್, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಯಕೃತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ ಅದು [[ಚಯಾಪಚಯ]] ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ವಿಷಕಾರಿ ಸಹಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಹೊರಹಾಕುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಕ್ಸಿಡೇಟಿವ್ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ವಿಭಜನೆಯು ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಿರಕಾರಿಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುವ ಆಮ್ಲಜನಕ ಹಾಗು ಶಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಪಾಯಕರ ಉಪ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ದಟ್ಟವಾಗಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಅದು ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸೂಸುತ್ತದೆ, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ದಹ್ಯ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈ ಟೆಸ್ಟ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಅಥವಾ ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ (ಇದನ್ನು ಹೈ-ಸ್ಟ್ರೆಂತ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಮ್ಲಜನಕದ ಗಾಳಿಯು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು,ಇಲ್ಲದೆ ಹೋದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಭಾವ್ಯ ಒಡಕು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಾದ, Fe²⁺ ಅಥವಾ Ti³⁺ಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಭಜನೆಯು ಅನ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಡಿಕಲ್ ಗಳಾದ HO· (ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್) ಹಾಗು HOO· ಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. H₂O₂ ಹಾಗು Fe²⁺ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಫೆಂಟನ್ಸ್ ರಿಏಜೆಂಟ್ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಮೊತ್ತವೆಂದರೆ ''20-ಗಾತ್ರ'', ಅಂದರೆ, ಒಂದು ಅಳತೆಯಷ್ಟು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾದಾಗ ಅದು 20 ಅಳತೆಯಷ್ಟು ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ''20-ಅಳತೆಯ'' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸುಮಾರು 1.667&nbsp;mol/dm³ (ಮೋಲಾರ್ ದ್ರಾವಣ) ಅಥವಾ ಸುಮಾರು 6% ಗೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಔಷಧಿ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ-ಮೂರರಷ್ಟು ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಅದು ಕಡಿಮೆ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ವೇಗವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ವಿಷಪೂರಿತ ಉಪ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಥಿರಪದಾರ್ಥವಾದ ಅಸಿಟಾನಿಲೈಡ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ===ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ ಮತ್ತು ಅಪಕರ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು=== [[ಕ್ಲೋರಿನ್]], ಕ್ಲೋರಿನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್, ಹಾಗು ಪೊಟಾಶಿಯಮ್ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್ ಇವುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಕ್ಸಿಡ್ಡೈಜರ್ ಎಂದರೆ H₂O₂. ಆದರೂ ಸಹ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಿಂದ, H₂O₂ ಅನ್ನು ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್ ರಾಡಿಕಲ್ಸ್ (.OH) ಆಗಿ ಫ್ಲುರಿನ್ ನ ಜೊತೆಗಿನ ಎರಡನೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. {| class="wikitable" ! [[ಆಕ್ಸಿಡೀಕಾರಕ]] ! [[ಆಕ್ಸಿಡೇಷನ್]] ಪೊಟೆನ್ಷಿಯಲ್, ವಿ |- | [[ಫ್ಲೋರಿನ್]] | 3.0 |- | [[ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್ ರ್ಯಾಡಿಕಲ್]] | −2.8% |- | [[ಓಝೋನ್]] | 2.1 |- | ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ | 1.8 |- | [[ಪೊಟ್ಯಾಷಿಯಂ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್]] | 1-7 |- | [[ಕ್ಲೋನಿನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್]] | 1.5 |- | [[ಕ್ಲೋರೀನ್]] | 1-4 |} ನೀರಿನ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಲವಾರು ಅಸಂಘಟಿತ ಅಯಾನ್‌ಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಅಥವಾ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಾಗ, [[ಆಮ್ಲಜನಕ|ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು]] ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆಮ್ಲೀಯ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ Fe²⁺, Fe³⁺ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಇದರಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ). :2 Fe²⁺(aq) + H₂O₂ + 2 H⁺(aq) → 2 Fe³⁺(aq) + 2H₂O(l) ಮತ್ತು ಸಲ್ಫೈಟ್ (SO₃²⁻) ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗಿ ಸಲ್ಫೇಟ್ (SO₄²⁻) ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, ಆಮ್ಲೀಯ H₂O₂ ಇದರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪೊಟಾಶಿಯಮ್ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್ Mn²⁺ ಆಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ಹೇಗಾದರೂ, ಕೆಲವೊಂದು ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ Mn²⁺, Mn⁴⁺ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗುತ್ತದೆ (MnO₂ಆಗುತ್ತದೆ). ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದರೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸೋಡಿಯಮ್ ಹೈಪೋಕ್ಲೋರೈಟ್ ನ ಜೊತೆಗಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಇದು ಒಂದು ಸೂಕ್ತ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. :NaOCl + H₂O₂ → O₂ + NaCl + H₂O ಕಾರ್ಬನಿಕ ರಸಾಯನ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಒಂದು ಉಪಯೋಗವೆಂದರೆ ಥಿಯೊಈಥರ್‌ಅನ್ನು ಸಲ್ಫೋಕ್ಸೈಡ್ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.{{Citation needed|date=February 2007}} ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮಿಥೈಲ್ ಫಿನೈಲ್ ಸಲ್ಫೈಡ್, ಮಿಥೈಲ್ ಫಿನೈಲ್ ಸಲ್ಫಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಗಿ 18 ಘಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಥನಾಲ್ ನಲ್ಲಿ 99% ರಷ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಅಥವಾ TiCl₃ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ 20 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ):{{Citation needed|date=February 2008}} :Ph-S-CH₃ + H₂O₂ → Ph-S(O)-CH₃ + H₂O ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್-ನ್ಯೂನ ಅಲ್ಕೀನ್ಸ್ ಗಳಾದ ಅಕ್ರಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲ ದ ಎಪಾಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಎರಡನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್-ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಕಿಲ್ಬೊರೇನ್ ನಿಂದ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಆಗಿ ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್‌ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ===ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ರಚನೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ದುರ್ಬಲ ಆಮ್ಲ, ಹಾಗು ಇದು [[ಹೈಡ್ರೋಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಅಥವಾ [[ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] [[ಉಪ್ಪು|ಉಪ್ಪುಗಳು]] ಅಥವಾ ಹಲವಾರು ಲೋಹಗಳ ಉಗಮಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ದ್ರವ್ಯಗಳ ದ್ರಾವಣಗಳಾದ [[ಕ್ರೋಮಿಕ್ ಆಮ್ಲ]](CrO₃) ಅಥವಾ ಡೈಕ್ರೋಮೇಟ್ ಉಪ್ಪಿನ ಆಮ್ಲೀಯ ದ್ರಾವಣಗಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ಕೂಡಿಸಿದಾಗ, ಅಸ್ಥಿರ ನೀಲಿ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ CrO(O₂)₂ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರವ್ಯ ದ್ರಾವಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವೇಗವಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕದ ವಾಯುವಾಗಿ ಹಾಗು ಕ್ರೋಮಿಯಮ್ ಉಪ್ಪಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಆನ್ ಅಯಾನ್|ಆನ್ ಅಯಾನ್‌ಗಳ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಪೆರಾಕ್ಸೋಅನಯಾನ್ಸ್ ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಬೊರಾಕ್ಸ್|ಬೊರಾಕ್ಸ್‌ನ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ [[ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ಬೊರೇಟ್]] ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ದೋಬಿಖಾನೆಯ ಮಾರ್ಜಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳುಪಿನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ: :Na₂B₄O₇ + 4 H₂O₂ + 2 NaOH → 2 Na₂B₂O₄(OH)₄ + H₂O H₂O₂ [[ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲವನ್ನು]] (RCOOH) ಪೆರಾಕ್ಸಿ ಆಮ್ಲವಾಗಿ (RCOOOH) ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಅಸಿಟೋನ್]] ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ [[ಅಸಿಟೋನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಆಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ನಂತರದಲ್ಲಿ [[ಓಜೋನ್|ಓಜೋನ್‌ನ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ [[ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಟ್ರೈಆಕ್ಸೈಡ್]] ಇದನ್ನು [[ಟ್ರೈಆಕ್ಸಿಡೇನ್|ಟ್ರೈಆಕ್ಸಿಡೇನ್‌ಎಂದು]] ಸಹ ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ಯೂರಿಯಾ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ [[ಕಾರ್ಬಮೈಡ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಆಮ್ಲ-ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲಗಳನ್ನು [[ಟ್ರೈಫಿನೈಲ್ ಫಾಸ್ಫೀನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್]] ನ ಜೊತೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ H₂O₂ಗೆ "ವಾಹಕವಾಗಿ" ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯತೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನೀರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುರ್ಬಲ [[ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ|ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯವಾಗಿದೆ]], ಆದರೂ ಸಹ ಅದು ಕೆಲವು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಮ್ಲಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. [[HF/SbF5|HF/SbF₅]] ನ [[ಮೇಲಿನ ಆಮ್ಲ|ಮೇಲಿನ ಆಮ್ಲವು]] [H₃O₂]⁺ಅಯಾನ್ ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅಸ್ಥಿರ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ರೂಪುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ==ಬಳಕೆಗಳು (ಉಪಯೋಗಗಳು)== ===ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[File:Container JOTU501003 9.jpg|thumb|200px|ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟೇಶನ್‌‌ಗೆ ISO ಟ್ಯಾಂಕ್ ಕಂಟೇನರ್.]] 1994 ರಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 50% ಅಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಕುಸುರಿ-ಹಾಗು ಕಾಗದದ ಬಿಳುಪಿನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು.<ref name="HageLienke">{{cite journal | journal = Angewandte Chemie International Edition | title = Applications of Transition-Metal Catalysts to Textile and Wood-Pulp Bleaching | author = Ronald Hage, Achim Lienke | volume = 45 | issue = 2 | year = 2005 | doi = 10.1002/anie.200500525 | pages = 206–222}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಕ್ಲೋರಿನ್]] ಮೂಲದ ಬಿಳುಪಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುಕೂಲಕರ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಬದಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಬಿಳುಪಿನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಇನ್ನು ಹಲವು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳೆಂದರೆ ಇದನ್ನು [[ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ ಕಾರ್ಬೋನೇಟ್]] ಹಾಗು [[ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ಬೋರೇಟ್]], ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮೆದು ಬಿಳುಪಿಗೆ [[ದೋಬಿಖಾನೆಯ]] [[ಮಾರ್ಜಕ|ಮಾರ್ಜಕಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಹಲವಾರು [[ಕಾರ್ಬನ್ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್|ಕಾರ್ಬನ್ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ಗಳಾದ]] [[ಪಾಲಿಮರೈಸೇಶನ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಡೈಬೆನ್ಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್|ಪಾಲಿಮರೈಸೇಶನ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ [[ಡೈಬೆನ್ಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]]]] ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಹಲವು ರಾಸಾಯನಿಕ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್ ಗಳಾದ]] [[ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್|ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ನ]] ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲ|ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲದೊಟ್ಟಿಗಿನ]] ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಬದಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ [[ಪೆರಾಕ್ಸಿ ಆಮ್ಲವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. [[ಪೆರಾಅಸಿಟಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ಹಾಗು [[ಮೆಟ-ಕ್ಲೋರೋಪೆರಾಕ್ಸಿಬೆನ್ಜೋಯಿಕ್ ಆಮ್ಲ]](ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು mCPBA ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ) ಇವುಗಳನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಅಸಿಟಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ಹಾಗು ''ಮೆಟಾ'''' '' -ಕ್ಲೋರೋಬೆನ್ಜೋಯಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಉತ್ಪನ್ನವು [[ಆಲ್ಕೀನ್|ಆಲ್ಕೀನ್‌ಗಳ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಅದರ ಬದಲಿ ಉತ್ಪನ್ನ [[ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್|ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್‌ಆಗಿ]] ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. [[PCB]] ಉತ್ಪನ್ನದ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಮೈಕ್ರೋಟೆಕ್ ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ತಾಮ್ರದ ಮೇಲ್ಪದರದ ಒರಟು ಪದಾರ್ಥದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪುಡಿಯಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲೋಹ-ಮೂಲದ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಮೆಥನಾಲ್ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಮಿಶ್ರಣವು ಅತೀವೇಗದ ಹಬೆಯನ್ನು ಒಂದರಿಂದ ಎರಡು ಸೆಕೆಂಡ್ ಗಳಷ್ಟು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, [[CO2|CO₂]] ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚಿನ-ತಾಪದ ಹಬೆಯನ್ನು ಹಲವಾರು ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp |title=Instant steam puts heat on MRSA, Society Of Chemical Industry |access-date=2010-06-03 |archive-date=2009-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105214618/http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp |url-status=deviated |archivedate=2009-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090105214618/http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp }}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, [[ಹಬೆಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಅನ್ನು ಸ್ಥಿರೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಜೈವಿಕ-ನಿರ್ಮಲೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ-ಪಟ್ಟಾಗಿ ಹಾಗು ಕೈಗವುಸು-ಬಂದರಿನ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯಲ್ಲಿ ಔಷಧೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಾರ್ [[ಒತ್ತಡಭರಿತ ನೀರಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ]](PWRಗಳಲ್ಲಿ) ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಇಂಧನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಸವೆತದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಹಾಗು ವಿಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನ ಮುಚ್ಚುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಹೆಚ್ಚು ಬಲವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾಕಾರಿಗಳ ನಿರ್ವಸನದ ಮುಂಚೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಸವೆತ ಮಾಡುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ಹಾಗು ವಾಯು ಪರಿಶೋಧನೆಯ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ರೂಪುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಯ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ರಾಸಾಯನಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳು=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಿಂದ [[ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್|ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ಅನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಒಂದು ಏಕೈಕ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಿನ ಉಪ-ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯ ಹಾಗು ಪ್ರಮುಖ ಕಡಿಮೆ ಹಣಹೂಡಿಕೆಯ ವಿಧಾನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. "HPPO" (ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಟು ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್)ನ ಎರಡು ಪ್ಲಾಂಟ್ ಗಳು 2008 ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಾರಂಭವನ್ನು ಮಾಡಿದವು: ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಲ್ವೆ ಹಾಗು ಡೌ-BASF ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾಂನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಮತ್ತೊಂದು ಎವಿನಿಕ್ಲ್ ಹೆಡ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಹಾಗು SK ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್‌ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಕೊರಿಯಾನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಲ್ಲಿನ [[ಕಾರ್ಪೊಲಾಕ್ಟಮ್]] ನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಫಿನಾಲ್]] ಹಾಗು [[ಎಪಿಕ್ಲೊರೋಹೈಡ್ರಿನ್‌|ಎಪಿಕ್ಲೊರೋಹೈಡ್ರಿನ್‌ನ]] ಬಳಕೆ ಸಂಭವನೀಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ===ಜೈವಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[ಬೊಂಬಾರ್ಡೀರ್ ಬೀಟಲ್]] [[ಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್‌|ಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್‌ನ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಬೇರೊಂದು ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳೆಯುವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬಳಸುವ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಹ ಒಂದು. ''[[ನೇಚರ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಷಿತವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಲೇಖನದಂತೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಪ್ರತಿರಕ್ಷಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ]] ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. [[ಜೀಬ್ರಾ ಮೀನಿ|ಜೀಬ್ರಾ ಮೀನಿನಲ್ಲಿ]] ಅಂಗಾಂಶಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ನಂತರ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದು [[ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳಿಗೆ]] ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅಲ್ಲಿ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಸುವ ಅನುವಂಶಿಕ ಧಾತುಗಳು ದುರ್ಬಲವಾದಾಗ, ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಅನುವಂಶಿಕ ಧಾತುಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮೀನಿನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಹಾಗು ಅದೇ ವಿಧಾನವು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಯಿತು. [[ಅಸ್ತಮಾ]] ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿನ ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯವಂತ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಅಂಶ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೇಚರ್ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇದನ್ನು ಅಸ್ತಮಾ ರೋಗಿಗಳ ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನೋಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/8078525.stm|title=Natural bleach 'key to healing' |date=6 June 2009|publisher=BBC News|accessdate=2009-07-02}}</ref><ref name="Nature zebra">{{cite journal|last=Niethammer|first=Philipp|coauthors=Clemens Grabher, A. Thomas Look & Timothy J. Mitchison|date=3 June 2009|title=A tissue-scale gradient of hydrogen peroxide mediates rapid wound detection in zebrafish|journal=Nature|volume=459|pages= 996–999 |issn=doi=10.1038/nature08119|url=http://www.nature.com/nature/journal/v459/n7249/full/nature08119.html|accessdate=2009-07-02|doi=10.1038/nature08119|url=http://www.nature.com/nature/journal/v459/n7249/full/nature08119.html|accessdate=2009-07-02|pmid=19494811|issue=7249|pmc=2803098|doi_brokendate=2010-01-09}}</ref> ===ದಿನಬಳಕೆಯ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[File:Hydrogen peroxide 35 percent on skin.jpg|thumb|alt=Fingertips|35% H2O2ನಿಂದ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಚರ್ಮ]] * ತೆಳುಗೊಳಿಸಿದ H₂O₂ (3% ಹಾಗು 12%ರ ಮಧ್ಯ)ಅನ್ನು [[ಅಮೋನಿಯಮ್ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಸೈಡ್]] ನ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನ [[ಕೂದಲನ್ನು]] ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು "[[ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಬ್ಲೊಂಡೆ]]" ಎಂಬ ಪದಸಮುಚ್ಚಯದಿಂದ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಇದು ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೋಕಿದಾಗ ಹೀರಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಸ್ಠಳೀಯವಾಗಿ ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ [[ಕೆಪಿಲ್ಲರಿ]] [[ಎಂಬಾಲಿಸಮ್‌|ಎಂಬಾಲಿಸಮ್‌ನ]] ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಚರ್ಮ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. * ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇಡುವ ಮೂಳೆಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ 3% H₂O₂ ಅನ್ನು ಗಾಯಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಚಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ, ನಾಶವಾದ ಅಂಗಾಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿನ [[ನಾಶವಾದ ಅಂಗಾಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ವಿಧಾನದ]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಿಧಾನಗತಿಯ(ಸಣ್ಣ ಪೀಪಾಯಿ) ಗಾಯದ ರಕ್ತಸ್ರಾವ/ಸೋರಿಕೆಯನ್ನು ಸಹ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೊಸದಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದ ಚರ್ಮದ ಕೋಶಗಳನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿ ಕಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಗಾಯವನ್ನು ವಾಸಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2022-10-16 |archive-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214114412/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 |url-status=deviated |archivedate=2013-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214114412/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 }}</ref> ಅಲ್ಲದೆ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಪ್ರತಿಕೂಲ ದ್ರಾವಣಗಳು ಸೇವನೆಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. * ನಾಯಿಗಳು ವಿಷಕಾರಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು (ಉ.ದಾ ಇಲಿ ಪಾಷಾಣ),ವನ್ನು ಆಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಸೇವಿಸಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀಡಿದರೆ ಇದು ವಾಂತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.petplace.com/dogs/how-to-induce-vomiting-emesis-in-dogs/page1.aspx How to Induce Vomiting (Emesis) in Dogs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212010816/http://www.petplace.com/dogs/how-to-induce-vomiting-emesis-in-dogs/page1.aspx |date=2015-02-12 }}</ref> * 3% H₂O₂ ಅನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಹೊಸ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಗು ಇತರ ಕಲೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಿಸಿ ನೀರಿಗೆ ತಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತದ ಜೊತೆ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ತಣ್ಣೀರು ಹಾಗು ಮಾರ್ಜಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ [[ಫುಡ್ ಹಾಗು ಡ್ರಗ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಶನ್]] (ಎಫ್ ಡಿ ಎ) ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ನಿಯಂತ್ರಕ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು (ಎಲ್ ಆರ್ ಪಿ) ಹೊಂದಿರುವ ಔಷಧಿಯಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದನ್ನು ಮೀನು ಹಾಗು ಮೀನಿನ ಮೊಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬರುವ ಶಿಲೀಂದ್ರಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ([[ಎಕ್ಟೊಪ್ಯಾರಾಸೈಟ್]] ನೋಡಿ.) * [[ಹೈಡ್ರೋಫೋನಿಕ್ಸ್]] ಅನ್ನು ಬಳಸುವ ಕೆಲವು ತೋಟಗಾರಿಕೆಯವರು ಹಾಗು ಬಳಕೆದಾರರು ದುರ್ಬಲ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ("ಸ್ಪಾನಿಶ್ ದ್ರಾವಣ ") ವನ್ನು ದ್ರಾವಣವನ್ನು ತೆಳುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ತೀವ್ರತರವಾದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಸಸ್ಯದ ಬೇರಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು [[ಬೇರಿನ ಕೊಳೆಯುವಿಕೆಯನ್ನು]] ಗುಣಪಡಿಸಲು ಸಹಾಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ (ಆಮ್ಲಜನಕದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬೇರಿನ ಕೋಶಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ) ಹಾಗು ಹಲವಾರು ಕೀಟಗಳ ವಿರುಧ್ದವಾಗಿಯು ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.socalplumeriacare.com/Faqs/F-7.pdf | title = Hydrogen Peroxide and Horticulture | first = Bryce | last = Fredrickson | accessdate = 2009-01-25 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.using-hydrogen-peroxide.com/peroxide-garden.html Ways to use hydrogen peroxide in the garden]</ref> ಕೆಲವೊಂದು ಹಕ್ಕುಹೇಳಿಕೆಗಳಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡುವಂತಹ ಶ್ರೀಮಂತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸಹ ನಡೆದಿವೆ.<ref>[http://www.sciencedirect.com/ Oxygation Unlocks Yield Potentials of Crops in Oxygen-Limited Soil Environments Advances in Agronomy, Volume 88, 2005, Pages 313-377 Surya P. Bhattarai, Ninghu Su, David J. Midmore]</ref> * ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಮೀನಿನ ಸಂಸ್ಕರಣಾಕಾರರ ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಮೀನುಗಳಿಗೆ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ದೊರಕಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.great-lakes.org/Wkly_news/07-07-03.html#Oxygen Great-lakes.org]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.fws.gov/midwest/ashland/mtan/mtan_35.html#Guide%20to%20Drug,%20Vaccine,%20and%20Pesticide%20Use%20in%20Aquaculture |title=fws.gov |access-date=2010-06-03 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423084723/http://www.fws.gov/midwest/ashland/mtan/mtan_35.html#Guide%20to%20Drug,%20Vaccine,%20and%20Pesticide%20Use%20in%20Aquaculture |url-status=dead }}</ref> [[ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಾದ]] [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್|ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್‌ಗೆ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. * ಕೊಳಕು ನೀರಿನ ಹಾಗು ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳಿಂದ ಹೊರಸೂಸುವ ಜೈವಿಕ-ಸಂಭಂದಿತ ವಾಸನೆ ಹಾಗು ಸಲ್ಫೈಡ್ ಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಅಶುದ್ಧ ನೀರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಮುಂಚೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಮಯವೆಂದರೆ 30 ನಿಮಿಷದಿಂದ 5 ಘಂಟೆಗಳಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಜೈವಿಕ ವಾಸನೆಗಳ ಬಯೋ-ಉತ್ಕರ್ಷನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕ ಹಾಗು ನೀರನ್ನು, ಅಲ್ಲದೆ ಕರಗುವ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ಜೀವ ರಸಾಯನಿಕ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು( BOD)ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಅಡಿಗೆ ಸೋಡಾ]] ಹಾಗು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಕೈ ಮಾರ್ಜಕಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು [[ಕೆಟ್ಟ|ಕೆಟ್ಟದಾದ]] ವಾಸನೆಯನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ತೆಗೆಯುತ್ತದೆ.<ref>Chemist Paul Krebaum claims to have originated the formula for use on skunked pets at [http://home.earthlink.net/~skunkremedy/home/ Skunk Remedy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160115224252/http://home.earthlink.net/~skunkremedy/home/ |date=2016-01-15 }}</ref> * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಫಿನೈಲ್ ಆಗ್ಸಲೇಟ್ ಎಸ್ಟರ್|ಫಿನೈಲ್ ಆಗ್ಸಲೇಟ್ ಎಸ್ಟರ್‌ನ]] ಜೊತೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದು [[ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಕೋಲಿನ|ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಕೋಲಿನಲ್ಲಿ]] [[ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ]] ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಒಂದು ಸೂಕ್ತ ಬಣ್ಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಎಸ್ಟರ್ ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಅಸ್ಥಿರ CO₂ [[ದ್ವಿಕಣ|ದ್ವಿಕಣವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಉದ್ರೇಕಿಸಿ ಉದ್ರೇಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ; ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅದು ತಳಹದಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ ನಂತರ [[ವೇಗವಾಗಿ ಸಡಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ]] ಹಾಗು [[ಫೋಟಾನ್]] (ಬೆಳಕ)ನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ===ತೇಲುವಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಉಪಯೋಗ === {{more|High test peroxide}} [[File:Rocket Belt Propulsion.svg|thumb|200px|ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ (ಜೆಟ್ ಪ್ಯಾಕ್ಸ್ ನೋಡಿ).]] H₂O₂ ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟವನ್ನು HTP ಅಥವಾ [[ಹೈ ಟೆಸ್ಟ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಮೋನೊ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್]] (ಇಂಧನದ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡದೆ) ಅಥವಾ [[ಬಯೋಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ರಾಕೆಟ್|ಬಯೋಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ರಾಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಭಾಗವಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಮೋನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್‌ನ ಅನುಕೂಲವೆಂದರೆ 70–98+% ರಷ್ಟು ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಹಬೆ ಹಾಗು ಆಮ್ಲಜನಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಶಕಗಳಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ಅಥವಾ ಪ್ಲಾಟಿನಮ್ ಪರದೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ ಕೊಠಡಿಗೆ ಹಾಯಿಸಿದಾಗ ಅದು ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ 600 °Cರಷ್ಟು ಆವಿಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು [[ತುದಿಯಲ್ಲಿ]] ಉಂಟಾಗುವ[[ನೂಕುನುಗ್ಗಲಿನಿಂದ]] ಹೊರಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೋನೊ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ H₂O₂ ಗರಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ 161 s (1.6 [[kN·s]]/kg) ರಲ್ಲಿ (''I'' _sp)ರಷ್ಟು [[ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾದ ರಭಸವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕನಿಷ್ಟ-ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೊನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಹೈಡ್ರಜಿನ್]] ಗಿಂತ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು [[ವಿಷಕಾರಿ]] ಅಲ್ಲ. [[ಬೆಲ್ಲ್ ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್|ಬೆಲ್ಲ್ ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಮೊನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. H₂O₂ ನ ದ್ವಿಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಇಂಧನವನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಉರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಧನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ ರಭಸವನ್ನು 350 s (3.5&nbsp;kN·s/kg) ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಪಾದಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾದ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದ್ರವ ಆಮ್ಲಜನಕಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಂದರೆ ''I'' _sp ರಷ್ಟನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ದಟ್ಟವಾದ, ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದ, ಉರಿತವನ್ನು ನೀಡದ ಹಾಗು ಇದನ್ನು ವಾಯು ಚಕ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ''ಮುಚ್ಚಿದ ಗಾಳಿ'' ಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ತಣ್ಣನೆಯ ರಾಕೆಟ್ ಇಂಜಿನ್‌ಗಳ ಪುನಃ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಯುದ್ಧ II ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ ರಾಕೆಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ(ಉ ದಾ [[ಟಿ-ಸ್ಟಾಫ್]],ನಲ್ಲಿ [[Me-163|Me-163ಗೆ]] ಸಮರ್ಥಕವಾದ ಆಕ್ಸಿ ಕ್ವಿನೋಲಿನ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು), ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು, ಹಾಗು ಕಡಿಮೆ-ಬೆಲೆಯ ಬ್ರಿಟೀಷ್ [[ಬ್ಲಾಕ್ ನೈಟ್]] ಹಾಗು [[ಬ್ಲಾಕ್ ಆರೊ|ಬ್ಲಾಕ್ ಆರೊಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಯಿತು. 1940 ಹಾಗು 1950ರಲ್ಲಿ, [[ವಾಲ್ಟರ್]] [[ಗಾಲಿ|ಗಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಸಬ್ ಮರೈನ್|ಸಬ್ ಮರೈನ್‌ಗಳು]] ಮುಳುಗಿದಾಗ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಶಬ್ಧವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಹಾಗು ಅದರ ಬಳಕೆಯನ್ನು [[ಡೀಸೆಲ್-ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್]] ಶಕ್ತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಬಹಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವು [[ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಗಳಾಗಿ ಹಾಗು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬಹಳಷ್ಟು [[ನೌಕಾದಳದವರು]] ಅದನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿಯೆಂದು ಅದರ ಬಳಕೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದರು. [[HMSಸಿಡಾನ್|HMS''ಸಿಡಾನ್'']] ಹಾಗು [[ರಷಿಯನ್ ಸಬ್ ಮರೈನ್ಕರ್ಸ್ಕ್|ರಷಿಯನ್ ಸಬ್ ಮರೈನ್''ಕರ್ಸ್ಕ್'']]ಗಳ ಮುಳುಗುವಿಕೆಗೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸೋರಿಕೆಯೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಆಪಾದಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಶೋಧನೆಗೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಜಾಪನೀಸ್ ನೌಕಾದಳದ ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳ ಬಳಕೆಗಳಲ್ಲಿ, H₂O₂ ನ ಮಟ್ಟವು ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ ಕೊಳವೆಗಳ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಬಲ-ಕೋನದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿರುವುದರಿಂದಾಗಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಬ್ ಮರೈನ್ ಗಳ ಹಾಗು ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ಪೋಟಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. SAAB ಅಂತರ್ಜಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟ 2000ವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು. ಈ ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕವನ್ನು, ಸ್ವೀಡಿಶ್ ನೌಕಾದಳವು ಪಿಸ್ಟನ್ ಇಂಜಿನ್ ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ ಯನ್ನು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಹಾಗು ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯುತವಾಗಿ ಬಳಸಿತು ಹಾಗು [[ಸೀಮೇಎಣ್ಣೆಯನ್ನು|ಸೀಮೇಎಣ್ಣೆಯನ್ನುದ್ವಿಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್]] ನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಧನವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite journal|last=Scott|first=Richard |date=November, 1997|title=Homing Instincts|journal=Jane's Navy Steam generated by catalytic decomposition of 80-90 % hydrogen peroxide was used for driving the turbopump turbines of the V-2 rockets, the X-15 rocketplanes, the early Centaur RL-10 engines and is still used on [[Soyuz (rocket family)|Soyuz]] for that purpose to-day. International|url=http://babriet.tripod.com/articles/art_hominginstinct.htm}}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ವಿರಳವಾಗಿ ಏಕ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಇಂಜಿನ ಗಳಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು[[ಎತ್ತರ ನಿಯಂತ್ರಕ|ಎತ್ತರ ನಿಯಂತ್ರಕವಾಗಿ]] [[ರಭಸ ನಿಯಂತ್ರಕ|ರಭಸ ನಿಯಂತ್ರಕವಾಗಿ]] ಇಂದಿಗೂ ಸಹ ಕೆಲವೊಂದು [[ಉಪಗ್ರಹ|ಉಪಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳು ಸುಲಭ ನಿಯತ್ರಕಗಳಾಗಿವೆ, ಹಾಗು ಇಂಧನಕ್ಕೂ ಸಹ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಹೈಡ್ರಜಿನ್ ನೂಕುನುಗ್ಗಲಿನ ಮುಂಚಿನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲು ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, [[ಹೈಡ್ರಜಿನ್|ಹೈಡ್ರಜಿನ್‌ನ]] ಹೆಚ್ಚು [[ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ವೇಗದಿಂದ]] ಹಾಗು ಕಡಿಮೆ ವೇಗದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಕಾಶಮಂಡಲದ ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು FDA ಯು ಒಂದು [[ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವನಾಶಕ|ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವನಾಶಕವೆಂದು]] ''[[ಜೆನೆರಲಿ ರೆಕಗ್ನೈಸ್ಡ್ ಆಸ್ ಸೇಫ್]]'' (GRAS)ನಲ್ಲಿ, ಹಾಗು ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಳಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|title=Sec. 184.1366 Hydrogen peroxide|publisher=U.S. Government Printing Office via GPO Access|url=http://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm|date=2001-04-01|accessdate=2007-07-07}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಗುಣದಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು [[ಕೊಳೆನಾಶಕವಾಗಿ]] ಹಾಗು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ನಾಶಕನಾಗಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಹೇಗಾದರೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಹಲವಾರು ಪ್ರತಿವಿರೋಧಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದರ ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಸಹ, ಅದನ್ನು ಈಗಲೂ ಸಹ ಹಲವಾರು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ, ವೈದ್ಯರು ಹಾಗು ದಂತವೈದ್ಯರು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಹಲವಾರು ಇತರ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಕೊಳೆನಾಶಕಗಳಂತೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತೆರೆದ ಗಾಯಗಳ ಅಂಗಾಂಶಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಹಾನಿಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ನಾಳಗಳ ರಕ್ತಸ್ರಾವವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ (ಒರಟಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಸಣ್ಣ ನಾಳಗಳಲ್ಲಿಯ ನಿಧಾನಗತಿಯ ರಕ್ತ ಸೋರಿಕೆ), ಹಾಗು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಸಹ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಮ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ [[ಅಡಿಗೆ ಸೋಡಾ]] ಹಾಗು ಉಪ್ಪಿನ ಜೊತೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ದಂತಮಾರ್ಜಕವಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|last=Shepherd|first=Steven|publisher=FDA Consumer|title=Brushing Up on Gum Disease|url=http://www.fda.gov/bbs/topics/CONSUMER/CON00065.html|accessdate=2007-07-07|archive-date=2007-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514102017/http://www.fda.gov/bbs/topics/CONSUMER/CON00065.html|url-status=dead}}</ref> * ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು [[ಬೆಂಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್|ಬೆಂಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ಅನ್ನು]] [[ಕಲೆಗಳನ್ನು|ಕಲೆಗಳನ್ನುಗುಣಪಡಿಸಲು]] ಸಹ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal|last=Milani|first=Massimo|coauthors=Bigardi, Andrea; Zavattarelli, Marco|year=2003|title=Efficacy and safety of stabilised hydrogen peroxide cream (Crystacide) in mild-to-moderate acne vulgaris: a randomised, controlled trial versus benzoyl peroxide gel|url=http://www.ingentaconnect.com/content/libra/cmro/2003/00000019/00000002/art00010|journal=Current Medical Research and Opinion|volume=19|issue=2|pages=135–138(4)|doi=10.1185/030079902125001523|format={{dead link|date=January 2010}}|access-date=2010-06-03|archive-date=2007-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001191952/http://www.ingentaconnect.com/content/libra/cmro/2003/00000019/00000002/art00010|url-status=dead}}</ref> * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ [[ವಾಂತಿಯನ್ನು]] ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite encyclopedia|title=Drugs to Control or Stimulate Vomiting|encyclopedia=Merck Veterinary manual|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/190303.htm|publisher=[[Merck & Co.]], Inc|year=2006|access-date=2010-06-03|archive-date=2016-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324233045/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F190303.htm|url-status=dead}}</ref> ;ಇತರ ಬಳಕೆಗಳು * [[ಅಮೇರಿಕನ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೊಸೈಟಿ|ಅಮೇರಿಕನ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೊಸೈಟಿಯ]] ಪ್ರಕಾರ "ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸುರಕ್ಷಿತ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅಥವಾ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಅನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಲು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಯಾವ ಅಧಾರವು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು", ಅಲ್ಲದೆ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ "ನುರಿತ ವೈದ್ಯರ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಆಧಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಹೊಸ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವಲಂಬಿಸಬೇಕಾಗಿ" ಸಲಹೆಯನ್ನು ನೀಡಿದರು.<ref>{{cite journal|title=Questionable methods of cancer management: hydrogen peroxide and other 'hyperoxygenation' therapies |journal=CA: a cancer journal for clinicians|volume=43|issue=1|pages=47–56|year=1993|pmid=8422605|doi=10.3322/canjclin.43.1.47}}</ref> * ಮತ್ತೊಂದು ವಿವಾದಿತ ಇತರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಧಾನವೆಂದರೆ 1% ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಒಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವು|ಒಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ]]. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಆಂತರಿಕ ಬಳಕೆಯು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ [[ರಕ್ತದ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ]] ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುವ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಅದರ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದಾಗಿ ಹಲವಾರು ಜೀವಗಳ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|last=Cooper|first=Anderson|title=A Prescription for Death?|publisher=CBS News|date=2005-01-12|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/12/60II/main666489.shtml|accessdate=2007-07-07|archive-date=2007-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070717085909/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/12/60II/main666489.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Mikkelson|first=Barbara|title=Hydrogen Peroxide|url=http://www.snopes.com/medical/healthyself/peroxide.asp|publisher=Snopes.com|date=2006-04-30|accessdate=2007-07-07}}</ref> *''[[ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಆಕ್ಸಿಜನ್ (ಸಪ್ಲಿಮೆಂಟ್)]] ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ'' ==ಸುರಕ್ಷತೆ== ನಿಯಂತ್ರಣ ಹಲವು, ಆದರೆ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ, ಅಂದರೆ 3%ರಷ್ಟು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಹಾಗು ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ ಅದರ ಬಳಕೆ ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅದು [[ಮಟೀರಿಯಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಡಾಟಾ ಶೀಟ್]] (MSDS) ನ ಸಹಯೋಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ಆಕ್ರಮಣ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದು ಮನುಷ್ಯನ ಚರ್ಮವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ಹಲವಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. [[ರೆಡ್ಯೂಸಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿ]] ಇದ್ದಾಗ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ H₂O₂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅಂದರೆ 40% ಕ್ಕಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹರಿವನ್ನು, D001 ಅಪಾಯಕಾರಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗ ಅದು DOT ಉತ್ಕರ್ಷಕಕ್ಕೆ ಸರಿದೂಗುತ್ತದೆ. EPA ರಿಪೋರ್ಟಬಲ್ ಕ್ವಾಂಟಿಟಿ (RQ) ನ ಪ್ರಕಾರ D001ನ ಅಪಾಯಕಾರಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುಗಳು 100 ಪೌಂಡ್, ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಗ್ಯಾಲನ್ ಗಳಷ್ಟಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತಣ್ಣನೆಯ, ಒಣಗಿದ, ಹೆಚ್ಚಿನ-ಶುದ್ಧ ಗಾಳಿ ಬರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಸುಡುವ ಅಥವಾ ದಹಿಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು.<ref>{{Cite web |url=http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html |title=Hydrogen Peroxide MSDS |access-date=2010-06-03 |archive-date=2007-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220182909/http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html |url-status=deviated |archivedate=2007-12-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071220182909/http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html }}</ref> ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತೋರಿಸದಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಸ್ಟೈನ್ಲೆಸ್ಸ್ ಸ್ಟೀಲ್ ಅಥವಾ ಗಾಜಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು (ಇತರ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಕೆಲವು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಗಳು ಹಾಗು ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಮ್ ಮಿಶ್ರ ಲೋಹಗಳು ಸಹ ಸೂಕ್ತವಾಗಿವೆ).<ref>[http://www.ozoneservices.com/articles/004.htm Ozonelab Peroxide compatibility]</ref> ಇದನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ವೇಗವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಅಪಾರದರ್ಶಕ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು ಹಾಗು ಆದ್ದರಿಂದ ಔಷಧೀಯ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಸೋಸುವ ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಬಾಟಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url = http://www.truthorfiction.com/rumors/h/hydrogen-peroxide.htm |title = The Many Uses of Hydrogen Peroxide-Truth! Fiction! Unproven! |accessdate = 2008-06-30 |archive-date = 2008-07-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080701032525/http://www.truthorfiction.com/rumors/h/hydrogen-peroxide.htm |url-status = dead }}</ref> ಶುದ್ಧ ಅಥವಾ ತೆಳು ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಹಲವಾರು ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುವುದು: * '''ಸ್ಪೋಟಕ ಹಬೆಗಳು.''' ಸುಮಾರು 70% ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿನ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ, 70&nbsp;°C (158&nbsp;°F) ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆವಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. {{Citation needed|date=July 2008}}ಕುದಿಯುವ ದ್ರಾವಣವು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಹಬೆಯ ಸ್ಪೋಟಕವನ್ನು ([[BLEVE]] ಉಳಿದಂತಹ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಭಾಷ್ಪೀಕರಣ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. * '''ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು.''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್‌ಗಳಾದ ಗ್ರೀಸ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಪೋಟಕಗಳು ತಯಾರಾಗುತ್ತವೆ. ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಾದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ಪೋಟಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು [[ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್]], [[ಕೀಟೋನ್]], [[ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಸಿಡ್]], (ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ಅಸಿಟಿಕ್ ಆಸಿಡ್]]), [[ಅಮೈನ್|ಅಮೈನ್‌ಗಳು]] ಹಾಗು [[ಫಾಸ್ಪರಸ್|ಫಾಸ್ಪರಸ್‌ನ]] ಜೊತೆಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.{{Citation needed|date=June 2007}} * '''ವೇಗವಾದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ.''' ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಬಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ (ಅಥವಾ ಇತರ ಸುಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ) ಬಿದ್ದಾಗ, ಮೊದಲು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಮಟ್ಟವು ಒಂದು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವವರೆಗೆ ನೀರು ಆವಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥವು ವೇಗವಾಗಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.ntsb.gov/publictn/2000/HZB0001.htm |title=NTSB - Hazardous Materials Incident Brief |access-date=2010-06-03 |archive-date=2011-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110128034212/http://www.ntsb.gov/publictn/2000/hzb0001.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg |title=Armadilloaerospace material tests with HTP |access-date=2010-06-03 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928171928/http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg |url-status=deviated |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928171928/http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg }}</ref> * '''ನಾಶಕಾರಿ.''' ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ (>50%) ನಾಶಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ದಿನಬಳಕೆಯ ದ್ರಾವಣಗಳು ಸಹ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ,[[ಮ್ಯೂಕಸ್ ಪದರದಲ್ಲಿ]] ಹಾಗು ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಉರಿತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref>ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಇದನ್ನು ನೋಡಿ [http://www.jtbaker.com/msds/englishhtml/h4070.htm MSDS for a 3% peroxide solution].</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯನ್ನು(3% ದ್ರಾವಣದ ಹತ್ತರಷ್ಟು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸೇವನೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. 10% ರಷ್ಟು ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಒಳಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಹಲವಾರು ಶ್ವಾಸಕೊಶಕ್ಕೆ ಸಂಭಂದಿಸಿದ ಉರಿತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.{{Citation needed|date=June 2007}} * '''ಬಿಳುಪಿನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ''' ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಅಂದರೆ 3% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ಹಲವಾರು ವಿಧದ ಅಂದರೆ ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದವರೆಗಿನ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಮುಖವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸುವ ಅಥವಾ ಕಾಂಟಾಕ್ಟ್ ಲೆನ್ಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ಇತರ ಪದರಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಗ ಹರಡುತ್ತದೆ. * '''ಆಂತರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು.''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು 3% ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಾಯಿಯ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಔಷಧಿಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಅದು "ಉರಿತ ಹಾಗು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿನ ಗುಳ್ಳೆಗಳು, (ಅದನ್ನು [[ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಗಂಟಲು|ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಗಂಟಲುಎಂದು]] ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ)ಗಂಟಲು ಮತ್ತು ಜಠರದಲ್ಲಿನ ಗುಳ್ಳೆಗಳು", ಅಲ್ಲದೆ "ಜಠರದಲ್ಲಿ ನೋವು, ವಾಂತಿ ಹಾಗು ಡೈಯೇರಿಯ"ಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref>[http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm Hydrogen Peroxide, 3%. ][http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm 3. ][http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm Hazards Identification] Southeast Fisheries Science Center, daughter agency of [[NOAA]].</ref> * '''ಆವಿಯ ಒತ್ತಡ''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆವಿಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ(1.2 kPa ನಷ್ಟು 50 ^oC ನಲ್ಲಿ[CRC ರಸಾಯನಿಕ ಹಾಗು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೈಪಿಡಿ,76 ನೇ ಮುದ್ರಣ, 1995-1996]) ಹಾಗು ಆವಿಯನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕಣ್ಣುಗಳು ಹಾಗು ಉಸಿರಾಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಉರಿತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಎನ್ ಐ ೦ ಎಸ್ ಹೆಚ್ ಜೀವಕ್ಕೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಮಿತಿ (ಐ ಡಿ ಎಲ್ ಹೆಚ್) ಕೇವಲ 75 ppm. [http://www.cdc.gov/niosh/idlh/intridl4.html ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಜೀವಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕರವಾದ ಅಥವಾ ಆರೋಗ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಮೇಲಿನ ಲೇಖನ (IDLH): NIOSH &#91;http://www.cdc.gov/NIOSH/National ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್&#93; ರಸಾಯನಿಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಹಾಗು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ IDLH ಬೆಲೆಗಳ ಲೇಖನ (as of 3/1/95)]. ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಪಿಪಿಎಮ್ ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ತೆರೆದಿಟ್ಟರೂ ಸಹ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಶಾಶ್ವತ ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒ ಎಸ್ ಹೆಚ್ ಎ [http://www.osha.gov ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೀಶನ್] ಇದು ಸುಮಾರು ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳಷ್ಟು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜು 1.0 ಪಿಪಿಎಮ್ ನ ತೆರೆದಿಡಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ (29 CFR 1910.1000, ಟೇಬಲ್ Z-1) ಹಾಗು "ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಸಹ,ಅದು ಮಾನವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಭದಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಾಗಿದೆ, ಎಂದು ಎ ಸಿ ಜಿ ಐ ಹೆಚ್ [http://www.acgih.org ಅಮೇರಿಕನ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಹೈಜಿನೀಸ್ಟ್] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದೆ.[2008ರ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗು ಭೌತಿಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು & ಜೈವಿಕ ತೆರೆದಿಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಬೆಲೆಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಎ ಸಿ ಜಿ ಐ ಹೆಚ್, ನಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಗರಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ವಸ್ತುಗಳು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಹಾಗು ಹಬೆಯು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಗಾಳಿ ಅಥವಾ ಆವಿಯ ಭಾಷ್ಪೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಗಾಳಿಯು ದೊರಕುತ್ತಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೊ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಲು ಇದನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಹಬೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಗೆ ನಿರಂತರ ಹಬೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಹಲವಾರು ಸರಬರಾಜುದಾರರು ಇದ್ದಾರೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅಂಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ OSHA [http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hydrogenperoxide/recognition.html ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್ ಗೈಡ್ಲೈನ್ ಫಾರ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612114616/http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hydrogenperoxide/recognition.html |date=2011-06-12 }} ಹಾಗು ATSDR [http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg174.html ಏಜೆನ್ಸಿ ಫಾರ್ ಟಾಕ್ಸಿಕ್ ಸಬ್ಸ್ಟಾನ್ಸಸ್ ಹಾಗು ಡಿಸೀಸ್ ರೆಜಿಸ್ಟ್ರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011184239/http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg174.html |date=2003-10-11 }} ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. * '''ಚರ್ಮ ರೋಗಗಳು.''' ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚರ್ಮದ ವರ್ಣದ್ರವ್ಯವು ನಶಿಸಿ ಹೋಗಿ [[ವಿಟಿಲಿಗೊ]] ಎಂಬ ಚರ್ಮ ರೋಗವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 0.5-1% ರಷ್ಟು ಜನರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನವು ಚರ್ಮದ ಹೊರಪದರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗು ರಕ್ತದಲ್ಲಿ H₂O₂ ನ ಮಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದು ರೋಗದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಗುಣಲಕ್ಷಣ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.vitiligo.eu.com/turmeric.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-06-03 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710203712/http://www.vitiligo.eu.com/turmeric.htm |url-status=dead }}</ref> ===ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಘಟನೆಗಳು=== * ಜುಲೈ 16, 1934 ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ[[ಕುಮ್ಮರ್ಸ್ಡಾರ್ಫ್‌|ಕುಮ್ಮರ್ಸ್ಡಾರ್ಫ್‌ನಲ್ಲಿ]], ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದ ರಾಕೆಟ್ ಸ್ಪೋಟಿಸಿ, ಮೂರು ಜನರ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, [[ವರ್ನರ್ ವಾನ್ ಬ್ರಾನ್]] ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಗುವ ರಾಕೆಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಶಕವಾಗಿ ಬಳಸದಿರಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. * ಅಕ್ಟೊಬರ್ 28, 1998 ರಲ್ಲಿ ಓರ್ಲಾಂಡೊ ಇಂದ ಮೆಫಿಸ್ ಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುವ್ಯ ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್ ನ ವಿಮಾನ 957 ಹಾಗು ಅದರ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ವಾಯುವ್ಯ ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್ ನ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸೋರಿಕೆ ಇಂದಾಗಿ ಹಲವಾರು ಜನರು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡರು.<ref>Hazardous Materials Incident Brief DCA-99-MZ-001, [http://www.ntsb.gov/publictn/2000/HZB0001.htm "Spill of undeclared shipment of hazardous materials in cargo compartment of aircraft"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128034212/http://www.ntsb.gov/publictn/2000/hzb0001.htm |date=2011-01-28 }}. pub: National Transportation Safety Board. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 28, 1998; ಮೇ 17, 2000ರಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> * [[ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]], [[ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಶಿಬಿರ|ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿನ]] [[ನಾಜಿ|ನಾಜಿವೈದ್ಯರು]] ಮಾನವನ ಪದಾರ್ಥಗಳ ನಾಶದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಬಳಕೆಯ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web | title=The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide | publisher=Robert Jay Lifton | url=http://www.holocaust-history.org/lifton/LiftonT257.shtml | accessdate=1 November 2007 | archive-date=15 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070915150623/http://www.holocaust-history.org/lifton/LiftonT257.shtml | url-status=dead }}</ref> * [[21 ಜುಲೈ2005 ಲಂಡನ್ ಸ್ಪೋಟಕದಲ್ಲಿ|21 ಜುಲೈ2005 ಲಂಡನ್ ಸ್ಪೋಟಕದಲ್ಲಿನ]] ಬಾಂಬ್‌ನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಗೆ ಅದರಲ್ಲಿನ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇರುವುದು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>Four Men Found Guilty in Plot to Blow Up London's Transit System, [http://www.foxnews.com/story/0,2933,288631,00.html "FOXNews.com"]. ಜುಲೈ 12, 2007.</ref> * [[ರಷ್ಯಾದ]] ಸಮುದ್ರಾಂತರಗಾಮಿ [[K-141 ಕುರ್ಸ್ಕ್]] ಕಪಟ ನೌಕಾ ಸ್ಫೋಟಕಗಳನ್ನು [[ಪಿಯೊಟರ್ ವೆಲಿಕಿ]], [[ಕಿರೊವ್ ಕ್ಲಾಸ್]] [[ಬ್ಯಾಟಲ್ ಕ್ರೂಸಿಯರ್‌|ಬ್ಯಾಟಲ್ ಕ್ರೂಸಿಯರ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಸ್ಪೋಟಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 12, 2000 ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಲಮಾನ 11:28 (07:28 UTC), ರಲ್ಲಿ ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವಾಗ ಅವುಗಳು ಸಿಡಿದವು. ನಂಬಲಾರ್ಹ ದಾಖಲೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅದರ ಸೋಲು ಹಾಗು ಸ್ಪೋಟಕಕ್ಕೆ ಕುರ್ಕಿಸ್ ನಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇಂಧನವನ್ನು ಹೊದಿರುವ ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳು ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದವು. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಹೆಚ್ಚು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಮಟ್ಟವನ್ನು [[HTP]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿ ತೇಲುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿನ ರಸ್ಟ್ ನಿಂದ ಇದರ ಸೋರುವಿಕೆಯಾಯಿತು. ಅದೇ ತರಹದ ಮತ್ತೊಂದು ಘಟನೆ 1955 ರಲ್ಲಿ [[HMS Sidon|HMS Sidonನ]] ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ== *[[ವೇಪರೈಸ್ಡ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪರಾಕ್ಸೈಡ್]] ==ಆಕರಗಳು== ===ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು=== {{reflist|2}} ===ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ=== {{refbegin}} *ಜೆ. ಡ್ರಾಬೊವಿಸ್ಜ್ ''et al.'', ''The Syntheses of Sulphones, Sulphoxides ಮತ್ತು Cyclic Sulphides'', p112-116, ಜಿ. ಕ್ಯಾಪೊಝಿ ''et al.'', eds., ಜಾನ್ ವಿಲೆ & ಸನ್ಸ್, ಚಿಚೆಸ್ಟರ್, UK, 1994. ISBN 0-471-80580-7. *ಎನ್. ಎನ್. ಗ್ರೀನ್‌ವುಡ್, ಎ. ಅರ್ನ್‌ಷಾ, ''Chemistry of the Elements'', 2nd ed., ಬಟರ್‌ವರ್ತ್-ಹೆನೆಮನ್ನ್, ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್, UK, 1997. A great description of properties & chemistry of H₂O₂. *ಜೆ. ಮಾರ್ಚ್, ''Advanced Organic Chemistry'', 4ನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ., ಪು.&nbsp;723, ವಿಲೇ, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್, 1992. *ಡಬ್ಲೂ. ಟಿ. ಹೆಸ್ಸ್, ''ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್'', ''Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology'', 4ನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಲೇ, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್, ಸಂಪುಟ.13, 961-995 (1995). {{refend}} ==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{linkfarm}} * [http://www.tecaeromex.com/ingles/destilai.htm Hydrogen Peroxide Distillation for rocket fuel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151230033540/http://www.tecaeromex.com/ingles/destilai.htm |date=2015-12-30 }} * [http://msds.fmc.com/msds/100000010225-MSDS_US-E.pdf ಮಟೀರಿಯಲ್ ಸೆಫ್ಟಿ ಡಾಟಾ ಶೀಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001044659/http://msds.fmc.com/msds/100000010225-MSDS_US-E.pdf |date=2004-10-01 }} * [http://www.atsdr.cdc.gov/tfactsx4.html ATSDR Agency for Toxic Substances and Disease Registry FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110351/http://www.atsdr.cdc.gov/tfactsx4.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8247815 Negative effects of Hydrogen Peroxide as an oral rinse] * [http://www.food-grade-hydrogen-peroxide.co.uk Food Grade Hydrogen Peroxide Information] * [http://www.erps.org Experimental Rocket Propulsion Society] * [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc01/icsc0164.htm International Chemical Safety Card 0164] * [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0335.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] * [http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol71/023-hydrogenper.html IARC Monograph "Hydrogen Peroxide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051012221237/http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol71/023-hydrogenper.html |date=2005-10-12 }} * [http://www.gkllc.com General Kinetics Inc. Hydrogen Peroxide Rocket Engines and Gas Generators] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119060751/http://www.gkllc.com/ |date=2012-11-19 }} * [http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/Cancer/oxygen.html Oxygenation Therapy:Unproven Treatments for Cancer and AIDS] * [http://www.gaiaresearch.co.za/hydroperoxide.html Hydrogen Peroxide in the Human Body] * [http://www.using-hydrogen-peroxide.com Information on many common uses for hydrogen peroxide, especially household uses.] * [http://copublications.greenfacts.org/en/tooth-whiteners/index.htm Hydrogen peroxide in tooth whiteners] summary by [[GreenFacts]] of the European Commission SCCP assessment {{Hydrogen compounds}} {{Stomatological preparations}} {{Antiseptics and disinfectants}} {{Otologicals}} {{Hair colors}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] [[ವರ್ಗ:ಆಂಟಿಸೆಪ್ಟಿಕ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ಲೀಚಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಡಿಸ್‌ಇನ್‌ಫೆಕ್ಟೆಂಟ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಹೌಸ್‌ಹೋಲ್ಡ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕಾಂಪೌಂಡ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಲೈಟ್-ಸೆನ್ಸಿಟಿವ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ರಾಕೆಟ್ ಆಕ್ಸಿಡೈಸರ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:2004 ಪೀಟಿಕೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಒಟೊಲಾಜಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ]] rbrll2pkh64kixv0bpbdts1d8i5rf5s 1373025 1373024 2026-05-08T17:21:29Z Successalltime87 90571 1373025 wikitext text/x-wiki {{chembox | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 265532163 | Name = Hydrogen peroxide | ImageFileL = Wasserstoffperoxid.svg | ImageNameL1 = Structural formula of hydrogen peroxide | ImageSizeL1 = 120px | ImageFileR1 = Hydrogen-peroxide-3D-balls.png | ImageNameR1 = Ball-and-stick model of the hydrogen peroxide molecule | ImageSizeR1=120px | IUPACName = dihydrogen dioxide | OtherNames = Dioxidane | Section1 = {{Chembox Identifiers | CASNo = 7722-84-1 | CASNo_Ref = {{cascite}} | ChemSpiderID = 763 | PubChem = 784 | IUPHAR_ligand = 2448 | RTECS = MX0900000 (>90% soln.)<br/>MX0887000 (>30% soln.) | EINECS = 231-765-0 | UNNumber = 2015 (>60% soln.)<br/>2014 (20–60% soln.)<br/>2984 (8–20% soln.) }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = H₂O₂ | MolarMass = 34.0147 g/mol | Appearance = Very light blue color; colorless in solution | Density = 1.463 g/cm³ | Solubility = [[Miscible]] | SolubleOther = soluble in [[ether]] | MeltingPtC = -0.43 | BoilingPtC = 150.2 | pKa = 11.62 <ref>Pradyot Patnaik. ''Handbook of Inorganic Chemicals''. McGraw-Hill, 2002, ISBN 0-07-049439-8</ref> | RefractIndex = 1.34 | Viscosity = 1.245&nbsp;c[[Poise|P]] (20&nbsp;°C) | Dipole = 2.26&nbsp;[[Debye|D]] }} | Section4 = {{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = -4.007 kJ/g | DeltaHc = | Entropy = | HeatCapacity = 1.267 J/g K (gas) <br> 2.619 J/g K (liquid) }} | Section7 = {{Chembox Hazards | ExternalMSDS = [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc01/icsc0164.htm ICSC 0164 (>60% soln.)] | EUIndex = 008-003-00-9 | EUClass = Oxidant ('''O''')<br/>Corrosive ('''C''')<br/>Harmful ('''Xn''') | RPhrases = {{R5}}, {{R8}}, {{R20/22}}, {{R35}} | SPhrases = {{S1/2}}, {{S17}}, {{S26}}, {{S28}}, {{S36/37/39}}, {{S45}} | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 1 | NFPA-R = 2 | NFPA-O = OX | FlashPt = Non-flammable | LD50 = 1518 mg/kg }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherCpds = [[water (molecule)|Water]]<br/>[[Ozone]]<br/>[[Hydrazine]]<br/>[[Hydrogen disulfide]] }} }} '''ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್''' (H₂O₂) ಒಂದು ತಿಳಿ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥ, ನೀರಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂಟಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ತಿಳಿ ದ್ರವಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದು ಬಣ್ಣರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯ ಗುಣಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಬಿಳಿಯಾಗಿಸುವ ಗುಣವನ್ನುಸಹ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸೋಂಕು ನಿವಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ರೋಗಾಣುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು,ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ರಾಕೆಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್‌ಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC | title =A Vertical Empire: The History of the UK Rocket and Space Programme, 1950-1971 | first = C. N. | last = Hill | publisher = Imperial College Press | year = 2001 | isbn = 9781860942686}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯ ಗುಣಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ರಿಯಾಕ್ಟಿವ್ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಸ್ಪೀಶೀಸ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೆಟಿವ್ ಮೆಟಬಾಲಿಸಮ್‌ನ ಉಪ-ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು (ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ, ಎಲ್ಲಾ ಬದ್ದ ಹಾಗು ಅನುಮೋದಕ ವಾಯುಜೀವಿಗಳು, ಪೆರಾಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಎಂಬ ಕಿಣ್ವಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ, ಇವುಗಳು ಹಾನಿಕಾರಕವಲ್ಲ ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಅನ್ನು ನೀರು ಹಾಗು ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಆಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. ==ರಚನೆ ಹಾಗು ಲಕ್ಷಣಗಳು== [[File:H2O2 structure-en.svg|300px|left|ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ರಚನೆ]] ಎಲ್ಲಾ ಕಣಗಳಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಅದರ ಕಣಗಳ ಭಾರ, ರಚನೆ ಹಾಗೂ ಕಣಗಳ ಒಳಗೆ ಪರಮಾಣುಗಳ ವಿಂಗಡನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ;ಆಣ್ವಿಕ ರಚನೆ ಯಾವುದೇ ಕಣಗಳ ರಚನೆಯು ಅದರಲ್ಲಿಯ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಣಗಳ ಆಕಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಮೂಲತಃ ಎರಡು ರಚನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಇದು ಕಣಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ''ವಿರುದ್ಧ'' ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ ಸ್ಟಿರಿಕ್ ರಿಪಲ್ಶನ್‌ಅನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ 90° ಅಷ್ಟು ತಿರುಚಿರುವ ''ಪರ್ಯಾಯ'' ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ ಗಳು ''p-ರೀತಿಯ'' ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ನ ಮಧ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ ( ಇದು ಒಂದು ಏಕಾಂಗಿಯಾದ ಜೊತೆ ಹಾಗು ವಿಸಿನಲ್‌ನ O-H ಬಾಂಡ್ ನ LUMO ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಎರಡು ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ಸ್‌ನ ಮಧ್ಯೆ ಇರುವ ಒಪ್ಪಂದದಿಂದಾಗಿ ಆಂಟಿಕ್ಲೈನಲ್ ಬಾಗಿದ ರಚನೆಯು ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. O-O ಬಾಂಡ್ ಒಂದು ಏಕೈಕ ಬಾಂಡ್ ಎಂಬುದು ಸತ್ಯವಾದರೂ ಸಹ, ಕಣಗಳು 29.45 kJ/molರಷ್ಟು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಡತಡೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಿರುಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತದೆ (ಇದನ್ನು ಈತೇನ್ ನ 12.5 kJ/mol ರಷ್ಟು ತಿರುಗುವಿಕೆಯ ಅಡೆತಡೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ). ಹೆಚ್ಚಾದ ಅಡೆತಡೆಗಳು ಒಂದು ಏಕೈಕ ಜೋಡಿ ಹಾಗು ಇತರ ಏಕೈಕ ಜೋಡಿಗಳ ನಡುವಿನ ವಿಕರ್ಷಣೆಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಬಾಂಡ್ ಕೋನಗಳು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್‌ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ಇದು ಅನಿಲರೂಪದ ಹಾಗು ಹರಳಿನ ರೂಪದ ಮಧ್ಯ ಇರುವ ರಚನೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹರಳುಗಳು H₂O₂ ಕಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ;ಸಮಾನಾಂತರಗಳ ಜೊತೆಗಿನ ಹೋಲಿಕೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಮಾನಾಂತರಗಳೆಂದರೆ ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಡಿಯೋಟೀರಿಯಮ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಮಾಲೊಡೋರಸ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಡೈಸಲ್ಫೈಡ್.<ref>{{Cite web |url=http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a |title=Landolt-Börnstein Substance - Property Index |access-date=2010-06-03 |archive-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327083541/http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a |url-status=deviated |archivedate=2012-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120327083541/http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a }}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಡೈಸಲ್ಫೈಡ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಣುರಾಶಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಸಹ ಕೇವಲ 70.7&nbsp;°C ರಷ್ಟು ಕುದಿಬಿಂದುವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್‌ಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕುದಿಬಿಂದುವನ್ನು ಹೊಂದಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=q2qJId5TKOkC&amp;pg=RA3-PT981&amp;dq=%22hydrogen+disulfide%22+boiling+point Google books CRC handbook of Chemistry and Physics, David R Lilde]</ref> ;ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರವದ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕಣಗಳ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಮಧ್ಯ ಇರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್ ನಿಂದಾಗಿ, [[ದ್ರವ]] ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಮಿಶ್ರಣಗಳು, ನಿಷ್ಕಲ್ಮಷ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾದ ಹಾಗು ವೈವಿದ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ನೀರು ಯುಟೆಕ್ಟಿಕ್‌ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುವಿಕೆಯ-ಬಿಂದುವಿನ ವಿಷಣ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ನೀರು ಕರಗಲು ಹಾಗು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಲು ಸುಮಾರಾಗಿ 273Kರಷ್ಟಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕೇವಲ 0.4K ರಷ್ಟು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ,ಅಂದರೆ 50% (ರಷ್ಟು ಗಾತ್ರದ) ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥವು ಕರಗಲು ಮತ್ತು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಲು 221 Kರಷ್ಟು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf |title=60% hydrogen peroxide msds 50% H2O2 MSDS |access-date=2010-06-03 |archive-date=2009-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229052623/http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf |url-status=deviated |archivedate=2009-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091229052623/http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf }}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಲೂಯಿಸ್ ಜಾಕ್ವೆಸ್ ಥೆನಾರ್ಡ್‌ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 1818ರಲ್ಲಿ ಬೇರಿಯಮ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೈಟ್ರಿಕ್ ಆಸಿಡ್‌ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯುಸುವುದರ ಮುಖಾಂತರ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು.<ref>{{cite journal | title = | author = L. J. Thenard | journal = [[Annales de chimie et de physique]] | volume = 8 | year =1818 | pages = 308}}</ref> ಸುಧಾರಿತ ವಿಧಾನದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಲೋರಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಅನ್ನು,ಹಾಗು ಜೊತೆಗೆ ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಬೇರಿಯಮ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಸಹ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿದೆ. ಥಿಯೊನಾರ್ಡ್ ವಿಧಾನವನ್ನು 19ನೇ ಶತಮಾನ ಕೊನೆಯಿಂದ 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು.<ref>ಸಿ. ಡಬ್ಲೂ. ಜೋನ್ಸ್, ಜೆ. ಎಚ್. ಕ್ಲಾರ್ಕ್. ''Applications of Hydrogen Peroxide and Derivatives''. Royal Society of Chemistry, '''1999'''.</ref> ಆಧುನಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮಯದವರೆಗೆ, ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಅಸ್ಥಿರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯವು ಅಸಫಲವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಘನ ಪಧಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗು ಭಾರ ಲೋಹಗಳು [[ಕಬ್ಬಿಣ|ಕಬ್ಬಿಣಗಳು]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ವೇಗದ ವಿಭಜನೆ ಹಾಗು ಸಿಡಿಯುವಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ನೂರು ಪ್ರತಿಶತಃ ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಮೊದಲ ಭಾರಿಗೆ ರಿಚರ್ಡ್ ವೊಲ್ಫೆನ್ಸ್ಟೀನ್1894ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕ್ಯೂಮ್ ಡಿಸ್ಟಿಲ್ಲೇಶನ್‌ನ ಮೂಲಕ ಪಡೆದನು.<ref>{{cite journal | title = Concentration und Destillation von Wasserstoffsuperoxyd | author = [[Richard Wolffenstein (chemist)|Richard Wolffenstein]] | journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft | volume = 27 | issue = 3 | pages = 3307–3312 | year = 1894 | url= | doi = 10.1002/cber.189402703127}}</ref> 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಪೀಟರ್ ಮೆಲಿಕಿಶ್ವಿಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಆತನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಎಲ್.ಪಿಜಾರ್ಜೆವಿಸ್ಕಿ ಹಲವಾರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಹಲವಾರು ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು ಅದರಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದುದೆಂದರೆ H-O-O-H. H₂O₂ ಅನ್ನು ಜೈವಿಕ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ತಡೆಯ ವಿಭಜಕಗಳು [[ಇತೈಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್ ಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ ಅಲ್ಲದೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಕಲಬೆರಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ]] H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಹಳ ಸಮಯದವೆರೆಗೆ ಔಷಧಿಗಳ ತಯಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ವೈಮಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ, ಸೆಟಲೈಟ್‌ಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲು H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಲು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ FDA 510(k) ರಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. EtO ದ ಮಾನದಂಡದ ಪ್ರಕಾರ ANSI/AAMI/ISO 14937 ಅನ್ನು ನ್ಯಾಯಬದ್ಧವಾದ ಕೈಪಿಡಿಯಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. [[ಸಾನ್ಯೊ]] ಇದು ಕೋಶಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಸಿತು ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವಾಗ H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದ ಮೊದಲ ಉತ್ಪಾದಕನಾಗಿದೆ, ಇದು ಅತೀ ವೇಗವನ್ನು ಹಾಗು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಕೋಶಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ವಿಧಾನದ ಶುದ್ಧೀಕರಣದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ==ಉತ್ಪಾದನೆ== ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಅಥವಾ ಅಮೋನಿಯಮ್ ಬೈಸಲ್ಫೇಟ್ (NH₄HSO₄), ದ್ರವದ ಮಿಶ್ರಣಗಳ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾಲಿಸಿಸ್ ನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಅದರ ಮುಂದಿನ ವಿಧಾನವಾದ ಪೆರಾಕ್ಸೊಡೈಸಲ್ಫೇಟ್ ((SO₄)₂)²⁻ ಉತ್ಪನ್ನದ ಹೈಡ್ರೋಲಿಸಿಸ್ ನಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಅಲ್ಕಿಲ್ ಅಂತ್ರಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್ (ಅಥವಾ 2-ಆಲ್ಕೈಲ್-9,10-ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಅಂತ್ರಾಸಿನ್) ಹಾಗು 2-ಅಲ್ಕಿಲ್ ಅಂತ್ರಾಸಿನ್‌ಗಳ ಆಟೋಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನ ವಿಧಾನದ ಮುಖಾಂತರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಇತೈಲ್ ಅಥವಾ 2-ಅಮೈಲ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ದುಂಡಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಇತೈಲ್ ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ 2-ಇತೈಲ್-9,10-ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಅಂತ್ರಸೀನ್ (C₁₆H₁₄O₂) ಅದರ ಇನ್ನೊಂದು ರಚನೆಯಾದ 2-ಎತೈಲ್ ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ (C₁₆H₁₂O₂) ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಒತ್ತಡವಿರುವ ಹಾಗು ನೀರ್ಗುಳ್ಳೆಗಳಾಗಿರುವ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಅಂತ್ರಸೀನ್ ಮಿಶ್ರಣದ ಮುಖಾಂತರ ಹಾಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಅಸ್ಥಾಯಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದರ ಮುಖಾಂತರ(ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಮೂಹದ ಒಂದು ಭಾಗ), ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅನ್ತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ಮರುಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಶೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ಉತ್ಪನ್ನವು ಮತ್ತೆ ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿ (ಅಂತ್ರಸೀನ್) ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ [[ಹೈಡ್ರೋಜನ್]] ವಾಯುವಿನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಹದ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗವನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧಾನವು ಪುನಃ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Antra">{{cite journal | title = Hydrogen Peroxide Synthesis: An Outlook beyond the Anthraquinone Process | pages = 6962–6984 | author = Jose M. Campos-Martin, Gema Blanco-Brieva, Jose L. G. Fierro | year = 2006 | doi =10.1002/anie.200503779 | journal = Angewandte Chemie International Edition | volume = 45 | issue =42}}</ref><ref name="Riedl&Pleiderer">ಎಚ್. ರೀಡ್ಲ್ ಮತ್ತು ಜಿ. ಫ್ಲೆಯ್ಡೆರೆರ್, ಯು.ಎಸ್. ಪೇಟೆಂಟ್ 2,158,525 (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2, 1936 USA, ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿ 1935 ಆಕ್ಟೋಬರ್ 10ರಲ್ಲಿ ) ರಿಂದ ಐ. ಜಿ. ಫಾರ್ಡೆನಿಂಡಸ್ಟ್ರಿ, ಜರ್ಮನಿ</ref> [[File:Riedl-Pfleiderer process.svg|420px|center|ರೀಡೆಲ್-ಫ್ಲೆಯ್ಡೆರರ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತಯಾರಿಕೆ]] ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು 1936 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು, ಹಾಗು ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಈ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ <ref name="Riedl&Pleiderer" />ರೀಡಲ್-ಫ್ಲೀಡೆರೆರ್ ವಿಧಾನವೆಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ವಿಧಾನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೂತ್ರವು ಬಹಳ ಸರಳವಾಗಿದೆ:<ref name="Antra" /> :H₂ + O₂ → H₂O₂ ಈ ವಿಧಾನದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಹಾಗು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಕ್ವಿನೋನ್‌ನ ಮರುಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ (ಇದು ಬಹಳಷ್ಟು ದುಬಾರಿಯಾಗಿದೆ) ಹಾಗು ಉದ್ಧರಣ ದ್ರಾವಣದ, ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜಿನೇಶನ್ ಕೆಟಲಿಸ್ಟ್‌ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. 1994ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ H₂O₂ ರ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಸುಮಾರು 1.9 ಮಿಲಿಯನ್ [[ಟನ್‌{/1/}ಗಳಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು 2006ರಲ್ಲಿ ಇದು 2.2 ಮಿಲಿಯನ್ ನಷ್ಟಾಯಿತು, ಅದರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಪಾಲು 70% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ|ಟನ್‌{/1/}ಗಳಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು 2006ರಲ್ಲಿ ಇದು 2.2 ಮಿಲಿಯನ್ ನಷ್ಟಾಯಿತು,<ref name="HageLienke" /> ಅದರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಪಾಲು 70% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ{{Citation needed|date=April 2007}}]]. ಆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಂದರೆ 30% ರಷ್ಟು H₂O₂ [[Kgಗೆ ಸುಮಾರು US $0.54 ಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು, ಇದು ಕೆಜಿ ಗೆ US$1.50 ಸಮಾನವಾಗಿದೆ (ಯುಎಸ್ $0.68 per lb)ಗೆ ಪ್ರತಿಶತಃ "100% ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ"|kgಗೆ ಸುಮಾರು US $0.54 ಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು, ಇದು ಕೆಜಿ ಗೆ US$1.50 ಸಮಾನವಾಗಿದೆ (ಯುಎಸ್ $0.68 per lb)ಗೆ ಪ್ರತಿಶತಃ "100% ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ"{{Citation needed|date=April 2007}}]]". ===ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು=== ಹೊಸ ಪದ್ಧತಿಯಾದ, ಹಾಗು "ಹೆಚ್ಚು-ಉತ್ಪಾದಿತ/ಹೆಚ್ಚಿನ-ಫಲಿತಾಂಶದ" ವಿಧಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿಧಾನವು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿಂಗಡಣೆಯಾಗಿರುವ 2-ಅಮೈಲ್ ಅನ್ತ್ರಕ್ವಿನೋನ್‌ನ ಐಸೋಮರ್‌ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸಾಲ್ವೇ ಕಂಡುಹಿಡಿದನು. ಜುಲೈ 2008ರಲ್ಲಿ, ಈ ವಿಧಾನವು "ಮೆಗಾ-ಸ್ಕೇಲ್" ಏಕೈಕ-ಟ್ರೈನ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಅನ್ನು ಬೆಲ್ಜಿಯಮ್‌ನ ಜಾಂಡ್‌ಲಿಯೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನ ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವು ಎರಡರಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿನ ನಂತರದ-ದೊಡ್ಡ ಏಕೈಕ-ಟ್ರೈನ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಇದಾಗಿದೆ. ಅದರ ನಂತರದ ದೊಡ್ಡ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತಾ ಫುಟ್(ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್) ನಲ್ಲಿ 2011ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಳತೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಬೆಲೆಯು ಈ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="ChemSystems">{{Cite web |url=http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm |title=Hydrogen Peroxide 07/08-03 Report, ChemSystems, May 2009. |access-date=2010-06-03 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116100151/http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm |url-status=deviated |archivedate=2014-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116100151/http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm }}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಅದರ ಅಣುಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಕಲ್ಪನೆ ಬಹಳಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದಕರ ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುವುದರ ವಿಧಾನದ ಕೊರತೆಯೆಂದರೆ, ಥರ್ಮೋಡೈನಮಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಜೊತೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ನೀರನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬಹಳಷ್ಟು ಕಾಲದವರೆಗೆ ಅತೀ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿರುವ [[ಕೆಟಲಿಸ್ಟ್]] ಅನ್ನು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ, ಆಯ್ಕೆಯು ಹೆಚ್ಚಾದರು ಸಹ, ಇಂದಿಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯವಾಗಿ ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಹ, 2000ರ ಪೂರ್ವದ ಸಂಶೊಧಕರು ಹೆಡ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಈ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ (ನಾನೊಮೀಟರ್-ಗಾತ್ರ)ದಲ್ಲಿ ಫೇಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ಡ್ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲೋಹಗಳ ಘನ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಬನ್ ನ ಅಧಾರದ ಸುತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಕೊನೆಯ 2005ರಲ್ಲಿ ಯೋನಿಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌ನ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ, ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಪೈಲೆಟ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಅನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಈ ಪೈಲೆಟ್ ಪ್ಲಾಂಟ್‌ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ವಿಧಾನದ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು, ಇದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಹೊರಹೋಗುವ, ಹಾಗು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಧಾನದ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಹಾಗು ಅದರ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ವಿಧಾನವು ಅತೀ ಸರಳವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿಯು ಸಹ ಇಳಿಕೆಯಾಯಿತು ಹಾಗು ಈ ವಿಧಾನವು ಕಡಿಮೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಈ ವಿಧಾನವು ಹೆಚ್ಚು ವಿಷಕಾರಿಯು ಮತ್ತು ಸಾಧಿತವಲ್ಲದ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ನಾವು ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಉತ್ಪಾತಿಯಾಗುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ (ಸುಮಾರು 5–10 wt% ಹಾಗು ಸುಮಾರು 40 wt% ರಷ್ಟು ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ).<ref name="ChemSystems" /> 2009ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಡಫ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಾರರು ಮತ್ತೊಂದು ಕಿಣ್ವದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು<ref name="G.J. Hutchings 2009">ಜಿ.ಜೆ. ಹಚಿಂಗ್ಸ್ ಎಟ್ ಅಲ್, ಸೈನ್ಸ್, 2009, 323, 1037</ref>. ಈ ಸಂಶೋದನೆಯು ನೇರವಾದ ವಿಧಾನಕ್ಕೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧ ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ [[ಚಿನ್ನ]]-[[ಪಲ್ಲಾಡಿಯಮ್]] ನಂತಹ ನ್ಯಾನೊ ಕಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಹಜ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ನೇರವಾದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಆಮ್ಲ ಮಾಧ್ಯಮದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ತಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗುವ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಹ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನೆ ವಿಭಜನೆಯಾಗುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ, ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ನಂತರವೂ ಸಹ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕೂಡಿಡುವಾಗ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಾಗ ಸ್ಥಿರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ), ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಿಣ್ವಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಚಿನ್ನ-ಪೆಲ್ಲಾಡಿಯಮ್ ಕಿಣ್ವಗಳ ಉಪಯೋಗವು ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಆಮ್ಲವು ಸಹ ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನವು ಇನ್ನು ಸಹ ಬೆಳವಣಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಹಾಗು ಸಧ್ಯದ ಫಲಿತಾಂಶದ ಪ್ರಕಾರ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (ಸುಮಾರು 1–2 wt% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ). ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸಂಶೋಧಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೆಂದರೆ ಈ ವಿಧಾನವು ದುಬಾರಿಯು ಅಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="ChemSystems" /><ref name="G.J. Hutchings 2009" /><ref name="palladium process">https://www.sciencedaily.com/releases/2009/02/090219141507.htm</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1126/science.1168980 | year = 2009 | month = Feb | author = Jennifer K. Edwards, Benjamin Solsona, Edwin Ntainjua N, Albert F. Carley | title = Switching off hydrogen peroxide hydrogenation in the direct synthesis process. | volume = 323 | issue = 5917 | pages = 1037–41 | pmid = 19229032 | journal = [[Science (journal)|Science]]}}</ref> ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋ ಕೆಮಿಕಲ್ ವಿಧಾನವನ್ನು ಡೌ ಕಂಡುಹಿಡಿದನು. ಈ ವಿಧಾನವು ಏಕೈಕ ತುದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೋಶಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಜನ್‌ನ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಟಿಕ್ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಾದ ಸೋಡಿಯಮ್ ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಾಗಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ChemSystems" /> ===ಲಭ್ಯತೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ದ್ರಾವಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ, ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 3 ಹಾಗು 6 wt% ರಷ್ಟು ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ಔಷಧೀಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದಂತಹ ಆಮ್ಲಜನಕ ವಾಯುವಿನ ಅಳತೆಯನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ ಸಹ ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ (ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ); ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಭಜನೆಯಾದ ನಂತರ 20-ಅಳತೆಯ ಒಂದು ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ದ್ರಾವಣವು ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ಆಮ್ಲಜನಕ ಅನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 30 wt% ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿಕ ಅಳತೆಗಳು ಸುಮಾರು 70% ರಿಂದ 98% ವರೆಗೆ ಸಹ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ,ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ >68% ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಬೆಯಾಗಿ ಹಾಗು ಆಮ್ಲಜನಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಹಬೆಯ ತಾಪ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಅದರ ದಟ್ಟನೆ ಸಹ 68% ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ) ಈ ಅಳತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಶುಶ್ರೂಷೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಕ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ಗ್ರಾಹಕರು ಒಂದು ಪರಿಶೀಲನಾ ಪತ್ರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ==ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು== ===ಕೊಳೆಯುವಿಕೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಶಾಖವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ (ಅಳತೆಮೀರಿದ) [[ನೀರು]] ಮತ್ತು ಆಮ್ಲಜನಕವಾಗಿ ಸರಳವಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ: :2 H₂O₂ → 2 H₂O + O₂ ಈ ವಿಧಾನವು ಥರ್ಮೋಡೈನಮಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಇದು Δ''H'' ^<s>o</s> of −98.2&nbsp;kJ·mol⁻¹ ಹಾಗೂ Δ''G'' ^<s>o</s> of −119.2&nbsp;kJ·mol⁻¹ ಮತ್ತು Δ[[S]] of 70.5&nbsp;J·mol⁻¹·K⁻¹ ಹೊಂದಿದೆ. ವಿಭಜನೆಯ ಮಟ್ಟವು ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ದಟ್ಟನೆ ಹಾಗು ತಾಪದ ಮೇಲೆ, ಅಲ್ಲದೆ pH ಹಾಗು ಸ್ಥಿರಕಾರಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಬೆರೆಕೆಗಳ ಮೇಲೂ ಸಹ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ ಅಲ್ಲದೆ ಸಂಕ್ರಮಣ ಲೋಹಹಾಗು ಅದರ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳೆಂದರೆ ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಬೆಳ್ಳಿ. ಅದೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ ಕಿಣ್ವಗಳೆಂದರೆ ಯಕೃತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೆಟಲೇಸ್, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಯಕೃತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ ಅದು [[ಚಯಾಪಚಯ]] ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ವಿಷಕಾರಿ ಸಹಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಹೊರಹಾಕುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಕ್ಸಿಡೇಟಿವ್ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ವಿಭಜನೆಯು ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಿರಕಾರಿಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುವ ಆಮ್ಲಜನಕ ಹಾಗು ಶಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಪಾಯಕರ ಉಪ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ದಟ್ಟವಾಗಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಅದು ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸೂಸುತ್ತದೆ, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ದಹ್ಯ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈ ಟೆಸ್ಟ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಅಥವಾ ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ (ಇದನ್ನು ಹೈ-ಸ್ಟ್ರೆಂತ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಮ್ಲಜನಕದ ಗಾಳಿಯು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು,ಇಲ್ಲದೆ ಹೋದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಭಾವ್ಯ ಒಡಕು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಾದ, Fe²⁺ ಅಥವಾ Ti³⁺ಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಭಜನೆಯು ಅನ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಡಿಕಲ್ ಗಳಾದ HO· (ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್) ಹಾಗು HOO· ಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. H₂O₂ ಹಾಗು Fe²⁺ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಫೆಂಟನ್ಸ್ ರಿಏಜೆಂಟ್ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಮೊತ್ತವೆಂದರೆ ''20-ಗಾತ್ರ'', ಅಂದರೆ, ಒಂದು ಅಳತೆಯಷ್ಟು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾದಾಗ ಅದು 20 ಅಳತೆಯಷ್ಟು ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ''20-ಅಳತೆಯ'' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸುಮಾರು 1.667&nbsp;mol/dm³ (ಮೋಲಾರ್ ದ್ರಾವಣ) ಅಥವಾ ಸುಮಾರು 6% ಗೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಔಷಧಿ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ-ಮೂರರಷ್ಟು ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಅದು ಕಡಿಮೆ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ವೇಗವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ವಿಷಪೂರಿತ ಉಪ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಥಿರಪದಾರ್ಥವಾದ ಅಸಿಟಾನಿಲೈಡ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ===ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ ಮತ್ತು ಅಪಕರ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು=== [[ಕ್ಲೋರಿನ್]], ಕ್ಲೋರಿನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್, ಹಾಗು ಪೊಟಾಶಿಯಮ್ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್ ಇವುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಕ್ಸಿಡ್ಡೈಜರ್ ಎಂದರೆ H₂O₂. ಆದರೂ ಸಹ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಿಂದ, H₂O₂ ಅನ್ನು ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್ ರಾಡಿಕಲ್ಸ್ (.OH) ಆಗಿ ಫ್ಲುರಿನ್ ನ ಜೊತೆಗಿನ ಎರಡನೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. {| class="wikitable" ! [[ಆಕ್ಸಿಡೀಕಾರಕ]] ! [[ಆಕ್ಸಿಡೇಷನ್]] ಪೊಟೆನ್ಷಿಯಲ್, ವಿ |- | [[ಫ್ಲೋರಿನ್]] | 3.0 |- | [[ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್ ರ್ಯಾಡಿಕಲ್]] | −2.8% |- | [[ಓಝೋನ್]] | 2.1 |- | ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ | 1.8 |- | [[ಪೊಟ್ಯಾಷಿಯಂ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್]] | 1-7 |- | [[ಕ್ಲೋನಿನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್]] | 1.5 |- | [[ಕ್ಲೋರೀನ್]] | 1-4 |} ನೀರಿನ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಲವಾರು ಅಸಂಘಟಿತ ಅಯಾನ್‌ಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಅಥವಾ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಾಗ, [[ಆಮ್ಲಜನಕ|ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು]] ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆಮ್ಲೀಯ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ Fe²⁺, Fe³⁺ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಇದರಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ). :2 Fe²⁺(aq) + H₂O₂ + 2 H⁺(aq) → 2 Fe³⁺(aq) + 2H₂O(l) ಮತ್ತು ಸಲ್ಫೈಟ್ (SO₃²⁻) ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗಿ ಸಲ್ಫೇಟ್ (SO₄²⁻) ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, ಆಮ್ಲೀಯ H₂O₂ ಇದರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪೊಟಾಶಿಯಮ್ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್ Mn²⁺ ಆಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ಹೇಗಾದರೂ, ಕೆಲವೊಂದು ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ Mn²⁺, Mn⁴⁺ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗುತ್ತದೆ (MnO₂ಆಗುತ್ತದೆ). ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದರೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸೋಡಿಯಮ್ ಹೈಪೋಕ್ಲೋರೈಟ್ ನ ಜೊತೆಗಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಇದು ಒಂದು ಸೂಕ್ತ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. :NaOCl + H₂O₂ → O₂ + NaCl + H₂O ಕಾರ್ಬನಿಕ ರಸಾಯನ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಒಂದು ಉಪಯೋಗವೆಂದರೆ ಥಿಯೊಈಥರ್‌ಅನ್ನು ಸಲ್ಫೋಕ್ಸೈಡ್ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.{{Citation needed|date=February 2007}} ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮಿಥೈಲ್ ಫಿನೈಲ್ ಸಲ್ಫೈಡ್, ಮಿಥೈಲ್ ಫಿನೈಲ್ ಸಲ್ಫಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಗಿ 18 ಘಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಥನಾಲ್ ನಲ್ಲಿ 99% ರಷ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಅಥವಾ TiCl₃ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ 20 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ):{{Citation needed|date=February 2008}} :Ph-S-CH₃ + H₂O₂ → Ph-S(O)-CH₃ + H₂O ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್-ನ್ಯೂನ ಅಲ್ಕೀನ್ಸ್ ಗಳಾದ ಅಕ್ರಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲ ದ ಎಪಾಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಎರಡನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್-ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಕಿಲ್ಬೊರೇನ್ ನಿಂದ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಆಗಿ ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್‌ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ===ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ರಚನೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ದುರ್ಬಲ ಆಮ್ಲ, ಹಾಗು ಇದು ಹೈಡ್ರೋಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅಥವಾ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಉಪ್ಪು|ಉಪ್ಪುಗಳು]] ಅಥವಾ ಹಲವಾರು ಲೋಹಗಳ ಉಗಮಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ದ್ರವ್ಯಗಳ ದ್ರಾವಣಗಳಾದ ಕ್ರೋಮಿಕ್ ಆಮ್ಲ(CrO₃) ಅಥವಾ ಡೈಕ್ರೋಮೇಟ್ ಉಪ್ಪಿನ ಆಮ್ಲೀಯ ದ್ರಾವಣಗಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ಕೂಡಿಸಿದಾಗ, ಅಸ್ಥಿರ ನೀಲಿ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ CrO(O₂)₂ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರವ್ಯ ದ್ರಾವಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವೇಗವಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕದ ವಾಯುವಾಗಿ ಹಾಗು ಕ್ರೋಮಿಯಮ್ ಉಪ್ಪಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಆನ್ ಅಯಾನ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಪೆರಾಕ್ಸೋಅನಯಾನ್ಸ್ ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಬೊರಾಕ್ಸ್‌ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ಬೊರೇಟ್ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ದೋಬಿಖಾನೆಯ ಮಾರ್ಜಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳುಪಿನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ: :Na₂B₄O₇ + 4 H₂O₂ + 2 NaOH → 2 Na₂B₂O₄(OH)₄ + H₂O H₂O₂ ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲವನ್ನು (RCOOH) ಪೆರಾಕ್ಸಿ ಆಮ್ಲವಾಗಿ (RCOOOH) ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಅಸಿಟೋನ್]] ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಅಸಿಟೋನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಓಜೋನ್‌ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಟ್ರೈಆಕ್ಸೈಡ್ ಇದನ್ನು ಟ್ರೈಆಕ್ಸಿಡೇನ್‌ಎಂದು ಸಹ ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ಯೂರಿಯಾ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಕಾರ್ಬಮೈಡ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಆಮ್ಲ-ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲಗಳನ್ನು ಟ್ರೈಫಿನೈಲ್ ಫಾಸ್ಫೀನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್ ನ ಜೊತೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ H₂O₂ಗೆ "ವಾಹಕವಾಗಿ" ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯತೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನೀರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುರ್ಬಲ ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಸಹ ಅದು ಕೆಲವು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಮ್ಲಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. HF/SbF₅ ನ ಮೇಲಿನ ಆಮ್ಲವು [H₃O₂]⁺ಅಯಾನ್ ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅಸ್ಥಿರ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ರೂಪುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ==ಬಳಕೆಗಳು (ಉಪಯೋಗಗಳು)== ===ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[File:Container JOTU501003 9.jpg|thumb|200px|ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟೇಶನ್‌‌ಗೆ ISO ಟ್ಯಾಂಕ್ ಕಂಟೇನರ್.]] 1994 ರಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 50% ಅಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಕುಸುರಿ-ಹಾಗು ಕಾಗದದ ಬಿಳುಪಿನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು.<ref name="HageLienke">{{cite journal | journal = Angewandte Chemie International Edition | title = Applications of Transition-Metal Catalysts to Textile and Wood-Pulp Bleaching | author = Ronald Hage, Achim Lienke | volume = 45 | issue = 2 | year = 2005 | doi = 10.1002/anie.200500525 | pages = 206–222}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಕ್ಲೋರಿನ್]] ಮೂಲದ ಬಿಳುಪಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುಕೂಲಕರ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಬದಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಬಿಳುಪಿನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಇನ್ನು ಹಲವು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳೆಂದರೆ ಇದನ್ನು ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ ಕಾರ್ಬೋನೇಟ್ ಹಾಗು ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ಬೋರೇಟ್, ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮೆದು ಬಿಳುಪಿಗೆ ದೋಬಿಖಾನೆಯ [[ಮಾರ್ಜಕ|ಮಾರ್ಜಕಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಹಲವಾರು ಕಾರ್ಬನ್ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ಗಳಾದ <nowiki>[[ಪಾಲಿಮರೈಸೇಶನ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಡೈಬೆನ್ಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್|ಪಾಲಿಮರೈಸೇಶನ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಡೈಬೆನ್ಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]]</nowiki> ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಹಲವು ರಾಸಾಯನಿಕ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್ ಗಳಾದ ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲದೊಟ್ಟಿಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಬದಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಪೆರಾಕ್ಸಿ ಆಮ್ಲವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಅಸಿಟಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಹಾಗು ಮೆಟ-ಕ್ಲೋರೋಪೆರಾಕ್ಸಿಬೆನ್ಜೋಯಿಕ್ ಆಮ್ಲ(ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು mCPBA ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ) ಇವುಗಳನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಅಸಿಟಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ಹಾಗು ''ಮೆಟಾ'''' ''<nowiki/>''' -ಕ್ಲೋರೋಬೆನ್ಜೋಯಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಉತ್ಪನ್ನವು [[ಆಲ್ಕೀನ್|ಆಲ್ಕೀನ್‌ಗಳ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಅದರ ಬದಲಿ ಉತ್ಪನ್ನ ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್‌ಆಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.''' PCB ಉತ್ಪನ್ನದ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಮೈಕ್ರೋಟೆಕ್ ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ತಾಮ್ರದ ಮೇಲ್ಪದರದ ಒರಟು ಪದಾರ್ಥದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪುಡಿಯಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲೋಹ-ಮೂಲದ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಮೆಥನಾಲ್ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಮಿಶ್ರಣವು ಅತೀವೇಗದ ಹಬೆಯನ್ನು ಒಂದರಿಂದ ಎರಡು ಸೆಕೆಂಡ್ ಗಳಷ್ಟು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, CO₂ ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚಿನ-ತಾಪದ ಹಬೆಯನ್ನು ಹಲವಾರು ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp |title=Instant steam puts heat on MRSA, Society Of Chemical Industry |access-date=2010-06-03 |archive-date=2009-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105214618/http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp |url-status=deviated |archivedate=2009-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090105214618/http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp }}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಹಬೆಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಿರೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಜೈವಿಕ-ನಿರ್ಮಲೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ-ಪಟ್ಟಾಗಿ ಹಾಗು ಕೈಗವುಸು-ಬಂದರಿನ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯಲ್ಲಿ ಔಷಧೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಾರ್ ಒತ್ತಡಭರಿತ ನೀರಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ(PWRಗಳಲ್ಲಿ) ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಇಂಧನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಸವೆತದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಹಾಗು ವಿಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನ ಮುಚ್ಚುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಹೆಚ್ಚು ಬಲವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾಕಾರಿಗಳ ನಿರ್ವಸನದ ಮುಂಚೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಸವೆತ ಮಾಡುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ಹಾಗು ವಾಯು ಪರಿಶೋಧನೆಯ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ರೂಪುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಯ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ರಾಸಾಯನಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳು=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಿಂದ [[ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್|ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ಅನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಒಂದು ಏಕೈಕ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಿನ ಉಪ-ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯ ಹಾಗು ಪ್ರಮುಖ ಕಡಿಮೆ ಹಣಹೂಡಿಕೆಯ ವಿಧಾನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. "HPPO" (ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಟು ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್)ನ ಎರಡು ಪ್ಲಾಂಟ್ ಗಳು 2008 ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಾರಂಭವನ್ನು ಮಾಡಿದವು: ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಲ್ವೆ ಹಾಗು ಡೌ-BASF ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾಂನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಮತ್ತೊಂದು ಎವಿನಿಕ್ಲ್ ಹೆಡ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಹಾಗು SK ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್‌ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಕೊರಿಯಾನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಲ್ಲಿನ [[ಕಾರ್ಪೊಲಾಕ್ಟಮ್]] ನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಫಿನಾಲ್]] ಹಾಗು [[ಎಪಿಕ್ಲೊರೋಹೈಡ್ರಿನ್‌|ಎಪಿಕ್ಲೊರೋಹೈಡ್ರಿನ್‌ನ]] ಬಳಕೆ ಸಂಭವನೀಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ===ಜೈವಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[ಬೊಂಬಾರ್ಡೀರ್ ಬೀಟಲ್]] [[ಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್‌|ಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್‌ನ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಬೇರೊಂದು ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳೆಯುವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬಳಸುವ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಹ ಒಂದು. ''[[ನೇಚರ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಷಿತವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಲೇಖನದಂತೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಪ್ರತಿರಕ್ಷಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ]] ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. [[ಜೀಬ್ರಾ ಮೀನಿ|ಜೀಬ್ರಾ ಮೀನಿನಲ್ಲಿ]] ಅಂಗಾಂಶಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ನಂತರ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದು [[ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳಿಗೆ]] ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅಲ್ಲಿ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಸುವ ಅನುವಂಶಿಕ ಧಾತುಗಳು ದುರ್ಬಲವಾದಾಗ, ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಅನುವಂಶಿಕ ಧಾತುಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮೀನಿನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಹಾಗು ಅದೇ ವಿಧಾನವು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಯಿತು. [[ಅಸ್ತಮಾ]] ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿನ ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯವಂತ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಅಂಶ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೇಚರ್ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇದನ್ನು ಅಸ್ತಮಾ ರೋಗಿಗಳ ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನೋಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/8078525.stm|title=Natural bleach 'key to healing' |date=6 June 2009|publisher=BBC News|accessdate=2009-07-02}}</ref><ref name="Nature zebra">{{cite journal|last=Niethammer|first=Philipp|coauthors=Clemens Grabher, A. Thomas Look & Timothy J. Mitchison|date=3 June 2009|title=A tissue-scale gradient of hydrogen peroxide mediates rapid wound detection in zebrafish|journal=Nature|volume=459|pages= 996–999 |issn=doi=10.1038/nature08119|url=http://www.nature.com/nature/journal/v459/n7249/full/nature08119.html|accessdate=2009-07-02|doi=10.1038/nature08119|url=http://www.nature.com/nature/journal/v459/n7249/full/nature08119.html|accessdate=2009-07-02|pmid=19494811|issue=7249|pmc=2803098|doi_brokendate=2010-01-09}}</ref> ===ದಿನಬಳಕೆಯ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[File:Hydrogen peroxide 35 percent on skin.jpg|thumb|alt=Fingertips|35% H2O2ನಿಂದ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಚರ್ಮ]] * ತೆಳುಗೊಳಿಸಿದ H₂O₂ (3% ಹಾಗು 12%ರ ಮಧ್ಯ)ಅನ್ನು [[ಅಮೋನಿಯಮ್ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಸೈಡ್]] ನ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನ [[ಕೂದಲನ್ನು]] ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು "[[ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಬ್ಲೊಂಡೆ]]" ಎಂಬ ಪದಸಮುಚ್ಚಯದಿಂದ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಇದು ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೋಕಿದಾಗ ಹೀರಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಸ್ಠಳೀಯವಾಗಿ ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ [[ಕೆಪಿಲ್ಲರಿ]] [[ಎಂಬಾಲಿಸಮ್‌|ಎಂಬಾಲಿಸಮ್‌ನ]] ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಚರ್ಮ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. * ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇಡುವ ಮೂಳೆಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ 3% H₂O₂ ಅನ್ನು ಗಾಯಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಚಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ, ನಾಶವಾದ ಅಂಗಾಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿನ [[ನಾಶವಾದ ಅಂಗಾಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ವಿಧಾನದ]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಿಧಾನಗತಿಯ(ಸಣ್ಣ ಪೀಪಾಯಿ) ಗಾಯದ ರಕ್ತಸ್ರಾವ/ಸೋರಿಕೆಯನ್ನು ಸಹ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೊಸದಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದ ಚರ್ಮದ ಕೋಶಗಳನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿ ಕಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಗಾಯವನ್ನು ವಾಸಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2022-10-16 |archive-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214114412/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 |url-status=deviated |archivedate=2013-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214114412/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 }}</ref> ಅಲ್ಲದೆ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಪ್ರತಿಕೂಲ ದ್ರಾವಣಗಳು ಸೇವನೆಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. * ನಾಯಿಗಳು ವಿಷಕಾರಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು (ಉ.ದಾ ಇಲಿ ಪಾಷಾಣ),ವನ್ನು ಆಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಸೇವಿಸಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀಡಿದರೆ ಇದು ವಾಂತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.petplace.com/dogs/how-to-induce-vomiting-emesis-in-dogs/page1.aspx How to Induce Vomiting (Emesis) in Dogs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212010816/http://www.petplace.com/dogs/how-to-induce-vomiting-emesis-in-dogs/page1.aspx |date=2015-02-12 }}</ref> * 3% H₂O₂ ಅನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಹೊಸ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಗು ಇತರ ಕಲೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಿಸಿ ನೀರಿಗೆ ತಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತದ ಜೊತೆ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ತಣ್ಣೀರು ಹಾಗು ಮಾರ್ಜಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ [[ಫುಡ್ ಹಾಗು ಡ್ರಗ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಶನ್]] (ಎಫ್ ಡಿ ಎ) ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ನಿಯಂತ್ರಕ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು (ಎಲ್ ಆರ್ ಪಿ) ಹೊಂದಿರುವ ಔಷಧಿಯಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದನ್ನು ಮೀನು ಹಾಗು ಮೀನಿನ ಮೊಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬರುವ ಶಿಲೀಂದ್ರಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ([[ಎಕ್ಟೊಪ್ಯಾರಾಸೈಟ್]] ನೋಡಿ.) * [[ಹೈಡ್ರೋಫೋನಿಕ್ಸ್]] ಅನ್ನು ಬಳಸುವ ಕೆಲವು ತೋಟಗಾರಿಕೆಯವರು ಹಾಗು ಬಳಕೆದಾರರು ದುರ್ಬಲ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ("ಸ್ಪಾನಿಶ್ ದ್ರಾವಣ ") ವನ್ನು ದ್ರಾವಣವನ್ನು ತೆಳುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ತೀವ್ರತರವಾದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಸಸ್ಯದ ಬೇರಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು [[ಬೇರಿನ ಕೊಳೆಯುವಿಕೆಯನ್ನು]] ಗುಣಪಡಿಸಲು ಸಹಾಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ (ಆಮ್ಲಜನಕದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬೇರಿನ ಕೋಶಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ) ಹಾಗು ಹಲವಾರು ಕೀಟಗಳ ವಿರುಧ್ದವಾಗಿಯು ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.socalplumeriacare.com/Faqs/F-7.pdf | title = Hydrogen Peroxide and Horticulture | first = Bryce | last = Fredrickson | accessdate = 2009-01-25 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.using-hydrogen-peroxide.com/peroxide-garden.html Ways to use hydrogen peroxide in the garden]</ref> ಕೆಲವೊಂದು ಹಕ್ಕುಹೇಳಿಕೆಗಳಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡುವಂತಹ ಶ್ರೀಮಂತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸಹ ನಡೆದಿವೆ.<ref>[http://www.sciencedirect.com/ Oxygation Unlocks Yield Potentials of Crops in Oxygen-Limited Soil Environments Advances in Agronomy, Volume 88, 2005, Pages 313-377 Surya P. Bhattarai, Ninghu Su, David J. Midmore]</ref> * ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಮೀನಿನ ಸಂಸ್ಕರಣಾಕಾರರ ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಮೀನುಗಳಿಗೆ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ದೊರಕಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.great-lakes.org/Wkly_news/07-07-03.html#Oxygen Great-lakes.org]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.fws.gov/midwest/ashland/mtan/mtan_35.html#Guide%20to%20Drug,%20Vaccine,%20and%20Pesticide%20Use%20in%20Aquaculture |title=fws.gov |access-date=2010-06-03 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423084723/http://www.fws.gov/midwest/ashland/mtan/mtan_35.html#Guide%20to%20Drug,%20Vaccine,%20and%20Pesticide%20Use%20in%20Aquaculture |url-status=dead }}</ref> [[ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಾದ]] [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್|ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್‌ಗೆ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. * ಕೊಳಕು ನೀರಿನ ಹಾಗು ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳಿಂದ ಹೊರಸೂಸುವ ಜೈವಿಕ-ಸಂಭಂದಿತ ವಾಸನೆ ಹಾಗು ಸಲ್ಫೈಡ್ ಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಅಶುದ್ಧ ನೀರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಮುಂಚೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಮಯವೆಂದರೆ 30 ನಿಮಿಷದಿಂದ 5 ಘಂಟೆಗಳಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಜೈವಿಕ ವಾಸನೆಗಳ ಬಯೋ-ಉತ್ಕರ್ಷನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕ ಹಾಗು ನೀರನ್ನು, ಅಲ್ಲದೆ ಕರಗುವ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ಜೀವ ರಸಾಯನಿಕ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು( BOD)ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಅಡಿಗೆ ಸೋಡಾ]] ಹಾಗು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಕೈ ಮಾರ್ಜಕಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು [[ಕೆಟ್ಟ|ಕೆಟ್ಟದಾದ]] ವಾಸನೆಯನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ತೆಗೆಯುತ್ತದೆ.<ref>Chemist Paul Krebaum claims to have originated the formula for use on skunked pets at [http://home.earthlink.net/~skunkremedy/home/ Skunk Remedy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160115224252/http://home.earthlink.net/~skunkremedy/home/ |date=2016-01-15 }}</ref> * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಫಿನೈಲ್ ಆಗ್ಸಲೇಟ್ ಎಸ್ಟರ್|ಫಿನೈಲ್ ಆಗ್ಸಲೇಟ್ ಎಸ್ಟರ್‌ನ]] ಜೊತೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದು [[ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಕೋಲಿನ|ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಕೋಲಿನಲ್ಲಿ]] [[ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ]] ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಒಂದು ಸೂಕ್ತ ಬಣ್ಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಎಸ್ಟರ್ ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಅಸ್ಥಿರ CO₂ [[ದ್ವಿಕಣ|ದ್ವಿಕಣವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಉದ್ರೇಕಿಸಿ ಉದ್ರೇಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ; ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅದು ತಳಹದಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ ನಂತರ [[ವೇಗವಾಗಿ ಸಡಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ]] ಹಾಗು [[ಫೋಟಾನ್]] (ಬೆಳಕ)ನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ===ತೇಲುವಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಉಪಯೋಗ === {{more|High test peroxide}} [[File:Rocket Belt Propulsion.svg|thumb|200px|ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ (ಜೆಟ್ ಪ್ಯಾಕ್ಸ್ ನೋಡಿ).]] H₂O₂ ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟವನ್ನು HTP ಅಥವಾ [[ಹೈ ಟೆಸ್ಟ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಮೋನೊ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್]] (ಇಂಧನದ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡದೆ) ಅಥವಾ [[ಬಯೋಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ರಾಕೆಟ್|ಬಯೋಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ರಾಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಭಾಗವಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಮೋನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್‌ನ ಅನುಕೂಲವೆಂದರೆ 70–98+% ರಷ್ಟು ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಹಬೆ ಹಾಗು ಆಮ್ಲಜನಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಶಕಗಳಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ಅಥವಾ ಪ್ಲಾಟಿನಮ್ ಪರದೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ ಕೊಠಡಿಗೆ ಹಾಯಿಸಿದಾಗ ಅದು ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ 600 °Cರಷ್ಟು ಆವಿಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು [[ತುದಿಯಲ್ಲಿ]] ಉಂಟಾಗುವ[[ನೂಕುನುಗ್ಗಲಿನಿಂದ]] ಹೊರಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೋನೊ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ H₂O₂ ಗರಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ 161 s (1.6 [[kN·s]]/kg) ರಲ್ಲಿ (''I'' _sp)ರಷ್ಟು [[ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾದ ರಭಸವನ್ನು]] ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕನಿಷ್ಟ-ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೊನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಹೈಡ್ರಜಿನ್]] ಗಿಂತ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು [[ವಿಷಕಾರಿ]] ಅಲ್ಲ. [[ಬೆಲ್ಲ್ ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್|ಬೆಲ್ಲ್ ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಮೊನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. H₂O₂ ನ ದ್ವಿಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಇಂಧನವನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಉರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಧನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ ರಭಸವನ್ನು 350 s (3.5&nbsp;kN·s/kg) ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಪಾದಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾದ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದ್ರವ ಆಮ್ಲಜನಕಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಂದರೆ ''I'' _sp ರಷ್ಟನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ದಟ್ಟವಾದ, ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದ, ಉರಿತವನ್ನು ನೀಡದ ಹಾಗು ಇದನ್ನು ವಾಯು ಚಕ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ''ಮುಚ್ಚಿದ ಗಾಳಿ'' ಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ತಣ್ಣನೆಯ ರಾಕೆಟ್ ಇಂಜಿನ್‌ಗಳ ಪುನಃ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಯುದ್ಧ II ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ ರಾಕೆಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ(ಉ ದಾ [[ಟಿ-ಸ್ಟಾಫ್]],ನಲ್ಲಿ [[Me-163|Me-163ಗೆ]] ಸಮರ್ಥಕವಾದ ಆಕ್ಸಿ ಕ್ವಿನೋಲಿನ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು), ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು, ಹಾಗು ಕಡಿಮೆ-ಬೆಲೆಯ ಬ್ರಿಟೀಷ್ [[ಬ್ಲಾಕ್ ನೈಟ್]] ಹಾಗು [[ಬ್ಲಾಕ್ ಆರೊ|ಬ್ಲಾಕ್ ಆರೊಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಯಿತು. 1940 ಹಾಗು 1950ರಲ್ಲಿ, [[ವಾಲ್ಟರ್]] [[ಗಾಲಿ|ಗಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಸಬ್ ಮರೈನ್|ಸಬ್ ಮರೈನ್‌ಗಳು]] ಮುಳುಗಿದಾಗ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಶಬ್ಧವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಹಾಗು ಅದರ ಬಳಕೆಯನ್ನು [[ಡೀಸೆಲ್-ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್]] ಶಕ್ತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಬಹಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವು [[ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಗಳಾಗಿ ಹಾಗು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬಹಳಷ್ಟು [[ನೌಕಾದಳದವರು]] ಅದನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿಯೆಂದು ಅದರ ಬಳಕೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದರು. [[HMSಸಿಡಾನ್|HMS''ಸಿಡಾನ್'']] ಹಾಗು [[ರಷಿಯನ್ ಸಬ್ ಮರೈನ್ಕರ್ಸ್ಕ್|ರಷಿಯನ್ ಸಬ್ ಮರೈನ್''ಕರ್ಸ್ಕ್'']]ಗಳ ಮುಳುಗುವಿಕೆಗೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸೋರಿಕೆಯೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಆಪಾದಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಶೋಧನೆಗೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಜಾಪನೀಸ್ ನೌಕಾದಳದ ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳ ಬಳಕೆಗಳಲ್ಲಿ, H₂O₂ ನ ಮಟ್ಟವು ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ ಕೊಳವೆಗಳ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಬಲ-ಕೋನದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿರುವುದರಿಂದಾಗಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಬ್ ಮರೈನ್ ಗಳ ಹಾಗು ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ಪೋಟಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. SAAB ಅಂತರ್ಜಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟ 2000ವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು. ಈ ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕವನ್ನು, ಸ್ವೀಡಿಶ್ ನೌಕಾದಳವು ಪಿಸ್ಟನ್ ಇಂಜಿನ್ ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ ಯನ್ನು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಹಾಗು ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯುತವಾಗಿ ಬಳಸಿತು ಹಾಗು [[ಸೀಮೇಎಣ್ಣೆಯನ್ನು|ಸೀಮೇಎಣ್ಣೆಯನ್ನುದ್ವಿಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್]] ನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಧನವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite journal|last=Scott|first=Richard |date=November, 1997|title=Homing Instincts|journal=Jane's Navy Steam generated by catalytic decomposition of 80-90 % hydrogen peroxide was used for driving the turbopump turbines of the V-2 rockets, the X-15 rocketplanes, the early Centaur RL-10 engines and is still used on [[Soyuz (rocket family)|Soyuz]] for that purpose to-day. International|url=http://babriet.tripod.com/articles/art_hominginstinct.htm}}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ವಿರಳವಾಗಿ ಏಕ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಇಂಜಿನ ಗಳಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು[[ಎತ್ತರ ನಿಯಂತ್ರಕ|ಎತ್ತರ ನಿಯಂತ್ರಕವಾಗಿ]] [[ರಭಸ ನಿಯಂತ್ರಕ|ರಭಸ ನಿಯಂತ್ರಕವಾಗಿ]] ಇಂದಿಗೂ ಸಹ ಕೆಲವೊಂದು [[ಉಪಗ್ರಹ|ಉಪಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳು ಸುಲಭ ನಿಯತ್ರಕಗಳಾಗಿವೆ, ಹಾಗು ಇಂಧನಕ್ಕೂ ಸಹ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಹೈಡ್ರಜಿನ್ ನೂಕುನುಗ್ಗಲಿನ ಮುಂಚಿನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲು ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, [[ಹೈಡ್ರಜಿನ್|ಹೈಡ್ರಜಿನ್‌ನ]] ಹೆಚ್ಚು [[ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ವೇಗದಿಂದ]] ಹಾಗು ಕಡಿಮೆ ವೇಗದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಕಾಶಮಂಡಲದ ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು FDA ಯು ಒಂದು [[ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವನಾಶಕ|ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವನಾಶಕವೆಂದು]] ''[[ಜೆನೆರಲಿ ರೆಕಗ್ನೈಸ್ಡ್ ಆಸ್ ಸೇಫ್]]'' (GRAS)ನಲ್ಲಿ, ಹಾಗು ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಳಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|title=Sec. 184.1366 Hydrogen peroxide|publisher=U.S. Government Printing Office via GPO Access|url=http://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm|date=2001-04-01|accessdate=2007-07-07}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಗುಣದಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು [[ಕೊಳೆನಾಶಕವಾಗಿ]] ಹಾಗು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ನಾಶಕನಾಗಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಹೇಗಾದರೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಹಲವಾರು ಪ್ರತಿವಿರೋಧಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದರ ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಸಹ, ಅದನ್ನು ಈಗಲೂ ಸಹ ಹಲವಾರು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ, ವೈದ್ಯರು ಹಾಗು ದಂತವೈದ್ಯರು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಹಲವಾರು ಇತರ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಕೊಳೆನಾಶಕಗಳಂತೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತೆರೆದ ಗಾಯಗಳ ಅಂಗಾಂಶಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಹಾನಿಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ನಾಳಗಳ ರಕ್ತಸ್ರಾವವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ (ಒರಟಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಸಣ್ಣ ನಾಳಗಳಲ್ಲಿಯ ನಿಧಾನಗತಿಯ ರಕ್ತ ಸೋರಿಕೆ), ಹಾಗು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಸಹ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಮ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ [[ಅಡಿಗೆ ಸೋಡಾ]] ಹಾಗು ಉಪ್ಪಿನ ಜೊತೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ದಂತಮಾರ್ಜಕವಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|last=Shepherd|first=Steven|publisher=FDA Consumer|title=Brushing Up on Gum Disease|url=http://www.fda.gov/bbs/topics/CONSUMER/CON00065.html|accessdate=2007-07-07|archive-date=2007-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514102017/http://www.fda.gov/bbs/topics/CONSUMER/CON00065.html|url-status=dead}}</ref> * ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು [[ಬೆಂಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್|ಬೆಂಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ಅನ್ನು]] [[ಕಲೆಗಳನ್ನು|ಕಲೆಗಳನ್ನುಗುಣಪಡಿಸಲು]] ಸಹ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal|last=Milani|first=Massimo|coauthors=Bigardi, Andrea; Zavattarelli, Marco|year=2003|title=Efficacy and safety of stabilised hydrogen peroxide cream (Crystacide) in mild-to-moderate acne vulgaris: a randomised, controlled trial versus benzoyl peroxide gel|url=http://www.ingentaconnect.com/content/libra/cmro/2003/00000019/00000002/art00010|journal=Current Medical Research and Opinion|volume=19|issue=2|pages=135–138(4)|doi=10.1185/030079902125001523|format={{dead link|date=January 2010}}|access-date=2010-06-03|archive-date=2007-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001191952/http://www.ingentaconnect.com/content/libra/cmro/2003/00000019/00000002/art00010|url-status=dead}}</ref> * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ [[ವಾಂತಿಯನ್ನು]] ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite encyclopedia|title=Drugs to Control or Stimulate Vomiting|encyclopedia=Merck Veterinary manual|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/190303.htm|publisher=[[Merck & Co.]], Inc|year=2006|access-date=2010-06-03|archive-date=2016-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324233045/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F190303.htm|url-status=dead}}</ref> ;ಇತರ ಬಳಕೆಗಳು * [[ಅಮೇರಿಕನ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೊಸೈಟಿ|ಅಮೇರಿಕನ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೊಸೈಟಿಯ]] ಪ್ರಕಾರ "ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸುರಕ್ಷಿತ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅಥವಾ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಅನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಲು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಯಾವ ಅಧಾರವು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು", ಅಲ್ಲದೆ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ "ನುರಿತ ವೈದ್ಯರ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಆಧಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಹೊಸ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವಲಂಬಿಸಬೇಕಾಗಿ" ಸಲಹೆಯನ್ನು ನೀಡಿದರು.<ref>{{cite journal|title=Questionable methods of cancer management: hydrogen peroxide and other 'hyperoxygenation' therapies |journal=CA: a cancer journal for clinicians|volume=43|issue=1|pages=47–56|year=1993|pmid=8422605|doi=10.3322/canjclin.43.1.47}}</ref> * ಮತ್ತೊಂದು ವಿವಾದಿತ ಇತರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಧಾನವೆಂದರೆ 1% ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಒಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವು|ಒಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ]]. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಆಂತರಿಕ ಬಳಕೆಯು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ [[ರಕ್ತದ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ]] ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುವ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಅದರ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದಾಗಿ ಹಲವಾರು ಜೀವಗಳ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|last=Cooper|first=Anderson|title=A Prescription for Death?|publisher=CBS News|date=2005-01-12|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/12/60II/main666489.shtml|accessdate=2007-07-07|archive-date=2007-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070717085909/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/12/60II/main666489.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Mikkelson|first=Barbara|title=Hydrogen Peroxide|url=http://www.snopes.com/medical/healthyself/peroxide.asp|publisher=Snopes.com|date=2006-04-30|accessdate=2007-07-07}}</ref> *''[[ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಆಕ್ಸಿಜನ್ (ಸಪ್ಲಿಮೆಂಟ್)]] ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ'' ==ಸುರಕ್ಷತೆ== ನಿಯಂತ್ರಣ ಹಲವು, ಆದರೆ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ, ಅಂದರೆ 3%ರಷ್ಟು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಹಾಗು ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ ಅದರ ಬಳಕೆ ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅದು [[ಮಟೀರಿಯಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಡಾಟಾ ಶೀಟ್]] (MSDS) ನ ಸಹಯೋಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ಆಕ್ರಮಣ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದು ಮನುಷ್ಯನ ಚರ್ಮವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ಹಲವಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. [[ರೆಡ್ಯೂಸಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿ]] ಇದ್ದಾಗ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ H₂O₂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅಂದರೆ 40% ಕ್ಕಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹರಿವನ್ನು, D001 ಅಪಾಯಕಾರಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗ ಅದು DOT ಉತ್ಕರ್ಷಕಕ್ಕೆ ಸರಿದೂಗುತ್ತದೆ. EPA ರಿಪೋರ್ಟಬಲ್ ಕ್ವಾಂಟಿಟಿ (RQ) ನ ಪ್ರಕಾರ D001ನ ಅಪಾಯಕಾರಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುಗಳು 100 ಪೌಂಡ್, ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಗ್ಯಾಲನ್ ಗಳಷ್ಟಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತಣ್ಣನೆಯ, ಒಣಗಿದ, ಹೆಚ್ಚಿನ-ಶುದ್ಧ ಗಾಳಿ ಬರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಸುಡುವ ಅಥವಾ ದಹಿಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು.<ref>{{Cite web |url=http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html |title=Hydrogen Peroxide MSDS |access-date=2010-06-03 |archive-date=2007-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220182909/http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html |url-status=deviated |archivedate=2007-12-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071220182909/http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html }}</ref> ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತೋರಿಸದಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಸ್ಟೈನ್ಲೆಸ್ಸ್ ಸ್ಟೀಲ್ ಅಥವಾ ಗಾಜಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು (ಇತರ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಕೆಲವು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಗಳು ಹಾಗು ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಮ್ ಮಿಶ್ರ ಲೋಹಗಳು ಸಹ ಸೂಕ್ತವಾಗಿವೆ).<ref>[http://www.ozoneservices.com/articles/004.htm Ozonelab Peroxide compatibility]</ref> ಇದನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ವೇಗವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಅಪಾರದರ್ಶಕ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು ಹಾಗು ಆದ್ದರಿಂದ ಔಷಧೀಯ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಸೋಸುವ ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಬಾಟಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url = http://www.truthorfiction.com/rumors/h/hydrogen-peroxide.htm |title = The Many Uses of Hydrogen Peroxide-Truth! Fiction! Unproven! |accessdate = 2008-06-30 |archive-date = 2008-07-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080701032525/http://www.truthorfiction.com/rumors/h/hydrogen-peroxide.htm |url-status = dead }}</ref> ಶುದ್ಧ ಅಥವಾ ತೆಳು ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಹಲವಾರು ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುವುದು: * '''ಸ್ಪೋಟಕ ಹಬೆಗಳು.''' ಸುಮಾರು 70% ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿನ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ, 70&nbsp;°C (158&nbsp;°F) ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆವಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. {{Citation needed|date=July 2008}}ಕುದಿಯುವ ದ್ರಾವಣವು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಹಬೆಯ ಸ್ಪೋಟಕವನ್ನು ([[BLEVE]] ಉಳಿದಂತಹ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಭಾಷ್ಪೀಕರಣ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. * '''ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು.''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್‌ಗಳಾದ ಗ್ರೀಸ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಪೋಟಕಗಳು ತಯಾರಾಗುತ್ತವೆ. ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಾದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ಪೋಟಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು [[ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್]], [[ಕೀಟೋನ್]], [[ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಸಿಡ್]], (ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ಅಸಿಟಿಕ್ ಆಸಿಡ್]]), [[ಅಮೈನ್|ಅಮೈನ್‌ಗಳು]] ಹಾಗು [[ಫಾಸ್ಪರಸ್|ಫಾಸ್ಪರಸ್‌ನ]] ಜೊತೆಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.{{Citation needed|date=June 2007}} * '''ವೇಗವಾದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ.''' ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಬಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ (ಅಥವಾ ಇತರ ಸುಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ) ಬಿದ್ದಾಗ, ಮೊದಲು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಮಟ್ಟವು ಒಂದು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವವರೆಗೆ ನೀರು ಆವಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥವು ವೇಗವಾಗಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.ntsb.gov/publictn/2000/HZB0001.htm |title=NTSB - Hazardous Materials Incident Brief |access-date=2010-06-03 |archive-date=2011-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110128034212/http://www.ntsb.gov/publictn/2000/hzb0001.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg |title=Armadilloaerospace material tests with HTP |access-date=2010-06-03 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928171928/http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg |url-status=deviated |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928171928/http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg }}</ref> * '''ನಾಶಕಾರಿ.''' ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ (>50%) ನಾಶಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ದಿನಬಳಕೆಯ ದ್ರಾವಣಗಳು ಸಹ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ,[[ಮ್ಯೂಕಸ್ ಪದರದಲ್ಲಿ]] ಹಾಗು ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಉರಿತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref>ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಇದನ್ನು ನೋಡಿ [http://www.jtbaker.com/msds/englishhtml/h4070.htm MSDS for a 3% peroxide solution].</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯನ್ನು(3% ದ್ರಾವಣದ ಹತ್ತರಷ್ಟು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸೇವನೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. 10% ರಷ್ಟು ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಒಳಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಹಲವಾರು ಶ್ವಾಸಕೊಶಕ್ಕೆ ಸಂಭಂದಿಸಿದ ಉರಿತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.{{Citation needed|date=June 2007}} * '''ಬಿಳುಪಿನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ''' ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಅಂದರೆ 3% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ಹಲವಾರು ವಿಧದ ಅಂದರೆ ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದವರೆಗಿನ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಮುಖವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸುವ ಅಥವಾ ಕಾಂಟಾಕ್ಟ್ ಲೆನ್ಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ಇತರ ಪದರಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಗ ಹರಡುತ್ತದೆ. * '''ಆಂತರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು.''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು 3% ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಾಯಿಯ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಔಷಧಿಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಅದು "ಉರಿತ ಹಾಗು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿನ ಗುಳ್ಳೆಗಳು, (ಅದನ್ನು [[ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಗಂಟಲು|ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಗಂಟಲುಎಂದು]] ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ)ಗಂಟಲು ಮತ್ತು ಜಠರದಲ್ಲಿನ ಗುಳ್ಳೆಗಳು", ಅಲ್ಲದೆ "ಜಠರದಲ್ಲಿ ನೋವು, ವಾಂತಿ ಹಾಗು ಡೈಯೇರಿಯ"ಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref>[http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm Hydrogen Peroxide, 3%. ][http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm 3. ][http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm Hazards Identification] Southeast Fisheries Science Center, daughter agency of [[NOAA]].</ref> * '''ಆವಿಯ ಒತ್ತಡ''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆವಿಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ(1.2 kPa ನಷ್ಟು 50 ^oC ನಲ್ಲಿ[CRC ರಸಾಯನಿಕ ಹಾಗು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೈಪಿಡಿ,76 ನೇ ಮುದ್ರಣ, 1995-1996]) ಹಾಗು ಆವಿಯನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕಣ್ಣುಗಳು ಹಾಗು ಉಸಿರಾಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಉರಿತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಎನ್ ಐ ೦ ಎಸ್ ಹೆಚ್ ಜೀವಕ್ಕೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಮಿತಿ (ಐ ಡಿ ಎಲ್ ಹೆಚ್) ಕೇವಲ 75 ppm. [http://www.cdc.gov/niosh/idlh/intridl4.html ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಜೀವಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕರವಾದ ಅಥವಾ ಆರೋಗ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಮೇಲಿನ ಲೇಖನ (IDLH): NIOSH &#91;http://www.cdc.gov/NIOSH/National ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್&#93; ರಸಾಯನಿಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಹಾಗು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ IDLH ಬೆಲೆಗಳ ಲೇಖನ (as of 3/1/95)]. ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಪಿಪಿಎಮ್ ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ತೆರೆದಿಟ್ಟರೂ ಸಹ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಶಾಶ್ವತ ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒ ಎಸ್ ಹೆಚ್ ಎ [http://www.osha.gov ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೀಶನ್] ಇದು ಸುಮಾರು ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳಷ್ಟು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜು 1.0 ಪಿಪಿಎಮ್ ನ ತೆರೆದಿಡಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ (29 CFR 1910.1000, ಟೇಬಲ್ Z-1) ಹಾಗು "ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಸಹ,ಅದು ಮಾನವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಭದಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಾಗಿದೆ, ಎಂದು ಎ ಸಿ ಜಿ ಐ ಹೆಚ್ [http://www.acgih.org ಅಮೇರಿಕನ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಹೈಜಿನೀಸ್ಟ್] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದೆ.[2008ರ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗು ಭೌತಿಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು & ಜೈವಿಕ ತೆರೆದಿಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಬೆಲೆಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಎ ಸಿ ಜಿ ಐ ಹೆಚ್, ನಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಗರಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ವಸ್ತುಗಳು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಹಾಗು ಹಬೆಯು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಗಾಳಿ ಅಥವಾ ಆವಿಯ ಭಾಷ್ಪೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಗಾಳಿಯು ದೊರಕುತ್ತಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೊ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಲು ಇದನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಹಬೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಗೆ ನಿರಂತರ ಹಬೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಹಲವಾರು ಸರಬರಾಜುದಾರರು ಇದ್ದಾರೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅಂಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ OSHA [http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hydrogenperoxide/recognition.html ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್ ಗೈಡ್ಲೈನ್ ಫಾರ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612114616/http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hydrogenperoxide/recognition.html |date=2011-06-12 }} ಹಾಗು ATSDR [http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg174.html ಏಜೆನ್ಸಿ ಫಾರ್ ಟಾಕ್ಸಿಕ್ ಸಬ್ಸ್ಟಾನ್ಸಸ್ ಹಾಗು ಡಿಸೀಸ್ ರೆಜಿಸ್ಟ್ರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011184239/http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg174.html |date=2003-10-11 }} ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. * '''ಚರ್ಮ ರೋಗಗಳು.''' ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚರ್ಮದ ವರ್ಣದ್ರವ್ಯವು ನಶಿಸಿ ಹೋಗಿ [[ವಿಟಿಲಿಗೊ]] ಎಂಬ ಚರ್ಮ ರೋಗವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 0.5-1% ರಷ್ಟು ಜನರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನವು ಚರ್ಮದ ಹೊರಪದರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗು ರಕ್ತದಲ್ಲಿ H₂O₂ ನ ಮಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದು ರೋಗದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಗುಣಲಕ್ಷಣ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.vitiligo.eu.com/turmeric.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-06-03 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710203712/http://www.vitiligo.eu.com/turmeric.htm |url-status=dead }}</ref> ===ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಘಟನೆಗಳು=== * ಜುಲೈ 16, 1934 ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ[[ಕುಮ್ಮರ್ಸ್ಡಾರ್ಫ್‌|ಕುಮ್ಮರ್ಸ್ಡಾರ್ಫ್‌ನಲ್ಲಿ]], ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದ ರಾಕೆಟ್ ಸ್ಪೋಟಿಸಿ, ಮೂರು ಜನರ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, [[ವರ್ನರ್ ವಾನ್ ಬ್ರಾನ್]] ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಗುವ ರಾಕೆಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಶಕವಾಗಿ ಬಳಸದಿರಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. * ಅಕ್ಟೊಬರ್ 28, 1998 ರಲ್ಲಿ ಓರ್ಲಾಂಡೊ ಇಂದ ಮೆಫಿಸ್ ಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುವ್ಯ ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್ ನ ವಿಮಾನ 957 ಹಾಗು ಅದರ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ವಾಯುವ್ಯ ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್ ನ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸೋರಿಕೆ ಇಂದಾಗಿ ಹಲವಾರು ಜನರು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡರು.<ref>Hazardous Materials Incident Brief DCA-99-MZ-001, [http://www.ntsb.gov/publictn/2000/HZB0001.htm "Spill of undeclared shipment of hazardous materials in cargo compartment of aircraft"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128034212/http://www.ntsb.gov/publictn/2000/hzb0001.htm |date=2011-01-28 }}. pub: National Transportation Safety Board. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 28, 1998; ಮೇ 17, 2000ರಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> * [[ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]], [[ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಶಿಬಿರ|ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿನ]] [[ನಾಜಿ|ನಾಜಿವೈದ್ಯರು]] ಮಾನವನ ಪದಾರ್ಥಗಳ ನಾಶದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಬಳಕೆಯ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web | title=The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide | publisher=Robert Jay Lifton | url=http://www.holocaust-history.org/lifton/LiftonT257.shtml | accessdate=1 November 2007 | archive-date=15 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070915150623/http://www.holocaust-history.org/lifton/LiftonT257.shtml | url-status=dead }}</ref> * [[21 ಜುಲೈ2005 ಲಂಡನ್ ಸ್ಪೋಟಕದಲ್ಲಿ|21 ಜುಲೈ2005 ಲಂಡನ್ ಸ್ಪೋಟಕದಲ್ಲಿನ]] ಬಾಂಬ್‌ನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಗೆ ಅದರಲ್ಲಿನ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇರುವುದು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>Four Men Found Guilty in Plot to Blow Up London's Transit System, [http://www.foxnews.com/story/0,2933,288631,00.html "FOXNews.com"]. ಜುಲೈ 12, 2007.</ref> * [[ರಷ್ಯಾದ]] ಸಮುದ್ರಾಂತರಗಾಮಿ [[K-141 ಕುರ್ಸ್ಕ್]] ಕಪಟ ನೌಕಾ ಸ್ಫೋಟಕಗಳನ್ನು [[ಪಿಯೊಟರ್ ವೆಲಿಕಿ]], [[ಕಿರೊವ್ ಕ್ಲಾಸ್]] [[ಬ್ಯಾಟಲ್ ಕ್ರೂಸಿಯರ್‌|ಬ್ಯಾಟಲ್ ಕ್ರೂಸಿಯರ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಸ್ಪೋಟಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 12, 2000 ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಲಮಾನ 11:28 (07:28 UTC), ರಲ್ಲಿ ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವಾಗ ಅವುಗಳು ಸಿಡಿದವು. ನಂಬಲಾರ್ಹ ದಾಖಲೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅದರ ಸೋಲು ಹಾಗು ಸ್ಪೋಟಕಕ್ಕೆ ಕುರ್ಕಿಸ್ ನಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇಂಧನವನ್ನು ಹೊದಿರುವ ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳು ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದವು. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಹೆಚ್ಚು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಮಟ್ಟವನ್ನು [[HTP]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿ ತೇಲುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿನ ರಸ್ಟ್ ನಿಂದ ಇದರ ಸೋರುವಿಕೆಯಾಯಿತು. ಅದೇ ತರಹದ ಮತ್ತೊಂದು ಘಟನೆ 1955 ರಲ್ಲಿ [[HMS Sidon|HMS Sidonನ]] ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ== *[[ವೇಪರೈಸ್ಡ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪರಾಕ್ಸೈಡ್]] ==ಆಕರಗಳು== ===ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು=== {{reflist|2}} ===ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ=== {{refbegin}} *ಜೆ. ಡ್ರಾಬೊವಿಸ್ಜ್ ''et al.'', ''The Syntheses of Sulphones, Sulphoxides ಮತ್ತು Cyclic Sulphides'', p112-116, ಜಿ. ಕ್ಯಾಪೊಝಿ ''et al.'', eds., ಜಾನ್ ವಿಲೆ & ಸನ್ಸ್, ಚಿಚೆಸ್ಟರ್, UK, 1994. ISBN 0-471-80580-7. *ಎನ್. ಎನ್. ಗ್ರೀನ್‌ವುಡ್, ಎ. ಅರ್ನ್‌ಷಾ, ''Chemistry of the Elements'', 2nd ed., ಬಟರ್‌ವರ್ತ್-ಹೆನೆಮನ್ನ್, ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್, UK, 1997. A great description of properties & chemistry of H₂O₂. *ಜೆ. ಮಾರ್ಚ್, ''Advanced Organic Chemistry'', 4ನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ., ಪು.&nbsp;723, ವಿಲೇ, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್, 1992. *ಡಬ್ಲೂ. ಟಿ. ಹೆಸ್ಸ್, ''ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್'', ''Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology'', 4ನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಲೇ, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್, ಸಂಪುಟ.13, 961-995 (1995). {{refend}} ==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{linkfarm}} * [http://www.tecaeromex.com/ingles/destilai.htm Hydrogen Peroxide Distillation for rocket fuel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151230033540/http://www.tecaeromex.com/ingles/destilai.htm |date=2015-12-30 }} * [http://msds.fmc.com/msds/100000010225-MSDS_US-E.pdf ಮಟೀರಿಯಲ್ ಸೆಫ್ಟಿ ಡಾಟಾ ಶೀಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001044659/http://msds.fmc.com/msds/100000010225-MSDS_US-E.pdf |date=2004-10-01 }} * [http://www.atsdr.cdc.gov/tfactsx4.html ATSDR Agency for Toxic Substances and Disease Registry FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110351/http://www.atsdr.cdc.gov/tfactsx4.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8247815 Negative effects of Hydrogen Peroxide as an oral rinse] * [http://www.food-grade-hydrogen-peroxide.co.uk Food Grade Hydrogen Peroxide Information] * [http://www.erps.org Experimental Rocket Propulsion Society] * [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc01/icsc0164.htm International Chemical Safety Card 0164] * [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0335.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] * [http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol71/023-hydrogenper.html IARC Monograph "Hydrogen Peroxide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051012221237/http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol71/023-hydrogenper.html |date=2005-10-12 }} * [http://www.gkllc.com General Kinetics Inc. Hydrogen Peroxide Rocket Engines and Gas Generators] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119060751/http://www.gkllc.com/ |date=2012-11-19 }} * [http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/Cancer/oxygen.html Oxygenation Therapy:Unproven Treatments for Cancer and AIDS] * [http://www.gaiaresearch.co.za/hydroperoxide.html Hydrogen Peroxide in the Human Body] * [http://www.using-hydrogen-peroxide.com Information on many common uses for hydrogen peroxide, especially household uses.] * [http://copublications.greenfacts.org/en/tooth-whiteners/index.htm Hydrogen peroxide in tooth whiteners] summary by [[GreenFacts]] of the European Commission SCCP assessment {{Hydrogen compounds}} {{Stomatological preparations}} {{Antiseptics and disinfectants}} {{Otologicals}} {{Hair colors}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] [[ವರ್ಗ:ಆಂಟಿಸೆಪ್ಟಿಕ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ಲೀಚಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಡಿಸ್‌ಇನ್‌ಫೆಕ್ಟೆಂಟ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಹೌಸ್‌ಹೋಲ್ಡ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕಾಂಪೌಂಡ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಲೈಟ್-ಸೆನ್ಸಿಟಿವ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ರಾಕೆಟ್ ಆಕ್ಸಿಡೈಸರ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:2004 ಪೀಟಿಕೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಒಟೊಲಾಜಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ]] hybb3qfrh3dvgr2c7zzwjh3ny1yvwz7 1373026 1373025 2026-05-08T17:26:11Z Successalltime87 90571 1373026 wikitext text/x-wiki {{chembox | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 265532163 | Name = Hydrogen peroxide | ImageFileL = Wasserstoffperoxid.svg | ImageNameL1 = Structural formula of hydrogen peroxide | ImageSizeL1 = 120px | ImageFileR1 = Hydrogen-peroxide-3D-balls.png | ImageNameR1 = Ball-and-stick model of the hydrogen peroxide molecule | ImageSizeR1=120px | IUPACName = dihydrogen dioxide | OtherNames = Dioxidane | Section1 = {{Chembox Identifiers | CASNo = 7722-84-1 | CASNo_Ref = {{cascite}} | ChemSpiderID = 763 | PubChem = 784 | IUPHAR_ligand = 2448 | RTECS = MX0900000 (>90% soln.)<br/>MX0887000 (>30% soln.) | EINECS = 231-765-0 | UNNumber = 2015 (>60% soln.)<br/>2014 (20–60% soln.)<br/>2984 (8–20% soln.) }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = H₂O₂ | MolarMass = 34.0147 g/mol | Appearance = Very light blue color; colorless in solution | Density = 1.463 g/cm³ | Solubility = [[Miscible]] | SolubleOther = soluble in [[ether]] | MeltingPtC = -0.43 | BoilingPtC = 150.2 | pKa = 11.62 <ref>Pradyot Patnaik. ''Handbook of Inorganic Chemicals''. McGraw-Hill, 2002, ISBN 0-07-049439-8</ref> | RefractIndex = 1.34 | Viscosity = 1.245&nbsp;c[[Poise|P]] (20&nbsp;°C) | Dipole = 2.26&nbsp;[[Debye|D]] }} | Section4 = {{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = -4.007 kJ/g | DeltaHc = | Entropy = | HeatCapacity = 1.267 J/g K (gas) <br> 2.619 J/g K (liquid) }} | Section7 = {{Chembox Hazards | ExternalMSDS = [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc01/icsc0164.htm ICSC 0164 (>60% soln.)] | EUIndex = 008-003-00-9 | EUClass = Oxidant ('''O''')<br/>Corrosive ('''C''')<br/>Harmful ('''Xn''') | RPhrases = {{R5}}, {{R8}}, {{R20/22}}, {{R35}} | SPhrases = {{S1/2}}, {{S17}}, {{S26}}, {{S28}}, {{S36/37/39}}, {{S45}} | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 1 | NFPA-R = 2 | NFPA-O = OX | FlashPt = Non-flammable | LD50 = 1518 mg/kg }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherCpds = [[water (molecule)|Water]]<br/>[[Ozone]]<br/>[[Hydrazine]]<br/>[[Hydrogen disulfide]] }} }} '''ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್''' (H₂O₂) ಒಂದು ತಿಳಿ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥ, ನೀರಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂಟಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ತಿಳಿ ದ್ರವಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದು ಬಣ್ಣರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯ ಗುಣಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಬಿಳಿಯಾಗಿಸುವ ಗುಣವನ್ನುಸಹ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸೋಂಕು ನಿವಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ರೋಗಾಣುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು,ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ರಾಕೆಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್‌ಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=AzoCJfTmRDsC | title =A Vertical Empire: The History of the UK Rocket and Space Programme, 1950-1971 | first = C. N. | last = Hill | publisher = Imperial College Press | year = 2001 | isbn = 9781860942686}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯ ಗುಣಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ರಿಯಾಕ್ಟಿವ್ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಸ್ಪೀಶೀಸ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೆಟಿವ್ ಮೆಟಬಾಲಿಸಮ್‌ನ ಉಪ-ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು (ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ, ಎಲ್ಲಾ ಬದ್ದ ಹಾಗು ಅನುಮೋದಕ ವಾಯುಜೀವಿಗಳು, ಪೆರಾಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಎಂಬ ಕಿಣ್ವಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ, ಇವುಗಳು ಹಾನಿಕಾರಕವಲ್ಲ ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಅನ್ನು ನೀರು ಹಾಗು ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಆಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. ==ರಚನೆ ಹಾಗು ಲಕ್ಷಣಗಳು== [[File:H2O2 structure-en.svg|300px|left|ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ರಚನೆ]] ಎಲ್ಲಾ ಕಣಗಳಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಅದರ ಕಣಗಳ ಭಾರ, ರಚನೆ ಹಾಗೂ ಕಣಗಳ ಒಳಗೆ ಪರಮಾಣುಗಳ ವಿಂಗಡನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ;ಆಣ್ವಿಕ ರಚನೆ ಯಾವುದೇ ಕಣಗಳ ರಚನೆಯು ಅದರಲ್ಲಿಯ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಣಗಳ ಆಕಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಮೂಲತಃ ಎರಡು ರಚನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಇದು ಕಣಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ''ವಿರುದ್ಧ'' ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ ಸ್ಟಿರಿಕ್ ರಿಪಲ್ಶನ್‌ಅನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ 90° ಅಷ್ಟು ತಿರುಚಿರುವ ''ಪರ್ಯಾಯ'' ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ ಗಳು ''p-ರೀತಿಯ'' ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ನ ಮಧ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ ( ಇದು ಒಂದು ಏಕಾಂಗಿಯಾದ ಜೊತೆ ಹಾಗು ವಿಸಿನಲ್‌ನ O-H ಬಾಂಡ್ ನ LUMO ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಎರಡು ಕಾನ್ಫಾರ್ಮರ್ಸ್‌ನ ಮಧ್ಯೆ ಇರುವ ಒಪ್ಪಂದದಿಂದಾಗಿ ಆಂಟಿಕ್ಲೈನಲ್ ಬಾಗಿದ ರಚನೆಯು ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. O-O ಬಾಂಡ್ ಒಂದು ಏಕೈಕ ಬಾಂಡ್ ಎಂಬುದು ಸತ್ಯವಾದರೂ ಸಹ, ಕಣಗಳು 29.45 kJ/molರಷ್ಟು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಡತಡೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಿರುಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತದೆ (ಇದನ್ನು ಈತೇನ್ ನ 12.5 kJ/mol ರಷ್ಟು ತಿರುಗುವಿಕೆಯ ಅಡೆತಡೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ). ಹೆಚ್ಚಾದ ಅಡೆತಡೆಗಳು ಒಂದು ಏಕೈಕ ಜೋಡಿ ಹಾಗು ಇತರ ಏಕೈಕ ಜೋಡಿಗಳ ನಡುವಿನ ವಿಕರ್ಷಣೆಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಬಾಂಡ್ ಕೋನಗಳು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್‌ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ಇದು ಅನಿಲರೂಪದ ಹಾಗು ಹರಳಿನ ರೂಪದ ಮಧ್ಯ ಇರುವ ರಚನೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹರಳುಗಳು H₂O₂ ಕಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ;ಸಮಾನಾಂತರಗಳ ಜೊತೆಗಿನ ಹೋಲಿಕೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಮಾನಾಂತರಗಳೆಂದರೆ ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಡಿಯೋಟೀರಿಯಮ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಮಾಲೊಡೋರಸ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಡೈಸಲ್ಫೈಡ್.<ref>{{Cite web |url=http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a |title=Landolt-Börnstein Substance - Property Index |access-date=2010-06-03 |archive-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327083541/http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a |url-status=deviated |archivedate=2012-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120327083541/http://lb.chemie.uni-hamburg.de/static/CN/2_D_disch.php?content=169/EOY569_a }}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಡೈಸಲ್ಫೈಡ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಣುರಾಶಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಸಹ ಕೇವಲ 70.7&nbsp;°C ರಷ್ಟು ಕುದಿಬಿಂದುವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್‌ಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕುದಿಬಿಂದುವನ್ನು ಹೊಂದಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=q2qJId5TKOkC&amp;pg=RA3-PT981&amp;dq=%22hydrogen+disulfide%22+boiling+point Google books CRC handbook of Chemistry and Physics, David R Lilde]</ref> ;ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರವದ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕಣಗಳ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಮಧ್ಯ ಇರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಾಂಡ್ ನಿಂದಾಗಿ, [[ದ್ರವ]] ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಮಿಶ್ರಣಗಳು, ನಿಷ್ಕಲ್ಮಷ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾದ ಹಾಗು ವೈವಿದ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ನೀರು ಯುಟೆಕ್ಟಿಕ್‌ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುವಿಕೆಯ-ಬಿಂದುವಿನ ವಿಷಣ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ನೀರು ಕರಗಲು ಹಾಗು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಲು ಸುಮಾರಾಗಿ 273Kರಷ್ಟಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕೇವಲ 0.4K ರಷ್ಟು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ,ಅಂದರೆ 50% (ರಷ್ಟು ಗಾತ್ರದ) ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥವು ಕರಗಲು ಮತ್ತು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಲು 221 Kರಷ್ಟು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf |title=60% hydrogen peroxide msds 50% H2O2 MSDS |access-date=2010-06-03 |archive-date=2009-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229052623/http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf |url-status=deviated |archivedate=2009-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091229052623/http://www.h2o2.com/intro/FMC_MSDS_40_to_60.pdf }}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಲೂಯಿಸ್ ಜಾಕ್ವೆಸ್ ಥೆನಾರ್ಡ್‌ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 1818ರಲ್ಲಿ ಬೇರಿಯಮ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೈಟ್ರಿಕ್ ಆಸಿಡ್‌ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯುಸುವುದರ ಮುಖಾಂತರ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು.<ref>{{cite journal | title = | author = L. J. Thenard | journal = [[Annales de chimie et de physique]] | volume = 8 | year =1818 | pages = 308}}</ref> ಸುಧಾರಿತ ವಿಧಾನದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಲೋರಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಅನ್ನು,ಹಾಗು ಜೊತೆಗೆ ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಬೇರಿಯಮ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಸಹ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿದೆ. ಥಿಯೊನಾರ್ಡ್ ವಿಧಾನವನ್ನು 19ನೇ ಶತಮಾನ ಕೊನೆಯಿಂದ 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು.<ref>ಸಿ. ಡಬ್ಲೂ. ಜೋನ್ಸ್, ಜೆ. ಎಚ್. ಕ್ಲಾರ್ಕ್. ''Applications of Hydrogen Peroxide and Derivatives''. Royal Society of Chemistry, '''1999'''.</ref> ಆಧುನಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮಯದವರೆಗೆ, ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಅಸ್ಥಿರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯವು ಅಸಫಲವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಘನ ಪಧಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗು ಭಾರ ಲೋಹಗಳು [[ಕಬ್ಬಿಣ|ಕಬ್ಬಿಣಗಳು]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ವೇಗದ ವಿಭಜನೆ ಹಾಗು ಸಿಡಿಯುವಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ನೂರು ಪ್ರತಿಶತಃ ನಿಶ್ಕಲ್ಮಷ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಮೊದಲ ಭಾರಿಗೆ ರಿಚರ್ಡ್ ವೊಲ್ಫೆನ್ಸ್ಟೀನ್1894ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕ್ಯೂಮ್ ಡಿಸ್ಟಿಲ್ಲೇಶನ್‌ನ ಮೂಲಕ ಪಡೆದನು.<ref>{{cite journal | title = Concentration und Destillation von Wasserstoffsuperoxyd | author = [[Richard Wolffenstein (chemist)|Richard Wolffenstein]] | journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft | volume = 27 | issue = 3 | pages = 3307–3312 | year = 1894 | url= | doi = 10.1002/cber.189402703127}}</ref> 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಪೀಟರ್ ಮೆಲಿಕಿಶ್ವಿಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಆತನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಎಲ್.ಪಿಜಾರ್ಜೆವಿಸ್ಕಿ ಹಲವಾರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಹಲವಾರು ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು ಅದರಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದುದೆಂದರೆ H-O-O-H. H₂O₂ ಅನ್ನು ಜೈವಿಕ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ತಡೆಯ ವಿಭಜಕಗಳು [[ಇತೈಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್ ಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ ಅಲ್ಲದೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಕಲಬೆರಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ]] H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಹಳ ಸಮಯದವೆರೆಗೆ ಔಷಧಿಗಳ ತಯಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ವೈಮಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ, ಸೆಟಲೈಟ್‌ಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲು H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಲು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ FDA 510(k) ರಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. EtO ದ ಮಾನದಂಡದ ಪ್ರಕಾರ ANSI/AAMI/ISO 14937 ಅನ್ನು ನ್ಯಾಯಬದ್ಧವಾದ ಕೈಪಿಡಿಯಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಸಾನ್ಯೊ ಇದು ಕೋಶಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಸಿತು ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವಾಗ H₂O₂ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದ ಮೊದಲ ಉತ್ಪಾದಕನಾಗಿದೆ, ಇದು ಅತೀ ವೇಗವನ್ನು ಹಾಗು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಕೋಶಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ವಿಧಾನದ ಶುದ್ಧೀಕರಣದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ==ಉತ್ಪಾದನೆ== ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಅಥವಾ ಅಮೋನಿಯಮ್ ಬೈಸಲ್ಫೇಟ್ (NH₄HSO₄), ದ್ರವದ ಮಿಶ್ರಣಗಳ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾಲಿಸಿಸ್ ನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಅದರ ಮುಂದಿನ ವಿಧಾನವಾದ ಪೆರಾಕ್ಸೊಡೈಸಲ್ಫೇಟ್ ((SO₄)₂)²⁻ ಉತ್ಪನ್ನದ ಹೈಡ್ರೋಲಿಸಿಸ್ ನಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಅಲ್ಕಿಲ್ ಅಂತ್ರಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್ (ಅಥವಾ 2-ಆಲ್ಕೈಲ್-9,10-ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಅಂತ್ರಾಸಿನ್) ಹಾಗು 2-ಅಲ್ಕಿಲ್ ಅಂತ್ರಾಸಿನ್‌ಗಳ ಆಟೋಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನ ವಿಧಾನದ ಮುಖಾಂತರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಇತೈಲ್ ಅಥವಾ 2-ಅಮೈಲ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ದುಂಡಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2-ಇತೈಲ್ ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ 2-ಇತೈಲ್-9,10-ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಅಂತ್ರಸೀನ್ (C₁₆H₁₄O₂) ಅದರ ಇನ್ನೊಂದು ರಚನೆಯಾದ 2-ಎತೈಲ್ ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ (C₁₆H₁₂O₂) ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಒತ್ತಡವಿರುವ ಹಾಗು ನೀರ್ಗುಳ್ಳೆಗಳಾಗಿರುವ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಅಂತ್ರಸೀನ್ ಮಿಶ್ರಣದ ಮುಖಾಂತರ ಹಾಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಅಸ್ಥಾಯಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದರ ಮುಖಾಂತರ(ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಮೂಹದ ಒಂದು ಭಾಗ), ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅನ್ತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ಮರುಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಶೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ಉತ್ಪನ್ನವು ಮತ್ತೆ ಡೈಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿ (ಅಂತ್ರಸೀನ್) ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ [[ಹೈಡ್ರೋಜನ್]] ವಾಯುವಿನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಹದ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗವನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧಾನವು ಪುನಃ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Antra">{{cite journal | title = Hydrogen Peroxide Synthesis: An Outlook beyond the Anthraquinone Process | pages = 6962–6984 | author = Jose M. Campos-Martin, Gema Blanco-Brieva, Jose L. G. Fierro | year = 2006 | doi =10.1002/anie.200503779 | journal = Angewandte Chemie International Edition | volume = 45 | issue =42}}</ref><ref name="Riedl&Pleiderer">ಎಚ್. ರೀಡ್ಲ್ ಮತ್ತು ಜಿ. ಫ್ಲೆಯ್ಡೆರೆರ್, ಯು.ಎಸ್. ಪೇಟೆಂಟ್ 2,158,525 (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2, 1936 USA, ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿ 1935 ಆಕ್ಟೋಬರ್ 10ರಲ್ಲಿ ) ರಿಂದ ಐ. ಜಿ. ಫಾರ್ಡೆನಿಂಡಸ್ಟ್ರಿ, ಜರ್ಮನಿ</ref> [[File:Riedl-Pfleiderer process.svg|420px|center|ರೀಡೆಲ್-ಫ್ಲೆಯ್ಡೆರರ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತಯಾರಿಕೆ]] ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು 1936 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು, ಹಾಗು ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಈ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ <ref name="Riedl&Pleiderer" />ರೀಡಲ್-ಫ್ಲೀಡೆರೆರ್ ವಿಧಾನವೆಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ವಿಧಾನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೂತ್ರವು ಬಹಳ ಸರಳವಾಗಿದೆ:<ref name="Antra" /> :H₂ + O₂ → H₂O₂ ಈ ವಿಧಾನದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಹಾಗು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಕ್ವಿನೋನ್‌ನ ಮರುಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ (ಇದು ಬಹಳಷ್ಟು ದುಬಾರಿಯಾಗಿದೆ) ಹಾಗು ಉದ್ಧರಣ ದ್ರಾವಣದ, ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜಿನೇಶನ್ ಕೆಟಲಿಸ್ಟ್‌ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. 1994ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ H₂O₂ ರ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಸುಮಾರು 1.9 ಮಿಲಿಯನ್ [[ಟನ್‌{/1/}ಗಳಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು 2006ರಲ್ಲಿ ಇದು 2.2 ಮಿಲಿಯನ್ ನಷ್ಟಾಯಿತು, ಅದರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಪಾಲು 70% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ|ಟನ್‌{/1/}ಗಳಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು 2006ರಲ್ಲಿ ಇದು 2.2 ಮಿಲಿಯನ್ ನಷ್ಟಾಯಿತು,<ref name="HageLienke" /> ಅದರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಪಾಲು 70% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ{{Citation needed|date=April 2007}}]]. ಆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಂದರೆ 30% ರಷ್ಟು H₂O₂ [[Kgಗೆ ಸುಮಾರು US $0.54 ಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು, ಇದು ಕೆಜಿ ಗೆ US$1.50 ಸಮಾನವಾಗಿದೆ (ಯುಎಸ್ $0.68 per lb)ಗೆ ಪ್ರತಿಶತಃ "100% ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ"|kgಗೆ ಸುಮಾರು US $0.54 ಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು, ಇದು ಕೆಜಿ ಗೆ US$1.50 ಸಮಾನವಾಗಿದೆ (ಯುಎಸ್ $0.68 per lb)ಗೆ ಪ್ರತಿಶತಃ "100% ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ"{{Citation needed|date=April 2007}}]]". ===ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು=== ಹೊಸ ಪದ್ಧತಿಯಾದ, ಹಾಗು "ಹೆಚ್ಚು-ಉತ್ಪಾದಿತ/ಹೆಚ್ಚಿನ-ಫಲಿತಾಂಶದ" ವಿಧಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿಧಾನವು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿಂಗಡಣೆಯಾಗಿರುವ 2-ಅಮೈಲ್ ಅನ್ತ್ರಕ್ವಿನೋನ್‌ನ ಐಸೋಮರ್‌ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸಾಲ್ವೇ ಕಂಡುಹಿಡಿದನು. ಜುಲೈ 2008ರಲ್ಲಿ, ಈ ವಿಧಾನವು "ಮೆಗಾ-ಸ್ಕೇಲ್" ಏಕೈಕ-ಟ್ರೈನ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಅನ್ನು ಬೆಲ್ಜಿಯಮ್‌ನ ಜಾಂಡ್‌ಲಿಯೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನ ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವು ಎರಡರಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿನ ನಂತರದ-ದೊಡ್ಡ ಏಕೈಕ-ಟ್ರೈನ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಇದಾಗಿದೆ. ಅದರ ನಂತರದ ದೊಡ್ಡ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತಾ ಫುಟ್(ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್) ನಲ್ಲಿ 2011ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಳತೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಬೆಲೆಯು ಈ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="ChemSystems">{{Cite web |url=http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm |title=Hydrogen Peroxide 07/08-03 Report, ChemSystems, May 2009. |access-date=2010-06-03 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116100151/http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm |url-status=deviated |archivedate=2014-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116100151/http://www.chemsystems.com/about/cs/news/items/PERP%200708_3_Hydrogen%20Peroxide.cfm }}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಅದರ ಅಣುಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಕಲ್ಪನೆ ಬಹಳಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದಕರ ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುವುದರ ವಿಧಾನದ ಕೊರತೆಯೆಂದರೆ, ಥರ್ಮೋಡೈನಮಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಜೊತೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ನೀರನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬಹಳಷ್ಟು ಕಾಲದವರೆಗೆ ಅತೀ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿರುವ ಕೆಟಲಿಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ, ಆಯ್ಕೆಯು ಹೆಚ್ಚಾದರು ಸಹ, ಇಂದಿಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯವಾಗಿ ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಹ, 2000ರ ಪೂರ್ವದ ಸಂಶೊಧಕರು ಹೆಡ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಈ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ (ನಾನೊಮೀಟರ್-ಗಾತ್ರ)ದಲ್ಲಿ ಫೇಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ಡ್ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲೋಹಗಳ ಘನ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಬನ್ ನ ಅಧಾರದ ಸುತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಕೊನೆಯ 2005ರಲ್ಲಿ ಯೋನಿಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌ನ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ, ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಪೈಲೆಟ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಅನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಈ ಪೈಲೆಟ್ ಪ್ಲಾಂಟ್‌ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ವಿಧಾನದ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು, ಇದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಹೊರಹೋಗುವ, ಹಾಗು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಧಾನದ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಹಾಗು ಅದರ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ವಿಧಾನವು ಅತೀ ಸರಳವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿಯು ಸಹ ಇಳಿಕೆಯಾಯಿತು ಹಾಗು ಈ ವಿಧಾನವು ಕಡಿಮೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಈ ವಿಧಾನವು ಹೆಚ್ಚು ವಿಷಕಾರಿಯು ಮತ್ತು ಸಾಧಿತವಲ್ಲದ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ನಾವು ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಉತ್ಪಾತಿಯಾಗುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ (ಸುಮಾರು 5–10 wt% ಹಾಗು ಸುಮಾರು 40 wt% ರಷ್ಟು ಅಂತ್ರಕ್ವಿನೋನ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ).<ref name="ChemSystems" /> 2009ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಡಫ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಾರರು ಮತ್ತೊಂದು ಕಿಣ್ವದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು<ref name="G.J. Hutchings 2009">ಜಿ.ಜೆ. ಹಚಿಂಗ್ಸ್ ಎಟ್ ಅಲ್, ಸೈನ್ಸ್, 2009, 323, 1037</ref>. ಈ ಸಂಶೋದನೆಯು ನೇರವಾದ ವಿಧಾನಕ್ಕೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧ ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ [[ಚಿನ್ನ]]-[[ಪಲ್ಲಾಡಿಯಮ್]] ನಂತಹ ನ್ಯಾನೊ ಕಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಹಜ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ನೇರವಾದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಆಮ್ಲ ಮಾಧ್ಯಮದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ತಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗುವ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಹ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನೆ ವಿಭಜನೆಯಾಗುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ, ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ನಂತರವೂ ಸಹ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕೂಡಿಡುವಾಗ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಾಗ ಸ್ಥಿರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ), ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಿಣ್ವಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಚಿನ್ನ-ಪೆಲ್ಲಾಡಿಯಮ್ ಕಿಣ್ವಗಳ ಉಪಯೋಗವು ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಆಮ್ಲವು ಸಹ ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನವು ಇನ್ನು ಸಹ ಬೆಳವಣಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಹಾಗು ಸಧ್ಯದ ಫಲಿತಾಂಶದ ಪ್ರಕಾರ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (ಸುಮಾರು 1–2 wt% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ). ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸಂಶೋಧಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೆಂದರೆ ಈ ವಿಧಾನವು ದುಬಾರಿಯು ಅಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="ChemSystems" /><ref name="G.J. Hutchings 2009" /><ref name="palladium process">https://www.sciencedaily.com/releases/2009/02/090219141507.htm</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1126/science.1168980 | year = 2009 | month = Feb | author = Jennifer K. Edwards, Benjamin Solsona, Edwin Ntainjua N, Albert F. Carley | title = Switching off hydrogen peroxide hydrogenation in the direct synthesis process. | volume = 323 | issue = 5917 | pages = 1037–41 | pmid = 19229032 | journal = [[Science (journal)|Science]]}}</ref> ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋ ಕೆಮಿಕಲ್ ವಿಧಾನವನ್ನು ಡೌ ಕಂಡುಹಿಡಿದನು. ಈ ವಿಧಾನವು ಏಕೈಕ ತುದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೋಶಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಜನ್‌ನ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಟಿಕ್ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಾದ ಸೋಡಿಯಮ್ ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಾಗಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ChemSystems" /> ===ಲಭ್ಯತೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ದ್ರಾವಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ, ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 3 ಹಾಗು 6 wt% ರಷ್ಟು ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ಔಷಧೀಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದಂತಹ ಆಮ್ಲಜನಕ ವಾಯುವಿನ ಅಳತೆಯನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ ಸಹ ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ (ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ); ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಭಜನೆಯಾದ ನಂತರ 20-ಅಳತೆಯ ಒಂದು ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ದ್ರಾವಣವು ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ಆಮ್ಲಜನಕ ಅನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 30 wt% ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿಕ ಅಳತೆಗಳು ಸುಮಾರು 70% ರಿಂದ 98% ವರೆಗೆ ಸಹ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ,ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ >68% ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಬೆಯಾಗಿ ಹಾಗು ಆಮ್ಲಜನಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಹಬೆಯ ತಾಪ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಅದರ ದಟ್ಟನೆ ಸಹ 68% ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ) ಈ ಅಳತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಶುಶ್ರೂಷೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಕ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ಗ್ರಾಹಕರು ಒಂದು ಪರಿಶೀಲನಾ ಪತ್ರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ==ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು== ===ಕೊಳೆಯುವಿಕೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಶಾಖವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ (ಅಳತೆಮೀರಿದ) [[ನೀರು]] ಮತ್ತು ಆಮ್ಲಜನಕವಾಗಿ ಸರಳವಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ: :2 H₂O₂ → 2 H₂O + O₂ ಈ ವಿಧಾನವು ಥರ್ಮೋಡೈನಮಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಇದು Δ''H'' ^<s>o</s> of −98.2&nbsp;kJ·mol⁻¹ ಹಾಗೂ Δ''G'' ^<s>o</s> of −119.2&nbsp;kJ·mol⁻¹ ಮತ್ತು Δ[[S]] of 70.5&nbsp;J·mol⁻¹·K⁻¹ ಹೊಂದಿದೆ. ವಿಭಜನೆಯ ಮಟ್ಟವು ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ದಟ್ಟನೆ ಹಾಗು ತಾಪದ ಮೇಲೆ, ಅಲ್ಲದೆ pH ಹಾಗು ಸ್ಥಿರಕಾರಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಬೆರೆಕೆಗಳ ಮೇಲೂ ಸಹ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ ಅಲ್ಲದೆ ಸಂಕ್ರಮಣ ಲೋಹಹಾಗು ಅದರ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳೆಂದರೆ ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಬೆಳ್ಳಿ. ಅದೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ ಕಿಣ್ವಗಳೆಂದರೆ ಯಕೃತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೆಟಲೇಸ್, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಯಕೃತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ ಅದು [[ಚಯಾಪಚಯ]] ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ವಿಷಕಾರಿ ಸಹಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಹೊರಹಾಕುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಕ್ಸಿಡೇಟಿವ್ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ವಿಭಜನೆಯು ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಿರಕಾರಿಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುವ ಆಮ್ಲಜನಕ ಹಾಗು ಶಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಪಾಯಕರ ಉಪ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ದಟ್ಟವಾಗಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಅದು ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸೂಸುತ್ತದೆ, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ದಹ್ಯ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈ ಟೆಸ್ಟ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಅಥವಾ ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ (ಇದನ್ನು ಹೈ-ಸ್ಟ್ರೆಂತ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಮ್ಲಜನಕದ ಗಾಳಿಯು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು,ಇಲ್ಲದೆ ಹೋದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಭಾವ್ಯ ಒಡಕು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಾದ, Fe²⁺ ಅಥವಾ Ti³⁺ಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಭಜನೆಯು ಅನ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಡಿಕಲ್ ಗಳಾದ HO· (ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್) ಹಾಗು HOO· ಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. H₂O₂ ಹಾಗು Fe²⁺ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಫೆಂಟನ್ಸ್ ರಿಏಜೆಂಟ್ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಮೊತ್ತವೆಂದರೆ ''20-ಗಾತ್ರ'', ಅಂದರೆ, ಒಂದು ಅಳತೆಯಷ್ಟು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾದಾಗ ಅದು 20 ಅಳತೆಯಷ್ಟು ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ''20-ಅಳತೆಯ'' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸುಮಾರು 1.667&nbsp;mol/dm³ (ಮೋಲಾರ್ ದ್ರಾವಣ) ಅಥವಾ ಸುಮಾರು 6% ಗೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಔಷಧಿ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ-ಮೂರರಷ್ಟು ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಅದು ಕಡಿಮೆ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ವೇಗವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ವಿಷಪೂರಿತ ಉಪ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಥಿರಪದಾರ್ಥವಾದ ಅಸಿಟಾನಿಲೈಡ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ===ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ ಮತ್ತು ಅಪಕರ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು=== [[ಕ್ಲೋರಿನ್]], ಕ್ಲೋರಿನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್, ಹಾಗು ಪೊಟಾಶಿಯಮ್ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್ ಇವುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಕ್ಸಿಡ್ಡೈಜರ್ ಎಂದರೆ H₂O₂. ಆದರೂ ಸಹ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಿಂದ, H₂O₂ ಅನ್ನು ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್ ರಾಡಿಕಲ್ಸ್ (.OH) ಆಗಿ ಫ್ಲುರಿನ್ ನ ಜೊತೆಗಿನ ಎರಡನೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. {| class="wikitable" ! [[ಆಕ್ಸಿಡೀಕಾರಕ]] ! [[ಆಕ್ಸಿಡೇಷನ್]] ಪೊಟೆನ್ಷಿಯಲ್, ವಿ |- | [[ಫ್ಲೋರಿನ್]] | 3.0 |- | [[ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್ ರ್ಯಾಡಿಕಲ್]] | −2.8% |- | [[ಓಝೋನ್]] | 2.1 |- | ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ | 1.8 |- | [[ಪೊಟ್ಯಾಷಿಯಂ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್]] | 1-7 |- | [[ಕ್ಲೋನಿನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್]] | 1.5 |- | [[ಕ್ಲೋರೀನ್]] | 1-4 |} ನೀರಿನ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಲವಾರು ಅಸಂಘಟಿತ ಅಯಾನ್‌ಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಅಥವಾ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಾಗ, [[ಆಮ್ಲಜನಕ|ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು]] ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆಮ್ಲೀಯ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ Fe²⁺, Fe³⁺ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಇದರಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ). :2 Fe²⁺(aq) + H₂O₂ + 2 H⁺(aq) → 2 Fe³⁺(aq) + 2H₂O(l) ಮತ್ತು ಸಲ್ಫೈಟ್ (SO₃²⁻) ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗಿ ಸಲ್ಫೇಟ್ (SO₄²⁻) ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, ಆಮ್ಲೀಯ H₂O₂ ಇದರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪೊಟಾಶಿಯಮ್ ಪರ್ಮಾಂಗನೇಟ್ Mn²⁺ ಆಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ಹೇಗಾದರೂ, ಕೆಲವೊಂದು ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ Mn²⁺, Mn⁴⁺ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗುತ್ತದೆ (MnO₂ಆಗುತ್ತದೆ). ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದರೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸೋಡಿಯಮ್ ಹೈಪೋಕ್ಲೋರೈಟ್ ನ ಜೊತೆಗಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಇದು ಒಂದು ಸೂಕ್ತ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. :NaOCl + H₂O₂ → O₂ + NaCl + H₂O ಕಾರ್ಬನಿಕ ರಸಾಯನ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಒಂದು ಉಪಯೋಗವೆಂದರೆ ಥಿಯೊಈಥರ್‌ಅನ್ನು ಸಲ್ಫೋಕ್ಸೈಡ್ ಆಗಿ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.{{Citation needed|date=February 2007}} ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮಿಥೈಲ್ ಫಿನೈಲ್ ಸಲ್ಫೈಡ್, ಮಿಥೈಲ್ ಫಿನೈಲ್ ಸಲ್ಫಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಗಿ 18 ಘಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಥನಾಲ್ ನಲ್ಲಿ 99% ರಷ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಅಥವಾ TiCl₃ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ 20 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ):{{Citation needed|date=February 2008}} :Ph-S-CH₃ + H₂O₂ → Ph-S(O)-CH₃ + H₂O ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್-ನ್ಯೂನ ಅಲ್ಕೀನ್ಸ್ ಗಳಾದ ಅಕ್ರಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲ ದ ಎಪಾಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಎರಡನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್-ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಕಿಲ್ಬೊರೇನ್ ನಿಂದ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಆಗಿ ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್‌ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ===ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ರಚನೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ದುರ್ಬಲ ಆಮ್ಲ, ಹಾಗು ಇದು ಹೈಡ್ರೋಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅಥವಾ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಉಪ್ಪು|ಉಪ್ಪುಗಳು]] ಅಥವಾ ಹಲವಾರು ಲೋಹಗಳ ಉಗಮಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ದ್ರವ್ಯಗಳ ದ್ರಾವಣಗಳಾದ ಕ್ರೋಮಿಕ್ ಆಮ್ಲ(CrO₃) ಅಥವಾ ಡೈಕ್ರೋಮೇಟ್ ಉಪ್ಪಿನ ಆಮ್ಲೀಯ ದ್ರಾವಣಗಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ಕೂಡಿಸಿದಾಗ, ಅಸ್ಥಿರ ನೀಲಿ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ CrO(O₂)₂ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರವ್ಯ ದ್ರಾವಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವೇಗವಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕದ ವಾಯುವಾಗಿ ಹಾಗು ಕ್ರೋಮಿಯಮ್ ಉಪ್ಪಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಆನ್ ಅಯಾನ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಪೆರಾಕ್ಸೋಅನಯಾನ್ಸ್ ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಬೊರಾಕ್ಸ್‌ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ಬೊರೇಟ್ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ದೋಬಿಖಾನೆಯ ಮಾರ್ಜಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳುಪಿನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ: :Na₂B₄O₇ + 4 H₂O₂ + 2 NaOH → 2 Na₂B₂O₄(OH)₄ + H₂O H₂O₂ ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲವನ್ನು (RCOOH) ಪೆರಾಕ್ಸಿ ಆಮ್ಲವಾಗಿ (RCOOOH) ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ [[ಅಸಿಟೋನ್]] ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಅಸಿಟೋನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಆಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಓಜೋನ್‌ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಟ್ರೈಆಕ್ಸೈಡ್ ಇದನ್ನು ಟ್ರೈಆಕ್ಸಿಡೇನ್‌ಎಂದು ಸಹ ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ಯೂರಿಯಾ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಕಾರ್ಬಮೈಡ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಆಮ್ಲ-ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲಗಳನ್ನು ಟ್ರೈಫಿನೈಲ್ ಫಾಸ್ಫೀನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್ ನ ಜೊತೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ H₂O₂ಗೆ "ವಾಹಕವಾಗಿ" ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯತೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನೀರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುರ್ಬಲ ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲೀಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಸಹ ಅದು ಕೆಲವು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಮ್ಲಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. HF/SbF₅ ನ ಮೇಲಿನ ಆಮ್ಲವು [H₃O₂]⁺ಅಯಾನ್ ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅಸ್ಥಿರ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ರೂಪುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ==ಬಳಕೆಗಳು (ಉಪಯೋಗಗಳು)== ===ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[File:Container JOTU501003 9.jpg|thumb|200px|ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟೇಶನ್‌‌ಗೆ ISO ಟ್ಯಾಂಕ್ ಕಂಟೇನರ್.]] 1994 ರಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 50% ಅಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಕುಸುರಿ-ಹಾಗು ಕಾಗದದ ಬಿಳುಪಿನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು.<ref name="HageLienke">{{cite journal | journal = Angewandte Chemie International Edition | title = Applications of Transition-Metal Catalysts to Textile and Wood-Pulp Bleaching | author = Ronald Hage, Achim Lienke | volume = 45 | issue = 2 | year = 2005 | doi = 10.1002/anie.200500525 | pages = 206–222}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಕ್ಲೋರಿನ್]] ಮೂಲದ ಬಿಳುಪಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುಕೂಲಕರ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಬದಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಬಿಳುಪಿನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಇನ್ನು ಹಲವು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳೆಂದರೆ ಇದನ್ನು ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ ಕಾರ್ಬೋನೇಟ್ ಹಾಗು ಸೋಡಿಯಮ್ ಪರ್ಬೋರೇಟ್, ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮೆದು ಬಿಳುಪಿಗೆ ದೋಬಿಖಾನೆಯ [[ಮಾರ್ಜಕ|ಮಾರ್ಜಕಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಹಲವಾರು ಕಾರ್ಬನ್ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ಗಳಾದ <nowiki>[[ಪಾಲಿಮರೈಸೇಶನ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಡೈಬೆನ್ಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್|ಪಾಲಿಮರೈಸೇಶನ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಡೈಬೆನ್ಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]]</nowiki> ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಹಲವು ರಾಸಾಯನಿಕ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್ ಗಳಾದ ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಮ್ಲದೊಟ್ಟಿಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಬದಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಪೆರಾಕ್ಸಿ ಆಮ್ಲವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಅಸಿಟಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಹಾಗು ಮೆಟ-ಕ್ಲೋರೋಪೆರಾಕ್ಸಿಬೆನ್ಜೋಯಿಕ್ ಆಮ್ಲ(ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು mCPBA ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ) ಇವುಗಳನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಅಸಿಟಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ಹಾಗು ''ಮೆಟಾ'''' ''<nowiki/>''' -ಕ್ಲೋರೋಬೆನ್ಜೋಯಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಉತ್ಪನ್ನವು [[ಆಲ್ಕೀನ್|ಆಲ್ಕೀನ್‌ಗಳ]] ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಅದರ ಬದಲಿ ಉತ್ಪನ್ನ ಎಪಾಕ್ಸೈಡ್‌ಆಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.''' PCB ಉತ್ಪನ್ನದ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಮೈಕ್ರೋಟೆಕ್ ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ತಾಮ್ರದ ಮೇಲ್ಪದರದ ಒರಟು ಪದಾರ್ಥದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪುಡಿಯಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲೋಹ-ಮೂಲದ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಮೆಥನಾಲ್ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಮಿಶ್ರಣವು ಅತೀವೇಗದ ಹಬೆಯನ್ನು ಒಂದರಿಂದ ಎರಡು ಸೆಕೆಂಡ್ ಗಳಷ್ಟು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, CO₂ ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚಿನ-ತಾಪದ ಹಬೆಯನ್ನು ಹಲವಾರು ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp |title=Instant steam puts heat on MRSA, Society Of Chemical Industry |access-date=2010-06-03 |archive-date=2009-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105214618/http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp |url-status=deviated |archivedate=2009-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090105214618/http://www.soci.org/SCI/general/2007/html/ge630.jsp }}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಹಬೆಯಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಿರೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಜೈವಿಕ-ನಿರ್ಮಲೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ-ಪಟ್ಟಾಗಿ ಹಾಗು ಕೈಗವುಸು-ಬಂದರಿನ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯಲ್ಲಿ ಔಷಧೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಾರ್ ಒತ್ತಡಭರಿತ ನೀರಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ(PWRಗಳಲ್ಲಿ) ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಇಂಧನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಸವೆತದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಆಕ್ಸಿಡೇಶನ್ ಹಾಗು ವಿಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಪ್ಲಾಂಟ್ ನ ಮುಚ್ಚುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಹೆಚ್ಚು ಬಲವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾಕಾರಿಗಳ ನಿರ್ವಸನದ ಮುಂಚೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಸವೆತ ಮಾಡುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ಹಾಗು ವಾಯು ಪರಿಶೋಧನೆಯ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ರೂಪುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಯ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ರಾಸಾಯನಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳು=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಿಂದ ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ಅನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಒಂದು ಏಕೈಕ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಿನ ಉಪ-ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯ ಹಾಗು ಪ್ರಮುಖ ಕಡಿಮೆ ಹಣಹೂಡಿಕೆಯ ವಿಧಾನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. "HPPO" (ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಟು ಪ್ರೊಪಿಲಿನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್)ನ ಎರಡು ಪ್ಲಾಂಟ್ ಗಳು 2008 ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಾರಂಭವನ್ನು ಮಾಡಿದವು: ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಲ್ವೆ ಹಾಗು ಡೌ-BASF ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾಂನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಮತ್ತೊಂದು ಎವಿನಿಕ್ಲ್ ಹೆಡ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಹಾಗು SK ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್‌ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಕೊರಿಯಾನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಪೊಲಾಕ್ಟಮ್ ನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಫಿನಾಲ್]] ಹಾಗು ಎಪಿಕ್ಲೊರೋಹೈಡ್ರಿನ್‌ನ ಬಳಕೆ ಸಂಭವನೀಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ===ಜೈವಿಕ ಉಪಯೋಗಗಳು=== ಬೊಂಬಾರ್ಡೀರ್ ಬೀಟಲ್ ಹೈಡ್ರೋಕ್ವಿನೋನ್‌ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಬೇರೊಂದು ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳೆಯುವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬಳಸುವ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಹ ಒಂದು. ''ನೇಚರ್‌'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಷಿತವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಲೇಖನದಂತೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಪ್ರತಿರಕ್ಷಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಜೀಬ್ರಾ ಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಅಂಗಾಂಶಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ನಂತರ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದು ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳಿಗೆ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅಲ್ಲಿ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಸುವ ಅನುವಂಶಿಕ ಧಾತುಗಳು ದುರ್ಬಲವಾದಾಗ, ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಅನುವಂಶಿಕ ಧಾತುಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮೀನಿನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಹಾಗು ಅದೇ ವಿಧಾನವು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಯಿತು. [[ಅಸ್ತಮಾ]] ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿನ ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯವಂತ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಅಂಶ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೇಚರ್ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇದನ್ನು ಅಸ್ತಮಾ ರೋಗಿಗಳ ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನೋಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/8078525.stm|title=Natural bleach 'key to healing' |date=6 June 2009|publisher=BBC News|accessdate=2009-07-02}}</ref><ref name="Nature zebra">{{cite journal|last=Niethammer|first=Philipp|coauthors=Clemens Grabher, A. Thomas Look & Timothy J. Mitchison|date=3 June 2009|title=A tissue-scale gradient of hydrogen peroxide mediates rapid wound detection in zebrafish|journal=Nature|volume=459|pages= 996–999 |issn=doi=10.1038/nature08119|url=http://www.nature.com/nature/journal/v459/n7249/full/nature08119.html|accessdate=2009-07-02|doi=10.1038/nature08119|url=http://www.nature.com/nature/journal/v459/n7249/full/nature08119.html|accessdate=2009-07-02|pmid=19494811|issue=7249|pmc=2803098|doi_brokendate=2010-01-09}}</ref> ===ದಿನಬಳಕೆಯ ಉಪಯೋಗಗಳು=== [[File:Hydrogen peroxide 35 percent on skin.jpg|thumb|alt=Fingertips|35% H2O2ನಿಂದ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಚರ್ಮ]] * ತೆಳುಗೊಳಿಸಿದ H₂O₂ (3% ಹಾಗು 12%ರ ಮಧ್ಯ)ಅನ್ನು ಅಮೋನಿಯಮ್ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಸೈಡ್ ನ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನ ಕೂದಲನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು "ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಬ್ಲೊಂಡೆ" ಎಂಬ ಪದಸಮುಚ್ಚಯದಿಂದ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಇದು ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೋಕಿದಾಗ ಹೀರಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಸ್ಠಳೀಯವಾಗಿ ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕೆಪಿಲ್ಲರಿ ಎಂಬಾಲಿಸಮ್‌ನ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಚರ್ಮ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. * ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇಡುವ ಮೂಳೆಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ 3% H₂O₂ ಅನ್ನು ಗಾಯಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಚಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ, ನಾಶವಾದ ಅಂಗಾಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿನ ನಾಶವಾದ ಅಂಗಾಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ವಿಧಾನದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಿಧಾನಗತಿಯ(ಸಣ್ಣ ಪೀಪಾಯಿ) ಗಾಯದ ರಕ್ತಸ್ರಾವ/ಸೋರಿಕೆಯನ್ನು ಸಹ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೊಸದಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದ ಚರ್ಮದ ಕೋಶಗಳನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿ ಕಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಗಾಯವನ್ನು ವಾಸಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2022-10-16 |archive-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214114412/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 |url-status=deviated |archivedate=2013-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214114412/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17151171 }}</ref> ಅಲ್ಲದೆ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಪ್ರತಿಕೂಲ ದ್ರಾವಣಗಳು ಸೇವನೆಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. * ನಾಯಿಗಳು ವಿಷಕಾರಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು (ಉ.ದಾ ಇಲಿ ಪಾಷಾಣ),ವನ್ನು ಆಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಸೇವಿಸಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನೀಡಿದರೆ ಇದು ವಾಂತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.petplace.com/dogs/how-to-induce-vomiting-emesis-in-dogs/page1.aspx How to Induce Vomiting (Emesis) in Dogs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212010816/http://www.petplace.com/dogs/how-to-induce-vomiting-emesis-in-dogs/page1.aspx |date=2015-02-12 }}</ref> * 3% H₂O₂ ಅನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಹೊಸ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಗು ಇತರ ಕಲೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಿಸಿ ನೀರಿಗೆ ತಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತದ ಜೊತೆ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ತಣ್ಣೀರು ಹಾಗು ಮಾರ್ಜಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಫುಡ್ ಹಾಗು ಡ್ರಗ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಶನ್ (ಎಫ್ ಡಿ ಎ) ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ನಿಯಂತ್ರಕ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು (ಎಲ್ ಆರ್ ಪಿ) ಹೊಂದಿರುವ ಔಷಧಿಯಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದನ್ನು ಮೀನು ಹಾಗು ಮೀನಿನ ಮೊಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬರುವ ಶಿಲೀಂದ್ರಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. (ಎಕ್ಟೊಪ್ಯಾರಾಸೈಟ್ ನೋಡಿ.) * ಹೈಡ್ರೋಫೋನಿಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುವ ಕೆಲವು ತೋಟಗಾರಿಕೆಯವರು ಹಾಗು ಬಳಕೆದಾರರು ದುರ್ಬಲ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ("ಸ್ಪಾನಿಶ್ ದ್ರಾವಣ ") ವನ್ನು ದ್ರಾವಣವನ್ನು ತೆಳುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ತೀವ್ರತರವಾದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಸಸ್ಯದ ಬೇರಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಬೇರಿನ ಕೊಳೆಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಲು ಸಹಾಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ (ಆಮ್ಲಜನಕದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬೇರಿನ ಕೋಶಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ) ಹಾಗು ಹಲವಾರು ಕೀಟಗಳ ವಿರುಧ್ದವಾಗಿಯು ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.socalplumeriacare.com/Faqs/F-7.pdf | title = Hydrogen Peroxide and Horticulture | first = Bryce | last = Fredrickson | accessdate = 2009-01-25 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.using-hydrogen-peroxide.com/peroxide-garden.html Ways to use hydrogen peroxide in the garden]</ref> ಕೆಲವೊಂದು ಹಕ್ಕುಹೇಳಿಕೆಗಳಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡುವಂತಹ ಶ್ರೀಮಂತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸಹ ನಡೆದಿವೆ.<ref>[http://www.sciencedirect.com/ Oxygation Unlocks Yield Potentials of Crops in Oxygen-Limited Soil Environments Advances in Agronomy, Volume 88, 2005, Pages 313-377 Surya P. Bhattarai, Ninghu Su, David J. Midmore]</ref> * ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಮೀನಿನ ಸಂಸ್ಕರಣಾಕಾರರ ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಮೀನುಗಳಿಗೆ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ದೊರಕಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.great-lakes.org/Wkly_news/07-07-03.html#Oxygen Great-lakes.org]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.fws.gov/midwest/ashland/mtan/mtan_35.html#Guide%20to%20Drug,%20Vaccine,%20and%20Pesticide%20Use%20in%20Aquaculture |title=fws.gov |access-date=2010-06-03 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423084723/http://www.fws.gov/midwest/ashland/mtan/mtan_35.html#Guide%20to%20Drug,%20Vaccine,%20and%20Pesticide%20Use%20in%20Aquaculture |url-status=dead }}</ref> ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕಗಳಾದ ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್‌ಗೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. * ಕೊಳಕು ನೀರಿನ ಹಾಗು ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳಿಂದ ಹೊರಸೂಸುವ ಜೈವಿಕ-ಸಂಭಂದಿತ ವಾಸನೆ ಹಾಗು ಸಲ್ಫೈಡ್ ಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಅಶುದ್ಧ ನೀರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಮುಂಚೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಮಯವೆಂದರೆ 30 ನಿಮಿಷದಿಂದ 5 ಘಂಟೆಗಳಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಲ್ಫೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಜೈವಿಕ ವಾಸನೆಗಳ ಬಯೋ-ಉತ್ಕರ್ಷನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಆಮ್ಲಜನಕ ಹಾಗು ನೀರನ್ನು, ಅಲ್ಲದೆ ಕರಗುವ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ಜೀವ ರಸಾಯನಿಕ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು( BOD)ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು [[ಅಡಿಗೆ ಸೋಡಾ]] ಹಾಗು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಕೈ ಮಾರ್ಜಕಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು ಕೆಟ್ಟದಾದ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ತೆಗೆಯುತ್ತದೆ.<ref>Chemist Paul Krebaum claims to have originated the formula for use on skunked pets at [http://home.earthlink.net/~skunkremedy/home/ Skunk Remedy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160115224252/http://home.earthlink.net/~skunkremedy/home/ |date=2016-01-15 }}</ref> * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಫಿನೈಲ್ ಆಗ್ಸಲೇಟ್ ಎಸ್ಟರ್‌ನ ಜೊತೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಕೋಲಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಒಂದು ಸೂಕ್ತ ಬಣ್ಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಎಸ್ಟರ್ ನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಅಸ್ಥಿರ CO₂ ದ್ವಿಕಣವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಉದ್ರೇಕಿಸಿ ಉದ್ರೇಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ; ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅದು ತಳಹದಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ ನಂತರ ವೇಗವಾಗಿ ಸಡಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಹಾಗು [[ಫೋಟಾನ್]] (ಬೆಳಕ)ನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ===ತೇಲುವಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಉಪಯೋಗ === {{more|High test peroxide}} [[File:Rocket Belt Propulsion.svg|thumb|200px|ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ (ಜೆಟ್ ಪ್ಯಾಕ್ಸ್ ನೋಡಿ).]] H₂O₂ ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟವನ್ನು HTP ಅಥವಾ ಹೈ ಟೆಸ್ಟ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮೋನೊ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ (ಇಂಧನದ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡದೆ) ಅಥವಾ ಬಯೋಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ರಾಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಭಾಗವಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಮೋನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್‌ನ ಅನುಕೂಲವೆಂದರೆ 70–98+% ರಷ್ಟು ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಹಬೆ ಹಾಗು ಆಮ್ಲಜನಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಶಕಗಳಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ಅಥವಾ ಪ್ಲಾಟಿನಮ್ ಪರದೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ ಕೊಠಡಿಗೆ ಹಾಯಿಸಿದಾಗ ಅದು ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ 600 °Cರಷ್ಟು ಆವಿಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವನೂಕುನುಗ್ಗಲಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೋನೊ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ H₂O₂ ಗರಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ 161 s (1.6 kN·s/kg) ರಲ್ಲಿ (''I'' _sp)ರಷ್ಟು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾದ ರಭಸವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕನಿಷ್ಟ-ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೊನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೈಡ್ರಜಿನ್ ಗಿಂತ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ವಿಷಕಾರಿ ಅಲ್ಲ. ಬೆಲ್ಲ್ ರಾಕೆಟ್ ಬೆಲ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಮೊನೊಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. H₂O₂ ನ ದ್ವಿಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಇಂಧನವನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಉರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಧನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ ರಭಸವನ್ನು 350 s (3.5&nbsp;kN·s/kg) ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಪಾದಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾದ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದ್ರವ ಆಮ್ಲಜನಕಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಂದರೆ ''I'' _sp ರಷ್ಟನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ದಟ್ಟವಾದ, ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದ, ಉರಿತವನ್ನು ನೀಡದ ಹಾಗು ಇದನ್ನು ವಾಯು ಚಕ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ''ಮುಚ್ಚಿದ ಗಾಳಿ'' ಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ತಣ್ಣನೆಯ ರಾಕೆಟ್ ಇಂಜಿನ್‌ಗಳ ಪುನಃ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಯುದ್ಧ II ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ ರಾಕೆಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ(ಉ ದಾ ಟಿ-ಸ್ಟಾಫ್,ನಲ್ಲಿ Me-163ಗೆ ಸಮರ್ಥಕವಾದ ಆಕ್ಸಿ ಕ್ವಿನೋಲಿನ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು), ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು, ಹಾಗು ಕಡಿಮೆ-ಬೆಲೆಯ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಬ್ಲಾಕ್ ನೈಟ್ ಹಾಗು ಬ್ಲಾಕ್ ಆರೊಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. 1940 ಹಾಗು 1950ರಲ್ಲಿ, ವಾಲ್ಟರ್ [[ಗಾಲಿ|ಗಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಬ್ ಮರೈನ್‌ಗಳು ಮುಳುಗಿದಾಗ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಶಬ್ಧವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಹಾಗು ಅದರ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಡೀಸೆಲ್-ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಶಕ್ತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಬಹಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವು ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಗಳಾಗಿ ಹಾಗು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬಹಳಷ್ಟು ನೌಕಾದಳದವರು ಅದನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿಯೆಂದು ಅದರ ಬಳಕೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದರು. HMS''ಸಿಡಾನ್'' ಹಾಗು ರಷಿಯನ್ ಸಬ್ ಮರೈನ್''ಕರ್ಸ್ಕ್''ಗಳ ಮುಳುಗುವಿಕೆಗೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸೋರಿಕೆಯೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಆಪಾದಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಶೋಧನೆಗೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಜಾಪನೀಸ್ ನೌಕಾದಳದ ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳ ಬಳಕೆಗಳಲ್ಲಿ, H₂O₂ ನ ಮಟ್ಟವು ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ ಕೊಳವೆಗಳ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಬಲ-ಕೋನದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿರುವುದರಿಂದಾಗಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಬ್ ಮರೈನ್ ಗಳ ಹಾಗು ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ಪೋಟಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. SAAB ಅಂತರ್ಜಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟ 2000ವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು. ಈ ನೌಕಾ ಸ್ಪೋಟಕವನ್ನು, ಸ್ವೀಡಿಶ್ ನೌಕಾದಳವು ಪಿಸ್ಟನ್ ಇಂಜಿನ್ ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ ಟಿ ಪಿ ಯನ್ನು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಆಗಿ ಹಾಗು ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯುತವಾಗಿ ಬಳಸಿತು ಹಾಗು ಸೀಮೇಎಣ್ಣೆಯನ್ನುದ್ವಿಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಧನವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite journal|last=Scott|first=Richard |date=November, 1997|title=Homing Instincts|journal=Jane's Navy Steam generated by catalytic decomposition of 80-90 % hydrogen peroxide was used for driving the turbopump turbines of the V-2 rockets, the X-15 rocketplanes, the early Centaur RL-10 engines and is still used on [[Soyuz (rocket family)|Soyuz]] for that purpose to-day. International|url=http://babriet.tripod.com/articles/art_hominginstinct.htm}}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ವಿರಳವಾಗಿ ಏಕ ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲೆಂಟ್ ಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಇಂಜಿನ ಗಳಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನುಎತ್ತರ ನಿಯಂತ್ರಕವಾಗಿ ರಭಸ ನಿಯಂತ್ರಕವಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಸಹ ಕೆಲವೊಂದು [[ಉಪಗ್ರಹ|ಉಪಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳು ಸುಲಭ ನಿಯತ್ರಕಗಳಾಗಿವೆ, ಹಾಗು ಇಂಧನಕ್ಕೂ ಸಹ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಹೈಡ್ರಜಿನ್ ನೂಕುನುಗ್ಗಲಿನ ಮುಂಚಿನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲು ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗಾದರೂ, ಹೈಡ್ರಜಿನ್‌ನ ಹೆಚ್ಚು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ವೇಗದಿಂದ ಹಾಗು ಕಡಿಮೆ ವೇಗದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಕಾಶಮಂಡಲದ ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆ=== ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು FDA ಯು ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವನಾಶಕವೆಂದು ''ಜೆನೆರಲಿ ರೆಕಗ್ನೈಸ್ಡ್ ಆಸ್ ಸೇಫ್'' (GRAS)ನಲ್ಲಿ, ಹಾಗು ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಳಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|title=Sec. 184.1366 Hydrogen peroxide|publisher=U.S. Government Printing Office via GPO Access|url=http://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/04nov20031500/edocket.access.gpo.gov/cfr_2001/aprqtr/21cfr184.1366.htm|date=2001-04-01|accessdate=2007-07-07}}</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಗುಣದಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಕೊಳೆನಾಶಕವಾಗಿ ಹಾಗು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ನಾಶಕನಾಗಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಹೇಗಾದರೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಹಲವಾರು ಪ್ರತಿವಿರೋಧಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದರ ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಸಹ, ಅದನ್ನು ಈಗಲೂ ಸಹ ಹಲವಾರು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ, ವೈದ್ಯರು ಹಾಗು ದಂತವೈದ್ಯರು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಹಲವಾರು ಇತರ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಕೊಳೆನಾಶಕಗಳಂತೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ತೆರೆದ ಗಾಯಗಳ ಅಂಗಾಂಶಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಹಾನಿಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ನಾಳಗಳ ರಕ್ತಸ್ರಾವವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ (ಒರಟಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಸಣ್ಣ ನಾಳಗಳಲ್ಲಿಯ ನಿಧಾನಗತಿಯ ರಕ್ತ ಸೋರಿಕೆ), ಹಾಗು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಸಹ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಮ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ [[ಅಡಿಗೆ ಸೋಡಾ]] ಹಾಗು ಉಪ್ಪಿನ ಜೊತೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ದಂತಮಾರ್ಜಕವಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|last=Shepherd|first=Steven|publisher=FDA Consumer|title=Brushing Up on Gum Disease|url=http://www.fda.gov/bbs/topics/CONSUMER/CON00065.html|accessdate=2007-07-07|archive-date=2007-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514102017/http://www.fda.gov/bbs/topics/CONSUMER/CON00065.html|url-status=dead}}</ref> * ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹಾಗು ಬೆಂಜೋಯಿಲ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ಅನ್ನು ಕಲೆಗಳನ್ನುಗುಣಪಡಿಸಲು ಸಹ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal|last=Milani|first=Massimo|coauthors=Bigardi, Andrea; Zavattarelli, Marco|year=2003|title=Efficacy and safety of stabilised hydrogen peroxide cream (Crystacide) in mild-to-moderate acne vulgaris: a randomised, controlled trial versus benzoyl peroxide gel|url=http://www.ingentaconnect.com/content/libra/cmro/2003/00000019/00000002/art00010|journal=Current Medical Research and Opinion|volume=19|issue=2|pages=135–138(4)|doi=10.1185/030079902125001523|format={{dead link|date=January 2010}}|access-date=2010-06-03|archive-date=2007-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001191952/http://www.ingentaconnect.com/content/libra/cmro/2003/00000019/00000002/art00010|url-status=dead}}</ref> * ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಂತಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite encyclopedia|title=Drugs to Control or Stimulate Vomiting|encyclopedia=Merck Veterinary manual|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/190303.htm|publisher=[[Merck & Co.]], Inc|year=2006|access-date=2010-06-03|archive-date=2016-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324233045/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F190303.htm|url-status=dead}}</ref> ;ಇತರ ಬಳಕೆಗಳು * ಅಮೇರಿಕನ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಪ್ರಕಾರ "ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸುರಕ್ಷಿತ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅಥವಾ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಅನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಲು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಯಾವ ಅಧಾರವು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು", ಅಲ್ಲದೆ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ "ನುರಿತ ವೈದ್ಯರ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಆಧಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಹೊಸ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವಲಂಬಿಸಬೇಕಾಗಿ" ಸಲಹೆಯನ್ನು ನೀಡಿದರು.<ref>{{cite journal|title=Questionable methods of cancer management: hydrogen peroxide and other 'hyperoxygenation' therapies |journal=CA: a cancer journal for clinicians|volume=43|issue=1|pages=47–56|year=1993|pmid=8422605|doi=10.3322/canjclin.43.1.47}}</ref> * ಮತ್ತೊಂದು ವಿವಾದಿತ ಇತರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಧಾನವೆಂದರೆ 1% ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಒಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಆಂತರಿಕ ಬಳಕೆಯು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ರಕ್ತದ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುವ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಅದರ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದಾಗಿ ಹಲವಾರು ಜೀವಗಳ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|last=Cooper|first=Anderson|title=A Prescription for Death?|publisher=CBS News|date=2005-01-12|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/12/60II/main666489.shtml|accessdate=2007-07-07|archive-date=2007-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070717085909/http://www.cbsnews.com/stories/2005/01/12/60II/main666489.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Mikkelson|first=Barbara|title=Hydrogen Peroxide|url=http://www.snopes.com/medical/healthyself/peroxide.asp|publisher=Snopes.com|date=2006-04-30|accessdate=2007-07-07}}</ref> *''ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಆಕ್ಸಿಜನ್ (ಸಪ್ಲಿಮೆಂಟ್) ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ'' ==ಸುರಕ್ಷತೆ== ನಿಯಂತ್ರಣ ಹಲವು, ಆದರೆ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ, ಅಂದರೆ 3%ರಷ್ಟು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಹಾಗು ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ ಅದರ ಬಳಕೆ ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅದು [[ಮಟೀರಿಯಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಡಾಟಾ ಶೀಟ್]] (MSDS) ನ ಸಹಯೋಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಒಂದು ಆಕ್ರಮಣ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದು ಮನುಷ್ಯನ ಚರ್ಮವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ಹಲವಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. [[ರೆಡ್ಯೂಸಿಂಗ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿ]] ಇದ್ದಾಗ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ H₂O₂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅಂದರೆ 40% ಕ್ಕಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹರಿವನ್ನು, D001 ಅಪಾಯಕಾರಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗ ಅದು DOT ಉತ್ಕರ್ಷಕಕ್ಕೆ ಸರಿದೂಗುತ್ತದೆ. EPA ರಿಪೋರ್ಟಬಲ್ ಕ್ವಾಂಟಿಟಿ (RQ) ನ ಪ್ರಕಾರ D001ನ ಅಪಾಯಕಾರಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುಗಳು 100 ಪೌಂಡ್, ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಗ್ಯಾಲನ್ ಗಳಷ್ಟಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತಣ್ಣನೆಯ, ಒಣಗಿದ, ಹೆಚ್ಚಿನ-ಶುದ್ಧ ಗಾಳಿ ಬರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಸುಡುವ ಅಥವಾ ದಹಿಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು.<ref>{{Cite web |url=http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html |title=Hydrogen Peroxide MSDS |access-date=2010-06-03 |archive-date=2007-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220182909/http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html |url-status=deviated |archivedate=2007-12-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071220182909/http://www.bu.edu/es/labsafety/ESMSDSs/MSHydPeroxide.html }}</ref> ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತೋರಿಸದಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಸ್ಟೈನ್ಲೆಸ್ಸ್ ಸ್ಟೀಲ್ ಅಥವಾ ಗಾಜಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು (ಇತರ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಕೆಲವು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಗಳು ಹಾಗು ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಮ್ ಮಿಶ್ರ ಲೋಹಗಳು ಸಹ ಸೂಕ್ತವಾಗಿವೆ).<ref>[http://www.ozoneservices.com/articles/004.htm Ozonelab Peroxide compatibility]</ref> ಇದನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ವೇಗವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಅಪಾರದರ್ಶಕ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬೇಕು ಹಾಗು ಆದ್ದರಿಂದ ಔಷಧೀಯ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಸೋಸುವ ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಬಾಟಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url = http://www.truthorfiction.com/rumors/h/hydrogen-peroxide.htm |title = The Many Uses of Hydrogen Peroxide-Truth! Fiction! Unproven! |accessdate = 2008-06-30 |archive-date = 2008-07-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080701032525/http://www.truthorfiction.com/rumors/h/hydrogen-peroxide.htm |url-status = dead }}</ref> ಶುದ್ಧ ಅಥವಾ ತೆಳು ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿರುವ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಹಲವಾರು ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುವುದು: * '''ಸ್ಪೋಟಕ ಹಬೆಗಳು.''' ಸುಮಾರು 70% ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿನ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ, 70&nbsp;°C (158&nbsp;°F) ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆವಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. {{Citation needed|date=July 2008}}ಕುದಿಯುವ ದ್ರಾವಣವು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಹಬೆಯ ಸ್ಪೋಟಕವನ್ನು ([[BLEVE]] ಉಳಿದಂತಹ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಭಾಷ್ಪೀಕರಣ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. * '''ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು.''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್‌ಗಳಾದ ಗ್ರೀಸ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಪೋಟಕಗಳು ತಯಾರಾಗುತ್ತವೆ. ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಾದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ಪೋಟಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು [[ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್]], [[ಕೀಟೋನ್]], [[ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಸಿಡ್]], (ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ಅಸಿಟಿಕ್ ಆಸಿಡ್]]), [[ಅಮೈನ್|ಅಮೈನ್‌ಗಳು]] ಹಾಗು [[ಫಾಸ್ಪರಸ್|ಫಾಸ್ಪರಸ್‌ನ]] ಜೊತೆಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.{{Citation needed|date=June 2007}} * '''ವೇಗವಾದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ.''' ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ಬಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ (ಅಥವಾ ಇತರ ಸುಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ) ಬಿದ್ದಾಗ, ಮೊದಲು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಮಟ್ಟವು ಒಂದು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವವರೆಗೆ ನೀರು ಆವಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥವು ವೇಗವಾಗಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.ntsb.gov/publictn/2000/HZB0001.htm |title=NTSB - Hazardous Materials Incident Brief |access-date=2010-06-03 |archive-date=2011-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110128034212/http://www.ntsb.gov/publictn/2000/hzb0001.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg |title=Armadilloaerospace material tests with HTP |access-date=2010-06-03 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928171928/http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg |url-status=deviated |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928171928/http://media.armadilloaerospace.com/misc/MaterialTest.mpg }}</ref> * '''ನಾಶಕಾರಿ.''' ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ (>50%) ನಾಶಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ದಿನಬಳಕೆಯ ದ್ರಾವಣಗಳು ಸಹ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ,[[ಮ್ಯೂಕಸ್ ಪದರದಲ್ಲಿ]] ಹಾಗು ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಉರಿತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref>ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಇದನ್ನು ನೋಡಿ [http://www.jtbaker.com/msds/englishhtml/h4070.htm MSDS for a 3% peroxide solution].</ref> ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯನ್ನು(3% ದ್ರಾವಣದ ಹತ್ತರಷ್ಟು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸೇವನೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. 10% ರಷ್ಟು ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಒಳಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಹಲವಾರು ಶ್ವಾಸಕೊಶಕ್ಕೆ ಸಂಭಂದಿಸಿದ ಉರಿತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.{{Citation needed|date=June 2007}} * '''ಬಿಳುಪಿನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ''' ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಅಂದರೆ 3% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್, ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ಹಲವಾರು ವಿಧದ ಅಂದರೆ ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದವರೆಗಿನ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಳುಪುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಮುಖವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸುವ ಅಥವಾ ಕಾಂಟಾಕ್ಟ್ ಲೆನ್ಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ಇತರ ಪದರಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಗ ಹರಡುತ್ತದೆ. * '''ಆಂತರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು.''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು 3% ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಾಯಿಯ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಔಷಧಿಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಅದು "ಉರಿತ ಹಾಗು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿನ ಗುಳ್ಳೆಗಳು, (ಅದನ್ನು [[ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಗಂಟಲು|ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಗಂಟಲುಎಂದು]] ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ)ಗಂಟಲು ಮತ್ತು ಜಠರದಲ್ಲಿನ ಗುಳ್ಳೆಗಳು", ಅಲ್ಲದೆ "ಜಠರದಲ್ಲಿ ನೋವು, ವಾಂತಿ ಹಾಗು ಡೈಯೇರಿಯ"ಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref>[http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm Hydrogen Peroxide, 3%. ][http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm 3. ][http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/HydrogenPeroxide3.htm Hazards Identification] Southeast Fisheries Science Center, daughter agency of [[NOAA]].</ref> * '''ಆವಿಯ ಒತ್ತಡ''' ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆವಿಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ(1.2 kPa ನಷ್ಟು 50 ^oC ನಲ್ಲಿ[CRC ರಸಾಯನಿಕ ಹಾಗು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೈಪಿಡಿ,76 ನೇ ಮುದ್ರಣ, 1995-1996]) ಹಾಗು ಆವಿಯನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಕಣ್ಣುಗಳು ಹಾಗು ಉಸಿರಾಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಉರಿತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಎನ್ ಐ ೦ ಎಸ್ ಹೆಚ್ ಜೀವಕ್ಕೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಮಿತಿ (ಐ ಡಿ ಎಲ್ ಹೆಚ್) ಕೇವಲ 75 ppm. [http://www.cdc.gov/niosh/idlh/intridl4.html ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಜೀವಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕರವಾದ ಅಥವಾ ಆರೋಗ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಮೇಲಿನ ಲೇಖನ (IDLH): NIOSH &#91;http://www.cdc.gov/NIOSH/National ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್&#93; ರಸಾಯನಿಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಹಾಗು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ IDLH ಬೆಲೆಗಳ ಲೇಖನ (as of 3/1/95)]. ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಪಿಪಿಎಮ್ ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ತೆರೆದಿಟ್ಟರೂ ಸಹ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಶಾಶ್ವತ ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒ ಎಸ್ ಹೆಚ್ ಎ [http://www.osha.gov ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೀಶನ್] ಇದು ಸುಮಾರು ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳಷ್ಟು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜು 1.0 ಪಿಪಿಎಮ್ ನ ತೆರೆದಿಡಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ (29 CFR 1910.1000, ಟೇಬಲ್ Z-1) ಹಾಗು "ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಸಹ,ಅದು ಮಾನವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಭದಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಾಗಿದೆ, ಎಂದು ಎ ಸಿ ಜಿ ಐ ಹೆಚ್ [http://www.acgih.org ಅಮೇರಿಕನ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಹೈಜಿನೀಸ್ಟ್] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದೆ.[2008ರ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗು ಭೌತಿಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು & ಜೈವಿಕ ತೆರೆದಿಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಬೆಲೆಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಎ ಸಿ ಜಿ ಐ ಹೆಚ್, ನಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಗರಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ವಸ್ತುಗಳು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಹಾಗು ಹಬೆಯು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಗಾಳಿ ಅಥವಾ ಆವಿಯ ಭಾಷ್ಪೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಗಾಳಿಯು ದೊರಕುತ್ತಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೊ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಲು ಇದನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಹಬೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಗೆ ನಿರಂತರ ಹಬೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಹಲವಾರು ಸರಬರಾಜುದಾರರು ಇದ್ದಾರೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್‌ನ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅಂಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ OSHA [http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hydrogenperoxide/recognition.html ಆಕ್ಯುಪೇಶನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಹಾಗು ಹೆಲ್ತ್ ಗೈಡ್ಲೈನ್ ಫಾರ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612114616/http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/hydrogenperoxide/recognition.html |date=2011-06-12 }} ಹಾಗು ATSDR [http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg174.html ಏಜೆನ್ಸಿ ಫಾರ್ ಟಾಕ್ಸಿಕ್ ಸಬ್ಸ್ಟಾನ್ಸಸ್ ಹಾಗು ಡಿಸೀಸ್ ರೆಜಿಸ್ಟ್ರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011184239/http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg174.html |date=2003-10-11 }} ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. * '''ಚರ್ಮ ರೋಗಗಳು.''' ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚರ್ಮದ ವರ್ಣದ್ರವ್ಯವು ನಶಿಸಿ ಹೋಗಿ [[ವಿಟಿಲಿಗೊ]] ಎಂಬ ಚರ್ಮ ರೋಗವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 0.5-1% ರಷ್ಟು ಜನರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನವು ಚರ್ಮದ ಹೊರಪದರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗು ರಕ್ತದಲ್ಲಿ H₂O₂ ನ ಮಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದು ರೋಗದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಗುಣಲಕ್ಷಣ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.vitiligo.eu.com/turmeric.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-06-03 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710203712/http://www.vitiligo.eu.com/turmeric.htm |url-status=dead }}</ref> ===ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಘಟನೆಗಳು=== * ಜುಲೈ 16, 1934 ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ[[ಕುಮ್ಮರ್ಸ್ಡಾರ್ಫ್‌|ಕುಮ್ಮರ್ಸ್ಡಾರ್ಫ್‌ನಲ್ಲಿ]], ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದ ರಾಕೆಟ್ ಸ್ಪೋಟಿಸಿ, ಮೂರು ಜನರ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, [[ವರ್ನರ್ ವಾನ್ ಬ್ರಾನ್]] ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಗುವ ರಾಕೆಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಶಕವಾಗಿ ಬಳಸದಿರಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. * ಅಕ್ಟೊಬರ್ 28, 1998 ರಲ್ಲಿ ಓರ್ಲಾಂಡೊ ಇಂದ ಮೆಫಿಸ್ ಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುವ್ಯ ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್ ನ ವಿಮಾನ 957 ಹಾಗು ಅದರ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ವಾಯುವ್ಯ ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್ ನ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಸೋರಿಕೆ ಇಂದಾಗಿ ಹಲವಾರು ಜನರು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡರು.<ref>Hazardous Materials Incident Brief DCA-99-MZ-001, [http://www.ntsb.gov/publictn/2000/HZB0001.htm "Spill of undeclared shipment of hazardous materials in cargo compartment of aircraft"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128034212/http://www.ntsb.gov/publictn/2000/hzb0001.htm |date=2011-01-28 }}. pub: National Transportation Safety Board. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 28, 1998; ಮೇ 17, 2000ರಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> * [[ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]], [[ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಶಿಬಿರ|ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿನ]] [[ನಾಜಿ|ನಾಜಿವೈದ್ಯರು]] ಮಾನವನ ಪದಾರ್ಥಗಳ ನಾಶದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಬಳಕೆಯ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web | title=The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide | publisher=Robert Jay Lifton | url=http://www.holocaust-history.org/lifton/LiftonT257.shtml | accessdate=1 November 2007 | archive-date=15 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070915150623/http://www.holocaust-history.org/lifton/LiftonT257.shtml | url-status=dead }}</ref> * [[21 ಜುಲೈ2005 ಲಂಡನ್ ಸ್ಪೋಟಕದಲ್ಲಿ|21 ಜುಲೈ2005 ಲಂಡನ್ ಸ್ಪೋಟಕದಲ್ಲಿನ]] ಬಾಂಬ್‌ನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಗೆ ಅದರಲ್ಲಿನ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇರುವುದು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>Four Men Found Guilty in Plot to Blow Up London's Transit System, [http://www.foxnews.com/story/0,2933,288631,00.html "FOXNews.com"]. ಜುಲೈ 12, 2007.</ref> * [[ರಷ್ಯಾದ]] ಸಮುದ್ರಾಂತರಗಾಮಿ [[K-141 ಕುರ್ಸ್ಕ್]] ಕಪಟ ನೌಕಾ ಸ್ಫೋಟಕಗಳನ್ನು [[ಪಿಯೊಟರ್ ವೆಲಿಕಿ]], [[ಕಿರೊವ್ ಕ್ಲಾಸ್]] [[ಬ್ಯಾಟಲ್ ಕ್ರೂಸಿಯರ್‌|ಬ್ಯಾಟಲ್ ಕ್ರೂಸಿಯರ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಸ್ಪೋಟಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 12, 2000 ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಲಮಾನ 11:28 (07:28 UTC), ರಲ್ಲಿ ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವಾಗ ಅವುಗಳು ಸಿಡಿದವು. ನಂಬಲಾರ್ಹ ದಾಖಲೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅದರ ಸೋಲು ಹಾಗು ಸ್ಪೋಟಕಕ್ಕೆ ಕುರ್ಕಿಸ್ ನಲ್ಲಿನ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ಇಂಧನವನ್ನು ಹೊದಿರುವ ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳು ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದವು. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ ನ ಹೆಚ್ಚು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಮಟ್ಟವನ್ನು [[HTP]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿ ತೇಲುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ನೌಕಾಸ್ಪೋಟಕಗಳಲ್ಲಿನ ರಸ್ಟ್ ನಿಂದ ಇದರ ಸೋರುವಿಕೆಯಾಯಿತು. ಅದೇ ತರಹದ ಮತ್ತೊಂದು ಘಟನೆ 1955 ರಲ್ಲಿ [[HMS Sidon|HMS Sidonನ]] ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ== *[[ವೇಪರೈಸ್ಡ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪರಾಕ್ಸೈಡ್]] ==ಆಕರಗಳು== ===ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು=== {{reflist|2}} ===ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ=== {{refbegin}} *ಜೆ. ಡ್ರಾಬೊವಿಸ್ಜ್ ''et al.'', ''The Syntheses of Sulphones, Sulphoxides ಮತ್ತು Cyclic Sulphides'', p112-116, ಜಿ. ಕ್ಯಾಪೊಝಿ ''et al.'', eds., ಜಾನ್ ವಿಲೆ & ಸನ್ಸ್, ಚಿಚೆಸ್ಟರ್, UK, 1994. ISBN 0-471-80580-7. *ಎನ್. ಎನ್. ಗ್ರೀನ್‌ವುಡ್, ಎ. ಅರ್ನ್‌ಷಾ, ''Chemistry of the Elements'', 2nd ed., ಬಟರ್‌ವರ್ತ್-ಹೆನೆಮನ್ನ್, ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್, UK, 1997. A great description of properties & chemistry of H₂O₂. *ಜೆ. ಮಾರ್ಚ್, ''Advanced Organic Chemistry'', 4ನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ., ಪು.&nbsp;723, ವಿಲೇ, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್, 1992. *ಡಬ್ಲೂ. ಟಿ. ಹೆಸ್ಸ್, ''ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್'', ''Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology'', 4ನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಲೇ, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್, ಸಂಪುಟ.13, 961-995 (1995). {{refend}} ==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{linkfarm}} * [http://www.tecaeromex.com/ingles/destilai.htm Hydrogen Peroxide Distillation for rocket fuel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151230033540/http://www.tecaeromex.com/ingles/destilai.htm |date=2015-12-30 }} * [http://msds.fmc.com/msds/100000010225-MSDS_US-E.pdf ಮಟೀರಿಯಲ್ ಸೆಫ್ಟಿ ಡಾಟಾ ಶೀಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001044659/http://msds.fmc.com/msds/100000010225-MSDS_US-E.pdf |date=2004-10-01 }} * [http://www.atsdr.cdc.gov/tfactsx4.html ATSDR Agency for Toxic Substances and Disease Registry FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110351/http://www.atsdr.cdc.gov/tfactsx4.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8247815 Negative effects of Hydrogen Peroxide as an oral rinse] * [http://www.food-grade-hydrogen-peroxide.co.uk Food Grade Hydrogen Peroxide Information] * [http://www.erps.org Experimental Rocket Propulsion Society] * [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc01/icsc0164.htm International Chemical Safety Card 0164] * [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0335.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] * [http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol71/023-hydrogenper.html IARC Monograph "Hydrogen Peroxide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051012221237/http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol71/023-hydrogenper.html |date=2005-10-12 }} * [http://www.gkllc.com General Kinetics Inc. Hydrogen Peroxide Rocket Engines and Gas Generators] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119060751/http://www.gkllc.com/ |date=2012-11-19 }} * [http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/Cancer/oxygen.html Oxygenation Therapy:Unproven Treatments for Cancer and AIDS] * [http://www.gaiaresearch.co.za/hydroperoxide.html Hydrogen Peroxide in the Human Body] * [http://www.using-hydrogen-peroxide.com Information on many common uses for hydrogen peroxide, especially household uses.] * [http://copublications.greenfacts.org/en/tooth-whiteners/index.htm Hydrogen peroxide in tooth whiteners] summary by [[GreenFacts]] of the European Commission SCCP assessment {{Hydrogen compounds}} {{Stomatological preparations}} {{Antiseptics and disinfectants}} {{Otologicals}} {{Hair colors}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್]] [[ವರ್ಗ:ಆಂಟಿಸೆಪ್ಟಿಕ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ಲೀಚಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಡಿಸ್‌ಇನ್‌ಫೆಕ್ಟೆಂಟ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಹೌಸ್‌ಹೋಲ್ಡ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕಾಂಪೌಂಡ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಲೈಟ್-ಸೆನ್ಸಿಟಿವ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಪೆರಾಕ್ಸೈಡ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ರಾಕೆಟ್ ಆಕ್ಸಿಡೈಸರ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:2004 ಪೀಟಿಕೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಒಟೊಲಾಜಿಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ]] 8mxgx9wzaaog03a2k3edw4q5efygxom 0 24149 1373066 1372219 2026-05-09T08:01:30Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373066 wikitext text/x-wiki {{Otheruses}} {{taxobox |name = Rosemary |image = Rosemary bush.jpg |image_caption = Rosemary in flower |regnum = Plantae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = Eudicots |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Lamiales]] |familia = [[Lamiaceae]] |genus = ''[[Rosmarinus]]'' |species = '''''R. officinalis''''' |binomial = ''Rosmarinus officinalis'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]<ref>{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?32207 |title=Rosmarinus officinalis information from NPGS/GRIN |publisher=www.ars-grin.gov |accessdate=2008-03-03 |last= |first= }}</ref> }} [[File:Koeh-258.jpg|thumb|right|ಲ್ಯಾಟಿನ್: ರೋಸ್ಮರಿನಸ್ ಅಫಿಷಿನಾಲಿಸ್]] [[File:Rosmarinus officinalis MHNT.BOT.2008.1.19.jpg|thumb|''Rosmarinus officinalis'']] [[File:Salvia rosmarinus MHNT.BOT.2023.13.45.jpg|thumb|''Salvia rosmarinus'']] '''ರೋಸ್‌ಮರಿ''' (''{{lang|la|Rosmarinus officinalis}}'' ) ಒಂದು ಕಾಂಡದಿಂದ ಕೂಡಿದ, [[ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ]] [[ಸಸ್ಯ|ಸಸ್ಯವಾಗಿದೆ]]. ಇದು ಸುವಾಸನೆಯುಳ್ಳ ನಿತ್ಯಹಸುರಿನ ಸೂಜಿಯ ಮಾದರಿ [[ಎಲೆಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು [[ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಪ್ರದೇಶ|ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ]] ಸ್ಥಳೀಯ ಸಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಪುದೀನ ಸಸ್ಯ ಜಾತಿಯ [[ಲಾಮಿಯಾಸಿಯೆ]] ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಸಸ್ಯ, ಇದು ಇತರ ಹಲವು ಸಸ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ''ರೋಸ್‌ಮರಿ'' ಎಂಬ ಪದವು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ನಿಂದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು "ಡ್ಯೂ"(''ರೋಸ್'' ) ಹಾಗು "ಸೀ" (''ಮರಿನಸ್'' ) ಪದಗಳಿಂದ, ಅಥವಾ "ಸಮುದ್ರದ ಇಬ್ಬನಿ" ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ - ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿರುವುದು ಸತತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.<ref>{{cite book|last=Room|first=Adrian|title=A Dictionary of True Etymologies|page=150|publisher=Taylor & Francis|date=1988|isbn=9780415030601|url=https://books.google.com/books?id=kZIOAAAAQAAJ&pg=PA150}}</ref> == ಜೀವಿವರ್ಗೀಕರಣಶಾಸ್ತ್ರ == {{Expand section|date=December 2009}} ==ವಿವರಣೆ == ಸಸ್ಯ ಜಾತಿಯು ಲಂಬದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹಿಂಜೋಲುವ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ; ಲಂಬವಾಗಿರುವ ಸಸ್ಯ ಜಾತಿಯು {{convert|1.5|m|ft|abbr=on|0}}ರಷ್ಟು ಎತ್ತರ, ಅಪರೂಪವಾಗಿ {{convert|2|m|ftin|abbr=on}}ರಷ್ಟು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಎಲೆಗಳು [[ನಿತ್ಯಹಸುರಿನಿಂದ]] ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ, {{convert|2|-|4|cm|in|abbr=on|lk=off|1}}ರಷ್ಟು ಉದ್ದ ಹಾಗು ೨–೫ mm ಅಗಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಸಣ್ಣದಾಗಿ ದಟ್ಟ ಉಣ್ಣೆಯಂತಹ ಅಂಗಾಂಶದ ಜೊತೆಗೆ ಮೇಲ್ಭಾಗ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹಾಗು ಕೆಳಭಾಗ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಹಾಗು ಆರೋಗ್ಯಕರ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೂ ಅರಳುತ್ತದೆ, ಇದು ಬೇಸಿಗೆಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರಳುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇದು ಬೆಚ್ಚನೆ-ಚಳಿಗಾಲದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಇದು ನಿತ್ಯ ಅರಳಿದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಜೊತೆಗೆ ಬಿಳಿ, ಗುಲಾಬಿ, ನೇರಳೆ, ಅಥವಾ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದಂತಹ ಹಲವು ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ [http://www.bhg.com/gardening/plant-dictionary/herb/rosemary/ ]{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ==ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ == ಗ್ರೀಕ್ ಪದ ''ರೋಸ್ ಮಾರಿನಸ್'' ನಿಂದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರೋಸ್‌ಮರಿ ಪದವನ್ನು ''ಸಮುದ್ರದ ಮಂಜು'' ಎಂದು ಭಾಷಾಂತರಿಸಬಹುದು. [[ಆಫ್ರೋಡೈಟ್]] ದೇವತೆಯು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದಾಗ ಇದು ಅವಳ ಸುತ್ತಲೂ ತೂಗಾಡುತ್ತಿತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಜೊತೆಗೆ ಇದು [[ಔರನೋಸ್]] ನ ರೇತಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತೆಂದೂ ಸಹ ಪ್ರತೀತಿಯಿದೆ. ಆಫ್ರೋಡೈಟ್ ದೇವತೆಯು ರೋಸ್‌ಮರಿ ಸಸ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಇದರ ಜೊತೆ ಅವಳ ಒಡನಾಟವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಬಹುದು. ==ಸಾಗುವಳಿ== ಇದು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟದ [[ಶುಷ್ಕತೆ|ಶುಷ್ಕತೆಗೆ]] ಸಹಿಷ್ಣುವಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಇದನ್ನು [[ಭೂದೃಶ್ಯ|ಭೂದೃಶ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ]], ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಹವಾಮಾನ|ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಹವಾಮಾನವನ್ನು]] ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತೋಟಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಇದೊಂದು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಬಹುದಾದ ಸಸ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಇದು ಕೀಟ-ನಿರೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯ ಬೆಳಕು ಅಧಿಕವಾಗಿ ಬೀಳುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಜಲನಿರ್ಗಮನದೊಂದಿಗೆ ರೋಸ್‌ಮರಿ ಚೂರ್ಣ್ಯ ಕಲಸುಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಇದು ನೀರಿನ ಅಧಿಕತೆಯನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲವೊಂದು ಜಾತಿಗಳು ಹಿಮದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದು ತಟಸ್ಥ - ಆಲ್ಕಲೈನ್ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ pH (pH ೭-೭.೮) ನಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಫಲವತ್ತತೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.<ref>[[ನ್ಯಾಷನಲ್ ನಾನ್-ಫುಡ್ ಕ್ರಾಪ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್]]. [http://www.nnfcc.co.uk/metadot/index.pl?id=3752;isa=DBRow;op=show;dbview_id=2329 "ರೋಸ್‌ಮರಿ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091116052614/http://www.nnfcc.co.uk/metadot/index.pl?id=3752;isa=DBRow;op=show;dbview_id=2329 |date=2009-11-16 }}. ೨೦೦೯-೦೪-೨೩ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> ರೋಸ್‌ಮರಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಕಾರಗಳಿಗೆ ಓರಣಗೊಳಿಸಬಹುದು ಜೊತೆಗೆ ಇದನ್ನು [[ಸಸ್ಯಾಲಂಕರಣ|ಸಸ್ಯಾಲಂಕರಣದಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುವಾಗ, ಇದು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗುವುದನ್ನು ಹಾಗು ವಿಕಾರವಾಗಿ ಕಾಣುವುದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಕತ್ತರಿಸಿ ಓರಣಮಾಡಬಹುದು, ಆದಾಗ್ಯೂ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ರೋಸ್‌ಮರಿ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಒಂದು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಸಸ್ಯದ ಒಂದು ಚಿಗುರನ್ನು {{convert|10|-|15|cm|in|abbr=on|lk=off|0}}ರಷ್ಟು ಉದ್ದ ಕತ್ತರಿಸಿ ತೆಗೆದು, ಬುಡದಿಂದ ಕೆಲವು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಜೊತೆಗೆ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ನೆಡುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ಸಸಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಹಲವಾರು [[ಕೃಷಿ-ತಳಿ|ಕೃಷಿ-ತಳಿಗಳನ್ನು]] [[ತೋಟಗಾರಿಕೆ|ತೋಟಗಾರಿಕೆಯ]] ಬಳಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕೆಳಕಂಡ ಸಸ್ಯದ ಜಾತಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತವೆ: * ''ಆಲ್ಬಸ್'' — ಬಿಳಿ ಹೂವುಗಳು * ''ಆರ್ಪ್'' — ತೆಳು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಎಲೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ನಿಂಬೆಯ-ಪರಿಮಳವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ * ''ಔರೆಯುಸ್'' — ಎಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಪಟ್ಟೆಯಿರುತ್ತದೆ * ''ಬೆನೆನ್ಡೆನ್ ಬ್ಲೂ'' — ಎಲೆಗಳು ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ಕಡು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ * ''ಬ್ಲೂ ಬಾಯ್'' — ಕುರುಚಲಾಗಿದ್ದು, ಸಣ್ಣ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ * ''ಗೋಲ್ಡನ್ ರೈನ್'' — ಹಳದಿ ಗೆರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಲೆಗಳು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ * ''ಗೋಲ್ಡ್ ಡಸ್ಟ್'' - ಬಂಗಾರದ ಬಣ್ಣದ ಗೆರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಲೆಗಳು ಕಡು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ ಆದರೆ ಇದು ಗೋಲ್ಡನ್ ರೈನ್ ಗಿಂತ ಗಾಢವಾಗಿರುತ್ತದೆ * ''ಐರಿನ್'' — ಜಾಳುಜಾಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಹಿಂಜೋಲುತ್ತವೆ * ''ಲಾಕ್ವುಡ್ ಡಿ ಫಾರೆಸ್ಟ್'' — ''ಟಸ್ಕನ್ ಬ್ಲೂ'' ನ ನೆಲಕ್ಕಂಟಿಕೊಂಡೇ ಹಬ್ಬುವ ಮಾದರಿ * ''ಕೆನ್ ಟೈಲರ್'' — ಪೊದೆಯಂತಿರುತ್ತದೆ * ''ಮಜೋರಿಕಾ ಪಿಂಕ್'' — ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದ ಹೂಗಳು * ''ಮಿಸ್ ಜೆಸ್ಸೋಪ್'ಸ್ ಅಪ್ರೈಟ್'' — ಎತ್ತರವಾಗಿ ಲಂಬವಾಗಿರುತ್ತದೆ * ''ಪಿಂಕಿಎ'' — ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದ ಹೂಗಳು * ''ಪ್ರೊಸ್ಟ್ರೆಟರ್ಸ್'' * ''ಪಿರಾಮಿಡಾಲಿಸ್'' (ಅಥವಾ ''ಎರೆಕ್ಟಸ್'' ) — ಮಸುಕಾದ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಹೂಗಳು * ''ರೋಸಯುಸ್'' — ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದ ಹೂಗಳು * ''ಸಲೇಂ'' — ಮಸುಕಾದ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಹೂಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಶೈತ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಷದುದ್ದಕ್ಕೂ ಆರ್ಪ್ ನ ಮಾದರಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ * ''ಸೇವೆರ್ನ್ ಸೀ'' — ಹಬ್ಬುವ, ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುವ ಈ ಜಾತಿಯು, ಕಮಾನು ಮಾದರಿಯ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ; ಇದರ ಹೂಗಳು ಗಾಢ ನೇರಳೆ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ * ''ಟಸ್ಕನ್ ಬ್ಲೂ'' — ಲಂಬವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ == ಬಳಕೆ == === ಅಡುಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆ === ತಾಜಾ ಹಾಗು ಒಣಗಿದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ [[ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಅಡುಗೆ|ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಅಡುಗೆಗಳಲ್ಲಿ]] ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇವಗಳು ಕಹಿಯಾಗಿ, ಒಗಚಾದ ಸ್ವಾದವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಬಹಳ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ, ಇದು ಒಂದು ವ್ಯಾಪಕ ವಿವಿಧ ತಿನಿಸುಗಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಂದ [[ಕಷಾಯ|ಕಷಾಯವನ್ನು]] ಸಹ ತಯಾರಿಸಬಹುದು. ಇವುಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಹಾಕಿದಾಗ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಒಂದು ಸಾಸಿವೆ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತವೆ, ಜೊತೆಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಹುರಿಯುವಾಗ ಬಳಸುವ ಸುವಾಸನೆ ಭರಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪರಿಮಳದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲು ಈ ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಪಾಕವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ: ೪ ಕೋಳಿಯ-ತೊಡೆಮಾಂಸ, ೪ ಕೆಂಪು ಆಲೂಗೆಡ್ಡೆಗಳು ತುಂಡರಿಸಿದ್ದು, ೧/೪ ಬಟ್ಟಲು ಎಕ್ಸಟ್ರಾ ವರ್ಜಿನ್ ಆಲಿವ್ ಎಣ್ಣೆ ಕತ್ತರಿಸಲಾದ ತಾಜಾ ರೋಸ್‌ಮರಿಗಳ ಎರಡು ಚಿಗುರುಗಳು. ಸಮವಾಗಿ ಲೇಪಿಸಿ. ಫಾಯಿಲ್(ತೆಳು ತಗಡು ಹೊದಿಕೆ)ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರಳುಕಾವಲಿಯ ಮೇಲೆ ಬೇಯಿಸಿ ಅಥವಾ ಒಂದು ಕುಕ್ಕಿ ಹಾಳೆಯ ಮೇಲೆ ೩೭೫(೧೯೦ C) ಒಲೆಯಲ್ಲಿ ೧ ಗಂಟೆಯ ಕಾಲ ಬೇಯಿಸಿ. ರೋಸ್‌ಮರಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ [[ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶ]], [[ಕ್ಯಾಲ್ಷಿಯಂ]], ಹಾಗು [[ವಿಟಮಿನ್ B6]] ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.nutritiondata.com/facts-C00001-01c203K.html|title=Nutrition Facts - Rosemary}}</ref> === ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಳಕೆ === [[File:Rosemary, ca 1500.jpg|thumb|ಒಂದು ಇಟಾಲಿಯನ್ ಮೂಲಿಕೆ, ca.ಯಿಂದ ರೋಸ್‌ಮರಿ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆ1500]] [[ಹಂಗೇರಿ ವಾಟರ್]] ನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಹಂಗೇರಿಯ ರಾಣಿಗೋಸ್ಕರ ಸಿದ್ದಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು "ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಹಿಡಿದ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ತುಂಬಲು" ಹಾಗು ಸಂಧಿವಾತಕ್ಕೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಬಾಹ್ಯವಾಗಿ ಬಳಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಹಾಗು ಇದನ್ನು ತಾಜಾ ರೋಸ್‌ಮರಿ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ವೈನ್ ನ ಸಾರದಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.superbherbs.net/Rosemary.htm|title=Rosemary at SuperbHerbs.net|access-date=2010-08-02|archive-date=2007-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070304074019/http://www.superbherbs.net/Rosemary.htm|url-status=dead}}</ref> [[ಡಾನ್ ಕ್ವಿಕ್ಸಾಟ್]] (ಅಧ್ಯಾಯ XVII, ಮೊದಲ ಸಂಪುಟ) ಇದನ್ನು ತನ್ನ [[ಫಿಯೇರಬ್ರಾಸ್]] ನ ಪವಾಡಸದೃಶ ಮುಲಾಮನ್ನು ತಯಾರು ಮಾಡುವ ಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಹೇವರಿಕೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೋಸ್‌ಮರಿ [[ಜ್ಞಾಪಕ ಶಕ್ತಿ|ಜ್ಞಾಪಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು]] ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆಂದು ಬಹಳ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಇದನ್ನು ಜ್ಞಾಪಕಾರ್ಥ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಯುರೋಪ್ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ(ಮದುವೆ, ಯುದ್ಧ ಸ್ಮರಣೆಗಳು ಹಾಗು ಶವಸಂಸ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ).{{Citation needed|date=February 2008}} ದುಃಖತಪ್ತರು, ಸತ್ತವರ ಸ್ಮರಣೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಶವವನ್ನು ಹೋಲುವ ಗುಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. [[ಶೇಕ್ಸ್ ಪಿಯರ್]] ನ ''[[ಹ್ಯಾಮ್ಲೆಟ್]]'' ನಲ್ಲಿ, ಒಫೀಲಿಯ, "ಸ್ಮರಣೆಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ರೋಸ್‌ಮರಿ ಇದೆ" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (ಹ್ಯಾಮ್ಲೆಟ್, iv. ೫.) ಒಂದು ನೂತನ ಅಧ್ಯಯನವು ಈ ಖ್ಯಾತಿಗೆ ಕೆಲವು ಭರವಸೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ರೋಸ್‌ಮರಿಯನ್ನು ಜನರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಕಿರುಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಪ್ ಮಾಡಿದಾಗ, ಬಹಳ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ತಂದು ಕೊಂಡರೂ ಸಹ ಆ ಜನರ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದು ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಯಿತು.<ref>{{cite journal |last=Moss |first= M. |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2003 |title=Aromas of rosemary and lavender essential oils differentially affect cognition and mood in healthy adults |journal=International Journal of Neuroscience |volume=113 |issue=1 |pages=15–38 |doi=10.1080/00207450390161903 |url= |accessdate= |quote= |pmid=12690999 }}</ref> [[ಮಧ್ಯ ಯುಗದಲ್ಲಿ]], ರೋಸ್‌ಮರಿಯನ್ನು ಮದುವೆ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು - ಮದುಮಗಳು ರೋಸ್‌ಮರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಹೆಡ್‌ಪೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು ಜೊತೆಗೆ ಮದುಮಗ ಹಾಗು ಮದುವೆಗೆ ಬಂದ ಅತಿಥಿಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ರೋಸ್‌ಮರಿಯ ಚಿಗುರನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಜೊತೆಗೆ ಮದುವೆಯೊಂದಿಗೆ ರೋಸ್‌ಮರಿಯ ಸಂಬಂಧವು ಒಂದು ಪ್ರೀತಿಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಹೊಸತಾಗಿ ಮದುವೆಯಾದ ದಂಪತಿಗಳು ರೋಸ್‌ಮರಿಯ ಒಂದು ರೆಂಬೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಮದುವೆಯ ದಿನ ನೆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ರೆಂಬೆಯು ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದರೆ ಅವರ ದಾಂಪತ್ಯ ಹಾಗು ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಒಂದು ಶುಭ ಶಕುನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. 'ಏ ಮಾರ್ಡ್ರನ್ ಹರ್ಬಲ್', ಶ್ರೀಮತಿ ಗ್ರೀವೆಸ್ "ಒಂದು ರೋಸ್‌ಮರಿ ಕೊಂಬೆಯು, ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಚಿನ್ನದ ಲೇಪದಿಂದ ಹಾಗು ಎಲ್ಲ ಬಣ್ಣಗಳ ರೇಷ್ಮೆ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಲಾಗಿತ್ತು, ಇದನ್ನು ಸಹ ಮದುವೆಗೆ ಬಂದ ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಹಾಗು ನಿಷ್ಠೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಪ್ರೀತಿಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಯುವಕ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಯುವತಿಗೆ ರೋಸ್‌ಮರಿ ಚಿಗುರಿನಿಂದ ಮೆಲ್ಲಗೆ ತಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಹಾಗು ಈ ಚಿಗುರು ಒಂದು ಅರಳಿದ ಹೂವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಈ ಜೋಡಿಯು ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ರೋಸ್‌ಮರಿಯನ್ನು ಭವಿಷ್ಯಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೂಲಿಕೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ-ಹಲವಾರು ವಿಧದ ಮೂಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಒಬ್ಬ ಸಂಭಾವ್ಯ ಪ್ರೇಮಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಂತರ ಅದನ್ನು ಬೆಳೆಯಲು ಬಿಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ಬಲವಾಗಿ ಹಾಗು ಬಹಳ ಬೇಗನೆ ಬೆಳೆದ ಸಸ್ಯವು ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು. ರೋಸ್‌ಮರಿಯನ್ನು ಒಬ್ಬ ಪ್ರೇಮಿಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಪುಟ್ಟ ಗೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ (ಬಟ್ಟೆಯ ಗೊಂಬೆಗಳು) ತುಂಬಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಅಥವಾ ಅನಾರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಕಂಪನಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ರೋಸ್‌ಮರಿಯ ಒಂದು ಚಿಗುರನ್ನು ಮಲಗುವ ಮುಂಚೆ ದಿಂಬಿನ ಕೆಳಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅದು ದುಸ್ವಪ್ನಗಳನ್ನು ನಿರೋಧಿಸುತ್ತದೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಜೊತೆಗೆ ಇದನ್ನು ಮನೆಯ ಹೊರಗೆ ಇರಿಸಿದರೆ ಅದು ಮಾಟಗಾತಿಯರನ್ನು ನಿರೋಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು. ಹೇಗೆ ಆದರೂ, ತೋಟದಲ್ಲಿ ಮಾಟಗಾತಿಯರನ್ನು ನಿರೋಧಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ರೋಸ್‌ಮರಿಯ ಬಳಕೆಯು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಇದರಂತೆ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತೋಟಗಳಲ್ಲಿ ರೋಸ್‌ಮರಿ ಬೆಳೆಯುವ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಮೆರೆದರು. ಸುಮಾರು ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಈ ರೂಢಿಯು ಚರ್ಚೆಗೆ ಆಸ್ಪದವನ್ನು ನೀಡಿತು; ಜೊತೆಗೆ ಪುರುಷರು ರೋಸ್‌ಮರಿ ಪೊದೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ತಾವು ಪ್ರಬಲರಾಗಿದ್ದೇವೆ ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಕಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://aromaticamedica.tripod.com/id23.html |title=History, Myths and Legends of Aromatherapy - Rosemary |access-date=2010-08-02 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717101735/http://aromaticamedica.tripod.com/id23.html |url-status=dead }}</ref> === ಸಂಭಾವ್ಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಬಳಕೆ === ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನದ ಫಲಿತಾಂಶವು, ರೋಸ್‌ಮರಿಯಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ [[ಕಾರ್ನೋಸಿಕ್ ಆಸಿಡ್]], ಫ್ರೀ ರಾಡಿಕಲ್ಸ್ (ಮುಕ್ತ ರೋಗಮೂಲಾಹಾರಿ)ಯಿಂದ ಮಿದುಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬಹುದೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಹಾಗು ನರಗಳನ್ನು ಕುಂದಿಸುವ ಕಾಯಿಲೆಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಆಲ್ಜಿಮರ್ಸ್]] ಹಾಗು [[ಲೌ ಗೆಹ್ರಿಗ್]] ನಂತಹ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>ಬರ್ನ್ಹಾಮ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್(೨೦೦೭, ನವೆಂಬರ್ ೨). ರೋಸ್‌ಮರಿ ಚಿಕನ್ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಟ್ಸ್ ಯುವರ್ ಬ್ರೈನ್ ಫ್ರಂ ಫ್ರೀ ರಾದಿಕಲ್ಸ್. ಸೈನ್ಸ್‌ಡೈಲಿ ನವೆಂಬರ್ ೨, ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ https://www.sciencedaily.com­/releases/2007/10/071030102210.htm and http://www.medspice.com/content/view/119/69/ರಿಂದ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313103913/http://medspice.com/content/view/119/69/%e0%b2%b0%e0%b2%bf%e0%b2%82%e0%b2%a6 |date=2016-03-13 }} ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> ರೋಸ್‌ಮರಿ ಸಂಭಾವ್ಯ ಜೀವವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಗತಿಶೀಲ ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೋಸಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಹಾಗು [[ರೋಸ್ಮರಿನಿಕ್ ಆಸಿಡ್]] ನಂತಹ ಆಂಟಿಆಕ್ಸಿಡನ್ಟ್ ಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇತರ ಬಿಯೋಆಕ್ಟಿವ್ ಸಂಯುಕ್ತಗಳಲ್ಲಿ [[ಕರ್ಪೂರ]] (ಒಣಗಿದ ರೋಸ್‌ಮರಿ ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿ ೨೦%ನಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ), [[ಕಾಫ್ಫೆಯಿಕ್ ಆಸಿಡ್]], [[ಅರ್ಸೋಲಿಕ್ ಆಸಿಡ್]], [[ಬೆಟುಲಿನಿಕ್ ಆಸಿಡ್]], [[ರೋಸ್ಮರಿಡಿಫೆನೋಲ್]], ಹಾಗು [[ರೋಸ್ಮನೋಲ್]] ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. '''ಸಂಭಾವ್ಯ ಅಡ್ಡಪರಿಣಾಮಗಳು ''' ರೋಸ್‌ಮರಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದಾಗ, ಅಡ್ಡಪರಿಣಾಮಗಳು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ರೋಸ್‌ಮರಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ತಯಾರಿಸಲಾದ ಸ್ಥಳೀಕ ಔಷಧಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಲರ್ಜಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸಂಶೋಧನೆಯು, ರೋಸ್‌ಮರಿ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಹೀರಿಕೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರಕ್ತಹೀನತೆ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸೇವಿಸಬಾರದೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯ ಆಫ್ ಮೆಂಟಲ್ ಡಿಸ್ಆರ್ಡರ್ಸ್. ರೋಸ್‌ಮರಿ, ಫ್ರಂ http://www.minddisorders.com/Py-Z/Rosemary.html</ref> == ಆರೋಗ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ಹಾಗು ವಿಷಶಾಸ್ತ್ರ == ರೋಸ್‌ಮರಿಯನ್ನು ಅಡುಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧವಾಗಿ ಬಳಕೆ ಮಾಡುವುದು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಸ್ಯದ ಬಗೆಗಿನ ಒಂದು ವಿಷಶಾಸ್ತ್ರ ಅಧ್ಯಯನವು ಇಲಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ಒಂದು ಪ್ರಯೋಗವು ಯಕೃತ್ತಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ವಿಕೃತಿಜನಕ ನಿರೋಧಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದೆ.<ref name="aser">{{cite journal | last = Fahim | first = Fawzia A. ''et al.'' | authorlink = | coauthors = | title = Allied studies on the effect of Rosmarinus officinalis L. on experimental hepatotoxicity and mutagenesis | journal = International Journal of Food Sciences and Nutrition | volume = 50 | issue = 6 | pages = 413–427 | publisher = | location = | date = 1999 | url = | issn = | doi = 10.1080/096374899100987 | id = | accessdate = 3 June 2009 | pmid = 10719582 | last2 = Esmat | first2 = AY | last3 = Fadel | first3 = HM | last4 = Hassan | first4 = KF}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅಲರ್ಜಿ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತೋರಿಸುವವರಿಗೆ ಅಥವಾ [[ಮೂರ್ಛೆರೋಗದ ಲಕ್ಷಣ|ಮೂರ್ಛೆರೋಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ]] ಒಳಪಡುವವರಿಗೆ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ರೋಸ್‌ಮರಿಯ [[ಸಾರತೈಲ|ಸಾರತೈಲವು]] ಮೂರ್ಛೆರೋಗ ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು, ಕಳೆದ ಶತಮಾನದಿಂದ ವರದಿಯಾದ ಹಲವಾರು ಪ್ರಕರಣಗಳ ವರದಿಗಳಿಂದ ಆರೋಗ್ಯಕರ ವಯಸ್ಕರು ಅಥವಾ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಮೂರ್ಛೆ ರೋಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಇದರ ಬಳಕೆಯು ತಳುಕು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref>{{cite journal |last=Burkhard |first=P. R. |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=1999 |title=Plant-induced seizures: reappearance of an old problem |journal=Journal of Neurology |volume=246 |issue=8 |pages=667–670 |pmid=10460442 |doi=10.1007/s004150050429 |url= |accessdate= |quote= }} </ref> ರೋಸ್‌ಮರಿ ಸಾರತೈಲವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರೆ ಅದು ಸಂಭಾವ್ಯವಾಗಿ ವಿಷಕಾರಿಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಬಹುದು. ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ರೋಸ್‌ಮರಿ ಎಲೆಗಳು ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬೀರಬಹುದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೋಮಾ,ಸೆಳೆತ, ವಾಂತಿ, ಹಾಗು ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ದ್ರವಶೋಥ (ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವ ದ್ರವ), ಇವುಗಳು ಜೀವಕ್ಕೆ ಮಾರಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಬಹುದು. ಗರ್ಭಿಣಿಯರು ಅಥವಾ ಹಾಲುಣಿಸುವ ತಾಯಂದಿರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ರೋಸ್‌ಮರಿಯ ಸೇವನೆಯನ್ನು ಆದಷ್ಟು ತಡೆಗಟ್ಟಬೇಕು.<ref>{{cite web|url=http://www.healthcomm.com/resources/imc/OneMedicineCons/ConsHerbs/Rosemarych.html|title=Article at HealthComm|access-date=2010-08-02|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125002340/http://www.healthcomm.com/resources/imc/OneMedicineCons/ConsHerbs/Rosemarych.html|url-status=dead}}</ref> == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಹಾಗು ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <div style="font-size:88%"> <references></references> </div> {{Refbegin}} === ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ === #{{cite journal |last=Calabrese |first=V. |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2000 |title=Biochemical studies of a natural antioxidant isolated from rosemary and its application in cosmetic dermatology |journal=International Journal of Tissue Reactions |volume=22 |issue=1 |pages=5–13 |pmid=10937349 |url= |accessdate= |quote= }} #{{cite journal |last=Huang |first=M. T. |authorlink= |coauthors=''et al.'' |date=1 February 1994|title=Inhibition of skin tumorigenesis by rosemary and its constituents carnosol and ursolic acid |journal=Cancer Research |volume=54 |issue=3 |pages=701–708 |pmid=8306331 |url=http://cancerres.aacrjournals.org/cgi/content/abstract/54/3/701 |accessdate= |quote= }} {{Refend}} == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಔಷಧಿಯಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಸಸ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ ರೋಸ್‌ಮರಿ ]] == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{wikispecies|Rosmarinus officinalis}} {{cookbook}} * [http://sun.ars-grin.gov:8080/npgspub/xsql/duke/plantdisp.xsql?taxon=873 ರೋಸ್‌ಮರಿ ಲಿಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್(Dr. ಡ್ಯೂಕ್ಸ್)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041119180436/http://sun.ars-grin.gov:8080/npgspub/xsql/duke/plantdisp.xsql?taxon=873 |date=2004-11-19 }} * [http://botanical.com/botanical/mgmh/r/rosema17.html ಮೆಡಿಸನಲ್ ಯೂಸ್: botanical.com] * [http://www.healthcomm.com/resources/imc/OneMedicineCons/ConsHerbs/Rosemarych.html ಮೆಡಿಸಿನಲ್ ಡೋಸೇಜ್ ಅಂಡ್ ಪ್ರಿಕಾಶನ್ಸ್: healthcomm.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125002340/http://www.healthcomm.com/resources/imc/OneMedicineCons/ConsHerbs/Rosemarych.html |date=2021-01-25 }} * [http://www.scientistlive.com/food/20070601/ingredients/2.3.296.299/17803/antimicrobial-benefits-of-rosemary-and-sage.thtml ಆಂಟಿಮೈಕ್ರೋಬಿಯಲ್ ಬೆನಿಫಿಟ್ಸ್ ಆಫ್ ರೋಸ್‌ಮರಿ ಅಂಡ್ ಸೇಜ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009032613/http://www.scientistlive.com/food/20070601/ingredients/2.3.296.299/17803/antimicrobial-benefits-of-rosemary-and-sage.thtml |date=2008-10-09 }} ಸೈಂಟಿಸ್ಟ್ ಲೈವ್ * [http://www.healthdiaries.com/eatthis/rosemary-for-remembrance.html ರೋಸ್‌ಮರಿ ಫಾರ್ ರಿಮೆಂಬರೆನ್ಸ್ ] * [http://www.ourherbgarden.com/herb-history/rosemary.html ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ರೋಸ್‌ಮರಿ] {{commons-inline|Rosmarinus officinalis}} * {{Wikisource1911Enc Citation|rosemary}} == ಗ್ಯಾಲರಿ == <gallery> File:Rosemary white bg.jpg|ರೋಸ್‌ಮರಿ ಚಿಗುರು File:ChristianBauer flowering rosemary.jpg|ಹೂವು File:Rosemary.jpg|ಹಲವು ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ರೋಸ್‌ಮರಿ ಪೊದೆ File:Rosemary 'Irene' leaves.jpg|ದಟ್ಟ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಲೆಗಳು ಕೆಳತಲದಲ್ಲಿವೆ, ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲವು ಎಳೆ ಚಿಗುರಿನ ಭಾಗಗಳು ಅಥವಾ ಹಳೆಯ ಕಾಂಡವು ಕೂಡಿಕೊಂಡಿದೆ File:Rosemary 'Irene'.jpg|ಕೃಷಿ ತಳಿ 'ಐರಿನ್' ನ ಒಂದು ಚಿಗುರು File:Rosmarinus officinalis.jpg|ಲಾಂಗ್ ವುಡ್ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ರೋಸ್‌ಮರಿ ಪೊದೆ File:Koeh-258.jpg|ಕೊಹೆಲರ್ ರ ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳಿಂದ,೧೮೮೭ File:RoseMaryCLoseUp.jpg|ಹೂವಿನ ಒಂದು ಹತ್ತಿರದ ಚಿತ್ರಣ File:Large_rosemary_bush.jpg|ಸುಮಾರು ೨.೨ ಮೀ ಎತ್ತರವಿರುವ ಸೇಬಸ್ಟೋಪೋಲ್, CAನಲ್ಲಿರುವ ಬೃಹತ್ ಮಾದರಿ File:Rosemarymacro.jpg|ಟಿಟುಸ್ವಿಲ್ಲೆ, FLನಲ್ಲಿರುವ ಮಾದರಿಯ ಒಂದು ಹತ್ತಿರದ ಚಿತ್ರಣ File:Rosemary potatoes.jpg|ರೋಸ್‌ಮರಿ ಆಲೂಗೆಡ್ಡೆಗಳು File:RosmaryStem_SatCrop_BgSub.jpg| ಸಸ್ಯದ ಕಾಂಡ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಿರುವ ೧೫ ವರ್ಷ ಹಳೆಯದಾದ ರೋಸ್‌ಮರಿ ಕಾಂಡದ ಒಂದು ಭಾಗ. File:Rosemary001.jpg|ಬ್ರುಸ್ಸೆಲ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಉಪ್ಪರಿಗೆಯಿಂದ ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲಾದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳು </gallery> {{Herbs & spices}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಲಾಮಿಯಾಸಿಯೆ]] [[ವರ್ಗ:ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು]] tqx6r04z6gyb3eff9jijzz9qy613olh 0 24402 1373064 1362173 2026-05-09T07:44:20Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373064 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Romance (disambiguation)}} [[ಚಿತ್ರ:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg|thumb|right|300px|ಕ್ಯಾಸ್ಪರ್ ಡೇವಿಡ್ ಫ್ರೆಡ್ರಿಚ್ ,ವಾಂಡರರ್ ಅಬೌವ್ ಸೀ ಒಆ ಫಾಗ್, 38.58 × 29.13 ಇಂಚಿಸ್, 1818, ಆಯಿಲ್ ಆನ್ ಕ್ಯಾನ್ ವಾಸ್ , ಕುನ್ಸ್ತಾಲೆ ಹಂಬರ್ಗ್ ]] {{See also|Romantic poetry|Romanticism in science}} ಈ''' ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಸಿದ್ದಾಂತ ''' ಅಥವಾ '''ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಯುಗ''' ವು ಒಂದು ಸಂಕೀರ್ಣ ಕಲಾತ್ಮಕ,ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ಬೌದ್ದಿಕ ಚಳವಳಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು.ಇದು 18 ನೆಯ ಶತಮಾನ ದ ದ್ವಿತಿಯಾರ್ಧದಲ್ಲಿ [[ಯುರೋಪ್|ಯುರೊಪ್]] ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸಿತು.ಇದು [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಅದರ ಜೊತೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಬಲ <ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9083836 ''ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ತತ್ವ ಸಿದ್ದಾಂತ '' . ][http://www.britannica.com/eb/article-9083836 ಮರುಪಡೆದದ್ದು 30 ಜನವರಿ 2008, ಫ್ರಾಮ್ ಎನ್ ಸೈಕ್ಲೊಪಿಡಿಯಾ ಬ್ರಿಟಾನಿಕಾ ಆನ್ ಲೈನ್ ]</ref>ವೃದ್ಧಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಇದು ಶ್ರೀಮಂತ ಸಮಾಜದ ಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಲಕ್ಷಣಯುಳ್ಳ ಜ್ಞಾನಾಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಯುಗದ ವಿರುದ್ದದ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು.ಅದಲ್ಲದೇ <ref name="Casey">{{cite web | last = Casey | first = Christopher | date = October 30, 2008 | title = "Grecian Grandeurs and the Rude Wasting of Old Time": Britain, the Elgin Marbles, and Post-Revolutionary Hellenism | work = Foundations. Volume III, Number 1 | url = http://ww2.jhu.edu/foundations/?p=8 | accessdate = 2009-06-25 | archive-date = 2009-05-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090513053304/http://ww2.jhu.edu/foundations/?p=8 | url-status = dead }}</ref>ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕಗೊಳಿಸುವ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ದವಾಗಿ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮಂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಫಲತೆ ಪಡೆಯಿತು.ಹೀಗೆ ಇದು ದೃಶ್ಯ ಕಲೆ,ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ಒಲವು ತೋರಿಸಿ,<ref>ಡೇವಿಡ್ ಲೆವಿನ್, ''ಹಿಸ್ಟ್ರಿ ಆಸ್ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಆರ್ಟ್: ಬಾಂಕ್ರೊಫ್ಟ್, ಪ್ರೆಸ್ಕೊಟ್, ಅಂಡ್ ಪಾರ್ಕ್ ಮ್ಯಾನ್'' (1967)</ref>ಚರಿತೆ ರಚನಾ ಶಾಸ್ತ್ರ,<ref>ಗೆರಾಲ್ಡ್ ಲೀ ಗುಟೆಕ್, ''ಎ ಹಿಸ್ಟ್ರಿ ಆಫ್ ದಿ ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಎಜುಕೇಶನಲ್ ಎಕ್ಸ್ ಪಿರಿಯನ್ಸ್ '' (1987) ch. 12 on ಜೊಹಾನ್ ಹಿನ್ರಿಚ್ ಪೆಸ್ಟಾಲೊಜಿ </ref>ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು <ref>ಅಶ್ಟೊನ್ ನಿಕೊಲ್ಸ್, "ರೊಯರಿಂಗ್ ಅಲಿಗೇಟರ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಬರ್ನಿಂಗ್ ಟೈಗರ್ಸ್ : ಪೊಯಟ್ರಿ ಅಂಡ್ ಸೈನ್ಸ್ ಫ್ರಾಮ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ ಬರ್ಟ್ರಾಮ್ ಟು ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಡಾರ್ವಿನ್," ''ಪ್ರೊಸೀಡಿಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಫಿಲಾಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ'' 2005 149(3): 304-315</ref>ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಮೇಲೂ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಈ ಚಳವಳಿಯು ಸೌಂದರ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಅನುಭವದ ಮೂಲವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.ಇದು ಮನಸ್ಸಿನ ತಲ್ಲಣ,ಭಯ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕತೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಮಯಗಳ ಭಾವನಾಭೂತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು.ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಿಸರ್ಗದ ಭವ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅದ್ಭುತ ಚಿತ್ರಣದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಪ್ರಸಕ್ತ ಸೌಂದರ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಇದು ಜನಪದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಉದಾತ್ತವೆನ್ನುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.ಇದು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಸಂಗೀತದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಮಯಸ್ಪೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ.ಅದರಂತೆ "ನೈಸರ್ಗಿಕ"ವಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಪದ್ದತಿ-ಆಚರಣೆಗೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತವು ವೈಚಾರಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ವರ್ಗೀಕರಣದ ವಿಚಾರಗಳ ಮಾದರಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ದಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.ಅದೇ ರೀತಿ ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ತತ್ವಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಾಗು ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ತನ್ನ ತಿರುವುಗಳನ್ನು ತರಲು ಅದಕ್ಕೆ ಸಹಾಯವಾಯಿತು.ಇದರಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಳ,ನಗರಿಕರಣದ ನುಸುಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯ ಸಿದ್ದಾಂತಗಳ ಬಿಸಿಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಇದು ತನ್ನತನ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.ಬದುಕಿನ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ''ಚೀನೀಕರಣ'' ಗೊಂಡರೂ ಅದು ತನ್ನ ಅಪರಿಚಿತತೆ ತೋರದೇ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂತಹದೇ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಆಧುನಿಕ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ದ ಆಂಗ್ಲ ಕವಿ ಬೈರೊನ್ ನ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.ತಪ್ಪಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದ ಏಕಾಂಗಿಯೊಬ್ಬ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪಡೆದು ಹೊರಗಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲಾರ.ಇದರಲ್ಲಿನ ''ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ'' ಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಆತ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರ. ಆದರೂ ಈ ಚಳವಳಿಯು ಜರ್ಮನ್ ನ ''ಸ್ಟರ್ಮ್ ಅಂಡ್ ಡ್ರಾಂಗ್'' ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬೇರನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೋದಯದ ಅಂತಃಸತ್ವ ಹಾಗು ಭಾವಾತಿರೇಕದ ವೈಚಾರಿಕತೆ ಇದೆ.ಅದೇ ತೆರನಾಗಿ [[ಫ್ರೆಂಚ್ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡಾ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೋದಯದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ವೇಗದ ಕೈಗಾರಿಕರಣದ ಮೇಲೂ ಭಾವಪ್ರದಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತದ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ.ಆಧುನಿಕ ಸತ್ಯಗಳ ಸಂಕೋಲೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮನುಷ್ಯರು ರಸಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಭಾವನೆಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮುಂದಾದರು.19 ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜನರು ಈ "ವಾಸ್ತವತೆ ತತ್ವ"ದ ವಿರುದ್ದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ತತ್ವ ಸಿದ್ದಾಂತಗಳಿಗೆ <ref>"'ಎ ರಿಮಾರ್ಕೇಬಲ್ ಥಿಂಗ್ ,' ಕಂಟಿನ್ಯುಡ್ ಬಾಜಾರೊವ್ , 'ದೀಸ್ ಫನ್ನಿ ಓಲ್ಡ್ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ಸ್! ಅವರು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಗಿ ತನ್ನ ಮಾನಸಿಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ದಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ,ಯಾಕೆಂದರೆ ಸಮಾನತೆಯ ದೋಷದ ಕಾರಣ ಅಲ್ಲಿ ವಿಷಾದತೆ ಇದೆ." (ಐವಾನ್ ಟರ್ಗ್ನೆವ್ , ''ಫಾದರ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಸನ್ಸ್ '' , ಚಾಪ್. 4 [1862])</ref>ಮಾರುಹೋದರು. ಹೀಗೆ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ನಾಯಕನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವಂತೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಹುರುಪು ತಂದಿತು.ಅದರಂತೆಯೇ ಇಂತಹ ಪ್ರವರ್ತಕರಿಂದಾಗಿ ಸಮಾಜ ಉನ್ನತಿಯೆಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಕಲ್ಪನಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅದು ವಿಸ್ತಾರಗೊಳಿಸಿ ದೇಶ-ಭಾಷೆಗಳ-ಕಲೆ ಭೇದವಿಲ್ಲದೇ ವರ್ಗೀಕೃತ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಮೀಮಾಂಸೆಗೊಳಪಡಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಗೆ ಇದು ಆಸರೆಯಾಯಿತು.ಅದರ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗುವಂತೆ ''ಯುಗಧರ್ಮದ ಕಾಲಕ್ಕನುಗುಣ'' ವಾಗಿ ಅದರ ವೈಚಾರಿಕತೆಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತಿಸಿತು. == ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು == "ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ತತ್ವ"ವು ಹಲವಾರು ವಿಶಿಷ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರು,ಕವಿಗಳು,ಬರೆಹಗಾರರು,ಸಂಗೀತಗಾರರು ಅದಲ್ಲದೇ ರಾಜಕೀಯ,ತತ್ವಸಿದ್ದಾಂತ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಚಾರವಾದಿಗಳು, ದಾರ್ಶನಿಕರು ಕೂಡಾ 18 ಮತ್ತು 19 ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭಿಕ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ಆ ಕಾಲಮಾನದ ಹಲವಾರು ಕಲಾತ್ಮಕ,ಬೌದ್ದಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮನಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ವೆಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅದರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿ ಸದ್ಯ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ.ಬೌದ್ದಿಕ ವಲಯದ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಚರಿತ್ರೆಕಾರರ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಇದು ಚರ್ಚೆಗೆ ಗ್ರಾಸವಾಗಿದೆ.ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಚರ್ಚೆಯ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯವಾದರೂ ಇನ್ನೂ ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಒಟ್ಟಾಭಿಪ್ರಾಯ ಮೂಡಿಲ್ಲ. ಆರ್ಥರ್ ಲೌಜಾಯ್ ಎಂಬಾತ ತನ್ನ ''ಎಸ್ಸೇಸ್ ಇನ್ ದಿ ಹಿಸ್ಟ್ರಿ ಆಫ್ ಐಡಿಯಾಸ್'' (1948);ಎಂಬ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿನ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ವಿಷಯ ಕುರಿತ ಲೇಖನ ಮಾಲೆಯಲ್ಲೊಂದಾದ "ಆನ್ ದಿ ಡಿಸ್ಕ್ರಿಮಿನೇಶನ್ ಆಫ್ ರೊಮಾಂಟಿಸಿಸಮ್ಸ್ "ನ್ನು ಟಿಪ್ಪಣಿ ಮಾಡಿ ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.ಕೆಲವು ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತರ ಪ್ರಕಾರ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ತತ್ವ ಸಿದ್ದಾಂತವು ಪ್ರಸಕ್ತಕ್ಕೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಆಧುನಿಕರಣೆಗೆ ಈ ತತ್ವವು ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.ಇನ್ನೂ ಹಲವರು ಇದನ್ನು ಜ್ಞಾನೋದಯಕ್ಕೆ ವೈಚಾರಿಕ ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನ ಆರಂಭವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.ಅಲ್ಲದೇ ಫ್ರೆಂಚ್ ಕ್ರಾಂತಿಯ ನಂತರದ ಫಲಿತಾಂಶವೇ ಇದಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಆರಂಭಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬೋದಿಲೇರ್]] ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.ಆತನ ಪ್ರಕಾರ "ಈ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ತತ್ವವು ವಿಷಯದ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರದೇ ಸತ್ಯದ ಅನ್ವಷಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಬರದೇ,ಕೇವಲ ಭಾವನಾಲಹರಿಗಳ ಹರಿಯುವ <ref>[http://fr.wikisource.org/wiki/Salon_de_1846_%28Curiosit%C3%A9s_esth%C3%A9tiques%29#II._.E2.80.94_Qu.E2.80.99est-ce_que_le_romantisme.3F ಬಾಡ್ಲೊರೀಸ್ ಸ್ಪೀಚ್ ಅಟ್ ದಿ "ಸಾಲೊನ್ ಡೆಸ್ ಕುರಿಯೊಸಂಟ್ಸ್ ಎಸ್ಥಿಕ್ಯುಸ್]</ref>ಹಾದಿಯಷ್ಟೆ." ಬಹಳಷ್ಟು ಬೌದ್ದಿಕ ವಲಯದ ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಪ್ರಕಾರ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ತತ್ವ ಸಿದ್ದಾಂತವು 18 ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯ ಹಾಗು 19 ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡ ಚಳವಳಿಗೆ ಒಂದು ಕೀಲಿಕೈನಂತೆ ವರ್ತಿಸಿತು.ಇಲ್ಲಿ ಆ ಯುಗದ ಜ್ಞಾನೋದಯಕ್ಕೆ ಇದು ವಿರುದ್ದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಮಟ್ಟದ ಯೋಚನಾಲಹರಿ ಹರಿಬಿಟ್ಟ ವಿಚಾರವಾದಿಗಳು ಇದನ್ನು ಹಿಮ್ಮುಖ ಚಲನೆಯ ವ್ಯವಕಲನದ ಕಾರಣ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು.ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತವು ಅಂತಃಸತ್ವ,ಕಲ್ಪನಾ ಲಹರಿ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗಳ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ.ಆದರೆ ಕೆಲವರು ಈ ಬಗೆಯ ವಿಚಾರವಾದಿಗಳನ್ನು ಅತಾರ್ಕಿಕರೆಂದು {{Citation needed|date=July 2010}}ದೂರುತ್ತಾರೆ. == ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ == {{See also|Romantic music}}[[ಚಿತ್ರ:Beethoven.jpg|left|thumb|120px|ಲುಡ್ವಿಗ್ ವ್ಯಾನ್ ಬೀಥ್ ಹೊವನ್ ]] ಆದರೆ ಈ "ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಸಿದ್ದಾಂತ"ವು ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಅಳವಡಿಸಿದ ಕಾಲವೆಂದರೆ ಬಹುತೇಕ 1820 ರಿಂದ 1900 ರ ವರೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಉಚ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡಿತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.ಆದರೆ ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ "ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ"ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಜೊತೆಯಾಗಿದ್ದು ಅದರ ಹಿಂದಿರುವ ಭಾವನಾಶಕ್ತಿಯೇ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸುಮಾರು 1810 ರಲ್ಲಿ ಈ.ಟಿ.ಎ. ಹಾಫ್ ಮ್ಯಾನ್ ಅಲ್ಲದೇ [[ವುಲ್ಫ್‌ಗ್ಯಾಂಗ್ ಅಮೆಡಿಯುಸ್ ಮೊಟ್ಜಾರ್ಟ್|ಮೊಜಾರ್ಟ್]] , ಹಯ್ಡನ್ ಮತ್ತು [[ಲುಡ್ವಿಗ್ ವಾನ್ ಬೆಟ್ಹೋವನ್|ಬೀತ್ ಹೂವನ್]] ಈ ಮೂವರನ್ನು "ಭಾವನಾಪ್ರಧಾನ ಗೀತರಚನೆಕಾರರು ", ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತಿತ್ತು.ಲುಡ್ವಿಗ್ ಸ್ಪೊಹ್ರ್ ಎಂಬಾತ "ಉತ್ತಮ ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಶೈಲಿ" ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಳಕೆಗೆ ತಂದ.ಬೀತ್ ಹೂವನ್ ನ ಫಿಫ್ತ ಸಿಂಫನಿಯ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದ. ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಮೊಜಾರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹಾಯ್ಡನ್ ಇವರನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗೀತ ರಚನೆಗಾರರು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಭೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಆದರೆ ಬೀತ್ ಹೂವನ್ ನನ್ನು ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆರಂಭಿಕ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ರೂಪ ನೀಡುವ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಚಾಲನೆ ದೊರೆಯಿತು.ಆವಾಗಲೇ ಹತ್ತೊಬ್ಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನವು ದಿ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಎರಾ (ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಗೆ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟ ಕಾಲ)ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿ ಇತ್ತು.ಹೀಗೆ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಗೀತದ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿಯ ಎನ್ ಸೈಕ್ಲೊಪಿಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಧುನಿಕ ಭಾವಪ್ರಧಾನದ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಸಂಗೀತದ ಬಗ್ಗೆ ಅದರಲ್ಲಿನ ಅಂಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು.ಆಗ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಜನಪದ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಬಳಸಿ(ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯುಳ್ಳ)ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.ಹಾಗೆಯೇ ಇದು <ref>ಅದರ ಸಂಗೀತದ ವಿನ್ಯಾಸ ರೂಪ ರಚನೆ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ, ನೋಡಿಮ್ಯುಸಿಕಲ್ ನ್ಯಾಶನಾಲಿಸಮ್.</ref>ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ,ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನದ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ(ರಸಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ) ಅನ್ವಯಿಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ <ref>ಇನ್ ಹೆರಿಟೆಡ್ ಫ್ರಾಮ್ ದಿ ''ಗ್ಯಾಲಂಟೆ'' ಪ್ರಿ-ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಸ್ಟೈಲ್.</ref>ಸುಮಧುರತೆಯುಳ್ಳ ''ಲಲಿತ ಸಂಗೀತ'' ಆರಂಭಗೊಂಡಿತು.ಅದರಲ್ಲೂ ಭಾವಪ್ರಧಾನಗೀತೆ ರಚನೆಕಾರರ ದಂಡು ಫ್ರಾಂಜ್ ಸ್ಕಬರ್ಟ್ ಅಂತವರ ತಿರುವುಗಳ ಅನುಸರಿಸಿದರು.ಅಲ್ಲದೇ ಅವರೂ ಕೂಡಾ ಸಂಗೀತ ಕೀ ಗಳ ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಅವಿಶ್ರಾಂತ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. [[ಚಿತ್ರ:Niccolo Paganini.jpg|right|thumb|120px|ನಿಕ್ಕೊಲೊ ಪಗ್ಗನಿನಿ ]] ಆಗ ಉಚ್ರಾಯಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ವೈರುದ್ಧ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಭಾವಾವೇಶಗಳು ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿ ''ಸ್ಟರ್ಮ್ ಅಂಡ್ ಡ್ರಾಂಗ್ '' ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ(ಜರ್ಮನ್ ರು "ಸ್ಟಾರ್ಮ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಟ್ರೆಸ್ ")ಇದು ಗೊಥಿಕ್ ಕಾದಂಬರಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ತತ್ವಕ್ಕೆ ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತಲ್ಲದೇ ಇನ್ನಿತರ ಒಪೆರಾಗಳು ಇಲ್ಲವೇ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳು [[ಫ್ರೆಂಚ್ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಗೆ ಪೂರಕ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾದವು. ಲೊರೆಂಜೊ ಡ ಪೊಂಟೆ ಅವರ ಲಿಬರೆಟ್ಟಿ [[ವುಲ್ಫ್‌ಗ್ಯಾಂಗ್ ಅಮೆಡಿಯುಸ್ ಮೊಟ್ಜಾರ್ಟ್|ಮೊಜಾರ್ಟ್]] ನ ಅಪರೂಪದ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಭಾವ ತೀವ್ರತೆಗಳನ್ನು ತುಂಬಲು ಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು. ಭಾವಪ್ರಧಾನದ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಈ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಬೀತ್ ಹೂವನ್ ತಮ್ಮ ನಾಯಕನಾಗಿ,ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ.ಈತ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಬೊನಾಪಾರ್ಟ್ ನ ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬರಿಗೆ ಇದನ್ನು ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ.ಈ ಅಧಿಕಾರಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪ್ರೇಮಿಯಾಗಿದ್ದ.ನಂತರ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ನೆಪೊಲಿಯನ್ ನನ್ನು ಸವಾಲೆನ್ನುವಂತೆ ಎರೊಯಿಕಾ ಸಿಂಫನಿ ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ. ಬೀತ್ ಹೂವನ್ ನ ''ಫೆಡೆಲಿಯೊ '' ಫ್ರೆಂಚ್ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತನ್ನ 'ರೆಸ್ಕು ಒಪೆರಾಸ್ 'ನಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಆದರ್ಶವೆನ್ನುವಂತೆ ಆತ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ.ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕಹಳೆ ಊದುವ ವೇಳೆಗೆ ತನ್ನ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಗುನುಗುನಿಸುವಂತೆ ಆತ ಮಾಡಿದ.ಆಗಿನ ವೈಚಾರಿಕ ಅಭಿವೃದ್ದಿಪರ ಕಲಾವಿದರು ಇದಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತಿಸಿದರು.ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಆಫ್ ವಿಯೆನ್ನಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಶಾದಾಯಕ ಸ್ಪಂದನೆಗಳ ಪಡೆಯುವ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಆಗ ಹೊಂದಲಾಗಿತ್ತು. [[ಚಿತ್ರ:Chopin-scheffer.jpg|left|thumb|120px|ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್ ಚೊಪಿನ್ ]] ಅದರ ಸಮಕಾಲೀನ ಸಂಗೀತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಸಾದೃಶ್ಯಗೊಳಿಸಿ ಅದನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬದುಕಿಗೂ ತರಲಾಯಿತು.ಮಧ್ಯಮವರ್ಗದ ಭಾವುಕರಿಗೆ ಈ ಸಂಗೀತದ ರುಚಿ ಉಣಬಡಿಸಲಾಯಿತು.ಇದು ಕೇವಲ ಆಸ್ಥಾನ ವರ್ಗದ ಗಣ್ಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಆಗಿನ ಸಂಗೀತಗಾರರು ಮತ್ತು ಗೀತ ರಚನೆಗಾರರು ಮೀಸಲಾಗಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸಂಗೀತ ನೀಡಲು ಹಲವರು ತಮ್ಮ ಶ್ರಮ ವ್ಯಯಿಸಿದರು.ಅದರಲ್ಲೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಾಯೊಲಿನ್ ವಾದಕ ಪಗ್ನಿನಿ ಮತ್ತು ಲಿಸ್ಜಿ ಅವರ ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಪ್ರವಾಸಗಳು ಇದರ ಆಸೆಗೆ ನೀರೆರೆದವು. ಬೀತ್ ಹೂವನ್ ನ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಒಟ್ಟಾರೆ ಮಹತ್ವದ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾದವು.ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸುವ ರೂಪಕಗಳು ಮತ್ತು ರಚನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ಕೊಡಲಾಯಿತು.ಹೀಗೆ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮ ತರುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಆತನ ನಂತರದ ಪಿಯಾನೊ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ತಂತಿ ವಾದ್ಯಗಳ ಸುಮಧುರ ಸಂಗೀತವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಗೀತ ಲೋಕದ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೇ ತೆರೆದಿಟ್ಟಿತು. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ.ಟಿ.ಎ.ಹಾಫ್ ಮ್ಯಾನ್ ತಂತಿ ಸಂಗೀತದ ಉಪಕರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯಲು ಶಕ್ತನಾದ.ಸುಗಮ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಲಾಲಿತ್ಯವನ್ನು ತರುವಲ್ಲಿ ಆತ ಸಫಲನಾದ.ಭಾವಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಈ ಹಿಂದೆ ಅಸಂಬದ್ದ ಎಂದು ಟೀಕಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಹಾಫ್ ಮ್ಯಾನ್ ಸಂಗೀತಗಾರ ಮತ್ತು ಗೀತರಚನೆಕಾರ ಆಗಿದ್ದರಿಂದ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಒಂದು 'ಆಯೋಜಿತ' ಅಥವಾ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ತಂದು ಹೊಸ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ವರ್ಗವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದ. ಹತ್ತೊಂಬ್ಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತಂತಿ ವಾದ್ಯಗಳ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳಾದವು.ಪಿಯಾನೊಗಳ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳಿಗೆ ಲೋಹದ ಚೌಕಟ್ಟು ಬಂತು.ತಂತಿ ಸಂಗೀತ ಸಲಕರಣೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಕ್ತಿ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅವು ಅಧಿಕ ಧ್ವನಿ ಹೊರಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಈ ಸುಧಾರಣೆಯು ಸಣ್ಣ ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ವಿಶಾಲತೆ ಪಡೆದು ಆಯೋಜಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ನೀಡಲಾಯಿತು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬಿಡುವಾಗಿ ನಿಂತು ಹಾಡುವ ಸಂಗೀತ ಗೋಷ್ಟಿಗಳು ಅಥವಾ ಧ್ವನಿ ಕವಿತೆ ಸಂಗೀತ , ಪಿಯಾನೊದ ಅದ್ಭುತ , ನಿಶಾ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗಪೂರ್ಣ ಸಂಗೀತ, ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟ ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಟಿ,ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಧ್ವನಿಯಾದವು. [[ಚಿತ್ರ:Richardwagner1.jpg|right|thumb|120px|ರಿಚರ್ಡ್ ವ್ಯಾಗ್ನರ್]] ರಾತ್ರಿ ಸಂಗೀತಗೋಷ್ಟಿ,ಒಪೆರಾಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಅಲ್ಲಿನ ವಾತಾವರಣದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.ಸುಮಧುರ ಸಂಗೀತವು ಜನಪದೀಯ ಪಠ್ಯ ಸತ್ವದ ಮೇಲೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.ಇದಕ್ಕೆ ವೆಬರ್ ನ ''ಡೆರ್ ಫ್ರೆಸ್ಕಚ್ '' (1817, ಪರಿಷ್ಕೃತ 1821)ಎಂಬುದು ಹೆಸರು ಮಾಡಿತು. ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಹೆಕ್ಟರ್ ಬೆರ್ಲಿಯೊಜ್ ನ ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಟಿಯು ಉತ್ತಮ ನಾದಗುಣ ಮತ್ತು ವರ್ಣರಂಜಿತ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ನೀಡಿತು.ಅದಲ್ಲದೇ ಮೆಯೆರೆಬೀರ್ ಭವ್ಯ ಒಪೆರಾಗಳು(ಸಂಗೀತ ಪ್ರಧಾನ ರೂಪಕಗಳು) ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಚಾರಪ್ರಚೋದಕ ಅಣಕಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಜನಜನಿತವಾದವು.(ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಗ್ನರ್ ನ ಸ್ವಂತ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು)ಇದರಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯದ 'ಕಲಾವಿದರು'ಎನ್ನಲಾದ ಲಿಸ್ಜ್ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಗ್ನರ್ ಅವರುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮುಕ್ತ ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು.ಇವು ಸ್ಪೂರ್ತಿದಾಯಕ,ಆಕರ್ಷಕ ಆಗಿದ್ದವು.ಇಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ವರ್ಚಸ್ಸನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಿತು. [[ಚಿತ್ರ:Barabas-liszt.jpg|left|thumb|120px|ಫ್ರಾಂಜ್ ಲಿಸ್ಜ್ಕ್]] ಇಲ್ಲಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನದ-ಯುಗದ ನೃತ್ಯವು ಪ್ಯಾರಿಸ್ ನಲ್ಲಿ ಒಪೆರಾಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ತನ್ನದೇ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಉಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.ಕೇವಲ ಆಸ್ಥಾನಿಕರಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಸಂಗೀತ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಸಂಗೀತದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ವಿವರ ನೀಡಿತು.ಅಣಕು ರೂಪಗಳು ಸಂಗೀತ ಗೋಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದವು.ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ಯುವಕರ ಭಗ್ನ ಪ್ರೇಮ,ನೃತ್ಯದ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ರಂಗಮಂಚಕ್ಕೆ ಬಂದವು.ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಮೀರಿದ ವಿಷಯಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಮೊದಲು ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟಿತು:ಅದರಲ್ಲಿ ''ಗ್ರೆಸೆಲ್ಲೆ '' ರ (1841)ಉದಾಹರಣೆ ಮಾತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದುಕೊಡಿತು. ಸುಮಾರು 1815 ರಿಂದ 1848 ಕಾಲಾವಧಿಯು ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿನ ನೈಜ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ತತ್ವ-ಸಿದ್ದಾಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿತು.ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಬೀತ್ ಹೂ ನ (d. 1827)ಕೊನೆಯ ರಚನೆಗಳು ಮೂಡಿದವು.ಸ್ಕಬರ್ಟ್ ನ (d. 1828)ಸ್ಕುಮನ್ (d. 1856)ಅವರ ರಚನೆ ಅಲ್ಲದೇ ಚೊಪಿಯ (d.1849)ಇವು ಆರಂಭಿಕ ಬರ್ಲಿಯೊಜ್ ಮತ್ತು ರಿಚರ್ಡ್ ವ್ಯಾಗ್ನರ್ ನ ಹೋರಾಟಗಳ ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯದ ವಾಯೊಲಿನ್ ವಾದಕ ಪಗ್ನಿನ್ (d. 1840)ಮತ್ತು ಯುವ ಲಿಸ್ಜ್ ಮತ್ತು ಥಲ್ಬೆರ್ಗ್ ಅವರ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಗೋಚರಿಸಿತು. ಸದ್ಯ ನಾವು ಮೆಂಡೆಲ್ಸೊನ್ ನ (d. 1847)ಕೃತಿಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಡೆಯರ್ ಮಿಯರ್ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಆತ ಕಿತ್ತಿಹಾಕುವಲ್ಲಿ ಸಫಲನಾದ.ಹೀಗೆ ಈ ಸಿದ್ದಾಂತ ತತ್ವದ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಆತ ಹೆಸರಾದ. ಈ ಕಾಲಾವಧಿಯ ನಂತರ ಚೊಪಿನ್ ಮತ್ತು ಪಗ್ನಿನ್ ಮೃತಪಟ್ಟರೆ ಲಿಸ್ತ್ಜ್ ಈ ಜರ್ಮನ್ ರಂಗಮಂಚದಿಂದಲೇ ನಿವೃತ್ತಿ ಪಡೆದರು.ವ್ಯಾಗ್ನರ್ ತಮಗೆ ಬವೆರಿಯಾದಲ್ಲಿ ರಾಜಮನೆತನದ ಪೋಷಕ ವರ್ಗ ಸಿಗುವವರೆಗೂ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದರು.ಅದಲ್ಲದೇ ಬೆರ್ಲಿಯೊಜ್ ಅವರ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಯುರೊಪ್ ನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರವಾದಿ ಕಲಾವಿದರ ಪರವಾಗಿ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು.ಇದು ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಶುರುವಾಗಿತ್ತಾದರೂ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಆರಂಭಿಕತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ.ಈ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಸಂಗೀತ ದ ಬಗ್ಗೆ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು. ''(ಈ ಲೇಖನ ನೋಡಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಸಂಗೀತ music)'' . == ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಸಾಹಿತ್ಯ == {{See also|Romantic poetry}} [[ಚಿತ್ರ:El_Tres_de_Mayo,_by_Francisco_de_Goya,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|thumb|left|230px|ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ ಗೊಯಾ, ದಿ ಥರ್ಡ್ ಆಫ್ ಮೇ 1808, 1814]] ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ವಿವರ ಅಥವಾ ಘಟನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಮರ್ಶೆ ಅಥವಾ ವಿಕಸನದ ಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ.ಅಲ್ಲಿ "ಇಂದ್ರಿಯ ಗ್ರಾಹ್ಯ" ಅರ್ಥೈಸುವಿಕೆಯು ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಕುರಿತಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ.ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕಪ್ರಧಾನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಕಲಾವಂತಿಕೆ,ನಿಸರ್ಗ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆಗಾರರ ಭಾವತೀವ್ರತೆ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಹಲವಾರು ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತ ಬಳಸಿದ ಬರಹಗಾರರೆಂದರೆ ಎಜ್ಜರ್ ಅಲೆನ್ ಪೊಯಿ ಮತ್ತು ನಾಥನಿಯಲ್ ಹಾವ್ ಥ್ರೊನೆ ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟತೆ ತೋರಿದರು.ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಇಂದ್ರಜಾಲದ ಮಾಂತ್ರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರ ಮನಃಶಾಸ್ತ್ರ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತವು ಹೊಸ ಆಲೋಚನೆಗಳಿಗೆ ಇಂಬು ನೀಡಿತು.ಅದು ಧನಾತ್ಮಕ ಧ್ವನಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಸಮಾಜದ ಕೆಳವರ್ಗಕ್ಕೂ ಇದು ಲಾಭದಾಯಕವೆನಿಸಿತು. ಸ್ಕಾಟಿಶ್ ಕವಿ ಜೇಮ್ಸ್ ಮ್ಯಾಕ್ ಫೆರ್ಸನ್ ತನ್ನ ಕವನ ಸಂಕಲನ ಒಸ್ಸಿಯನ್ ಎಂಬ ಚಕ್ರೀಕೃತ(ಪುನರಾವರ್ತಿಕ) ಕಾವ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಯುಗಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದ.ಆ ಕವನ ಸಂಕಲನ 1762 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡು ಆ ಕಾಲದ ಇನ್ನಿತರರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು.ಇದಲ್ಲದೇ ಗೊಥೆ ಮತ್ತು ಯುವ ವಾಲ್ಟರ್ ಸ್ಕಾಟ್ ಅವರ ಮೇಲೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿದಾಯಕ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು. ಆರಂಭಿಕ ಜರ್ಮನ್ ಪ್ರಭಾವವು ಜೊಹನ್ ವೂಲ್ಫ್ ಗ್ಯಾಂಗ್ ಗೊಥೆ ಅವರಿಂದ ಬಂದಿತು.ಆತ 1774 ರಲ್ಲಿ ''ದಿ ಸಾರ್ರೊ ಆಫ್ ಯಂಗ್ ವೆರ್ದರ್ '' ಎಂಬ ಕಾದಂಬರಿ ಬರೆದಾಗ ಅದು ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಹುರುಪು ತಂದಿತು.ಇಡೀ ಯುರೊಪಿನಾದ್ಯಂತ ಅದು ತನ್ನ ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ನಾಯಕನ ವೀರತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದು ಯುವಕರಲ್ಲಿ ನವೀನ ಮಾದರಿಯ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಉಕ್ಕುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿತ್ತು.ಆಗ ಗೊಥೆಕ್ ನ ಈ ಕಾದಂಬರಿ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಒಂದುಗೂಡುವಿಕೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಿತು. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಜರ್ಮನ್ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಜೊಹನ್ ಗೊಟಿಬ್ ಫಿಚ್ಟೆ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಡ್ರಿಚ್ ಶೆಲ್ಲಿಂಗ್ ಅವರ ಅಲೋಚನಾ ಲಹರಿ ಕೂಡಾ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ತೋರಿತು.ಅವರು ಜೆನಾ (ಫಿಚ್ಟೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ,ಅಲ್ಲದೇ ಸ್ಕೆಲ್ಲಿಂಗ್ ,ಹೆಗೆಲ್ .ಸ್ಕಿಲ್ಲರ್ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರಾದ ಸ್ಕೆಲ್ಜೆಲ್ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರರ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು.ಅದು ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು.ಆರಂಭಿಕ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸೆಳೆಯಿತು.("ಜೆನಿಯರ್ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ") ಆಗ ಮಹತ್ವದ ಲೇಖಕರೆಂದರೆ ಲುಡ್ವಿಗ್ ಟೆಕ್ , ನೊವಾಲಿಸ್ (''ಹೆನ್ರಿಚ್ ವೊನ್ ಒಫ್ಟರ್ ಡಿಂಜೆನ್ '' , 1799), ಹೆನ್ರಿಚ್ ವೊನ್ ಕ್ಲೆಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಡ್ರಿಚ್ ಹೊಲ್ಡಾರಿನ್ ಮುಂತಾದವರು. ನಂತರ ಹೆಡೆಲ್ ಬರ್ಗ್ ಜರ್ಮನಿಯ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಕೇಂದ್ರವಾದರು.ಹೀಗೆ ಆಗಿನ ಬರಗಾರರು ಮತ್ತು ಕವಿಗಳು ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕ್ಲೆಮೆನ್ಸ್ ಬ್ರೆಂಟಾನೊ , ಅಚಿಮ್ ವೊನ್ ಅರ್ನಿಮ್ , ಮತ್ತು ಜೊಸೆಫ್ ಫ್ರೆಯಿಹೆರ್ ವೊನ್ ಎಚಂಡ್ರಿಫ್ ಮೊದಲಾದವರು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಲವಾರು ಜರ್ಮನಿಯ ಹಲವಾರು ಮಹತ್ವದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ,ನಿಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಪುರಾಣದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿತು. ನಂತರ ಜರ್ಮನ್ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತವು ಈ.ಟಿ.ಎ.ಹಾಫ್ ಮ್ಯಾನ್ ನ ''ಡೆರ್ ಸೆಂಡಾ ಮ್ಯಾನ್ '' ಮತ್ತು (''ದಿ ಸೆಂಡಾ ಮ್ಯಾನ್ '' )1817 ಮತ್ತು ಜೊಸೆಫ್ ಫ್ರೆಹೆರ್ರ್ ವೊನ್ ಎನೆಚೆಂಡೊರ್ಫ್ ನ ದಾಸ್ ಮಾರ್ಮೊಬಿಲ್ಡ್ ,ದಿ ಮಾರ್ಬಲ್ ಸ್ಟಾಚು,1819 ಈತ ತನ್ನ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಂಚ ಮಂದತೆ ತೋರಿದ್ದಲದೇ ಗೊಥೆಕ್ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ. [[ಚಿತ್ರ:Turner, J. M. W. - The Fighting Téméraire tugged to her last Berth to be broken.jpg|left|220px|thumb|ಜೆ.ಎಂ.ಡಬ್ಲು. ಟರ್ನರ್, ದಿ ಫೈಟಿಂಗ್ ಟೆಮೆರೆರ್ ಟಗ್ಗಡ್ ಟು ಹರ್ ಲಾಸ್ಟ್ ಬೆರ್ಥ್ ಟು ಬಿ ಬ್ರೊಕನ್ ಅಪ್, 1839]] ಸ್ಪೇನ್ ನಲ್ಲಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತ ಆಧಾರಿತ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಸಾಕಷ್ಟು ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಟಕಕಾರರ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಚಳವಳಿಯ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಕವಿ ಜೊಸೆ ಡೆ ಎಸ್ಪ್ರೊನ್ಸೆಡಾ ಆ ಕಾಲದ ಜನಪ್ರಿಯ ಬರಹಗಾರರೆನಿಸಿದ. ಆತನ ನಂತರ ಇನ್ನಿತರ ಕವಿಗಳೆಂದರೆ ಗುಸ್ತಾವೊ ಅಡೊಲ್ಫೊ ಬೆಕ್ಕರ್,ಮೇರಿಯಾನೊ ಜೊಸೆ ಡೆ ಲಾರಾ ಮತ್ತು ''ಡೊನ್ ಜೌನ್ ಟೆನೊರಿಯೊ'' ಬರೆದ ನಾಟಕಕಾರ ಜೊಸೆ ಝೊರಿಲ್ಲಾ ಇತ್ಯಾದಿ. ಅವರ ಮುಂಚೆ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಹುಟ್ಟುವಿಕೆಯ ಮೊದಲು ಜೊಸೆ ಕ್ಯಾಡಾಲ್ಸೊ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನ್ಯುವಲ್ ಜೊಸೆ ಕ್ವಿಂಟಾನಾಅವರುಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತವು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಕ್ಯಾಟಲೊನಿಯಾ ಮತ್ತು ಗ್ಯಾಲಿಸಿಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಬರಹಗಾರರ ಒಂದು ದಂಡು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.ಕ್ಯಾಟಲಾನ್ ತರಹ ಜಾಸಿಂಟ್ ವೆರ್ದ್ಯಾಗುವರ್ ಮತ್ತು ಗ್ಯಾಲಿಸಿಯನ್ ರೊಸಾಲಿಯಾ ಡೆ ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ರೊ ಇವರುಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿ ರೆನೈಕ್ಸೆನಕಾ ಮತ್ತು ರೆಕ್ಸುರ್ ಡೆಮೆಂಟೊಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರೆಜಿಲಿಯನ್ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತವು ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಗುರುತನ್ನು ಧೃಢಿಕರಿಸುವುದು,ಅದರ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲು ಭಾರತೀಯರ ನಾಯಕತ್ವದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವುದು. ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳಂದರೆ ಜೊಸೆ ಡೆ ಅಲೆಂಕರ್ "ಐರೆಸೆಮಾ"ಮತ್ತು "ಒ ಗೌರನಿ" ಹಾಗು ಗೊಂಕಾಲ್ವ್ಸ್ ಡಯಾಸ್ ತನ್ನ "ಕ್ಯಾಂಕಾವೊ ಡೊ ಎಕ್ಸಿಲೊ"ಎಂಬ ಹಾಡು ರಚಿಸಿ ಹೆಸರು ಮಾಡಿದ.(ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಹಾಡು) ಎರಡನೆಯ ಕಾಲಮಾನವು ಯುರೊಪಿಯನ್ನಿನ ಪಠ್ಯರಚನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವ ಪಡೆಯಿತು.ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು,ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಮಧುರತೆ,ದುಃಖ ಮತ್ತು ನಿರಾಸೆಗಳು ಗಟ್ಟಿ ಪ್ರೇಮದ ಭಗ್ನ ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ. ಗೊಥೆ ಮತ್ತು ಲಾರ್ಡ್ ಬೈರೊನ್ ರನ್ನು ಈ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ಮೂರನೆಯ ಕಾಲಗತಿಯ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾವ್ಯ ಹೊರಬಂತು.ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲನಾ ಚಳವಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು,ಇದರ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಕವಿಯೆಂದರೆ ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ರೊ ಅಲ್ವೆಸ್ ಪ್ರಸಿದ್ದಿಯಾಗಿದ್ದ. ಇದರ ಕೆಲವೇ ಸಮಯದ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪ ಪಡೆದು ಅಭಿವೃದ್ದಿಯಾಯಿತು.ಇದರಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳೆಂದರೆ ವಿಲಿಯಮ್ ವರ್ಡ್ಸ್ ವರ್ತ್ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಮ್ಯುವಲ್ ಟೇಲರ್ ಕೊಲೆರಿಜ್ ,ಈತ ''ಲಿರಿಕಲ್ ಬ್ಯಾಲೆಡ್ಸ್'' ಕೃತಿಯ (1798)ಸಹಕರ್ತೃ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.ಅಲ್ಲದೇ ಜನಪದ ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಕೆಲ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಸ್ಟಿಯನ್ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಕವಿಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಆದರ್ಶ ರಾಜ್ಯದ (ರಾಮ ರಾಜ್ಯ)ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು [[ಫ್ರೆಂಚ್ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಿದರು. ”ಕವಿ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರ ಕಲಾವಿದ [[ವಿಲಿಯಂ ಬ್ಲೇಕ್‌|ವಿಲಿಯಮ್ ಬ್ಲೇಕ್]] ,ಬ್ರಿಟನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲಕ ನೀಡಿದರು.ಆತನೇ ಘೋಷಿಸಿರುವಂತೆ "ನಾನು ಉತ್ತಮ ರಾಜ್ಯ,ಸುಖಿ ರಾಜ್ಯ ಪದ್ದತಿಯ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಅನುಕೂಲವಾಗುವ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿರಬೇಕೆಂದು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ." ಬ್ಲೇಕ್ ನ ಚಿತ್ರಕಲೆಯು ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಗ್ರಂಥಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಯಿತು. ಇನ್ನುಳಿದ ಚಿತ್ರ ಕಲೆಗಾರರಾದ ಜೆ.ಎಂ.ಡಬ್ಲು.ಟರ್ನರ್ ಮತ್ತು ಜಾನ್ ಕಾನ್ ಸ್ಟೇಬಲ್ ರಿಂದ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಸಿದ್ದಾಂತ ಅನುಮೋದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಲಾರ್ಡ್ ಬೆರೊನ್ , ಪರ್ಸಿ ಬೈಸಿ ಶೀಲ್ಲೆಯ್ , ಮೇರಿ ಶೆಲ್ಲೆಯೆ ಮತ್ತು ಜಾನ್ ಕೀಟ್ಸ್ ಇವರುಗಳು ಬ್ರಿಟೇನ್ ನಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಹಂತದ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರು. [[ಚಿತ್ರ:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|right|220px|thumb|ಎಗೊನೆ ಡೆಲಾಕ್ರೊಇಕ್ಸಿ, ಲಿಬರ್ಟಿ ಲೀಡಿಂಗ್ ದಿ ಪೀಪಲ್ 1830]] ಬಹುತೇಕ ರೊಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಸಿದ್ದಾಂತವು ಜರ್ಮನಿಯಷ್ಟು ತನ್ನ ಎತ್ತರದ ಧ್ವನಿ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ.ಹೀಗೆ ಅದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನೆಪೊಲಿಯನ್ ನ ಉಗಮದ ನಂತರ ಪ್ರಗತಿ ಪಡೆಯಿತು. ಫ್ರಾಂಕೊಯಿಸ್-ರೆನೆ ಡೆ ಚಾಟಿಬ್ರಿಯಾಂಡ್ ನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಫ್ರೆಂಚ್ ನ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯ ಜನಕ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರಾಂತಿಯು ಹತ್ತೊಬ್ಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದೊಂದಿಗೆ ತಳಕು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿತ್ತು.ದೆವೊದೊರೆ ಗೆರಿಕಾಲ್ಟ್ ನ ಚಿತ್ರಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯುಗೆನೆ ಡೆಲೆಕ್ರೊಇಕ್ಸ್ ನ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ,ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಕ್ಟೊರ್ ಹುಗೊ ನ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ''ಲೆಸ್ ಮಿಸ್ಜರೇಬಲ್ಸ್ '' ಮತ್ತು ''ನೈಂಟಿ ಥ್ರೀ '' ಹಾಗು ಸ್ಟೆಂಢಾಲ್ ನ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ಪೊರ್ಚ್ ಗೀಸ್ ಕಾವ್ಯವು ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತಗಳ ಗ್ರಂಥಗಳ ಸಾರದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಮೆಡಾ ಗೆರ್ರೆಟ್ ಅತ್ಯಂತ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದ ಸಾಹಿತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.ಈತ ಈ ತತ್ವಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ.ಆತನ ಜನಪ್ರಿಯ ಗ್ರಂಥ [http://pt.wikisource.org/wiki/Folhas_Caídas Folhas Caídas] (1853). ಹೀಗೆ ಇದು ತಡವಾಗಿ ಬಂದ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ತರಂಗದ ಅಲೆಯಾದರೂ ಇದರ ಶೈಲಿಯು 20 ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭವನ್ನು ತೋರುತ್ತದೆ.ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕವಿಗಳಾದ ಸೆಸಾರಿಯೊ ವರ್ದೆ ಮತ್ತು ಆಂಟೊನಿಯೊ ನೊಬ್ರೆ ಅವರುಗಳು ಆಧುನಿಕತೆಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಕೊಡಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಆರಂಭಿಕ ಪೊರ್ಚ್ ಗೀಸ್ ಭಾವಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿ ಮ್ಯಾನ್ಯುವಲ್ ಮೇರಿಯಾ ಬಾರ್ಬೊಸಾ ಡು ಬೊಕ್ಯಾಜ್ ಅವರ 18 ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಸಾನೆಟ್ ಸರಣಿ ಹಾಡಿನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ರಶಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಪುಶ್ಕಿನ್ ಮತ್ತು ಮೈಖೆಲ್ ಲೆರ್ಮೊಂಟೊವ್ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಾಗಿ ಈ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಅಲೋಚನಾ ಸರಣಿಯ ಗಹನವಾದ ಕಾರಣಗಳ ಹುಡುಕಲು ಅನುವಾಯಿತು.ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಗತ್ಯಗಳು,ಅದರ ಉಪಮೇಯಗಳು ಮತ್ತು ಅತೃಪ್ತಿಯ ಕುರಿತ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಲಾರ್ಡ್ ಬೆರೊನ್ ನ ಕೃತಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು ಎನ್ನಬಹುದು. ಫಿಡೊರ್ ಟುಟ್ಚೇವ್ ಕವಿ ಕೂಡಾ ರಶಿಯಾದಲ್ಲಿ ಈ ಚಳವಳಿ ಬೆಳೆಯಲು ಕಾರಣನಾದ.ಈತ ಜರ್ಮನ್ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪೂರ್ತಿ ಪಡೆದ. [[ಚಿತ್ರ:Theodore Gericault Raft of the Medusa-1.jpg|thumb|left|250px|ದೇವ್ ದೊರೆ ಗೆರಿಕಾಲ್ಟ್, ದಿ ರಾಫ್ಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಮೆಡುಸಾ, 1819.]] ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಗೊಥಿಕ್ ನ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯವು ''ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಇರ್ವಿಂಗ್ '' ನ ''ದಿ ಲೆಜೆಂಡ್ ಆಫ್ ಸ್ಲೀಪಿ ಹಾಲೊ'' (1820)ಮತ್ತು ''ರಿಪ್ ವ್ಯಾನ್ ವಿಂಕಲ್'' (1819),ಇದರೊಂದಿಗೇ 1823 ರ ನಂತರ ಸೇರಿಕೊಂಡವು.ಜೇಮ್ಸ್ ಫೆನಿಮೊರ್ ಕೂಪರ್ ನ ''ಲೆದರ್ ಸ್ಟಾಕಿಂಗ್ ಟೇಲ್ಸ್'' ಸುಮಾರಾಗಿ ನಾಯಕ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಿದವು.ದೊಡ್ದವರ ಅಥವಾ ಗಣ್ಯರ ಉದಾತ್ತ ಪಯಣವನ್ನು ತೋರಿದವು.ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಂಶಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ರೌಸ್ಸವ್ ನ ಉಂಕಾಸ್ ರಚನೆಯು ''ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಮೊಹೊಕ್ಯಾನ್ಸ್'' ನೊಂದಿಗೆ ಸಹಯೋಗ ಹೊಂದಿತು. ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಇರ್ವಿಂಗ್ ನ ಪ್ರಬಂಧಗಳು ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆತನ ಪ್ರವಾಸಿ ಕಥನಗಳ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ "ಸ್ಥಳೀಯತೆಯ ಬಣ್ಣ" ಸಮ್ಮಿಳಿತವಾಗಿದೆ. ಎಜ್ಗರ್ ಅಲೆನ್ ಪೊಯಿಯ ಮ್ಯಾಕ್ ಬ್ರೆ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯರೂಪಕದ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳು ಆತನ ತಾಯ್ನಾಡಿನಲ್ಲಿಗಿಂತ ಫ್ರಾನ್ಸನ್ಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು.ಆದರೆ ನ್ಯಾಥ್ನಿಯಲ್ ಹಾವ್ ಥೊರ್ನೆಯ ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿ ಈ ತತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬಳಸಿವೆ.ಇಲ್ಲಿ ಆ ವಾತಾವರಣ ಮತ್ತು ನಾಟಕೀಯ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಗ್ರಹವಿದೆ. ನಂತರ ಬಂದ ದಾರ್ಶನಿಕ ತತ್ವವಾದಿ ಬರಹಗಾರರಾದ ಹೆನ್ರಿ ಡೇವಿಡ್ ಥೊರೆಯೊ ಮತ್ತು ರಾಲ್ಫ್ ವಾಲ್ಡೊ ಎಮರ್ಸನ್ ಅವರ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ವಾಲ್ಟ್ ವ್ಹೈಟ್ ಮನ್ ನ ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾರೆ.ಇಲ್ಲಿ ನೈಜತೆಗೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ 1880 ರಲ್ಲಿ ಮನಃಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನೈಜತೆಯ ಲಕ್ಷಣವು ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಸಿದ್ದಾಂತದೊಂದಿಗೆ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸುವ ಅಂಶಗಳು ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದವು. ಎಮಿಲಿ ಡಿಕಿನ್ಸಿನ್ ಆಕೆಯ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಓದುಗರು ಗಮನಿಸಿರಲಿಲ್ಲ.ಅದೇ ರೀತಿ ಹರ್ಮನ್ ಮೆಲ್ವಿಲೆ ನ ಕಾದಂಬರಿ ''ಮೊಬಿ ಡಿಕ್'' ಇವುಗಳನ್ನು ಅಮೆರಿಕಾದ ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. === ಅಮೆರಿಕನ್ ಬರಹಗಾರರ ಮೇಲೆ ಯುರೊಪಿಯನ್ನಿನ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಪ್ರಭಾವ === ಯುರೊಪಿಯನ್ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಚಳವಳಿಯು ಹತ್ತೊಬ್ಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾಕ್ಕೆ ತಲುಪಿತು. ಅಮೆರಿಕನ್ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತವು ವಿಭಿನ್ನ ಮುಖಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು,ಅಲ್ಲದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸಿದ್ದಾಂತಕ್ಕೆ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿತು.ಈಗಾಗಲೇ ಇದು {{Citation needed|date=January 2009}}ಯುರೊಪಿನಲ್ಲಿತ್ತು. <blockquote> ...ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ:ನೈತಿಕತೆಯ ಪ್ರೊತ್ಸಾಹ,ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವಿಕಾಸ ತತ್ವದಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅಂತಃಶಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ,ಅಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನಿಸರ್ಗವು ದೇವ ನಿರ್ಮಿತ ಜಗತ್ತಾದರೆ ಮನುಷ್ಯ ನಿರ್ಮಿತ ಈ ಸಮಾಜವು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ {{Citation needed|date=January 2009}}ಎದ್ದಿದೆ. </blockquote> ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತವು ಅಮೆರಿಕದ ರಾಜಕಾರಣ,ತತ್ವಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಪಡೆಯಿತು. ಈ ಚಳವಳಿಯು ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ತುಂಬುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಅಮೆರಿಕಾಗೆ ಹಿಂದಿನ ಕೆಲವು ಜಡತೆಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ತಂದಿತು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ.ಮೊದಲಿನ ಕಟ್ಟಳೆಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನಿಯಮಗಳ ಕಟು ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಇದು ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಈ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಜಗತ್ತು ವಿಕಾಸವಾದ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿತು. ದೇವರಿಲ್ಲದೇ ಮನುಷ್ಯನಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾಲ್ವಿನ್ ನ ವಾದದ ವಿರುದ್ದ ಅದು ಮನವಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು.ಈ ಎಲ್ಲಾ ವಿಶ್ವ ದೇವರ ಶಕ್ತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲು ಅದು ಹೇಳಿತು. ಈ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತವು ಹೊಸ ಇಂಗ್ಲೆಂಡನ ದಾರ್ಶನಿಕತೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.ಇದು ದೇವರು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ನಡುವಿನ ಕಟ್ಟಳಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಈ ಹೊಸ ತೆರನಾದ ಧರ್ಮವು ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚು ದೇವರಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳಸುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. ಈ ದಾರ್ಶನಿಕತೆಯ ತತ್ವಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತ ಅಮೆರಿಕನ್ ರಿಗೆ ಒಂದೇ ತೆರನಾದ ಮನವಿ ಮಾಡಿದವು ಎನ್ನಬಹುದು. <blockquote> ನೈತಿಕ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಈ ದಾರ್ಶನಿಕತೆಯು ತರ್ಕಬದ್ದವೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತುಬದ್ದವೂ ಅಲ್ಲ. ಇದು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಭಾವನೆಗಳ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಗಳ ಕಟ್ಟಳೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಭಂದಗಳನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿತು. ಯಾರು ಈ ಗಡಸು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ದೇವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಆರಾಧನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೊ ಯಾರು ಹೊಸ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನ ನೂತನ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೋ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರ ನೀಡಿತು.....[]...ಅವರು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉತ್ತೇಜನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿದರು.ಅಲ್ಲದೇ ಭೌತಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಹಪಾಪಿ ಇರುವ ಅಮೆರಿಕನ್ ರ ವಿರುದ್ದ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಅವರು "ಅಂತರಾತ್ಮ"ದ ಪ್ರೊತ್ಸಾಹಕ್ಕಾಗಿ ದಾರ್ಶನಿಕ ತತ್ವದ ಮೊರೆ ಹೋದರಲ್ಲದೇ ಅದರಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ತೋರಿದರು.ಒಳ್ಳೆತನ ಯಾವಾಗಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ,ಇನ್ನುಳಿದ ವಿಷಯಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಾಗಿ {{Citation needed|date=January 2009}}ಪರಿಗಣಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.</blockquote> ಅಮೆರಿಕನ್ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯು ವ್ಯಕ್ತಿಗತದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು.ಹೊಸಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ವಿರುದ್ದ ಬಂಡೆದ್ದಿತು. ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿನ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಚಳವಳಿಯು ಹೊಸ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪೀಳಿಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.ಅಲ್ಲದೇ ಅದು ಆಧುನಿಕ ಬರಹಗಾರರನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸಿತು. ಕಾದಂಬರಿಗಳು,ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಕವಿತೆಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣಾ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸ್ಥಾನ ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದವು.ಈ ಮೊದಲು ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದ ಹಲವು ತತ್ವ-ಸಿದ್ದಾಂತಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೃತಿಗಳು ನಂತರ ಹಿಂದೆ ಉಳಿಯುವಂತಾದವು. ಈ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯವು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ,ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಧಿಕ ಭಾವಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿತು.ಇದು ಹೊಸ ಯುಗದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸವಾಲೆನ್ನುವಂತೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ಅಮೆರಿಕನ್ ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಮುಕ್ತತೆ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಭಾವಾನಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು.ಹಲವಾರು ಬರಹಗಾರರು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಮುಂದಾದರು.ಯಾರದೇ ಅಂಜಿಕೆ ಆತಂಕವಿಲ್ಲದೇ ಸಾಹಿತಿಗಳು ವಿವಾದಮುಕ್ತ ಬರಹಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಮನಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಷಯಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೂ ತಮ್ಮ ಗಮನ ಹರಿಸಿ ತಮ್ಮ ನಡತೆಯ ಗುಣವಿಶೇಷಗಳ ಪರಾಂಬರಿಸಿದರು. "ನಾಯಕರು ಮತ್ತು ನಾಯಕಿಯರು ತಮ್ಮ ಗರಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದ ಸ್ಪಂದನೆ ಮತ್ತು ಭಾವೋದ್ವೇಗ {{Citation needed|date=January 2009}}ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು". === ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಬರಹಗಳ ಮೇಲೆ ಯುದ್ದದ ಪ್ರಭಾವ === ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಯುಗದ ಸುತ್ತಲೂ ಯುದ್ದದ ಆತಂಕ ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ದಿ ಸೆವೆನ್ ಇಯರ್ಸ್ ವಾರ್ (ಏಳು ವರ್ಷಗಳ ಯುದ್ದ) (1756–1763), ಅಲ್ಲದೇ ಫ್ರೆಂಚ್ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಯುದ್ದ (1754–1763), ಮತ್ತು ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ರೆವಲುಶನ್ (ಕ್ರಾಂತಿ)(1775–1783), ಇದು ನೇರವಾಗಿ [[ಫ್ರೆಂಚ್ ಕ್ರಾಂತಿ|ಫ್ರೆಂಚ್ ಕ್ರಾಂತಿಗೆ]] (1789–1799) ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಈ ಯುದ್ದಗಳು ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಹೊತ್ತು ತಂದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೋಲಾಹಲಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಫಲಿತಾಂಶವು ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನಲೆಯಾಯಿತು. ಆ ಯುದ್ದದ ಸಂದರ್ಭ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವೇಗದ ಅಲೆಯನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿ,ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಾವಾವೇಶವನ್ನು ಸ್ಪುರಿಸಿತು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆಗಿನ ಬರಹವು ತುಂಬಾ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು.ಅದು ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಸಿದ್ದಾಂತದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ "ಯುಗ"ದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ <ref name="ReferenceA">ರೀಡ್ ಹೆಡ್ ಅಟ್ . ಆಲ್ ., "ನೊರ್ಟಾನ್ ಆಂಥೊಲಾಜಿ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಲಿಟರೇಚರ್,"ದಿ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಪಿರಿಯಡ್ - ವಾಲ್ಯುಮ್ ಡಿ " (ಡಬ್ಲು.ಡಬ್ಲು. ನೊರ್ಟೊನ್ &amp; ಕಂಪನಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್ .) 2006</ref>ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಆ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಯುಗದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೃತಿಗಳು ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ಅಪರೂಪದ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದ್ದವು. ಹೇಗೆಯಾದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಅಗತ್ಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿರಬೇಕು:ನಿಸರ್ಗದ ಮೇಲಣದ ಪ್ರೀತಿ.ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಭಾವನೆ,ಭಾವನಾತ್ಮಕತೆ/ಅತೀಂದ್ರಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ-ಸರಳ ಗುಣವಿಶೇಷಗಳು ಈ ಹಿಂದಿನ ರಾಜಕೀಯ ಗೊಂದಲ,ಕೋಲಾಹಲದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬರಹದ ರೂಪ ಕಂಡವೆಂದು ನಾವು ಅದಕ್ಕೆ ಕೊಂಡಿಯಂತೆ ಜೋಡಿಸಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆತತ್ವ ಸಿದ್ದಾಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿತು.ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಸಾಹಿತಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ದೇಶ ಪ್ರೇಮ,ಅಭಿಮಾನ,ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳ ಜನರ ಬಗೆಗಿನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಮತ್ತು ಅವರ "ಅಗತ್ಯತೆ" ಈ ಬರವಣಿಗೆಗೆ ಕುಮ್ಮಕ್ಕು ನೀಡಿದವು. ಇದು ಬರಹಗಾರರು ತಮ್ಮ ಈ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ <ref name="ReferenceA"/>ನೀಡಿದರು. ಈ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಯುಗವು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಬಂದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.ಈಗಿರುವುದು "ಸಾಮಾನ್ಯ" ಜನರೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಹೊತ್ತ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ಉಳ್ಳವರಿಗಲ್ಲ ಇದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ಮತ್ತು ಜನಸಾಮಾನ್ಯನಿಗೂ ಸಂದಿದೆ. ಈ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಯುಗದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನದನ್ನು ಕೇವಲ ಮೇಲ್ವರ್ಗದ ಸಿರಿವಂತರಿಗಾಗಿ ಬರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಆಗಾಗ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ.ಯಾಕೆಂದರೆ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವರ್ಗವು ಯಾವಾಗಲೂ ಅತಿ ಸಾಮನ್ಯರನ್ನು ತಲುಪಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಯುದ್ದದ ಸಮಯ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಸುವವರ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಹಿತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದರು,ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನಜೀವನವನ್ನು ದುಷ್ಪ್ರಭಾವಿತಗೊಳಿಸುವ ಇಂತಹ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಬರಹಗಾರರು ತಮ್ಮನ್ನು <ref name="ReferenceA"/>ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡರು. ಈ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾವರ್ಗದ ಬರಹಗಾರರ ಸಂಖ್ಯೆ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಈ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಯುಗವು ಯುದ್ದ ಯುಗದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಯಿತು. ಮಹಿಳೆಯರು ಮನೆಗಳಿಗೇ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದರು,ಯಾವುದೇ ಭಾವನೆಗಳ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಹಾದಿ ಇರಲಿಲ್ಲ,ತಮ್ಮ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಆಗುಹೋಗುಗಳಿಗೆ ಅವರ ಸ್ಪಂದನ ತೀರ ಮಂದಾಗಿತ್ತು.ಆದರೆ ಈ ಯುಗವು ಅವರ ಬರಹದ ಮಾಧ್ಯಮದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಹಾದಿಯಾಯಿತು. ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ತತ್ವಗಳ ಅಳವಡಿಸಿ ಬರೆಯುವರಲ್ಲಿ ಮೇರಿ ಫೆವರೆಟ್ ನಂತವರು ಯುದ್ದದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ವಿಷಯವನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಆಕೆಯ ಫೆವ್ರೆಟ್ಸ್ ನ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಕೃತಿ ''ವಾರ್ ಇನ್ ದಿ ಏರ್ '' ಬೆಳಕು <ref name="ReferenceA"/>ಕಂಡಿತು. ಇಂತಹ ಒಂದು ಯುಗ ಯುದ್ದದಿಂದಾಗಿ ನುಂಗಿ ಹಾಕಿದರೆ ಸಮಾಜದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗಿ,ಅಲ್ಲಿನ ಕಲೆ ಕೂಡಾ ಹಾಳಾಗಬಹುದು. ಹೀಗೆ ನಾವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಹಿತ್ಯದ ತುಣುಕಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ದದ ಪರಿಣಾಮ,ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆ,ಅಶಾಂತಿ ಅಲ್ಲದೇ ಅಲ್ಲಿನ ಕಥಾನಕಗಳ ಪರಂಪರೆ ನಮಗೆ <ref name="ReferenceA"/>ಕಾಣುತ್ತದೆ. == ಭಾವಪ್ರಧಾನ ದೃಶ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮ ಕಲೆ == {{See also|German Romanticism|Victorian architecture|Gothic Revival architecture}} ಯುರೊಪಿಯನ್ ಚಿತ್ರ ಕಲೆಯು ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಯ ಫ್ರೆಂಚ್ <ref>ವಾಲ್ಟರ್ ಫ್ರೆಡ್ಲೆಂಡರ್,''ಫ್ರಾಮ್ ಡೇವಿಡ್ ಟು ಡೆಲಾಕ್ರೊಇಕ್ಸ್ '' , 1974, ರಿಮೇನ್ಸ್ ದಿ ಬೆಸ್ಟ್ ಅವೈಲೇಬಲ್ ಅಕೌಂಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಬ್ಜೆಕ್ಟ್.</ref>ಸ್ಕೂಲ್ ನಿಂದ ಮುನ್ನಡೆಯಿತು.ಆಧುನಿಕ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯು ಆಗಿನ ಪಾರಂಪರಿಕ ನವಯುಗೀನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ದಿಯಂತೆ ಕಂಡರೂ ಅದರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಈ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲೂ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸದ ನಡುವೆ ಘರ್ಷಣೆ ನಡೆಯಿತು.ಭಾವಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವರ್ಣದ ಭಾವಾವಶೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಯಾ ಸಂದರ್ಭದ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿತು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೃತಿಕಾರರಾದ ಜೆ.ಎಂ.ಡಬ್ಲು. ಟರ್ನರ್, ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ ಗೊಯಾ , ದೆವ್ ದೊರೆ ಗೆರಿಕಾಲ್ಟ್ ಮತ್ತುಈಗೆನೆ ಡೆಲಕ್ರೊಯಿಕ್ಸ್ ,ಇವರು ಹೊಸ ಕಲಾ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳ ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಇದಲ್ಲದೇ ಇಂಪ್ಯಾಸ್ಟೊ ಕಲಾವಿದರ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಬಳಕೆಯ ಸಿದ್ದವಿದ್ದ ವರ್ಣ ಪ್ರಕಾರವು ಆಧುನಿಕತೆಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾದೃಶ್ಯ ನೀಡಿತು. [[ಚಿತ್ರ:Othello and Desdemona in Venice by Théodore Chassériau.jpg|thumb|upright|left|ದೇವ್ ದೊರೆThéodore ಚಾಸೆರಿಯಾ, ಒಥೆಲೊ ಅಂಡ್ ಡೆಸ್ಡೆಮೊನಾ ಇನ್ ವೆನಿಸ್, 1850, ಆಯಿಲ್ ಆನ್ ವುಡ್, 25 x 20 cm, ಇನ್ ದಿ ಲೌವರೆ, ಪ್ಯಾರಿಸ್, (ಶೇಕ್ಸ್ ಪಿಯರ್ ನಿಂದ ಸ್ಪೂರ್ತಿ). ಸಂಜ್ಞಾತಜ್ಞರಿಗೆ ಚಾಸೆರಿಯಾದ ಪ್ರಭಾವ]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ಜೆ.ಎಂ.ಡಬ್ಲು. ಟರ್ನರ್ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಮ್ಯುವಲ್ ಪಾಮರ್, ಜರ್ಮನಿಯ ಕ್ಯಾಸ್ಪರ್ ಡೇವಿಡ್ ಫ್ರೆಡ್ರಿಚ್ , ನಾರ್ವೆಯ ಜೆ.ಸಿ. ಡಾಹ್ಲ್ ಮತ್ತು ಹ್ಯಾನ್ಸ್ ಗುಡೆ , ಸ್ಪೇನ್ ನ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ ಗೊಯಾ , ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸನ ದೆವ್ ದೊರೆ ಗೆರಿಕಾಲ್ಟ್, ಎಡಿಗೆನೆ ಡೆಲಕ್ರೊಇಕ್ಸ್, ದೆವ್ ದೊರೆ ಚಾಸ್ಸೆರೆವೂ, ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರು; ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಭಾವನಾಪ್ರಧಾನ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಸಾಹಿತ್ಯವು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ದೃಶ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮದ ಮೇಲೆ ಬೀರಿದ್ದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದರೆ ಅಮೆರಿಕಾದ ಭೂಚಿತ್ರಣದ ಒಂದು ಕಚ್ಚಾ ಚಿತ್ರಣವು ಹಡ್ಸನ್ ರಿವರ್ ಸ್ಕೂಲ್ ನಲ್ಲಿ ದೊರಕಿರುವುದು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ವರ್ಣಚಿತ್ರ ಕಲಾವಿದರಾದ ಥಾಮಸ್ ಕೊಲೆ, ಅಲ್ಬರ್ಟ್ ಬೆರ್ಸ್ಟೆಡ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್ ಎಡ್ವಿನ್ ಚರ್ಚ್ ಹಾಗು ಇನ್ನಿತರ ಕಲಾವಿದರ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತಾ ಛಾಯೆ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಪುರಾತನ ಜಗತ್ತಿನ ಹಾಳಾದ ದೃಶ್ಯವನ್ನೂ ತಮ್ಮ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೆರೆ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ.ಸಿರಿಯಾದಲ್ಲಿರುವ ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್ ಎಡ್ವಿನ್ ಚರ್ಚ್ ನಲ್ಲಿನ ''ಸನ್ ರೈಜ್ ಇನ್ ಸಿರಿಯಾ'' ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕ ಸಾಕ್ಷಿ ಎನಿಸಿದೆ. ಈ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವು ಮತ್ತು ಕೊಳೆತು ಹೋಗುವಿಕೆ ಬಗೆಗೆ ಗೊಥಿಕ್ ಪಂಥದ ಅನುಯಾಯಿ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಭಾವನಾಪ್ರಧಾನತೆಯ ಮಾದರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ತೋರಿಸಿರುವ ಅವರು ನಿಸರ್ಗವು ಇವೆಲ್ಲದರಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಬಲವೆಂದು ಸಾರಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಆವರು ತಮ್ಮ ಯುರೊಪಿಯನ್ ಸಹಕಲಾವಿದರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಮೆರಿಕನ್ ದೃಶ್ಯಾವಳಿ ಮತ್ತು ಭೂಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಮೆರಿಕನ್ ಸ್ವಂತಿಕೆ ಗುರುತಿಸಿದ ಈ ಆಲೋಚನೆಯು ಡಬ್ಲು.ಸಿ ಬ್ರ್ಯಾಯಂಟ್ ನ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಡಿ ಬಂದಿದೆ.ಟೂ ಕೋಲೆ,''ದಿ ಪೇಂಟರ್ ,ಡಿಪಾರ್ಟಿಂಗ್ ಫಾರ್ ಯುರೊಪ್'' ಹೀಗೆ ಬ್ರಯಾಂಟೆ ಕೋಲೆನಿಗೆ ತನ್ನ ಚಿತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಅಮೆರಿಕನ್ ಭೂಚಿತ್ರಣ ಜ್ಞಾಪಿಸಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. {{Citation needed|date=February 2010}}ಈ ಕವಿತೆಯು ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯಕಲಾವಿದರ ಭಾವತೀವ್ರತೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು {{Citation needed|date=February 2010}}ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಅಮೆರಿಕನ್ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರರು "ಉದಾತ್ತ ಪಯಣ"ದ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡುವ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.(ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಲ್ಬರ್ಟ್ ಬ್ಲೆರ್ಡಸ್ಟಾಡ್ ನ ದಿ ರಾಕಿ ಮೌಂಟೇನ್ಸ್ ,ಲ್ಯಾಂಡರ್ಸ್ ಪೀಕ್ )ಇದು ಅಮೆರಿಕನ್ ರು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿದ್ದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಥಾಮಸ್ ಕೋಲೆಯ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ''ದಿ ವಾವೇಜ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್ '' ಮೂಲಕ ಪ್ರಬಲ ವಿವರ ನೀಡುತ್ತವೆ.1840 ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆತ ಚಿತ್ರ ಸರಣಿಯನ್ನೇ ತಂದು ಇದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ.(ವಿವರ ಕೆಳಗೆ ನೋಡಬಹುದು) === ವಾವೇಜ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್ (ಬದುಕಿನ ಪಯಣ) === <gallery> File:Thomas Cole - The Voyage of Life Childhood, 1842 (National Gallery of Art).jpg|ಥಾಮಸ್ ಕೋಲೆ, 1842, ದಿ ವಾವೇಜ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್ ಚೈಲ್ಡ್ ಹುಡ್ File:Thomas Cole - The Voyage of Life Manhood, 1840 (Munson-Williams-Proctor Arts Institute).jpg|ಥಾಮಸ್ ಕೊಲೆ, 1842, ದಿ ವಾವೇಜ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್ ಮ್ಯಾನ್ ಹುಡ್ File:Thomas Cole - The Voyage of Life Old Age, 1842 (National Gallery of Art).jpg|ಥಾಮಸ್ ಕೊಲೆ, 1842, ದಿ ವಾವೇಜ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್ ಓಲ್ಡ ಏಜ್ </gallery> == ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ == {{Main|Romantic nationalism}} [[ಚಿತ್ರ:Wappers belgian revolution.jpg|300px|left|thumb|ಎಗಿಡೆ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಗುಸ್ತಾವೆ ವ್ಯಾಪರ್ಸ್,ಎಪಿಸೊಡ್ ಆಫ್ ದಿ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ರೆವುಲುಶನ್ ಆಫ್ 1830, 1834, ಮ್ಯ್ಸುಸೀ ಡಿ ಆರ್ಟ್ ಎನ್ಸಿಯನ್, ಬ್ರುಸೆಲ್ಸ್ ಎ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ವಿಜನ್ ಬೈ ಅ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಪೇಂಟರ್.]] ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಚಾರವೆಂದರೆ ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು.ಇದು ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಸಾಹಿತ್ಯ,ರಾಜಕಾರಣ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಆರಂಭಿಕ ಚಳವಳಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಜನಪದದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು.ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆ,ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಉತ್ತೇಜನವು ಯುರೊಪಿಯನ ನಕ್ಷೆಯನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿತು.ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತದ ತತ್ವ ನಿಯಮಗಳು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗಡಿಯಾಚೆ ಅಭಿವೃದ್ದಿ ಪಡೆದವು.ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದ ಮತ್ತು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಆರಂಭಿಕ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯು ರೌಸೆಯು ಮತ್ತು ಜೊನಾನ್ ಗೊಟ್ಟೆಫ್ರೆಡ್ ವೊನ್ ಹೆರ್ಡರ್ ಅವರ ವಿಚಾರಧಾರೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಕಷ್ಟು ಉತ್ತೇಜನ ಪಡೆಯಿತು.ಆತ 1784 ರಲ್ಲಿ ಜನಸಮೂದಾಯದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಅವರ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ. ಆದರೆ [[ಫ್ರೆಂಚ್ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯ ನಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯು ನಾಟಕೀಯವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು.ಅದಲ್ಲದೇ ನೆಪೊಲಿಯನ್ ನ ಉಗಮ ಕೂಡಾ ಇನ್ನುಳಿದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳ ತೋರಿತು. ನೆಪೊಲಿಯನ್ ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ವಾದ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ವಿಚಾರಗಳು ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ತಂದವು:ಸ್ವಯಂ-ನಿರ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಬಗೆಗಿನ ಸಮಗ್ರತೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು.ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಇನ್ನುಳಿದ ದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರಾಂತಕವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಯಿತು. ಯಾವಾಗ ಫ್ರೆಂಚ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ನ ಸಾಮ್ರಾಟನಾಗಿ ನೆಪೊಲಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದನೋ ಆಗ ಬರೀ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯಲ್ಲ ಹೋರಾಟದ ಬಗೆಗೂ ಜನರಲ್ಲಿ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ಮೂಡಿತು. ಪ್ರುಸಿಯಾದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದು ನೆಪೊಲಿಯನ್ ವಿರುದ್ದದ ಹೋರಾಟಕ್ಕಾಗಿ; ಆದರೆ ಕಾಂಟ್ ನ ಕಟ್ಟಾ ಅನುಯಾಯಿಯಾದ ಜೊನಾನ್ ಗೊಟ್ಟಿಲೆಬ್ ಫಿಚೆ ಇದನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪದ ''ವೊಲ್ಕಾಸ್ಟಮ್ '' ,ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯ ಹೋರಾಟದ ವಿರೋಧಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಫಿಚ್ಟೆ ಕೂಡಾ ತನ್ನ "ಟು ದಿ ಜರ್ಮನ್ ನೇಶನ್ "ಎಂಬ ಭಾಷಣ ವನ್ನು 1806 ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಮಾಡಿದ. [[ಚಿತ್ರ:Gallen Kallela The Forging of the Sampo.jpg|right|thumb|ಅಕ್ಸೆಲಿ ಗ್ಯಾಲೆನ್-ಕಲ್ಲೆಲಾ, ದಿ ಫೊರ್ಜಿಂಗ್ ಆಫ್ ದಿ ಸ್ಯಾಂಪೊ, 1893. ಫಿನ್ ಲ್ಯಾಂಡಿನ್ ಕಲಾವಿದನೊಬ್ಬ ಕಾಲೆವಲ್ಲಾದ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಉತ್ತೇಜನ ಪಡೆದ. ]] <blockquote>''ಯಾರು ಒಂದೇ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ನಿಸರ್ಗದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ.ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯನ್ನು ಅವರು ತೋರಲಾರರು....'' ''ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಭಾಗದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಲು ಅದು ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.ಜನಸಮೂದಾಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಮೇರೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣಮಟ್ತದ ಬದುಕಿನ ಶೈಲಿಗೆ ಒಗ್ಗಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೆಲ ಸಮಯ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ,ಅಂದರೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಪರೂಪದ ಉದ್ದೇಶಗಳ ಜಾರಿಗೆ ಅದು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.ದೇಶೀಯತೆ ಮತ್ತು ಜನಸಮೂದಾಯದ ಒಟ್ಟಾಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಅನುವು ಮಾಡುತ್ತದೆ.'' </blockquote> ಇಂತಹ ಒಟ್ಟಾಭಿಪ್ರಾಯದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯು ಜನರಲ್ಲಿ ಹುರುಪು ತುಂಬಿತು.ಇದು ಜನಪದದ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಒತ್ತುನೀಡಿತು.ಬ್ರದರ್ಸ್ ಗ್ರಿಮ್ ರಂತಹ ಜನರು ಹಳೆಯ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳ ಅನುಸರಣೆಗೆ ಪೂರಕವೆನಿಸಿದೆ.''ಕಾಲೆವೆಲಾ '' ಫಿನ್ನಿಶ್ ಕಥೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಕೂಡಾ ಇದನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದೆ,ಅಥವಾ ''ಒಸ್ಸಿಯನ್ '' ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹ ಹಳೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಬೇರುಗಳಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಕತೆಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯೆಡೆಯಿಂದ ಪಡೆದು ದೋಷಪೂರಿತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ವಾದವೂ ಇದೆ.ಇದು ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಂತೂ ಅಲ್ಲವೆಂದೇ ಹೇಳಬಹುದು.ಜನರು ಆದಷ್ಟು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳ ಪರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ದೇಶೀಯತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದರು. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಬ್ರದರ್ಸ್ ಗ್ರಿಮ್ ಅವರು ಹಲವಾರು ಕಥಾ ಸಂಕಲನಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವು ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಪೆರ್ರಾಳ್ಟ್ ಅವರ ಕಥೆಗಳ ಹೋಲಿಕೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿವೆ,ಇವು ನಿಜವಾದ ಜರ್ಮನ್ ಕಥೆಗಳಲ್ಲ.''ಸ್ಲೀಪಿಂಗ್ ಬ್ಯುಟಿ'' ಕಥಾ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾತ್ರ ಅವರ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿದೆ.ಯಾಕೆಂದರೆ ಬ್ವ್ರಿನ್ ಹೆಲ್ಡರ್ ಅವರನ್ನು ಈ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಬರುವಂತೆ ವಿವರ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ,ಸ್ಲೀಪಿಂಗ್ ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ ಇದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಜರ್ಮನ್ ಕಥಾಹಂದರವಾಗಿದೆ. ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತವು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಯುರೊಪಿಯನ್ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಗೆ ಪ್ರೊತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದೆ.ಕೊನೆಪಕ್ಷ [[ಪೋಲೆಂಡ್|ಪೊಲ್ಯಾಂಡ್]] ನಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಅದು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ರಸಿಯಾಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ನಿಕೊಲಾಸ್ ನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಇದು ಪೊಲ್ಯಾಂಡ್ ನ್ನು ವಿನಾಶಗೊಳಿಸಿತು. ನಂತರದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯು ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ನೀಡಿತು.ಹೀಗೆ ಒಟ್ಟಾರೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಾದವು ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯೊಂದಿಗೆ ತಳಕು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿತು. ದೇಶಭಕ್ತಿ,ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದವು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಮತ್ತು ಸಶಸ್ತ್ರ ಹೋರಾಟಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಿದವು.ಇದು ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಆಯಾಮ ಪಡೆಯಿತು. ಯುರೊಪಿನ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿ ಕವಿ ಅಡಮ್ ಮಿಕೆವಿಚ್ ತನ್ನ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಅಳವಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತನಾಮನಾಗಿದ್ದ.ಆತ ಪೊಲ್ಯಾಂಡ್ ನಂತಹವು ಕೂಡಾ ಹೇಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಗ್ರತೆ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಗುಣಗಳ ಪಡೆಯಹುದೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ [[ಯೇಸು ಕ್ರಿಸ್ತ|ಜೆಸಸ್]] ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಕಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಿದ ಎಂಬುದನ್ನು ಆತ ಉದಾಹರಿಸಿದ್ದಾನೆ. == ಚಿತ್ರ ಸಂಪುಟ == <gallery> File:Shipwrec-vernet.jpg|ಜೊಸೆಫ್ ವರ್ನೆಟ್, 1759, ಶಿಪ್ ರೆಕ್, ಗ್ರೊನೊಂಗೆ ಮ್ಯುಸಿಯಮ್, ಬ್ರುಗ್ಸ್ File:Joseph Wright 004.jpg|ಜೊಸೆಫ್ ರೈತ್ , 1774, ಕೇವ್ ಅಟ್ ಇವಿನಿಂಗ್, ಸ್ಮಿತ್ ಕಾಲೇಜ್ ಮ್ಯುಸಿಯಮ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್, ನಾರ್ತಾಂಪ್ಟನ್, ಮ್ಯಾಸೆಚುಸೆಟ್ File:John Henry Fuseli - The Nightmare.JPG|ಹೆನ್ರಿ ಫುಸಿಲಿ,1781, ದಿ ನೈಟ್ ಮೇರ್, ಡೆಟ್ರೊಯಿಟ್ ಇನ್ ಸ್ಟಿಟುಟ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ಸ್I File:Philipp Jakob Loutherbourg d. J. 002.jpg|ಫಿಲಿಪ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಡೆ ಲೌಥೆರ್ ಬರ್ಗ್, ಕೋಲ್ ಬ್ರೊಕ್ ಡೇಲ್ ಬೈ ನೈಟ್, 1801, ಸೈನ್ಸ್ ಮ್ಯುಸಿಯಮ್, ಲಂಡನ್ File:Waterfalls at Subiaco Joseph Anton Koch.jpeg|ಜೊಸೆಫ್ ಎಂಟೊನ್ ಕೊಚ್, ವಾಟರ್ ಫಾಲ್ಸ್ ಅಟ್ ಸುಬಿಕೊ(ಸುಬಿಕೊದಲ್ಲಿನ ಜಲಪಾತಗಳು) 1812-1813, ನ್ಯಾಶನಲ್ ಮ್ಯುಸಿಯಮ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್, ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್ ಅಂಡ್ ಡಿಸೈನ್, ಒಸ್ಲೊ File:James Ward 001.jpg|ಜೇಮ್ಸ್ ವಾರ್ಡ್, 1814-1815, ಗೊರ್ಡೇಲ್ ಸ್ಕಾರ್ File:John_Constable_The_Hay_Wain.jpg|ಜಾನ್ ಕಾನ್ಸ್ಟೇಬಲ್, 1821, ದಿ ಹೇ ವೇನ್ File:I.C.Dahl Vesuv.jpg|ಜೆ. ಸಿ. ದಹಲ್, 1826, ಔಟ್ ಬ್ರೆಕ್ ಆಫ್ ದಿ ವೆಸುವಿಯೆಸ್, Städelsches Kunstinstitut, ಫ್ರಾಂಕಫರ್ಟ್ ಆಮ್ ಮೇನ್ File:The Wood of the Self-Murderers.jpg|ವಿಲಿಯಮ್ ಬ್ಲೇಕ್, c. 1824-27, [28], ಟಾಟೆ File:Turner-The Burning of the Houses of Lords and Commons.jpg|ಜೆ. ಎಂ. ಡಬ್ಲು. ಟರ್ನರ್, ದಿ ಬರ್ನಿಂಗ್ ಆಫ್ ದಿ ಹೌಸಿಸ್ ಆಫ್ ಲಾರ್ಡ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಕಾಮನ್ಸ್ (1835), ಫಿಲಿಡೆಲ್ಫಿಯಾ ಮ್ಯುಸಿಯಮ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ File:George Caleb Bingham 001.jpg|ಜಾರ್ಜ್ ಕ್ಯಾಲೆಬ್ ಬಿಂಘಮ್, c. 1845, ಮಿಸೊರಿ ನದಿ ದಂಡೆ ಮೇಲಿರುವ ತುಪ್ಪಳ ಮಾರಾಟಗಾರರು File:Hans Gude--Vinterettermiddag--1847.jpg|ಹಾನ್ಸ್ ಗುಡೆ,ವಿಂಟರ್ ಆಫ್ಟರ್ ನೂನ್, 1847, ನ್ಯಾಶನಲ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಆಫ್ ನಾರ್ವೆ, ಒಸ್ಲೊ File:John Martin - Sodom and Gomorrah.jpg|ಜಾನ್ ಮಾರ್ಟಿನ್, 1852, ದಿ ಡಿಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ಸೊಡೊಮ್ ಅಂಡ್ ಗೊಮೊರ್ರಾ, ಲೆಂಗ್ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ File:Twilight_in_the_Wilderness_by_Frederic_Edwin_Church_(3).jpg|ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್ ಎರ್ವಿನ್ ಚರ್ಚ್, 1860, ಟ್ವಿಲೈಟ್ ಇನ್ ದಿ ವೈಲ್ಡರ್ನೆಸ್, ಕ್ಲೆವೆಲ್ಯಾಂಡ್ ಮ್ಯುಸಿಯಮ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ File:Bierstadt LandersPeak 1863.jpg|ಅಲ್ಬರ್ಟ್ ಬೆರ್ ಸ್ಟೆಡ್ , 1863, ದಿ ರಾಕಿ ಮೌಂಟೇನ್ಸ್: ಲ್ಯಾಂಡರ್ಸ್ ಪೀಕ್ File:Palmer. A Dream in the Appenine c.1864 (watercolor and gouache on paper laid on wood) Tate Britain.jpg|ಸ್ಯಾಮ್ಯುವಲ್ ಪಾಮರ್, c.1864, ಎ ಡ್ರೀಮ್ ಇನ್ ದಿ ಅಪೆನ್ನೈನ್ ಟಾಟೆ ಬ್ರಿಟೇನ್ File:corot.villedavray.750pix.jpg|ಜೀನ್ -ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟೆನ್ ಕ್ಯಾಮೆಲೆ ಕೊರೊಟ್, c. 1867, ವಿಲ್ಲೆ ಡೆ ಅವರಿ ನ್ಯಾಹ್ಸನಲ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್, ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್, ಡಿಸಿ. [[ಚಿತ್ರ:ಇಲಿಯಾ ಇಫಿಮೊಇಧ್ ರೆಪಿನ್(1844-1930) - ವೊಲ್ಗಾ ಬೋಟ್ ಮನ್(1870-1873).jpgಇಲ್ಯಾ ರೆಪಿನ್, ''ಬಾರ್ಜೆ ಹ್ಜೌಲರ್ಸ್ ಆನ್ ದಿ ವೊಲ್ಗಾ '' , 1870-73 (ಸ್ಟೇಟ್ ರಸಿಯನ್ ಮ್ಯುಸಿಯಮ್ , St. ಪೀಟರ್ಸ್ ಬರ್ಗ್ )]] File:Shishkin Ivan The Forest of Countess Mordvinova 1891.jpg|ಐವಾನ್ ಶಿಶ್ಕಿನ್ , 1891, ದಿ ಫಾರೆಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಕೌಂತೆಸ್ ಮೊರ್ಡ್ವಿನೊವಾ, ದಿ ಟ್ರೆಟಿಯಾಕೊ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಮಾಸ್ಕೊ File:Isaak Ilitsch Lewitan 003.jpg|ಐಸಾಕ್ ಲೆವಿಟನ್ , ಪ್ಯಾಸಿಫಿಕ್, 1898, ಸ್ಟೇಟ್ ರಸಿಯನ್ ಮ್ಯುಸಿಯಮ್, ಸೇಂಟ್ .ಪೀಟರ್ಸ್ ಬರ್ಗ್ </gallery> == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == {{col-begin}} {{col-4}} === ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಪ್ದಗಳು === * ನವ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಿದ್ದಾಂತ ಚಳವಳಿ * ಸಾಂಕೇತಿಕತೆ * ಬೊಹೇಮಿಯಾನಿಸಂ * ಹಂಬೊಲ್ಡಿಶನ್ * ನ್ಯಾಷನಲಿಸಂ * ಗೊಥಿಕ್ ಸಿದ್ದಾಂತ * ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸಿದ್ದಾಂತ * ಭಾವ ಪರವಶತೆ === ವಿರುದ್ದ ಪದಗುಚ್ಛ === * ವರ್ಗೀಕರಣ * ದಿ ಅಕಾಡೆಮಿ * ಪ್ರಯೋಜನವಾದಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ/ಪ್ರಯೋಜನವಾದಿತ್ವ * ನೈಜತೆ * ವಿಚಾರವಾದ * ದಾರ್ಶನಿಕ ಚಳವಳಿ * ಪ್ರಾತ್ಯಕ್ಷಿಕೆ ಪ್ರಮಾಣ ಪದ್ಧತಿ {{col-4}} === ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯಗಳು === * ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ * ಭಾವಪ್ರಧಾನ ನಾಯಕ * ಭಾವಪ್ರಧಾನ ನೈಜತೆ * ಹೊಸ-ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಸಿದ್ದಾಂತ * ವಿಭಿನ್ನ-ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಸಿದ್ದಾಂತ * ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಸಿದ್ದಾಂತದ- ನಂತರದ ಅವಧಿ * ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಗಳ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಪಟ್ಟಿ * ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯ * ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಮಧ್ಯಯುಗ * ''Mal du siècle'' {{col-4}} === ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂದೋಲನಗಳು === * ಪ್ರಿ-ರಾಫ್ ಲೈಟ್ ಬ್ರದರ್ ಹುಡ್ * ಜರ್ಮನ್ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆ ಸಿದ್ದಾಂತ * ಸ್ಟರ್ಮ್ ಉಂಡ್ ಡ್ರಾಂಗ್ * ಡಸೆಲ್ ಡೊಲ್ಫ್ ಸ್ಕೂಲ್ * ಹಡ್ಸನ್ ನದಿಯ ಶಾಲೆ * ಹಡ್ಸನ್ ನದಿಯ ಶಾಲೆಯ ಕಲಾವಿದರ ಪಟ್ಟಿ * ಹೆಲ್ಲಿನಿಸಮ್(ನವಯುಗದ ವರ್ಗೀಕರಣ) * ನಾಜರೆನೆ ಚಳವಳಿ {{col-4}} === Romantic scholars === * ಎಂ. ಎಚ್. ಅಬ್ರಾಮ್ಸ್ * ಡೊನಾಲ್ಟ್ ಔಲ್ಟ್ * ಜೇನ್‌ ಆಸ್ಟೆನ್‌ * [[ವಿಲಿಯಂ ಬ್ಲೇಕ್‌|ವಿಲಿಯಮ್ ಬ್ಲೇಕ್]] * ಹರಾಲ್ಡ್‌ ಬ್ಲೂಮ್ * ಬ್ರೊಂಟೆ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್ * ಥಾಮಸ್ ಕಾರ್ಲಿಲೆ * ಲಾರ್ಡ್ ಬೈರೊನ್ * ಜೇಮ್ಸ್ ಚಾಂಡ್ಲರ್ * ಸ್ಯಾಮ್ಯುವಲ್ ಟೇಲರ್ ಕೊಲೆರಿಜೆ * ರಾಲ್ಪ್ ವಾಲ್ದೋ ಎಮರ್‌ಸನ್ * ಜೊಸೆ ಡೆ ಎಸ್ಪ್ರೊನ್ಸಿಡಾ * ನಾರ್ತ್ರೊಪ್ ಫ್ರೆಯೆ * ಜೊಹಾನ್ ವೂಲ್ಫ್ ಗ್ಯಾಂಗ್ ವೊನ್ ಗೊಥೆ * ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಇರ್ವಿಂಗ್ * ಜೊನ್ ಕೀಟ್ಸ್ * ಜೆರೊಮೆ ಮ್ಯಾಕ್ ಗ್ಯಾನ್ * NASSR * ಎಡಮ್ ಮುಕಿವಿಜ್ಜ್ * ಎಡ್ಗರ್‌ ಅಲ್ಲನ್‌ ಪೋ * ಪರ್ಸಿ ಸೆಲ್ಲೆ * ಮೇರಿ ಷೆಲ್ಲಿ * ಹೆನ್ರಿ ಡೇವಿಡ್ ಥೊರಿಯು * ರೆನೆ ವೆಲ್ಲೆಕ್ * ವಿಲಿಯಂ ವರ್ಡ್ಸ್‌ವರ್ತ್‌ {{col-end}} == ಆಕರಗಳು == {{Reflist}} == ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == {{Commons category|Romanticism}} * {{cite book | last = Abrams | first = Meyer H. | title = The Mirror and the Lamp | publisher = O. U. P | location = London | year = 1971 | isbn = 0195014715 }} * ಅಬ್ರಾಮ್ಸ್, ಎಂ.ಎಚ್., ''ನ್ಯಾಚರಲ್ ಸುಪರ್ ನ್ಯಾಚುರಾಲಿಸಮ್: ಟ್ರೇಡಿಶನ್ ಅಂಡ್ ರೆವಲುಶನ್ ಇನ್ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಲಿಟರೇಚರ್'' (ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್: ಡಬ್ಲು.ಡಬ್ಲು. ನೊರ್ಟೊನ್, 1973). * {{cite book | last = Berlin | first = Isaiah | title = The Roots of Romanticism | publisher = Chatto & Windus | location = London | year = 1999 | isbn = 0691086621 }} * ಬ್ರೆಕ್ ಮ್ಯಾನ್, ವಾರೆನ್, ''ಯುರೊಪಿಯನ್ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಸಿಸಮ್: ಎ ಬ್ರೀಫ್ ಹಿಸ್ಟ್ರಿ ಉಯಿತ್ ಡಾಕುಮೆಂಟ್ಸ್ '' . ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್: ಬೆಡ್ ಫೊರ್ಡ್/ಸ್ಟೇಂಟ್. ಮಾರ್ಟಿನ್ಸ್, 2007. [http://www.amazon.com/European-Romanticism-History-Documents-Bedford/dp/0312450230/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1281203962&amp;sr=8-1 ] * {{cite book | last = Marcel | first = Brion | title = Art of the Romantic Era | publisher = Henry Holt & Company, Inc | year = 1966 | isbn = 0275420906 }} * ಸಿಯೊಫಾಲೊ, ಜಾನ್ ಜೆ. "ದಿ ಅಸೆಂಟ್ ಆಫ್ ಜಿನಿಯಸ್ ಇನ್ ದಿ ಕೋರ್ಟ್ ಅಂಡ್ ಅಕಾಡೆಮಿ." ''ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ ಗೊಯಾನ ಸ್ವಯಂ ವ್ಯಕ್ತಿಚಿತ್ರಗಳು'' ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್‌, 1996. * ಫಾಯ್,ಎಲಿಜಾಬೆತ್, ''ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಮೆಡಿವ್ಯಾಲಿಸಮ್.'' ''ಹಿಸ್ಟ್ರಿ ಅಂಡ್ ದಿ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಲಿಟರರಿ ಐಡಿಯಲ್.'' ಹೌಂಡ್ಸ್ ಮಿಲ್ಸ್, ಬೆಸಿಂಗ್ ಸ್ಟೊಕ್: ಪಲ್ಗ್ರೇವ್, 2002. * ಫ್ರೈಡ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್, ವಾಲ್ಟರ್, ''ಡೇವಿಡ್ ಟು ಡೆಲಾಕ್ರೊಇಕ್ಸ್ '' , (ಒರಿಜನಲಿ ಪಬ್ಲಿಶಡ್ ಇನ್ ಜರ್ಮನ್; ಮರುಮುದ್ರಣ 1980) 1952. * ಗಿಲ್ಲೆಸ್ಪಿ, ಫೆರಾಲ್ಡ್/ ಮ್ಯಾನ್ ಫ್ರೆಡ್ ಎಂಜಿಲ್ / ಬೆರ್ನಾರ್ಡ್ ಡೈಟರ್ಲೆ (eds.), ''ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಪ್ರೊಸ್ ಫಿಕ್ಸನ್ '' (= ಎ ಕಂಪೇರೇಟಿವ್ ಹಿಸ್ಟ್ರಿ ಆಫ್ ಲಿಟರೇಚರ್ಸ್ ಇನ್ ಯುರೊಪಿಯನ್ ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜಿಸ್, Bd. XXIII; ed. ಬೈ ದಿ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಕಂಪೇರೇಟಿವಿ ಲಿಟರೇಚರ್ ಅಸೊಶಿಯೇಶನ್). ಅಮೆಸ್ಟರ್ ಡ್ಯಾಮ್, ಫಿಲ್ ಡೆಲ್ಫಿಯಾ: ಜಾನ್ ಬೆಂಜಾಮಿನ್ಸ್ 2008, pp.&nbsp;263–295. ISBN 978-0804680752 * ಗೊಸ್ ಮ್ಯಾನ್, ಲೈನೊಲ್. “ಮೇಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ಎ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಐಕಾನ್ : ದಿ ರಿಲಿಜಿಯಸ್ ಕಾಂಟೆಕ್ಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಫ್ರೈಡ್ ರಿಚ್ ಒವರ್ ಬೆಕ್ಸ್ ‘ಇಟಾಲಿಯಾ ಅಂಡ್ ಜರ್ಮನಿಯಾ .’” ಅಮೆರಿಕನ್ ಫಿಲಾಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ, 2007. ISBN 0791067726 [http://dianepub.wordpress.com/2010/06/30/lionel-gossman-making-of-a-romantic-icon-the-religious-context-of-friedrich-overbeck%E2%80%99s-italia-und-germaniaamerican-philosophical-society-transaction-97-5-isbn-0871699753/ ] * ಗ್ರೆವೆ, ಕೊರ್ಡುಲಾ, ''ಪೇಂಟಿಂಗ್ ದಿ ಸೇಕ್ರೆಡ್ ಇನ್ ದಿ ಏಜ್ ಆಫ್ ಜರ್ಮನ್ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಸಿಸಮ್ '' . ಬರ್ಲಿಂಗ್ಟೊನ್: ಆಶ್ಗೇಟ್, 2009. [http://www.amazon.com/Painting-Sacred-Romanticism-Histories-Vision/dp/0754606457/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1281204211&amp;sr=8-1 ] * ಹೋಮ್ಸ್, ರಿಚಾರ್ಡ್. ''ದಿ ಏಜ್ ಆಫ್ ವಂಡರ್ : ದಿ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಜನರೇಶನ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಡಿಸ್ಕವರಿ ಆಫ್ ದಿ ಬಿಯುಟಿ ಅಂಡ್ ಟೆರರ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್'' (2009) ISBN 978-1-4000-3187-0 * ಹಾನರ್, ಹುಗ್, ''ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಸಿಸಮ್'' , (ವೆಸ್ಟ್ ವಿವ ಪ್ರೆಸ್ ) 1979. * ಲಿಮ್, ಸ್ವ್ಸಿಸ್ಫಾ, ''ರೊಮ್ಯಾಟಿಸಿಸಮ್ - ದಿ ಡಾನ್ ಆಫ್ ಎ ನಿವ್ ಎರಾ '' , 2002. (ಮರುಮುದ್ರಣ 2006) * ಮಾಸನ್, ಸ್ಕೊಟ್, 'ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಸಿಸಮ್', Ch.7 ಇನ್''ದಿ ಆಕ್ಸಫರ್ಡ್ ಹಾಂಡ್ ಬುಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಲಿಟರೇಚರ್ ಅಂಡ್ ಥೆಯಾಲಾಜಿ'' , (ಆಕ್ಸಫರ್ಡ್ ಯುನ್ವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್ ) 2007. * ಮುರೆ, ಕ್ರಿಸ್ಟೊಫರ್, ed. ''ಎನ್ ಸೈಕ್ಲೊಪಿಡಿಯಾ ಆಫ್ ದಿ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಎರಾ, 1760-1850'' (2 ಸಂ 2004); 850 ಆರ್ಟಿಕಾಲ್ಸ್ ಬೈ ಎಕ್ಸ್ಪರ್ಟ್ಸ್ ; 1600pp * ನೊವೊಟ್ನಿ, ಫ್ರಿಟ್ಜ್, ''ಪೇಂಟಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಕಲ್ಪ್ಚರ್ ಇನ್ ಯುರೊಪ್, 1780-1880'' , 1971. (2 ನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ 1980) * ಮೆಕ್ ಕಾಲ್ಮನ್, ಐವಾನ್, ed. '' '' ''ಆನ್ ಆಕ್ಸ್ ಫರ್ಡ್ ಕಂಪಾನಿಯನ್ ಟು ದಿ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಏಜ್ '' (2009) ಆನ್ ಲೈನ್ ಆ [http://www.oxfordreference.com/pages/Subjects_and_titles__t285 ಆಕ್ಸ್ ಫರ್ಡ್ ರೆಫೆರನ್ಸ್ ಆನ್ ಲೈನ್ ] * ರೀಡ್ ಹೆಡ್ ಎಟ್ ಆಲ್., "ನೊರ್ಟೊನ್ ಆಂಥೊಲಾಜಿ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ ಲಿಟರೇಚರ್,"ದಿ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಪಿರಿಯಡ್ - ಸಂಪುಟ D" (ಡಬ್ಲು.ಡಬ್ಲು. ನೊರ್ಟೊನ್ & ಕಂಪನಿ ಲಿ.) 2006 * ರೊಸೆನ ಬ್ಲಮ್, ರಾಬರ್ಟ್, ''ಮಾಡೆರ್ನ್ ಪಂಟಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ದಿ ನಾರ್ದರ್ನ್ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಟ್ರೆಡಿಶನ್: ಫ್ರೈಡ್ ರಿಚ್ ಟು ರೊಥ್ಕೊ '' , (ಹಾರ್ಪರ್ & ರೊ) 1975. * ಸ್ಕೆಂಕ್, ಎಚ್.ಜಿ., ''ದಿ ಮೈಂಡ್ ಆಫ್ ದಿ ಯುರೊಪಿಯನ್ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ಸ್ : ಆನ್ ಎಸ್ಸೆ ಇನ್ ಕಲ್ಚರಲ್ ಹಿಸ್ಟ್ರಿ '' , (ಕಾನ್ ಸ್ಟೇಬಲ್) 1966. * ಟೆಕಿನರ್, ಡೆನಿಜ್, ''ಮಾಡೆರ್ನ್ ಆಅರ್ಟ್ ಅಂಡ್ ದಿ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ವಿಜನ್ '' , (ಯುನ್ವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್ ಆಫ್ ಅಮೆರಿಕಾ ) 2000. * ವಎರ್ಕ್ ಮ್ಯಾನ್, ಲೆಸ್ಲಿJ., "ಮೆಡಿವ್ಯಾಲಿಸಮ್ ಅಂಡ್ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಸಿಸಮ್ ," ''ಪೊಯೆಟಿಕಾ'' 39–40 (1994): 1–34. == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://www.rc.umd.edu ''ಭಾವಪ್ರಧಾನ ವಲಯಗಳುCircles'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228024220/http://www.rc.umd.edu/ |date=2011-02-28 }} ಎಲೆಕ್ಟೃಅನಿಕ್ ಸಂಪುಟಗಳು, ಇತಿಹಾಸಗಳು, ಮತ್ತು ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಯುಗದ ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತರ ಲೇಖನಗಳು * [http://www.poetseers.org/the_romantics/ ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಕವಿಗಳು] * ಡಿಕ್ಷನರಿ ಆಫ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌ ಐಡಿಯಾಸ್‌ : ಆಲ್ಕೆಮಿ * [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv4-27 ''ಡಿಕ್ಷನರಿ ಆಫ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌ ಐಡಿಯಾಸ್‌'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001234406/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv4-27 |date=2008-10-01 }}, ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಭಾವಪ್ರಧಾನತೆಯ ವಿಚಾರ {{Template group |list= {{Westernart}} {{Romanticism}} {{continental philosophy}} {{aesthetics}} }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಸಿಸಂ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಕಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾವಪ್ರಧಾನ ವರ್ಣಚಿತ್ರ ಕಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಚಳವಳಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಚಾರಧಾರೆಯ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಯುರೊಪಿನ ಇತಿಹಾಸ]] s0744xbxqgo8rcj07v3yc7tpav9vsj1 0 28002 1373069 1362697 2026-05-09T09:39:30Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373069 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> |name = ಲೀಡ್ಸ್ |official_name = ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |settlement_type = ನಗರ |motto = "Pro rege et lege" <small>''"For king and the law"''</small> <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Leedstownhall2.jpg <!-- NB "Despite the name it can be any image that an editor wishes" from template documentation - ie need not be a skyline. --> |imagesize = |image_alt = An impressive free-standing stone-built civic building on a sloping site with steps up to a colonnade. Above the parapet is a square clock-tower, also colonnaded, with an elongated lead-covered dome with concave sides and a cupola on top. |image_caption = [[Leeds Town Hall]] |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_link = |shield_size = |image_blank_emblem =Leedscitycouncil.png |blank_emblem_type =Coat of arms |blank_emblem_size = |blank_emblem_alt = A shield, with three white stars on a black background at the top and, below, a suspended fleece on a light-blue background. Above the shield is a helmet with leaves above and behind and a small owl on top. To the left and right are two large owls wearing golden ducal coronets. They are perched on a scroll below the shield which reads "PRO LEGE ET REGE". |blank_emblem_link = Coat of arms of Leeds |image_map = EnglandLeeds.png |mapsize = 200 * 247 |map_alt= A map of England coloured pink showing the administrative subdivisions of the country. The Leeds metropolitan borough area is coloured red. |map_caption = Leeds shown within England |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = [[The Headrow]] |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |coordinates_region = GB |subdivision_type = [[List of sovereign states|Sovereign state]] |subdivision_name = United Kingdom |subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Constituent country]] |subdivision_name1 = [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]] |subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]] |subdivision_name2 = [[Yorkshire and the Humber]] |subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] |subdivision_name3 = [[West Yorkshire]] |subdivision_type4 = Admin HQ |subdivision_name4 = [[Leeds city centre]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type =[[Metropolitan borough]], [[City status in the United Kingdom|City]] |leader_title =Governing&nbsp;body |leader_name =[[Leeds City Council]] |leader_title1 = [[Lord Mayor]] |leader_name1 = Cllr James McKenna ([[Labour Party (UK)|L]]) |leader_title2 = Leader of the Council |leader_name2 = Cllr Keith Wakefield ([[Labour Party (UK)|L]]) |leader_title3 = Chief Executive |leader_name3 = Paul Rogerson |leader_title4 = [[MPs elected in the UK general election, 2010|MPs]]: |leader_name4 = [[Stuart Andrew]] ([[Conservative Party (UK)|C]])<br /> [[Ed Balls]] (L)<br /> [[Hilary Benn]] (L)<br /> [[Fabian Hamilton]] (L)<br /> [[George Mudie]] (L)<br /> [[Greg Mulholland]] ([[Liberal Democrats|LD]])<br /> [[Rachel Reeves]] (L)<br /> [[Alec Shelbrooke]] (C) |established_title = Borough Charter |established_date = 1207 |established_title1 = Town Charter |established_date1 = 1626 |established_title2 = City status |established_date2 = 1893 |established_title3 = City of Leeds Met. District created |established_date3 = 1974 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 551.72<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi =213 |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = {{English statistics year}} |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{EnglishDistrictPopulation|ONS = 00DA}} ([[List of English districts by population|Ranked {{EnglishDistrictRank|ONS = 00DA}}]]) |population_density_km2 = 1380 |population_density_sq_mi =3574 |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_title = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |population_blank2_title = Ethnicity <br /><small>(2001 census)</small><ref>{{Cite web | url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=3&b=276810&c=leeds&d=13&e=13&g=382985&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1206488787312&enc=1 | author=National Statistics: Neighbourhood Statistics | title=Leeds (Local Authority): Key Figures for People and Society: Population and Migration | accessdate=2008-03-25 | archive-date=2011-06-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110613055504/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=3&b=276810&c=leeds&d=13&e=13&g=382985&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1206488787312&enc=1 | url-status=dead }}</ref> |population_blank2 = 89.1% White<br />5.4% Asian or Asian British<br />2.0% Black or Black British<br />1.7% Mixed Race<br />1.8% Chinese and other |population_density_blank2_km2 = |population_density_blank2_sq_mi = |population_demonym = [[Loiner]]/[http://en.wiktionary.org/wiki/Leodensian Leodensian] <!-- General information ---------------> |timezone = [[Greenwich Mean Time]] |utc_offset = +0 |timezone_DST = [[British Summer Time]] |utc_offset_DST = +1 |latd = 53 |latm = 47 |lats = 59 |latNS = N |longd = 1 |longm = 32 |longs = 57 |longEW = W |elevation_footnotes = |elevation_max_footnotes=<ref>Max at SE140445 Hawksworth Moor in extreme west of city</ref> |elevation_min_footnotes=<ref>Min at points where city boundary crosses Rivers Aire and Wharfe in extreme east.</ref> |elevation_max_m = 340 |elevation_min_m = 10 |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = Postcode |postal_code = [[LS postcode area|LS]],part of [[WF postcode area|WF]] and also part of [[BD postcode area|BD]]. |area_code = 0113 (urban core)<br /> 01924 (Wakefield nos)<br />01937 (Wetherby/ Boston&nbsp;Spa)<br />01943 (Guiseley/ Otley)<br />01977 (Pontefract nos) |blank_name = [[ISO 3166-2:GB|ISO 3166-2]] |blank_info = GB-LDS |blank1_name = [[ONS coding system|ONS code]] |blank1_info = 00DA |blank2_name = [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS 3]] |blank2_info = UKE42 |blank3_name = [[British national grid reference system|OS grid reference]] |blank3_info = {{gbmappingsmall|SE296338}} |blank4_name=[[European Parliament|Euro. Parlt. Const.]] |blank4_info=[[Yorkshire and the Humber (European Parliament constituency)|Yorkshire & the Humber]] |website = [http://www.leeds.gov.uk/ www.leeds.gov.uk] |footnotes = }} {{Coord|53 |47 |59 |N| 1 |32 |57 |W | display=title}} '''ಲೀಡ್ಸ್''' ({{Pron-en|ˈliːdz|en-uk-Leeds.ogg}}) ಎಂಬುದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ನ ಒಂದು ನಗರ ಹಾಗೂ ಜಿಲ್ಲೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/About_Leeds.aspx|title=About Leeds|publisher=Leeds City Council|accessdate=2009-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090703225711/http://www.leeds.gov.uk/About_Leeds.aspx|archivedate=2009-07-03|url-status=bot: unknown}}</ref> 2001ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ನಗರ ವಿಭಾಗದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 443,247,<ref>{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/StatBase/ssdataset.asp?vlnk=8271&Pos=2&ColRank=1&Rank=240|author=National Statistics|title=KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas|accessdate=2008-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081224093937/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/ssdataset.asp?vlnk=8271&Pos=2&ColRank=1&Rank=240|archivedate=2008-12-24|url-status=bot: unknown}}</ref> ಹಾಗೂ ಒಟ್ಟಾರೆ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು {{EnglishDistrictPopulation|ONS = 00DA}} ({{English statistics year}}).<ref>[http://www.statistics.gov.uk/statbase/Product.asp?vlnk=15106 ಆಫೀಸ್ ಫಾರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್] ಪ್ರಕಾರ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಮಧ್ಯ-{{English statistics year}} ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಂದಾಜು {{EnglishDistrictPopulation|ONS = 00DA}}. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ನಗರದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇದೆ. ಕೆಲವು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವಂಟೆ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಖ್ಯೆ ಹಾಗೂ ನಂತರ ಕೆಳಭಾಗದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ.</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ,<ref>{{Cite web|url=http://www.planetware.com/ england/ leeds -eng-wy-lee.htm |title= Leeds Tourism |publisher=Planet Ware Travel Guide |date= |accessdate=2009-02-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.yorkshirepost. co.uk/businessnews/ Leeds-stakes-its-claim-to.1864465.jp |title=Leeds stakes it claim to financial hub |publisher=www.yorkshirepost.co.uk |date= |accessdate=2009-02-01 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http: // www.bookinghome.com/en/United_Kingdom/England/Leeds-Hotels.html |title= About Leeds |publisher=www.bookinghime.com |date= |accessdate=2009-02-01}}</ref> ಇದು 2001ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ 1.5 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು,<ref>{{Cite web|author=National Statistics|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fom2005/03_FOPM_UrbanAreas.pdf|title=Focus on people and migration: chapter 3 The UK's major urban areas|page=47|year=2005|accessdate=2007-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804232006/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fom2005/03_FOPM_UrbanAreas.pdf|archivedate=2011-08-04|url-status=bot: unknown}}</ref> ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ, ಲೀಡ್ಸ್‌ ನಗರವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ ಆರ್ಥಿಕ ಭಾಗದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 2.9 ಮಿಲಿಯನ್‌ನಷ್ಟಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.leedscityregion.gov.uk/aboutus.aspx |title=Leeds City Region|publisher=leedscityregion.gov.uk |date= |accessdate=2009-01-22|archiveurl =http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20120413023829/http://www.leedscityregion.gov.uk/aboutus.aspx|archivedate=2012-04-13}}</ref> [[ಲಂಡನ್|ಲಂಡನ್‌]] ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ ಯುಕೆಯ ವ್ಯಾಪಾರ, ಕಾನೂನು ಹಾಗೂ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವಾಗಿದೆ.<ref name="Leeds leading the way">{{Cite web |url=http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/We39re-leading-the-way-in.2034867.jp |title=Leeds leading the way |publisher=''Yorkshire Evening Post'' |date= |accessdate=2009-01-25 |archive-date=2009-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501062758/http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/We39re-leading-the-way-in.2034867.jp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www. nomisweb.co.uk/reports /lmp/la/ 2038432031/ report.aspx?town=leeds#tabjobs |title=NOMIS Official Labour Market Statistics |publisher=''NOMIS'' |date= |accessdate=2010-01-25}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.zurich.co.uk/home /careers/workingforzurich/wherewework/wherewework.htm |title=Zurich UK Financial Services Locations |publisher=''Zurich'' |date= |accessdate=2010-01-25 |archive-date=2013-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130517144649/http://zurich.co/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/0/77eaffe6-ef2a-11dc-8a17-0000779fd2ac.html |title=Leeds Legal Services |publisher=''Financial Times'' |date= |accessdate=2009-01-25}}</ref><ref name="Leeds Legal Review">{{Cite web |url=http://www.lawgazette.co.uk/features/ltbgtyorkshire-gritltbgt |title=Leeds Legal Review |publisher=''Law Gazette'' |date= |accessdate=2009-01-25 |archive-date=2009-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430144958/http://www.lawgazette.co.uk/features/ltbgtyorkshire-gritltbgt |url-status=dead }}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಇದು ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಶೈರ್‌ ಪ್ರದೇಶದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಐದನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಮೆಟ್ ರಾಜ್ಯವು "ಲಾಯ್ಡಿಸ್" ಎಂಬ ಕಾಡಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು, ಎಂಬುದು ಇತಿಹಾಸದ ಪುರಾವೆಗಳಿಂದ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಡಿನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ''ಲೀಡ್ಸ್'' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಈ ಹೆಅಸರು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. 13ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಜಹಗೀರುದಾರನಿಗೆ ಸೇರಿದ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಹಲವಾರು ಬದಲಾವಣೆಗಳ ನಂತರ ಈಗಿನ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. 17ನೆಯ ಹಾಗೂ 18ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಉಣ್ಣೆ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ನಂತರ, [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಲೀಡ್ಸ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು; ಆಗ ಉಣ್ಣೆಯು ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಗಸೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಕಬ್ಬಿಣ ಎರಕಗಾರಿಕೆ, ಮುದ್ರಣ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇದ್ದವು.<ref>{{Harvnb|Burt and Grady|1994|p=92}}</ref> ಐರ್ ನದಿಯ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದ ಈ ನಗರವು 16ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು 20ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ, ರೈಲ್ವೇ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಜಾಲಗಳು ಈ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿವೆ ಹಾಗೂ ನಗರಗಳು ಹಾಗೂ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಂದ ಇತರೆ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರ್ಗಗಳು ಇರುವಂತೆ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿರುವುದು, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಈ ನಗರದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == {{Main|History of Leeds}} === ಸ್ಥಳನಾಮ ಅಧ್ಯಯನ === ''ಲೀಡ್ಸ್'' ಅನ್ನುವ ಹೆಸರನ್ನು, 5ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಸಮಯದಿಂದ 7ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದವರೆಗೂ ಇದ್ದ, ಎಲ್ಮೆಟ್ ರಾಜ್ಯದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವು ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ, ಅದಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದ "ಲೋಯಿಡೀಸ್" ಅನ್ನುವ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref name="Fletcher">{{Cite book|last=Fletcher|first=J. S.|year=1919|title=The Story of English Towns: Leeds|publisher=Society for Promoting Christian Knowledge|location= London| oclc= 221589888|url=https://archive.org/details/storyoftheenglis027638mbp|accessdate=2009-07-22}}</ref> ಬಿಡೆ ತಮ್ಮ ''ಹಿಸ್ಟೋರಿಕಾ ಎಕ್ಲೀಸಿಯಾಸ್ಟಿಕ'' ದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ, ನಾರ್ಥಂಬ್ರಿಯಾದ ಎಡ್ವಿನ್‌ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಚರ್ಚ್‌ನಿಂದ ಆಲ್ಟರ್ ಬದುಕುಳಿದ ಬಗೆಗಿನ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆಂದರೆ, ಇದು "...regione quae vocatur Loidis" ನಲ್ಲಿದೆ, ಈ ಪ್ರಾಂತವನ್ನು ಲೋಯಿಡೀಸ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ನಿವಾಸಿಗರನ್ನು ''ಲೋಯಿನೆರ್'' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಒಂದು ಅನಿಶ್ಚಿತ ಪ್ರಾಂತದ ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ.<ref name="loiner">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/leeds/content /articles/2005/01/06/ voices2005 _loiner_feature.shtml |title=Loiners of the world unite! | publisher=BBC | date=2005-08-22 | accessdate=2009-09-27}}</ref> === ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ === [[ಚಿತ್ರ:Leeds Corn Exchange.jpg|thumb|left|1864ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಲೀಡ್ಸ್ ಧಾನ್ಯ ವಿನಿಮಯ.]] ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವನ್ನು ಮಧ್ಯ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಕೃಷಿಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ನಗರವನ್ನಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ದಿಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಗಿಂತಲೂ ಮೊದಲು, ಇದು ಉಣ್ಣೆ-ಬಟ್ಟೆ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಸುಸಂಘಟಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು; ಲೀಡ್ಸ್ ವೈಟ್ ಕ್ಲಾತ್ ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಬ್ರಾಡ್‌ಕ್ಲಾತ್ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="cloth">{{Cite journal| title=Houses as Museums: The Case of the Yorkshire Wool Textile Industry | journal=Transactions of the RHS Royal Historical Society | author=S.A. Caunce | pages=329–343 | year=2003 | volume=13 | publisher= Royal Historical Society| ref=harv}}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ 1770ರಲ್ಲಿನ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಫ್ತು ವ್ಯವಹಾರದ ಆರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{Harvnb|Burt and Grady|1994|p=57}}</ref> ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಜವಳಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು, 1699ರಲ್ಲಿ ಏರ್ ಆಂಡ್ ಕಾಲ್ಡರ್ ನೇವಿಗೇಷನ್ ಕಟ್ಟಡ ಮತ್ತು 1816ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಲಿವೆರ್‌ಫೂಲ್ ಕೆನಾಲ್‌ ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿದ್ದವು.<ref>{{Harvnb|Fraser|1982|p=143}}</ref> 1834ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸೆಲ್ಬೆ ರೈಲುಮಾರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಿಸಿ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಸುತ್ತಲೂ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕ ಜಾಲವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಧಾರಿತ ಸಂಪರ್ಕಹೊಂದಲು ಮತ್ತು ಇದರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಸಹಾಯವಾಯಿತು. [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್|ಮಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]]ದೊಂದಿಗಿನ ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮ ಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ಲಿವೆರ್‌ಪೂಲ್ ಮತ್ತು ಹಲ್ ಬಂದರುಗಳು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಧಾರಿತ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಟ್ಟಿವೆ.<ref name="transport_geo">{{Cite journal| title=Britain's national railway network: fit for purpose in the 21st century? | author=Russ Haywood | volume=15 | issue=3 | year=2007 | pages=198–216 |journal=Journal of Transport Geography | publisher=Elsevier | doi=10.1016/j.jtrangeo.2006.02.015| ref=harv }}</ref> ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಲೀಡ್ಸ್ 1864ರಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯ ವಿನಿಮಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲೂ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸುಮಾರು 1790ರಿಂದ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಷಲ್‌ನ ಮಿಲ್ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿತ್ತು.<ref name="Fraser 1982 144">{{Harvnb|Fraser|1982|p=144}}</ref> ಆರಂಭದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಗಳೆಂದರೆ, ಉಣ್ಣೆ ಸಂಸ್ಕರಣ ಮತ್ತು ಪ್ಲಾಕ್ಸ್ ಮಿಲ್‌ಗಳು; 1914ರ ವೇಳೆಗೆ ಮುದ್ರೀಕರಣ, ಯಂತ್ರವಿಜ್ಞಾನ, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಮತ್ತು ಜವಳಿ ತಯಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Harvnb|Fraser|1982|p=155}}</ref> [[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ]]ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೈನಿಕ ಸಮವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಸಾಮಗ್ರಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿನ ಇಳಿಕೆಯನ್ನು 1930ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದಾಗ್ಯೂ, 1970ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು, ಅಗ್ಗದ ವಿದೇಶಿ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗದ ಅವನತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="suit_leeds">{{Cite book| title= Well suited: a history of the Leeds clothing industry, 1850–1990 | author=Katrina Honeyman | year=2000 | publisher=Oxford University Press | isbn= 0199202370}}</ref> ನಗರವನ್ನು ’24 ಗಂಟೆಯ ಯುರೋಪ್‌ ನಗರ’ ಮತ್ತು ’ಉತ್ತರದ ರಾಜದಾನಿ’ ನಗರವನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರಾಡಳಿತದಿಂದ ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="imagine">{{Cite journal|title=Re-imaging a post-industrial city| author=Tony Harcup | year=2000 | journal=[[City (journal)|City]] | volume=4 | publisher=Carfax | issue=2|ref=harv}}</ref> ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮದ ನಂತರದ ಕಾಲದ ಅವನತಿಯಿಂದ, ಆಧುನಿಕ ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಮೂಲಭೂತಸೌಕರ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ದೂರವಾಣಿ ವಹಿವಾಟು ಕೇಂದ್ರವಾಗಲು ಇದನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="imagine"/> ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು <ref name="legal">{{Cite web| url=http://www.ft.com/cms/s/77eaffe6-ef2a-11dc-8a17-0000779fd2ac.html |title=Legal services: Law firms have solid local roots and global ambitions |publisher=Financial Times |date=2008-03-11 |accessdate=2009-09-26}}</ref> ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪತ್ತು ಐಶಾರಾಮಿ ವಸ್ತುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು, ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="retail">{{Cite web | url=http://www.leedsliveitloveit.com/retail | title=Sectors: Retail | author=Leeds, Live it, Love it | publisher=Marketing Leeds | accessdate=2009-09-26 | archive-date=2013-11-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131103103458/http://www.leedsliveitloveit.com/retail | url-status=dead }}</ref> === ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ === {{Main|History of local government in Yorkshire}} {| class="wikitable" align="left" style="font-size:85%;margin-left:10px" |+<td>'''ಲೀಡ್ಸ್ (ಪಾರಿಷ್‌) ಜನಸಂಖ್ಯೆ''' </td> |- ! align="center"| 1881 | align="center"| 160,109 |- ! align="center"| 1891 | align="center"| 177,523 |- ! align="center"| 1901 | align="center"| 177,920 |- ! align="center"| 1911 | align="center"| 259,394 |- ! align="center"| 1921 | align="center"| 269,665 |- ! align="center"| 1931 | align="center"| 482,809 |- ! align="center"| 1941 | align="center"| ಯುದ್ಧ |- ! align="center"| 1951 | align="center"| 505,219 |- ! align="center"| 1961 | align="center"| 510,676 |- | style="font-size:smaller" colspan="2"|# ಯುದ್ಧ ಕಾರಣ ಜನಗಣತೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗಿಲ್ಲ |- | style="font-size:smaller" colspan="2" align="center"|ಮೂಲ: UK ಜನಗಣತಿ<ref name="population_parish">{{ cite vob | name=Leeds parish | population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TOT_POP&u_id=10443337&c_id=10001043&add=N | accessdate=2009-09-25}}</ref> |} ಲೀಡ್ಸ್ ವಿಶಾಲವಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಪಾರಿಷ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಜಹಗೀರು ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿನ ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್‌ನ ಸ್ಕೈರಾಕ್ ವಪೆನ್‌ಟೇಕ್‌ನಲ್ಲಿನ ''ಲೀಡ್ಸ್ ಸೆಂಟ್ ಪೀಟರ್‌‌'' ಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾಗಿದೆ.<ref name="vision_parish">{{cite vob | url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10443337 | name=Leeds parish | accessdate=2009-09-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814071837/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10443337 |date=2011-08-14 }} {{Cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10443337 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814071837/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10443337 |url-status=dead }}</ref> ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಪೌರಸಭಾ ನಗರವನ್ನು 1207ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಆಗ ಜಹಗೀರುನ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಮೌರೀಸ್ ಪೇನೆಲ್, ಜಹಗೀರು ಒಳಗಿನ ನದಿಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವ, ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸನ್ನದಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ಅದೇ ಈಗ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರ, ಲೀಡ್ಸ್ ನಿವಾಸಿಗರು ಸನ್ನದಿನ ಏಕೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಚಾರ್ಲೆಸ್ Iಗೆ ಮನವಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, 1626ರಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಹೊಸಾ ಸನ್ನದು, ಎಲ್ಲಾ ಹನ್ನೊಂದು ನಗರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು, ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾರಿಷ್‌‌ನ್ನು ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಪೌರ ಪಟ್ಟಣವನ್ನಾಗಿ ಏಕೀಕರಣಗೊಳಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಮೊದಲಿನ ಸನ್ನದನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲಾಯಿತು. ಬ್ರಿಗ್ಗೇಟ್ (ಸೇತುವೆ ಮಾರ್ಗ)ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು, ಕಲ್ಲುಹಾಸಿ ಹಾದಿ ಮಾಡಲು, ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸುಧಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಬೀದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಸುಧಾರಿತ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು 1755ರಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿಸಲಾಯಿತು; ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು 1790ರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web | url=http://www.leodis.net/discovery/discovery.asp?page=2003218_ 676159084&topic =2003218_372249783&subsection=200342_125637234 | title=Briggate: Improvement Acts | publisher=Leeds City Council | work=Discovering Leeds | accessdate=2009-09-27 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ನಗರ ಪುರಸಭೆಯನ್ನು, ಪೌರಸಭಾ ಆಡಳಿತ ಕಾಯಿದೆ 1835ರ ಪ್ರಕಾರ ಮರು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಕಾವಲುದಳ (ಪೋಲೀಸುದಳ)ವನ್ನು 1836ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 1858ರಲ್ಲಿ ನಗರ ಸಭೆಯು ಲೀಡ್ಸ್ ಟೌನ್ ಹಾಲ್‌ನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು. 1866ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್, ಮತ್ತು ನಗರದಲ್ಲಿನ ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು, ಪಾರಿಷ್ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದವು. 1889ರಲ್ಲಿ ನಗರವು ಕಂಪಣ(ಪ್ರಾಂತ್ಯ) ನಗರವಾಗಿ, ಹೊಸದಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು 1893ರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. 1904ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಪಾರಿಷ್, ನಗರದ ಒಳಗಿನ ಬೀಸ್ಟನ್, ಚಾಪೆಲ್ ಅಲೆರ್ಟನ್, ಫಾರ್ನ್‌ಲೆ, ಹೆಡಿಂಗ್ಲೆ ಕಮ್ ಬರ್ಲೆ ಮತ್ತು ಪೊಟೆರ್ನೆವ್‌ಟನ್‌ಗಳನ್ನು ವಿಲೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಂತೀಯ ನಗರವು, 1911ರಲ್ಲಿನ {{convert|21593|acres|km2}} ರಿಂದ 1961ರಲ್ಲಿನ {{convert|40612|acres|km2}} ವರೆಗೂ ಬೆಳೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ, ಮಹತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಂತೀಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಅರಂಭಿಸಿತು.<ref name="vision_cb">{{cite vob | url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10108809&c_id=10001043 | map=http://www.visionofbritain.org.uk/boundary_map_page.jsp?u_id=10108809&c_id=10001043 | name=Leeds MB/CB | accessdate=2009-09-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213031954/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10108809&c_id=10001043 |date=2012-02-13 }} {{Cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10108809&c_id=10001043 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2012-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213031954/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10108809&c_id=10001043 |url-status=dead }}</ref> 1912ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಪಾರಿಷ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತೀಯ ನಗರವು ಲೀಡ್ಸ್ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ವಿಲೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡವು, ಇದು ರೌಂದಯ್ ಮತ್ತು ಸೀಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಪಾರಿಷ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು; ಹಾಗು ವೆದರ್‌ಬೈ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾದ ಷಡ್‌ವೆಲ್ ಸಹ ಸೇರಿತ್ತು. 1 ಏಪ್ರಿಲ್ 1925ರಂದು ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಪಾರಿಷ್‌ನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಗರದ ವಿಲೀನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವಂತೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="vision_parish"/> ಪ್ರಾಂತೀಯ ನಗರ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು 1 ಏಪ್ರಿಲ್ 1974ರಂದು ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮಾರ್ಲೆ ಮತ್ತು ಪಡ್ಸೆನ ಪೌರಸಭಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದೊಂದಿಗೆ; ಏರ್‌ಬೊರೊ, ಹಾರ್ಸ್‌ಫೋರ್ತ್, ಓಟ್ಲೆ, ಗರ್‌ಫೋರ್ತ್ ಮತ್ತು ರೋತ್‌ವೆಲ್‌ನ ಪಟ್ಟಣ ಜಿಲ್ಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ; ಮತ್ತು ಟಡ್‌ಕಾಸ್ಟರ್, ವೆಥೆರ್ಬಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ಫೆಡಲೆಗಳ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Fraser|1982|p=459}}</ref> ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಹೊಸಾ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸ ಲಾಯಿತು; ಇದು ಪೌರಸಭೆ ಮತ್ತು ನಗರದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಎರಡನ್ನೂ ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸರಕಾರದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ರಾಂತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದಿಂದ ಒದಗಿಸಲಾಯಿತು. ಅದಾಗ್ಯೂ, 1986ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಂತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ಯಾಸೆಂಜರ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫೋರ್ಟ್ ಅಥಾರಿಟಿಯಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನೀಡುವುದರ ಮೂಲಕ, ಇದರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಸಹ ನಗರ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವೇ ಪಡೆಯಿತು. 1988ರಿಂದ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ದುರ್ಬಲ ಮತ್ತು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪುನರುತ್ಪಾದನೆಗೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಲೀಡ್ಸ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ನಗರ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಯೋಜನಾ ಸಂದಾಯದ ಹೊರಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="leeds_dc">{{Cite web |url=http://www. communities.gov.uk/archived/general-content/citiesandregions/impacturban/ |title=Impact of Urban Development Corporations in Leeds, Bristol & Central Manchester |date=18 November 1998 |publisher=[[Department of the Environment, Transport and the Regions]] |accessdate=2009-09-25 |archive-date=2004-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209135553/http://www./ |url-status=dead }}</ref> 1995ರಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು ಉದ್ರೇಕಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದಾಗ, ಯೋಜನಾ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲಾಯಿತು. === ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಉಪನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿ === [[ಚಿತ್ರ:Leeds 1866 by J Bartholemew edited.jpg|thumb|alt=This map shows central Leeds and (clockwise from top left) the developing suburbs of Hyde Park, Woodhouse, Sheepscar, New Leeds, Cross Green, Hunslet, Holbeck, Wortley, Armley and Burley.|1866ರ ಲೀಡ್ಸ್ ನಕ್ಷೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Quarry Hill Flats1.jpg|thumb|alt=A black-and-white photograph of part of a monumental seven-storey curved-fronted block of flats made of poured and pre-cast concrete with a prominent two-storey semicircular entrance arch. In the foreground is a pedestrian crossing with a Belisha Beacon. |ಕ್ವಾರಿ ಹಿಲ್ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್ಸ್]] 1801ರಲ್ಲಿ, ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಶೇಕಡಾ, 42% ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಬೋರೋದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. 1832 ಮತ್ತು 1849 ರಲ್ಲಿ ಕಾಲೆರಾ ರೋಗ ಉಂಟಾದುದರಿಂದ ಬೋರೋ ಸರ್ಕಾರವು ಒಳಚರಂಡಿ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ನೀರು ಪೂರೈಕೆ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜನರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿತು. ನೀರನ್ನು ಮೂಲತಃ ವಾರ್ಫೇ ನದಿಯಿಂದ ಪಂಪಿನ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದು 1860 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್ಯಗೊಂಡಿತ್ತು. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ 1867 ರ ನೀರಿನ ಕಾಮಗಾರಿ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮೂರು ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಉತ್ತರಕ್ಕಿರುವ ಲಿಂಡ್ಲೆವುಡ್, ಸ್ವಿನ್ಸ್ಟಿ ಮತ್ತು ಫ್ಯೂಸ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>ಹಾಲ್ಬೆಕ್ ಮತ್ತು ಹನ್ಸ್ ಲೆಟ್ ನಲ್ಲಿ 1801 ರಿಂದ 1851 ರವರೆಗೆ ನಿವೇಶನಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು, ಆದರೆ ಈ ಟೌನ್ ಶಿಪ್ ಗಳು ಹೊಸ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡವು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ವಸತಿಗೆ ಜನರಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಯಿತು.<ref>ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಕ್ಕಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಲೇಬರ್‌ರ ವಾಸಸ್ಥಳದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. 1866 ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಸುಧಾರಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯು, ಏಕಮಾತ್ರ ಮಾಳಿಗೆಯಿರುವ. ಮನೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಮೂಲಕ, ಸೀಮಿತ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಲೇಬರ್ ವರ್ಗದವರ ವಸತಿಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ತರುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿತು.<ref name="discover_ house">{{Cite web | url=http://www.leodis.net/discovery/discovery.asp?page=2003218_676159084&topic=2003218_372249783&subsection=200342_125637234 | publisher=Leeds City Council | work=Discovering Leeds | title=The Working Classes: Housing | accessdate=2009-09-26 | archive-date=2011-11-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111128161204/http://www.leodis.net/discovery/discovery.asp?page=2003218_676159084&topic=2003218_372249783&subsection=200342_125637234 | url-status=dead }}</ref> 1858 ರಲ್ಲಿ ಹನ್ಸ್ ಲೆಟ್‌ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಹಾಲ್ಬೆಕ್ ಮತ್ತು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Fraser 1982 98">{{Harvnb|Fraser|1982|p=98}}</ref> ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರದಲ್ಲಿ, ಹನ್ಸ್ಲೆಟ್, ಆರ್ಮ್ಲೇ ಮತ್ತು ವರ್ಟ್ಲೇಯಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವೃದ್ಧಿಯು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವನ್ನು ಮೀರಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಯಾವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್ಯ ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೋ, ಶ್ರೀಮಂತ ವರ್ಗದವರು ಈ ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರಗಳ ಸಮೂಹ ವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉತ್ತರದ ನಗರಗಳಾದ ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ, ಪಾಟರ್ನ್ಯೂಟನ್ ಮತ್ತು ಚಾಪೆಲ್ ಅಲ್ಲರ್ಟನ್ಗೆ ಹೋದರು. ಇದು 1851 ರಿಂದ 1861ವರೆಗೆ ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಮತ್ತು ಬರ್ಲೇಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಶೇಕಡಾ 50% ರಷ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಈ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಪಲಾಯನದಿಂದ ರೌಂಧೇಯ್ ಮತ್ತು ಆ‍ಯ್‌ಡೆಲ್‌ನ ಬೋರೋದ ಹೊರವಲಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="Fraser 1982 98"/> ವಿದ್ಯುಚ್ಛಾಲಿತ ಟ್ರಾಮ್ವೇಯ ಅಳವಡಿಕೆಯ ನಂತರ ಇದು ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಮತ್ತು ಪಾಟರ್ನ್ಯೂಟನ್ ನಗರದ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿತಲ್ಲದೇ ಬೋರೋದ ಹೊರವಲಯದಿಂದ ರೌಂಧೇವರೆಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಕಾರ್ಯ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref> 1870 ರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿನ ನಗರಸಭೆ ಎರಡು ಖಾಸಗಿ ಅನಿಲ ಪೂರೈಕೆ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತ್ತಲ್ಲದೇ, ಈ ಹೊಸ ನಗರಸಭೆಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬೀದಿ ದೀಪಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮನೆಮನೆಗಳಿಗೆ ಅಗ್ಗದ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನಿಲವನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. 1880 ರ ಆರಂಭದಿಂದ ಮನೆ ಮನೆಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಒದಗಿಸುವ ಯಾರ್ಕ್ಷೈರ್ ಕಂಪನಿಯು ಈ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರಕ್ಕೆ ವಿದ್ಯುತನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು ನಂತರ ಅದನ್ನು ಕೂಡ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಸಭೆಯು ಖರೀದಿ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಅದರ ಸೇವೆ ನಗರಕ್ಕೂ ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡುವವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref> ಕೊಳಚೆ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮತ್ತು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವು ಅಂತರ್ ಯುದ್ಧದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡಿತ್ತಲ್ಲದೇ, ಕ್ರಾಸ್ ಗೇಟ್ಸ್, ಮಿಡ್ಲ್ಟನ್, ಗಿಪ್ಟನ್, ಬೆಲ್ಲೆ ಐಲೇ ಮತ್ತು ಹಾಲ್ಟನ್ ಮೂರ್ನಂತಹ 24 ಎಸ್ಟೇಟ್ಗಳಲ್ಲಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ (ನಗರಸಭೆ)ನಿಂದ 18,000 ಮನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸ ಲಾಯಿತು. ಖ್ವಾರಿ ಹಿಲ್ನ ಕೊಳಚೆಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಪಾಟು ಮಾಡಿ ಆವಿಷ್ಕೃತ ಖ್ವಾರಿ ಹಿಲ್ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್ಗಳ ಉಗಮವಾಯಿತು ನಂತರ 1975 ರಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಕೂಡ ನೆಲಸಮವಾದವು. ಗ್ಲಿಢೋವ್, ಮೂರ್ಟೌನ್, ಆಲ್ವುಡ್ಲೀ, ರೌಂಧೇಯ್, ಕೋಲ್ಟನ್, ವಿಟ್ಕಿರ್ಕ್, ಓಕ್ವುಡ್, ವೀಟ್ವುಡ್ ಮತ್ತು ಆåಡೆಲ್ನಲ್ಲಿ ಉಪನಗರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣಕಾರರಿಂದ ಇನ್ನೂ 36,000 ಮನೆಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. 1949 ರ ನಂತರ ಇನ್ನೂ 30,000 ಉಪಗುಣಮಟ್ಟದ ಮನೆಗಳು ಕೌನ್ಸಿಲ್(ನಗರ ಸಭೆ) ನಿಂದ ನೆಲಸಮ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವಲ್ಲದೇ, 151 ಮಧ್ಯಮ ಗಾತ್ರದ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಕೌನ್ಸಿಲ್ನ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್ಗಳನ್ನು ಸೀಕ್ರಾಫ್ಟ್, ಆರ್ಮ್ಲೇ ಹೈಟ್ಸ್, ಟಿನ್ಶಿಲ್ ಮತ್ತು ಬ್ರ್ಯಾಕನ್ವುಡ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ, ನಗರವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿನ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು <ref name="leeds_skyscraper">{{Cite web| url= http://www. skyscrapernews. com/news.php?ref=565 | publisher= http://www.skyscrapernews.com | work= | title=Light Shines on Leeds Skyscraper Bids | accessdate=2010-05-24 }}</ref> ಆಕರ್ಷಿಸಲು, ಲೀಡ್ಸ್, ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಣವನ್ನು ಖರ್ಚುಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಅನೇಕ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು,<ref name="leeds_apartments">{{Cite web | url= http://one-uk.co.uk/index.php?id=52 | publisher= http://www.one-uk.co.uk | work= | title= City Living Leeds | accessdate= 2010-05-24 | archive-date= 2010-03-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100314122626/http://www.one-uk.co.uk/index.php?id=52 | url-status= dead }}</ref> ಕೇವಲ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಿಂದ ಕಲ್ಲು ಎಸೆದರೆ ಎಟಕುವಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಪೆಂಟ್ಹೌಸ್ ಅಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ಗಳನ್ನು ಕೂಡ ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. == ಭೌಗೋಳಿಕತೆ == [[ಚಿತ್ರ:Leeds in West Yorkshire.jpg|thumb|right|alt=This map shows the locations of Leeds (coloured pink) and the other four metropolitan boroughs of West Yorkshire (clockwise from Leeds: Wakefield, Kirklees, Calderdale and Bradford). County and borough boundaries are black, urban areas grey, motorways blue with white stripe, rivers and bodies of water light blue. An inset shows a map of Great Britain with the location of West Yorkshire highlighted.|ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಕ್ಷೆ]] [[ಚಿತ್ರ:River Aire.jpg|thumb|alt=The canalised River Aire flows from the Dark Arches under Leeds's main railway station towards the bottom of the picture. To the left of the river is the lock which links the river with the Leeds and Liverpool Canal. To the right is a riverside walk beneath modern buildings, and in the distance, beyond the railway viaduct and station, are more high-rise modern buildings located on the west side of the city centre.|ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಐರ್ ನದಿ]] ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವಾದ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಲಂಡನ್ನ, {{convert|190|mi|km}}ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು {{Coord|53|47|59|N|1|32|57|W|city}}(53.799°, −1.549°) ಅದರ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗವು ಐರ್ ನದಿ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯಲ್ಲದೇ ಇದು ಕಡಿದಾದ ಐರ್ ಕಣಿವೆಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು ಅದು ಪೆನ್ನಿನೆಸ್ನ ಪೂರ್ವದ ತಪ್ಪಲು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ ಇದು {{convert|206|ft|m|0}} ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲಕ್ಕಿದ್ದು, ರಾಜಧಾನಿಯು ಇಲ್ಕ್ಲೈ ಮೂರ್ ಇಳಿಜಾರು ಪ್ರದೇಶದ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ತುಂಬಾ ದೂರದ ಅಂತರದಲ್ಲಿದೆಯಲ್ಲದೇ, ಐರ್ ನದಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ಫೇ ಕ್ರಾಸ್ ಇವುಗಳ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದ ಗಡಿಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ರಚನೆಯಾಗಿದ್ದು ಅದು ಪುಡ್ಸೇ, ಬ್ರಾಮ್ಲೇ, ಹಾರ್ಸ್ಫೋರ್ತ್, ಅಲ್ವುಡ್ಲೇ, ಸೀಕ್ರಾಫ್ಟ್, ಮಿಡ್ಲ್ಟನ್ ಮತ್ತು ಮೋರ್ಲೇವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.<ref name="UAmap">{{Cite web|url=http://www. statistics.gov.uk/downloads/census2001/ks_urban_north_part_8.pdf|format=PDF| title=Census 2001:Key Statistics for urban areas in the North; Map 6|authorlink=Office for National Statistics |publisher=statistics.gov.uk|accessdate=2009-09-27|year=2001|author=Office for National Statistics|work=[[United Kingdom Census 2001]]|archiveurl =http://webarchive. nationalarchives.gov.uk/20040724075012/http://www.statistics.gov.uk/downloads/census2001/ks_urban_north_part_8.pdf|archivedate=2004-07-24}}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ಇದು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಅತೀ ಹೆಚ್ದು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶದ ಎರಡನೇ ನಗರವಾಗಿದೆ (ಡಾನ್ಕಾಸ್ಟರ್ ನಂತರ) ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮೆಟ್ರೋ ಪಾಲಿಟನ್ ರಾಜ್ಯವಾದ ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ನ ನಂತರದಲ್ಲಿ)ಇದು ಪೂರ್ವದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ 15 ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು(24 ಕಿಲೋಮೀಟರ್)ದೂರದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ 13ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು (21 ಕಿಲೋಮೀಟರ್) ದೂರದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಗಡಿಭಾಗವು ವಾರ್ಫೇ ನದಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಅನೇಕ ಮೈಲುಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ ಆದರೆ ಅದು ನದಿಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಓಟ್ಲೇ ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ 65% ರಷ್ಟು ಭಾಗವು ಹಸಿರು ವಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಡೇಲ್ಸ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಿಂದ <ref>{{Cite web |url=http://www.yorkshire-forward.com/our-wonderful-region/our-cities/Leeds-the-facts |title=Leeds – the facts |publisher=Yorkshire Forward Government agency |date= |accessdate=2009-01-22 |archive-date=2009-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216213826/http://www.yorkshire-forward.com/our-wonderful-region/our-cities/Leeds-the-facts |url-status=dead }}</ref> ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಮೈಲಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ದೂರದ ಅಂತರವಿದೆ. ಇದು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನ ಅತೀ ಆಕರ್ಷಕ ಹಸಿರು ದೃಶ್ಯಾವಳಿಯನ್ನು ನೋಡುಗರಿಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.visitbritain.co.uk/destinations/England/englands-north-country/Yorkshire-Dales.aspx |title=Leeds – The Yorkshire Dales |publisher=Visit Britain (National UK Tourist Agency) |date= |accessdate=2009-01-22 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205043534/http://www.visitbritain.co.uk/destinations/England/englands-north-country/Yorkshire-Dales.aspx |url-status=dead }}</ref> ಮರಳುಗಲ್ಲನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪದರದ ಮೇಲೆ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಒಳಭಾಗ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಆವರಿಸಿವೆ. ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಚಾಚಿದ ಭಾಗಗಳು ಮರಳು ಮತ್ತು ಮರಳುಗಲ್ಲುಗಳಿರುವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅದು ಮ್ಯಾಗ್ನಿಷಿಯಂ ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪದರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name="Fraser 1982 144"/><ref name="Kendall & Wroot">{{Cite book|last=Kendall|first=Percy Fry|coauthors=Wroot,Herbert|others=|title=Geology of Yorkshire Part II|publisher=EP Publishing Ltd|location=East Ardsley, Wakefield|year=1972|pages=672–673|isbn=0 85409 762 7}}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ಅತೀ ಜನಸಾಂದ್ರ ನಗರಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ.<ref name="UAmap"/> ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಠ ಭೌಗೋಳಿಕ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದರೆ, ಅದು ವಿವಿಧ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ವಿಭಿನ್ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗನುಗುಣವಾಗಿ, ಅದು ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಂತಹ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ನಗರಪ್ರದೇಶ, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಗಡಿರೇಖೆಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಪ್ರಾಂತಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="Fraser 1982 456">{{Harvnb|Fraser|1982|p=456}}</ref> {{Cquote|Leeds is much more a generalised concept place name in inverted commas, it is the city, but it is also the commuter villages and the region as well.|30px||A History of Modern Leeds|Brian Thompson<ref name="Fraser 1982 456"/>}} ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ ಇದು ಲೀಡ್ಸ್ ಒಳ ವರ್ತುಲ ರಸ್ತೆಯನ್ನು(ಇನ್ನರ್ ರಿಂಗ್ ರೋಡ್) ಕೂಡ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇದು A58 ರಸ್ತೆ, A61 ರಸ್ತೆ, A64 ರಸ್ತೆ, A643 ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು M621 ಎಂಬ ಈ ಭಾಗಗಳ ವಾಹನ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಬ್ರಿಗ್ಗೇಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಕೇಂದ್ರವು ಪಾದಾಚಾರಿ ರಸ್ತೆಯಾಯಿತಲ್ಲದೇ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ನ ಕ್ವೀನ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಸ್ತೆಯು ಗ್ಲಾಸ್ ರೂಫ್ನಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ಇದೊಂದು ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಕ ಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಕೋಡ್ ಪ್ರದೇಶವು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ<ref name="postal_council">{{Cite web| url=http://www.leeds.gov.uk/maps/leeds_pc.html | accessdate=2009-09-26 | title=Leeds Metropolitan District – Post Codes | publisher=Leeds City Council|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927213159/http://www.leeds.gov.uk/maps/leeds_pc.html|archivedate=2011-09-27}}</ref> ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆಯಲ್ಲದೇ, ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಟೌನ್ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="mail_guide">{{Cite book| publisher=Royal Mail Group | author=[[Royal Mail]] | year=2004 | title=Address Management Guide }}</ref> ಓಟ್ಲೇ, ವೆದರ್ಬೈ, ಟ್ಯಾಡ್ಕಾಸ್ಟರ್, ಪುಡ್ಸೇ ಮತ್ತು ಇಲ್ಕ್ಲೈ ಇವುಗಳು ಪೋಸ್ಟ್ ಕೋಡ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪೋಸ್ಟ್ ಟೌನ್ಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="mail_guide"/> ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ನಿರ್ಮಾಣ ಸ್ಥಳದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ, ಅನೇಕ ಉಪನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಹೊರನಗರಗಳು ಕೂಡ ಅದೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. == ಹವಾಮಾನ == [[ಚಿತ್ರ:Whitkirk-Colton-Sunrinse-Leeds.jpg|thumb|ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿನ ವ್ಹಿಟ್ಕಿರ್ಕ್/ಕೋಲ್ಟನ್‌ ಮೇಲೆ ಹಿಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೂರ್ಯೋದಯ]] ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಬದಲಾವಣೆಯ ಹೊರತಾಗಿ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಏಕರೀತಿಯಲ್ಲಿರುವುದು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಐಲ್ ನಲ್ಲಿಯ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಸಾಗರ ಸಂಬಂಧಿ ವಾತಾವರಣದ ವಿಶಿಷ್ಠತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರದ ವಾತಾವರಣವು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಾಗರದಿಂದ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೊಳಪಡುತ್ತದೆಯಲ್ಲದೇ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪೆನ್ನಿನೆಸ್‌ನಿಂದಲೂ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೊಳಪಡುತ್ತದೆ. ಬೇಸಿಗೆಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಂಪಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಿಸಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಚಳಿಯಿರುತ್ತದೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಹಿಮ ಬೀಳುವುದರಿಂದಾಗಿ ಅತಿಯಾದ ಚಳಿಯಿರುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಜನರು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಕೆಲವು ದಿನಗಳವರೆಗಾದರೂ ಹಿಮಬೀಳುವುದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ಅತಿಯಾದ ಹಿಮ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶದ ಕಾರಣವಾಗಿ, ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ವರ್ಷವಿಡೀ ಹಗಲುಹೊತ್ತಿನ ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಡಿಮೆ ಹಗಲಿರುವ ದಿನ ಸೂರ್ಯನು ಪೂರ್ವಾಹ್ನ 8:22 ಗಂಟೆಗೆ ಉದಯಿಸಿದರೆ, ಅಪರಾಹ್ನ 3:46 ಗಂಟೆಗೆ ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹಗಲು ಹೊತ್ತು 7 ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿಯವರೆಗಷ್ಟೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಮೋಡ, ಆರ್ದ್ರ ದಿನಗಳು ಹಗಲಿನ ಹೊತ್ತನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಬಹುದು. ದೀರ್ಘವಾದ ದಿನದಂದು ಸೂರ್ಯನು ಪೂರ್ವಾಹ್ನ 4:35 ಗಂಟೆಗೆ ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಪರಾಹ್ನ 9:41 ಗೆ ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಗಲು ಹೊತ್ತು 17 ಗಂಟೆಗಳವರೆಗೆ ಇರುವುದಲ್ಲದೇ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ನಸುಬೆಳಕಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ವಾತಾವರಣದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತಡ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದಾಗ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಿಸಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದಲ್ಲದೇ ದೀರ್ಘವಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಅತೀ ಬೆಚ್ಚಗಿರುವ ತಿಂಗಳುಗಳೆಂದರೆ, ಜುಲೈ ಮತ್ತು ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳುಗಳು, ಈ ಎರಡೂ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು 19.9&nbsp;°C (67.8&nbsp;°F), ನಷ್ಟು ಉಷ್ಣಾಂಶ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಅತೀ ತಂಪಾಗಿರುವ ತಿಂಗಳಾದ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು 0.2&nbsp;°C (32.3&nbsp;°F) ರಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಾಪಮಾನ 30&nbsp;°C (86&nbsp;°F) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಗಿದ್ದರೆ, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಇದು -5&nbsp;°C ಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. 2003 ಆಗಸ್ಟ್ ಮತ್ತು 2006 ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ತಾಪಮಾನವು ಕೆಲವು ದಿನಗಳವರೆಗೆ 30&nbsp;°C (86&nbsp;°F) ಈ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮೀರಿತ್ತು. ಹಾಗೆಯೇ 3 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 ರಂದು ತಾಪಮಾನವು -15&nbsp;°C (5&nbsp;°F) ನಷ್ಟು ಇಳಿಮುಖವಾಯಿತು ನಂತರ ಅದು -5&nbsp;°C (23&nbsp;°F) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಏರಲಿಲ್ಲ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಬೀಳುವ ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಸರಾಸರಿ 660&nbsp;mm (25.9 ಇಂಚುಗಳು) ಇದ್ದು ಇದು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‍ಡಮ್|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] ನಲ್ಲಿ ಅತೀ ಒಣ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ.ಪೆನ್ನೆನೆಸ್ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶ, ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಲೀಡ್ಸ್ನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆಯಲ್ಲದೇ, ಇದು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸರಾಸರಿಯಾಗಿ 147 ದಿನ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತುಂತುರು ಮಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಚಳಿಗಾಲದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ/ಬೇಸಿಗೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸುರಿಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ತುಂಬಾ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಹವಾಮಾನ ವೈಪರೀತ್ಯವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. 2007 ರಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಐರ್ ನದಿಯು ಉಕ್ಕಿ ಹರಿದ ಪರಿಣಾಮ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ ಪ್ರವಾಹ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿತ್ತು. 2006 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 14 ರಂದು ಈ ಸಿಟಿಯ ಹೇರ್ಹಿಲ್ಸ್ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಿರುಗಾಳಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಮರಗಿಡಗಳನ್ನು ಬೇರು ಸಮೇತ ಕಿತ್ತು ಹಾಕಿತ್ತಲ್ಲದೇ, ಲೀಡ್ಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿಗ್ನಲ್ ವೈಫಲ್ಯಗೊಳ್ಳಲು ಕೂಡ ಕಾರಣವಾಯಿತು. {{Weather box |location = Leeds 2010 |metric first = Yes |single line = Yes |location = Leeds |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 5.8 |Feb high C = 5.9 |Mar high C = 8.7 |Apr high C = 11.3 |May high C = 15.0 |Jun high C = 18.2 |Jul high C = 19.9 |Aug high C = 19.9 |Sep high C = 17.3 |Oct high C = 13.4 |Nov high C = 8.8 |Dec high C = 6.7 |Jan low C = 0.3 |Feb low C = 0.2 |Mar low C = 1.6 |Apr low C = 3.1 |May low C = 5.5 |Jun low C = 8.5 |Jul low C = 10.4 |Aug low C = 10.5 |Sep low C = 8.7 |Oct low C = 6.3 |Nov low C = 2.9 |Dec low C = 1.2 |Jan rain mm = 61 |Feb rain mm = 45 |Mar rain mm = 52 |Apr rain mm = 48 |May rain mm = 54 |Jun rain mm = 54 |Jul rain mm = 51 |Aug rain mm = 65 |Sep rain mm = 57 |Oct rain mm = 55 |Nov rain mm = 57 |Dec rain mm = 61 |Jan rain days = 17.5 |Feb rain days = 14.2 |Mar rain days = 14.8 |Apr rain days = 13.5 |May rain days = 13.7 |Jun rain days = 12.2 |Jul rain days = 11.7 |Aug rain days = 13.2 |Sep rain days = 12.9 |Oct rain days = 15.1 |Nov rain days = 16.5 |Dec rain days = 17.0 |source 1 = <ref name= wtclimate>{{Cite web | url = http://worldweather.wmo.int/010/c00039.htm | url = http://wunderground.com | title = Leeds average weather data. | accessdate = 2010-11-14 | publisher = http://worldweather.wmo.int}}</ref> |date = February 2011}} == ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರ == === ನಗರದ ಉಪವಿಭಾಗ === {| class="wikitable" align="right" style="font-size:85%;margin-left:10px" ! colspan="5"|'''ಲೀಡ್ಸ್ ಹೋಲಿಕೆ''' |- | colspan="5" align="center"| [[ಚಿತ್ರ:Leeds urban subdivision in West Yorkshire urban area.png|250px|center|alt=A map of West Yorkshire showing the Leeds urban subdivision of the West Yorkshire Urban Area coloured green and the rest of the Urban area coloured blue-grey|ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಉಪವಿಭಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ]]ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಉಪವಿಭಾಗವು<br /> ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಒಳಗೆ ಇದೆ |- | | ಲೀಡ್ಸ್<br />ಯುಎಸ್‌ಡಿ | ಲೀಡ್ಸ್<br />ಜಿಲ್ಲೆ | ಪಶ್ಚಿಮ<br />ಯಾರ್ಕ್ಸ್ ಯುಕೆ | ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ |- | ಜನಸಂಖ್ಯೆ | 443,247 | 715,402 | 1,117,911 | 49,138,831 |- | ಬಿಳಿ | 2 / 4 | 91.9% | [6] ^ [5] | 90.9% |- | ಏಷ್ಯಾದವರು | [6] ^ [5] | [6] ^ [5] | 1.[2] | 4:1 |- | ಕಪ್ಪು | 2.2% | 1,082 | 1.3% | 2,715 |- ! colspan="5" style="font-size:90%"|ಮೂಲ: ಆಫೀಸ್ ಫಾರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್<ref name="2001ethnicdata">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8283&More=Y |title=KS06 Ethnic Group: Census 2001, Key Statistics for urban areas |publisher=National Statistics |accessdate=2009-02-16}}</ref><ref name="2001ethnicdataborough">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8296&More=Y |title=KS06 Ethnic group: Key Statistics for urban areas, summary results for local authorities|publisher=National Statistics |accessdate=2009-02-16}}</ref> |} ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂನ 2001ರ ಜನಗಣತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಉಪವಿಭಾಗದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ {{convert|109|km2|sqmi}} ಹಾಗೂ ಜನಸಂಖ್ಯೆ&nbsp;443,247; ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂನಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆಯು {{convert|4066|PD/km2|PD/sqmi}}, ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು. ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ 20% ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 62%. ನಗರದ ಉಪವಿಭಾಗದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 100&nbsp;ರಿಂದ&nbsp;93.1&nbsp;ಮಹಿಳೆ–ಪುರುಷರ ಪ್ರಮಾಣವಿದೆ.<ref name="urban_pop">{{Cite web| title = KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas | publisher=Office for National Statistics |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y |date=2005-02-07 | accessdate = 2009-09-24}}</ref> 16ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವವರು, 39.4% ಜನರು ಒಬ್ಬರೇ (ಮದುವೆಯಾಗಿಲ್ಲ) ಇದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ 35.4%ರಷ್ಟು ಜನರು ಒಂದು ಬಾರಿ ಮದುವೆಯಾದವರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="marital_pop">{{Cite web|title=KS04 Marital status: Census 2001, Key Statistics for urban areas |publisher=Office for National Statistics |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8276&More=Y |date=2005-02-02 | accessdate = 2009-09-24}}</ref> ನಗರ ಉಪವಿಭಾಗದ 188,890&nbsp;ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ 35% ಏಕ-ವ್ಯಕ್ತಿ, 27.9% ಮದುವೆಯಾದ ಜೋಡಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, 8.8% ಸಹಜೀವನ ನಡೆಸುವ ಜೋಡಿಗಳು, ಹಾಗೂ 5.7% ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಪೋಷಕರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಭಾಗವಾಗಿದೆ<ref name="UAmap"/> ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್-ಬ್ರ್ಯಾಡ್ಫೋರ್ಡ್ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ವಲಯವೆಂದು ಯೂರೋಸ್ಟ್ಯಾಟ್ನಿಂದ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. 2001ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಟ್ರ್ಯಾವೆಲ್ ಟು ವರ್ಕ್ ಏರಿಯಾವು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಬ್ರ್ಯಾಡ್ಫೋರ್ಡ್‌ ನಗರದ ಉತ್ತರ ಭಾಗ, ಕಿರ್ಕ್ಲೀಸ್‌ನ ಪೂರ್ವ ಭಾಗ, ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ಉತ್ತರ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಒಂದು ಭಾಗ; ಇದು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು {{convert|751|km2|sqmi}}. === ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಜಿಲ್ಲೆ === 2001ರ ಯುಕೆ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ 715,402.<ref name="Leeds ethnic group">{{Cite web |title=Leeds Metropolitan Borough ethnic group |publisher=Office for National Statistics |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276810&c=Leeds&d=13&e=16&g=382985&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1231357883004&enc=1&dsFamilyId=87 |accessdate=2009-07-22 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604061050/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276810&c=Leeds&d=13&e=16&g=382985&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1231357883004&enc=1&dsFamilyId=87 |url-status=dead }}</ref> ಲೀಡ್ಸ್‌ನ 301,614 ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, 33.3% ಮದುವೆಯಾದ ಜೋಡಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, 31.6% ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಮನೆಗಳು, 9.0% ಸಹಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಜೋಡಿಗಳು 9.8% ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಪೋಷಕರು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಜನಜೀವನ ಇದೆ.<ref name="household">{{Cite web |title=Leeds Metropolitan Borough household composition (households) |publisher=Office for National Statistics |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276810&c=Leeds&d=13&e=16&g=382985&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1231357883004&enc=1&dsFamilyId=165 |accessdate=2009-07-22 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604061057/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276810&c=Leeds&d=13&e=16&g=382985&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1231357883004&enc=1&dsFamilyId=165 |url-status=dead }}</ref> ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆ {{PD km2 to sq mi|1967|spell=UK}}<ref name="household"/> ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿ 100 ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ 93.5 ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೆ. ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ‌ದವರೆಂದು]] ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="Census Data">{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00DA-A.asp |title=Leeds Census 2001 |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605072039/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00DA-A.asp |url-status=dead }}</ref> ದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಸರಾಸರಿ ಮುಸಲ್ಮಾನರು (ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 3.0%ನಷ್ಟು ) ಇದ್ದಾರೆ.<ref name="Census Data"/> ಲಂಡನ್ ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು [[ಯಹೂದಿ ಧರ್ಮ|ಯಹೂದಿ]] ಸಮುದಾಯದ ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ವುಡ್ಲೇ ಹಾಗೂ ಮೂರ್ಟೌನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಯಹೂದಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="Freedman">ಎಂ.ಫ್ರೀಡ್ಮನ್ (1988) "ದಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಜೆವಿಶ್ ಕಮ್ಯುನಿಟಿ" ಪುಟಗಳು.&nbsp;161–174 ''ಇದರಲ್ಲಿ'' ಎಲ್. ಎಸ್. ಟೇಟ್ (ಆವೃತ್ತಿ) ''ಆಸ್ಪೆಕ್ಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್'' ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ 1-871647-38-X</ref> 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ 16.8%ನಷ್ಟು ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು "ಯಾವ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಸೇರಿಲ್ಲ"ವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಒಟ್ಟಾರೆ ಯುಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಇದೆ ( 8.1%ನಷ್ಟು "ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇರುವವರು"). ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿನ ಅಪರಾದಗಳ ಪ್ರಮಾಣವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಇತರೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಂತೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೇ ಇದೆ.<ref name="crime_street">{{Cite web|url=http://www.upmystreet.com/local/police-crime/figures/l/Leeds-4292.html|title=Crime figures in Leeds|access-date=2011-02-27|archive-date=2008-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009215103/http://www.upmystreet.com/local/police-crime/figures/l/Leeds-4292.html|url-status=dead}}</ref><ref name="crime_stat">{{Cite web|url=http://www.crimestatistics.org.uk/tool/Default.asp?region=7&force=28&cdrp=106&l1=0&l2=0&l3=0&sub=0&v=36|title=Crime Statistics for Leeds Apr 2005 – Mar 2006|publisher=[[Home Office]]|access-date=2011-02-27|archive-date=2008-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080606025941/http://www.crimestatistics.org.uk/tool/Default.asp?region=7&force=28&cdrp=106&l1=0&l2=0&l3=0&sub=0&v=36|url-status=dead}}</ref> ಜುಲೈ 2006ರಲ್ಲಿ, ಥಿಂಕ್ ಟ್ಯಾಂಕ್ ರೀಫಾರ್ಮ್ ವಿವಿಧ ಅಪರಾಧಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಹಾಕಿತು (100,000ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು). ಇದರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ 11ನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ (ಲಂಡನ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಲಂಡನ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ 23ನೆಯದು).<ref name="reform">{{Cite web|url=http://www.reform.co.uk/filestore/pdf/Urban%20crime%20rankings,%20Reform,%20July%202006.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308195432/http://www.reform.co.uk/filestore/pdf/Urban+crime+rankings,+Reform,+July+2006.pdf|archivedate=2008-03-08|title=Urban Crime Rankings|date=July 2006}}</ref> ಕೆಳಗಿರುವ ಟೇಬಲ್‌ನಲ್ಲಿ 1801ರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹಾಗೂ ಜನಗಣತಿಯ ದತ್ತಾಂಶಗಳಿಂದ ಸಿಕ್ಕ ಮಾಹಿತಿಯಂತೆ ಆದ ಸರಾಸರಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಇವೆ. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:70%;border:0px;text-align:center;line-height:120%" ! colspan="22" style="text-align:center;font-size:90%"|1801ರಿಂದ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ |- ! style="background:#99CCCC;color:#000080" height="17"| ವರ್ಷ ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1801 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1811 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1821 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1831 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1841 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1851 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1861 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1871 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1881 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1891 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1901 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1911 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1921 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1931 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1941 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1951 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1961 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1971 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1981 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 1991 ! style="background:#FFFFFF;color:#000080"| 2001 |- align="center" ! style="background:#99CCCC;color:#000080" height="17"| ಜನಸಂಖ್ಯೆ | style="background:#FFFFFF;color:black"| 94,421 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 108,459 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 137,476 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 183,015 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 222,189 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 249,992 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 311,197 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 372,402 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 433,607 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 503,493 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 552,479 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 606,250 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 625,854 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 646,119 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 668,667 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 692,003 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 715,260 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 739,401 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 696,732 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 716,760 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 715,404 |- ! style="background:#99CCCC;color:#000080" height="17"| % ಬದಲಾವಣೆ | style="background:#FFFFFF;color:black"| – | style="background:#FFFFFF;color:black"| [14] ^ [13] | style="background:#FFFFFF;color:black"| +26.75 | style="background:#FFFFFF;color:black"| [14] ^ [13] | style="background:#FFFFFF;color:black"| [21] ^ [19] | style="background:#FFFFFF;color:black"| +12.51 | style="background:#FFFFFF;color:black"| +24.48 | style="background:#FFFFFF;color:black"| +19.67 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 16,978 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 1/12 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 9,393 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 9,393 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 3,973 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 3,973 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 3,973 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 3,973 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 3,973 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 3,973 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 5,581 | style="background:#FFFFFF;color:black"| 2,715 | style="background:#FFFFFF;color:black"| [21] ^ [19] |- | colspan="22" style="text-align:center;font-size:90%"|<small>ಮೂಲ: ''ವಿಷನ್ ಆಫ್ ಬ್ರಿಟನ್'' <ref>[196] ^ [195], 12 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref></small> |} == ಸರ್ಕಾರ == ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಒಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಕೌನ್ಸಿಲ್ನಲ್ಲಿ 99 ಕೌನ್ಸಿಲರ್ಗಳಿದ್ದು,ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಗರದ ವಾರ್ಡ್ಗಳಿಗೂ ಮೂವರು ಕೌನ್ಸಿಲರ್ಗಳಿರುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆಯಲ್ಲದೇ ಅವು ಮೇ ತಿಂಗಳ ಮೊದಲ ಗುರುವಾರದಂದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಕೌನ್ಸಿಲರ್ಗಳು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ಅವಧಿಗಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. 2004 ರಲ್ಲಿ ಗಡಿಭಾಗಗಳ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಸೀಟುಗಳಿಗಾಗಿ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆದಿತ್ತು. ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಯಾವುದೇ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದು ಲೇಬರ್ ಮತ್ತು ಗ್ರೀನ್ ಕೌನ್ಸಿಲರ್ಗಳ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಯಾವುದೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಹೊಂದಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾಗಿ ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಂದರೆ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ನ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮತ್ತು ಹಂಬರ್ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿದ್ದು, ಇದು ಪಾದ್ರಿಯಾಡಳಿತ ರಹಿತವಾದ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು 31 (ಸಿವಿಲ್ ಪ್ಯಾರಿಶ್) ಪೌರ ಪಾದ್ರಿಯಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇವುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು<ref name="leeds_parish">{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/Council_and_democracy/Councillors_democracy_and_elections/Parish_and_town_councils.aspx|title=Parish and Town Councils|publisher=Leeds City Council|accessdate=2009-04-01|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926212139/http://www.leeds.gov.uk/Council_and_democracy/Councillors_democracy_and_elections/Parish_and_town_councils.aspx|archivedate=2011-09-26}}</ref>, ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ಸೀಮಿತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ನಿಂದ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಹಾರ್ಸ್ಫೋರ್ತ್, ಮೋರ್ಲೇ, ಓಟ್ಲೇ ಮತ್ತು ವೆದರ್ಬೈ ಯ ಕೌನ್ಸಿಲ್ಗಳು ನಗರ ಕೌನ್ಸಿಲ್ಗಳಾಗಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ 27 ಪೌರ ಪಾದ್ರಿಯಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಎಂಟು ಎಮ್‌ಪಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಎಲ್ಮೆಟ್ ಹಾಗೂ ರೋಥ್ವೆಲ್ (ಅಲೆಕ್ ಶೆಲ್‌ಬ್ರೂಕ್,ಕನ್ಸರ್ವೇಟೀವ್); ಲೀಡ್ಸ್ ಕೇಂದ್ರ (ಹಿಲರಿ ಬೆನ್, ಲೇಬರ್); ಲೀಡ್ಸ್ ಪೂರ್ವ (ಜಾರ್ಜ್ ಮುಡೀ, ಲೇಬರ್); ಲೀಡ್ಸ್ ಈಶಾನ್ಯ (ಫೇಬಿಯನ್ ಹೆಮಿಲ್ಟನ್, ಲೇಬರ್); ಲೀಡ್ಸ್ ವಾಯುವ್ಯ (ಗ್ರೆಗ್ ಮುಲ್‌ಹೊಲ್ಲಂಡ್, ಲಿಬ್ ಡೆಮ್); ಲೀಡ್ಸ್ ಪಶ್ಚಿಮ (ರಾಚೆಲ್ ರೀವ್ಸ್, ಲೇಬರ್; ಮೂರ್ಲೇ ಹಾಗೂ ಔಟ್ವುಡ್ (ವೇಕ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ನಗರ ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಕ್ಷೇತ್ರ) (ಎಡ್ ಬಾಲ್ಸ್, ಲೇಬರ್); ಹಾಗೂ ಪಡ್ಸೇ (ಸ್ಟುವರ್ಟ್ ಆಂಡ್ರ್ಯೂ, ಕನ್ಸರ್ವೇಟೀವ್). ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಹಾಗೂ ದಿ ಹಂಬರ್ ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಎರಡು ರಾಜ್ಯನೀತಿ, ಒಂದು ಲೇಬರ್, ಒಂದು ಯುಕೆಐಪಿ, ಒಂದು ಲಿಬರಲ್ ಡೆಮೋಕ್ರಾಟ್ ಹಾಗೂ ಒಂದು ಬಿಎನ್‌ಪಿ ಎಮ್‌ಇಪಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಜೂನ್ 2009ರ ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಚುನಾವಣೆಯ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳಂತೆ: ಕನ್ಸರ್ವೇಟೀವ್ 22.6%, ಲೇಬರ್ 21.4%, ಯುಕೆಐಪಿ 15.9%, ಲಿಬ್ ಡೆಮ್ 13.8%, ಬಿಎನ್‌ಪಿ 10.0%, ಗ್ರೀನ್ 9.4%.<ref name="euro_election">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/table/2009/jun/09/european-elections-elections-2009|title=Exactly how well did the BNP do where you live?|last=Rogers|first=Simon|date=10 June 2009|work=Guardian: Data Blog|accessdate=2009-07-14 | location=London}}</ref> == ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿ == {{Main|Economy of Leeds}} [[ಚಿತ್ರ:Park Row, Leeds - geograph.org.uk - 511016.jpg|right|thumb|ಹಣಕಾಸು ತ್ರೈಮಾಸಿದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಕ್ ರೋ]] ಈಗ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉತ್ಪಾದಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯ ಕಾರಣ ಸೇವಾ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಂದಾಗಿ ಲೀಡ್ಸ್ ವಿವಿಧ ಆರ್ಥಿಕ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ., 2002ರಲ್ಲಿ 401,000 ನೌಕರರು ಲೀಡ್ಸ್ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ನೌಕರಿಗಾಗಿ ಹೆಸರು ನೊಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇದರಲ್ಲಿ 24.7% ಶೇಕಡಾದಷ್ಟು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಡಳಿತ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, 23.9% ಶೇಕಡಾದಷ್ಟು ಜನರು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ಹಣಕಾಸು ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ವಿಮಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಉಳಿದಂತೆ, ಹೊಟೇಲ್ ವಲಯ ಮತ್ತು ಉಪಾಹಾರ ಗೃಹ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ವಿಮಾ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಹಣಕಾಸು ರಚನೆಗಿಂತ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=169}}</ref> ಈ ಸಿಟಿಯು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಲಂಡನ್ನ ಹೊರಗಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="Leeds leading the way"/><ref name="Leeds Legal Review"/><ref name="Leeds Financial Facts and Figures">{{Cite web |url=http://www.leedsfinancialservices.org.uk/ |title=Leeds Financial Facts and Figures |publisher=''http://www.leedsfinancialservices.org.uk/'' |date= |accessdate=2009-01-25 |archive-date=2009-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130014241/http://leedsfinancialservices.org.uk/ |url-status=dead }}</ref><ref name="fdimagazine1">{{Cite web |url=http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/2512/Northern_star.html |title=Northern Star |publisher=''FDI Magazine'' |date= |accessdate=2009-01-25 |archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101004224/http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/2512/Northern_star.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/77eaffe6-ef2a-11dc-8a17-0000779fd2ac.html |title=Leeds Services |publisher=''Financial Times'' |date= |accessdate=2009-01-25}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.legalweek.com/Articles/1146376/Live+the+Leeds+lifestyle.html |title=Live the Leeds Lifestyle |publisher=''Legal Week Magazine'' |date= |accessdate=2009-01-25 |archive-date=2009-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429220223/http://www.legalweek.com/Articles/1146376/Live+the+Leeds+lifestyle.html |url-status=dead }}</ref> ಮೂರನೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಾದ ರೀಟೇಲ್, ಕಾಲ್ ಸೆಂಟರ್ಗಳು ಮತ್ತು [[ಕಚೇರಿ|ಕಚೇರಿಗಳು]] ಹಾಗೂ ಮಾಧ್ಯಮ ವಿಭಾಗವು ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ನಲ್ಲಿನ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಇದೊಂದು ಏಕಮಾತ್ರ ಅಧೀನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದ್ದು ನಗರದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದೆ. 2006 ರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಜಿ ವಿ ಎ £16.3 ಪೌಂಡ್ ಬಿಲಿಯನ್<ref>http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090129033453/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/gva1208.pdf</ref> ಎಂದು ದಾಖಲು ಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಪ್ರದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ವೃದ್ಧಿಯು £46 ಬಿಲಿಯನ್ ಪೌಂಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://locateinleeds.com/financial-services |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100828080147/http://locateinleeds.com/financial-services |url-status=dead }}</ref> ಈ ಲೀಡ್ಸ್ ರೀಟೇಲ್ನ ವಿಸ್ತಾರ ಪ್ರದೇಶವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮತ್ತು ಹಂಬರ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಖರೀದಿ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆಯಲ್ಲದೇ ಸುಮಾರು 3.2 ಮಿಲಿಯನ್ನಷ್ಟು ಜನರು ಇದರ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ/ಕ್ಯಾಚ್ಮೆಂಟ್ ಏರಿಯಾದಲ್ಲಿ<ref name="econ_leeds">{{Cite web | url=http://www.leeds.gov.uk/files/Internet2007/2009/22/13%20city%20centre.pdf | title=The City Centre | work=Leeds Economy Handbook | publisher=Leeds City Council | accessdate=2009-09-27 | archiveurl=https://www.webcitation.org/5lctryDOz?url=http://www.leeds.gov.uk/files/Internet2007/2009/22/13%20city%20centre.pdf | archivedate=2009-11-28 | url-status=dead }}</ref> ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಒಳಾಂಗಣ ಖರೀದಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು(ಶಾಪಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್) ಇವೆಯಲ್ಲದೇ, ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳೆಂದರೆ, ಮೆರಿಯನ್ ಸೆಂಟರ್, ಲೀಡ್ಸ್ ಶಾಪಿಂಗ್ ಪ್ಲಾಝಾ, ಸೈಂಟ್ ಜಾನ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್, ಹೆಡ್ರೋ ಸೆಂಟರ್, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಕ್ವಾರ್ಟರ್, ದಿ ಲೈಟ್ ಮತ್ತು ಕಾರ್ನ್ ಎಕ್ಸ್ಚೇಂಜ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗಿವೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಸಂಘಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲಮಹಡಿ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1,000 ರೀಟೇಲ್ ಅಂಗಡಿಗಳಿವೆ{{convert|2264100|sqft}}.<ref name="econ_leeds"/> 40,000 ಜನರು ಲೀಡ್ಸ್ ರೀಟೇಲಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಲ್ಲದೇ, ಶೇಕಡಾ 75% ರಷ್ಟು ಜನರು ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ಗಿಂತ ಹೊರತಾಗಿ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಅನೇಕ ಖರೀದಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಇತರ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇದು ಬಾರೋ ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದು ಈ ನಗರವು 1974 ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಣಗೊಂಡಿವೆ.<ref>{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=245}}</ref> ಕಛೇರಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಕೂಡ ರೂಢಿಗತವಾಗಿ ಒಳಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯಲ್ಲದೇ,ಅವುಗಳನ್ನು ಐರ್ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಟ್ಟು{{convert|11000000|sqft}} ಸ್ಥಳಾವಕಾಶಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="econ_leeds"/> 1999 ರಿಂದ 2008 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿ £2.5 ಪೌಂಡ್ ಬಿಲಿಯನ್‌ಗಳಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ ಆಸ್ತಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ £711 ಮಿಲಿಯನ್ ಪೌಂಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ಕಚೇರಿ ಮೂಲಗಳಿಂದ, £265 ಮಿಲಿಯನ್ ಪೌಂಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ರೀಟೇಲ್ ಮೂಲಗಳಿಂದ, £389 ಮಿಲಿಯನ್ ಪೌಂಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ವಿಶ್ರಾಂತಿಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ(ಮನರಂಜನೆ) ವ್ಯಯಿಸಿದ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಮತ್ತು £794 ಮಿಲಿಯನ್ ಪೌಂಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ವಸತಿಮೂಲಗಳಿಂದ ಆದಾಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿತರಣೆಯಿಂದ £26 ಮಿಲಿಯನ್ನಷ್ಟು ಹೊಸ ಆಸ್ತಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೆಲಸದಿಂದ ಆದಾಯ ಗಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಲ್ಲಿ 130,100 ಉದ್ಯೋಗಗಳಿದ್ದು, 31% ಶೇಕಡದಷ್ಟು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ನೌಕರಿಗಳು ಈ ವಿಸ್ತೃತ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. 2007, ರಲ್ಲಿ 47,500 ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ, 42,300 ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು 19,500 ಉದ್ಯೋಗಗಳು ರೀಟೇಲ್ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಲ್ಲಿ 43% ಶೇಕಡಾದಷ್ಟು ಹಣಕಾಸು ವಲಯದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ಜನರು ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿರುವ 44% ಶೇಕಡದಷ್ಟು ಜನರು ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ಗಿಂತ ಸುಮಾರು ಒಂಭತ್ತು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗಳಿಗಿಂತಲೂ ದೂರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="econ_leeds"/> ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಆರ್ಥಿಕ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದು, ಲೀಡ್ಸ್ 2009ರಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂನಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ 8ನೇ ನಗರವಾಗಿದೆಯಲ್ಲದೇ,<ref>{{Cite web|title=Top 20 Most visited English Cities and Towns in 2009 by UK Residents|url=http://www.enjoyengland.com/Images/top%20towns%202009_tcm21-190501.pdf|accessdate=2010-09-07|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref> ಸಾಗರೋತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರು<ref>{{Cite web|title=Top 20 Most Popular UK Cities for International Visiteors|url=http://gouk.about.com/od/getawaysandshorthops/qt/top20.htm|accessdate=2010-09-07|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}|archive-date=2010-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204022854/http://gouk.about.com/od/getawaysandshorthops/qt/top20.htm|url-status=dead}}</ref> ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ 13ನೇ ನಗರವಾಗಿದೆ. 2011ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ನಗರಗಳಿಗಾಗಿನ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಸಿಟೀಸ್ ಕೇಂದ್ರವು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ವರದಿಯಲ್ಲಿ “ನೋಡಲೇ ಬೇಕಾದ ನಗರಗಳು“ ಎಂಬ ಪೈಕಿ ಐದು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವೂ ಒಂದು ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/cities-outlook-2011-annual-index-reveals-uk-cities-best-placed-to-create-jobs-and-drive-economic-recovery.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725152252/http://www.centreforcities.org/cities-outlook-2011-annual-index-reveals-uk-cities-best-placed-to-create-jobs-and-drive-economic-recovery.html |url-status=dead }}</ref> ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಲೀಡ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರು ಕೂಡ ಪ್ರತಿ ವಾರಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ £471 ಆದಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮೂಲಕ ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Earnings%20Cities%20Outlook%202011.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428035956/http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Earnings%20Cities%20Outlook%202011.pdf |url-status=dead }}</ref> 30.9% ಶೇಕಡ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವ ನಾಗರಿಕರು NVQ4+ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವುದಕ್ಕೆ <ref>{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20High%20level%20quals%20Cities%20Outlook%202011.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428072656/http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20high%20level%20quals%20Cities%20Outlook%202011.pdf |url-status=dead }}</ref> ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದನೇ ಸ್ಥಾನ, 2010 ರಲ್ಲಿ 70.4% ಶೇಕಡ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಮೂಲಕ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಈ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯೋಗ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದುವಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಸ್ಟಲ್ನೊಂದಿಗೆ ನಿಲ್ಲುವ ಏಕೈಕ ನಗರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Employment%20rate%20Cities%20Outlook%202011.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304032933/http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Employment%20rate%20Cities%20Outlook%202011.pdf |url-status=dead }}</ref> ಲಿವರ್ಪೂಲ್ನ -£192 ಮತ್ತು ಗ್ಲಾಸ್ಗೋದ<ref name="centreforcities.org">{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Welfare%20cuts%20Cities%20Outlook%202011.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428073250/http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Welfare%20cuts%20Cities%20Outlook%202011.pdf |url-status=dead }}</ref> -£175 ರ ಪ್ರಮಾಣದ ತಲಾ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ತುಲನೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ನಿರೀಕ್ಷಿತ ತಲಾ ಆದಾಯ -£125 ಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ದರ ಕ್ಷೀಣತೆಯೊಂದಿಗೆ 2014/2015 ರ ಅವಧಿಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ದರ ಕ್ಷೀಣತೆಯಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref name="centreforcities.org"/> == ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Leeds Civic Hall.jpg|right|thumb|alt=A pedestrian square in sunny weather. At the rear is a large neo-Georgian building of Portland stone. It has a giant portico with four Corinthian columns and a pediment. On the ground floor, there are three entrance doors under the portico and two windows on either side of it. All the doors and windows have Gibbs surrounds and pediments. The window pediments are normal, while those over the doors are segmental. The first floor has seven plain windows, three of them behind the portico, and all of them larger than those on the ground floor. On either side of the building are two tall towers in Wren style with elaborate columned pavilions surmounted by smaller pedimented ones, and on top of each is an obelisk surmounted by a golden owl. In front of the building on each side there are similar obelisks and owls, and prominent gold clocks are attached to the sides of the building at second-floor level. In the background on both sides are tall modern buildings.|ಮಿಲೆನಿಯಮ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿವಿಕ್ ಹಾಲ್]] ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ವಿವಿಧ ಸ್ವರೂಪದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಡ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ನೈಸರ್ಗಿಕ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿರುವ ಅಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ ಓಟ್ಲೇ ಚೆವಿನ್ನ ಗ್ರಿಟ್ಸ್ಟೋನ್ ಔಟ್ ಕ್ರಾಪ್ ಮತ್ತು ಫೈರ್ಬರ್ನ್ ಇಂಗ್ಸ್ ಆರ್ ಎಸ್ ಪಿ ಬಿ ರಿಸರ್ವ್ /ರಕ್ಷಿತೋದ್ಯಾನವೂ ಸೇರಿದೆ. ನಗರದ ರೌಂಧೇಯ್ ಮತ್ತು ಟೆಂಪಲ್ ನ್ಯೂಸಾಮ್ನಲ್ಲಿ ರುವ ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಸ್ಥಳೀಯ ತೆರಿಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಿಂದ ತಾನೇ ಉಸ್ತುವಾರಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತಲ್ಲದೇ ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಲೀಡ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ನ ಮುಕ್ತ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶಗಳಾದ ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್, ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಸ್ಕ್ವೇರ್, ಪಾರ್ಕ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ಮತ್ತು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್ಗಳ ಬಳಕೆಗೂ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಸಿಟಿಯ ಕೊನೆಯ ವೀಕ್ಷಣಾ ತಾಣವೆಂದರೆ, ವಾರ್ ಮೆಮೋರಿಯಲ್: ಈ ನಗರದ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ 42 ಇತರ ವಾರ್ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ಗಳಿವೆಯಲ್ಲದೇ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಗಳೂ ಕೂಡ ಇವೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/Leisure_and_culture/Local_history_and_heritage/Memorial__maintenance.aspx|title=War memorials|work=Leeds City Council|accessdate=2009-11-06|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927103152/http://www.leeds.gov.uk/Leisure_and_culture/Local_history_and_heritage/Memorial__maintenance.aspx|archivedate=2011-09-27}}</ref> ಮೂಲಭೂತ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಮೂಲ ಗಗನಚುಂಬಿ ಸೌಧಗಳೆಂದರೆ, ಮೋರ್ಲೇ ಟೌನ್ ಹಾಲ್, ಲೀಡ್ಸ್ನಲ್ಲಿರುವ ಮೂರು ಕಟ್ಟಡಗಳೆಂದರೆ, ಲೀಡ್ಸ್ ಟೌನ್ ಹಾಲ್, ಕಾರ್ನ್ ಎಕ್ಸ್ಚೇಂಜ್ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಿ ಕಥ್ಬೆರ್ಟ್ ಬ್ರಾಡ್ರಿಕ್ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಸ್ಕೈಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಶ್ವೇತ ಭವನಗಳೆಂದರೆ, ಪಾರ್ಕಿನ್ಸನ್ ಲೀಡ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅವಳಿ ಶೃಂಗತುದಿಗಳಲ್ಲಿ<ref> {{Cite web |url=http://www.leodis.net/display.aspx?resourceIdentifier=20031021_1594179&DISPLAY=FULL |title=Leodis – a photographic archive of Leeds – Display |publisher=Leeds City Council. Leodis |accessdate=2009-11-06 }} </ref> ಸುವರ್ಣ ಗೂಬೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಗೊಂಡ ಸಿವಿಕ್ ಹಾಲ್ ಇದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಆರ್ಮ್ಲೇ ಮಿಲ್ಸ್, ಟವರ್ ವರ್ಕ್ಸ್ಗಳು ಮುಕ್ತ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಈಜಿಪ್ಟಿಯನ್ ವಿನ್ಯಾಸದ ಟವರ್ಗಳಾದರೆ, ದೇವಾಲಯಗಳ ಶಿಲ್ಪಕೆಲಸಗಳು ಸಿಟಿಯ ಹಿಂದಿನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಕಿರ್ಕಿಸ್ಟಾಲ್ ಅಬ್ಬಿಯ ಪಾಳು ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಪಾಳು ಅವಶೇಷಗಳು ಸಿಸ್ಟರ್ಸಿಯನ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಭವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚರ್ಚ್ಗಳೆಂದರೆ, ಲೀಡ್ಸ್ ಪ್ಯಾರಿಶ್ ಚರ್ಚ್, ಸೈಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್ಸ್ ಚರ್ಚ್, ಮತ್ತು ಲೀಡ್ಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಮತ್ತು ಆåಡೆಲ್ ನ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಸೈಂಟ್ ಜಾನ್ ಬ್ಯಾಪಿಸ್ಟ್, ಮತ್ತು ಕ್ವಾಯ್ಟೆರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ [[ಬಾರ್ಡ್ಸೇ]] ಪ್ಯಾರಿಶ್ ಚರ್ಚ್ ಇವುಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ಟವರ್ ಆಫ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ವಾಟರ್ ಪ್ಲೇಸ್ನ್ನು ''ಡೇಲೆಕ್'' ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುವುದಲ್ಲದೇ, ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಕಚೇರಿ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆಯಲ್ಲದೇ, ಆ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವೂ ಕೂಡ ಆಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಮೈಲುಗಟ್ಟಲೇ ದೂರದಿಂದ<ref>{{Cite web |url=http://www.skyscrapernews.com/buildings.php?id=734 |title=Bridgewater Place, Leeds – Building #734 |publisher=skyscrapernews.com |accessdate=2009-11-05 |archive-date=2010-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100204071723/http://skyscrapernews.com/buildings.php?id=734 |url-status=dead }}</ref> ಕೂಡ ಕಾಣಬಹುದು. ಇತರ ಕಟ್ಟಡ ಸಮುಚ್ಛಯ ಗೋಪುರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದುದೆಂದರೆ, ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಿಂದ ಉತ್ತರಭಾಗಕ್ಕಿರುವ 37 ಮಹಡಿಗಳಿರುವ ಸ್ಕೈ ಪ್ಲಾಝಾವು ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಗೋಪುರವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಬ್ರಿಡ್ಜ್ವಾಟರ್ ಪ್ಲೇಸ್ಗಿಂತಲೂ {{convert|105|m|ft}} ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಾಂಡ್ ರೋಡ್ (ಫುಟ್ಬಾಲ್) ಮತ್ತು ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ (ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮತ್ತು ರಗ್ಬಿ) ಇವೆರಡು ಕ್ರೀಡಾಪ್ರೇಮಿಗಳಿಗೆ ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ವೈಟ್ ರೋಸ್ ಸೆಂಟರ್ ಇದು ಕೂಡ ಒಂದು ರೀಟೇಲ್ ಔಟ್ಲೆಟ್/ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:LeedsSouth Panorama1a.jpg|thumb|1000px|center|alt=A panoramic view of a number of mainly modern high-rise buildings, some not yet complete, with, in the background, rising ground with suburban buildings and parks. The towers of some older buildings can be made out in the left foreground.|ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಿಂದ ಕಾಣಿಸುವ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಆಕಾಶದ ಅಂಚು]] == ಸಾರಿಗೆ == {{Main|Transport in Leeds}} ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು A62, A63, A64, A65 ಹಾಗೂ A660 ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ A58 ಮತ್ತು A61 ರಸ್ತೆಗಳು ಕೂಡಾ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. M1 ಹಾಗೂ M62 ರಸ್ತೆಗಳು ಇದರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ A1(M) ಪೂರ್ವದಿಂದ ಹಾಯ್ದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಒಂದು ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಇದೆ; ರೇಡಿಯಲ್ M621 ರಸ್ತೆಯು ಸಂಚಾರವನ್ನು M62 ಮತ್ತು M1ನಿಂದ ಲೀಡ್ಸ್ ಕೇಂದ್ರಭಾಗದವರೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಒಳ ವರ್ತುಲ ರಸ್ತೆ ಹಾಗೂ ಒಂದು ಹೊರ ವರ್ತುಲ ರಸ್ತೆಗಳು ಕೂಡಾ ಇವೆ. ನಗರದ ಕೇಂದ್ರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ<ref>{{Cite web |url=http://www.leedsliveitloveit.com/downloads/maps/leeds_city_centre_map.pdf |title=ಲೀಡ್ಸ್, ಲೀವ್ ಇಟ್, ಲವ್ ಇಟ್ > ವಿಸಿಟರ್ಸ್ > ಪೇಜ್ ಲೋಡ್ ಎರರ್ |access-date=2011-02-27 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325152134/http://www.leedsliveitloveit.com/downloads/maps/leeds_city_centre_map.pdf |url-status=dead }}</ref> ಕಾಲುದಾರಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಬಲಭಾಗದಿಂದ ಸುತ್ತುಹಾಕುವಂತಹ ರಸ್ತೆಗಳಿಂದಾಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Overview of Leeds City railway station 04.jpg|thumb|alt=The interior of a large modern railway-station with a curved roof and skylights. An Inter-City train is at Platform 9c to the right and a local train is at one of the platforms on the far left. In between, three empty tracks with crossovers can be seen between the curved platforms 11 and 12, both of which have low modern buildings for passenger use and gantries for signals and overhead cables. A footbridge with escalators can be seen at the far end of the station, and some of the platforms extend further outside the overall roof.|2002ರಲ್ಲಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಲೀಡ್ಸ್ ರೈಲ್ವೇ ಸ್ಟೇಷನ್]] [[ಚಿತ್ರ:Leeds Bradford International Airport terminal, left.jpg|thumb|right|alt=The frontage, consisting mainly three rows of glass panes, of a long building. Above the glass is a concrete section containing the words "Leeds Bradford International Airport" in capitals and, to the right, an aeroplane symbol. Beyond this, the concrete section continues diagonally downwards to the ground. To the left of this support is an entrance which cuts into six panes of the two lower rows of glass panels, and some passengers pulling suitcases are entering the building. Two smaller entrances to the left replace four of the ground-level panels. In front of these are railings. In the foreground are roads, pedestrian walkways, bollards and five large free-standing box-shaped objects.|ಲೀಡ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್.]] ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮೆಟ್ರೋವು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವ್ರುದ್ಡಿಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ,<ref>{{Cite web|url=http://www.wymetro.com/aboutmetro/whatwedo/WhatisMetro.htm|title=What is Metro|publisher=Wymetro.com|date=|accessdate=2009-02-10|archive-date=2012-12-09|archive-url=https://archive.is/20121209092007/http://www.wymetro.com/aboutmetro/whatwedo/WhatisMetro.htm|url-status=dead}}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್ಷೈರ್ ಮೆಟ್ರೋ <ref>{{Cite web |url=http://www.leedstravel.info/ |title=Leeds Travel Info |date= |accessdate=2009-02-10 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006145749/http://www.leedstravel.info/ |url-status=dead }}</ref> ಸೇವೆಗಳ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್‌ ನಗರದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೆಂದರೆ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡುವವರು ಫರ್ಸ್ಟ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಅರೈವಾ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಉಚಿತ ಬಸ್ ಸೇವೆ ಕೂಡಾ ಇದೆ, ಇದು ಫ್ರೀಸಿಟಿ ಬಸ್ ಸರ್ವಿಸ್. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣವು ಡಯರ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗೂ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ ನಗರಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸೇವೆಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಸೇವೆ ನೀಡುವುದು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಕೋಚ್ ಸರ್ವಿಸಸ್. ನಗರದ ಹೊರಭಾಗಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಸೇವೆ ಪೂರೈಸುವ ಬಸ್‌ಗಳು ಫರ್ಸ್ಟ್‌ಬಸ್ ಮತ್ತು ಅರೈವಾ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್. ಹಾರೊಗೇಟ್ ಮತ್ತು ರಿಪನ್ಗೆ ಹಾರೊಗೇಟ್ & ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿಪ್ಲೇ, ಬಿಂಗ್ಲೇ ಹಾಗೂ ಕೀಲೇಗೆ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುವುದು ಕೀಲೇ & ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್. ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕೋಸ್ಟ್‌ಲೈನರ್ ಸೇವೆಯು ಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಮಾಲ್ಟನ್ ಮೂಲಕ ಬ್ರೈಡ್ಲಿಂಗ್ಟನ್, ಫೈಲೇ, ಸ್ಕಾರ್ಬಾರೋ ಮತ್ತು ವಿಟ್ಬೈಗಳಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪಿಸಿದೆ. ಸ್ಟೇಜ್‌ಕೋಚ್ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಗೂಲೆ ಮುಖಾಂತರ ಹಲ್ಗೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂ ಸ್ಟೇಷನ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಲೀಡ್ಸ್ ರೈಲ್ವೇ ಸ್ಟೇಷನ್ನಲ್ಲಿ, ನಾರ್ಥರನ್ ರೈಲ್ನಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಮೆಟ್ರೋಟ್ರೈನ್‌ಗಲು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಲಂಡನ್ ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಟೇಷನ್‌ಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಜನಸಂದಣಿ ಇರುವಂತಹ ಸ್ಟೇಷನ್ ಇದಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಸುಮಾರು 900 ರೈಲುಗಳಲ್ಲಿ 50,000 ಜನರು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.rail-reg.gov.uk/server/show/nav.1529 |title=Station usage – : Office of Rail Regulation |publisher=Rail-reg.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archive-date=2012-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704101059/http://www.rail-reg.gov.uk/server/show/nav.1529 |url-status=dead }}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಲ್ಲದೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಗೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಇದು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಟೇಷನ್‌ನಲ್ಲಿ 17 ಪ್ಲ್ಯಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳು ಇವೆ, ಲಂಡನ್ ಹೊರತು ಪಡಿಸಿದರೆ ಇದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.information-britain.co.uk/county97/townguideLeeds/ |title=A guide to Leeds. Leeds facilities, schools, general information, West Yorkshire |publisher=Information-britain.co.uk |date= |accessdate=2008-10-14}}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಈಡನ್ನಿನಲ್ಲಿದೆ , {{convert|10|mi|km}}ನಿಂದ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ನ ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗಕ್ಕಿದೆ, ಹಾಗೂ ಯೂರೋಪ್‌ನಿಂದ [[ಈಜಿಪ್ಟ್]], [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] ಹಾಗೂ [[ಟರ್ಕಿ]]ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವದ ಇತರೆ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಲಂಡನ್ ಗ್ಯಾಟ್ವಿಕ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್, ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಡಿ ಗಾಲ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಆಮ್‌ಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್ ಸ್ಕಿಫೋಲ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಇವೆ.ಲೀಡ್ಸ್‌ನಿಂದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ಗೆ ನೇರ ರೈಲ್ವೇ ಸೇವೆ ಕೂಡಾ ಇದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ {{convert|40|mi|km}} ರಾಬಿನ್ ಹುಡ್ ಏ‌ರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಡಾನ್ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್ ಶೆಫೀಲ್ಡ್ ಇದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ರಸ್ತೆ, ರೈಲ್ವೇ ಹಾಗೂ ಕೋಚ್‌ಗಳಿಂದ ಹಲ್ಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಒಂದು ಘಂಟೆಯ ದಾರಿ, ಪಿ&amp;ಒ ಫೆರ್ರೀಸ್ನಿಂದ ನಡೆಸಲಾಗುವ ಫೆರ್ರಿ ಸರ್ವಿಸಸ್‌ನಿಂದ ರೋಟರ್ಡ್ಯಾಮ್ ಮತ್ತು ಝೀಬ್ರಗ್ಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಬಹುದು. === ನಡಿಗೆ ಮಾರ್ಗಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Leedscountryway.jpg|thumb|alt=A close-up view of a large wooden post with a pointed top. Affixed to this is a panel containing a yellow outline of an owl and the letters "LCW". Attached to the post are two rusty metal rails to the left and part of a wooden fence with barbed-wire to the right. In the background are several fields, with a low hill far left. To the right is a nearby tree and there is a larger one some distance behind it.|ಲೀಡ್ಸ್ ದೇಶದ ಮಾರ್ಗ ವೇಮಾರ್ಕ್]] ಲೀಡ್ಸ್ ಕಂಟ್ರೀ ವೇ ಇದು ಸಿಟಿಯಿಂದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಗಡಿರೇಖೆಯ ಮೂಲಕ ವರ್ತುಲವಾಗಿ ನಡೆದುಹೋಗುವ{{convert|62|mi|km}} ದಾರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸಿಟಿ ಸ್ಕ್ವೇರ್ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚು{{convert|7|mi|km|0}} ದೂರವಿಲ್ಲ. ಮೀನ್ವುಡ್ ವ್ಯಾಲಿ ಟ್ರೈಲ್ ವುಡ್ಹೌಸ್ ಮೂರ್ನೊಂದಿಗೆ ಮೀನ್ವುಡ್ ಬೆಕ್‌ನಿಂದ ಗೋಲ್ಡನ್ ಏಕರ್ ಪಾರ್ಕ್ನವರೆಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ನ ಡೇಲ್ಸ್ ವೇ ಬಡಾವಣೆಯು ಮೀನ್ವುಡ್ ವ್ಯಾಲಿ ಟ್ರೈಲ್ಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಅದು ವಿಭಾಗವಾಗುವ ಮೊದಲು ಇಲ್ಕ್ಲೇ ಮತ್ತು ವಿಂಡರ್ಮೇರ್ನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ನಡಿಗೆಗಾರರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೈಕಲ್ ಸವಾರರಿಗಾಗಿ(ಸೈಕ್ಲಿಸ್ಟ್ಗಳಿಗಾಗಿ) ಲೀಡ್ಸ್ನ ಉತ್ತರ ವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಪೆನ್ನಿನ್ ಟ್ರೈಯಲ್ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಲೀಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಲಿವರ್ಪೂಲ್ ಕೆನಾಲ್(ಕಾಲುವೆ) ಇನ್ನೊಂದು ನಡಿಗೆಯ ಸ್ಥಳ ಕೂಡ ನಗರದ ಜನರ ವಿಹಾರ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ, ಲೀಡ್ಸ್ನಗರದ ನಗರ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಹಾರ ಸ್ಥಳಗಳು ಇವೆಯಲ್ಲದೇ, ರಾå౦ಬ್ಲರ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್, YHA, ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಹಾರ ಸಂಘಗಳು ಅನೇಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಡಿಗೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತವೆ. ರ್ಯಾಂಬ್ಲರ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದೊಳಗಡೆ ಮತ್ತು ಅದರಸುತ್ತಮುತ್ತ ತಿರುಗಾಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.ramblersyorkshire.org/publications.html |title=RA website with walking booklets |access-date=2011-02-27 |archive-date=2010-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100227074159/http://www.ramblersyorkshire.org/publications.html |url-status=dead }}</ref> == ಶಿಕ್ಷಣ == === ಶಾಲೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Leeds Metropolitan University.jpg|thumb|alt=A road-junction with traffic-lights, traffic queuing uphill and lamp-standards with pairs of lights. In the foreground on the right is part of a flower-bed, and behind it, uphill in the distance, is a multi-storey car-park. On the left is a complex of four twentieth-century buildings flanked by a number of roadside trees: at the front is a three-storey building with bands of windows and some light brown stone cladding, while behind it to the right is a much taller end-on block in the same style; to the left of this block, an older building of the same height with alternate bands of concrete and windows; further up the road, a more recent lower-rise sleek white building.|ಲೀಡ್ಸ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ]] 2001ರ ಜನಗಣತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು 183,000 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಇವರೆಲ್ಲರೂ 0–19 ವರ್ಷ ವಯೋಮಾನದವರಾಗಿದ್ದು, ಅವರಲ್ಲಿ 110,000 ಮಕ್ಕಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=148}}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಎಜುಕೇಷನ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಕಂಪನಿಯು 2008 ರಲ್ಲಿ 220 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು, 39 ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು, ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ 6 ವಿಶೇಷ ಕಲಿಕಾಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.educationleeds.co.uk/documents/viewdoc.aspx?cid=16632|title=School Population Tables 2008.pdf|publisher=Education Leeds|accessdate=2009-11-01|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927175354/http://www.educationleeds.co.uk/documents/viewdoc.aspx?cid=16632|url-status=dead}}</ref> ಭವಿಷ್ಯದ ಮುಂದಿನ ಉಪಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಟ್ಟಡದ ಶಾಲೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅಂದರೆ, 13 ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಅತೀ ಸುಧಾರಿತ, ಇ- ಸ್ನೇಹಿ ಶಾಲೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಲೀಡ್ಸ್, £260 ಮಿಲಿಯನ್ ಪೌಂಡ್ಗಳಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಕಾದಿರಿಸಿದೆ. ಇಂತಹ ಮೊದಲ ಮೂರು ಶಾಲೆಗಳೆಂದರೆ, ಆಲ್ಲರ್ಟನ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್, ಪುಡ್ಸೇ ಗ್ರೇಂಜ್ಫೀಲ್ಡ್ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ರೊಡಿಲ್ಲಿಯನ್ ಶಾಲೆ ಆಗಿದ್ದು ಇದು 2008 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ನಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.educationleeds.co.uk/bsf/bsfinleeds.html |title=Building Schools for the Future – BSF in Leeds |publisher=www.educationleeds.co.uk |accessdate=2009-04-21 |last= |first= |archive-date=2008-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511193639/http://www.educationleeds.co.uk/bsf/bsfinleeds.html |url-status=dead }}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಜನನ ಪ್ರಮಾಣ ಕುಸಿತವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದು, ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ನಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಾಕರಣ(ಗ್ರಾಮರ್) ಶಾಲೆಯು ನಗರದ ಅತೀ ಪುರಾತನ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದರೊಂದಿಗೆ 1552 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ [[ಲೀಡ್ಸ್ ವ್ಯಾಕರಣ ಶಾಲೆ]] ಮತ್ತು 1857 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ [[ಲೀಡ್ಸ್ ಬಾಲಕಿಯರ ಹೈಸ್ಕೂಲ್]] ವಿಲೀನಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ 2005 ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಲೀಡ್ಸ್ನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಯೆಹೂದಿ<ref>{{Cite web|url=http://www.ofsted.gov.uk/oxedu_providers/full/(urn)/108110|title=Leeds Menorah School|work=Ofsted|accessdate=2009-11-01}}</ref> ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ<ref>{{Cite web|url=http://www.ofsted.gov.uk/oxedu_providers/full/(urn)/130274|title=New Horizons School|work=Ofsted|accessdate=2009-11-01}}</ref> ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಧರ್ಮೀಯ/ಪಂಥೀಯ ಶಾಲೆಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. === ನಂತರದ ಹಾಗೂ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ === {{Merge from|Higher Education in Leeds|date=November 2009}} [[ಚಿತ್ರ:Leeds University.jpg|thumb|right|ಪಾರ್ಕಿನ್ಸನ್ ಕಟ್ಟಡ, ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್]] ನಂತರದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್ (2009ರಲ್ಲಿ ವಿಲೀನತೆಯಿಂದಾದ ಈ ಕಾಲೇಜು ಸುಮಾರು 60,000ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ), ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್, ಮೋರ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಜೋಸೆಫ್ ಪ್ರೀಸ್ಟ್ಲೆ ಕಾಲೇಜ್ ಹಾಗೂ ನೊಟ್ರೆ ಡೇಮ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಸಿಕ್ಸ್ತ್ ಫಾರ್ಮ್ ಕಾಲೇಜ್. ನಗರವು ಎರಡು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಮೊದಲನೆಯದು ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್ 1904ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದ್ದು 1874ರಲ್ಲಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕಾಲೇಜ್ ಹಾಗೂ 1831ರ ಲೀಡ್ಸ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಸಿನ್‌ಗಳಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು, ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು ಲೀಡ್ಸ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯು 1992ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವಾಯಿತು ಆದರೆ 1824ರ ಮೆಕಾನಿಕ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಇದರ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಸುಮಾರು 31,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ 21,500 ಜನರು ಪೂರ್ಣ ಅವಧಿಯ ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ,<ref>{{Cite web|url=http://www.ucas.ac.uk/instit/i/l23.html|title=University of Leeds|work=UCAS|accessdate=2009-03-05|archive-date=2008-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080610123654/http://www.ucas.ac.uk/instit/i/l23.html|url-status=dead}}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯು ಒಟ್ಟು 52,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಅದರಲ್ಲಿ 12,000 ಪೂರ್ಣ ಅವಧಿಯ ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ 2,100 ಪೂರ್ಣ ಅವಧಿಯ ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರ ಶಿಕ್ಷಣ ಎಚ್‌ಎನ್‌ಡಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web | url=http://www.ucas.ac.uk/instit/i/l27.html | title=LeedsMetropolitan University | work=UCAS | accessdate=2009-03-05 | archive-date=2008-06-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080609104556/http://www.ucas.ac.uk/instit/i/l27.html | url-status=dead }}</ref> ಇತರೆ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳು: 3,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಲೀಡ್ಸ್ ಟ್ರಿನಿಟಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜು,<ref>{{Cite web|url=http://www.leedstrinity.ac.uk/ABOUTUS/Pages/default.aspx|title=About us|work=Leeds Trinity University Colllege|accessdate=2009-09-28|archive-date=2009-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090925081903/http://www.leedstrinity.ac.uk/aboutus/Pages/default.aspx|url-status=dead}}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್, ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಹಾಗೂ ನಾರ್ಥರನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಕಂಟೆಂಪೊರರಿ ಡ್ಯಾನ್ಸ್. ''ದಿ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್'' ವಾರ್ತಾಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ವರದಿ ಪ್ರಕಾರ ನಗರವು ಯುಕೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು.<ref name="cug">[http://www.thecompleteuniversityguide.co.uk/single.htm?ipg=6537 ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ]</ref> ಲೀಡ್ಸ್ 250,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಇದು ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=149}}</ref> == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == === ಮಾಧ್ಯಮ === {{See also|Category:Television shows set in Leeds|Category:Films set in Leeds}} [[ಚಿತ್ರ:BBC Yorkshire.jpg|thumb|150px|alt=A quirky modern five-storey building with a large sign saying "BBC Yorkshire" in black above the second-floor windows on the white-fronted facade of the lower four floors can be seen on the far side of a dual-carriageway road with a barrier along the central reservation. At right-angles to the right of the building is a tall blue slab with the letters "BBC" in white at the top. The left side of the building is mostly brick-red with a few windows, but above it is a light blue windowless section. The roof above this and the grey fifth floor of the frontage curves gently down to the rear. A lone car is driving from left to right along the road; between it and the building, temporary boards have been erected in front of a building to the left. In the top left-hand corner of the picture, part of a tall many-windowed building can be seen.|ಬಿಬಿಸಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಗಳು]] ಜಾನ್‌ಸ್ಟನ್ ಪ್ರೆಸ್ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ ಒಡೆತನದ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪೋಸ್ಟ್ ನ್ಯೂಸ್‌ಪೇಪರ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದು ''ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪೋಸ್ಟ್'' ಎಂಬ ಮುಂಜಾನೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ''ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಈವಿನಿಂಗ್ ಪೋಸ್ಟ್'' (ವೈಇಪಿ) ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಸಂಜೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ವೈಇಪಿಯು ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಹೊಂದಿದ್ದು ಇದು ಸಮುದಾಯ ಪುಟಗಳ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ನಗರದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳತ್ತ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web | title=Local pages | author=Yorkshire Evening Post | url=http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/custompages/CustomPage.aspx?pageID=71724 | accessdate=2008-04-28 | archive-date=2008-04-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080410071457/http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/custompages/CustomPage.aspx?pageID=71724 | url-status=dead }}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯ ಈಶಾನ್ಯ ವಿಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಂತಹ ''ವೆದರ್‌ಬೈ ನ್ಯೂಸ್'', ಹಾಗೂ ಇಲ್ಕ್ಲೇಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವಂತಹ ''ವಾರ್‌ಫೆಡಲ್ &amp; ಏರೆಡೇಲ್ ಅಬ್ಸರ್ವರ್'' ಪತ್ರಿಕೆಯು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡೂ ಸಹ ವಾರಪತ್ರಿಕೆಗಳಾಗಿವೆ. ಎರಡೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಿಂದ ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ ''ಲೀಡ್ಸ್ ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್'' ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯಿಂದ ಮಾಸಿಕ ಪತ್ರಿಕೆ ''ದಿ ಮೆಟ್''. 1997ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ''ದಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಗೈಡ್'' ಪಾಕ್ಷಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ ಪೋಸ್ಟ್ ನ್ಯೂಸ್‌ಪೇಪರ್ಸ್‌ನಿಂದ ''ಲೀಡ್ಸ್ ವೀಕ್ಲಿ ನ್ಯೂಸ್'' ಎಂಬುದಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಬೌಗೋಳಿಕ ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಇದು ಪುಕ್ಕಟೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಾಗಿವೆ ಇವನ್ನು ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗಗಳ ಮನೆಗಳಿಗೆ ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ,<ref>{{Cite web|url=http://www.britishpapers.co.uk/england-yorks/leeds-weekly-news/|title=Leeds Weekly News|work=British Newspapers Online|accessdate=2009-10-29}}</ref> ಹಾಗೂ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಆವೃತ್ತಿ ''ಮೆಟ್ರೋ'' ವನ್ನು ಬಸ್ಸುಗಳು ಹಾಗೂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ದೂರದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಇವೆ; ಬಿಬಿಸಿ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಹಾಗೂ ಐಟಿವಿ ಎರಡೂ ಸಹ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಆಗಿದ್ದ ಐಟಿವಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕಿರ್ಕ್‌ಸ್ಟಾಲ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ದಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಸ್ನಿಂದ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಲವಾರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಂಪನಿಗಳು ಇವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ 1978ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಲಾಭಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಕೆಲಸ ಮಾಡದ ಕೋಆಪರೇಟಿವ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಅನಿಮೇಶನ್ ವರ್ಕ್‌ಶಾಪ್; ಕಮ್ಯುನಿಟಿ ವೀಡಿಯೊ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವಂತಹ ವೇರಾ ಮೀಡಿಯಾ ಹಾಗೂ ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣ ವಾಣಿಜ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಂಪನಿಗಳು. ಬಿಬಿಸಿ ರೇಡಿಯೋ ಲೀಡ್ಸ್, ರೇಡಿಯೋ ಏರ್, ಮ್ಯಾಜಿಕ್ 828, ಗ್ಯಾಲಕ್ಸಿ ಯಾರ್ಕ್‌‌ಷೈರ್, ರಿಯಲ್ ರೇಡಿಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು ನಗರದಿಂದ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತವೆ. LSRfm.com ಇದು ಲೀಡ್ಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಯೂನಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿದೆ, ಹಾಗೂ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ನಗರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ಇದು ಪ್ರಸಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸಮುದಾಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸ್ಥಳೀಯ ರೇಡಿಯೋ ಸ್ಟೇಷನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಅವೆಂದರೆ ಈಸ್ಟ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಎಫ್‌ಎಮ್ ಹಾಗೂ ವೆದರ್ಬೈ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಟೆಂಪೋ ಎಫ್‌ಎಮ್. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಖಾಸಗಿ ಒಡೆತನದ ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಸ್ವಯಂ ಸೇವಕರಿಂಡ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಕೇಂದ್ರ [http://www.leedstelevision.co.uk/ ಲೀಡ್ಸ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202100125/http://www.leedstelevision.co.uk/ |date=2011-02-02 }} ಹಾಗೂ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ವೃತ್ತಿಪರರು ಸಹಾಯ ಹಸ್ತ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.{{Citation needed|date=September 2010}} === ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Leeds-city-museum.jpg|thumb|alt=A queue of people at the edge of a pedestrianised square stretches uphill across the scene from right to left, then doubles back up another slope to the double-arched entrance at the centre of a large mid-nineteenth-century stone building. This also has steps leading up to the entrance with four ornamental street-lamps in front. On either side of the entrance are giant pilasters, two more of which can be seen, surmounted by urns, at the building's corners. There are six large windows with shell tympanums and scroll-effect balcony rails between the entrance and the corners on each side, with five small circular windows above and between the tympanums. Below on each side are basement windows, those on the left obscured because of the sloping site. Above the entrance is a large arch and above that, in gold lettering, is "Leeds City Museum". Higher up is another gold inscription, "Leeds Institute". Above this is another, larger, tympanum with sculpture, set in a pediment with urns on either side. Behind is a mansard roof.|ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]] [[ಚಿತ್ರ:Thackray Museum.jpg|thumb|alt=A long mid-Victorian Jacobethan-style building of red brick can be seen beyond a wide entrance with open metal gates and adjacent railings. A car is about to go through the entry barrier. The building has three storeys with, in the centre, a large round-headed window occupying the two storeys over the entrance and a tower above with turrets at the corners. On either side of the tower, bay windows project forward on all three floors, and parapets and six shaped gables can be seen along the roof-line. Behind and to the left can be seen a tall modern building, while behind and to the right there is a tall chimney.|ಥ್ಯಾಕ್ರೇ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]] ಮಿಲ್ಲೆನಿಯಮ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ 2008ರಲ್ಲಿ <ref name="citymuseum">{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/cityMuseum/ |title=Leeds City Museum website|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110801140934/http://www.leeds.gov.uk/cityMuseum/|archivedate=2011-08-01}}</ref> ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಗೇಟ್‌ಹೌಸ್ ಕಿರ್ಕ್‌ಸ್ಟಾಲ್ ಅಬ್ಬೇನಲ್ಲಿರುವುದು ಅಬ್ಬೇ ಹೌಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅಬ್ಬೇಯ ಇತಿಹಾಸ ಬಾಲ್ಯ ಹಾಗೂ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಲೀಡ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವಂತಹ ಗ್ಯಾಲರಿಗಳಿವೆ ಹಾಗೂ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದಾಡಿದಂತಹ ಅನುಭವ ಇಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಣ್ಣೆ ಅಂಗಡಿಯಾಗಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆರ್ಮ್ಲೇ ಮಿಲ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯನ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಇದೆ,<ref>{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/armleymills/ |title=Museum homepage, hosted on Leeds City Council website|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927090335/http://www.leeds.gov.uk/armleymills/|archivedate=2011-09-27}}</ref> ಹಾಗೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು ಹಾಗೂ ರೈಲ್ವೇಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳೂ ಇವೆ. 1988ರಲ್ಲಿ ಲೂಯಿಸ್ ಲೆ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ತೆಗೆದಂತಹ ''ರೌಂದೇ ಗಾರ್ಡನ್ ದೃಶ್ಯ'' ಹಾಗೂ ''ಲೀಡ್ಸ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌'' ನ ಚಲಿಸುವಂತಹ ಫೋಟೊಗಳು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗಿವೆ. ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ನ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಐರ್ ನದಿಯ ಮೇಲಿರುವ 1820ರ ದಶಕದ ಜಲ-ಚಾಲಿತ ಮಿಲ್‌ನ ಪುನರ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಥ್ವೇಟ್ ಮಿಲ್ಸ್ ವಾಟರ್‌ಮಿಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ. ಔಷದಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವೆಂದರೆ ಥ್ಯಾಕ್ರೇ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ಇಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಆರೋಗ್ಯ, ಮತ್ತುಬರಿಸುವ ಮೊದಲೆ ಶಸ್ತ್ರಕ್ರಿಯೆ, ಹಾಗೂ ಮಗುವಿನ ಜನನದ ಸುರಕ್ಷತೆಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಸೇಂಟ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್‌ನ ಬಳಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಅನಾಥಾಲಯವಿದ್ದ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಇದೆ. 1996ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಧುನಿಕ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ರಾಯಲ್ ಆರ್ಮೌರೀಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ನಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಟವರ್ ಆಫ್ ಲಂಡನ್‌ನಿಂದ ವರ್ಗಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿಯು ಜೂನ್ 2007ರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಮಕಾಲೀನ ಹಾಗೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಚಿಕ್ಕ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳೆಂದರೆ ಓಟ್ಲೇ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ಹಾರ್ಸ್‌ಫೋರ್ತ್ ವಿಲೇಜ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ,<ref>{{Cite web|url=http://www.culture24.org.uk/yh000070|title=Horsforth Village Museum|work=Culture 24|accessdate=2009-10-29|archive-date=2010-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030232308/http://www.culture24.org.uk/yh000070|url-status=dead}}</ref> ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಟೆಕ್ಸ್‌ಟೈಲ್ಸ್ ಆರ್ಕೈವ್ (ಯುಎಲ್‌ಐಟಿಎ),<ref>{{Cite web|url=http://ulita.leeds.ac.uk/|title=ULITA|work=University of Leeds International Textiles Archive|accessdate=2009-10-29}}</ref> ಹಾಗೂ ಫುಲ್ನೆಕ್ ಮೊರವಿಯನ್ ಸೆಟಲ್ಮೆಂಟ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ. === ಸಂಗೀತ, ರಂಗಭೂಮಿ ಹಾಗೂ ನೃತ್ಯ === {{Main|Music in Leeds|List of bands originating in Leeds}} ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಒಪೆರಾ ನಾರ್ತ್ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಥಿಯೇಟರ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, [[ಚಾರ್ಲಿ ಚಾಪ್ಲಿನ್|ಚಾರ್ಲೀ ಚಾಪ್ಲಿನ್]] ಹಾಗೂ [[ಹ್ಯಾರಿ ಹೌದಿನಿ|ಹ್ಯಾರೀ ಹೌದಿನಿ]]ಯಂತಹವರುಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ ಸಿಟಿ ವೆರೈಟೀಸ್ ಸಂಗೀತ ಮಂದಿರ, ಇಲ್ಲಿ ಬಿಬಿಸಿ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''ದಿ ಗುಡ್ ಓಲ್ಡ್ ಡೇಸ್'' ಕೂಡಾ ನಡೆದಿದೆ, ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ಲೇಹೌಸ್.<ref>{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=3B5842A8B7FDADC980256E200033B9E1 |title=Leeds Grand Theatre |publisher=Leeds City Council|year=2009 |accessdate=2009-12-13 |archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926171307/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=3B5842A8B7FDADC980256E200033B9E1|archivedate=2011-09-26}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cityvarieties.co.uk/information.asp |title=City Varieties – About the Music Hall |publisher=City Varieties |year=2009 |accessdate=2009-12-13 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318153306/http://cityvarieties.co.uk/information.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.wyp.org.uk/content/the_playhouse/about_us.asp |title=WYPlayhouse: About us |publisher=West Yorkshire Playhouse |year=2009 |accessdate=2009-12-13 |archive-date=2010-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115224033/http://www.wyp.org.uk/content/the_playhouse/about_us.asp |url-status=dead }}</ref> ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ 1981ರಲ್ಲಿ ಹೇರ್‍ಹಿಲ್ಸ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಫೋನಿಕ್ಸ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಥಿಯೇಟರ್ ಕೂಡಾ ಇದೆ, ಹಾಗೂ ನಾರ್ಥರನ್ ಬ್ಯಾಲೆ ಥಿಯೇಟರ್.<ref>{{Cite web |url=http://www.northernballettheatre.co.uk/history.aspx |title=Northern Ballet Theatre : History |publisher=Northern Ballet Theatre |year=2009 |accessdate=2009-12-13 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723202242/http://www.northernballettheatre.co.uk/history.aspx |url-status=dead }}</ref> 2010ರ ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಂಪನಿಗಳು ಒಂದು ನೃತ್ಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಹೊಂದಿದ್ದವು, ಅದು ಲಂಡನ್ ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೃತ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಮಕಾಲೀನ ನೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.building-momentum.co.uk |title=Building Momentum |publisher=Building Momentum |date= |accessdate=2010-03-26}}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳೆಂದರೆ ದಿ ವೆಡ್ಡಿಂಗ್ ಪ್ರೆಸೆಂಟ್, ಸಾಫ್ಟ್ ಸೆಲ್, ದಿ ಸನ್‌ಶೈನ್ ಅಂಡರ್‌ಗ್ರೌಂಡ್, ದಿ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್ ಆಫ್ ಮರ್ಸಿ, ಹಡೌಕೆನ್!, ಕೇಸರ್ ಚೀಫ್ಸ್, ಗ್ಯಾಂಗ್ ಆಫ್ ಫೋರ್, ದಿ ರಿಥಮ್ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್, ಹಾಗೂ ಮೆಲನೀ ಬಿ, ಸ್ಪೈಸ್ ಗರ್ಲ್ಸ್.<ref>{{Cite web |url=http://www.stereosociety.com/taintedlove.html |title=The making of Soft Cell's Tainted Love |publisher=www.stereosociety.com |year=2009 |accessdate=2009-12-13 |archive-date=2009-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090421015305/http://stereosociety.com/taintedlove.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |url= https://www.theguardian.com/technology/2006/dec/09/games.theguide1 |title=Tim Jonze on the retro games renaissance | Technology | The Guardian|work=guardian.co.uk |accessdate=March 3, 2010 | location=London | date=2006-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/southyorkshire/content/articles/2005/04/14/kaiser_chiefs_interview.shtml |title=BBC – South Yorkshire – Entertainment – Kaiser Chiefs interview |publisher=BBC |accessdate=2009-12-13 }}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.rollingstone.com/news/story/6803009/gang_of_four_return | title=Gang of Four Return | date=2004-12-30 | first=David | last=Chiu | work=[[Rolling Stone]] | publisher=[[Jann Wenner]] | accessdate=2010-03-12 | archive-date=2007-10-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071006041810/http://www.rollingstone.com/news/story/6803009/gang_of_four_return | url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.leedsmusicscene.net/article/6869/ |title=The Rhythm Sisters – biography, band news and reviews. (2967) |publisher=Leeds Music Scene|year=2009 |accessdate=2009-12-13 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.melaniebrown.com/about-2/ |title=Biography « Melanie Brown |publisher=Melanie Brown |year=2009 |accessdate=2009-12-13 |archive-date=2009-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108124309/http://www.melaniebrown.com/about-2/ |url-status=dead }}</ref> === ಉತ್ಸವಗಳು ಮತ್ತು ಹಬ್ಬಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:CarnivalLeeds2007 01.JPG|thumb|right|alt=Part of a West Indian carnival procession passes along a public road in front of trees (to the left) and red-brick houses (to the right). In front is a participant wearing a gold helmet and vestigial armour. Above and around her is an enormous shield-shaped yellow, gold and red contraption supported by spokes and with many large feathers. Behind her is another participant in a white dress with a similar-shaped feathered shield contraption in yellow, brown and purple worn the other way up.|ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾರ್ನಿವಾಲ್ ಮೆರವಣಿಗೆ]] ಲೀಡ್ಸ್ ಉತ್ಸವ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಯುರೋಪಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತೀಯ ಉತ್ಸವ, ಮತ್ತು ಯುಕೆನ ನಥಿಂಗ್ ಹಿಲ್ ಉತ್ಸವ ನಂತರದ ಎರಡನೆಯ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಸವವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/leeds/features/get_together/carnival/2003_review.shtml |title=Leeds Get-together – Leeds West Indian Carnival |publisher=BBC |date= |accessdate=2009-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.leedscarnival.co.uk/ |title=Leeds West Indian Carnival |publisher=Leedscarnival.co.uk |date=2005-08-07 |accessdate=2009-07-22}}</ref> ಇದು ಚಾಪೆಲ್‌ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಹರೆಹಿಲ್ಸ್‌ನ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 3 ದಿನಗಳ ವರೆಗೂ ಸುಮಾರು 100,000 ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಮೆರವಣಿಗೆಯು ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗಿ, ಮಳಿಗೆಗಳು, ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ಉಪಹಾರ ಗೃಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಪೋಟೆರ್‌ನ್ಯೂವ್‌ಟನ್ ಪಾರ್ಕ್ ಹತ್ತಿರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಹಬ್ಬ, ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ಬ್ರಂಹಮ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ರಾಕ್ ಮತ್ತು ಇನ್‌ಡೈ ಸಂಗೀತಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಅತೀದೊಡ್ಡ ಹೆಸರುಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಚೆ ಲೀಡ್ಸ್ ಮೇಳ ಆಗಿದ್ದ, ಲೀಡ್ಸ್ ಏಷಿಯಾ ಹಬ್ಬವನ್ನು ರವುಂದಯ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.roundhaytoday.co.uk/roundhaypark/Roundhay-Park-hosts-Leeds-Asian.5531416.jp|title=Roundhay Park hosts Leeds Asian Festival|last=McTaggart|first=Susan|date=6 August 2009|work=Yorkshire Evening Post|accessdate=2009-11-02|archive-date=2009-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029142114/http://www.roundhaytoday.co.uk/roundhaypark/Roundhay-Park-hosts-Leeds-Asian.5531416.jp|url-status=dead}}</ref> ಓಟ್ಲೆ ಜಾನಪದ ಹಬ್ಬ (ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ: ನಿಕ್ ಜೋನ್ಸ್),<ref>{{Cite web|url=http://www.otleyfolkfestival.com/|title=Otley Folk Festival website|accessdate=2009-11-02}}</ref> ವಾಕಿಂಗ್ ಹಬ್ಬ,<ref>{{Cite web|url=http://www.chevintrek.co.uk/index.asp?function=WEBPAGE&page=3|title=Otley Walking Festival|work=Chevin Trek|accessdate=2009-11-02|archive-date=2010-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626071133/http://www.chevintrek.co.uk/index.asp?function=webpage&page=3|url-status=dead}}</ref> ಉತ್ಸವ<ref>{{Cite web|url=http://www.otley.co.uk/Carnival/index.htm|title=Otley Carnival|work=Otley Town Council|accessdate=2009-11-02|archive-date=2010-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311182401/http://www.otley.co.uk/Carnival/index.htm|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಕ್ರಿಸ್ಟ್‌ಮಸ್ ಪೈರೆ<ref>{{Cite news|url=http://www.wharfedaleobserver.co.uk/news/4683577.Otley_Victorian_Fayre_gets_injection_of_new_blood/|title=Otley Victorian Fayre gets injection of new blood|last=Jack|first=Jim|date=16 Octrober 2009|work=Wharfedale & Airedale Observer|accessdate=2009-11-02}}</ref> ಗಳು ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು. ಲೈಟ್ ನೈಟ್(ಬೆಳಕಿನ ರಾತ್ರಿ) ಲೀಡ್ಸ್ ಪ್ರತಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ,<ref>{{Cite web|url=http://www.lightnight.co.uk/leeds/index.php|title=Light Night Leeds website|accessdate=2009-11-02|archive-date=2009-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327085413/http://www.lightnight.co.uk/leeds/index.php|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಓಪೆನ್ ಡೇಸ್‌ಗಾಗಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗಾಗಿ ತೆರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.leedscivictrust.org.uk/view.aspx?id=34|title=Heritage Open Days|work=Leeds Civic Trust|accessdate=2009-11-02|archive-date=2011-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110527144859/http://www.leedscivictrust.org.uk/view.aspx?id=34|url-status=dead}}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಿಯಾನೊಫೋರ್ಟ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು, 1963ರಲ್ಲಿ ಫನ್ನಿ ವಾಟರ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಮತ್ತು ಮಾರಿಯನ್ ಸ್ಟೈನ್‌ವರರಿಂದ ಪ್ರತಿಪಾಲಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 1963ರಿಂದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಗಾನಗೋಷ್ಠಿ ಪಿಯಾನೋ ವಾದಕರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಟೌವ್ನ್ ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯವೃಂದದ ಮತ್ತು ಚೋರಲ್ (ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಹಾಡುವ) ಗಾನಗೋಷ್ಠಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ, ಲೀಡ್ಸ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಾನಗೋಷ್ಠಿ ಸೀಸನ್, ಯುಕೆನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.leedsconcertseason.com/view.aspx?id=42 ಲೀಡ್ಸ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾನ್ಸರ್ಟ್ ಸೀಸನ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್]</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫಿಲ್ಮ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಲಂಡನ್ನಿನ ಹೊರಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ಉತ್ಸವವಾಗಿದೆ<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/leeds/films/2003/09/film_fest.shtml |title=Lights, camera, action |publisher=BBC |month=September |year=2003 |accessdate=2009-07-22}}</ref> ಮತ್ತು ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಯುವಜನರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಹಾಗು ಅವರಿಂದಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ನವೀನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಚಿತ್ರಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕಂಡ ''ಲೀಡ್ಸ್ ಯುವಜನರ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವವನ್ನು'' ಸಹ ಸುಸಂಘಟಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.leedsfilm.com/ |title=Leeds Film}}</ref> 2005ರಿಂದ ವಾರ್ಷಿಕ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ, ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಹಬ್ಬ ಗರ್‌ಫೋರ್ತ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್‌ನ ಅಥಿದೇಯ (ನಿರ್ವಾಹಕ)ರು ಗರ್‌ಫೋರ್ತ್. ಲೀಡ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಪ್ರಿಂಜೆ ಅನ್ನುವುದು 2010ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದ್ದ, ಒಂದು ವಾರ ದೀರ್ಘದ ಸಂಗೀತ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ, ಲೀಡ್ಸ್ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಒಂದು ವಾರ ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರತಿಭೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಇದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ. === ರಾತ್ರಿ ಜೀವನ === {{Main|Nightlife in Leeds}}[[ಚಿತ್ರ:Clarence dock leeds.jpg|right|thumb|alt=A night-time scene of a dock containing a number of moored canal-boats to left and right and railings around the edges. At the front is part of a lock gate and steps leading down to the water. Around most of the dock are multi-storey modern buildings, some with lighted ground-floors and seats and decorative objects outside. The most prominent of these, at the far end, is a twenty-storey building with curving facades.|ಕ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ಡಾಕ್ ಹಲವು ಹೊಸ ಉಪಾಹಾರ ಗೃಹ ಹಾಗೂ ಬಾರ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.]] ಲೀಡ್ಸ್ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಧಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಫಬ್‌ಗಳನ್ನು, ಬಾರ್‌ಗಳನ್ನು, ರಾತ್ರಿಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಹಾರಗೃಹಗಳನ್ನು, ಹಾಗು ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ನೇರ ಸಂಗೀತ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ಣ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸಂಗೀತ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಕ್ಲಬ್ ನೈಟ್ಸ್‌ ಬ್ಯಾಕ್ 2 ಬೇಸಿಕ್ಸ್‌ನ ಮೂಲ ತಾಣ ಮತ್ತು ಸ್ಪೀಡ್‌ಕ್ವೀನ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.leeds-city-guide.com/clubs |title=Leeds City Guide: Clubbing & Nightlife in Leeds |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713194834/http://www.leeds-city-guide.com/clubs |url-status=dead }}</ref> ಮೋರ್ಲೆ ಟೆಕ್ನೊ ಕ್ಲಬ್ ಆರ್ಬಿಟ್ ತಾಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.realtimeart.net/NN/notorious.html |title=UK Techno – Notorious North |publisher=www.realtimeart.net |accessdate=2009-09-17 |archive-date=2005-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050327061027/http://www.realtimeart.net/NN/notorious.html |url-status=dead }}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ದೊಡ್ಡದಾದ ’ಸೂಪರ್-ಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು’ ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಅನಿರ್ಬಂಧಿತ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಸಹ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಉಲ್ಲಾಸಭರಿತ ರಾತ್ರಿಜೀವನ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕಾಲ್ ಲೇನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ, ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಇನ್ ಮತ್ತು ನ್ಯೂ ಪೆನ್ನಿ ಎರಡೂ ತುಂಬಿತುಳುಕುವ ಉಲ್ಲಾಸಭರಿತ ರಾತ್ರಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.leeds-city-guide.com/gay |title=Leeds City Guide: Leeds Gay Scene |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713195305/http://www.leeds-city-guide.com/gay |url-status=dead }}</ref> ಮಿಲ್ಲೇನಿಯಮ್ ಸ್ಕ್ವಯರ್ ಮತ್ತು ಸಿವಿಕ್ ಅಥವಾ ನಾರ್ಥೆರ್ನ್ ಕ್ವಾರ್ಟೆರ್ ಕಡೆಗೆ, ಮನರಂಜನಾ ಕಂಪಣ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು ವಿದ್ಯಾರ್ಧಿಗಳು ಮತ್ತು ವಾರಾಂತ್ಯದ ಸಂದರ್ಶಿಗಳು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಮನರಂಜನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವಂತಹದ್ದಾಗಿದೆ. ಸ್ಕ್ವಯರ್ ಅನೇಕ ಬಾರ್‌‌ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಹಾರಗೃಹಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಿವಿಕ್ ಥಿಯೇಟರ್ ಬದಿಗೆ ಇರುವ ದೊಡ್ಡದಾದ ಹೊರಾಂಗಣ ತೆರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಿಲ್ಲೇನಿಯಮ್ ಸ್ಕ್ವಯರ್, ಕ್ರಿಸ್ಟ್‌ಮಸ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್, ಗಿಗ್ಸ್ ಮತ್ತು ಗಾನಗೋಷ್ಠಿಗಳು, ಸಿಟಿವೈಡ್ ಔತಣಗಳು ಮತ್ತು ರಿಥಮ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಿಟಿಯಂತಹ ದೊಡ್ದದಾದ ಆಯಾಕಾಲದ ಪ್ರಸಂಗಗಳ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು 2001ರಲ್ಲಿ ನೆಲ್ಸನ್ ಮಂಡೆಲರವರಿಂದ ಉದ್ಘಾತನೆ ಮಾಡಲಾದ ಮಂಡೆಲ ಗಾರ್ಡನ್‌‌ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದೆ. ಅನೇಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಲಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಗಳು, ಕಾರಂಜಿಗಳು, ಕಾಲುವೆ ಮತ್ತು ಹಚ್ಚಹಸಿರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಪ್ರಚೋದನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಒಯಾಸಿಸ್‌ಗಳಂತೆ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. == ಕ್ರೀಡೆಗಳು == {{Main|Sport in Leeds|Football in Leeds}} [[ಚಿತ್ರ:Elland Road, Leeds.JPG|thumb|left|alt=Outside a large stadium with a cantilevered stand at the right-hand end and some lower buildings on the left.|ಎಲ್ಲಂಡ್ ರೋಡ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]] ನಗರವು ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಟಗಳ ತಂಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಎ.ಎಫ್.ಸಿ.ಯು ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ [[ಫುಟ್‍ಬಾಲ್|ಫುಟ್ಬಾಲ್]] ಕ್ಲಬ್ ಆಗಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ರೈನೋಸ್ (ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್), ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾರ್ನೆಜೀ (ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್) ಹಾಗೂ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕೌಂಟಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ಲಬ್ಗಳು ಕೂಡಾ ನಗರದಲ್ಲಿವೆ. 1919ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಲೀಡ್ಸ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಬೀಸ್ಟನ್‌ನ 40,000 ಜನರು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಎಲ್ಲಂಡ್ ರೋಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ in. ತಂಡವು ದಿ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್ನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ - ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ನ ಎರಡನೆಯ ವರಸೆ. [[ಚಿತ್ರ:Extentia Stand-Headingley Rugby.jpg|thumb|alt=Inside a stadium with grass in the foreground and rugby posts and a large three-storey roofed stand with clock at the far end. At ground-level there are steps and railings for standing patrons, and in front are a number of advertisements for the Leeds Building Society, PowerGen, Studio Jeff Banks, etc. The upper part of the stand has about fifteen rows of seats, most of them coloured blue but the others collectively spelling out the word "Carnegie". There are a small number of patrons in both sections and a few more on the top level in front of some windows at the rear. To the left of the stand is part of another three-storey building. In front of this, at the far left-hand end of the pitch, are a few drum-majorettes with pompoms.|ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ‌ನ ಹತ್ತಿರ ನ್ಯೂ ಕಾರ್ನೆಜೀ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್ (ರಗ್ಬಿ)]] ಲೀಡ್ಸ್ ರೈನೋಸ್ ತಂಡವು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವೀ ರಗ್ಬೀ ಲೀಗ್ ತಂಡವಾಗಿದೆ. 2009ರಲ್ಲಿ ಇದು ಸೂಪರ್ ಲೀಗ್ನ ಮೊದಲ ಕ್ಲಬ್ ಆಯಿತು.<ref>{{Cite news|url =http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_league/8290503.stm |title = St Helens 10–18 Leeds Rhinos | work=BBC News | date=2009-10-10 | accessdate=2010-04-04}}</ref> ಇವರು ಆಟವನ್ನು ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಕಾರ್ನೆಜೂ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತವೆ. ಜಾನ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಮೂಲದ ಹಂಸ್ಲೆಟ್ ಹಾಕ್ಸ್ ಕೋ-ಆಪರೇಟೀವ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್ ಒನ್‌ಗಾಗಿ ಆಡುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಮ್ಲೇ ಬಫ್ಯಾಲೋಸ್ ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್ ಅಕ್ಕೀಸ್ ತಂಡಗಳು ರಗ್ಬೀ ಲೀಗ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್‌ನ ಸದಸ್ಯತ್ವ ಹೊಂದಿವೆ. ''ಲೀಡ್ಸ್ ಟೈಕ್ಸ್'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾರ್ನೆಜೀ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ರಗ್ಬೀ ಯೂನಿಯನ್ ತಂಡವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವರು ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಡೊಮೆಸ್ಟಿಕ್ ರಗ್ಬೀ ಯೂನಿಯನ್‌ನ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಗಿನ್ನೀಸ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ಷಿಪ್ನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಉತ್ತರಭಾಗದ ರಗ್ಬೀ ಯೂನಿಯನ್ ಕ್ಲಬ್ ಓಟ್ಲೆ ಆರ್.ಯು.ಎಫ್.ಸಿ. ಹಾಗೂ ಇದು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಡಿವಿಷನ್ ಒನ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೋರ್ಲೇಯಲ್ಲಿರುವ ಮೋರ್ಲೇ ಆರ್.ಎಫ್.ಸಿಯು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಡಿವಿಷನ್ ಥ್ರೀ ನಾರ್ತ್ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿತ್ತು. ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾರ್ನೆಜೀ ಎಲ್.ಎಫ್.ಸಿ.ಯು ಲೀಡ್ಸ್‍ನ ಉತ್ತಮವಾದ ಮಹಿಳಾ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ತಂಡವಾಗಿದೆ, ತಂಡವು ಎಫ್‌ಎ ವುಮೆನ್ಸ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಡಿವಿಷನ್ನಂತಹ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್ ತಂಡವು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್ ಲೀಗ್ ಹಾಗೂ ಯುಕೆ ವುಮೆನ್ಸ್ ಲೀಗ್ ಹಾಗೂ ನಾರ್ಥರನ್ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್ ಲೀಗ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರವು ಕ್ರೀಡಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಬಹಳಷ್ಟಿವೆ, 1996 ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್ ನಡೆಸಿದ್ದ ಎಲ್ಲಾಂಡ್ ರೋಡ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ; ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಕಾರ್ನೆಜೀ ಸ್ಟೇಡಿಯಮ್ಸ್ ಇದು [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಮತ್ತು ರಗ್ಬೀ ಲೀಗ್ ಆಟಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದೆ, ಅಕ್ವಾಟಿಕ್ ಸೆಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಗಾತ್ರದ ಕೊಳ ಹೊಂದಿರುವ ಜಾನ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್<ref>{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=92E3BE57BD5C06CD80256E1A00424F70#swim|title=Leeds City Council – John Charles Centre for Sport – Swim|accessdate=2009-07-30|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926154339/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=92E3BE57BD5C06CD80256E1A00424F70#swim|archivedate=2011-09-26}}</ref> ಹಾಗೂ ಇದು ಬಹು ಉಪಯೋಗದ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಇತತೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಲೀಡ್ಸ್ ವಾಲ್ (ಹತ್ತುವುದು) ಹಾಗೂ ಯೀಡನ್ ತಾರ್ನ್ ಸೆಯ್ಲಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್. 1928 ರಿಂದ 1939ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪೀಡ್‌ವೇ ರೇಸಿಂಗ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯು ಎಲ್ಲಂಡ್ ರಸ್ತೆಯ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಗ್ರೆಹೌಂಡ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ 1931ರ ನಾರ್ಥರನ್ ಲೀಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದಿತ್ತು == ಧಾರ್ಮಿಕತೆ == [[ಚಿತ್ರ:Leeds Cathedral.jpg|thumb|150px|alt=A street sloping uphill from right to left. There are parked cars and pedestrians in the foreground, and the hoardings further up indicate that the road is temporarily closed. On the right of the road in the centre of the picture is one end of a large early twentieth-century stone-built church in the Arts and Crafts style which is apparently being restored, as there are portakabins and screens outside. It has an elaborate entrance on the street with a large recessed window above and another to the right. There is another, plainer, entrance on the minor street with a No Entry sign that runs alongside the side of the church. Alongside it are two small windows; above and behind this entrance and the windows are three large arches with, underneath each, a tall thin window. Beyond these, part of a transept can be seen. Above the church is a bell-tower with castellated columns at the corners and a pyramid roof. There are railings between the church and pavement. Beyond the church, some red-brick buildings can be seen, most notably a four-storey building with an elaborate corner tower. In the right foreground, across the side-street from the church, part of a four-storey 1920s neo-Georgian building can be seen behind a pair of telephone kiosks.|ಸೇಟ್ ಆನ್ಸ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ (ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್), ಲೀಡ್ಸ್]] ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನ]]ರೆಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="Census Data"/> ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ ಚರ್ಚ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಏಕೆಂದರೆ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಡಯೊಸೆಸ್ ಆಫ್ ರಿಪನ್ ಅಂಡ್ ಲೀಡ್ಸ್ನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ಪವಿತ್ರವಾದ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ ರಿಪನ್‌ನಲ್ಲಿದೆ; ಬಿಷಪ್ರ ಮನೆಯು 2008ರಿಂದ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರಮುಖವಾದ ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಚರ್ಚ್ ಎಂದರೆ ಲೀಡ್ಸ್ ಪರಿಷ್ ಚರ್ಚ್. ರೋಮ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಡಯೋಸೆಸ್ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಪೋಪರ ಸ್ಥಾನವಾದ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿದೆ. ಇತರೆ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಪಂಗಡಗಳು ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಳುವಳಿಗಳು ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ, ಅವೆಂದರೆ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ಆಫ್ ಗಾಡ್, ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಸೈಂಟಿಸ್ಟ್, ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಜೀಸಸ್ ಕ್ರಿಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಲ್ಯಾಟರ್-ಡೇ ಸೇಂಟ್ಸ್ ("ಎಲ್‌ಡಿಎಸ್ ಚರ್ಚ್", ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ ಮಾರ್ಮನ್), ಕಮ್ಯುನಿಟಿ ಆಫ್ ಕ್ರೈಸ್ಟ್, ಗ್ರೀಕ್ ಆರ್ತೊಡಾಕ್ಸ್, ಜೆಹೊವಾಸ್ ವಿಟ್ನೆಸಸ್, ಜೀಸಸ್ ಆರ್ಮಿ, ಲುಥೆರಾನ್, ಮೆಥೊಡಿಸ್ಟ್, ನಝರೆನ್, ನ್ಯೂಫ್ರಾಂಟೀಯರ್ಸ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್, ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್, ಸಾಲ್ವೇಶನ್ ಆರ್ಮಿ, ಸೆವೆಂತ್-ಡೇ ಅಡ್ವೆಂಟಿಸ್ಟ್, ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್ ("ಕ್ವೇಕರ್ಸ್"), ಯೂನಿಟೇರಿಯನ್, ಯುನೈಟೆಡ್ ರೀಫಾರ್ಮ್ಡ್, ವಿನೆಯಾರ್ಡ್, ವೆಸ್ಲೆಯನ್ ಚರ್ಚ್, ಎಕ್ಯುಮೆನಿಕ್ ಚೈನೀಸ್ ಚರ್ಚ್, ಹಾಗೂ ಹಲವಾರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಚರ್ಚುಗಳು.<ref>{{Cite web | url=http://www.leeds.ac.uk/chaplaincy/events/worship/churches1.php | author=Universities chaplaincy in Leeds | title=Student Guide to Churches in Leeds | accessdate=2007-12-06 | archive-date=2007-12-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071212114104/http://www.leeds.ac.uk/chaplaincy/events/worship/churches1.php | url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web| author=Yahoo | title=Churches in Leeds | url=http://uk.local.yahoo.com/West_Yorkshire/Leeds/Churches/uk100006150-s-26042.html | accessdate=2007-12-07}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:SikhTempleLS7.jpg|thumb|150px|left|alt=A large symmetrical two-storey building of yellow brick. The centre bay, incorporating the entrance, juts out. It has a large window with a semicircular top on the first floor and above is a golden onion dome on a blue base. At the ends of the frontage are hexagonal pilasters with small octagonal windowed pavilions and onion domes on top. Above the entrance is a white sign saying "The Sikh Temple" in blue. Each side has one two-storey and one one-storey window, and also yellow banners alongside the Temple's name. On each side of the entrance is a wooden seat, and strings of bunting are stretched across the scene.|ಸಿಖ್ ದೇವಾಲಯ, ಚಾಪೆಲ್‌ಟೌನ್ ರಸ್ತೆ]] [[ಚಿತ್ರ:LeedsJamiaMosqueLS7.jpg|thumb|150px|right|alt=A striking modern building of two shades or red-brick with, on its left, two tall circular towers with minarets and a low entrance-building. The near end has two long thin windows with green panels and pointed tops to the right of the nearer tower. To the right of the windows is another, lower, tower with a small green dome. In the centre of the building, part of a larger dome can be seen. In the background are some trees and a red-brick Victorian terrace.|ಲೀಡ್ಸ್ ಜಮಿಯಾ ಮಾಸ್ಕ್]] ದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಸರಾಸರಿ ಮುಸ್ಲಿಮರ ಸಂಖ್ಯೆಯಷ್ಟೇ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.<ref name="Census Data"/> ಚಾಪೆಲ್‌ಟೌನ್, ಹೇರ್‌ಹಿಲ್ಸ್, ಹೈದ್ ಪಾರ್ಕ್ ಹಾಗೂ ಬೀಸ್ಟನ್ನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು [[ಮಸೀದಿ]]ಗಳು ನಗರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಹೈದ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಲೀಡ್ಸ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಮಾಸ್ಕ್ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಸೀದಿಯಾಗಿದೆ. [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ|ಸಿಖ್]] ಸಮುದಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಗುರುದ್ವಾರಗಳು ನಗರದಾದ್ಯಂತ ಇವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು ಚಾಪೆಲ್‌ಟೌನ್‌ನಲ್ಲಿದೆ. ವರ್ಣರಂಜಿತ ವಾರ್ಷಿಕ ಮೆರವಣಿಗೆ ಕೂಡಾ ನಗರ ಕೀರ್ತನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಏಪ್ರಿಲ್ 13–14ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಿಟಿಸೆಂಟರ್‌ನ ಮಿಲೆನಿಯಂ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಿಂದ ಇದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಿಖ್ಖರ ಹೊಸವರ್ಷ ಹಾಗೂ ಅವರ ಧರ್ಮವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಅಂಗವಾಗಿ ಬೈಸಾಕಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಾರ್ಷಿಕ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಗರದ ಸುಮಾರು 3,000 ಜನ ಸಿಖ್ಖರು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್ ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ನಂತರ ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು [[ಯಹೂದಿ ಧರ್ಮ|ಯಹೂದಿ]] ಸಮುದಾಯದ ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ವೂಡ್ಲೇ ಹಾಗೂ ಮೂರ್ಟೌನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಯಹೂದಿ ಸಮುದಾಯದ ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="Freedman"/> ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಯೆಹೂದ್ಯರ ಪೂಜಾಮಂದಿರಗಳಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.jewishgen.org/jcr-uk/Leeds.htm |title=JCR-UK – Leeds Jewish Community and Synagogues |publisher=Jewishgen.org |date= |accessdate=2008-10-14}}</ref> ಹೈದ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ]] ಸಮುದಾಯದ ಜನರಿಗಾಗಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಒಂದು ದೇವಾಲಯ (ಮಂದಿರ)ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.leedsmandir.org.uk/ |title=Leeds Hindu Mandir – Welcome |publisher=Leedsmandir.org.uk |date= |accessdate=2009-07-22 |archive-date=2009-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415025559/http://leedsmandir.org.uk/ |url-status=dead }}</ref> ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ದೇವರ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಹಾಗೂ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನರ]] ಭಗವಾನ್ ಮಹಾವೀರನ ಮೂರ್ತಿ ಕೂಡಾ ಇವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.yjf.org.uk |title=Home |publisher=Yjf.org.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archive-date=2008-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605234140/http://www.yjf.org.uk/ |url-status=dead }}</ref> ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು [[ಬುದ್ಧ|ಬೌದ್ಧರ]] ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಇವೆ,<ref>{{Cite web |url=http://www.communigate.co.uk/brad/leedsbuddhistgroup/page2.phtml |title=Buddhist organisations in: Leeds/Bradford areas P2 |publisher=Communigate.co.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010191407/http://www.communigate.co.uk/brad/leedsbuddhistgroup/page2.phtml |url-status=dead }}</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವಂತಹವು: ಸೋಕ ಗಕ್ಕಾಯಿ, ತೆರವಾದ, ಟಿಬೆಟನ್, ತ್ರಿರತ್ನ ಬೌದ್ಧ ಸಮುದಾಯ ಹಾಗೂ ಝೆನ್. ಬೌದ್ಧರ ಸಮುದಾಯ (ಸಂಘ) ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ವೆಸಕ್ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಸಮುದಾಯವಾದ ಬಹಾಯಿ ಫೆಯ್ತ್ ಕೂಡಾ ಇದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.bahai.org.uk/leeds/index.htm|title=Leeds|work=Bahai Community of the UK|accessdate=2009-07-14|archive-date=2008-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829103813/http://www.bahai.org.uk/leeds/index.htm|url-status=dead}}</ref> == ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳು == ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಹಾಗೂ ಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದು ಕೆಲ್ದಾ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ವಾಟರ್,. 1973ರ ಮೊದಲು ಇದನ್ನು ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಪೂರೈಸುತ್ತಿತ್ತು. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಸಮಿತಿಯು 2010ರ ವೇಳೆಗೆ ತೀರದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ನವೀಕರಿಸಬಲ್ಲಂತಹ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು 11MWಗಳಷ್ಟು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಹೊಂದಿದೆ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯೆಂದರೆ 2020ರ ವೇಳೆಗೆ ಸುಮಾರು 75MW ಗಳಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ತಯಾರಿಸುವುದು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಶಕ್ತಿ ತಯಾರಿಸುವ ಕಾರ್ಯವು ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite web |url=http://www.banksdevelopments.com/energy/sites/renewable/midlands_and_yorkshire/hook_moor_wind_farm/ |title=Banks Developments : Hook Moor Wind Farm |publisher=Banks Developments |accessdate=2009-10-31 |archive-date=2008-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121120055/http://www.banksdevelopments.com/energy/sites/renewable/midlands_and_yorkshire/hook_moor_wind_farm/ |url-status=dead }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Sheepscar archives.jpg|West Yorkshire Archive Service, Leeds site|thumb|alt=ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ 1930ರ ಮೂಲೆಯ ಕಟ್ಟಡ.ಟ್ರಾಫಿಕ್-ಲೈಟುಗಳು, ರೈಲ್ವೇ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಬೊಲ್ಲರ್ಡ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ಪಾದಚಾರಿ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೂಡಾ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕಟ್ಟಡದ ಮುಂಭಾಗವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ, ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ನೆಲಮಾಳಿಗೆಯ ಕಿಡಕಿಗಳ ಅಡಿಗಟ್ಟುಗಳು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪೋರ್ಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ (ಎಂಟು ಮುಖ್ಯರಸ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಬಲಭಾಗದ ಪಕ್ಕದ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು). ಮರದ ಎರಡು ಪ್ರವೇಶದ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಓರೆ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ಇದು ಸುತ್ತಲೂ ಇಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉದ್ದನೆಯ ಕಿಟಕಿ, ಇದರ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ದೊಡ್ಡಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ SHEEPSCAR ಎಂದು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ ಆದರೆ ಈಗ ಎರಡನೆಯ "E" ಕಾಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮೇಲಿನ ಮಾಳಿಗೆಯು ಕೆಳಗಿನದಕ್ಕಿಂತ ಚಿಕ್ಕ ಕಿಟಕಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಕಟ್ಟಡವು ಅರ್ಧ ಬಾಗಿದ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.]] ಈ ಪ್ರದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆ ಒದಗಿಸುವವರು ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ ಪೋಲೀಸ್. ಈ ದಳವು ಎಂಟು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ: ಎ‌ಎ "ನಾರ್ತ್ ವೆಸ್ಟ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಡಿವಿಷನ್" ವಿಭಾಗವು ವೀಟ್‌ವುಡ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಟೇಷನ್ ಹೊಂದಿದ್ದು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಉತ್ತರ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಬಿಎ "ನಾರ್ತ್ ಈಸ್ಟ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಡಿವಿಷನ್", ಚಾಪೆಲ್ ಅಲರ್ಟನ್ ಹಾಗೂ ಕಿಲಿಂಗ್‌ಬೆಕ್ ಬಳಿಯ ಸ್ಟೇನ್‌ಬೆಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಟೇಷನ್ ಹೊಂದಿದ್ದು ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಉತ್ತರ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಸಿಎ "ಸಿಟಿ ಅಂಡ್ ಹೊಲ್ಬೆಕ್ ಡಿವಿಷನ್" ಮಿಲ್ಗರ್ತ್ (ನಗರದ ಕೇಂದ್ರ) ಹಾಗೂ ಹೊಲ್ಬೆಕ್ಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಟೇಷನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಕೇಂದ್ರ ಭಾಗ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಫೈರ್ ಅಂಡ್ ರೆಸ್ಕ್ಯೂ ಸರ್ವಿಸ್ ನಗರಕ್ಕೆ ಅಗ್ನಿ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು: ಕೂಕ್ರಿಡ್ಜ್, ಗಿಪ್ಟನ್, ಹನ್ಸ್ಲೆಟ್, ವಿನ್ಮೂರ್ "ಲೀಡ್ಸ್" (ಕಿರ್ಕ್‌ಸ್ಟಲ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ ಹತ್ತಿರ) ಹಾಗೂ ಮೂರ್ಟೌನ್. ಲೀಡ್ಸ್ ಟೀಚಿಂಗ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ಸ್ ಎನ್‌ಎಚ್‌ಎಸ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್ ಪ್ರೈಮರಿ ಕೇರ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ನಗರದ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತವೆ,<ref>{{Cite web |url=http://www.leedspct.nhs.uk/ |title=The Leeds PCT – Welcome to the Leeds PCT |publisher=Leedspct.nhs.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archive-date=2008-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218064522/http://www.leedspct.nhs.uk/ |url-status=dead }}</ref> ಅಲ್ಲದೆ ಲೀಡ್ಸ್ ಪಾರ್ಟ್ನರ್ಷಿಪ್ಸ್ ಎನ್‌ಎಚ್‍ಎಸ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಟ್ರಸ್ಟ್<ref>{{Cite web |url=http://www.leedsmentalhealth.nhs.uk/ |title=Leeds Mental Health – Teaching NHS Trust |publisher=Leedsmentalhealth.nhs.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archive-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014074304/http://www.leedsmentalhealth.nhs.uk/ |url-status=dead }}</ref> ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಜನರಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮರಿ ("ಎಲ್‌ಜಿಐ") ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಸೇಂಟ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್, ಲೀಡ್ಸ್ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ "ಜಿಮ್ಮೀಸ್" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ<ref name="ಸೇಂಟ್ ಜೇಮ್ಸ್' ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್/ಜಿಮ್ಮೀಸ್">[http://www.leedsteachinghospitals.com/patients/aboutus/hospitals/st_james.php ಹಿನ್ನೆಲೆ ವಿಭಾಗದ ಪುಟದಲ್ಲಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060318080309/http://www.leedsteachinghospitals.com/patients/aboutus/hospitals/st_james.php |date=2006-03-18 }}, ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಠ್ಯ.</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.nosuch-research.co.uk/pdfs/PaperJimmys.pdf | title="Jimmy's": the rise of the docusoap and the fall of YTV | last=Gray | first=Nick | work="No Such" Research | date=31 January 2010 | accessdate=2010-06-17 | format=pdf | quote=What is "Jimmy's"? It’s the local nickname of a hospital in Leeds, actually called St. James’s University Hospital... | archive-date=2012-03-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120308062725/http://www.nosuch-research.co.uk/pdfs/PaperJimmys.pdf | url-status=dead }} (ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿಯ ಡಿವೈಸರ್/ನಿರ್ಮಾಪಕರು/ನಿರ್ದೇಶಕರು ಅವರಿಂದ ಒಂದು ಪತ್ರಿಕೆ)</ref> ಇದು ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ನ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಯೂರೋಪ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇತರೆ ಎನ್‌ಎಚ್‌ಎಸ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೆಂದರೆ, ಓಟ್ಲೇಯಲ್ಲಿರುವ ಚಾಪೆಲ್ ಅಲರ್ಟನ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್, ಸೀಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್, ವರ್‌ಫೆಡಲ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್, ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್ ಡೆಂಟಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್. ಹೊಸ ಎನ್‌ಎಚ್‌ಎಸ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಎನ್‌ಎಚ್‌ಎಸ್ ಸೇವೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.leeds.nhs.uk/ |title=Welcome to NHS Leeds |publisher=Leeds.nhs.uk |date= |accessdate=2010-01-21 |archive-date=2001-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220190031/http://www.leeds.nhs.uk/ |url-status=dead }}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ನಾಲ್ಕು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಜಾಯಿಂಟ್ ಸರ್ವಿಸಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯು ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ, ಪ್ರಾಕ್ತನ ಶಾಸ್ತ್ರ, ದಾಖಲೆಗಳು, ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ, ವಸ್ತುಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪಾರದ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು 1986ರಲ್ಲಿ ಕೌಂಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಹಾಗೂ 1997ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು, ಹಾಗೂ ಐದು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಸಮಿತಿಗಳಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಹಣ ವಿನಿಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ವಿಭಾಗದ ದಾಖಲೆಗಳ ಸೇವೆಯು ಈಗ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಶೀಪ್‌ಸ್ಕಾರ್ನ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.wyjs.org.uk/|title=West Yorkshire Joint Services|accessdate=2009-03-28}}</ref> ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ನಗರದಾದ್ಯಂತ 5 ಸಂಚಾರಿ ಗ್ರಾಂಥಾಲಯಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ಸುಮಾರು 50 ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯವಿ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ನ ಹೆಡ್ರೋದಲ್ಲಿದೆ. == ಅವಳಿ ಪಟ್ಟಣಗಳು == ನಗರವು ಹಲವಾರು ಅವಳಿ ಅಥವಾ ಸಹಯೋಗದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: {| |- | valign="top"" | * {{Flag icon|Czech Republic}} ಬರ್ನೊ, ಶ್ಚೆಚ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್<ref name="ಬರ್ನೊ/ಲೀಡ್ಸ್">{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=74bb3508-0d14-45f3-b7d7-ec8a267c27be |title=Leeds – Brno partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071211073949/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=74bb3508-0d14-45f3-b7d7-ec8a267c27be |archivedate=2007-12-11 |url-status=live }}</ref><ref name="Brno">{{Cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&nav01=34&nav03=1010&nav04=1016&nav05=1249&nav06=1272|title=Brno – Partnerská města|publisher=[[ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯ|©]] 2006–2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|accessdate=2009-07-17}}</ref> * {{Flag icon|Sri Lanka}} [[ಕೊಲಂಬೊ|ಕೊಲಂಬೋ]], [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]]<ref name="twins">{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/About_Leeds/international_relations.aspx |title=International relations |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926180315/http://www.leeds.gov.uk/About_Leeds/international_relations.aspx|archivedate=2011-09-26}}</ref> * [193] ಡಾರ್ಟ್‌ಮುಂಡ್, ಜರ್ಮನ್ y (1972)[195] * {{Flag icon|South Africa}} ಡರ್ಬನ್, ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ<ref name="durb">{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=6555f52e-1de9-499b-8eda-7b86bf24ac8c |title=Leeds – Durban partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090810181955/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=6555f52e-1de9-499b-8eda-7b86bf24ac8c|archivedate=2009-08-10}}</ref> | valign="top"" | * {{Flag icon|People's Republic of China}} ಹ್ಯಾಂಗ್ಜೌ, ಚೈನಾ<ref name="hang">{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=32283a2b-11e6-4257-b018-ca6f95567d1a |title=Leeds – Hangzhou partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071211073939/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=32283a2b-11e6-4257-b018-ca6f95567d1a |archivedate=2007-12-11 |url-status=live }}</ref> * {{Flag icon|France}} ಲಿಲ್ಲೆ, ಫ್ರಾನ್ಸ್<ref name="lille">{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=ac0a4504-f720-4eff-9376-5bff2a4576a0 |title=Leeds – Lille partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071211074000/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=ac0a4504-f720-4eff-9376-5bff2a4576a0 |archivedate=2007-12-11 |url-status=live }}</ref> * {{Flag icon|United States}} ಲೂಸಿವಿಲ್ಲೆ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್<ref name="louis">{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=f665edae-e44d-495b-b4e3-0385a941082f |title=Leeds – Louisville partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071211074006/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=f665edae-e44d-495b-b4e3-0385a941082f |archivedate=2007-12-11 |url-status=live }}</ref> * {{Flag icon|Germany}} ಸೀಜೆನ್, ಜರ್ಮನಿ<ref name="siegen">{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/Advice_and_benefits/Tourism_and_travel/Town_twinning/Leeds__Siegen_partnership.aspx |title=Leeds – Siegen partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927074635/http://www.leeds.gov.uk/Advice_and_benefits/Tourism_and_travel/Town_twinning/Leeds__Siegen_partnership.aspx|archivedate=2011-09-27}}</ref> |} "ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಯೋಜನೆಗಳ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ" ಕೆಳಕಂಡ ನಗರಗಳ ಜೊತೆ "ಬಲವಾದ ಸಂಬಂಧ" ಹೊಂದಿದೆ:<ref name="twins"/> {| |- | valign="top" | * {{Flag icon|Romania}} ಬ್ರಸವ್, ರೊಮೇನಿಯಾ * {{Flag icon|Jamaica}} ಸೇಂಟ್ ಮೇರಿ, ಜಮೈಕಾ | valign="top" | * {{Flag icon|Sweden}} ಸ್ಟಾಕ್‌ಹೋಂ, ಸ್ವೀಡನ್ |} == ಆಕರಗಳು ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{Reflist|colwidth=30em}} ;ಬಿಬ್ಲಿಯೊಗ್ರಫಿ {{Refbegin}} * {{Cite book| title = The Illustrated History of Leeds | last = Burt and Grady | publisher = Breedon Books | year =1994 |isbn = 1 873626 35 5 | isbn-status = May be invalid – please double check|ref=harv}} * {{Cite book| title=A History of Modern Leeds | first=Derek | last= Fraser | publisher=Manchester University Press | year=1982 | isbn=9780719007811|ref=harv }} * {{Cite book| last=Unsworth and Stillwell | year=2004 | title=Twenty-First Century Leeds: Geographies of a Regional City | publisher= Leeds University Press | location=Leeds | isbn=0853162425|ref=harv }} {{Refend}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{commonscat|Leeds}} * {{wikivoyage|Leeds}} * [http://www.leedsinitiative.org/ 'ಲೀಡ್ಸ್ ಇನಿಷಿಯೇಟೀವ್'] ಲೀಡ್ಸ್ ಇನಿಷಿಯೇಟೀವ್ ಸಿಟಿ ಪಾರ್ಟ್ನರ್ಷಿಪ್. * [http://www.leeds.gov.uk/ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್] ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಸಮಿತಿ. * [http://www.leodis.net/ ಲಿಯೊಡಿಸ್] ಲೀಡ್ಸ್ ಲೈಬ್ರರಿ & ಇನ್ಫಾರ್ಮೇಶನ್ ಸರ್ವಿಸ್ ಫೋಟೋಗ್ರಾಫರ್ ಆರ್ಕೈವ್. * [http://www.vrleeds.co.uk/leeds-virtual-tour2006/index.html ವಿಆರ್ ಲೀಡ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720235439/http://www.vrleeds.co.uk/leeds-virtual-tour2006/index.html |date=2011-07-20 }} ಲೀಡ್ಸ್ 360º ವರ್ಚುಯಲ್ ಟೂರ್ * [http://www.leedschamber.co.uk 'ಲೀಡ್ಸ್ ಛೇಂಬರ್ ಆಫ್ ಕಾಮರ್ಸ್ & ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ'] ಲೀಡ್ಸ್ ಛೇಂಬರ್ ಆಫ್ ಕಾಮರ್ಸ್ & ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ * [http://www.mylifeinleeds.co.uk ಮೈ ಲೈಫ್ ಇನ್ ಲೀಡ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919063620/http://www.mylifeinleeds.co.uk/ |date=2018-09-19 }} ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜೀವನ * [http://www.leedstelevision.co.uk ಲೀಡ್ಸ್ ಟಿವಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202100125/http://www.leedstelevision.co.uk/ |date=2011-02-02 }} ಲೀಡ್ಸ್ ದೂರದರ್ಶನ * {{Genukiwry|Leeds}} (ಪಾರಿಷ್‌ನ ಹೊರಭಾಗದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗಾಗಿ ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಪಾರಿಷಸ್‌ನ ಜೆನುಕಿಯ [http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/WRY/index.html ಇಂಡೆಕ್ಸ್] ಅಥವಾ [http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/Misc/Maps/WRYParishes.gif ಮ್ಯಾಪ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514103203/http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/Misc/Maps/WRYParishes.gif |date=2011-05-14 }} ನೋಡಿ) {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ]] [[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂ'ನಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‍ಡಮ್]] 8h32c3xszpa7dzmxrnzieixw0oy5bmu 0 28320 1373034 1358875 2026-05-08T20:19:27Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373034 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Politischer Aschermittwoch 06.jpg|thumb|ಅದರ ಯಾವುದೇ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ಚಲಾಯಿಸುವವರ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಬ್ರಿಸ್ ಸಿಂಡ್ರೋಮ್, ಮೆಗಾಲೊಮೇನಿಯಾ, ಹಮಾರ್ಟಿಯಾ ಅಥವಾ ನಾರ್ಸಿಸಿಸಮ್ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತವೆ.]] '''ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ''' ವು ,ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿರುವ ಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಯ ಅಥವಾ ಭಾವನೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="About">About.com (2006 ರ ಜುಲೈ 25). ''ವಾಟ್ ಇಸ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್?'' . [http://mentalhealth.about.com/cs/stressmanagement/a/whatismental.htm About.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100427/http://mentalhealth.about.com/cs/stressmanagement/a/whatismental.htm |date=2016-03-04 }} ನಿಂದ 2007 ರ ಜೂನ್ 1 ರಂದು ಪುನಃ ಪಡೆಯಲಾಯಿತು.</ref><ref name="Princeton">ಪ್ರಿನ್ಸಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ. (ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯದು). [http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn?s=mental%20health Princeton.edu]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ನಿಂದ 2007 ರ ಜೂನ್ 1 ರಂದು ಪುನಃ ಪಡೆಯಲಾಯಿತು.</ref> ರಚನಾತ್ಮಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಸಮಗ್ರತಾ ಸಿದ್ಧಾಂತ ವಿಭಾಗದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಂದ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಜೀವನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹಾಗು ಜೀವನದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವ ವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನದ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನೆ ಗಳಿಸುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="About" /> ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವೆಂಬುದು ನಮ್ಮ ಭಾವನೆಗಳ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಬೇಡಿಕೆಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. [[ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಘಟನೆ|ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು, " ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಅಥವಾ ಅವಳಲ್ಲಿರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ, ಜೀವನದ ಸಹಜ ಒತ್ತಡದೊಂದಿಗೆ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸಬಲ್ಲ , ಉತ್ಪಾದನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನಕರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಥವಾ ಅವಳ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲ ಆರೋಗ್ಯಕರವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ" ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದೆ.<ref>ವರ್ಲ್ಡ್ ಹೆಲ್ತ್ ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್ (2005). ಪ್ರಮೋಟಿಂಗ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್: ಕಾನ್ ಸೆಪ್ಟ್ಸ್,ಎಮರ್ಜಿಂಗ್ ಎವಿಡೆನ್ಸ್, ಪ್ರಾಕ್ಟೀಸ್: ಅ ರೀಫೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ದಿ ವಲ್ಡ್ ಹೆಲ್ತ್ ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್ , ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ಅಂಡ್ ಸಬ್ ಸ್ಟ್ಯಾನ್ಸಸ್ ಅಬ್ಯೂಸ್ ಇನ್ ಕೊಲಬರೇಷನ್ ವಿತ್ ದಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಹೆಲ್ತ್ ಪ್ರಮೋಷನ್ ಫೌಂಡೇಷನ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್. ವಲ್ಡ್ ಹೆಲ್ತ್ ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್ ಜಿನೀವಾ</ref> ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ "ಅಧಿಕೃತ" ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಿಲ್ಲವೆಂದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭಿನ್ನತೆಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠ ತೂಲನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ವೃತ್ತಿಪರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು, ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ "ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ" ವನ್ನು ಹೇಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ.<ref name="WHO">[http://www.who.int/whr/2001/chapter1/en/index.html ವಲ್ಡ್ ಹೆಲ್ತ್ ರಿಫೋರ್ಟ್ 2001 - ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್: ನ್ಯೂ ಅಂಡರ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ನ್ಯೂ ಹೋಪ್], ವಲ್ಡ್ ಹೆಲ್ತ್ ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್, 2001</ref> ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಆತಂಕದ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯಂತಹ ಕೆಲವು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ಛಿದ್ರಮನಸ್ಕತೆ ಮತ್ತು ದ್ವಿಧ್ರುವಿ ಅವಸ್ವಸ್ಥತೆಯಂತಹ ಕೆಲವು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="Kitchener, BA 2002, p 5">ಕಿಚನರ್, BA ಅಂಡ್ ಜಾರ್ಮ್, AF, 2002, ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ಫಸ್ಟ್ ಏಡ್ ಮ್ಯಾನ್ಯುವಲ್. ಸೆಂಟರ್ f.o.r ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಅಂಡ್ ಕ್ಯಾನ್ ಬೆರಾ.. p 5</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೇ, ಉದಯಗೊಂಡ ಜಾಗತಿಕ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಹೀಗೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ: 'ಇದು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದರ ಬಗ್ಗೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಎಲ್ಲಾ ಜನರಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುವುದರ ಬಗ್ಗೆ, ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಅಧ್ಯಯನದ , ಸಂಶೋಧನೆಯ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸದ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ'.<ref name="Patel">ಪಟೇಲ್, ವಿ. , ಪ್ರಿನ್ಸ್, ಎಂ. (2010). ಗ್ಲೋಬಲ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ - ಅ ನ್ಯೂ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ಫೀಲ್ಡ್ ಕಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಏಜ್. ''JAMA, 303'' , 1976-1977.</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== {{See also|History of mental disorders}} ವಿಲಿಯಮ್ ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ 19 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಾವಧಿಯಲ್ಲಿ, "ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ" ಪದವನ್ನು ಸಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ ಮೊದಲಿಗರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತೀರುವ ಸಮಕಾಲೀನ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ವವತಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref name="JohnsHopkins">ಜಾನ್ಸ್ ಹಾಪ್ಕಿನ್ಸ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ. (2007). ''ಒರಿಜನ್ಸ್ ಆಫ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್'' . [http://www.jhsph.edu/dept/mh/about/origins.html JHSPH.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706150907/http://www.jhsph.edu/dept/mh/about/origins.html |date=2008-07-06 }} ನಿಂದ 2007 ರ ಜೂನ್ 1 ರಂದು ಪುನಃ ಪಡೆಯಲಾಯಿತು.</ref> ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿಕ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ (ಅಮೇರಿಕದ ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಘ)ನ ಹದಿಮೂರು ಜನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಐಸಾಕ್ ರೇ, ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೀಗೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಇದು ಮನಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಥವಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು, ನಾಶಮಾಡುವ ಅಥವಾ ತಡೆಹಿಡಿಯುವ ಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಗಳ ವಿರುದ್ಧ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಕಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="JohnsHopkins" /> ಡೊರ್ಥಿಯಾ ಡಿಕ್ಸ್ 1808-1887), "ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ" ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿದ್ದು, ಮಾನಸಿಕ ರೋಗದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ನೂಕಲಾಗಿದ್ದ ಶೋಚನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತರಲು ತಮ್ಮ ಇಡೀ ಜೀವನವನ್ನು ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref name="Barlow1">ಬಾರ್ಲೊ, ಡಿ.ಹೆಚ್., ಡುರಾಂಡ್, ವಿ.ಎಮ್., ಸ್ಟಿವಾರ್ಡ್, ಎಸ್.ಹೆಚ್. (2009). ಅಬ್ ನಾರ್ಮಲ್ ಸೈಕಾಲಜಿ: ಆನ್ ಇಂಟಿಗ್ರೇಟಿವ್ ಅಪ್ರೋಚ್ (ಸೆಕೆಂಡ್ ಕೆನಡಿಯನ್ ಎಡಿಷನ್). ಟೊರಾಂಟೊ: ನೆಲ್ಸನ್. p.16</ref> ಇದನ್ನು "ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಚಳವಳಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Barlow1" /> ಈ ಚಳವಳಿಯ ಮೊದಲು, 19 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕ ರೋಗಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದ ಜನರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ಅಲಕ್ಷ್ಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೇ ಅವರಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸಹ ನೀಡದೆ, ಶೋಚನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೆ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತು.<ref name="Barlow1" /> ಡಿಕ್ಸ್ ರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಾಗಿ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ರೋಗಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ರೋಗಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಹರಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕಾಳಜಿವಹಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಬಂದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ.<ref name="Barlow1" /> 20 ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಫೋರ್ಡ್ ಬೀರ್ಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಮಿಟಿ ಫಾರ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೈಜೀನ್ (ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಂಡಳಿ)ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೇ [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ]] ಹೊರರೋಗಿ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೊದಲ ಕ್ಲಿನಿಕ್ ಅನ್ನು ತೆರೆದರು.<ref name="JohnsHopkins" /><ref name="CliffordBeersClinic">ಕ್ಲಿಫರ್ಡ್ ಬೀರ್ಸ್ ಕ್ಲಿನಿಕ್. (2006ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 30). '' ಅಬೌಟ್ ಕ್ಲಿಫರ್ಡ್ ಬೀರ್ಸ್ ಕ್ಲಿನಿಕ್'' . [http://www.cliffordbeers.org/aboutus.htm CliffordBeers.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070409125103/http://www.cliffordbeers.org/aboutus.htm |date=2007-04-09 }} ನಿಂದ 2007 ರ ಜೂನ್ 1ರಂದು ಪುನಃ ಪಡೆಯಲಾಯಿತು.</ref> ===ಮೊದಲ ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆ=== ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನಿಜವಾಗಿ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಇನ್ನೂ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದರು, ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ನಿಜವಾದ ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 15 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪ್ಯೇನ್ ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಈ ಸಾಕ್ಷ್ಯಿಯು , 1410 ರಲ್ಲಿ ಫಾಧರ್ ಜೊನ್ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಜೊಫ್ರೆ ತೆರೆದ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇವರು ಮರ್ಸಿಡರಿಯನ್ ಕ್ರೈಸ್ತಬಿಕ್ಶುವಾಗಿದ್ದು, ವೆಲೆನ್ಸಿಯಾಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ನಾಗರಿಕರ ಗುಂಪು. ಈ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯು ಇನ್ನೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ==ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು== ===ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಸ್ಥಿತಿ=== ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಅಖಂಡ ದ್ರವ್ಯದಂತೆ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವು ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು.<ref>{{cite journal |last=Keyes |first=Corey |title=The mental health continuum: from languishing to flourishing in life |journal=Journal of Health and Social Behaviour |volume=43 |pages=207–222 |date=2002 |doi=10.2307/3090197 |url=http://jstor.org/stable/3090197 |issue=2}}</ref> ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಲಕ್ಷಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಗುರುತಿಸಬಲ್ಲ ಯಾವುದೇ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರದಿದ್ದರು ಕೂಡ ಅವರು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಅಧಿಕಗೊಂಡ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಬಲ್ಲರು. ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಈ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು , ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿರುವುದು, ಸಂಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಸೃಜನಾತ್ಮಕ ಜೀವನ ನಡೆಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹಾಗು ಜೀವನದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಸವಾಲುಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವ ನಮ್ಯತೆಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ.{{Citation needed|date=November 2010}} ಅನೇಕ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವ ಸಹಾಯಕ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಆರೋಗ್ಯಕರ ಜನರ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ದಿಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎನ್ನುವಂತಹ, ಕಾರ್ಯನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವ ವಿಧಾನಗಳ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆಯ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ರಚನಾತ್ಮಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಸಮಗ್ರತಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮಾದರಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ , ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ, [[ಶಿಕ್ಷಣ|ಶೈಕ್ಷಣಿಕ]], ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧರಿಸಿರುವ, ಹಾಗು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಕಾಸಾತ್ಮಕ [[ಮನೋಶಾಸ್ತ್ರ|ಮನಶಾಸ್ತ್ರ]]ದ ಊಹಾತ್ಮಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧರಿಸಿದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="WitmerSweeney">{{cite journal |last=Witmer |first=J.M. |coauthors=Sweeny, T.J. |title=A holistic model for wellness and prevention over the lifespan |journal=Journal of Counseling and Development |volume=71 |pages=140–148 |date=1992}}</ref><ref name="HattieMyersSweeney_p354364">{{cite journal |last=Hattie |first=J.A. |coauthors=Myers, J.E.; Sweeney, T.J. |title=A factor structure of wellness: Theory, assessment, analysis and practice |journal=Journal of Counseling and Development |volume=82 |pages=354–364 |date=2004}}</ref> ಆರೋಗ್ಯಕರ ಸ್ಥಿತಿ ಮಾದರಿಯ ಉದಾಹರಣೆಯು, ಮೇಯರ್ಸ್, ಸ್ವೇನೆ ಮತ್ತು ವಿಟ್ಮರ್ ರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಿದಂತಹ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಜೀವನದ ಐದು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ— ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆಯ ಸಾರ, ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ವಿರಾಮ, ಸ್ನೇಹ, ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಸ್ವ-ನಿರ್ದೇಶನ—ಹಾಗು ನಾಲ್ಕು ಉಪ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ—ಸ್ವಾಭಿಮಾನ, ಸ್ವ ಕಾರ್ಯಕಾರಿತ್ವ, ನೈಜ ನಂಬಿಕೆಗಳು, [[ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ|ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ]] ಮತ್ತು ಅನುಕರಣೆ, ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸೃಜನಶೀಲತೆ, [[ಹಾಸ್ಯ|ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿ]], ಪೌಷ್ಠಿಕ ಆಹಾರ, ವ್ಯಾಯಾಮ, ಸ್ವಕಾಳಜಿ, ಒತ್ತಡ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಲಿಂಗ ಗುರುತು, ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅನನ್ಯತೆ—ಇವುಗಳನ್ನು ಆರೋಗ್ಯಕರ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಘಟಕಗಳೆಂದು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಿಕೆಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಘಟಕಗಳು ಜೀವನದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ , ಆರೋಗ್ಯಕರ ಕಾರ್ಯಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. US ನ ಬಹುಪಾಲು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ.<ref name="MyersSweenyWitmer_p251266">{{cite journal | last=Myers | first=J.E. | coauthors=Sweeny, T.J.; Witmer, J.M. | title=The wheel of wellness counseling for wellness: A holistic model for treatment planning. Journal of Counseling and Development | journal=Journal of Counseling and Development | volume=78 | pages=251–266 | date=2000}}</ref> ===ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಕೊರತೆ === {{See also|Mental disorder}} ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು, ಪ್ರಧಾನ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸ್ಥಿತಿ(ಉದಾಹರಣೆಗೆ , ಡೈಯಗಾನಾಸ್ಟಿಕ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಮ್ಯಾನ್ಯೂವಲ್ ಆಫ್ ಮೆಂಟಲ್ ಡಿಸ್ ಆರ್ಡರ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಯಾವುದಾರರು ಒಂದು ರೋಗ ನಿರ್ಣಯ) ಇಲ್ಲದಿರುವುದೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದಾದರು ಕೂಡ, ರಚನಾತ್ಮಕ ಮನಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ(ಮೇಲೆ ನೋಡಿ) ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಾಕ್ಷ್ಯಿ, ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವು, ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಅಥವಾ ರೋಗದ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವೆಂಬುದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Kozier2008">{{cite book|author=Barbara Kozier|title=Fundamentals of nursing: concepts, process and practice|url=https://books.google.com/books?id=_0_pRyy9McQC|accessdate=18 December 2010|year=2008|publisher=Pearson Education|isbn=9780131976535|page=181}}</ref> ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಭಾವವು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಲ್ಲವು.<ref name="Kitchener, BA 2002, p 5" /> ===ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಗಳು=== ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ವ್ಯಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದು; ಎಂದರೆ, ವಿಭಿನ್ನ ವೃತ್ತಿಗಳು, ಸಮುದಾಯಗಳು, [[ಸಮಾಜ|ಸಮಾಜಗಳು]] ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು, ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿರುವುದೆಂದರೆ ಏನೆಂಬುದೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಮತ್ತು ಯಾವ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳು ಸರಿಯಾದುದ್ದೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಅನೇಕ ವಿಭಿನ್ನ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.<ref name="Weare2000_p12">{{cite book |last=Weare |first=Katherine |title=Promoting mental, emotional and social health: A whole school approach |publisher=RoutledgeFalmer |date=2000 |location=[[ಲಂಡನ್]] |isbn=978-0415168755 |page= 12}}</ref> ಹೀಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ವೃತ್ತಿಪರರು ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ವಿಧಾನದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಬಹುದು. ಸಂಶೋಧನೆಯು, ಮಾನಸಿಕ ರೋಗಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ರೋಗಲಕ್ಷಣವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದೆ.<ref>ಆಫೀಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಡೆಪ್ಯೂಟಿ ಪ್ರೈ ಮಿನಿಸ್ಟರ್ - ಸೋಷಿಯಲ್ ಎಕ್ಸ್ ಕ್ಲೂಷನ್ ಯುನಿಟ್: "[http://www.cabinetoffice.gov.uk/media/cabinetoffice/social_exclusion_task_force/assets/publications_1997_to_2006/factsheet_stigma.pdf ಫ್ಯಾಕ್ಟ್ ಶೀಟ್1: ಸ್ಟಿಗ್ಮ ಅಂಡ್ ಡಿಸ್ಕ್ರಿಮಿನೇಷನ್ ಆನ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229152129/http://www.cabinetoffice.gov.uk/media/cabinetoffice/social_exclusion_task_force/assets/publications_1997_to_2006/factsheet_stigma.pdf |date=2008-12-29 }}".2004.</ref> ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ಮನೋವೈದ್ಯರ ರಾಯಲ್ ಕಾಲೇಜ್ , ರೋಗಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ''ಚೇಂಚಿಂಗ್ ಮೈಂಡ್ಸ್'' (1998–2003) ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿತ್ತು.<ref>ರಾಯಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿಸ್ಟ್ಸ್: [http://www.rcpsych.ac.uk/campaigns/previouscampaigns/changingminds.aspx ಚೇಂಚಿಂಗ್ ಮೈಂಡ್ಸ್].</ref> ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಅನೇಕ ವೃತ್ತಿಪರರು, ಧಾರ್ಮಿಕ ವೈವಿದ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದಾರೆ ಅಥವಾ ಆಗಲೇ ಅರಿತು ಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೈಕಾಲಜಿಕಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ [[ಧರ್ಮ]]ವನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿಕ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ , ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಕೂಡ ಸೂಚಿಸಿದೆ.<ref name="HandbookofPsychotherapyandReligousDiversity_p4">{{cite book |last=Richards |first=P.S. |coauthors=Bergin, A.E. |title=Handbook of Psychotherapy and Religious Diversity |publisher=[[American Psychological Association]] |date=2000 |location=[[Washington D.C.]] |isbn=978-1557986245 |page=4}}</ref> ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ== {{Portal|Psychology}} * ಜಾಗತಿಕ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ * [[ಆರೋಗ್ಯ]] * ಶಿಶು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ * ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಕಾನೂನು * ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ * ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಸ್ವ-ಸಹಾಯ ಗುಂಪುಗಳು === ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು === * ವಿಭಜನೆ * ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ * ಮಾನಸಿಕ ಪರಿಸರ * ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ವೃತ್ತಿಪರರು * ಚಿತ್ತಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ * DSM-IV ಗೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂದರ್ಶನ * ಮಾನಸಿಕ ರೋಗ === ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷತೆಗಳು === * DSM-IV ಸಂಕೇತಗಳು * ರಚನಾತ್ಮಕ ಮನಶಾಸ್ತ್ರ * ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ದಾದಿ * ಮನೋವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ * [[ಮನೋಶಾಸ್ತ್ರ|ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ]] * ಸಮಾಜ ಸೇವೆ * ಯುವ ಜನರ ಆರೋಗ್ಯ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು‌== * [http://www.iop.kcl.ac.uk/international/ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ] * [http://www.dh.gov.uk/en/Policyandguidance/Healthandsocialcaretopics/Mentalhealth/index.htm ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್ (ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್)] * [http://www.nhsconfed.org/Networks/MentalHealth/Pages/home.aspx NHS ಕಾನ್ ಫೆಡರೇಷನ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ನೆಟ್ ವರ್ಕ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140505123734/http://www.nhsconfed.org/Networks/MentalHealth/Pages/home.aspx |date=2014-05-05 }} * [http://www.uticopa.com/ UK ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ರಿಸೋರ್ಸ್]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nimh.nih.gov/ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ ಸ್ಟಿ ಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ (ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್)] * [http://www.medicanadirectory.com/mental-health/ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ಡಿಕ್ಷನರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714064938/http://www.medicanadirectory.com/mental-health/ |date=2011-07-14 }} * [http://www.auseinet.com ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ ಫಾರ್ ಪ್ರಮೋಷನ್, ಪ್ರಿವೆನ್ಷನ್ ಅಂಡ್ ಅರ್ಲಿ ಇಂಟರ್ ವೆನ್ಷನ್ ಫಾರ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602033556/http://www.auseinet.com/ |date=2019-06-02 }} * [http://www.nmhdu.org.uk ದಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಯುನಿಟ್ (NMHDU)], ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ * [http://ec.europa.eu/health-eu/health_problems/mental_health/index_en.htm ಹೆಲ್ತ್-EU ಪೋರ್ಟಲ್] ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ಇನ್ ದಿ EU {{Psychology}} {{Mental and behavioural disorders}} {{Public health}} {{DEFAULTSORT:Mental Health}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಚಾರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ರಚನಾತ್ಮಕ ಮನಶಾಸ್ತ್ರ]] 7w0haz8afn6zm8ofu6h81dy1683f25x 0 32780 1373046 1360245 2026-05-09T01:01:22Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373046 wikitext text/x-wiki {{Fanpov}} '''ಮೈಸೂರ್ ಕನ್ಸರ್ನ್ಸ್''',<ref>[http://sampada.net/comment/173927 'ಮಾಟುಂಗಾ ಕನ್ನಡಿಗ್ರು ಯಾವುದರಲ್ಲೂ ಕಡಮೆ ಇಲ್ಲ' September 11, 2012]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>'ಮುಂಬಯಿನ ಕಿಂಗ್ಸ್ ಸರ್ಕಲ್' (ಈಗ ಮಹೇಶ್ವರಿ ಉದ್ಯಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ) ನಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಪುಡಿ ಮಾರಾಟದಿಂದಲೇ ದಶಕಗಳಿಂದ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ.'[[ಜಿ.ವಿ.ವೆಂಕಟರಾಮ್]]' ರವರು ಇದರ ಸ್ಥಾಪಕರು. ಮೂಲತಃ ಮೈಸೂರಿನವರಾದ ಇವರು ದಶಕಗಳಿಂದ ಕೇವಲ ಕಾಫಿಪುಡಿ, ಕೊಯಮತ್ತೂರ್ ಬೆಣ್ಣೆ,, ಬಿಸ್ಕತ್ತು, ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರಮಾಡಿ ಹಣಸಂಪಾದಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರು. ಎಲ್ಲರಂತೆ ಇವರೂ ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂಬಯಿಗೆ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದ ಜಿ.ವಿ.ಸಹೋದರರಲ್ಲೊಬ್ಬರು.<ref>[http://travel.cnn.com/mumbai/drink/ireport/indian-filter-coffee-569688 Where to grab Mumbai's best cup of 'kaapi']</ref> ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಪುಡಿ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ==ಉತ್ತಮ ಫಿಲ್ಟರ್ ಕಾಫಿ-ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯರ ಆದ್ಯತೆಗಳಲ್ಲೊಂದು== ಮುಂಬಯಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಮನಒಪ್ಪುವ ಒಳ್ಳೆಯ 'ಫಿಲ್ಟರ್ ಕಾಫಿಪುಡಿ'ಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು.'[[ಉತ್ತಮ ಕಾಫಿ ತಯಾರಿಕೆ]]' ಗೆ ಸಮರ್ಪಕವಾದ ಉತ್ತಮ ಶುದ್ಧ ಕಾಫಿಪುಡಿಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಶುದ್ಧ ಕಾಫಿಪುಡಿಯ ಅಗತ್ಯ ಬಹಳವಾಗಿತ್ತು. ಆಫೀಸಿನಲ್ಲಿ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಚಹಾಸೇವನೆ ಮಾಡಿದರೂ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ 'ಫಿಲ್ಟರ್ ಕಾಫಿ' ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಸರಿಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನೀಗಿಸಿದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ''''ಜಿ.ವಿ.ವೆಂಕಟರಾಮ್'''' ರವರದು. <ref> [https://kannada.oneindia.com/literature/articles/2004/071204rangaswamy.html 'ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಡಿಂಡಿಮ ಬಾರಿಸಿದ ಜಿ.ವಿ.ರಂಗಸ್ವಾಮಿ, 'ಒನ್ ಇಂಡಿಯ ಪತ್ರಿಕೆ',ಮಾರ್ಚ್,೧೪,೨೦೦೨, ಪ್ರೊ.ಜಿ.ವಿ.ಯವರ ಲೇಖನ] </ref> ಹಾಗಾಗಿ ಅವರು ಮತ್ತು ಅವರ ಪರಿವಾರದವರು ಕೇವಲ ಶುದ್ಧ ಕಾಫಿಪುಡಿಯೊಂದನ್ನೇ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಒದಗಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. 'ಕಾಫಿ ಬಿಸಿನೆಸ್' ಜೊತೆಗೆ 'ಚಲನಚಿತ್ರತಯಾರಿಕೆಯ ಗೀಳೂ' ಅವರಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಮೈಸೂರು ಪ್ರಿಂಟಿಗ್ ಪ್ರೆಸ್ ನ ಮಾಲಿಕ, ಜಿ.ವಿ.ರಂಗಸ್ವಾಮಿ ಇವರ ಸೋದರ. ==ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದ ಗೀಳು== [[ಚಿತ್ರ:ScanFalicitation.jpg|thumb|left|250px|'ಚಿತ್ರನಿರ್ಮಾಪಕ,ಜಿ.ವಿ.ವೆಂಕಟರಾಮ್, ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲಾರವರನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ']] [[ಚಿತ್ರ:ScanVaijayantimala.jpg|thumb|right|250px|'ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲಾರವರ ಕೈನಿಂದ ಚಿತ್ರದ ಉದ್ಘಾಟನೆ. ನಾಯಕ ಕಲ್ಯಾಣ್ ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ನಾಯಕಿ ನಟಿ,ಮೀನಾಕ್ಷಿ']] [[ಚಿತ್ರ:Latamangeshkar.jpg|thumb|right|250px|'ಲತಾಮಂಗೇಶ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಮಹಮ್ಮದ್ ರಫಿ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ']] [[ಚಿತ್ರ:Myscons3.jpg|thumb|right|250px|'ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲಾರವರು 'ಆಶಾನಿರಾಶ ಚಿತ್ರ'ಕ್ಕೆ ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಚಾಲನೆ ಕೊಟ್ಟಾಗ']] ಅಂದಿನ ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರರಂಗದ ದಿಗ್ಗಜರ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಗಳಿಸಿದ್ದದ್ದು ಒಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿತ್ತು. 'ಕಾಫಿಪುಡಿ' ಮತ್ತು 'ದಿನಸಿ ಅಂಗಡಿವ್ಯಾಪಾರ' ಚೆನ್ನಾಗಿ ಲಾಭದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು ಒಂದಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದರು. ಒಂದು 'ಕನ್ನಡ ಸಿನಿಮಾ' ತಯಾರಿಸುವ ಆಲೋಚನೆ ಅವರಿಗೆ ಹೇಗೋ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರ ಸೋದರರರೊಂದಿಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿ ’ಆಶಾ ನಿರಾಶಾ’ ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ತಯಾರಿಕೆಗೆ 'ಸ್ಕೆಚ್' ಹಾಕಿದರು. ಹಾಗೆ ಮುಂದುವರಿದ ಚಿತ್ರನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಹೆಸರು ’[[ಕರ್ನಾಟಕ ಆರ್ಟ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಸಂಸ್ಥೆ]]'. ಆಗಿನ ಮುಂಬಯಿಯ ದಾದರ್ ನಲ್ಲಿದ್ದ [[ರಣಜಿತ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋ]]ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಶುರುವಾಯಿತು. ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ಮುಹೂರ್ತ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಅತಿಥಿಯಗಿ ಬಂದಿದ್ದವರು, ಅಂದಿನ ಸೂಪರ್ ಸ್ಟಾರ್ [[ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲಾ]] ರವರು. ಕ್ಯಾಮರಾ ಸ್ವಿಚ್ ಆನ್ ಮಾಡಿ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾದ ಚಾಲನೆನೀಡಿದವರು, '[[ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲ]]'ರವರು, ನಿರ್ಮಾಪಕ 'ಜಿ.ವಿ.ವೆಂಕಟರಾಮ್ ಸೋದರಿಗೆ' ಶುಭ ಹರೈಸಿದ್ದರು. ಚಿತ್ರದ ನಾಯಕ, ನಟಶೇಖರ್ ಚಿತ್ರದ ಖ್ಯಾತಿಯ [[ಕಲ್ಯಾಣಕುಮಾರ್]], ಮತ್ತು, ನಾಯಕಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಬೆಡಗಿ,[[ಮೀನಾಕ್ಷಿ]],ಯವರು. ಅವರು, 'ತೀನ್ ಬತ್ತಿ ಚಾರ್ ರಾಸ್ತಾ' ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿದ್ದರು. 'ಸಂಧ್ಯಾ', 'ವಿದ್ಯಾ', 'ಜಯಶ್ರೀ', 'ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಭಟ್', 'ಎಂ.ಎಸ್.ಮಾಧವರಾವ್', ಮೊದಲಾದವರು ತಾರಾಗಣದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಗಾಯಕಿ-ನಟಿ [[ಅಮೀರ್‍ಬಾಯಿ ಕರ್ನಾಟಕಿ]] ಸಹಿತ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಪಟ್ಕಥೆಯನ್ನು 'ಜಿ.ವಿ.ಹೊಯ್ಸಳ' ಬರೆದರು. ಸೋದರಿ 'ಎಸ್.ಪಿ.ಹೊಯ್ಸಳ', ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರಾಗಿ ದುಡಿದರು. ನಿರ್ದೇಶನ, 'ಎನ್.ಕೆ.ಇಂದ್ರಾ,' ಎನ್ನುವವರು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರರಂಗ ಹೆಸರಾಂತ 'ಜೋಗನ್', 'ಪಾಪಿ' ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಗೀತ ನೀಡಿ ಹೆಸರು ಮಾಡಿದ [[ಬುಲೋನಿ ರಾಣಿ]]ಯವರು ಸಂಗೀತ ಒದಗಿಸಿದರು. ಇಂಥ ಹೆಸರಾಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮುಖಾಂತರ '[[ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್]]' ಮತ್ತು '[[ಮಹಮ್ಮದ್ ರಫಿ]]'ಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ 'ವೆಂಕಟರಾಮ್' ತಮ್ಮ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಕಂಠದಾನಮಾಡಲು ಬಿನ್ನವಿಸಿಕೊಂಡರು. ಯುಗಳ ಗೀತೆಯನ್ನು ಬರೆದವರು, 'ಬಾನಾಡಿ' ಮತ್ತು 'ಹರಿತಸ್'; '''ಇದರ ಸಾಲುಗಳು ಹೀಗಿವೆ.''' " ಇಂದೆಮಗೆ ಬಂದಿಹುದು ಮಧುರ ಮಿಲನ ಸುದಿನ ಜೀವನವು ಪ್ರೇಮಮಯ ಸವಿಯೇ ಸುಧೆಯ ಪಾನ ಈವನದ ತರುಲತೆಗಳಂತೆ ನಗುನಗುತಲಿ ನಲಿದಾಡೆ ಭಾವಲಹರಿ ಸೆಳೆಯುತಿಹುದು ಪ್ರೇಮ ಲೋಕಕೆ ಎನ್ನ..." ==ಕರ್ಮವೀರ ಪತ್ರಿಕೆ, ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಿದೆ== 'ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ ಸಚಿತ್ರ ಇತಿಹಾಸ ಗ್ರಂಥ'ದಲ್ಲೂ 'ಆಶಾ ನಿರಾಶಾ' ಚಲನಚಿತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ, ದಾಖಲೆಗಳು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸನ್, ೧೯೫೪,ಜೂನ್ ೨೦, ರ,ಕರ್ಮವೀರ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿನ ಕನ್ನಡಿಗರೊಬ್ಬರ ಧೀರ ಕಾರ್ಯದಬಗ್ಗೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಿದ ಲೇಖನ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗೆಗಿನ ಮೂಲ ಕಾಗದ ಪತ್ರಗಳ ದಾಖಲೆಗಳ 'ಝೆರಾಕ್ಸ್ ಕಾಗದಗಳು, ಮಾಹಿತಿ ಪತ್ರಕೆಗಳು, ದಿವಂಗತ, ಶ್ರೀ.ವೆಂಕಟರಾಮ್ ರವರ ಮಗ, 'ಶ್ರೀಕಾಂತ್ ವೆಂಕಟರಾಮ್' ಹತ್ತಿರ, ಉಪಲಭ್ದವಿವೆ. ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮದ ಪ್ರಕಾರ,[[ಕ್ರಾಂತಿವೀರ ಸಂಗೊಳ್ಳಿರಾಯಣ್ಣ]] ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ 'ಬೆಳ್ಳನೆ ಬೆಳಗಾಯಿತು ಗೀತೆ', ಯನ್ನು ಲತಾರವರು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ’ಒಂದೇ ಬಳ್ಳಿಯ ಹೂಗಳು’ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ 'ಮಹಮ್ಮದ್ ರಫಿ' ಯವರು ಕಂಠದಾನಮಾಡಿದ ’ನೀನೆಲ್ಲಿ ನಡೆವೆ ದೂರ', ಎಂಬ ಗೀತೆ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನತೆಯನ್ನು ಪುಳಕಿತಗೊಳಿಸಿವೆ. =='ಡಾ.ವಿಜಯರವರ ಮಾಹಿತಿಗಳು'== ಸನ್, ೧೯೫೪ ರಲ್ಲಿ 'ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರರಂಗದ ಇತಿಹಾಸ ಪುಸ್ತಕ'ದ, ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪಾದಕರೊಬ್ಬರಲ್ಲದ [[ಡಾ.ವಿಜಯ]] 'ಆಶಾ ನಿರಾಶ' ಚಿತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಬೆಳಕು ಚಿಲ್ಲಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಹಲವು ವಿಶಯಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ’ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಿಂದಿ ಗಾಯಕರೆನಿಸಿರುವ [[ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್]] ಮತ್ತು [[ಮಹಮ್ಮದ್ ರಫಿ]] ಇವರು 'ಕರ್ನಾಟಕ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್' ರವರ ’[[ಆಶಾ ನಿರಾಶಾ]]’ ವೆಂಬ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಕಲ್ಯಾಣ್ ಕುಮಾರ್]] ಮತ್ತು [[ಮೀನಾಕ್ಷಿ]] ಇವರ ಬದಲಿಗೆ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಹಿಂದಿ ಗಾಯಕರು ಹಾಡಿದ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಹಾಡುಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಇವರು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹಾಡಿರುವುದು ಇದೇ ಮೊದಲು. ಅದೆ ರೀತಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಾಯಕಿ ಹಾಗೂ ನಟಿಯಾದ [[ಅಮೀರ್ ಬಾಯಿ ಕರ್ನಾಟಕಿ]]ಯವರು ಒಂದೆರಡು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು [[ಬಾಂಬೆಯ ಶ್ರೀ ಸೌಂಡ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋ]] ವಿನಲ್ಲಿ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ’ಬಾನಾಡಿ’ ಮತ್ತು ’ಹರಿತಸ್’ ಎನ್ನುವವರು ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೆಶಕರದ [[ಶ್ರೀ ಬುಲೋನಿ ರಾಣಿ]]ಯವರು ಈ ಚಿತ್ರದ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರು’ =='ಆಶಾ ನಿರಾಶಾ,' ಚಲನಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಅರ್ಧದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿತು== 'ಲತಾ' ಹಾಡಿರುವ ನೃತ್ಯಗೀತೆ, ಮತ್ತು ಶೋಕಗೀತೆಗಳ ಸಹಿತ ಸಿ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಅಂದಿನ ಜಮಾನದ ’ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವ ಈ ಗೀತೆಗಳು ಕೇಳುಗರನ್ನು ಅರ್ಥಶತಮಾನದಷ್ಟು ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ನಿಂತು, ಉಳಿದ ಭಾಗದ ಚಿತ್ರೀಕರಣಕ್ಕೆ ಮದರಾಸ್ ಗೆ ಹೋಗುವ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತುಕಥೆಗಳ ದಾಖಲೆಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ನಿರ್ದೇಶಕಿ 'ಎನ್.ಕೆ.ಇಂದ್ರ' ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ನಿಂದ ಹೊರಗೆಬಂದು ಕನ್ನಡದ ನಟ-ನಿರ್ದೇಶಕ, 'ಎಚ್.ಎಲ್.ಎನ್.ಸಿಂಹ' ಮುಂದೆಬಂದರು. ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಕಥೆ ಸಂಭಾಷಣೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ವೆಂಕಟರಾಮ್ ರವರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಾಗ, 'ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ 'ಅಲ್ಲಿಗೇ ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ಮುಂಬಯಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಖರ್ಚನ್ನು ಹೊಂದಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಯಿತು. ಈ ದುಬಾರಿ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರಗಳ್ಯಾವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಂಬಯಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ. ನಂತರ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ, [[ಚಿರಂಜೀವಿ]],[[ಸುಭದ್ರ]] ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡವು. ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಚಿತ್ರ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]] ದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಮುಂಬಯಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದರ್ಧ ಕೊಲ್ಲಾಪುರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಂಡವು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಿತ್ರಗಳು, 'ಮದ್ರಾಸ್', 'ಕೊಯಂಬತ್ತೂರ್', 'ಸೇಲಂ', ಹಾಗೂ 'ಮೈಸೂರ್' ಗಳಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದವು. ಮರಾಠಿ ಚಿತ್ರನಿರ್ಮಾಪಕರೂ 'ಪುಣೆ' ಗೆ ಗುಳೆಹೋದ ಸಂಗತಿಗಳಿವೆ. 'ಆಶಾ ನಿರಾಶಾ' ಚಿತ್ರನಿರ್ಮಾಣದ ಎಲ್ಲ ಕಲಾವಿದರು ಜೀವಂತವಾಗಿಲ್ಲ. ಹೆಸರಾಂತ ಕಲಾವಿದರಾದ, 'ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲ', 'ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್', ಇವರಿಗೆ,ಚಿತ್ರನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ನೆನಪಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಯಿಲ್ಲ. 'ಲತಾ','ರಫಿ' ಹಾಡಿದ ಹಾಡುಗಳ ಸಿ.ಡಿ.ಬಿಟ್ಟರೆ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಗತಿಗಳು ಯಾರಿಗೂ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ==ಶ್ರೀಕಾಂತ್,ಈಗಿನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರು== 'ಶ್ರೀಕಾಂತ್ ವೆಂಕಟರಾಮ್', ಮುಂಬಯಿನ ಫಿಲ್ಟರ್ ಕಾಫಿಪುಡಿ ನಿರ್ಮಾಪಕರಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಕಾಫಿಪುಡಿಯ ದರವನ್ನು ಬೇರೆ ಕಾಫಿಪುಡಿ ಅಂಗಡಿಯರು ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ ಕಾಫಿಪುಡಿಯಷ್ಟೆ 'ಮೈಸೂರ್ ಕನ್ಸರ್ನ್ಸ್' ನ ಮಹತ್ವದ ಮಾರಾಟದ ವಸ್ತು. ಮೊದಲು ಕೊಯಂಬತ್ತೂರ್ ಬೆಣ್ಣೆ, ಒಂಟಿಕೊಪ್ಪಲ್ ಪಂಚಾಂಗ, ಬಿಸ್ಕತ್, ಚಾಕಲೇಟ್ಸ್, ಮೊದಲಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಮಾರಾಟಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಗ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಕಾಂತ್ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲೂ ಕಾಫಿಪುಡಿಯನ್ನು ಮಾರಾಟಮಾಡುವ ಒಂದು ಶಾಖೆಯನ್ನು ತೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮುಂಬಯಿ]] [[ವರ್ಗ:ಮುಂಬಯಿ ಕನ್ನಡಿಗರು]] kqeom784vny47bhd7nf5apkst1f8sfj 0 34047 1373042 1359933 2026-05-08T23:53:51Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373042 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Mehdi Hasan}} {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | name = ಉಸ್ತಾದ್ ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಖಾನ್ | image = | caption = | image_size = | background = ಗಾಯಕ | birth_name = | alias = Khan Sahib<br />King of Ghazal | birth_date = {{birth date |1927|7|18}} | birth_place = [[Luna, Rajasthan|Luna]], [[Jhunjhunu District|Jhunjhunu]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|2012|06|13|1927|7|18}} | death_place = [[ಕರಾಚಿ]], [[ಸಿಂಧ್]], [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] | instrument = [[ಹಾರ್ಮೋನಿಯಮ್]] | genre = [[ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ]], [[ಗಝಲ್]], [[ಹಿನ್ನಲೆ ಗಾಯನ]] | occupation = [[ಗಾಯಕ]], [[Composer]] | years_active = 1957–1999 (Retired) | website = }} '''ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಖಾನ್''' ( {{lang-ur|{{Nastaliq|مہدی حسن خان }}}} ) (ಜುಲೈ ೧೮, ೧೯೨೭ - ಜೂನ್ ೧೩, ೨೦೧೨ ) [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]]ದ ''ಗಜಲ್'' ಗಾಯಕ ಮತ್ತು ಲಾಲಿವುಡ್ ನ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ. ಅವರನ್ನು "ಗಜಲ್ ರಾಜ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಗೌರವದಿಂದ ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ''ತಂಘ-ಇ-ಇಮ್ತಿಯಾಜ್,'' ಮತ್ತು ''ಹಿಲಾಲ್-ಇ-ಇಮ್ತಿಯಾಜ್'' ಗೌರವ ಉಪಾಧಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.. ಅವರು ಅಹ್ಮದ್ ರಶ್ದಿ ಜೊತೆಗೆ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಗಾಯಕರಾಗಿ ಉಳಿದರು.. ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಕರಾಚಿಯಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ, ಧೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಜೂನ್ ೨೦೧೨ ೧೩ ರಂದು ನಿಧನರಾದರು.<ref>{{Cite web |url=http://news.worldsnap.com/art-culture/ghazal-maestro-mehdi-hassan-is-dead-131992.html |title=ಗಜಲ್ ಮೆಸ್ಟ್ರೋ ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ನಿಧನ |access-date=2012-06-13 |archive-date=2012-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616073753/http://news.worldsnap.com/art-culture/ghazal-maestro-mehdi-hassan-is-dead-131992.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/music/news-and-interviews/Mehdi-Hassan-passes-away-in-Karachi/articleshow/14087909.cms | title= Mehdi Hassan passes away in Karachi | date=13 June 2012}}</ref> == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಗೀತಗಾರ ಒಂದು ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ [[ರಾಜಸ್ಥಾನ|ರಾಜಸ್ಥಾನ್,]] [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ಲೂನಾ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಜುಲೈ ೧೯೨೭ ೧೮ ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಸಂಗೀತಗಾರರಾದ ಕಳವಂತ್ ಬುಡಕಟ್ಟುನಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಆನುವಂಶಿಕ ಸಂಗೀತಗಾರಲ್ಲಿ ೧೬ ನೇ ಪೀಳಿಗೆಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಧ್ರುಪದ್ ಗಾಯಕರು ಅವನ ತಂದೆ ಉಸ್ತಾದ್ ಅಝೀಮ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಉಸ್ತಾದ್ ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ಖಾನ್ ರು ಅವರ ಸಂಗೀತ ರೂಪಗೊಳಿಸಿದರು.ಹಸನ್ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಹಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಧ್ರುಪದ್ ಮತ್ತು ಖೆಯಲ್ ನೊಂದಿಗೆ (೧೯೩೫ )ರಲ್ಲಿ ಅವಿಭಜಿತ ಪಂಜಾಬ್ ನ ಡಿ.ಸಿ ಕಛೇರಿ ಬಳಿ ಇರುವ ಫಜಿಲ್ಕ ಬಂಗ್ಲದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ ನೀಡಿದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ <ref>http://whoiswhoinkarachi.blogspot.in/2009/12/mehdi-hassan.html</ref> ವಿಭಜನೆ ನಂತರ, ೨೦ ವರ್ಷದ ಹಸನ್ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಿ ತೀವ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. == ನಂತರದ ವೃತ್ತಿಜೀವನ == ೮೦ ರ ಅಂತ್ಯ ತೀವ್ರ ಅನಾರೋಗ್ಯದ ನಂತರ, ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನದಿಂದ ಹೊರ ಬಂದರು. ನಂತರ ತನ್ನ ವ್ಯಾಧಿಯು ಕಾರಣ ಅವರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಗೀತದಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸಿದರು.ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, ಎಚ್ ಎಂ ವಿ ಹೊರತಂದ ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಮತ್ತು [[ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್]] ಹಾಡಿರುವ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಯುಗಳ ಗೀತೆ "ತೇರಾ ಮಿಲನ್ "ಹಾಡು ಇರುವ ಿ "ಸರ್ಹದೇನ್ " ಆಲ್ಬಂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಈ ಹಾಡಿಗೆ ಶ್ರೀ ಹಸನ್, ಫಾರ್ಹತ್ ಷಹ್ಜದ್ ಬರೆದ ಗೀತೆಗೆ ಸ್ವತಃ ರಾಗ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರೀ ಹಸನ್ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿ, ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್ ನಂತರ ಹಾಡು ಕೇಳಿ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ತನ್ನ ಭಾಗವನ್ನು ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿ ಅನಂತರ ಇದನ್ನು ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿ ಬಿಡುಗಡ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. == ಮರಣ == ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ನಲ್ಲಿ, ೧೩ ಜೂನ್ ೨೦೧೨ ರಂದು ಮಧ್ಯಾಹ್ನ [http://www.agakhanhospitals.org/akuh/index.asp ಆಘಾ ಖಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಕರಾಚಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620163915/http://www.agakhanhospitals.org/akuh/index.asp |date=2012-06-20 }} ಶ್ವಾಸಕೋಶದ, ಎದೆ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರಕೋಶದ ತೊಂದರೆಯಿಂದ.<ref>ಗಜಲ್ Mehdi ಹಸನ್ ಆಫ್ [http://www.vsocio.com/general/king-ghazal-mehdi-hasan-passes/ #. T9hKKxctjgc ಕಿಂಗ್ ದೂರ ಸಾಗುತ್ತದೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616020936/http://www.vsocio.com/general/king-ghazal-mehdi-hasan-passes/ |date=2012-06-16 }}, Vsocio.com, ಜೂನ್ 13, 2012</ref><ref>[http://www.efi-news.com/2012/06/kindgom-of-ghazals-loses-its-king.html ಗಜಲ್ಸ್ ಆಫ್ Kindgom ತನ್ನ ಕಿಂಗ್ ಕಳೆದುಕೊಂಡು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120903085350/http://www.efi-news.com/2012/06/kindgom-of-ghazals-loses-its-king.html |date=2012-09-03 }} ''EFI-news.com,''</ref> ನಿಧನರಾದರು == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == ಅವರು ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆಗಳು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ''ತಮ್ಘ -ಇ -ಇಮ್ತಿಯಾಜ್'' ಮತ್ತು ''ಹಿಲಾಲ್-ಇ-ಇಮ್ತಿಯಾಜ್'' ಪಾಕಿಸ್ಥಾನ ನೀಡಿದ ಗೌರವವಾದರೆ,. ''ಗೂರ್ಖಾ ದಕ್ಷಿಣ ಬಹು'' ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ೧೯೮೩ ರಲ್ಲಿ ನೇಪಾಳ ಸರಕಾರ ನೀಡಿತು., ನಿಗರ್ ಫಿಲ್ಮ್ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪದವೀಧರರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು, ೧೯೭೯ ರಲ್ಲಿ ಜಲಂಧರ್, ಭಾರತದಲ್ಲಿ, '''ಸೈಗಲ್''' ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಅವರು ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆಯಲು ದುಬೈ ಪ್ರಯಾಣ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದರು. == ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಳು == ಅವರ ಕೆಲವು ಅಲ್ಬಮ್ ಗಳು : * ಕೆಹೆನಾ ಉಸೆ * ನಝಾರಾನ * ಲೈವ್ ಅಟ್ ರೋಯಲ್ ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ಹಾಲ್ ª(೧೯೮೩ ) * ಅಂದಾಜ್-ಇ-ಮಸ್ತಾನಾ * ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗಜಲ್ಸ್ ಸಂಪುಟ. ೧, ೨, ೩ * ದಿಲ್ ಜೊ ರೋತಾ ಹೈ * ಗಲೀಬ್ ಗಜಲ್ಸ್ * ಗಜಲ್ಸ್ ಫಾರ್ ಎವರ್ ಸಂಪುಟ ೧ * ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಸಂಪುಟ ೧, ೨ ಸುವರ್ಣ ಸಂಗ್ರಹ * ಗೋಲ್ಡನ್ ಗ್ರೆಟ್ಸ್ * ಇನ್ ಕನ್ಸರ್ಟ್ಸ್ * ಖುಲಿ ಜೋ ಆಂಖ್ * ಲೈಫ್ ಸ್ಟೋರಿ * ಲಿವ್ ಅಟ್ ಖಂಬೇ * ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಲೈವ್ ಕನ್ಸರ್ಟ್ * ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ * ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಗಜಲ್ಸ್ ಸಂಪುಟ 1 * ಸದಾ ಇ ಇಷ್ಕ್ * ಸರ್ಹದಇನ್ * ಸುರ್ ಕಿ ಕೋಯಿ ಸೀಮಾ ನಹೀ * ಫೈನೆಸ್ಟ್ ಗಜಲ್ಸ್ * ದಿ ಲೆಜೆಂಡ್ * ಯಾದ್ಗರ್ ಹಜಲೆನ್ ಸಂಪುಟ 1 * ತರ್ಜ್ (ಶೋಭಾ ಗುರ್ಟು ಜೊತೆ) * ನಕ್ಷ್-ಇ-ಫಾರ್ಯದಿ == ಗಝಲ್‌ಗಳು == * ಆಗೇ ಬರಹೇ ನಾ ಕಿಸ್ಸಾ-ಇ-ಇಷ್ಕ್-ಇ-ಬುತಾನ್ ಸೆ ಹಮ್ * ಆಜ್ ತಕ್ ಯಾದ ಹೈ ವೋ ಪ್ಯಾರ್ ಕಾ ಮನ್ಜಾರ್ * ಆಂಖೋ ಸೇ ಮಿಲಿ ಆಂಖೇ * ಆಪ್ ಕಿ ಆಂಖೋ ನೆ * ಆಯೇ ಕುಚ್ ಕುಚ್ ಅಬರ್ ಶರಾಬ್ ಆಯೇ (ಕವಿ: ಫಯಿಜ್ ಅಹ್ಮದ್ ಫಯಿಜ್ ) * ಶಾಯದ್ ಕಭೀ ಖ್ವಾಬೋನ್ ಮೆ ಮೈಲ್ ಮಾಡಲು ಅಬ್ ಕೆ ಹಮ್ ಬಿಚ್ದೆ (ಕವಿ: ಅಹ್ಮದ್ ಫರಾಜ್) * ಆಯೆ ರೋಶನಿಯ ಕೆ ಶಹರ್ * ಯಾದ ಆ ಗಯಾ ಮಾಡಲು ಅಪ್ನೋನ್ ನೆ ಗಮ್ ದಿಯೆ * ಭುಲಿ ಬಿಸ್ರಿ ಚಾಂದ್ ಉಮೇದೆಇನ್ * ಚಮನ್ ಕೋ ಚಲಿಯೇ ಗೆ ಹೋ ಚಲ್ತೆ * ಚರಾಗ್ -ಇ-ಟೂರ್ ಜಲೋ ಬಡಾ ಅಂಧೇರ ಹೈ * ದಿಲ್ ಕೆ ಜಾನ್ ಸೆ ಉತತ ಹೈ ದೇಖ್ * ದಿಲ್-ಇ-ನಾದನ್ ತುಜ್ಹೆ ಹುವಾ ಕ್ಯಾ ಹೈ (ಕವಿ: ಮಿರ್ಜಾ ಗಲೀಬ್) * ದಿಲ್ ಕಿ ಬಾತ್ ಲಬೋನ್ ಪಾರ್ ಲಾಕಾರ್. * ದಿಲ್ ಮೆನ್ ತೂಫಾನ್ ಚುಪೆ ಬೆತ ಹೊಂ * ದುನಿಯಾ ಕಿಸಿ ಕೆ ಪ್ಯಾರ್ ಮೇ ಜಾನತ್ ಸೇ ಕಾಮ್ ನಹೀ * ದಯಂ ಪಾಡ ಹುವಾ ತೆರೆ ದಾರ್ ಪೆ ನಹೀ ಹೂಂ ಮೈ (ಕವಿ: ಮಿರ್ಜಾ ಗಲೀಬ್) * ಏಕ್ ಬಾರ್ ಚಲೇ ಅಯೋ * ಏಕ್ ಬಸ್ ಟು ಹಾಯ್ ನಹೀ ಮುಝ್ಸೆ ಖಫಾ ಹೋ ಬೈತಾ (ಕವಿ: ಫಾರ್ಹತ್ ಶೆಜ್ಹಾದ್ ) * ಏಕ್ ಸಿತಮ್ ಔರ್ ಮೇರಿ ಜಾನ್, ಅಭಿ ಜಾನ್ ಬಾಕಿ ಹೈ (ಕವಿ: ಮಸ್ರೂರ್ ಅನ್ವರ್) * ದಿಲ್ ಕೋ ಫಿಕ್ರ್ -ಇ-ಖುಬಾನ್ ಕ್ಯೋ ನಾ ಹೋ (: ಜೋಶ್ ಮಲಿಹಬದಿ ಕವಿ) ಗೆ ಫಿಕ್ರ್ ಹೀ ತಹರೀ * ಗಾ ಮೇರೆ ದಿಲ್ ದೆವಾನೆ * [http://shayari.co.in/wp-content/uploads/2011/03/Mehdi-Hassan-Ghazals.mp3 ಗರ್ಮೀ -ಇ-ಹಸರತ್ -ಇ-ನಾಕಾಂ ಸೇ ಜಲ ಜಾತೆ ಹೈ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416234609/http://shayari.co.in/wp-content/uploads/2011/03/Mehdi-Hassan-Ghazals.mp3 |date=2014-04-16 }}[http://shayari.co.in/wp-content/uploads/2011/03/Mehdi-Hassan-Ghazals.mp3 N] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416234609/http://shayari.co.in/wp-content/uploads/2011/03/Mehdi-Hassan-Ghazals.mp3 |date=2014-04-16 }} * ಗುಲೋನ್ ಮುಖ್ಯ ಭರೇ, ಬಾದ್-ಇ-ನುಬಹಾರ್ ಚಲೇ (: ಫಯಿಜ್ ಅಹ್ಮದ್ ಫಯಿಜ್ ಸಾಹಿತ್ಯ) ರಂಗ್ * ಗುಲ್ಶನ್ ಶೋಲಾ ಇ ಗುಲ್ ಕಿ * ಗುಂಚ -ಇ-ಷೌಕ್ ಲಗಾ ಹೆಚ್ಇಐ ಖಿಲನೆ * ಹಮಾರಿ ಸಂಸೋನ್ ಮೆನ್ ಆಜ್ ತಕ್ * ಹರ್ ದರ್ದ್ ಕೋ * ಹಮ್ ಮೀ ಕೋಇ ಘುಮ್ ನಹೀ ಥಾ ಘುಮ್-ಇ-ಆಶಿಕಿ ಸಾಯಿ ಪಹಳಿ * ಏಕ ಹುಸ್ನ್ ಕಿ ಡೆವಿ ಸೆ ಮುಝೆ ಪ್ಯಾರ್ ಹುವಾ ಥಾ * ಏಕ್ ಖಾಲಿಶ್ ಕೋ ಹಾಸಿಲ್ -ಇ-ಉಮರ್ -ಇ-ರವಾನ ರೆಹ್ನೆ ದಿಯಾ (ಕವಿ: ಅದೀಬ್ ಸಹರನಪುರಿ) * ಜಬ್ ಭಿ ಆತಿ ಹೆಚ್ಇಐ ತೇರಿ ಯಾದ್ ಕಭೀ ಶಾಮ್ ಕೇ ​​ಬಾದ್ * ಜಬ್ ಭಿ ಚಹೇನ್ ಏಕ್ ನಾಯ್ ಸೋರತ್ * ಜಬ್ ಭಿ ಮೂತ್ರಮಾಡು ಕಾರ್ * ಜಬ್ ಕೋಯಿ ಪ್ಯಾರ್ ಸೆ ಬುಲಾಏ ಗಾ * ಜಬ್ ನಮ್ಮ ಜುಲ್ಫ ಕಿ ಬಾತ್ ಚಲಿ * ಜಹಾನ್ ಜೇಕ್ ಚೈನ್ * ಕಹಾನ್ ಗಯಿ ವೋ ವಫಾ * ಖುಲಿ ಜೋ ಆಂಖ್ ವೋ ಥಾ (ಕವಿ: ಫಾರ್ಹತ್ ಶೆಜ್ಹಾದ್ ) * ಕಿಯಾ ಹೆಚ್ಇಐ ಪ್ಯಾರ್ ಜಿಸಸೇ ಹುಮ್ನೆ ಜಿಂದಗಿ ಕಿ ತರಃ * ಕ್ಯಾ ಭಲ ಮುಜ್ಹಕೋ ಪರಖನೆ ಕಾ ನತೀಜಾ ನಿಕ್ಲ * ಕ್ಯೂನ ಹುಮಸೆ ಖಫಾ ಹೋ ಗಯೇ ಏ ಜಾನ್-ಇ-ತಮನ್ನಾ * ಮುಖ್ಯ ಹೋಶ್ ಮೆ ಥಾ * ಮುಖ್ಯ ಖಯಾಲ್ ಹೌನ್ ಕಿಸಿ ಔರ್ ಕಾ (ಕವಿ: ಸಲೀಮ್ ಕುಸರ್ ) * ಮುಖ್ಯ ನಜರ್ ಸೆ ಮೂತ್ರಮಾಡು ರಹ ಹೂ * ಮೊಹಬತ್ ಕರ್ನೆ ವಾಲೆ * ಮೊಹಬತ್ ಜಿಂದಗಿ ಹೈ ಔರ್ ತುಮ್ ಮೇರಿ ಮೊಹಬತ್ ಹೊ * ರಹೇ ಹೋ ಮಾಡಲು ಮುಝೆ ತುಮ್ ಣಜರ್ ಸೆ ಗಿರ * ನಾವಕ್ ಅಂದಾಜ್ ಜಿಧರ್ ದೀದ -ಇ-ಜಾನಾ ಹೊಂಗೆ * ಪಟ್ಟ ಪಟ್ಟ ಬೂಟ ಬೂಟ * ಫುಉಲ್ ಹೈ ಫುಉಲ್ ಖಿಲ್ ಉತ್ತೆ * ಪ್ಯಾರ್ ಭರೇ ಶರಮಿಲೆ ನಿನ್ ದೋ ನೈನ್ * ರಫ್ತ ರಫ್ತ ವೋ ಮೇರಿ ಹಸ್ತಿ ಕಾ ಸಾಮಾನ್ ಹೋ ಗಯೇ * ರಂಜಿಶ್ ಹಾಯ್ ಸಾಹಿ ದಿಲ್ ಹೈ ದುಖಾನೆ ಕೆ ಲಿಯೆ ಆ * ಅಂಚಿಗೆ ಝಿಂ ಕಿ ಬರಸಾತ್ ಹೈ ಔರ್ ಜಾಗೆ ಹುಯೆ ಜಜ್ಬಾತ್ ಹೈ * ರೋಷನ್ ಜಮಾಲ್-ಇ-ಯಾರ್ ಸೆ ಹೈ * ಸಾಮನೇ ಆ ಕೆ ತುಝ್ಕೋ ಪುಕಾರ ನಹೀ * ಸಹರ್ ಹೋ ರಹೀ ಹೈ * ಶಿಕವ ನಾ ಕಾರ್ ಗಿಲಾ ನಾ ಕಾರ್ ಯೆ ದುನಿಯಾ ಹೈ ಪ್ಯಾರೆ * ಶೋಲಾ ಥಾ ಜಲ ಬುಜ್ಹ ಹೂ (ಬರೆದ: ಅಹ್ಮದ್ ಫರಾಜ್) * ತನಹ ತಿ ಔರ್ ಹಮೇಶಾ ಸೇ ತನಹ ಹೈ ಜಿಂದಗಿ * ತರ್ಕ್-ಇ-ಉಲಫಾತ್ ಕಾ ಶೀಲ * ತೇರೆ ಭೀಗೆ ತುಮ್ಹರೋ ಕಿ ಖೂಶ್ಬೂ ಸೇ * ತೇರೆ ಮೇರೆ ಪ್ಯಾರ್ ಕಾ ತೊ ಐಸಾ ನಾತ ಹೈ * ಟೂಟೇ ಹ್ಯೂ ಖ್ವಾಬೋನ್ ಕೆ ಲಿಯೆ * ಮಾಡಲು ತಃ ಐರ್ ತೋರ್ರಿ ಡೆರ್ * ಟು ಮೇರಿ ಜಿಂದಗಿ ಹೆಚ್ಇಐ ("ಆಶಿಕಿ " ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನದೀಮ್ ಶರವನ್ ನಕಲು) * ಉಸನೇ ಜಬ್ ಮೇರಿ ತರಾಫ್ * ಉಜ್ರ್ ಆನೆ ಮೆ ಬಿ ಹೆಚ್ಇಐ ಔರ್ ಬುಲಾತೆ ಭೀ ನಹೀ * ವೋ ದಿಲ್ ನವಾಜ್ ಹೆಚ್ಇಐ ಲೇಕಿನ್ ಣಜರ್ ಶಿನಾಸ್ ನಹೀ * ಯಾರೋ ಕಿಸೀ ಕಾತಿಲ ಸೆ ಕಭೀ ಪ್ಯಾರ್ ನ ಮಂಗೋ * ಯುನ್ ನಾ ಮಿಲ್ ಮುಝ್ಸೆ ಖಫಾ ಹೋ ಜೈಸೆ * ಯೆ ಧೂಯನ್ ಕಹಾನ್ ಸೆ ಉತ್ತ ಹೆ * ಯೆ ಕಗಜಿ ಫೂಲ್ ಜೈಸೆ ಚಹರೆ * ಯೆ moja ಭೀ ಮುಹಬ್ಬತ್ ಕಭೀ ದಿಖಾಯೆ ಮುಝೆ * ಯೆ ತೇರಾ ಣಾಜುಕ್ ತುಮ್ಹರೋ ಹೈ ಯಾ ಕೋಯಿ ಮೆಹಕ ಗುಲಾಬ್ * ಏ ಜಿಂದಗೀ ಕಿ ರಃ ಮೆ ತಕರ ಗಯಾ ಕೋಯಿ * ಜಿಂದಗಿ ಮೆ ಥೋ ಸಭಿ ಪ್ಯಾರ್ ಕಿಯಾ ಕರ್ತೆ ಹೈ * ಜುಲ್ಫ್ ಕೋ ತೇರಿ ಘಟೊನ್ ಕಾ ಪಯಂ ಆಯಾ ಹೈ * ಮೆಹದಿ ಹಾಸನ ಸಹ ೧೯೭೦ ರಲ್ಲಿ [[ಕಾಬುಲ್|ಕಾಬೂಲ್]] ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ಥಾನ ರಲ್ಲಿ ಪರ್ಷಿಯನ್ / ದರಿ ಗಜಲ್ಸ್ ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. [http://www.afghansite.com/AfghanMP3/?dir=Mehdi%20Hassn%20in%20Afghanistan ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922063249/http://afghansite.com/AfghanMP3/?dir=Mehdi%20Hassn%20in%20Afghanistan |date=2010-09-22 }} == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ‌ == *ಗುಲಾಮ್ ಅಲಿ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು‌‌ == {{Reflist}} [http://www.musicmela.pk/2/581/Mehdi-Hassan.html '''Musicmela.pk ರಿಂದ ಹಾಡುಗಳು ಡೌನ್ಲೋಡ್''' ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bingo.com.pk/video/categories/48.html ಮೆಹದಿ ಹಾಸನ ವಿಡಿಯೋ ಕಲೆಕ್ಷನ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://aligarians.com/category/singers/mehdi-hassan/ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಹಾಡುಗಳು ಅನುವಾದಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204175202/http://aligarians.com/category/singers/mehdi-hassan/ |date=2012-02-04 }} * [http://www.muziq.net/albums/Mehdi_Hasan/ ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಆಲ್ಬಂಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213101353/http://www.muziq.net/albums/Mehdi_Hasan/ |date=2012-02-13 }} * [http://www.pakiisp.com/ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಗಾಯಕರ ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಆಲ್ಬಂಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619022130/http://www.pakiisp.com/ |date=2012-06-19 }} * [http://www.pakistanipopmusic.co.uk/pakistani-singers/mehdi-hasan-24.htm ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಹಾಡುಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409125726/http://www.pakistanipopmusic.co.uk/pakistani-singers/mehdi-hasan-24.htm |date=2009-04-09 }} * [http://www.musicalnirvana.com/ghazal/mehdi_hassan.html ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.views.pk/mehdi-hassan-shahanshah-e-ghazal ಶೆಹೆನ್ -ಷ -ಇ-ಗಜಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716185957/http://www.views.pk/mehdi-hassan-shahanshah-e-ghazal |date=2010-07-16 }} * [http://www.mazhar.dk/film/singers/mehdihassan.htm ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಚಿತ್ರಗೀತೆಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಟ್ಟಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610045301/http://mazhar.dk/film/singers/mehdihassan.htm |date=2012-06-10 }} * [http://www.sadarang.com/Mehdi%20hassan.htm ಸದರಂಗ್ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಹದಿ ಹಸನ ಬಯಾಗ್ರಫಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017055335/http://www.sadarang.com/Mehdi%20hassan.htm |date=2013-10-17 }} * [http://www.indianexpress.com/news/mehdi-hassan-ill-hospitalised-in-karachi/379361/ ಇಂಡಿಯನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌] * [http://www.columnpk.com/mehdi-hassan-died-in-karachi/ ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಕರಾಚಿ ಯಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು ] == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು‌‌ == * {{IMDb name|id=1187573}} * [http://www.thenews.com.pk/article-54067-Ghazal-king-Mehdi-Hassan-passes-away ಗಜಲ್ ರಾಜ ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ನಿಧನರಾದರು ]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.thenews.com.pk/article-54110-Mehdi-Hassan-biography- ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120613135236/http://www.thenews.com.pk/article-54110-Mehdi-Hassan-biography- |date=2012-06-13 }} [http://www.imagesinn.org/india-born-ghazal-legend-mehdi-hassan-died.html ಭಾರತ ಸಂಜಾತ ಗಜಲ್ ದಂತಕಥೆ ಮೆಹದಿ ಹಸನ್ ನಿಧನ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120707011057/http://www.imagesinn.org/india-born-ghazal-legend-mehdi-hassan-died.html |date=2012-07-07 }} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME = Hassan, Mehdi | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = | DATE OF BIRTH = 1927 | PLACE OF BIRTH = [[Luna, Rajasthan|Luna]], [[Jhunjhunu District|Jhunjhunu]], [[Rajasthan]], India | DATE OF DEATH = 2012 | PLACE OF DEATH =Karachi }} {{DEFAULTSORT:Hassan, Mehdi}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೨೭ ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರು]] [[ವರ್ಗ:ಗಜಲ್ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಲಾಲ್-ಐ-ಇಮ್ತಯಾಜ್]] [[ವರ್ಗ:ಮುಹಾಜಿರ್ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ನಿಗರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[ವರ್ಗ:ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಗಜಲ್ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಪಾಕಿಸ್ತಾನೀ ಮುಸಲ್ಮಾನರು]] [[ವರ್ಗ:ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಶಿಯಾ ಮುಸ್ಲಿಮರ]] [[ವರ್ಗ:ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಪ್ರದರ್ಶನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರೈಡ್ ಪಡೆದವರು]] [[ವರ್ಗ:ಜ್ಹುನ್ಜ್ಹುನು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:೨೦೧೨ ಸಾವುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಗೀತ]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಗೀತಗಾರರು]] mujsqq1f9g5ztmnue3t7vwal7dfibcn 0 62624 1373051 1360490 2026-05-09T02:03:52Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373051 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name =ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ ಆರ್ನಲ್ಡ್‌ | image = Matthew Arnold.jpg | caption =ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ ಆರ್ನಲ್ಡ್‌, by Elliott & Fry, circa 1883. | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth-date|df=yes|24 December 1822}} | birth_place = [[Laleham]], [[Middlesex]], England | death_date = {{death-date |15 April 1888|24 December 1822}} | death_place = [[ಲಿವರ್‍ಪೂಲ್]],ಇಂಗ್ಲಂಡ್ | occupation = Her majesty's inspector of schools | nationality = ಬ್ರಿಟಿಷ್ | ethnicity = | period = Victorian | genre = Poetry; literary, social and religious criticism | subject = | movement = | notableworks = "[[Dover Beach]]", "[[The Scholar-Gipsy]]", "[[Thyrsis]]", ''[[Culture and Anarchy]]'', ''[[Literature and Dogma]]'' | influences = [[William Wordsworth]], [[John Keats]], [[Charles Augustin Sainte-Beuve]], [[John Henry Newman]], [[Goethe]], [[Senancour]] | influenced = [[George Saintsbury]], [[T. S. Eliot]], [[F. R. Leavis]], [[Lionel Trilling]], [[Mordecai Kaplan]], [[Don Cupitt]], [[Florence Earle Coates]] | spouse = Frances Lucy | children = Thomas<br>Trevenen<br>Richard<br>Lucy<br>Eleanore<br>Basil | website = }} [[File:Huxley-Arnold family tree.svg|240px|right|Family tree]] '''ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ ಆರ್ನಲ್ಡ್‌''' : - (24 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1822 – 15 ಎಪ್ರಿಲ್l 1888) ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಕವಿ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಕ. ರಗ್ಬಿ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಸ್ಕೂಲಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮುಖ್ಯೋಪಾಧ್ಯಾಯನಾಗಿದ್ದ [[ಥಾಮಸ್ ಅರ್ನಾಲ್ಡ್]]ನ ಹಿರಿಯ ಮಗ. ಪ್ರಥಮ ಕವನ ಆಲರಿಕ್ ಅಟ್ ರೋಮ್ (1840) ರಗ್ಬಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಮಾನ ಗಳಿಸಿತು. ಬ್ಯಾಲಿಯೊಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರೌಢ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯೆನಿಸಿ ಆಕ್್ಸಫರ್ಡಿಗೆ ಹೋದ. ಅಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಮ್ವೆಲ್ನನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆದ ಕವನಕ್ಕೆ ನ್ಯೂಡಿಗೇಟ್ ಬಹುಮಾನ ಬಂತು. ಓರಿಯೆಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ಫೆಲೋ ಆಗಿದ್ದ. 1849ರಲ್ಲಿ ಹೊರಬಿದ್ದ ಪ್ರಥಮ ಕವನ ಸಂಕಲನದ ಸ್ಟ್ರೇಯ್ಡ್ ರೆವೆಲ್ಲರ್ ಅಂಡ್ ಅದರ್ ಪೊಯಮ್ಸ್ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಲಿಲ್ಲವಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ದಿ ಫರ್ಸೇಕನ್ ಮರ್ಮನ್, ದಿ ಸಿಕ್ ಕಿಂಗ್ ಇನ್ ಬೊಖಾರ ಮತ್ತು ಷೇಕ್ಸಪಿಯರ್ನನ್ನು ಕುರಿತು ಸುನೀತಗಳು ಇದ್ದುವು. ಎಂಪಿಡೊಕ್ಲೀಸ್ ಆನ್ ಎಟ್ನಾ ಆಂಡ್ ಅದರ್ ಪೊಯಮ್ಸ್ (1852) ಕೂಡ ಅಷ್ಟು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವಲ್ಪ ದಿವಸಗಳಲ್ಲೇ ಇವೆರಡನ್ನೂ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. 1853ರಲ್ಲಿ ಪೊಯಮ್ಸ್ ಹೊರಬಂತು. ಮೊದಲ ಸಂಕಲನಗಳಿಂದ ಆಯ್ದ ಕೆಲವು ಕವನಗಳು, [[ಸೊಹ್ರಾಬ್ ಅಂಡ್ ರುಸ್ತುಂ]] ಮತ್ತು ದಿ ಸ್ಕಾಲರ್ ಜಿಪ್ಸಿ ಮೊದಲಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿಗಳು ಈ ಕವನ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುವು. ಬಾಲ್ಡರ್ ಡೆಡ್ ಕವನವಿರುವ ಪೊಯಮ್ಸ್, ಸೆಕೆಂಡ್ ಸೀರೀಸ್ 1855ರಲ್ಲೂ ಮೆರೆಪಿ-ಎ ಟ್ರಾಜಿಡಿ ಎಂಬ ನಾಟಕ 1858ರಲ್ಲೂ ಪ್ರಕಟವಾದುವು. ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಆರ್ಥರ್ ಕ್ಲೋನನ್ನು ಕುರಿತ ಥರ್ಸಿಸ್ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶೋಕಗೀತೆಯನ್ನು ರಗ್ಬಿ ಚಾಪೆಲ್ ಕವನವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ನ್ಯೂ ಪೊಯಮ್ಸ್ 1867ರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣವಾಯಿತು. ಕೆಲಕಾಲ ಶಾಲೆಗಳ ತನಿಖಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಆರ್ನಲ್ಡ್ 1857ರಿಂದ 1867ರವರೆಗೆ ಆಕ್್ಸಫರ್ಡ್ನಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಪೀಠವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ. ಆರ್ನಲ್ಡನದು ವಿಚಾರ ಪ್ರಧಾನ ದೃಷ್ಟಿ. ರಮ್ಯಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಿಯೂ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಯುಗದ ಕಾವ್ಯದ ಹೊಸ ಅಂಶಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದ್ದೂ ಆದ ವೈಚಾರಿಕತೆಯನ್ನು ಇವನಂತೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿಲ್ಲ. ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ನಲ್ದ್‌ಗೆ ದೊಡ್ಡ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಆವೇಶವಿಲ್ಲದ, ಗಂಭೀರವೂ ಉದಾತ್ತವೂ ಆದ ಶೈಲಿ ಇವನದು. ಇವನ ಗೀತೆಗಳ ಆಳದಲ್ಲಿ ಏನೋ ಭಿನ್ನತೆ ಮಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಮತತತ್ತ್ವಗಳ ಮೇಲೆ ಈತ ಬರೆದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಆಗಲೇ ಚರ್ಚಾಸ್ಪದವಾಗಿದ್ದು ಇವನ ಅನಂತರ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡವು. ಆದರೆ ಇವನ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಕವನಗಳು ಇಂದೂ ಕೂಡ ಪುರಸ್ಕಾರಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ. ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ ಆರ್ನಲ್ಡ್ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಗ್ಲಾಡ್ಸ್ಟನ್ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 250 ಪೌಂಡುಗಳಂತೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ವೇತನ ಪಡೆದ (1883). 1886ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ ದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಿ 1888ರಲ್ಲಿ ಹೃದಯರೋಗದಿಂದ ನಿಧನ ಹೊಂದಿದ. [[File:Matthew Arnold grave.jpg|thumb|left|300px|alt=Arnold's gravestone|ಸರ್ರೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮಾಥ್ಯೂ ಅರ್ನಾಲ್ಡ್‍ನ ಗೋರಿ.]] ಆರ್ನಲ್ಡ್‌ನ ಮೆರಪಿ ನಾಟಕದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಮಾತು. ಮೆರಪಿಯ ಗಂಡನಾದ ಮೆಸಿನಿಯಾ ಅರಸನನ್ನು ಕೊಂದು ಅವಳನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಮದುವೆಯಾ ಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಫಾಲಿಫಾನ್ಟೀಸ್ನ ಮೇಲೆ ಮೆರಪಿಯ ಮಗ ಮುಯ್ಯಿ ತೀರಿಸಿದುದು ನಾಟಕದ ವಸ್ತು. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಆರ್ನಲ್ಡ್ ಮೇಳಗೀತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಸರಹಿತ ಪದ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಗೀತೆಗ ಳನ್ನು ಆರ್ನಲ್ಡ್ ಬಹು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ರಚಿಸಿದ. ಇವು ಗ್ರೀಕ್ ಮೇಳಗೀತದ ಲಯದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೇ ಉಂಟು ಮಾಡುವುದೆಂದು ಆರ್ನಲ್ಡ್ ಹೇಳಿ ದ್ದರೂ ಇವು ನೀರಸವಾಗಿಯೇ ಉಳಿ ದಿವೆ. ಈ ಕೃತಿಗೆ ಆರ್ನಲ್ಡ್ ಸೇರಿಸಿದ ಮುನ್ನುಡಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ್ ದುರಂತನಾಟಕದ ಕಲೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸುಂದರ ನಿರೂಪಣೆ ಇದೆ. ನಾಟಕ ಕಲೆ ಆರ್ನಲ್್ಡನಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ ಆರ್ನಲ್ಡ್ ಯುಗವು [[ವಿಜ್ಞಾನ]]ವು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡ ಹೊಸ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಂದ ಜನರ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಅಲ್ಲಾಡಿ, ಮನಸ್ಸುಗಳು ತತ್ತರಿಸಿದ ಕಾಲ. ಟೆನಿಸನ್, ಬ್ರೌನಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಆರ್ನಲ್ಡರು ಈ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಂದಿಸಿದರು. ಆರ್ನಲ್ಡ್‌ ಅಜ್ಞೇಯತಾವಾದಿ (ಅಗ್ನಾಸ್ಟಿಕ್) ಆದ; ದೇವರಿದ್ದಾನೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಮನುಷ್ಯನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾರ ಎನ್ನುವುದು ಇವನ ನಿಲುವು. ಈ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ತುಮುಲದಿಂದಾಗಿ ಇವನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದವಿದೆ. ಇವನು ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡದ್ದು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ, ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ. ಇಂದಿಗೂ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಇವನ ಡೊವರ್ ಬಂಕ್ ಕವನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಥರ್ಸಿಸ್ ಮತ್ತು ದಿ ಸ್ಕಾಲರ್ ಜಿಪ್ಸಿ ಇವನ ಸ್ನೇಹಿತ ಆರ್ಥರ್ ಹ್ಯೂ ಕ್ಲಫ್ ತೀರಿಕೊಂಡಾಗ ಬರೆದ ಕವನಗಳು ಇವನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕವನಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಥರ್ಸಿಸ್ ಒಂದು ಪ್ಯಾಸ್ಟರಲ್ ಕವನ. ಇವನ ರಗ್ಬಿ ಚ್ಯಾಪೆಲ್ ತಂದೆಯ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಬರೆದದ್ದು, ಮತ್ತೊಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕವನ. ಇವನ ಸಾಧನೆ ಮಿತವಾದರೂ ಹುಟ್ಟುಕವಿ ಎನ್ನುವುದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ. ಸೊಹ್ರಾಬ್ ಅಂಡ್ ರುಸ್ತುಂ ಕವನ ಇವನ ಕಥೆ ಹೇಳುವ ಕೌಶಲಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ವಿ.ಸೀ ಅವರು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಇದೇ ಹೆಸರಿನ ನಾಟಕದಿಂದ ಇದರ ಕಥೆ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಪರಿಚಿತ. ಇವನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಸ್ಥಾಯಿಯಾದರೂ ಇದು ನಿರಾಶೆಯ ಕಾವ್ಯವಲ್ಲ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ ಆರ್ನಲ್ಡ್ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಹೆಸರು. 17ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಡ್ರೈಡನ್ನಂತೆ ಇವನೂ ಕವಿ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಕ. ಇವನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ ಬಹಳ ನೀರಸವಾಗಿ ಪ್ರಾಂತೀಯತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಸಾಹಿತ್ಯಕ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು ಇವನೇ. ಒಂದು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಕುರಿತು ವಿಮರ್ಶಿಸಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಇನ್ನಿತರ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳನ್ನೂ ಅಭ್ಯಸಿಸಿರಬೇಕು ಎಂದು ಇವನ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ. ಆಧುನಿಕ ವಿಮರ್ಶೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದೇ ಆರ್ನಲ್್ಡನಿಂದ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆಗಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಆರ್ನಲ್ಡ್ ತನ್ನ ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳಿಗೆ ಬರೆದಿರುವ ಪೀಠಿಕಾರೂಪವಾದ ಬರೆಹಗಳು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬರೆವಣಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿವೆ. ಕಾವ್ಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆಯೇ ವಿನಾ ಆಕಾರ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಆರ್ನಲ್ಡ್ ತನ್ನ ಈ ಬರೆಹಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹೋನ್ನತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಶೈಲಿ ಇರಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೂ ಗ್ರೀಕರು ಇಂಗ್ಲಿಷಿನವರಂತೆ ಮುಂದುವರೆದಿದ್ದಾರೆಂದು ಇವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆರ್ನಲ್ಡ್‌ನ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ, ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟತೆ, ಸಂಯಮ, ವಾಕ್ಶಕ್ತಿ ಇವುಗಳ ಕೊರತೆ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಅದು ಇವನ ವಿಮರ್ಶಾಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಕಾವ್ಯರಚನೆಗೆ ಮಿತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. 1857ರಲ್ಲಿ ಆರ್ನಲ್ಡ್ ಆಕ್್ಸಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯಭಾಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕನಾಗಿ ಚುನಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಹತ್ತುವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಕೂಲ್ ಇನ್ಪ್‌ಪೆಕ್ಟರ್ ಕೆಲಸದ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕನಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ. ಈತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ತನ್ನ ಭಾಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಫ್ರಾನ್ಸ್ ದೇಶದ ವಿಮರ್ಶಕರ ರೀತಿ ನೀತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಭಾಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಇವನ ಈ ಎರಡು ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆನ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಲೇಟಿಂಗ್ ಹೋಮರ್ (1861); ಆನ್ ದಿ ಸ್ಟಡಿ ಆಫ್ ಕೆಲ್ಟಿಕ್ ಲಿಟರೇಚರ್ (1867).ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲೇ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪುರಾತನ ಹಾಗೂ ಅರ್ವಾಚೀನ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ತೀರ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಈ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ತರಲಾಯಿತು. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾದುದೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದುದೂ ಏನು, ಕಾವ್ಯದ ಹಿರಿಮೆ ಏತರಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಈ ಬರೆಹಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ವಿಮರ್ಶೆಯ ಧ್ಯೇಯವನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾದ ಯತ್ನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಆಲೋಚನೆಗಳೂ ಉಕ್ತಿಗಳೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಅಡಿಗಲ್ಲುಗಳೆಂದು ಆರ್ನಲ್ಡ್ ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದರ ಅನ್ವೇಷಣೆಯೇ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ ಎಂದ. ಆರ್ನಲ್ಡ್ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ಅವಲೋಕಿಸಿ, ಆಲೋಚಿಸಿ ಆ ಮೂಲಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾವ್ಯಗಳ ಮೂಲತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾನಲ್ಲದೆ ಕಾವ್ಯದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಶೈಲಿಯ ವಿವಿಧ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯ ಚಿಂತಕರಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. 1865ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಪುಸ್ತಕರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಬಂಧಗಳು ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಚಿತವಾದವು. 1867ರಿಂದ 1877ರವರೆಗೆ ಇವನ ಮನಸ್ಸು ಧಾರ್ಮಿಕ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯೂನತೆಗಳನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುವ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿತ್ತು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದ ಕೃತಿಗಳೆಂದರೆ ಕಲ್ಚರ್ ಅಂಡ್ ಆನರ್ಕಿ, ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್ ಅಂಡ್ ಪ್ರಾಟೆಸ್ಟಾಂಟಿಸಮ್, ಲಿಟರೇಚರ್ ಅಂಡ್ ಡಾಗ್ಮ, ಗಾಡ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಬೈಬಲ್, ಲಾಸ್ಟ್ ಎಸ್ಸೇಸ್ ಆನ್ ಚರ್ಚ್ ಅಂಡ್ ರಿಲಿಜನ್, ಫ್ರೆಂಡ್ಷಿಪ್ಸ್, ಗಾರ್ಲೆಂಡ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಐರಿಷ್ ಎಸ್ಸೇಸ್. ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಎರಡನೆಯ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಪ್ರಬಂಧಗಳ ಸಂಕಲನ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು (ಎಸ್ಸೇಸ್ ಇನ್ ಕ್ರಿಟಿಸಿಸಮ್-ಸೆಕೆಂಡ್ ಸೀರೀಸ್). ಈ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡು ಅಲ್ಲಿ 1883-84ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ ಆರ್ನಲ್್ಡನ ವಿಮರ್ಶೆ ದೋಷರಹಿತವೇನಲ್ಲ. ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಕವಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪುರ್ವಗ್ರಹದಿಂದ ದುರಭಿಮಾನವುಳ್ಳವನಾಗಿ, [[ಪರ್ಸಿ ಬೈಷೆ ಶೆಲ್ಲಿ|ಷೆಲ್ಲಿ]]ಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತ ಷೆಲ್ಲಿಗೆ ತುಂಬ ಅನ್ಯಾಯ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಷೆಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕವಿತೆಯಲ್ಲೂ ಮತ್ತು ಜೀವನದಲ್ಲೂ ನಿಷ್ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಗಂಧರ್ವ, ಶೂನ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃಥಾ ತನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಬಡಿಯುತ್ತ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಖಂಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವಿಮರ್ಶೆ ಅಸಮರ್ಪಕವೆಂದು ಅನೇಕರು ಮನಗಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಆರ್ನಲ್್ಡನ ವಿಮರ್ಶೆ ತನ್ನ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬೆಲೆಗಟ್ಟುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ರಚನಾತ್ಮಕವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಇವನಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಕಾವ್ಯದ ಬೆಲೆ ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಇವನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೀಗೆ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾನೆ: ಕಾವ್ಯಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಸೌಂದರ್ಯದ ನಿಯಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ಜೀವನವಿಮರ್ಶೆ ಕಾವ್ಯ. ಈ ಸಾರೋಕ್ತಿ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಜೀವನವಿಮರ್ಶೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಉಕ್ತಿಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಬೆಳಗಿಸಿದೆ. ಕಾವ್ಯದ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಢಗಾಂಭೀರ್ಯ (ಹೈ ಸೀರಿಯಸ್ನೆಸ್) ಇರಬೇಕೆಂದು ಆರ್ನಲ್್ಡ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ಸ್ಟಡಿ ಆಫ್ ಪೊಯಟ್ರಿ ಎಂಬ ತನ್ನ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ಕವಿಯ ಕೃತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ವಿಮರ್ಶಿಸು ವಾಗ ಅಂಥವೇ ಕಾವ್ಯಗಳು ಇರುವುದಾದರೆ ಅವುಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿಯೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿಯೂ ವಿಮರ್ಶಿಸುವುದು ಚಾರಿತ್ರಿಕ ವಿಮರ್ಶೆ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಹೀಗೆ ಚಾರಿತ್ರಿಕವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾವ್ಯದ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಮರೆತು ಅನಾವಶ್ಯಕವಾದ ಇತರ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಕೊಡುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ವಾದ. ಇದು ವಿವಾದಾಸ್ಪದವಾದ ಸಂಗತಿ. ಆರ್ನಲ್ಡ್ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಬಹು ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿದ. ವಿಜ್ಞಾನವು ಮುಂದುವರೆದು ಧರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವ ದುರ್ಬಲವಾದಂತೆ ಕಾವ್ಯವು ಅದರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ. `ಬೇರಾವುದೂ ಮಾಡದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾವ್ಯವು ನಮ್ಮನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ, ನಮಗೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ’ ಎಂದ ಆತ ವಡ್ರ್ಸ್‌ವರ್ತ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕವನಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿ, ಸಂಗ್ರಹದ ಮುನ್ನುಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಾವ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ವಡ್ರ್್ಸವರ್ತ್ನ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಸವಿಯುವುದನ್ನು ತನ್ನ ಕಾಲದ ಓದುಗರಿಗೆ ಕಲಿಸಿಕೊಟ್ಟ. ಆರ್ನಲ್ಡ್‌ನದು ಅತಿ ನೈತಿಕತೆ. ಇವನು ಕಾವ್ಯದ ಒಳ ಅಂಶ (ಕಂಟೆಂಟ್)ಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ನೀಡಿದ, ಕಾವ್ಯಾಂಶಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ನೀಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯುಂಟು. ಇವನು ಕಾವ್ಯವು ಬದುಕಿನ ವಿಮರ್ಶೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಎನ್ನುವುದು ಈ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಆಧಾರ. ಆದರೆ ಇವನ ಪುರ್ತಿ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು: ಕಾವ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯ ಸತ್ವಗಳ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಂತೆ ಕಾವ್ಯವು ಬದುಕಿನ ವಿಮರ್ಶೆ. ಆರ್ನಲ್ಡ್‌ನ ಅನಂತರ ಬಂದ ಟಿ.ಎಸ್.ಎಲಿಯೆಟ್ ಇವನನ್ನು ಉಗ್ರವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದ್ದರೂ ಇವನ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆರ್ನಲ್ಡ್‌ನ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಹಲವು ಅಂಶಗಳು ಎಲಿಯೆಟ್ನ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *{{gutenberg author|id=Matthew_Arnold|name=Matthew Arnold}} (plain text and HTML) *[http://www.poetseers.org/the_romantics/matthew_arnold/library/ Poetry of Matthew Arnold ] at Poetseers *[http://www.gutenberg.org/etext/16745 Matthew Arnold], by G. W. E. Russell, at Project Gutenberg *[http://rotunda.upress.virginia.edu/arnold The Letters of Matthew Arnold Digital Edition], at the University of Virginia Press *[https://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=6274704 Profile page for Matthew Arnold] on the [[Find-A-Grave]] web site *[http://www.webenglishteacher.com/arnold.html Lesson plans for Dover Beach]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at Web English Teacher *{{NRA|P809}} *{{A Short Biographical Dictionary of English Literature}} *[http://www.attackingthedevil.co.uk/related/easter.php The W.T. Stead Resource Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826113638/http://www.attackingthedevil.co.uk/related/easter.php |date=2014-08-26 }} *[http://www.tejones.net/religion/BroadChurch/Biblio/MA.pdf A Bibliography of the Works of Matthew Arnold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716230856/http://www.tejones.net/religion/BroadChurch/Biblio/MA.pdf |date=2011-07-16 }} by Tod E. Jones * {{openplaque|38}} * {{cite book|last=Anonymous|first=|others=Illustrated by [[s:Author:Frederick Waddy|Frederick Waddy]]|title=Cartoon portraits and biographical sketches of men of the day | url=http://en.wikisource.org/wiki/Cartoon_portraits_and_biographical_sketches_of_men_of_the_day/Matthew_Arnold |accessdate=13 March 2011|year=1873|publisher=Tinsley Brothers|location=London|pages=136–37}} *[http://rpo.library.utoronto.ca/poet/matthew-arnold.html Matthew Arnold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111214802/http://rpo.library.utoronto.ca/poet/matthew-arnold.html |date=2012-01-11 }} at [[University of Toronto Libraries]] *[http://aleph0.clarku.edu/huxley/comm/19th/Arnold.html ''Literature and Science'' (1882)] *[http://www.classicistranieri.com/arnold/ E-book by Matthew Arnold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141201223640/http://www.classicistranieri.com/arnold/ |date=2014-12-01 }} (incl..mobi and.epub) {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] [[ವರ್ಗ:ಲೇಖಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಕವಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಮರ್ಶಕರು]] 3jeiavhrxdkj22ji9pul4tq98d1t8or 0 70615 1373053 1360637 2026-05-09T02:30:09Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373053 wikitext text/x-wiki [[File:Jewish calendar, showing Adar II between 1927 and 1948.jpeg|thumb|right|Jewish calendar, showing Adar II between 1927 and 1948]] '''ಯಹೂದೀ ಪಂಚಾಂಗ''' ಅಥವಾ [[ಹಿಬ್ರೂ]] ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ಯಹೂದಿಗಳು ತಮ್ಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.[[ಇಸ್ರೇಲ್]] ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕೃಷಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕೃತ ಪಂಚಾಂಗವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಈಗ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ [[ಗ್ರೆಗೋರಿಯನ್ ಪಂಚಾಂಗ]]ದಿಂದಾಗಿ ಇದರ ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ==ಹಿಬ್ರೂ ಪಂಚಾಂಗದ ತಿಂಗಳುಗಳು== {| class="wikitable sortable" |- ! ಸಂಖ್ಯೆ. !! ಯಹೂದಿ ಪಂಚಾಂಗ !! ದಿನಗಳು |- | ೧ || ನಿಸಾನ್ || ೩೦ |- | 2 || ಅಯರ್ || ೨೯ |- | 3 || ಸಿವಾನ್ || ೩೦ |- | 4 || ತಮುಝ್ || ೨೯ |- | 5 ||ಅವ್ || ೩೦ |- | 6 || ಎಲು || ೨೯ |- | 7 || ತಿಶ್ರೆಯಿ || ೩೦ |- | 8 || ಮಾರ್ಚೇಶ್ವನ್ || ೨೯/೩೦ |- | 9 || ಕಿಸ್ಲೇವ್ || ೩೦/೨೯ |- | 10 || ಟೆವೆಟ್ ||೨೯ |- | 11 || ಶೆವೆಟ್ ||೩೦ |- | 12 || ಅಡರ್ || ೨೯/(೩೦) |- !colspan=2| ಒಟ್ಟು | ೩೫೪/(೩೫೫) |} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[http://elkind.net/calendar/ Perpetual Hebrew / Civil Calendar] *[http://www.yeshiva.co/calendar/ Jewish Calendar with Halachic times date converter and daf yomi] yeshiva.co *[http://www.abcog.org/saadia.htm The Jewish Controversy about Calendar Postponements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307075423/http://www.abcog.org/saadia.htm |date=2021-03-07 }} *[http://www.chabad.org/calendar/ Jewish Calendar with Zmanim – Halachic times and date converter] chabad.org *[http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Sjewcale.htm Jewish calendar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200618001657/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Sjewcale.htm |date=2020-06-18 }} scientific explanation at the [[ನಾಸಾ]] web site *[http://www.karaite-korner.org/holiday_dates.shtml Karaite Holidays] [[Karaite Judaism|Karaite]] website *[http://www.cgate.co.il/calendar/calendar_diaspora.asp Hebrew Calendar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061202225942/http://www.cgate.co.il/calendar/calendar_diaspora.asp |date=2006-12-02 }} Dates and Holydays (Diaspora or Israel) for both the Traditional and the Rectified calendars *[http://www.hebcal.com/ Hebrew – Gregorian Calendar with options] *[http://www.bethabracha.co.uk/calendar/ Bet Ha Bracha Hebrew Calendar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011103950/http://www.bethabracha.co.uk/calendar/ |date=2008-10-11 }} *[http://hebrewcalendar.tripod.com/ Hebrew Calendar Science and Myths]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chelm.org/jewish/calendar/explain.html Chelm.org's explaination{{sic|nolink=y}} of the Jewish calendar] {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕಾಲ]] 5lja51ysjishnvz9x01z05vucv4iwwc 0 78938 1373065 1362199 2026-05-09T07:49:21Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373065 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ರೋಜಾ | image = | caption = | constituency1 = ನಗರಿ (Assembly constituency)|ನಗರಿ | office1 = Member of Legislative Assembly | term_start1 = ಜೂನ್ ೨೦೧೪ | term_end1 = | predecessor1 = | successor1 = | party1 = YSR Congress Party | religion = ಹಿಂದೂ | birth_name = ಲತಾ ನಾಗರಾಜ | birth_date = ೧೭ ನವಂಬರ್ ೧೯೭೨ | birth_place = ತಿರುಪತಿ, ಆಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ಭಾರತ | occupation = ರಾಜಕಾರಣಿ,ನಟಿ | othername = | yearsactive = ೧೯೯೨-present | spouse =ಸೆಲ್ವಮಣಿ | children = ೨ }} ರೋಜಾ ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಅವರು ೧೭ [[ನವೆಂಬರ್]] ೧೯೭೨ ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ದಕ್ಷಿಣ [[ಭಾರತ]]ದ ಖ್ಯಾತ ನಟಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಪ್ರಸ್ತುತ ವೈ.ಎಸ್.ಆರ್. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಾರ್ಟಿ ಜೋತೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರು. ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ನಗರಿಯಿಂದ ಶಾಸಕರಾಗಿ ಜಯ ಗಳಿಸಿದರು.<ref>http://www.gulte.com/news/27099/Roja-wins-in-Nagari-but-Iron-Leg-tag-intact</ref> ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== ರೋಜಾ ಅವರು ೧೯೭೨ ರಲ್ಲಿ ನಾಗರಾಜ ರೆಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ಲಲಿತಾ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಷ ರಾಜ್ಯದ ಚಿತ್ತೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಬಂಗಾರಪೇಟೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವಳ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು ಶ್ರೀ ಲತಾ. ಅವರ [[ತಂದೆ]]-[[ತಾಯಿ]]ಗೆ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳು. ರೋಜಾ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು(ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ರಾಮಪ್ರಸಾದ್).ನಂತರ ಕುಟುಂಬ [[ಹೈದರಾಬಾದ್]] ಗೆ ತೆರಳಿದರು.ಅವರು ಶ್ರೀ ಪದ್ಮಾವತಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸನಾತಕ ಪದವಿ ಮಾಡಿದರು. ರೋಜಾ ಕುಚುಪುಡಿಯನ್ನು ಕಲಿತರು.ಅವರು ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಪ್ರವಾಶಿಸುವ ಮೊದಲು ನೃತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರೋಜಾ [[ತೆಲುಗು]] ಚಿತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ ನೀಡಿದರು.ಅವರ ಮೊದಲನೇ ಚಿತ್ರ ''ಪ್ರೇಮ ತಪಸ್ಸು''. ಅದರಲ್ಲಿ ನಾಯಕ ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಗೆ ನಾಯಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು. ಈ ಇಡೀ ಚಿತ್ರವನ್ನು [[ತಿರುಪತಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಶೂಟಿಂಗ್ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ನಿರ್ದೇಶಕ ಆರ್.ಕೆ.ಸೆಲ್ವಮಣಿ, ಚೆಂಬರುತಿ ಮತ್ತು ನಟ ಪ್ರಶಾಂತ್ ರವರು [[ತಮಿಳು]] ಚಿತ್ರೆರಂಗಕ್ಕೆ ರೋಜಾರವರನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು.ಆಕೆಯು ಮಮ್ಮುಟ್ಟಿಯ "ವೇಲೂರ್ ಮೆಮಾನ್" ಮತ್ತು [[ಪ್ರಭುದೇವ]] ಜೊತೆ "ಮಸ್ತಾನಾ ಮಸ್ತಾನಾ" ಎಂಬ ಹಾಡುಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾದವು. [[ರಜನೀಕಾಂತ್]](ವೀರ) ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ್ ಸರ್ಜ(ಅಯುಧ ಪೂಜ) ಮುಂತಾದವರ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ವಿಕ್ರಮಾನ್ನ ನಿರ್ದೇಶನದ ಚಲನಚಿತ್ರ "ಉನ್ನಿದಯತಿಲ್ ಎನ್ನೈ ಕೊಡುತೇನ್"ದಲ್ಲಿ ರೋಜಾ ಪ್ರಮುಖ ವೃತ್ತಿ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು.ಅವರ 100ನೇಯ ಚಿತ್ರ ಪೊಟ್ಟು ಅಮ್ಮನ್ ಆಗಿತ್ತು. ನಂತರ ರೋಜಾ ಅರಸು(೨೦೦೩),ಪಾರಿಜಾತಂ(೨೦೦೬), ಶಂಭೋ ಶಿವ ಶಂಭೋ(೨೦೧೦), ಗೋಲಿಮಾರ್(೨೦೧೦),ಮೊಗುಡು(೨೦೧೧),ಕೋಡಿಪುಂಜು(೨೦೧೧),ವೀರಾ,ಕಾವಲನ್(೨೦೧೧),ಮತ್ತು ಸಗುನಿ(೨೦೧೨) ಮೊದಲಾದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರರಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ==ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನ== ರೋಜಾ ತೆಲುಗು ದೇಶಂ ಪಾರ್ಟಿಗೆ (ಟಿಡಿಪಿ)ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಮಹಿಳಾ ಪಕ್ಷದ ಮಹಿಳೆ ಪಾರ್ಶ್ವದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು.೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ರೋಜಾ ಸತತ ಎರಡನೇ ಬಾರಿಗೆ ಸೋಲನ್ನು ಅಪ್ಪಿದರು. ಇದರ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರು, ಎದುರಿಸಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರು.<ref>http://www.deccanherald.com/content/518381/actor-roja-suspended-ap-assembly.html</ref> [[ಆಗಸ್ಟ್]] 2009ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಟಿಡಿಪಿ ಬಿಟ್ಟು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರಿದರು.<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/article216434.ece</ref> ನಂತರ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವೈ.ಎಸ್.ಆರ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು.<ref>http://www.thehansindia.com/posts/index/2015-12-23/Kamineni-faults-YSRCP-for-backing-MLA-Roja-195099</ref> ೧೬ ಮೇ ೨೦೧೪ರಂದು ಅವರು ನಗರಿಯಿಂದ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಶಾಸಕರಾಗಿ ಜಯವನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. ==ವಿಚಾರಗಳು == ರೋಜಾ ಮತ್ತು ಮೀನಾ ಪರಸ್ಪರ ಹೋಲಿಕೆಯ ಕಿರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮೀನಾ ರಜಾ ತಂಗಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು. ರೋಜಾ ಡ್ರೆಸ್ಸಿಂಗ್ ಒಂದು ಒಲವು ಹೊಂದಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಸಹನಾಯಕಿಯರಾದ ದೇವಿಯಾನಿ, [[ಖುಷ್ಬೂ]], [[ರಂಜಿತಾ]], ಮುಮ್ತಾಜ್ ಇನ್ನಿತರರಿಗೆ ತಾವೇ ಸ್ವತಃ ಹೇರ್ ಡ್ರೆಸ್ಸಿಂಗ್ ಮಾಡುವುದು ಕಂಡು ಬಂದಿದೆ. ನಟಿ ರಮ್ಯ ಕ್ರಿಷ್ಣನ್ ಪ್ರಕಾರ, ತಮ್ಮ ಸ್ನೇಹಿತೆ ಹಾಗು ಸಹ ನಟಿಯಾದ ರೋಜಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೇಕಪ್ ತಾವೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ.ನಟಿ ಮುಮ್ತಾಜ್ ಅವರು ಒಂದು ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು, ೨೦೦೩ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಸಿಂಗಪುರ್]] ಫಿಲ್ಮ್ ಶೋ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರೋಜಾ ಅವರೇ ಅವರಿಗೆ ಹೇರ್ ಡ್ರೆಸ್ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮೇಕ್-ಅಪ್ ಮಾಡುವಾಗ ಅವರಿಗಿದ್ದ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ವರ್ತನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. ==ರಾಜಕೀಯ ವಿವಾದಗಳು== ಆರ.ಕೆ.ರೋಜಾ ಅವರು ಮಹಿಳಾ ಶಾಸಕರ ನಡುವೆ ಸಕ್ರಿಯ ಸ್ಪೀಕರ್ ಆದರು.ಅವರು ಅವರ ಪ್ರದೋಚನಕಾರಿ ಭಾಷೆಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಾನಸಭೆ ವಿಚಾರಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ದುರ್ವರ್ತನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವರನ್ನು ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಜರಾಗದಂತೆ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ೧೮ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೫ ರಂದು, ಶಾಸಕಾಂಗ ಸಭೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಸದಸ್ಯರು ಹಾಗು ಮನೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ-ಸ್ಪೀಕರ್ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಈ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು.ವಿಧಾನಸಭೆ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನೆಯ ಶಿಸ್ತು ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಭಾಷೆಯ ಆಯ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿವಿಧ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು, ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಕರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಟೀಕಿಸಿದರು.ಇದೆಲ್ಲಾ ಹೊರತಾಗಿಯೂ Y.S.ಜಗನ್ ಮೋಹನ್ ರೆಡ್ಡಿ,<ref>{{Cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/YSRC-Gives-No-trust-Notice-against-Speaker/2015/12/24/article3193603.ece |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-03-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230555/http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/YSRC-Gives-No-trust-Notice-against-Speaker/2015/12/24/article3193603.ece |url-status=dead }}</ref> ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ನಾಯಕ, ಅವರ ಬೆಂಬಲಿತನಾಗಿ ಹಾಗು ಅವರ ನಡತೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದರು. ಅಂತಹ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದು ಹಲವು ವಿಶ್ಲೇಷಕರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಇದನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಚೆನ್ನಾಗೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. R.K.ರೋಜಾ ಅವರನ್ನು ವಿಧಾನಸಭೆಯಿಂದ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು<ref>{{Cite web |url=http://www.financialprospect.com/politics/ysrcp-mla-roja-suspended-from-assembly-for-one-year-15551.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-03-12 |archive-date=2015-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224231334/http://www.financialprospect.com/politics/ysrcp-mla-roja-suspended-from-assembly-for-one-year-15551.html |url-status=dead }}</ref>.ಇಂತಹ ಅನುಮಾನಗಳು ಸ್ಪೀಕರ್ ವಿರುದ್ಧ ಅವಿಶ್ವಾಸ ಗೊತ್ತುವಳಿಯನ್ನು ಮಂಡಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯ (ಅಥವಾ ವಿಧಾನಸಭೆಯ) ಆಸ್ತಿಯಾದ ವೀಡಿಯೋ ವಿವರಗಳನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮದವರು ಸಭಾಪತಿಯವರ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು? ಎಂಬುದನ್ನು ಸಭಾಸದಸ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದಾಗ ಸಭಾಪತಿಯವರು ಇದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಲು ಒಂದು ಆಯೋಗವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅವರ ವರದಿಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಜರು ಪಡಿಸುವವುದಾಗಿ ಭರವಸೆಯಿತ್ತರು.<ref>http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ysrc-charges-speaker-with-bias-towards-ruling-tdp-serves-no-trust-notice-against-the-chair/article8021838.ece</ref> ==ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳು== ಮೋಡರ್ನ್ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅನುಸೂಯರವರ ಬದಲು ನಿರೂಪಕಿಯಾಗಿ ರೋಜಾ ಅವರು ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಮಾ ಟಿವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗಿತ್ತು. ಜಬರ್ದಸ್ತ್ ಎಂಬ [[ಹಾಸ್ಯ]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಪುಗಾರರಾಗಿದ್ದರು.ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಈ ಟಿವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತಿತ್ತು. ಜೀ ತಮಿಳ್ ನಲ್ಲಿ ''ಲಕ್ಕಾ-ಕಿಕ್ಕಾ'' ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ==ವಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ರೋಜಾ ಅವರು ಆರ್.ಕೆ.ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಅವರನ್ನು ೧೦ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೨ ರಂದು ವಿವಾಹವಾದರು. ಈ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಗ ಹಾ ಒಬ್ಬ ಮಗಳು ಇದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://cinema.maalaimalar.com/2013/04/10230039/roja-selvamani-love-13-years-w.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-03-12 |archive-date=2013-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130414123155/http://cinema.maalaimalar.com/2013/04/10230039/roja-selvamani-love-13-years-w.html |url-status=dead }}</ref> ==ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ== ===ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರಗಳು=== {| class="wikitable sortable" |- ! ವರ್ಷ ! ಚಿತ್ರ ! ಸಹ ನಟ ! ಭಾಷೆ ! ಪಾತ್ರ |- |೧೯೯೧ || ''ಸರ್ಪಯಾಗಂ'' || ಶ್ರೀನಿವಾಸ ವರ್ಮ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೧ || ''ಪ್ರೇಮ ತಪಸ್ಸು'' || ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೨ || ''ಸೀತರತ್ನಂ ಗಾರಿ ಅಬ್ಬಾಯಿ'' || ವಿನೋಧ್ ಕುಮಾರ್ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೨ || ''ಅಟಾಕು ಕೊಡಕು ಮಾಮಕು ಅಲ್ಲುಡು'' || ವಿನೋಧ್ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೩ || ''ರಕ್ಷಣಾ'' || ನಾಗಾರ್ಜುನ್ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೩ || ''ಮುಠಾ ಮೇಸ್ತ್ರಿ'' || ಚಿರಂಜೀವಿ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೩ || ''ಅತ್ತಾ ಸೊಮ್ಮು ಅಲ್ಲುಡಿ ದಾನಂ'' || ವಿನೋಧ್ ಕುಮಾರ್ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೩ || ''ಮೊಗುಡುಗಾರು'' || ವಿನೋಧ್ ಕುಮಾರ್ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೪ || '' ಮುಗ್ಗುರು ಮೊನಗಾಲ್ಲು '' || ಚಿರಂಜೀವಿ|| ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೪ || ''ಭೈರವ ದ್ವೀಪಂ '' || ಬಾಲಕೃಷ್ಣ || ತೆಲುಗು||ರಾಜಕುಮಾರಿ ಪದ್ಮಾವತಿ |- |೧೯೯೪ || ''ಗಾಂಡೀವಂ'' || ಬಾಲಕೃಷ್ಣ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೪ || ''ಬೊಬ್ಬಿಲಿ ಸಿಂಹಂ '' || ಬಾಲಕೃಷ್ಣ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೪ || '' ಅಣ್ಣ '' || ರಾಜಶೇಖರ್ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೪ || ''ಪೊಲೀಸ್ ಬ್ರದರ್ಸ್'' || ವಿನೋಧ್ ಕುಮಾರ್|| ತೆಲುಗು|| |- |೧೯೯೪ || ''ಶುಭ ಲಗ್ನಂ' ||ಜಗಪತಿ ಬಾಬು || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೪ || ''ಸಮರಂ'' || ಸುಮನ್,ರಘು || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೫ || ''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್'' || ಚಿರಂಜೀವಿ || ತೆಲುಗು|| |- |೧೯೯೫ || ''ಇಲ್ಲು ಪೆಲ್ಲಿ'' || ನರೇಶ್ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೫ || ''ಮಾತೋ ಪೆಟ್ಟುಕೋಕು'' || ಬಾಲಕೃಷ್ಣ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೫ || ''ದಸರಿ ಮಾಯಾ ಬಜಾರ್ '' || ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರ ರಾವ್ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೫ || '' ತೆಲುಗುವೀರಲೇವರ '' || ಕೃಷ್ಣ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೫ || '' ಪೋಕಿರಿ ರಾಜ '' || ವೆಂಕಟೇಶ್ || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೫ || '' ಘಟೋತ್ಕಚುಡು '' || ಆಲಿ || ತೆಲುಗು ||ರೋಜಾ |- |೧೯೯೬ || '' ವಜ್ರಂ '' || ನಾಗಾರ್ಜುನ್ || ತೆಲುಗು || ಕೌಲಿ |- |೧೯೯೭ || ''ಪೆದ್ದಣ್ಣಯ್ಯ '' || ಬಾಲಕೃಷ್ಣ || ತೆಲುಗು ||ಸೀತಾ |- |೧೯೯೭ || '' ಅಡವಿಲೋ ಅಣ್ಣ '' || ಮೋಹನ್ ಬಾಬು || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೭ || '' ಅಣ್ಣಮಯ್ಯ '' || ಮೋಹನ್ ಬಾಬು || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೮ || ''ಸ್ವರ್ನಕ್'' || || ತೆಲುಗು || |- |೧೯೯೯ || '' ಸುಲ್ತಾನ್ '' || ಬಾಲಕೃಷ್ಣ || ತೆಲುಗು|| || |- |೨೦೦೦ || ''ಕ್ಷೇಮಂಗಾ ವೆಳ್ಳಿ ಲಾಭಂಗಾ ರಂಡಿ '' || ಶ್ರೀಕಾಂತ್ || ತೆಲುಗು || |- |೨೦೦೦ || '' ಮೀ ಆಯ್ನ ಜಾಗ್ರತಾ '' || || ತೆಲುಗು || |- |೨೦೦೦ || '' ತಿರುಮಲ ತಿರುಪತಿ ವೆಂಕಟೇಶ '' || ಶ್ರೀಕಾಂತ್ || ತೆಲುಗು || |- |೨೦೦೦ || ''ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಸರ್ಕಸ್'' || ಜಗಪತಿ ಬಾಬು|| ತೆಲುಗು || |- |೨೦೦೧ || '' ಅಮ್ಮನ್(ಚಿತ್ರ)|ದುರ್ಘ '' || ವೇಣು || ತೆಲುಗು || |- |೨೦೦೮ || '' ಸಮ್ಮಕ್ಕ ಸಾರಕ್ಕ '' || || ತೆಲುಗು || |- |೨೦೧೦ || ''ಶಂಭೋ ಶಿವ ಶಂಭೋ'' || ರವಿತೇಜ || ತೆಲುಗು|| ಗೃಹ ಸಚಿವ |- |೨೦೧೦ || ''ಗೋಲಿಮಾರ್'' || ಟೊಟ್ಟೇಂಪುಡಿ ಗೋಪಿಚಂದ್|ಗೋಪಿಚಂದ್|| ತೆಲುಗು ||ಅರುಂಧತಿ |- |೨೦೧೧ || '' ಪರಮವೀರ ಚಕ್ರ '' || ಬಾಲಕೃಷ್ಣ || ತೆಲುಗು ||ಚಿತ್ರಕಲಾವಿದ |- |೨೦೧೧ || ''ಮೊಗುಡು '' || ಟೊಟ್ಟೇಂಪುಡಿ ಗೋಪಿಚಂದ್|ಗೋಪಿಚಂದ್ || ತೆಲುಗು || ರಾಜಕರಣಿ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ |- |೨೦೧೧ || '' ಕೊಡಿಪುಂಜು '' || ತನಿಷ್ || ತೆಲುಗು || ಸೀತಾರತ್ನಂ,ತನಿಷ್ ನ ತಾಯಿ |- |೨೦೧೧ || ''ವೀರಾ'' || ರವಿ ತೇಜ || ತೆಲುಗು || ರವಿ ತೇಜ ಅವರ ಸಾಕುತಾಯಿ |- |೨೦೧೧ || ''ಶ್ರೀ ರಾಮ ರಾಜ್ಯಂ'' || ನಂದಮೂರಿ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ || ತೆಲುಗು/ತಮಿಳ್ || ಭೂದೇವಿ |- |೨೦೧೨ || ''ಲಕ್ಕಿ'' || ಶ್ರೀಕಾಂತ್ || ತೆಲುಗು || |- |೨೦೧೩ || ''ಪವಿತ್ರ'' || || ತೆಲುಗು || |- |೨೦೧೩ || ''ಶ್ರೀ ಜಗದ್ಗುರು ಆದಿ ಶಂಕರ'' || ಉಪೇಂದ್ರ || ತೆಲುಗು ||ಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿ |- |೨೦೧೩ || ''ಕಮೀನ'' || ಶ್ರಿಹರಿ || ತೆಲುಗು || |- |೨೦೧೩ || ''D/O ರಾಮಗೋಪಾಲ ವರ್ಮ'' || ||ತೆಲುಗು || |- |೨೦೧೪ || ''ದೂಸುಕೆಲ್ತ '' || ವಿಷ್ಣು ಮಂಚು || ತೆಲುಗು || |} ===ತಮಿಳು ಚಿತ್ರಗಳು=== {| class="wikitable sortable" |- ! Year ! Film ! Role ! Language |- |೧೯೯೨ || ''ಚೆಂಬಾರುತಿ''' || ಚೆಂಬಾರುತಿ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೨ || ''ಸೂರಿಯನ್''' || || ತಮಿಳು || |- |೧೯೯೩ || '''ಉಳೈಪಾಲಿ''' || ವಿಮಲ|| ತಮಿಳು |- |೧೯೯೪ || ''ಅತಿರದಿ ಪಡೈ'' || ||ತಮಿಳು |- |೧೯೯೪ || ''ಇಂಧು'' || ಇಂಧು || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೪ || '''ವೀರಾ''' || ರೂಬಾ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೪ || ''ಸರಿ ಗಮ ಪದ ನಿi'' || || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೫ || ''ಎಂಗಿರುಂದೋ ವಂಧಾನ್'' || || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೫ || ''ರಾಜ ಮುದಿರೈ'' || || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೫ || ''ಅಸುರನ್'' || || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೫ || ''ರಾಸಯ್ಯಾ'' || ಅನಿತಾ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೫ || ''ಮಕ್ಕಳ್ ಆಟ್ಚಿ'' || ಸರಸು ||ತಮಿಳು |- |೧೯೯೫ || ''ಆಯುಧ ಪೂಜಾ'' || ಸಿಂಧಮಣಿ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೬ || ''ಪರಂಬರೈ'' || ಪರುವದಂ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೬ || ''ರಾಜಾಳಿ'' || || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೬ || ''ತಮಿಳ್ ಸೆಲ್ವನ್'' || || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೭ || ''ವಳ್ಳಾಲ್'' || ರೋಜಾ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೭ || ''ಅಡಿಮೈ ಚಂಗಿಲಿ'' || || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೭ || '' ಪಸಮುಳ್ಳ ಪಂಡಿಯರೆ'' || || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೭ || ''ಕಡವುಳ್'' || ಪಾರ್ವತಿ ||ತಮಿಳು |- |೧೯೯೮ || ''ಅರಸಿಯಲ್'' || ಸುಪ್ರಿಯಾ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೮ || '''ಉಣ್ಣಿಡತಿಲ್ ಎನ್ನೈ ಕೊಡುತೇನ್''' ||ರಾಧಾ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೮ || ''ಎನ್ ಆಸೈ ರಾಸಾವೇ '' || ||ತಮಿಳು |- |೧೯೯೮ || ''ವೀರಂ ವೆಲಂಜ ಮಣ್ಣು '' || || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೮ || ''ಪುದುಮೈ ಪಿತ್ತನ್ '' || ಶೇನ್ ಬಗಮ್ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೮ || ''ಕಾಧಲ್ ಕವಿದೈ '' || ಸ್ವತಃ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೯ || ''ಹೌಸ್ ಫುಲ್'' || || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೯ || ''ಚಿನ್ನ ರಾಜಾ'' || ರಾಧಾ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೯ || ''ನೆಂಜಿನಿಲೆ'' || ಸ್ವತಃ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೯ || ''ಚಿನ್ನ ದುರೈ'' || ಪುಶ್ಪಾವಳಿ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೯ || ''ಸುಯಮ‍್ ವರಂ'' || ಈಶ್ವರಿ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೯ || ''ಮುಗಮ್'' || ಮಾಲಿನಿ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೯ || ''ಊಟಿ'' || ಚಾರು || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೯ || ''ತಿರುಪತಿ ಏಳುಮಲೈ ವೆಂಕಟೇಶ '' || ರಾಗಿಣಿ || ತಮಿಳು |- |೧೯೯೯ || ''ಅಳಗರ್ ಸಾಮಿ '' || ಸುಜಾ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೦ || ''ತಿರುನಲ್ವೇಲಿ'' || || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೦ || ''ಏಳಯಿನ್ ಸಿರಿಪಿಲ್'' || ಸರೋಜಾ|| ತಮಿಳು |- |೨೦೦೦ || ''ಸಂದಿತ್ತ ವೇಲೈ'' || ತಿಲಕಾ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೦ || ''ಕಂಧಾ ಕದಂಬ ಕದಿರ್ ವೇಲ'' || ರೂಪಿಣಿ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೦ || ''ಕೂಡಿ ವಾಳ್ದಾಲ್ ಕೋಡಿ ನನ್ಮೈ'' || ತಮಿಳ್ ಸೆಲ್ವಿ ||ತಮಿಳು |- |೨೦೦೦ || '' ಪುರಚ್ಚಿಕಾರನ್'' || ಕನಿಮೊಳಿ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೦ || ''ಸುದಂದಿರ ದಿನಂ'' || || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೦ || ''ಪೊಟ್ಟು ಅಮ್ಮನ್'' || ದುರ್ಗಾ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೧ || '' ಲೂಟಿ '' || ಗೀತಾ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೧ || ''ನೀಲ ಕಾಲಮ್' || ನೀಲಾಳ ಅಮ್ಮ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೧ || ''ಸೊನ್ನಾಲ್ ದಾನ್ ಕಾದಲಾ '' || ರೋಜಾ ||ತಮಿಳು |- |೨೦೦೧ || ''ಸೂಪರ್ ಕುಡುಂಬಮ್ '' || ರಾಕ್ಕು ||ತಮಿಳು |- |೨೦೦೧ || ''ವಿಶ್ವನಾದನ್ ರಾಮಮೂರ್ತಿ '' || ಮೀನಾ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೧ || ''ಮಾಯನ್'' || ಅಳಗಮ್ಮಾ|| ತಮಿಳು |- |೨೦೦೧ || '' ವೀಟೋಡ ಮಾಪಿಳೈ '' || ಮೀನಾ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೨ || ''ಆಂಗಲ ಪರಮೇಶ್ವರಿ '' ||ಪಾರ್ವತಿ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೨ || ''ಶಕಲಕ ಬೇಬಿ'' || || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೩ || ''ಅರಸು '' || ಶಿವಘಾಮಿ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೪ || ''ಸಕ್ಸೆಸ್'' || ರಾಧಿಕಾ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೫ || ''ಮಾಯಾವಿ'' || ಸ್ವತಃ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೫ || ''ಕರಗಾಟ್ಟಕಾರಿ '' || || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೬ || ''ಪಾಸ ಕಿಲಿಗಳ್ '' || ಅಂಗಯರ್ಕಣ್ಣಿ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೬ || ''ಪಾರಿಜಾತಮ್ '' || ಶ್ರೀಧರ್ ನ ತಾಯಿ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೬ || ''ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ '' || ವೈಶ್ನವಿ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೭ || ''ಕುಟ್ರಪತ್ರಿಕೈ '' || ಗೀತಾ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೭ || ''ನಿನೈತು ನಿನೈತು ಪಾರ್ತೇನ್ '' || ವಿಕ್ರಾಂತ್ ನ ತಾಯಿ || ತಮಿಳು |- |೨೦೦೮ || ''ಎಲ್ಲಾಂ ಅವನ್ ಸೇಯ್ವಾನ್ '' || || ತಮಿಳು |- |೨೦೧೧ || ''ಕಾವಲನ್ '' || ದೇವಿಕಾ ಮುತ್ತು ರಾಮಲಿಂಗಂ || ತಮಿಳು |- |೨೦೧೨ || ''ಸಗುನಿ'' || ಶ್ರೀದೇವಿ ಅವರ ತಾಯಿ || ತಮಿಳು |- |೨೦೧೩ || ''ಮಸಣಿ '' || ರಾಜೇಶ್ವರಿ || ತಮಿಳು |- |೨೦೧೪ || ''ಆಪಲ್ ಪೆಣ್ಣೆ '' || ಹಂಸವಲ್ಲಿ || ತಮಿಳು |- |೨೦೧೫ || ''ಕಿಲ್ಲಾಡಿ'' || ಅಂಗರ್ಕಣ್ಣಿ || ತಮಿಳು |- |೨೦೧೫ || ''ಪುಲನ್ ವಿಸಾರಣೈ 2 '' || || ತಮಿಳು |- |೨೦೧೫ || ''ಏನ್ ವಳಿ ತನಿ ವಳಿ '' || || ತಮಿಳು |} ===ಮಲಯಾಲಮ್ ಚಿತ್ರಗಳು=== {| class="wikitable sortable" |- ! ವರ್ಷ ! ಚಿತ್ರ ! ಪಾತ್ರ ! ಭಾಷೆ |- |೧೯೯೭ || ''ಗಂಗೋತ್ರಿ'' ||ನಂದನ ಮೆನನ್|| [[ಮಲಯಾಳಂ]] |- |೨೦೦೨ || ''ಮಲಯಾಳಿ ಮಾಮನು ವಣಕ್ಕಂ '' || ಪಾರ್ವತಿ || [[ಮಲಯಾಳಂ]] |- |೨೦೧೫ || ''ಜಮ್ನ ಪ್ಯಾರಿ'' ||ನೀಲಾಂಬಾರಿ || [[ಮಲಯಾಳಂ]] |- |} ===ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರಗಳು=== {| class="wikitable sortable" |- ! ವರ್ಷ ! ಚಿತ್ರ ! ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೯೩ || ''ಗಡಿಬಿಡಿ ಗಂಡ '' || ನೀಲಾಂಬರಿ |- | ೧೯೯೭ || ''ಕಲಾವಿಧ'' || |- | ೧೯೯೯ ||''ಪ್ರೇಮೋತ್ಸವ'' || |- | ೨೦೦೦ || ''ಸ್ವಾತಂತ್ರ ದಿನ'' || |- | ೨೦೦೧ || ''ಗ್ರಾಮ ದೇವತೆ'' || ಪಾರ್ವತಿ |- | ೨೦೦೧ || ''ಸುಂದರ ಕುಂಡ'' || |- | ೨೦೦೨ || ''ಪರ್ವ'' ||ಸುಧಾ |- | ೨೦೦೪ ||''ಮೌರ್ಯ''|| |- | ೨೦೧೨ ||''ಶ್ರೀಚೌಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಿ ಮಹಿಮೆ''|| |} ==ದೂರದರ್ಶನ== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! ವರ್ಷ !! ದಾರಾವಾಹಿ / ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ !! ಪಾತ್ರ !! ಭಾಷೆ !!ಚಾನೆಲ್ !!ಸೂಚನೆ |- |೨೦೦೨-೨೦೦೩ || ''ನದಿ ಎಂಗೆ ಪೋಗಿರದು'' || ಸಿಂಧು || ತಮಿಳು || ಸ್ಟಾರ್ ವಿಜಯ್ ||ದಾರಾವಾಹಿ |- |೨೦೦೪ || ''ಉತ್ತರಾಯಣ '' || || ಕನ್ನಡ || ಉದಯಾ ಟಿವಿ || |- |೨೦೧೦-೨೦೧೨ || ''ಮಾಡ್ರನ್ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ'' || ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಿರ್ವಹಣೆ || ತೆಲುಗು || ಮಾ ಟಿವಿ || |- |೨೦೧೩ || ''ಜಬರ್ದಸ್ತ್'' || ತೀರ್ಪುಗಾರ್ಥಿ || ತೆಲುಗು || ಈ ಟಿವಿ || ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ |- |೨೦೧೪ || ''ಎಕ್ಸ್ಟ್ರಾ ಜಬರ್ದಸ್ತ್'' || ತೀರ್ಪುಗಾರ್ಥಿ || ತೆಲುಗು ||ಈ ಟಿವಿ || ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ |- |೨೦೧೪ || ''ಲಕ್ಕಾ ಕಿಕ್ಕಾ'' || ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಿರ್ವಹಣೆ || ತಮಿಳು|| ಜೀ ತಮಿಳು || |- |೨೦೧೪-೨೦೧೫ || ''ರೇಸ್'' || ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಿರ್ವಹಣೆ || ತೆಲುಗು || ಜೀ ತೆಲುಗು || |- |} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು]] g3euiaetiwzw3m1xl60rgti439p15v6 0 83073 1373062 1361842 2026-05-09T06:28:20Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373062 wikitext text/x-wiki ==ಅಯಾನಿಕ್ ಸಂಯುಕ್ತ== [[File: Water-3D-balls.png|thumb|ನೀರು ಒಂದು ಸಂಯುಕ್ತ. ಅದರ ಅಣು ಸೂತ್ರ H<sub>2</sub>O; ಮೇಲಿನ ಕೆಂಪು ಬಣ್ನದ್ದು ಆಮ್ಲಜನಕದ ಆಥವಾ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಒಂದು ಪರಮಾಣು; ಕೆಳಗಿನವು ಜಲಜನಕದ (ಹೈಡ್ರೋಜನ್‌ನ) ಎರಡು ಪರಮಾಣುಗಳು]] *ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು [[ಮೂಲಧಾತು|ಮೂಲಧಾತುಗಳ]] ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅನುಪಾತಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಸಾಯನಿಕ ಬಂಧನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ವಿಭಜಿಸ ಬಹುದು. ಇದರ ಗುಣಗಳು ಇದು ಒಳಗೊಂಡ ಮೂಲಧಾತುಗಳ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>[http://study.com/academy/lesson/what-is-a-chemical-compound-definition-examples-quiz.html "What is a Chemical Compound"], Study.com, access date 2016-10-05</ref> ಧಾತುಗಳು, ಮಿಶ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಪರಮಾಣುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪದಾರ್ಥಕ್ಕೆ ''ಧಾತು''ಗಳೆಂದು (ಮೂಲಧಾತುಗಳು) ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ಪರಮಾಣು|ಪರಮಾಣುಗಳನ್ನು]] ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಸರಳ ಘಟಕಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.<ref>[http://chemed.chem.purdue.edu/genchem/topicreview/bp/ch2/mixframe.html "Elements, Compounds and Mixtures"], access date 2016-10-05</ref> ''ಮಿಶ್ರಣ''ವು ಒಂದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಧಾತುಗಳು ಅಥವಾ/ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಭೌತಿಕ ಬೆರಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅದರ ಘಟಕಗಳ ರಾಸಾಯನಿಕ ಗುಣಗಳು ಮೂಲ ಪದಾರ್ಥದ ರಾಸಾಯನಿಕ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.<ref>[http://www.ivyroses.com/Chemistry/GCSE/Elements-Mixtures-Compounds.php "Elements and Mixtures and Compounds"] access date 2016-10-05</ref> ಕೈಯಿಂದ ಆರಿಸುವುದು, ಸೋಸುವುದು, ಭಟ್ಟಿ ಇಳಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಭೌತಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮಿಶ್ರಣದಲ್ಲಿನ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸ ಬಹುದು. ಸಾರಜನಕದ ಎರಡು ಪರಮಾಣುಗಳು (H-2) ಮತ್ತು ಆಮ್ಲಜನಕದ ಒಂದು ಪರಮಾಣು (Ox O-1)ಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ [[ನೀರು]] (H<sub>2</sub>O) ಮತ್ತು [[ಉಪ್ಪು|ಅಡುಗೆಯ ಉಪ್ಪು]] (NaCl-ಸೋಡಿಯಮ್ ಕ್ಲೋರೈಡ್;ಸೋಡಿಯಮ ಮತ್ತು ಕ್ಲೋರೀನ್‍ನ ತಲಾ ಒಂದೊಂದು ಪರಮಾಣುಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ) ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಂಯುಕ್ತಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ==ಇತಿಹಾಸ== *ಕ್ರಿಶ 1800ರಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ರಸಾಯನಿಕ ಸಂಯುಕ್ತಕ್ಕೆ ಖಚಿತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೊಂದು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಬಳಸಿದಾಗ ಅದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಇಂದು ಯಾವುದನ್ನು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮಿಶ್ರಣ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಸಂಯುಕ್ತವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮಿಳಿತವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂಯುಕ್ತವು ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆಯೇ ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಒಳಗೊಂಡ ಘಟಕಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿರುತ್ತವಯೆ ಎಂಬುದಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರೆಂಚ್ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಕ್ಲಾಡ್ ಲೂಯಿಸ್ ಬರ್ತೊಲೆಟ್ ಹಲವು ಸಂಯುಕ್ತಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅನುಪಾತದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ನಿಲುವು ತಾಳಿದುದು ಪ್ರೆಂಚ್ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಜೋಸೆಫ್ ಲೂಯಿಸ್ ಪ್ರೌಸ್ಟ್. ಇವನು ತಾಮ್ರವು ಆಕ್ಸಿಡೈಸ್ ಆಗಿ ಹಲವು ರೀತಿಯ ಸಂಯುಕ್ತಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿದ. ಆದರೆ ಅಂದು ರಾಸಾಯನಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಬೆಳದಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಬರ್ತೊಲೆಟ್ ಸೂಚಿಸಿದ ಅಲಾಯ್ (ಮಿಶ್ರ ಲೋಹ) ಮತ್ತು ಪಾದರಸ ಹಾಗೂ ಲೋಹಗಳ ಮಿಶ್ರಣಗಳು ಸಂಯುಕ್ತಗಳಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುವುದು ಪ್ರೌಸ್ಟ್‌ಗೆ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಪ್ರೌಸ್ಟ್‌ನ ಚಿಂತನೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದಿತು. ಈ ಗೆಲುವಿನಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತಗಳಲ್ಲಿನ ಘಟಕಗಳು ಒಂದೇ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ ಎನ್ನುವ ಡಾಲ್ಟನ್‌ನ ಅಣು ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪಾತ್ರವೂ ಇದೆ. ಈ ನಿಯಮವು ರಸಾಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಬೆಳವಣೆಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು.<ref>[http://science.jrank.org/pages/1681/Compound-Chemical-History.html "Chemical Compound – History"]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} access date 2016-10-05</ref> *ಇಂದು ರಸಾಯನಿಕಶಾಸ್ತ್ರ ಅರಿತುಕೊಂಡಂತೆ ನಾನ್‌ಸ್ಟೋಯಿಕೊಮೆಟ್ರಿಕ್ ಸಂಯುಕ್ತಗಳು ಒಳಗೊಂಡ ಪರಮಾಣುಗಳ ಅನುಪಾತ ಪೂರ್ಣ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಅವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅನುಪಾತದ ನಿಯಮದ ಅಪವಾದಗಳು. ಇದಕ್ಕೆ ಆ ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ಸ್ಪಟಿಕ ರಚನೆಯಲ್ಲಿನ ಜಾಲರಿಯ ದೋಷಗಳು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬರ್ತೊಲೈಡ್‌ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref>[https://www.britannica.com/science/nonstoichiometric-compound "Nonstoichiometric compound, Enclyopedia Britannica"], Enclypedia Britannica, access date 2016-10-05</ref> ==ವರ್ಗೀಕರಣ== *ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸ ಬಹುದು. ಇಂತಹ ವರ್ಗೀಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು: *ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ಒಳಗೊಂಡ ಧಾತುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವರ್ಗೀಕರಣ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಆಮ್ಲಜನಕ ಪರಮಾಣುಗಳಿರುವ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ಗಳಾಗಿ, ಜಲಜನಕ ಪರಮಾಣುಗಳಿರುವ ಹೈಡ್ರೈಡ್‌ಗಳಾಗಿ, ಹ್ಯಾಲೊಜನ್‌ ([[ಆವರ್ತ ಕೋಷ್ಟಕ|ಆವರ್ತ ಕೋಷ್ಟಕದ]] ಗುಂಪು 17) ಪರಮಾಣುಗಳಿರುವ ಹ್ಯಾಲೊಜನ್‌ಗಳಾಗಿ ‌ವರ್ಗೀಕರಿಸ ಬಹುದು. *[[ಇಂಗಾಲ]] ಅಥವಾ ಕಾರ್ಬನ್ ಪರಮಾಣುಗಳಿರುವ ಸಾವಯವ ಸಂಯುಕ್ತಗಳು (ಇಂಗಾಲೀಯ ಅಥವಾ ಆರ್ಗಾನಿಕ್ ಕಾಂಪೋಂಡ್) ಮತ್ತು ಇಂಗಾಲ ಪರಮಾಣುಗಳಿಲ್ಲದ ನಿರವಯವ ಸಂಯುಕ್ತ (ಇನ್‌ಆರ್ಗಾನಿಕ್ ಕಾಂಪೋಂಡ್) ಎಂಬುದು ಸಹ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವರ್ಗೀಕರಣ. ಇದು ಸಹ ಸಂಯುಕ್ತಗಳು ಒಳಗೊಂಡ ಧಾತುಗಳ ಆಧಾರ ಮೇಲಿನ ವರ್ಗೀಕರಣ. *ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ [[ರಾಸಾಯನಿಕ ಬಂಧ|ರಾಸಾಯನಿಕ ಬಂಧದ]] ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೂ ವರ್ಗೀಕರಿಸ ಬಹುದು. ಎರಡು ರೀತಿಯ ರಾಸಾಯನಿಕ ಬಂಧಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವು ಅಯಾನಿಕ್ ಬಂಧ ಅಥವಾ ಇಲೆಕ್ಟೊವೇಲೆಂಟ್ ಬಂಧ ಮತ್ತು ಸಹವೇಲೆನ್ಸಿ ಬಂಧ (ಕೋವೇಲೆಂಟ್ ಬಂಧ). ಅಯಾನಿಕ್ ಬಂಧದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಅಯಾನುಗಳ ನಡುವಿನ ಆಕರ್ಷಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ ಹಿಡಿದಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉಪ್ಪು (ಸೋಡಿಯಂ ಕ್ಲೋರೈಡ್) ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಉದಾಹರಣೆ. ಸಹವೇಲೆನ್ಸಿ ಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತದ ಅಣುಗಳು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನುಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಸಂಯುಕ್ತದ ಬಂಧನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ನೀರು, [[ಮೀಥೇನ್]] ಉದಾಹರಣೆಗಳು.<ref>[https://www.britannica.com/science/chemical-compound/Classification-of-compounds "Classification of Compounds"], Encyclopedia Britannica, access date 2016-10-05</ref> *ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು [[ಆಮ್ಲ]], [[ಪ್ರತ್ಯಾಮ್ಲ]] ಮತ್ತು [[ಲವಣ|ಲವಣಗಳು]] ಎಂದು ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಇವಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಉಪಯೋಗಗಳಿವೆ.<ref>ವಿಜ್ಞಾನ ಏಳನೆಯ ತರಗತಿ, ಮೊದಲನೆಯ ಸೆಮಿಸ್ಟರ್ ಪಠ್ಯ ಪುಸ್ತಕ, ಪುಟ 89</ref> ==ರಾಸಾಯನಿಕ ಮತ್ತು ಅಣ್ವಿಕ ಸೂತ್ರ== [[File: Butan_Lewis.svg|thumb|ಎನ್ ಬುಟೇನ್ ರಾಚನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ]] [[File: Isobutane_numbered_2D.svg|thumb|ಐಸೊಬುಟೇನ್ ರಾಚನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ]] *ಸಂಯುಕ್ತಗಳನ್ನು ಹಲವು ಸಲ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸೂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಕೇತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಸಾಯನಿಕ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸೂತ್ರ (ಎಂಪಿರಿಕಲ್ ಫಾರುಮುಲಾ). ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿ ಧಾತುಗಳ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಉಪ್ಪು ಅಥವಾ ಸೋಡಿಯಮ್ ಕ್ಲೋರೈಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಧಾತುಗಳಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಅದನ್ನು NaCl (ಸೋಡಿಯಮ್‌ಗೆ -Na, ಕ್ಲೋರಿನ್‌ಗೆ-cl-ಒಂದೊಂದು ಪರಮಾಣುಗಳಿವೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ). ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಮ್ ಕ್ಲೋರೈಡ್‌ಡನ್ನು CaCl<sub>2</sub> ಎಂದು ಸಂಕೇತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ (ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲಿಸಿಮ್- Ca ಮತ್ತು ಕ್ಲೋರಿನ್ –Clಗಳ ಒಂದು ಮತ್ತು ಎರಡು ಪರಮಾಣುಗಳಿವೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ). ಅಲ್ಯೂಮಿನಿಯಮ್ ಸಲ್ಪೇಟ್‌ನ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸೂತ್ರ Al<sub>2</sub>(SO<sub>4</sub>)<sub>3</sub>. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಸಲ ಇದರಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹೆಕ್ಸೇನ್ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸೂತ್ರ C<sub>3</sub>H<sub>7</sub>. ಇದು ಅಣುವಿನಲ್ಲಿರು ಒಟ್ಟು ಪರಮಾಣುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಅಣ್ವಿಕ ಸೂತ್ರವನ್ನು (ಮಾಲೆಕ್ಯೂಲರ್ ಫಾರ್ಮುಲ) C<sub>6</sub>H<sub>14</sub> ಎಂದು ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ [[ಗ್ಲುಕೋಸ್|ಗ್ಲುಕೋಸ್‌ನ]] ರಾಸಾಯನಿಕ ಸೂತ್ರ CH<sub>2</sub>O ಆದಾಗ್ಯೂ ಅದರ ಅಣ್ವಿಕ ಸೂತ್ರ C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> (ಅದರ ಅಣುಗಳಲ್ಲಿನ ಪರಮಾಣುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಂಗಾಲ 6, ಜಲಜನಕ 12 ಮತ್ತು ಆಮ್ಲಜನಕ 6).<ref name=C>[[:en:Chemical formula]], Wikipedia access date 2016-10-05</ref> *ಅಣು ಸೂತ್ರ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದಂತೆ ಹಲವು ಸಲ ರಾಚನಿಕ ಸಂಕೇತಕಕ್ಕೆ ಮೊರೆ ಹೋಗಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಎನ್ ಬುಟೇನ್ ಮತ್ತು ಐಸೊಬುಟೇನ್ ಎರಡರ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸೂತ್ರ C<sub>4</sub>H<sub>10</sub>. ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ರಚನೆಯಲ್ಲಿನ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಅವುಗಳ ಅಣು ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎನ್‌ ಬುಟೇನ್‌ನ್ನು ಎಂದೂ CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>CH<sub>3</sub> ಮತ್ತು ಐಸೊಬುಟೇನ್‌ನ್ನು ಎಂದೂ (CH<sub>3</sub>)<sub>3</sub>CH ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳ ರಾಚನಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡಿ. ಈ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಗಾಲ (C) ಮತ್ತು ಜಲಜನಕಗಳ (H) ನಡುವೆ ಗೆರೆ ಕಾಣುತ್ತದೆಯಲ್ಲವೆ. ಪ್ರತಿ ಗೆರೆಯೂ ಆ ಧಾತುವಿನ ವ್ಯಾಲೆನ್ಸಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇಂಗಾಲದ ವ್ಯಾಲೆನ್ಸಿ ನಾಲ್ಕಾದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸುತ್ತ 4 ಗೆರೆಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಜನಕದ ವ್ಯಾಲೆನ್ಸ್ ಒಂದಾದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಗೆರೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. <ref name=C/> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ: ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ]] or26ur8o34tk2i102w7s49up7lnvbay 0 84586 1373020 1357480 2026-05-08T16:12:19Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373020 wikitext text/x-wiki '''ಭೋಗ ನಾಗೇಶ್ವರ ದೇವಲಯ''' ಅಥವಾ '''ಭೋಗ ನಂದಿಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ'''ವೆಂದೇ ಪ್ರಸಿಧ್ದಿಯಾಗಿರುವ ದೇವಾಲಯವು [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪೂರ ಜಿಲ್ಲೆಯ, ನಂದಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ತಳದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ೬೦ ಕೀಲೋ ಮಿಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಹಿಂದೂ ಜನಂಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳ ಆರಾಧ್ಯ ದೇವರಾದ ''[[ಶಿವ]]''ನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="deccanherald.com">http://www.deccanherald.com/content/77974/from-here-amp-there.html</ref> ==ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸ== ಈ ದೇವಾಲಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಳೆಯ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದ್ದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ೯ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದೆ.ಆರಂಭಿಕ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಶಿವನ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಲಂಬಾ ರಾಜವಂಶದ ''ನಲಂಬಾದಿರಾಜ'' ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ''ಗೋವಿಂದ III'' ಸ್ಥಾಪಿದಲೂ ಶುರು ಮಾಡಿದರು. ಆನಂತರ ದೇವಾಲಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ನಲಂಬ ರಾಜವಂಶದ ನಂತರ ಬಂದ ರಾಜವಂಶದವರು ಅವು ಗಂಗಾ ರಾಜವಂಶ, ಚೋಳ ರಾಜವಂಶ, ಹೊಯ್ಸಳ ಮತ್ತು ವಿಜಯಾನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದವರು ಮಾಡತೊಡಗಿದ್ದರು. ಮಧ್ಯಯುಗದ ನಂತರ ಈ ದೇವಾಲಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪೂರ ಸ್ಥಳೀಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜರು ನಡೆಸಿದ್ದರು. ೧೭೯೯ನಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮರಣದ ನಂತರ ದೇವಾಲಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರದ ನಂತರ ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ ಮೂಲಕ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಸ್ಮಾರಕ ರಕ್ಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="deccanherald.com"/><ref>http://asi.nic.in/asi_monu_alphalist_karnataka_bangalore.asp</ref><ref>http://www.karnataka.com/nandi-hills/nandi-village-bhoga-nandeeshwara-temple/{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ದೇವಾಲಯದ ರಚನೆ== ಈ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಒಂದು ಅರುಣಾಚಲೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, ಈ ದೇವಾಲಯವು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗಾ ರಾಜವಂಶದವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಮತ್ತೊಂದು ದೇವಾಲಯ ಭೋಗ ನಾಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಉತ್ತರದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು ಚೊಳಾ ರಾಜವಂಶದವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ''ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ''ನು ಎಂಬ ರಾಜರ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇವೆಲ್ಲಾವುದರ ನಡುವೆ "ಉಮಾ-ಮಹೇಶ್ವರ" ದೇವಾಲಯವಿದೆ. [[ಕಪ್ಪು]] ಕಲ್ಲಿನ ಅಲಂಕೃತ ಸ್ತಂಭಗಳಿಂದ ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಕಲ್ಯಾಣ ಮಂಟಪ]]ವು ಈ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ==ದೇವಾಲಯದ ಚಿತ್ರಗಳು== [[ಚಿತ್ರ:Kalyani-a Vijayanagara era contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple complex.JPG|640 × 427 pixelspx|thumb|none]] [[ಚಿತ್ರ:Bhoga Nandeeshwara Temple, Karnataka (photo - Jim Ankan Deka).jpg|530 × 800 pixels.px|thumb|none]] [[ಚಿತ್ರ:Unique carvings outside the Uma Maheshswara shrine - Bhoga Nandeeshwara Temple.jpg| 640 × 426 pixelspx|thumb|none]] [[ಚಿತ್ರ:Vasantha mantapa with ornate pillars in soap stone-a 13th century Hoysala contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple complex.jpg| 640 × 427 pixelspx|thumb|none]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references/> {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು]] i7k310hekzt7mqp6fcib372alqbs1us 0 85889 1373056 1361012 2026-05-09T03:55:57Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373056 wikitext text/x-wiki {{Wd}} '''ರಘುವೀರ್ ಚೌಧರಿ''' [[ಗುಜರಾತಿ]] ಸಾಹಿತಿ ಹಾಗೂ ವಿಮರ್ಶಕ. ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಅಂಕಣಕಾರ. ಅನೇಕ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ೫೧ನೇ [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಗೆ ಭಾಜನರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.kannadaprabha.com/nation/gujarati-litterateur-raghuveer-chaudhari-given-jnanpith-award-for-2015/266790.html ಗುಜರಾತ್ ಸಾಹಿತಿ ರಘುವೀರ್ ಚೌಧರಿಗೆ ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]{{Dead link|date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ಕನ್ನಡಪ್ರಭ, ೩೦ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೫</ref> ==ಜೀವನ, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, ವೃತ್ತಿ== *೦೫ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೩೮ರಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತ್‍ನ [[ಗಾಂಧಿನಗರ (ಗುಜರಾತ್)|ಗಾಂಧಿನಗರ]] ಸಮೀಪದ 'ಬಾಪುಪುರ' ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ತಂದೆ ದಲ್‍ಸಿಂಗ್, ತಾಯಿ ಜೀತಿಬೆನ್. *೧೯೬೦ರಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎ. ಪದವಿ ಹಾಗೂ ೧೯೬೨ರಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎ. ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ೧೯೭೭ರಲ್ಲಿ Comparative Study of Hindi and Gujarati Verbal Roots ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪಿ.ಎಚ್.ಡಿ ಪಡೆದರು. *ಗುಜರಾತ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದು ೧೯೯೮ರಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತರಾದರು. *1970ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ [[ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ|ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು]] ವಿರೋಧಿಸಿ 'ನವನಿರ್ಮಾಣ ಚಳುವಳಿ'ಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು<ref name="Dutt1999">{{cite book|author=Kartik Chandra Dutt|title=Who's who of Indian Writers, 1999: A-M|url=https://books.google.com/books?id=QA1V7sICaIwC&pg=PA237|accessdate=25 August 2014|date=1 January 1999|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0873-5|page=237}}</ref><ref name="MH1971">{{cite book|author=Maharashtra (India)|title=Maharashtra State Gazetteers: General Series|url=https://books.google.com/books?id=e0FuAAAAMAAJ|year=1971|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications|pages=405–406}}</ref><ref name=gsp>{{cite web|url=http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/photo-gallery/sahitya-sarjako/Raghuvir-Chaudhary.html |title=Raghuvir Chaudhary|publisher=[[Gujarati Sahitya Parishad]]|accessdate =25 August 2014|language =Gujarati}}</ref><ref name=rd>{{cite web|url=http://rangdwar.com/web/?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=44|title=Raghuveer Chaudhari|publisher=Rangdwar Prakashan|accessdate=25 August 2014|archive-date=9 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209011622/http://rangdwar.com/web/?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=44|url-status=dead}}</ref> ==ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃಷಿ== ಇವರು ಕವನ, ಕಾದಂಬರಿ, ನಾಟಕ, ವಿಮರ್ಶೆ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗುಜರಾತಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ೮೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲೂ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದು ''ಸಂದೇಶ್, ಜನ್ಮಭೂಮಿ, ನಿರೀಕ್ಷಕ, ದಿವ್ಯಭಾಸ್ಕರ್'' ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಕಣಕಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ''ರುದ್ರಮಹಾಲಯ'' ಗುಜರಾತ್‍ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿ ಖ್ಯಾತವಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಹಾಸ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಳಿದ ಲೇಖಕರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ. ಅವರ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು ಹೀಗಿವೆ.<ref>[http://vijaykarnataka.indiatimes.com/lavalavk/jobs/gujarati-writer-raghuveer-chaudhary-wins-jnanpith-award/articleshow/50419130.cms ನ್ಯೂಸ್ ಮೇಕರ್, ರಘುವೀರ್ ಚೌಧರಿ], ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ, ೦೨ಜನವರಿ೨೦೧೬</ref> ===ಪ್ರಮುಖ ಕಾದಂಬರಿಗಳು=== * ಅಮೃತ * ವೇಣುವತ್ಸಲಾ * ಸೋಮುತೀರ್ಥ * ಪೂರ್ವರಂಗ್ * ಆವರಣ್ ===ಪ್ರಮುಖ ನಾಟಕಗಳು=== * ತ್ರಿಷೋ ಪುರಶ್ * ಸಿಕಂದರ್ ಸಾನಿ ===ಪ್ರಮುಖ ನಾಟಕಗಳು=== * ತಮಸಾ * ವಹೇತಾ ವೃಕ್ಷ ಪವನ್ಮಾ ===ಪ್ರಮುಖ ಸಣ್ಣಕತಾ ಸಂಗ್ರಹಗಳು=== * ಆಕಸ್ಮಿಕ್ ಸ್ಪರ್ಶ * ಜೆರ್ ಸಮಾಜ್ ==ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಮನ್ನಣೆಗಳು== *೧೯೭೭ರಲ್ಲಿ 'ಉಪರ್ವಾಸ್'(trilogy) ಕೃತಿಗೆ [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref>[http://m.timesofindia.com/india/Gujarati-writer-Raghuveer-Chaudhari-given-Jnanpith-Award-for-2015/articleshow/50370956.cms Gujarati writer Raghuveer Chaudhari given Jnanpith Award for 2015], Ajay Umat, TNN | Dec 29, 2015</ref> *೧೯೬೫-೭೦ರ ನಡುವೆ ಅನೇಕ ರಾಜ್ಯಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು *೨೦೧೫ನೇ ಸಾಲಿನ ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.<ref>[http://m.mid-day.com/articles/gujarati-litterateur-raghuveer-chaudhary-honoured-with-51st-jnanpith-award/16815176. Gujarati Litterateur Raghuveer Chaudhary honoured with 51st Jnanpith Award]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ಅವರ ಬರಹಗಳಿಗೆ ‘ಕುಮಾರ್‌ ಚಂದ್ರಕಾ’ ಪುರಸ್ಕಾರ, ‘ಉಮಾ ಸ್ನೇಹರಶ್ಮಿ’ ಮತ್ತು ‘ರಂಜಿತ್‌ರಾಮ್ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ’ದ ಗೌರವ ಸಂದಿದೆ.<ref>[http://www.prajavani.net/news/article/2015/12/31/376498.html ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ವಾರ್ತೆ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ೩೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೫</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಹೊರಸಂಪರ್ಕಗಳು== [http://gujlit.com/book-details.php?bId=21&name=%E0%AA%A4%E0%AA%AE%E0%AA%B8%E0%AA%BE%20(%20%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B5%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%97%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B9)%20/%20%E0%AA%B0%E0%AA%98%E0%AB%81%E0%AA%B5%E0%AB%80%E0%AA%B0%20%E0%AA%9A%E0%AB%8C%E0%AA%A7%E0%AA%B0%E0%AB%80 તમસા ( કાવ્યસંગ્રહ) / રઘુવીર ચૌધરી -''ತಮಸಾ'', ಗುಜ್ ಲಿಟ್ ತಾಣದಲ್ಲಿ ಚೌಧರಿಯವರ ಕವನ ಸಂಗ್ರಹ (ಗುಜರಾತಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದೆ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220125425/http://gujlit.com/book-details.php?bId=21&name=%E0%AA%A4%E0%AA%AE%E0%AA%B8%E0%AA%BE%20(%20%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B5%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%B8%E0%AA%82%E0%AA%97%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B9)%20/%20%E0%AA%B0%E0%AA%98%E0%AB%81%E0%AA%B5%E0%AB%80%E0%AA%B0%20%E0%AA%9A%E0%AB%8C%E0%AA%A7%E0%AA%B0%E0%AB%80 |date=2016-12-20 }} {{ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಗುಜರಾತಿ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] 6sjelpnaa62u8vgn7if4wxvrrwv8k8u 0 95014 1373057 1354763 2026-05-09T04:29:18Z Shamant Nayak 2003 99323 /* ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ */ ನಾಡವರ ಸಮುದಾಯ 1373057 wikitext text/x-wiki ಬಂಡಿಹಬ್ಬ - [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ ಒಂದು ಜನಪದ ಹಬ್ಬ, ಗ್ರಾಮದೇವತೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಹಸುರುಬಂಡಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಸುರೆಲೆಯ ತೋರಣ, ತೆಂಗಿನ ಗರಿ, ಅಡಕೆ, ಹೊಂಬಾಳೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಬಂಡಿಯನ್ನು (ಎತ್ತಿನಗಾಡಿ ಅಥವಾ ರಥ) ಅಲಂಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ವೈಶಿಷ್ಟಗಳಿವೆ. ==ಹಳೆಯ ಮೈಸೂರು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ== ಹಳೆಯ [[ಮೈಸೂರು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬ ನಡೆಯುವುದು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಂಗಳವಾರ. ಗ್ರಾಮದೇವತೆಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಹು ಸುಂದರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಅಕ್ಕಿ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ರಾಶಿ ರಾಶಿ ಬಿದ್ದಿರಲಾಗಿ ಗ್ರಾಮದೇವತೆ ಒಕ್ಲೂನ ಹಾಸ್ಕೊಂಡು ಒಕ್ಲೂನ ಹೊದ್ದು ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಮುತ್ತಿಕ್ಕಿದ ಓಲೆ ತೊಟ್ಟು ಕಿಡಗಣ್ಣಿಯಾಗಿ ಮೆರೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಭಕ್ತರು ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಛತ್ರಿ ಏರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಏಳೂರು ಸಿಡಿಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಹೆಡಗೇಲಿ ಹಣ್ಣು, ಗಡಿಗೇಲಿ ತುಪ್ಪ, ಇಡಗಾಯಿ, ಕುರಿಗಳ ಸಾಲು, ಮಡಲಕ್ಕಿ ಎಲ್ಲ ಬರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವಾರು ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಂಡ ಸಹ ಹಾಯುತ್ತಾರೆ. ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪಂಜುಗಳು ಉರಿಯುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇವತೆಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಯನ್ನು ಬಂಡಿಯ ಮೇಲೆ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಾಗ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ದಾಸ ಮತ್ತು ಪುರುಷ (ಧಾರ್ಮಿಕ ಪೂಜಾರಿ) ಇರುತ್ತಾರೆ. ದಾಸ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಕಿರುಗಂಟೆ ಕಟ್ಟಿದ ಒಂದು ಒನಕೆ, ಎಡ ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಕೆಡಾಸು, ಬವನಾಸಿ, ಬಲ ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ತುತ್ತೂರಿ, ಬಾಂಕಿ ಶಂಖ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಆನೆಯ ವಿಗ್ರಹ, ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಜಾಗಟಿ ಹಿಡಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಪುರುಷ ಭೈರವನ ಶಿಷ್ಯ. ಈತ ಕಬ್ಬಿಣದ ದೊಡ್ಡ ತ್ರಿಶೂಲ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಸಣ್ಣ ತ್ರಿಶೂಲಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ ನವಿಲುಗರಿ ಕಂತೆಯನ್ನು ಹೆಗಲಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ವಿಭೂತಿ ಚೀಲ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯ ಕೊಂಬಿನ ವಾದ್ಯ, ತೀರ್ಥದ ಬಟ್ಟಲು ಹಿಡಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂಗಲಿಯರು ಐರಣ (ಪಂಚಕಲಶ) ಹೊತ್ತು ನಡೆಯುವರು. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಬಣ್ಣ ಹಾಕಿದ ಮರದ ಕುದುರೆಯ ಕತ್ತನ್ನು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಕುಣಿಯುತ್ತಾನೆ. ಗ್ರಾಮದೇವತೆಗೆ ಹರಕೆ ಹೊತ್ತವರೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತ್ಯಾನುಸಾರ ಹರಕೆ ತಂದೊಪ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕುರಿ, ಕೋಳಿ ಆಡುಗಳ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೋಲಾಟ, ದೊಣ್ಣೆವರಸೆ, ರಮ ಡೋಲು, ಬಾಣಬಿರುಸಿನ ಐಭೋಗ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಬಾಡೂಟದ ಔತಣ. ಔತಣದ ಅನಂತರ ಕೊಂಬು ಕಹಳೆ, ತುತ್ತೂರಿ, ಭಾಂಕೆ ಕುಣಿಮಿಣಿ, ತಾಳ ತಮಟೆ ಮೋರಿಗಳ ಕೋಲಾಹಲದೊಂದಿಗೆ ವೀರಗುಣಿತವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕುಣಿತದ ಮುಕ್ತಾಯದೊಡನೆ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ==ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ== [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಕರಾವಳಿ ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಬಂಡಿಹಬ್ಬ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣವಾದುದು. ಅದರಲ್ಲೂ ಅಂಕೋಲೆ ಸೀಮೆಯ ಬಂಡಿಹಬ್ಬ ಬಹು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಲ್ಲಿಯ ನಾಡದೇವತೆ ಶಾಂತಾದುರ್ಗ (ಭೂಮಿತಾಯಿ) ಈಕೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಅಕ್ಷಯ ತೃತೀಯೆಯ ದಿನ ಸೇಸೆ ಹಾಕುವ ವಿಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ದಿನ ಅಂದರೆ ವೈಶಾಖ ಶುದ್ಧ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳ ಹಬ್ಬದ ಬದಲು ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಹಬ್ಬ ಆಚರಿಸುವುದೂ ಉಂಟು. ಊರಗಾಂವಕಾರರು, ಪೂಜಾರಿಗಳು, ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮೊಕ್ತೇಸರರು ಸಭೆ ಸೇರಿ ಹಬ್ಬ ನಡೆಸುವ ದಿನ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಗ್ರಾಮದ ಜನರಿಗೆ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ `ಒಂದು ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹೇಳುವುದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆ ದಿನ ದೇವರಿಗೆ ಪೂಜೆ, ಉಪಾರ (ಉಪಾಹಾರ) ಆಗಬೇಕು. ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟವರಿಗೆಲ್ಲ ಆ ದಿನ ಒಂದೇ ಊಟ. ಬಂಡಿ ಹಬ್ಬ ನಡೆಯುವ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ನಡೆಸುವ ಮುನ್ನ ಪೂರ್ವಭಾವಿಯಾಗಿ ಆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ `ಅವಲಹಬ್ಬ ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಹಬ್ಬವೊಂದು ನಡೆಯಲೇಬೇಕೆಂಬ ಕಡ್ಡಾಯ ವಿಧಿ ಇದೆ. ಅವಲ ಹಬ್ಬ ಹಿಂದೆಯೇ ಮುಗಿದಿರದಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಹೊತ್ತಿನ ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಅಂದರೆ ಸೇಸೆ ಹಾಕುವ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅವಲಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಅದರ ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಸೇಸೆ ಹಾಕುವ ವಿಧಿ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೇಸೆ ಹಾಕಿದ ದಿನದಿಂದ ಬಂಡಿಹಬ್ಬದ ಮೊದಲಿನವರೆಗೆ ಅಂದರೆ `ಜಾಗರದ ದಿನದವರೆಗೆ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಸಾಯಂಕಾಲ ಗುನಗನ (ಪೂಜಾರಿ) ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಳಶದೇವರನ್ನು ಹೊರಿಸಿಕೊಂಡು ವಾದ್ಯೋಲಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಲಶ ಹೊರುವ ಗುನಗರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗುಣಗಾ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಕುಮಟಾದ ಹೆಗಡೆ ಗ್ರಾಮ ದಲ್ಲಿ ಕಲಶ ಹೊರುವವರು ಜೈನರು. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಹಾಲಕ್ಕಿಗಳು ಕಲಶ ಹೊರುತ್ತಾರೆ. ವಾದ್ಯ ಓಲಗದವರು ಆಗೇರು ಮತ್ತು ಹಳ್ಳೇರ ಜಾತಿಯವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಟಗಿದಾರರು , ಮೊಕ್ತೇಸರರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾಡವರ ಸಮುದಾಯದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಮೆರವಣಿಗೆ ಕಲಶ ದೇವಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟು ಅಮ್ಮನವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಮುಖ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆಡುಕಟ್ಟೆಗೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ಕಲಶದೇವರನ್ನು ಕೂಡಿಸಿ ಪೂಜಾ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆದಾರರು ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ದೇವರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಬೆಳ್ಳಿ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಅಥವಾ ಬೆಳ್ಳಿ ಕೋಲಿನಿಂದ ದೇವರಿಗೆ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಊರದೇವತೆಗಳ ಬಣ್ಣದ ಮುಖವರ್ಣಿಕೆಗಳ ಆಕರ್ಷಕ ಮುಖವಾಡಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಧರಿಸಿ ಗುನಗನೊಬ್ಬ ವಾದ್ಯದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಟ್ಟು ಮುಂದೆ ಹಿಂದೆ ಚಲಿಸಿ ಮುಖವಾಡ ಆಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಿರುಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು (ಚಿಕ್ಕಬೆಳ್ಳಿಕೋಲು) ಆ ತಾಳಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮುಖವಾಡದ ಚಲನೆಗೆ ಹೊಂದಿಸಿ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಹಗರಣ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊತ್ತಮೊದಲಿನ ಹಗರಣ ಬೇಸಾಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ನೇಗಿಲುಕಟ್ಟಿ ಉಳುವುದು, ಬೀಜ ಬಿತ್ತುವುದು, ಹಕ್ಕಿಕಾಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯರೆ ಎತ್ತುಗಳಂತೆ ಹಕ್ಕಿಗಳಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರದ ಹಗರಣಗಳಲ್ಲಿ ಊರಿನ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳನ್ನು ಅತಿರಂಜಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಹಾಸ್ಯಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೂ ವಿಡಂಬನಾತ್ಮಕವಾಗಿಯೂ ಅನುಕರಿಸಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂಥ ಹಗರಣಗಳನ್ನು ಯಾವ ಜಾತಿಯವರು ಅಥವಾ ಯಾವ ಊರಿನವರು ಬೇಕಾದರೂ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವುಂಟು. ಗೇಲಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೂ ಅವರು ಕೋಪಗೊಂಡು ಜಗಳ ತೆಗೆಯುವಂತಿಲ್ಲ. ಮುಯ್ಯಿ ತೀರಿಸುವ ಛಲ ಇದ್ದರೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಗೇಲಿಮಾಡಿದವರ ಇಲ್ಲವೆ ಅಂಥವರ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧಿಕರ ಬದುಕಿನ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡು ಅತಿರಂಜಿಸಿ ಅನುಕರಿಸಿ ಗೇಲಿಮಾಡಬಹುದು. ಈ ಹಗರಣದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪರಿಚಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂಥದೇ ಆಗಿರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಊರುಗಳ ಗಂಡಸರು ಹೆಂಗಸರು ಮಕ್ಕಳು ಎಲ್ಲರೂ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ, ಪೂಜಾರಿ ಆಡಿಸುವ ಮುಖವಾಡಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆಯಾ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಿಸಬೇಕಾದಷ್ಟು ಮುಖವಾಡಗಳನ್ನು ಆಡಿಸಿ ಮುಗಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಹಗರಣಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಮುಖವಾಡ ಆಡಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಆಡಿಸುವುದಕ್ಕೂ ನಡುವೆ ಹಗರಣಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದಷ್ಟು ಕಾಲಾವಕಾಶ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಅಂದಿನ ಹಗರಣಗಳೆಲ್ಲ ಮುಗಿದುವು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆಯೇ ಆ ದಿನದ ಕೊನೆಯ ಮುಖವಾಡ ಆಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹಗರಣ ಪ್ರತಿದಿನ ರಾತ್ರಿ ಅಂದರೆ ಬಂಡಿಹಬ್ಬದ ಮೊದಲನೆಯ ದಿನದ ತನಕವೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆ ದಿನ ಮಾತ್ರ ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ದಿನವನ್ನು 'ಜಾಗರ ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ರಾತ್ರಿ ವಿಶೇಷ ಹಗರಣ ಮತ್ತು ಮಾಸ್ತಿಕೊಂಡ ಹಾಯುವ ವಿಧಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆ ರಾತ್ರಿ ಹುಲಿದೇವರು ದನಮುರಿಯುವುದನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬರು ದನವಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹುಲಿ ದನವನ್ನು ಕೊಂದು ರಕ್ತಕುಡಿದು ಹೋದ ಅಭಿನಯವಾದ ಮೇಲೆ ದನವನ್ನು ಕೊಯ್ಯುವ ಜಾತಿಯವನೊಬ್ಬ ವೇಷವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಬಂದು ಆ ದನವನ್ನು ಕೊಯ್ದು ಅದರ ಮಾಂಸವನ್ನು ಒಯ್ದಂತೆ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವರುಗಳನ್ನು ಗೇಲಿಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ದೇವರ ನಕಲಿ ಕಲಶವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಕೊಂಡವನೊಬ್ಬ ಮೈಮೇಲೆ ಭಾರ (ಆವೇಶ) ಬಂದವರ ಹಾಗೆ ನಟಿಸುವುದು, ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಏನೇನೋ ತಮ್ಮ ತೊಂದರೆ ತಾಪತ್ರಯಗಳನ್ನು ಆ ದೇವರೆದುರು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಸಾದ, ಪರಿಹಾರ ಕೇಳುವುದು ಇದನ್ನು ಅತಿರಂಜಿಸಿ ಗೇಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತರ ತೊಂದರೆ, ತಾಪತ್ರಯ, ಕೋರಿಕೆಗಳು ತೀರ ಕ್ಷುಲ್ಲಕವಾದವೂ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದವಾದವೂ ಆಗಿರುವುದೇ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಅಹಾಗೆಯೇವುಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಸೂಚಿಸುವ ದೇವರ ಅನುಗ್ರಹ, ಅಪ್ಪಣೆ ಕೂಡ ಅಸಂಬದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯದಾಗಿ, ಮಾಸ್ತಿಕೊಂಡ ಹಾಯುವ ವಿಧಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಸತಿಯೋರ್ವಳು ಸಹಗಮನ ಮಾಡಿದ ರೀತಿಯನ್ನು ಆಡಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಂಡಸೊಬ್ಬ ಸೀರೆಯನ್ನು ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಇಟ್ಟು, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೂ ಮುಡಿದು ಬೆಂಕಿಯ ಸುತ್ತ ಆವೇಶದಿಂದ ನರ್ತಿಸುತ್ತ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ದುಮುಕಿದಂತೆ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಂಡದ ರಾಶಿಯ ಮೇಲೆ ಹರಕೆ ಹೊತ್ತವರು ನಡೆಯುವುದೂ ಉಂಟು. ಜಾಗರದ ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಬಂಡಿಹಬ್ಬ. ಆ ದಿನ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಿ ಕಟ್ಟಿಗೆದಾರರು, ಸಾಮಿಮಕ್ಕಳು ಛತ್ರಚಾಮರ ವಾದ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಲಶ ದೇವರನ್ನು ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಉಲಿಚಪ್ಪರಕ್ಕೆ (ಉಯ್ಯಾಲೆ ಚಪ್ಪರ) ತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉಲಿಚಪ್ಪರಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ತೂಗುಮಣೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿರಲಾಗುತ್ತದೆ. ತೂಗುಮಣೆಯ ಮೇಲೆ ಗುನಗ ಕಲಶದೇವರನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕುಳಿತು ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗಂಟೆ ಬಾರಿಸುತ್ತ ಮೇಲೇರುವ ದೃಶ್ಯ ಆಕರ್ಷಣೀಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನುಳಿದ ತೂಗು ಮಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿಗೆದಾರರು ಗಂಟೆ ಬಾರಿಸುತ್ತ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಿ ಮಕ್ಕಳೂ ಉಲಿ ಚಪ್ಪರ ಏರುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಿ ಮಕ್ಕಳು ಅಂದರೆ ದೇವರ ಮಕ್ಕಳು; ಇವರು ಮದುವೆಯಾಗದ ಬಾಲಕರು. ಕಟ್ಟಿಗೆದಾರರ ಇಲ್ಲವೆ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಮೊಕ್ತೇಸರರ ಮನೆಯ ಮಕ್ಕಳು ಮಾತ್ರ ಸಾಮಿ ಮಕ್ಕಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆದಾರರ ಇಲ್ಲವೆ ಮೊಕ್ತೇಸರರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಆ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕರು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಬಾಲಕನಿಗೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಸಾಮಿಕಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಾಮಿ ಮಕ್ಕಳೂ ಗುನಗನಂತೆ ನೇಮದಿಂದಿರಬೇಕು. ಅಂಕೋಲೆಯ ಸಮೀಪದ ಕೊಗ್ರೆ ಗ್ರಾಮದ ಬಂಡಿಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಊರುಗಳ ಹಬ್ಬಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಂದರೆ ನಾಲ್ಕು ಕಲಶದೇವರುಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಉಲಿಚಪ್ಪರದ ನಾಲ್ಕೂ ತೂಗುಮಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸುತ್ತುವ ದೃಶ್ಯ ರಮ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಉಲಿಚಪ್ಪರ ಏರುವುದರ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟ. ಇದೊಂದು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಅಥವಾ ದೇವಲೋಕ ಗಮನ ಸೂಚಿಸುವ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿರಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು. ದೇವರುಗಳು ಉಲಿಚಪ್ಪರ ಏರಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವಾಗ ಹರಕೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಕೆಲವರು ಕಣ್ಣಿಗೆ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು, [[ಕೇದಗೆ]] ಹೂವಿನ ಕಿರೀಟತೊಟ್ಟು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತಿ ಹಿಡಿದು, `ಅಯ್ಯಯ್ಯೋ ಎಂದು ಅರುಚುತ್ತ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಆ ವರ್ಷವೇ ಮದುವೆಯಾದವರು ಮಾತ್ರ ಇಂತ ಹರಕೆ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ತಿಳಿಯದು. ಬಂಡಿಹಬ್ಬದ ಮಾರನೆಯ ದಿನವೂ ಹಬ್ಬ, ಜಾತ್ರೆ ಇರುತ್ತೆ. ಆ ದಿನವನ್ನು ಕೋಳ್‍ಕುರಿ (ಕೋಳಿಕುರಿ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೋಳಿ ಕುರಿಗಳನ್ನು ಆ ದಿನ ಊರಿನ ದೇವರುಗಳಿಗೆ ಬಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಊರಿನ ಎಲ್ಲ ಮನೆಗಳೂ ಆ ದಿನ ಅತಿಥಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ. ಕೋಳ್‍ಕುರಿಯ ದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ, ದೇವರಿಗೆ ಹರಕೆ ಹೊತ್ತವರು ತೋಳಭಾರ (ತುಲಾಭಾರ) ಮಾಡಿಸಿ ಹರಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಲಸಿನಹಣ್ಣು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಮುಂತಾದವನ್ನು ತುಲಾಭಾರಕ್ಕೆ ಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ದಿನವೇ ದೇವರಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆ ಕೊಡುವವರೂ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಕಲಶಹೊತ್ತ ಗುನಗನ ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗುನಗ ಬಳಸುವ ಪದ್ಧತಿಯೇನೂ ಇದ್ದಂತಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಆ ಕತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರತೀತಿ ಸ್ವಾರಸ್ಯದ್ದಾಗಿದೆ. ಕಳಶ ದೇವರನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿದ್ದಾಗ ಗುನಗನೇನಾದರೂ ಎಡವಿಬಿದ್ದರೆ, ಗುನಗನಿಗೆ `ಭಾರ ಬಂದು ಆತನೇನಾದರೂ ಆ ಆವೇಶದ ಭರದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅವನು ಹೊತ್ತ ಕಲಶವೇನಾದರೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರೆ ಆಗ ಆತ ಕೂಡಲೆ ತನ್ನ ಸೊಂಟದಲ್ಲಿರುವ ಕತ್ತಿ ತೆಗೆದು ಅದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಇರಿದುಕೊಂಡು ಸಾಯಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮ ಇದೆಯೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಬಂಡಿಹಬ್ಬ}} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು]] 0gfgmn1n936gkfae680ow0eek8gyx5o 0 95303 1373035 1358936 2026-05-08T20:30:22Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373035 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Raja_Ravi_Varma_-_Sankaracharya.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Raja_Ravi_Varma_-_Sankaracharya.jpg/220px-Raja_Ravi_Varma_-_Sankaracharya.jpg|thumb| [[ಆದಿ ಶಂಕರ]] ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ, [[ರಾಜಾ ರವಿ ವರ್ಮ|ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ]] ಅವರಿಂದ, ೧೯೦೪]] '''ಮಾರಣಕಟ್ಟೆಯು''' [[ಕುಂದಾಪುರ|ಕುಂದಾಪುರದಿಂದ]] [[ಕೊಲ್ಲೂರು]] ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂದಾಪುರದಿಂದ ೧೬ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಗ್ರಾಮವನ್ನು <ref>{{Cite web|url=http://kundapura.tripod.com/maranakatte.html|title=Maranakatte}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕಂಚಿನಕೋಡ್ಲು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಇದು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮಕುಂಡ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಕಡಿದಾದ ತಿರುವು ಪಡೆದು ಈ ಸ್ಥಳದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://maranakattetemple.in/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2022-12-24 |archive-date=2022-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224105218/http://maranakattetemple.in/ |url-status=dead }}</ref> == ದಂತಕಥೆ == ಅಸುರನಾದ ಕಮ್ಹಾಸುರನು ಭೈರವಿ ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಿ ಜಗನ್ಮಾತೆ ಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದನು. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಪುರುಷ ಅಸ್ತಿತ್ವದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡಬಾರದು ಎಂದು ವರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಅಸುರನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಾಶವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯ ಜನರನ್ನು ಕದಡಿದನು. ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು ತನ್ನ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಜಗನ್ಮಾತೆ ಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ಜಗನ್ಮಾತೆಯು ತನ್ನ ವರದಿಂದಾದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಅವನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಸಂದೇಶವಾಹಕನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ ಆದರೆ ಅವನು ದುರಹಂಕಾರದಿಂದ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದನು. ಮತ್ತಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವನು ಶಿವ ಅಥವಾ ಶಂಕರನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಲು ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ತನ್ನ ಮಾತಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಅಂದರೆ ಅವನು 'ಮೂಕ'ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಜಗನ್ಮಾತೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮೂರ್ಖತನ ಮತ್ತು ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಮೂಕ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಅವನು ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗನ್ಮಾತೆ ಇದನ್ನು ಅರಿತು ಅವನಿಗೆ ವಾಕ್ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಮೂಕಾಸುರ (ಕಮ್ಹಾಸುರ) ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಅವನ ಹೆಸರನ್ನು ಉಳಿಸುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜಗನ್ಮಾತೆಯು ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ. ಅವನನ್ನು ಕೊಂದ ನಂತರ ಅವಳನ್ನು ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. [[ಸ್ಕಾಂದ ಪುರಾಣ|ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದ]] ಪ್ರಕಾರ ದೇವಿ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಇಲ್ಲಿ ಮೂಕಾಸುರನನ್ನು ಕೊಂದ ನಂತರ ಮಾರಣ ಹೋಮವನ್ನು ಮಾಡಿದಳು. ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ನಂತರ ದಿವ್ಯಮಾತೆ ರಾಕ್ಷಸನ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ದೈವತ್ವವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲಿಂಗೇಶ್ವರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ದೇವಾಲಯವು ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗುಡಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೇವರು ಬ್ರಹ್ಮಲಿಂಗೇಶ್ವರ ಮಲಯಾಳಿ ಯಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ವಾತಯಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಎರಡು ದ್ವಾರಪಾಲಕರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ''ಕಟ್ಟೆ'' ಇದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಚಕ್ರ ಯಂತ್ರವನ್ನು [[ಆದಿ ಶಂಕರ|ಆದಿ ಶಂಕರರು]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. "ಬ್ರಹ್ಮಲಿಂಗೇಶ್ವರ ಗುಡಿ" ಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹಶೈಗುಳಿ (ಕಾಶಿ ಅಥವಾ [[ವಾರಾಣಸಿ|ವಾರಣಾಸಿಯಿಂದ]] ಬಂದವರು), ಹೈಗುಳಿ, ಚಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಇತರ ಪರಿವಾರದ ದೈವಗಳ 'ದೈವದ ಮನೆ' ಇದೆ. ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ದೇವಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಬ್ರಹ್ಮಲಿಂಗೇಶ್ವರರ ನಡುವೆ ತಾಯಿ-ಮಗನ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. == [[ಆದಿ ಶಂಕರ|ಆದಿ ಶಂಕರರಿಂದ]] ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿದೆ == ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಚಕ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಋಷಿ [[ಆದಿ ಶಂಕರ|ಆದಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರಿಂದಲೂ]] ದೇವಾಲಯವು ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇದನ್ನು [[ಆದಿ ಶಂಕರ|ಆದಿ]] ಶಂಕರರ ಸ್ಥಾಪನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಜಾತ್ರೆ== ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಂದು ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಇತರ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ದೇವಾಲಯದ ಜಾತ್ರೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಉಡುಪಿ|ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] ಮತ್ತು ನೆರೆಯ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಂದ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವ ದೇವರ (''ವಾಕ್ಯ'' ''ತೀರ್ಮಣ'') ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವಿವಾದಗಳು ಮತ್ತು ಭರವಸೆಗಳನ್ನು ಇತ್ಯರ್ಥಪಡಿಸುವುದು ಸ್ಥಳದ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಚೈತನ್ಯದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ಜನರು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸ|ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸನಿಂದ]] (ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ಮೃತ [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ|ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ]] ಆತ್ಮ) ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾದ ಜನರು ಈ ರೀತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.<ref>https://www.facebook.com/Maranakatte.ShriBrahmalingeshwaraTemple/</ref> == ಸಹ ನೋಡಿ == * [[ಕೊಲ್ಲೂರು]] * [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ಉಡುಪಿ]] * [[ಕುಂಭಾಶಿ|ಆನೆಗುಡ್ಡೆ]] * [[ಕುಂದಾಪುರ]] * [[ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ]] * [[ಮರವಂತೆ]] ಬೀಚ್ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == === ವೀಡಿಯೊಗಳು === * kundapura.com ನಲ್ಲಿ ಮಾರಣಕಟ್ಟೆ [https://web.archive.org/web/20141023190310/http://coondapur.com/news/videos/temples/maranakatte-sri-brahmalingeshwara-temple/ ಶ್ರೀ ಬ್ರಹ್ಮಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪವಾಡಗಳು] * [https://www.facebook.com/Maranakatte.ShriBrahmalingeshwaraTemple ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳು] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳು]] 5lql4bu1wwo3oog5xmqg752qmdro7jv 0 113628 1373063 1361899 2026-05-09T06:39:46Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373063 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Ritu Karidal at ISRO.jpg | caption = | alt = | name = ರಿತು ಕರಿಧಾಲ್ | birth_place = [[ಲಕ್ನೋ]], [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]], ಭಾರತ | occupation = ವಿಜ್ಞಾನಿ | yearsactive = ೧೯೯೭-ಇಂದಿನವರೆಗೆ | works = [[ಮಾರ್ಸ್ ಆರ್ಬಿಟರ್ ಮಿಷನ್]], [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨]] | awards = ಇಸ್ರೋ ಯಂಗ್ ಸೈಂಟಿಸ್ಟ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ }} '''ರಿತು ಕರಿಧಾಲ್''' ರವರು ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಅವರು [[ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನೆ ಸಂಸ್ಥೆ]](ಇಸ್ರೋ) ಜೊತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಭಾರತದ [[ಮಾರ್ಸ್ ಆರ್ಬಿಟರ್ ಮಿಷನ್]], ಮಂಗಳಯಾನದ ಉಪ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದರು. [[ಏರೋಸ್ಪೇಸ್]] ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿರುವ ಇವರು ಭಾರತದ "ರಾಕೆಟ್ ವುಮನ್" ಎಂದು ಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://www.idiva.com/news-work-life/meet-ritu-karidhal-the-woman-behind-mangalyaan/15120277</ref> =ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ= ರಿತು ಕರಿಧಾಲ್ ರವರು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ [[ಲಕ್ನೋ]]ದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ [[ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ]] ವಿಜ್ಞಾನದ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದ ಕುರಿತು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಆಕಾರ ಮತ್ತು ಗಾತ್ರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. [[ನಕ್ಷತ್ರ]]ಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು ಹಾಗೂ ಕತ್ತಲೆ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿಂದೆ ಏನಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿದ್ದರು.<ref>http://www.femina.in/achievers/people/ritu-karidhal-in-indias-leading-space-programme-7128.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://upclosed.com/people/ritu-karidhal/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324130841/https://upclosed.com/people/ritu-karidhal/ |url-status=dead }}</ref> =ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ= ಕರಿಧಾಲ್ ರವರು ಲಕ್ನೋ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ [[ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ ಪದವಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ನಂತರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಯೋಗ್ಯತಾ ಪರೀಕ್ಷೆ(ಗೇಟ್)ಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದರು. ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು [[ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite web |url=https://www.tedxgateway.com/portfolio/ritu-karidhal-2/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324124835/https://www.tedxgateway.com/portfolio/ritu-karidhal-2/ |url-status=dead }}</ref> =ವೃತ್ತಿಜೀವನ= ಕರಿಧಾಲ್ ೧೯೯೭ರಿಂದ ಇಸ್ರೋಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದ ಮಾರ್ಸ್ ಆರ್ಬಿಟರ್ ಮಿಷನ್, ಮಂಗಳಯಾನದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಹಾಗೂ ಕ್ರಾಫ್ಟ್ನ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರುವಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಇವರು ಮಂಗಳಯಾನದ ಉಪ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದರು. [[ಮಂಗಳಯಾನ]] ಭಾರತದ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. [[ಭಾರತ]]ವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ [[ಮಂಗಳ ಗ್ರಹ]]ವನ್ನು ತಲುಪಿದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಕರಿಧಾರ್ ರವರು ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨]] ಮಿಷನ್ ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/aurangabad/MOM-has-completed-a-revolution-around-Mars-ISRO-scientist-says/articleshow/55641825.cms</ref><ref>http://corporatecitizen.in/v2-issue21/women-power-moms-of-mars-mission.html{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> =ಪ್ರಶಸ್ತಿ= ಕರಿಧಾಲ್ ರವರು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಇಸ್ರೋ ಯಂಗ್ ಸೈಂಟಿಸ್ಟ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು [[ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ]]ರವರಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿದರು.<ref>https://www.wef.org.in/ritu-karidhal/</ref> ಮಾರ್ಸ್ ಆರ್ಬಿಟರ್ ಮಿಷನ್‌ನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಟಿಇಡಿ ಮತ್ತು ಟಿಇಡಿಎಕ್ಸ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರಿಧಾಲ್ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕರಿಧಾಲ್ ಅವರಿಗೆ ಲಕ್ನೋ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಗೌರವ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ನೀಡಿತು. ಇದನ್ನು ರಾಜ್ಯಪಾಲ ಆನಂದಿಬೆನ್ ಪಟೇಲ್ ಅವರು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದರು. =ಉಲ್ಲೇಖಗಳು= {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] fnxjvi6dsgl0ppehsja4z8t8t2qej0r 0 123561 1373041 1359704 2026-05-08T22:51:57Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373041 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ಮುಲ್ಕ್|studio=ಬನಾರಸ್ ಮೀಡಿಯಾ ವರ್ಕ್ಸ್<br/>ಸೋಹಂ ರಾಕ್‍ಸ್ಟಾರ್ ಎಂಟರ್‍ಟೇನ್ಮಂಟ್|budget=ರೂ.20 ಕೋಟಿಗಳು<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=3808|title=Mulk (2018) - Movie - Box Office India|publisher=[[Box Office India]]|accessdate=2 September 2018}}</ref>|language=ಹಿಂದಿ|country=ಭಾರತ|runtime=140 ನಿಮಿಷಗಳು<ref>{{Cite web |url=https://bbfc.co.uk/releases/mulk-2018|title=Mulk|publisher=British Board of Film Classification|language=en|access-date=2018-07-24}}</ref>|released={{Film date|2018|08|3|df=y}}|distributor=|editing=ಬಲ್ಲು ಸಲೂಜಾ|image=Mulk - 2018 Movie Poster.jpg|cinematography=ಇವಾನ್ ಮುಲಿಗನ್|music=<small>'''(ಹಾಡುಗಳು)'''</small><br>ಪ್ರಸಾದ್ ಸಾಷ್ಟೆ<br>ಅನುರಾಗ್ ಸೈಕಿಯಾ<br><small>'''(ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ)'''</small><br>ಮಂಗೇಶ್ ಧಾಡ್ಕೆ|starring=ರಿಷಿ ಕಪೂರ್<br />ತಾಪ್ಸಿ ಪನ್ನು<br />ಮನೋಜ್ ಪಾಹ್ವಾ<br />ಪ್ರತೀಕ್ ಬಬ್ಬರ್<br />ರಜತ್ ಕಪೂರ್|writer=ಅನುಭವ್ ಸಿನ್ಹಾ|producer=ದೀಪಕ್ ಮುಕುಟ್<br />ಅನುಭವ್ ಸಿನ್ಹಾ|director=ಅನುಭವ್ ಸಿನ್ಹಾ|caption=|gross=ರೂ.42 ಕೋಟಿಗಳು<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/box-office-worldwide-collections-day-wise-break-mulk/|title=Box office Worldwide and days wise break up of Mulk|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=25 August 2018}}</ref>}}'''''ಮುಲ್ಕ್''''' (ಅನುವಾದ: ದೇಶ) ಅನುಭವ್ ಸಿನ್ಹಾ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ೨೦೧೮ರ ಒಂದು ಹಿಂದಿ ನಾಟಕೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ.<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/who-is-anubhav-sinha-the-filmmaker-who-strikes-a-chord/article24726914.ece|title=Who is Anubhav Sinha, the filmmaker who strikes a chord}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/rishi-kapoor-surprises-fans-with-his-new-look-for-mulq-then-shares-102-not-out-bonanza-pic/story-GBY9SnQunCI9JZwd3jXwTI.html|title=Rishi Kapoor surprises fans with his new look for Mulq. Then shares 102 Not Out bonanza pic|date=2017-10-17|work=www.hindustantimes.com/|access-date=2017-10-17|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/mulk/ET00076174|title=Mulk(2018) - Release Date, Cast, Review|last=|first=|date=|website=BookMyShow|access-date=}}</ref> [[ವಾರಾಣಸಿ]] ಮತ್ತು [[ಲಕ್ನೋ]]ದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಂಡ ಈ ಚಿತ್ರವು ತಮ್ಮ ಒಬ್ಬ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯನು ಭಯೋತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡ ನಂತರ ತನ್ನ ಕಳೆದುಹೋದ ಗೌರವವನ್ನು ಮರುಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಕುಟುಂಬದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref name="TH">{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/mulk-presents-my-version-of-nationalism/article24370548.ece|title=‘Mulk presents my version of nationalism’|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/news-from-bollywood/rishi-kapoor-starrer-mulq-first-look-release/articleshow/61113064.cms|title=ऋषि कपूर की 'मुल्क' का फर्स्ट लुक जारी - Navbharat Times|date=2017-10-17|work=Navbharat Times|access-date=2017-10-17}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.firstpost.com/entertainment/bollywood/rishi-kapoor-unveils-his-mulq-look-on-twitter-teases-set-photos-from-102-not-out-4150861.html|title=Rishi Kapoor unveils his Mulq look on Twitter; teases set photos from 102 Not Out|date=2017-10-17|work=Firstpost|access-date=2017-10-17|language=en-US}}</ref> ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ತಾಪ್ಸಿ ಪನ್ನು]], [[ರಿಷಿ ಕಪೂರ್]], ಮತ್ತು ರಜತ್ ಕಪೂರ್ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರೆ, ನೀನಾ ಗುಪ್ತಾ ಮತ್ತು ಮನೋಜ್ ಪಾಹ್ವಾ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೊದಲು ೧೩ ಜುಲೈ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲು ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿದ್ದ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪನ್ನು ಹಾಗೂ ದಿಲ್ಜಿತ್ ದೋಸಾಂಝ್ ನಟಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಚಿತ್ರ ಸೂರ್ಮಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಘರ್ಷಣೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಮುಂದೂಡಿ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ೩ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೮ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೇಲೆ, ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು, ಮತ್ತು ಸಿನ್ಹಾರ ನಿರ್ದೇಶನ ಹಾಗೂ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ನಟರು ಹಾಗೂ ಪಾಹ್ವಾರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಯಿತು. ₹420 ಮಿಲಿಯನ್‍ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹಣವನ್ನು ಗಳಿಸಿದ ಈ ಚಿತ್ರವು ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗಿನ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಯಶಸ್ಸೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ೬೪ನೇ ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಚಿತ್ರವು ವಿಮರ್ಶಕರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ (ಪನ್ನು) ಹಾಗೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಷಕ ನಟ (ಪಾಹ್ವಾ) ಸೇರಿದಂತೆ ಆರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಥೆ (ಸಿನ್ಹಾ) ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿತು. == ಕಥಾವಸ್ತು == ನಿಜಜೀವನದ ಕಥೆಯ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾದ ಮುಲ್ಕ್, ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಒಬ್ಬ ಸದಸ್ಯನು ಭಯೋತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಗೌರವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆಯಲು ಹೋರಾಡುವ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಹಿಂದೂ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಪಟ್ಟಣದ ಒಂದು ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಕೂಡು ಕುಟುಂಬದ ಹೋರಾಟಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/bollywood/mulk-rishi-kapoors-character-reportedly-based-on-real-life-story-of-a-terrorists-father-4189335.html|title=Mulk: Rishi Kapoor's character reportedly based on the real-life story of a terrorist's father|work=www.firstpost.com}}</ref> ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಕೀಲನಾದ ಮುರಾದ್ ಅಲಿ ಮೊಹಮ್ಮದ್ (ರಿಷಿ ಕಪೂರ್) ವಾರಣಸಿಯ ಒಂದು ಜನನಿಬಿಡ ವೈವಿದ್ಯಮಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದಿನಚರಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರದ ಮಸೀದಿಯಲ್ಲಿ [[ನಮಾಜ಼್]], ನಂತರ ತನಗೆ ನಿಕಟವಾದ ಒಬ್ಬ ಹಿಂದೂ ನೆರೆಹೊರೆಯವರ ಒಡೆತನದ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಒಂದು ಚಹಾದ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಪ್ ಚಹಾ ಕುಡಿಯುತ್ತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹರಟೆ ಹೊಡೆಯುವುದು ಸೇರಿರುತ್ತವೆ. ಅವನ ಅನ್ಯೋನ್ಯ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ತಬಸ್ಸುಮ್ (ನೀನ ಗುಪ್ತಾ), ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಸೋದರ ಬಿಲಾಲ್ (ಮನೋಜ್ ಪಾಹ್ವಾ), ಸೋದರನ ಹೆಂಡತಿ ಛೋಟಿ ತಬಸ್ಸುಮ್ (ಪ್ರಾಚಿ ಶಾ ಪಾಂಡ್ಯಾ), ಸೋದರನ ಮಗ ಶಾಹಿದ್ (ಪ್ರತೀಕ್ ಬಬ್ಬರ್) ಮತ್ತು ಸೋದರನ ಮಗಳು ಆಯತ್ (ವರ್ತಿಕಾ ಸಿಂಗ್) ಇರುತ್ತಾರೆ. ಮುರಾದ್‍ನ ಮಗ ಆಫ಼್ತಾಬ್ (ಇಂದ್ರನೀಲ್ ಸೇನ್‍ಗುಪ್ತಾ) ತನ್ನ ಹಿಂದೂ ವಕೀಲೆ ಹೆಂಡತಿ ಆರತಿಯೊಂದಿಗೆ (ತಾಪ್ಸಿ ಪನ್ನು) ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ವೈಮನಸ್ಯ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯು ಮುರಾದ್ ಹಾಗೂ ತಬಸ್ಸುಮ್‍ರ ವಿವಾಹ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ ದಿನದಂದು ಆರತಿ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಬಂದಾಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಟುಂಬವು ನೆರೆಹೊರೆಯವರು ಮತ್ತು ಗೆಳೆಯರೊಂದಿಗೆ ಸುಂದರ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಶಾಹಿದ್ ಬೇಕಾಗಿರುವ ಮೆಹಫ಼ೂಜ಼್ ಆಲಮ್ (ಸುಮಿತ್ ಕೌಲ್) ನೇತೃತ್ವದ ಒಂದು ಭಯೋತ್ಪಾದಕ ಸಂಘಟನೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೈ ಜೋಡಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವನು ಶಾಹಿದ್‍ಗೆ ಬಾಂಬ್ ಸ್ಫೋಟಿಸುವ ಕೆಲಸ ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದ ಆಚರಣೆಗಳ ರಾತ್ರಿಯ ನಂತರ, ಶಾಹಿದ್ ಮುಂಜಾನ್ [[ಅಲಹಾಬಾದ್‌]]‍ಗೆ ಹೊರಟು, ಇಬ್ಬರು ಇತರ ಜೊತೆಗಾರರೊಂದಿಗೆ, ಯೋಜಿಸಿದಂತೆ ದಾಳಿಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಅನೇಕ ಮುಗ್ಧರು ಸಾವನ್ನಪ್ಪುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧದ ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಎಸ್ಎಸ್‍ಪಿ ದಾನಿಶ್ ಜಾವೇದ್‍ಗೆ (ರಜತ್ ಕಪೂರ್) ಒಪ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿ ಶಾಹಿದ್‍ನನ್ನು ಮೂಲೆಗೆ ತಳ್ಳಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಗುಂಡುಹೊಡೆದು ಸಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಶರಣಾಗುವ ಬದಲು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇಗನೇ, ಪೋಲಿಸರು ಮುರಾದ್‍ನ ಮನೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರ ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಮನೆಯನ್ನು ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಸುದ್ದಿಯು ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಜನರು ಮುರಾದ್‍ನ ಮನೆಯ ಹೊರಗೆ ಸೇರುವುದು ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ವಿಚಾರಣೆಗಾಗಿ ಪೋಲಿಸರು ಬಿಲಾಲ್‍ನನ್ನು ಸುಪರ್ದಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆರತಿ ಬಿಲಾಲ್‍ಗೆ ಪ್ರತಿವಾದಿ ವಕೀಲೆಯ ಹೊಣೆಹೊತ್ತು ಅವನ ಜೊತೆ ಪೋಲಿಸ್ ಠಾಣೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ದಾನಿಶ್ ಬಿಲಾಲ್‍ಗೆ ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆಕೊಟ್ಟು ರಾತ್ರಿ ಪೂರ್ತಿ ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಅವನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವೇ ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ, ಮುರಾದ್‍ನ ಮನೆಯ ಸುತ್ತಲಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ದಶಕಗಳಿಂದ ಮುರಾದ್‍ನ ಪರಿಚಯವಿದ್ದ ಎಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ಭಯೋತ್ಪಾದಕನಂತೆ ನೋಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಅವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿನ ಹೆಸರು ಹಾಗೂ ಸೌಹಾರ್ದ ಚೂರುಚೂರಾಗುತ್ತದೆ. ಬಿಲಾಲ್‍ನನ್ನು ವಿಚಾರಣೆಗಾಗಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಹರೀಶ್ ಮಧೋಕ್ (ಕುಮುದ್ ಮಿಶ್ರಾ) ಅವನ ಜಾಮೀನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ಮುಂದಿನ ವಿಚಾರಣೆಗಾಗಿ ೭ ದಿನಗಳ ಪೋಲಿಸ್ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಶವಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರ, ಪೋಲೀಸರು ಶಾಹಿದ್‍ನ ಶವವನ್ನು ಮುರಾದ್‍ಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲು ತರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಶಾಹಿದ್‍ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿದರೂ, ಮುರಾದ್‍ನ ನೆರೆಹೊರೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಹದಗೆಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂಗಳು ಅವನ ಇಡೀ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾದ ಪ್ರತಿ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅವರನ್ನು ಅವಮಾನಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಭಯೋತ್ಪಾದಕರೆಂಬ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಮನೆಯೊಳಗೆ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ತೂರಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಮನೆಯ ಹೊರಗಿನ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ "ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ವಾಪಸ್ ಹೋಗಿ" ಎಂದು ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಉಗ್ರಗಾಮಿ ಮನೋಭಾವದ ಕೆಲವು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಮುರಾದ್‍ನ ಬಳಿ ಬಂದು ಶಾಹಿದ್ ಜಿಹಾದ್‍ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೆತ್ತನು ಎಂದು ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ನಿಜವಾದ ಹುತಾತ್ಮನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಅವನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿ ಹಿಂದೂ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಸಮಾಜದ ವಿರುದ್ಧ ಮೇಲೇಳಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಮುರಾದ್ ಬಲವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲದರ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕುಟುಂಬವು ತಮ್ಮ ಪ್ರಶಾಂತತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಖುಲಾಸೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ೭ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಕಾನೂನಿನ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳು ಆರಂಭಗೊಂಡಾಗ, ಶಾಹಿದ್‍ನ ಈ ಕೃತ್ಯವು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಘಟನೆಯಲ್ಲ ಬದಲಾಗಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಹೇಗೆ ಭಯೋತ್ಪಾದಕರ ಪೋಷಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಕಣ್ಣುತೆರೆಸುವ ಘಟನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಲು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಯೋಕ್ತ ಸಂತೋಷ್ ಆನಂದ್ (ಆಷುತೋಶ್ ರಾಣಾ) ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುರಾದ್‍ನ ಕುಟುಂಬದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸದಸ್ಯನಿಗೆ ಶಾಹಿದ್‍ನ ಕೃತ್ಯದ ಅರಿವಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಮನೆಯು ಭಯೋತ್ಪಾದಕ ಕೃತ್ಯಗಳ ರಹಸ್ಯಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅವರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಧಾರವಾಗಿ, ಅವರು ಬಾಂಬ್‍ಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಯಾರಿಸಬೇಕೆಂಬ ವಿವರವಾದ ವಿಧಾನವಿರುವ ಶಾಹಿದ್‍ನ ಲ್ಯಾಪ್‍ಟಾಪ್, ಖಾಸಗಿ ಆವರ್ತನಗಳ ಮೂಲಕ ಭಯೋತ್ಪಾದಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಮುರಾದ್‍ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಪ್ರಸಾರ ಯಂತ್ರ, ಬಿಲಾಲ್ ಮೆಹಫ಼ೂಜ಼್ ಆಲಮ್‍ನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವ, ಮತ್ತು ಅವನು ಭಯೋತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ಸಿಮ್ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಸಕ್ರಮ ದಸ್ತಾವೇಜುಗಳನ್ನು ಕೇಳದೇ ಮಾರಾಟಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸಿಸಿಟಿವಿ ಚಿತ್ರತುಣುಕನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ, ಮುರಾದ್‍ನನ್ನೂ ಈ ಮೊಕದ್ದಮೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಬಿಲಾಲ್‍ನ ಪ್ರತಿವಾದಿ ವಕೀಲನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ತೆಗೆಯಬೇಕೆಂದು ಅವರು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನನ್ನು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ನ್ಯಾಯಾಲವು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ, ಮುರಾದ್ ಸ್ಥಾನ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ವ್ಯಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮುಖ್ಯ ವಕೀಲೆಯಾಗಿ ಆರತಿ ಅವನ ಸ್ಥಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಅವನು ವಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಆಗಲೇ ದಣಿದ, ಅವಮಾನಗೊಂಡ, ಗೊಂದಲಗೊಂಡ, ದುಃಖಿತನಾದ, ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆ ಅನುಭವಿಸಿದ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನಿತನಾದ ಬಿಲಾಲ್‍ಗೆ ತೀವ್ರ ಹೃದಯಾಘಾತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಸಾವನ್ನಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಮುರಾದ್‍ನ ಕುಟುಂಬವು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಇನ್ನೊಂದು ಹಿನ್ನಡೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಕೇವಲ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಮಾವ ಮತ್ತು ಅವನ ಕುಟುಂಬದ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸಲಾದ ಆಪಾದನೆಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು ಎಲ್ಲವೂ ಆರತಿಯ ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಭಯೋತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಶಾಹಿದ್‍ನ ಹೊರತಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯನ ವಿರುದ್ಧ ಯಾವುದೇ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆರತಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಲ್ಯಾಪ್‍ಟಾಪ್‍ನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಶಾಹಿದ್ ಒಬ್ಬನಿಗೇ ತಿಳಿದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಅವನು ಕೇಬಲ್ ಟಿವಿಯ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಬಿಲಾಲ್‍ನ ಮೊಬೈಲ್ ಅಂಗಡಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವನು ಯಾವುದೇ ದಸ್ತಾವೇಜಿಲ್ಲದ ಸಿಮ್ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಯೋತ್ಪಾದಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಅವನ್ನು ಬಳಸಿರುತ್ತಾನೆ. ಮೆಹಫ಼ೂಜ಼್ ಆಲಮ್ ಯಾರು ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಬಿಲಾಲ್‍ಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಲ್ಪನೆಯಿರದ ಕಾರಣ ಅವನು ಶಾಹಿದ್‍ನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಬಂದಾಗ, ಅವನು ಶಾಹಿದ್‍ನ ಗೆಳೆಯನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ತಾನೂ ಅದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ರೇಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣದಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಮುಸ್ಲಿಮರನ್ನು ಭಯೋತ್ಪಾದಕರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದು ಜನರ ಮನೋಭಾವವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ ಎಂದೂ ಆರತಿ ವಾದಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಗಡ್ಡ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಇಸ್ಲಾಮನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಯೋತ್ಪಾದಕರಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಮುಸ್ಲಿಮರ ಬಗ್ಗೆ ಕೇವಲ ಈ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ನಿಷೇಧದ ಕಾರಣ, ಮುರಾದ್ ಮತ್ತು ಅವನ ಕುಟುಂಬವು ಈ ಭೀಕರ ಆಘಾತ ಮತ್ತು ಅವಮಾನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಬಿಲಾಲ್‍ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಯೋಕ್ತ ಸಂತೋಷ್ ಆನಂದ್ ಯಾವುದೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ವಿಫಲರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮುರಾದ್ ಹಾಗೂ ಅವನ ಕುಟುಂಬದ ವಿರುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ ನ್ಯಾಯಾಲವು ಅವರ ವಿರುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಹರೀಶ್ ಮಧೋಕ್ ಮುಖ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಯು ಜನರ ಮನೋಭಾವದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತರಲು ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೇ ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * ಅಡ್ವೊಕೇಟ್ ಮುರಾದ್ ಅಲಿ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆಗಿ ರಿಷಿ ಕಪೂರ್ * ಅಡ್ವೊಕೇಟ್ ಆರತಿ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆಗಿ ತಾಪ್ಸಿ ಪನ್ನು * ಎಸ್ಎಸ್‍ಪಿ ದಾನಿಶ್ ಜಾವೇದ್ ಆಗಿ ರಜತ್ ಕಪೂರ್ * ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಯೋಕ್ತ ಸಂತೋಷ್ ಆನಂದ್ ಆಗಿ ಆಶುತೋಷ್ ರಾಣಾ * ಬಿಲಾಲ್ ಅಲಿ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆಗಿ ಮನೋಜ್ ಪಾಹ್ವಾ * ಶಾಹಿದ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆಗಿ ಪ್ರತೀಕ್ ಬಬ್ಬರ್ * ತಬಸ್ಸುಮ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆಗಿ ನೀನಾ ಗುಪ್ತಾ<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/neena-gupta-roped-in-for-anubhav-sinhas-thriller-mulk-starring-taapsee-pannu-rishi-kapoor-4037711.html|title=Neena Gupta roped in for Anubhav Sinha's thriller Mulk, starring Taapsee Pannu, Rishi Kapoor|publisher=[[First Post]]}}</ref> * ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಹರೀಶ್ ಮಧೋಕ್ ಆಗಿ ಕುಮುದ್ ಮಿಶ್ರಾ * ಛೋಟಿ ತಬಸ್ಸುಮ್ ಆಗಿ ಪ್ರಾಚಿ ಶಾ ಪಾಂಡ್ಯಾ * ಆಯತ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆಗಿ ವರ್ತಿಕಾ ಸಿಂಗ್ * ರಾಷಿದ್ ಆಗಿ ಆಶೃತ್ ಜೈನ್ * ಆಫ಼್ತಾಬ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆಗಿ ಇಂದ್ರನೀಲ್ ಸೇನ್‍ಗುಪ್ತಾ * ಮೆಹಫ಼ೂಜ಼್ ಆಲಮ್ ಆಗಿ ಸುಮಿತ್ ಕೌಲ್ * ರಿಯಾಜ಼್ ಆಗಿ ಅಬ್ದುಲ್ ಕಾದಿರ್ ಅಮೀನ್<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Abdul-Quadir-Amin/movies|title=Abdul Quadir Amin Movies: Latest and Upcoming Films of Abdul Quadir Amin {{!}} eTimes|website=timesofindia.indiatimes.com|access-date=2018-08-03}}</ref> == ತಯಾರಿಕೆ == === ಬೆಳವಣಿಗೆ === ಅನುಭವ್ ಸಿನ್ಹಾ ಓದಿದ ಒಂದು ಪತ್ರಿಕಾ ವರದಿಯು ಮುಲ್ಕ್‌ನ ಮೂಲಬಿಂದುವಾಯಿತು. ಇದು ಒಂದು ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಾದಾನಕ್ಕಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡರು.<ref name="MD">{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mulk-director-anubhav-sinha-three-months-of-prep-for-actors/19577185|title=Mulk director Anubhav Sinha: Three months of prep for actors|publisher=[[Mid-Day]]}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ತಮ್ಮ ಗೆಳೆಯರಿಂದ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಕಥೆಯನ್ನು ಬರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಚಿತ್ರದ ೧೩-೧೪ ಕರಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದ ನಂತರ, ಅನುಭವ್ ಕಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಕ್ ಶೂಜಿತ್ ಸರ್ಕಾರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ ಗೆಳೆಯರಿಗೆ ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.<ref name="TH" /> ಶೂಜಿತ್‍ಗೆ ಕಥೆ ಬಹಳ ಹಿಡಿಸಿ ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮರುಪರಿಗಣಿಸಬಾರದೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿ ಅದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಲು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/shoojit-sircar-loved-narrative-of-mulk-anubhav-sinha-118070500065_1.html|title=Shoojit Sircar loved narrative of 'Mulk': Anubhav Sinha|publisher=[[Business Standard]]}}</ref> ಪಾತ್ರಗಳ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನಟರಿಗೆ ಮೂರು ತಿಂಗಳು ಸಮಯ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಒಬ್ಬ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಭಯೋತ್ಪಾದಕನ ಪಾತ್ರವಹಿಸಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಪ್ರತೀಕ್ ಬಬ್ಬರ್‌ಗೆ ಅಮಂಗ್ ದ ಬಿಲೀವರ್ಸ್ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಲು ಮತ್ತು ಡೇವಿಡ್ ಹೆಡ್ಲಿ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಓದಲು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿನ ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳ ಸೂಕ್ತ ಚಿತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ, ತಾಪ್ಸಿ ಪನ್ನು ಮತ್ತು ಆಶುತೋಷ್ ರಾಣಾ ನಿವೃತ್ತ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಲಕ್ನೋದ ನದೀಮ್ ಸಿದ್ದೀಕಿಯವರಿಂದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆದರು. ಮಲೀಹಾಬಾದ್‍ನ ಒಬ್ಬ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ವಿದ್ವಾಂಸನನ್ನು ಕರೆದು ರಿಷಿ ಕಪೂರ್‌ರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="MD" /><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/prateik-babbar-researched-on-david-headley-for-mulk/articleshow/64867556.cms|title=Prateik Babbar researched on David Headley for 'Mulk'|publisher=[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ]]}}</ref> ಮುಲ್ಕ್‌ನ ಬಂಡವಾಳ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} 18 ಕೋಟಿಯಷ್ಟಾಗಿತ್ತು.<ref name="mulkbud">{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/best-of-three/article24708644.ece|title=Best of three collections}}</ref> === ಪಾತ್ರ ನಿರ್ಧಾರಣ === ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸುವ ನಟರನ್ನು ಜುಲೈ ೨೦೧೭ ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ರ ಮಧ್ಯೆ ಪಾತ್ರವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಲಕ್ನೋ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಹನ್ನೆರಡು ನಟರನ್ನು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/anubhav-sinha-gets-lucknow-actors-for-mulk-1536931.html|title=Anubhav Sinha Gets Lucknow Actors For Mulk|publisher=[[News18]]}}</ref> ಮೊದಲು, ರಜತ ಕಪೂರ್ ರಿಷಿ ಕಪೂರ್‌ರ ಸೋದರನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತು ನಟ ಮನೋಜ್ ಪಾಹ್ವಾ ಪೋಲಿಸ್ ಅಧಿಕಾರಿ ದಾನಿಶ್ ಜಾವೇದ್‍ರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ರಂಗಸಜ್ಜಿನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಬಂದಾಗ ಅನುಭವ್ ಸಿನ್ಹಾಗೆ ಅವರು ಬೇರೆ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಅನಿಸಿ ಅವರ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಅದಲುಬದಲು ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/mulk-manoj-pahwa-rajat-kapoor-5242375/|title=Mulk: Manoj Pahwa and Rajat Kapoor swapped roles for the Anubhav Sinha film|publisher=[[The Indian Express]]}}</ref> === ಚಿತ್ರೀಕರಣ === ಚಿತ್ರದ ಪ್ರಧಾನ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣವು ಲಕ್ನೋದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಟೊಬರ್ ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ೨೭ ದಿನ ಮುಂದುವರೆಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/taapsee-pannu-starts-shooting-for-mulk-4891710/|title=Taapsee Pannu starts shooting for Mulk|publisher=[[The Indian Express]]}}</ref> ನಿರ್ದೇಶಕ ಅನುಭವ್ ಸಿನ್ಹಾರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ನೋವನ್ನು ವಾರಾಣಸಿಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರದ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗವನ್ನು ಎರಡು ದಿನ ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲೂ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-lucknow-live/20180603/281741270105547|title=Shooting in Lucknow feels like home|publisher=[[Hindustan Times]]}}</ref> ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ೯ ನವಂಬರ್ ೨೦೧೭ರಂದು ಮುಗಿಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/taapsee-pannu-mulk-wrap-up-see-photos-4931041/|title=Taapsee Pannu calls Mulk a ‘passion driven project’, shares fun photos from last day|publisher=[[The Indian Express]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cinestaan.com/articles/2017/nov/7/9091/mulk-quickest-film-i-ve-made-shot-in-28-days-rishi-kapoor|title=Mulk quickest film I've made, shot in 28 days: Rishi Kapoor|publisher=Cinestaan|access-date=2020-01-05|archive-date=2018-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710012342/https://www.cinestaan.com/articles/2017/nov/7/9091/mulk-quickest-film-i-ve-made-shot-in-28-days-rishi-kapoor|url-status=dead}}</ref> == ಧ್ವನಿವಾಹಿನಿ == ಚಿತ್ರದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಮಂಗೇಶ್ ಧಾಕ್ಡೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾದ್ ಸಾಷ್ಟೆ ಮತ್ತು ಅನುರಾಗ್ ಸೈಕಿಯಾ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಶಕೀಲ್ ಆಜ಼್ಮಿ ಗೀತೆಗಳಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಬಿಡುಗಡೆ == ಈ ಚಿತ್ರವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೩ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೮ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref name="mulkbud" /> ಚಲನಚಿತ್ರದ ಚುಟುಕು ಚಿತ್ರವನ್ನು ೨೮ ಜೂನ್‍ನಂದು,<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/mulk-teaser-promises-powerful-performances/articleshow/64793649.cms|title='Mulk' teaser promises powerful performances|publisher=[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ]]}}</ref> ಮತ್ತು ಅಧಿಕೃತ ಮಾದರಿ ತುಣುಕನ್ನು ೯ ಜುಲೈನಂದು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/mulk-trailer-rishi-kapoor-taapsee-pannu-watch-video-5252113/|title=Mulk trailer: Rishi Kapoor and Taapsee Pannu fight against the system for justice|last=[[The Indian Express]]|date=9 July 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> == ವಿವಾದ == ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಮಾದರಿ ತುಣುಕನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದ ನಂತರ, ಕೇಂದ್ರ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸೆನ್ಸಾರ್ ಮಂಡಳಿ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನವು, ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನೂ ೩ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೮ರಂದು ನಿಷೇಧಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/bollywood/mulk-taapsee-pannu-rishi-kapoor-starrer-gets-banned-in-pakistan-2129860.html|title=Mulk: Taapsee Pannu-Rishi Kapoor starrer gets banned in Pakistan|publisher=[[Zee News]]}}</ref> ಆ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾ, ನಿರ್ದೇಶಕ ಅನುಭವ್ ಸಿನ್ಹಾ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಪತ್ರವನ್ನು ಬರೆದರು.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/anubhavsinha/status/1025008178629472256|title=Sinha's Letter to People of Pakistan on Twitter}}</ref> == ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ == ಮುಲ್ಕ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರ ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಬಹಳ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/opinion-entertainment/mulk-islamophobia-raises-valid-questions-for-muslims-too-5294107/|title=Mulk calls out Islamophobia, but raises valid questions for Muslims too}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/opinion-entertainment/mulk-seeks-to-decode-the-meaning-of-both-patriotism-and-terrorism-5295162/|title=Anubhav Sinha’s Mulk seeks to decode the meaning of both patriotism and terrorism}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == *[https://www.youtube.com/watch?v=1MjC30zo1KA Official trailer] at [[YouTube]] *[https://www.imdb.com/title/tt7618184/ Mulk] at [[IMDb]] *[https://www.koimoi.com/movie/mulk/ Mulk] at [[Koimoi]] *[https://www.rottentomatoes.com/m/mulk/ Mulk] at [[Rotten Tomatoes]] *[http://www.bollywoodhungama.com/movie/mulk/ Mulk] at [[Bollywood Hungama]] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದಿ-ಭಾಷೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು]] 7iamqxb6ddzkp7zxom1vzvkz2hbkyxj 0 125357 1373058 1361265 2026-05-09T04:41:05Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373058 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ರಾಗಿಣಿ ಶಂಕರ್ | image = File:Ragini Shankar.jpg|thumb|ರಾಗಿಣಿ ಶಂಕರ್ | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[ವಾರಣಾಸಿ]], ಭಾರತ | residence = | occupation = ಪಿಟೀಲು ವಾದಕಿ | yearsactive = | othername = | parents = ಡಾ. ಸಂಗೀತ ಶಂಕರ್ | spouse = | children = | siblings = [[ನಂದಿನಿ ಶಂಕರ್]] }} ರಾಗಿಣಿ ಶಂಕರ್ ರವರು ಭಾರತೀಯ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ವಯೋಲಿನ್ ವಾದಕಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಡಾ. ಸಂಗೀತ ಶಂಕರ್ ರವರ ಪುತ್ರಿ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಭೂಷಣ [[:w:N. Rajam|ಡಾ. ಎನ್ ರಾಜಂ]]ರ ಮೊಮ್ಮಗಳು.<ref>{{Cite web |url=https://sangeetashankar.com/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2020-02-23 |archive-date=2020-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223060519/https://sangeetashankar.com/ |url-status=dead }}</ref> ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== ಇವರು ತಮ್ಮ ನಾಲ್ಕನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ೧೧ನೇ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ವಯೋಲಿನ್ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರು. ==ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ== ಇವರು ಮೇಕಾನಿಕಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪದವಿದರೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ==ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ== ರಾಗಿಣಿಯವರು ಹಲವಾರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಸವಾಯಿ ಗಂಧರ್ವ ಭೀಮಸೇನ ಉತ್ಸವ<ref>https://www.mid-day.com/articles/performance-by-3-generations-of-family-steals-show-on-final-day/145660{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, ಸಪ್ತಕ ಸಂಗೀತ ಉತ್ಸವ, [[:w:Europalia|ಯುರೋಪಾಲಿಯಾ]], ಡೋವರ್ ಲೇನ್ ಸಂಗೀತ ಸಮ್ಮೇಳನ, ಮಿಲಾಪ್ ಉತ್ಸವ, ಯಕ್ಷ ಉತ್ಸವ, ಆರೋಹಿ ಪಂಚಮ ನಿಶಾದ, ಎಮ್ಇಆರ್‌‌‍ಯು, ಹೇಮಾ ಮಾಲಿನಿಯವರು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ಸ್ಮತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.ಇವರು ಟೇಂಪಲ್ ಆಫ್ ಫೈನ್ ಆರ್ಟ್ಸ<ref>http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/thyagaraja-tansen-music-festival-kick-start-9-feb</ref>, ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಆಫ್ ಪರ್ಫಾರ್ಮಿಂಗ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಟಿ. ಎನ್. ಕೃಷ್ಣನ್ ಫೌಂಡೇಶನ್, ಬೇಂಗಾಲಿ ಮ್ಯುಸಿಕ್ ಗಳಲ್ಲಿ ವಯೋಲಿನ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ರಾಗಿಣಿಯವರು ಭಾರತವಲ್ಲದೆ, ಯುಎಸ್‍ಎ, ಕೆನಡಾ, ಯುಕೆ, ಜರ್ಮನಿ, ನೆದರ್ಲ್ಯಾಂಡ್, ಸಿಂಗಾಪುರ, ದುಬೈ, ಮಲೇಶಿಯಾ, ಫ್ರಾನ್ಸ್, ಬೆಲ್ಜಿಯಂ ದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಉಪನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿರುವ ವೆಸ್ಟ್ ಲಿಂಗ್ ವುಡ್ಸ್ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== #ಜಯ ಸ್ಮತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿ [[ಹೇಮ ಮಾಲಿನಿ]]ಯವರಿಂದ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. #೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ [[ವೆಂಕಯ್ಯ ನಾಯ್ಡು]]ರವರಿಂದ ಜಶ್ನ್ - ಇ - ಯಂಗಿಸ್ಟ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://m.dailyhunt.in/news/india/english/news24online-epaper-newsonline/jashn+e+youngistan+2018+honoured+violinsts+ragini+shankar+and+nandini+shankar-newsid-102297839</ref> ==ನೋಡಿ== #[http://www.raginishankar.com/ ರಾಗಿಣಿ ಶಂಕರ್] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{ಭಾರತೀಯ ಕಲಾವಿದರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಕಲಾವಿದರು]] 4pj75drmytb22dtr7ppy6ip6mcdem22 0 128335 1373038 1359345 2026-05-08T21:56:02Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373038 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ಮಿಷನ್ ಮಂಗಲ್|editing=ಚಂದನ್ ಅರೋರಾ|budget={{INR|link=yes}}32 ಕೋಟಿ<ref>{{cite news |last1=Kapoor |first1=Chetna |title='Mission Mangal' team with Arnab Goswami: Film's magic number budget revealed, Akshay Kumar says Rajinikanth's 2.0 cost more than Mangalyaan |url=https://www.republicworld.com/entertainment-news/bollywood-news/mission-mangal-team-with-arnab-goswami-films-magic-number-budget-revealed-akshay-kumar-says-rajinikanths-2-dot-0-cost-more-than-mangalyaan |accessdate=13 August 2019 |work=[[Republic TV]] |date=10 August 2019 |archive-date=13 ಆಗಸ್ಟ್ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813140948/https://www.republicworld.com/entertainment-news/bollywood-news/mission-mangal-team-with-arnab-goswami-films-magic-number-budget-revealed-akshay-kumar-says-rajinikanths-2-dot-0-cost-more-than-mangalyaan |url-status=dead }}</ref><ref name="budget">{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=5316|title=Mission Mangal Is A Huge Winner|website=[[Box Office India]]|date=16 August 2019|accessdate=16 August 2019|quote=The film was a quickie made in no time and shot for around 30 days and at a production cost of just 32 crore (without Akshay Kumar and P&A)...|first=Harminder|last=Singh}}</ref>|language=ಹಿಂದಿ|country=ಭಾರತ|runtime=127 ನಿಮಿಷಗಳು<ref name="bbfc">{{cite web | url=https://bbfc.co.uk/releases/mission-mangal-2019 | title=MISSION MANGAL (2019) | website=[[British Board of Film Classification]] | accessdate=9 August 2019 | archive-date=9 ಆಗಸ್ಟ್ 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190809133359/https://bbfc.co.uk/releases/mission-mangal-2019 | url-status=dead }}</ref>|released={{Film date|2019|08|15|df=y|ref1=<ref name=":1">{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/akshay-kumar-s-mission-mangal-slated-to-release-on-independence-day-2019/story-KJT2K3Wolj66PJpwjqJjbL.html|title=Akshay Kumar's Mission Mangal slated to release on Independence day 2019|date=13 November 2018|work=Hindustan Times|access-date=5 January 2019}}</ref>}}|distributor=ಫ಼ಾಕ್ಸ್ ಸ್ಟಾರ್ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಸ್|studio={{ubl|ಕೇಪ್ ಆಫ಼್ ಗುಡ್ ಫ಼ಿಲ್ಮ್ಸ್|ಹೋಪ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್|ಫ಼ಾಕ್ಸ್ ಸ್ಟಾರ್ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಸ್}}|cinematography=ರವಿ ವರ್ಮನ್|image=Mission Mangal.jpg|music='''ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ:'''<br>ಅಮಿತ್ ತ್ರಿವೇದಿ<br>'''ಅತಿಥಿ ಸಂಯೋಜಕ:'''<br>ತನಿಷ್ಕ್ ಬಾಗ್ಚಿ|starring={{ubl|ಅಕ್ಷಯ್ ಕುಮಾರ್|ವಿದ್ಯಾ ಬಾಲನ್|ಸೊನಾಕ್ಷಿ ಸಿನ್ಹಾ|ತಾಪ್ಸಿ ಪನ್ನು|ನಿತ್ಯಾ ಮೆನನ್|ಕೀರ್ತಿ ಕುಲ್ಹಾರಿ|ಶರ್ಮನ್ ಜೋಶಿ|ಎಚ್. ಜಿ. ದತ್ತಾತ್ರೇಯ|ವಿಕ್ರಮ್ ಗೋಖಲೆ}}|story=ಜಗನ್ ಶಕ್ತಿ|writer={{ubl|ಆರ್. ಬಾಲ್ಕಿ|ಜಗನ್ ಶಕ್ತಿ|ನಿಧಿ ಸಿಂಗ್ ಧರ್ಮಾ|ಸಾಕೇತ್ ಕೊಂಡಿಪರ್ತಿ}}|producer={{ubl|ಕೇಪ್ ಆಫ಼್ ಗುಡ್ ಫ಼ಿಲ್ಮ್ಸ್|ಹೋಪ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್|ಫ಼ಾಕ್ಸ್ ಸ್ಟಾರ್ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಸ್|ಅರುಣಾ ಭಾಟಿಯಾ|ಅನಿಲ್ ನಾಯ್ಡು}}|director=ಜಗನ್ ಶಕ್ತಿ|caption=ಚಿತ್ರಮಂದಿರ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಭಿತ್ತಿಪತ್ರ|alt=|gross=<!--Do NOT remove-->{{Estimation}}<!--Per WT:ICTF consensus--> {{INR}}290.59 ಕೋಟಿ<ref name="boxofftop">{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/mission-mangal/box-office/#bh-movie-box-office|title=Mission Mangal Box Office|website=Bollywood Hungama|accessdate=13 October 2019}}</ref><ref name="boxoffww"/>}}'''''ಮಿಷನ್ ಮಂಗಲ್''''' ೨೦೧೯ರ ಒಂದು ಹಿಂದಿ ನಾಟಕೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ. ಇದನ್ನು ಜಗನ್ ಶಕ್ತಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೇಪ್ ಆಫ಼್ ಗುಡ್ ಫ಼ಿಲ್ಮ್ಸ್, ಹೋಪ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್, ಫ಼ಾಕ್ಸ್ ಸ್ಟಾರ್ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಸ್, ಅರುಣಾ ಭಾಟಿಯಾ ಮತ್ತು ಅನಿಲ್ ನಾಯ್ಡು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಅಕ್ಷಯ್ ಕುಮಾರ್]], [[ವಿದ್ಯಾ ಬಾಲನ್]], [[ಸೊನಾಕ್ಷಿ ಸಿನ್ಹಾ]], [[ತಾಪ್ಸಿ ಪನ್ನು]], [[ನಿತ್ಯಾ ಮೆನನ್]], ಕೀರ್ತಿ ಕುಲ್ಹಾರಿ, ಶರ್ಮನ್ ಜೋಶಿ, [[ಎಚ್. ಜಿ. ದತ್ತಾತ್ರೇಯ]] ಮತ್ತು ವಿಕ್ರಮ್ ಗೋಖಲೆ ಇರುವ ಸಮೂಹ ಪಾತ್ರವರ್ಗವಿದೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಅಂತರಗ್ರಹ ಪ್ರಯಾಣವಾದ [[ಮಾರ್ಸ್ ಆರ್ಬಿಟರ್ ಮಿಷನ್]]‍ಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ [[ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಜೀವನದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. ''ಮಿಷನ್ ಮಂಗಲ್'' ಚಿತ್ರವನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ''ಪ್ಯಾಡ್ ಮ್ಯಾನ್'' (೨೦೧೮) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದ ಶಕ್ತಿ ಚಿತ್ರಕಥೆಯನ್ನು ಕುಮಾರ್‌ರಿಗೆ ನಿರೂಪಿಸಿದರು. ಚಿತ್ರದ ಪ್ರಧಾನ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣವು ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಚಿತ್ರದ ಧ್ವನಿವಾಹಿನಿಯನ್ನು ಅಮಿತ್ ತ್ರಿವೇದಿ ಮತ್ತು ತನಿಷ್ಕ್ ಬಾಗ್ಚಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು. ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬಾಗ್ಚಿ ಜೊತೆಗೆ ಅಮಿತಾಭ್ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ ಬರೆದರು. ಧ್ವನಿವಾಹಿನಿಯನ್ನು ಜ಼ೀ ಮ್ಯೂಜ಼ಿಕ್ ಕಂಪನಿ ಲಾಂಛನದಡಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ''ಮಿಷನ್ ಮಂಗಲ್'' ಚಿತ್ರವನ್ನು [[ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನಾಚರಣೆ]] ದಿನದಂದು ೧೫ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೯ರಂದು ಭಾರತದ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು''.'' ಇದು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}}290.59 ಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣಗಳಿಸಿ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಯಶಸ್ಸೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು. == ಕಥಾವಸ್ತು == ೨೫ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ರಂದು ಯೋಜನಾ ನಿರ್ದೇಶಕಿ ತಾರಾ ಶಿಂದೆಯವರ ಸಣ್ಣ ತಪ್ಪಿನ ಕಾರಣ ಜಿಎಸ್ಎಲ್‍ವಿ-ಎಫ಼್೦೬ ನ ವಿಫಲ ಉಡಾವಣೆಯ ನಂತರ, ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸಮಾಡುವ ಜೊತೆಗಾರ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರಾಕೇಶ್ ಧವನ್ ಅವಳ ಪರವಾಗಿ ದೂಷಣೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಮಂಗಳಯಾನದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸಮಾಡಲು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸ ಜಿಎಸ್ಎಲ್‍ವಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ನಾಸಾ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರೂಪರ್ಟ್ ದೇಸಾಯ್‍ಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಬಂಡವಾಳದಿಂದ [[ಮಂಗಳ (ಗ್ರಹ)|ಮಂಗಳ ಗ್ರಹವನ್ನು]] ತಲುಪುವ ಗುರಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಸಹ ಕೆಲಸಗಾರರು ಮಾಮ್‍ನ್ನು (ಮಾರ್ಸ್ ಆರ್ಬಿಟರ್ ಮಿಷನ್) ಅಸಾಧ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಲಭ್ಯವಿರುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಒಯ್ಯಬಲ್ಲ ಭಾರವು ಕೇವಲ ೧೫೦೦ ಕೆ.ಜಿ ಯಷ್ಟಿದ್ದು ರಾಕೆಟ್‍ನ್ನು ಸುಮಾರು 5.5*10^7 ಕಿ.ಮಿ. ದೂರದಷ್ಟು ಸಾಗಿಸಲು ಇಂಧನವಿರದಿರುವುದರಿಂದ ಮಾಮ್ ಪಿಎಸ್ಎಲ್‍ವಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೇರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ರಾಕೇಶ್‍ಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅದು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ೨೩೦೦ ಕೆ.ಜಿ.ಯಷ್ಟು ಒಯ್ಯಬಲ್ಲ ತೂಕ ಹೊಂದಿರುವ [[ಜಿ.ಎಸ್.ಎಲ್.ವಿ]] ಉಪಗ್ರಹವನ್ನು ಮಂಗಳ ಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಜಿಎಸ್ಎಲ್‍ವಿಯ ಇತ್ತೀಚಿನ ಗಮನಾರ್ಹ ವೈಫಲ್ಯಗಳು ಭವಿಷ್ಯದ ಯೋಜಿತ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಗಂಡಾಂತರಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದ ತಾರಾ ತನ್ನ ವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಸರಿತೂಗಿಸುವುದರ ನಡುವೆ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಪೂರಿಗಳನ್ನು ಕರಿಯುವಾಗ, ಎಲ್ಲ ಪೂರಿಗಳನ್ನು ಕರಿಯಲು ಅನಿಲವು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತಾರಾಳ ಮನೆಕೆಲಸದವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಕಾಯಿಸಿ ಒಲೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಎಣ್ಣೆ ತಂಪಾದಾಗ ಒಲೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹತ್ತಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಇದಕ್ಕೆ ತಾರಾ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದು ಅವಳಿಗೆ ಪಿಎಸ್ಎಲ್‍ವಿ ಬಳಸಿ ಮಾಮ್‍ನ್ನು ಉಡಾಯಿಸುವ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಾಮ್ ಉಪಗ್ರಹವನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಹೊರ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ತಳ್ಳಲು ಅನಿಲದ ಸ್ಫೋಟಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ನಂತರ ಭೂಮಿಯ ಗುರುತ್ವ ಗೋಳವನ್ನು ಬಳಸಿ ಅದನ್ನು ಶಕ್ತಿವತ್ತಾಗಿ ವೇಗಗೊಳಿಸಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಇಂಧನವನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು ಯೋಜನೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಈ ಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ರಾಕೇಶ್ ಬಳಿ ಹೋದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಮನವರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರೂ ತಂಡದ ಇತರ ಸದಸ್ಯರ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಬದಲಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಅಣಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಂತರ ಇಸ್ರೊದ ನಿರ್ದೇಶಕರ ಜೊತೆಗೆ ಅವರಿಗೂ ಮನವರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ರೂಪರ್ಟ್‌ಗೆ ಅವರ ತಂಡದ ತಜ್ಞ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ತಾರಾ ಮತ್ತು ರಾಕೇಶ್ ಕೇಳಿಕೊಂಡಾಗ, ರೂಪರ್ಟ್ ಬದಲಾಗಿ ಮಿಷನ್ ಉಡಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದ ಕಿರಿಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲನೆಯವಳಾದ ನೋದನ ನಿಯಂತ್ರಣ ತಜ್ಞೆ ಏಕಾ ಗಾಂಧಿ ಬಹುತೇಕ ಭಾರತೀಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಯುವತಿಯಾಗಿದ್ದು [[ನಾಸಾ]]ಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋಗಲು ಯಾವುದೇ ಅವಕಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬಳಾದ ಗಗನ ನೌಕಾ ಸ್ವಾಯತ್ತತಾ ವಿನ್ಯಾಸಕಿ ನೇಹಾ ಸಿದ್ದೀಕಿ ತನ್ನ ಅಂತರಕೋಮು ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಣೆಯಿಂದ ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಸಂಚರಣಾ ತಜ್ಞೆ ಕೃತ್ತಿಕಾ ಅಗರ್ವಾಲ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಮಾಜಿ ಯೋಧನಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಗಂಡ ರಿಶಿ ಅಗರ್ವಾಲ್‍ನ ಆರೈಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಶ್ರದ್ಧಾಭರಿತ ಪತ್ನಿಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಉಪಗ್ರಹ ವಿನ್ಯಾಸಕಿ ಮತ್ತು ಭಾರ ತಜ್ಞೆಯಾದ ವರ್ಷಾ ಪಿಳ್ಳೈ ಒಂದು ಮಗುವನ್ನು ಹೆರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರುವುದಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಅತ್ತೆಯ ಮೂದಲಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಭಾರ ತಜ್ಞನಾದ ಪರ್‌ಮೇಶ್ವರ್ ಜೋಶಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪೂಜಾರಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಲಹೆಯ ಮೇಲ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಏಕಾಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಯಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯದಾಗಿ, ಅನಂತ್ ಐಯಂಗಾರ್ ತಂಡದ ರಾಚನಿಕ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ, ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಚಂದ್ರ ಸಂಬಂಧಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಾದ [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨]]ರ ಘೋಷಣೆಯ ನಂತರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು 50% ನಷ್ಟು ಕಡಿತಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಿಗಿ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಬಂಡವಾಳದ ನಡುವೆ, ತಾರಾ ಮತ್ತು ರಾಕೇಶ್ ಹಲವಾರು ರಾಜಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಮಾಮ್ ಯೋಜನೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಕಿರಿಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಮನೋಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಣೆ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ ಎಂದು ತಾರಾ ಮತ್ತು ರಾಕೇಶ್‍ಗೆ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ತಂಡವು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ತಾನು ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮ ಮನೋಭಾವಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಕನಸಿನ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ತಾರಾಗೆ ಬೇಗನೇ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ತಂಡವು ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ಸಂಬಂಧಿತ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಲು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಕಠಿನ ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಕುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮಾಮ್ ಉಪಗ್ರಹವನ್ನು ಪಿಎಸ್ಎಲ್‍ವಿಯಲ್ಲಿ ೫ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೩ರಂದು (ಹವಾಮಾನದ ಕಾರಣ ೮ ದಿನಗಳ ವಿಳಂಬದ ನಂತರ) ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಮಂಗಳಯಾನವೆಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಕೇಶ್ ಮತ್ತು ತಂಡವು ಯಶಸ್ವಿ ಉಡಾವಣೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಆರನೇ ಕಕ್ಷೆ ಏರಿಕೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ, ಜೆಟ್‍ಗಳು ಉಡಾವಣೆ ಆಗುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿ ಮಿಷನ್ ಆರು ದಿನ ಹಿಂದೆ ದೂಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರೂಪರ್ಟ್ ತಂಡವನ್ನು ಅಣಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಏನಾದರೂ ಆಗುವುದು ಎಂದು ತಾರಾ ಭರವಸೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಮಂಗಳ ಗ್ರಹದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ, ಉಪಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸೌರ ವಿಕಿರಣ ಅಲೆಯೊಂದು ಹೊಡೆದು ಉಪಗ್ರಹದ ಸಂವಹನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹಾನಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ತಂಡವು ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಯಶಸ್ವಿಯಾದಾಗ, ಸೌರ ವಿಕಿರಣವು ಉಪಗ್ರಹದ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಅದನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ನೂಕಿ ಭೂಮಿಯ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಕ್ಷೀಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಆಗಿದ್ದ ೬ ದಿನಗಳ ಅಂತರವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂಗಳ ಗ್ರಹದ ಪ್ರಯಾಣದ ೨೯೮ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ, ಮಾಮ್ ಉಪಗ್ರಹವನ್ನು ಮಂಗಳದ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ೨೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೪ರಂದು ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ದೇಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಯತ್ನದಲ್ಲೇ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಮೊದಲ ದೇಶವಾಗುತ್ತದೆ. == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == {{Div col}} *ರಾಕೇಶ್ ಧವನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯ್ ಕುಮಾರ್ *ತಾರಾ ಶಿಂದೆ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾ ಬಾಲನ್ *ಚಂದ್ರೇಶ್ ಸಿಂಗ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಕ್ರಮ್ ಗೋಖಲೆ *ಏಕಾ ಗಾಂಧಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೋನಾಕ್ಷಿ ಸಿನ್ಹಾ *ಕೃತಿಕಾ ಅಗರ್ವಾಲ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತಾಪ್ಸಿ ಪನ್ನು *ವರ್ಷಾ ಪಿಳ್ಳೈ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಾ ಮೆನನ್ *ನೇಹಾ ಸಿದ್ದೀಕಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಕುಲ್ಹಾರಿ *ಪರ್‌ಮೇಶ್ವರ್ ಜೋಶಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಶರ್ಮನ್ ಜೋಶಿ *ಅನಂತ್ ಐಯಂಗಾರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಚ್. ಜಿ. ದತ್ತಾತ್ರೇಯ *ಸುನಿಲ್ ಶಿಂದೆ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯ್ ಕಪೂರ್<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sanjay-kapoor-to-play-vidya-balans-husband-in-mission-mangal/articleshow/66607951.cms|title=Sanjay Kapoor to play Vidya Balan's husband in 'Mission Mangal'|date=14 November 2018|work=The Times of India|access-date=5 January 2019}}</ref> *ರೂಪರ್ಟ್ ದೇಸಾಯ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಲೀಪ್ ತಾಹಿಲ್ *ರಿಶಿ ಅಗರ್ವಾಲ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಜ಼ೀಶಾನ್ ಅಯ್ಯೂಬ್ *ವಿವೇಕ್ ಪಿಳ್ಳೈ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪೂರಬ್ ಕೋಹ್ಲಿ *ಸ್ವಾಮಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೋಹನ್ ಕಪೂರ್ *ಸಂಜಯ್ ಕುಮಾರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜನ್ ಕಪೂರ್ *ದಿಲೀಪ್ ಶಿಂದೆ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರೋಹನ್ ಜೋಶಿ *ಅಭಿಷೇಕ್ ಸಂಘಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅನಿರ್ಬನ್ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ *ಆನ್ಯಾ ಶಿಂದೆ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಶ್ಮೀರಾ ಪರ್ದೇಶಿ *ಕೌಶಲ್ ಸೈನಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮನೀಶ್ ಬೊರುಂದಿಯಾ {{Div col end}} == ತಯಾರಿಕೆ == ೫ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೮ರಂದು ''ಮಿಷನ್ ಮಂಗಲ್'' ಚಿತ್ರವನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಚಿತ್ರದ ಪ್ರಧಾನ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣವು ನವೆಂಬರ್ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/movies-to-look-forward-to/mission-mangal-akshay-kumar-reveals-the-star-cast-of-his-film/photostory/66513144.cms|title='Mission Mangal': Akshay Kumar reveals the star cast of his film'|date=5 November 2018|work=The Times of India|access-date=22 May 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/akshay-kumar-vidya-balan-kick-off-mission-mangal/articleshow/66780147.cms|title=Akshay Kumar, Vidya Balan kick off Mission Mangal|date=24 November 2018|work=Mumbai Mirror|access-date=24 November 2018}}</ref> ಫ಼ೆಬ್ರುವರಿ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಪನ್ನು ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ತಮ್ಮ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದರು.<ref name="TP">{{Cite news|url=https://m.hindustantimes.com/bollywood/tapsee-pannu-wraps-up-shoot-for-akshay-kumar-s-mission-mangal-reveals-her-look-with-new-pic-see-it-here/story-qY8mAkLjjJnklwqe1dUYMK.html|title=Tapsee Pannu wraps up shoot for Akshay Kumar's Mission Mangal, reveals her look with new pic. See it here|work=Hindustan Times|access-date=6 February 2019}}{{Dead link|date=ಮೇ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೮ರಂದು ಚಿತ್ರ ತಯಾರಕಿ ರಾಧಾ ಭಾರದ್ವಾಜ್ ಈ ಚಿತ್ರದ ತಯಾರಕರ ವಿರುದ್ಧ ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/us-based-filmmaker-files-lawsuit-to-halt-vidya-balan-starrer-mission-mangals-production/20002153|title=US-Based Filmmaker Files Lawsuit To Halt Vidya Balan Starrer Mission Mangal's Production|last=Basu, Mohar|date=22 November 2018|work=Mid Day|access-date=5 January 2019}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಧ್ವನಿವಾಹಿನಿ == ಚಿತ್ರದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಅಮಿತ್ ತ್ರಿವೇದಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿದರೆ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಅಮಿತಾಭ್ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ ಬರೆದರು. ಅತಿಥಿ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡ ತನಿಷ್ಕ್ ಬಾಗ್ಚಿ ಒಂದು ಪ್ರಚಾರ ಹಾಡಾದ "''ತೋತಾ ಉಡ್''"ನ್ನು ಬರೆದು ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು. {{Tracklist|headline=ಹಾಡುಗಳ ಪಟ್ಟಿ|total_length=10:32|extra_column=ಗಾಯಕ(ರು)|title1=ದಿಲ್ ಮೇ ಮಾರ್ಸ್ ಹೇ|extra1=ಬೆನಿ ದಯಾಲ್, ವಿಭಾ ಸರಾಫ಼್|length1=3:05|title2=ಶಾಬಾಷಿಯ್ಞಾ|extra2=ಶಿಲ್ಪಾ ರಾವ್, ಆನಂದ್ ಭಾಸ್ಕರ್, ಅಭಿಜೀತ್ ಶ್ರೀವಾಸ್ತವ|length2=4:40|title3=ತೋತಾ ಉಡ್|extra3=ರಾಜಾ ಹಸನ್, ರೋಮಿ|note3='''ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ : ತನಿಷ್ಕ್ ಬಾಗ್ಚಿ'''|length3=2:47}} == ಮಾರಾಟಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಬಿಡುಗಡೆ == thumb|ನವ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೇಕ್ಸ್‌ನ ಹೊರಗೆ ''ಮಿಷನ್ ಮಂಗಲ್''‍ನ ಪ್ರಚಾರ ೪ ಜುಲೈ ೨೦೧೯ರಂದು, ಕುಮಾರ್ ಚಿತ್ರದ ಮೊದಲ ನೋಟದ ಭಿತ್ತಿಪತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/mission-mangal-akshay-kumar-unveils-the-first-poster-of-the-film/articleshow/70074559.cms|title='Mission Mangal': Akshay Kumar unveils the first poster of the film|date=4 July 2019|work=The Times of India|access-date=4 July 2019}}</ref> ಫ಼ಾಕ್ಸ್ ಸ್ಟಾರ್ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಸ್ ಚಿತ್ರದ ಅಧಿಕೃತ ಟೀಜ಼ರ್‌ನ್ನು ೯ ಜುಲೈ ೨೦೧೯ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=SPZJFnym8Q0|title=Mission Mangal - Akshay - Vidya - Sonakshi - Taapsee - Sharman - Dir: Jagan Shakti - 15th August|date=9 July 2019|website=YouTube|publisher=Fox Star Studios}}</ref> ಫ಼ಾಕ್ಸ್ ಸ್ಟಾರ್ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಸ್ ಚಿತ್ರದ ಮೊದಲ ಅಧಿಕೃತ ಟ್ರೇಲರ್‌ನ್ನು ೧೮ ಜುಲೈ ೨೦೧೯ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=q10nfS9V090|title=Mission Mangal - Akshay - Vidya - Sonakshi - Taapsee - Sharman - Dir: Jagan Shakti - 15th August|date=18 July 2019|website=YouTube|publisher=Fox Star Studios}}</ref> ಫ಼ಾಕ್ಸ್ ಸ್ಟಾರ್ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಸ್ ಚಿತ್ರದ ಎರಡನೇ ಅಧಿಕೃತ ಟ್ರೇಲರ್‌ನ್ನು ೮ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೯ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=zAKTAJH3rb4|title=Mission Mangal - New Official Trailer - Akshay, Vidya, Sonakshi, Taapsee, Dir: Jagan Shakti|date=8 August 2019|website=YouTube|publisher=Fox Star Studios}}</ref> ಚಿತ್ರವು ೧೫ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೯ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/mission-mangal/movieshow/66506990.cms|title=Mission Mangal|date=8 August 2019|work=The Times of India|access-date=8 August 2019}}</ref> == ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ == === ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ === ''ಮಿಷನ್ ಮಂಗಲ್'' ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref name=":cr1">{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/mission-mangal-movie-review-rating-early-response-turns-out-be-positive-803555|title=Mission Mangal movie review and rating: Critics verdict on Akshay Kumar starrer out|date=14 August 2019|website=IB Times|access-date=15 August 2019}}</ref> === ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫ಼ಿಸ್ === ೧೨ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}}238.80 ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}}51.79 ಕೋಟಿ ಗಳಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಚಿತ್ರವು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}}290.59 ಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣಗಳಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ೨೦೧೯ ಆರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಣಗಳಿಸಿದ ಚಲನಚಿತ್ರವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2019/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2019}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == *{{IMDb title|tt9248972}} *{{Rotten Tomatoes|mission_mangal}} * [http://www.bollywoodhungama.com/movie/mission-mangal/ ''Mission Mangal''] on [[Bollywood Hungama]] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದಿ-ಭಾಷೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು]] tdbiptwra3gsj329hf0pwb7gfkyjj9t 0 141671 1373018 1357274 2026-05-08T15:25:20Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373018 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Bhavana 2008.jpg|thumb|ಭಾವನಾ]] '''ಕಾರ್ತಿಕಾ ಮೆನನ್''' (ಜನನ 6 ಜೂನ್ 1986), ತನ್ನ ರಂಗನಾಮವಾದ '''ಭಾವನಾದಿಂದ''' ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಚಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಇವರು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು [[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ|ಕನ್ನಡ]] ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ( ''ಜಾಕಿ, ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ, ರೋಮಿಯೋ, ಟೋಪಿವಾಲಾ, ಮೈತ್ರಿ, ಮುಕುಂದ ಮುರಾರಿ, ಚೌಕಾ, ಟಗರು, 99, ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್ ವಿಕ್ರಮ್, SriKrishna@gmail.com, ಭಜರಂಗಿ 2, ಗೋವಿಂದ ಗೋವಿಂದ'' )ಮತ್ತು [[ತಮಿಳು ಸಿನೆಮಾ|ತಮಿಳು]] ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಾರತೀಯ ನಟಿ. ಭಾವನಾ 2002 ರಲ್ಲಿ ಮಲಯಾಳಂನ ''ನಮ್ಮಲ್ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟರು.'' == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಭಾವನಾ ಅವರು ಕಾರ್ತಿಕಾ ಮೆನನ್ ಆಗಿ 6 ಜೂನ್ 1986 ರಂದು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] ತ್ರಿಶೂರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಾ ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಜಿ. ಬಾಲಚಂದ್ರನ್ ಅವರ ಮಗಳಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಆಕೆಗೆ ಜಯದೇವ್ ಎಂಬ ಅಣ್ಣನಿದ್ದಾನೆ.<ref name="10 things">{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2017/feb/22/10-things-to-know-about-malayalam-actress-bhavana%E2%80%8B-1573556.html|title=10 things to know about Malayalam actress Bhavana|work=[[The New Indian Express]]|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103072638/http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2017/feb/22/10-things-to-know-about-malayalam-actress-bhavana%E2%80%8B-1573556.html|archive-date=3 January 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://actress.telugucinemastills.com/bhavana/gallery3/|title=Tamil Actress Bhavana Balachandran Photo Gallery &#124; Bhavana's Latest Movie in Telugu is Ontari with P.Gopichand|date=6 June 1976|publisher=Actress.telugucinemastills.com|archive-url=https://archive.today/20120701150620/http://actress.telugucinemastills.com/bhavana/gallery3/|archive-date=1 July 2012|access-date=2 January 2011}}</ref> ಅವರು ತಮ್ಮ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ತ್ರಿಶೂರ್‌ನ ಹೋಲಿ ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಕಾನ್ವೆಂಟ್ ಗರ್ಲ್ಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದರು. ಭಾವನಾ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು "ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಕಷ್ಟ" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಟಿಯಾಗುವ ಕನಸನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬೆಳೆದವಳು.<ref name="thehindu1">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2233197.ece|title=Arts / Cinema : New-look Bhavana's dream comes true|last=Y. Sunita Chowdhary|date=16 July 2011|website=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226053104/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2233197.ece|archive-date=26 February 2012|access-date=3 October 2011}}</ref> ಐದು ವರ್ಷದವಳಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ''ಮಲಯಾಳಂನ ಎಂಟೆ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರಿಕ್ಕು'' ಚಿತ್ರದ ನಟಿ ಅಮಲಾ ಅವರ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಿಯ ಮುಂದೆ ಅನುಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಮಲಾ ಪಾತ್ರದಂತೆ ಕಟ್ಟಡದಿಂದ ಹಾರಿ ಕೈ ಮುರಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಹ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು..<ref name="thehindu1" /> == ವೃತ್ತಿ == 16 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ,<ref name="thehindu1"/> ಅವರು ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ನಮ್ಮಲ್‌ನಲ್ಲಿ'' ಹೊಸಬರಾದ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ್ ಭರತನ್, ಜಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ರೇಣುಕಾ ಮೆನನ್ ಎದುರು ಭಾವನಾ ಎಂಬ ರಂಗನಾಮವನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2002/12/23/stories/2002122300330300.htm|title=Kinescope|date=23 December 2002|work=[[The Hindu]]|access-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20030721020641/http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2002/12/23/stories/2002122300330300.htm|archive-date=21 July 2003}}</ref> ಚಿತ್ರವು ದೊಡ್ಡ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡಿತು ಮತ್ತು ಆಕೆಗೆ [[ಮಲಯಾಳಂ|ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ]] ಹಲವಾರು ಆಫರ್‌ಗಳು ಬಂದವು.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/lf/2003/02/15/stories/2003021502360200.htm|title=A filmi shot in the arm|date=15 February 2003|website=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221190650/http://www.thehindu.com/lf/2003/02/15/stories/2003021502360200.htm|archive-date=21 December 2016}}</ref> ಅವರು ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ಗೌರವಗಳು ಮತ್ತು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ವಿಶೇಷ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.prd.kerala.gov.in/stateawards4.htm|title=State Film Awards (2000–12)|publisher=[[Kerala State Chalachitra Academy]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707210332/http://www.prd.kerala.gov.in/stateawards4.htm|archive-date=7 July 2015|access-date=22 January 2018}}</ref> ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಬ್ರೇಕ್ ಸಿಕ್ಕಾಗ ಭಾವನಾ 11ನೇ ತರಗತಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದಳು.<ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-10-16/news-interviews/27925201_1_bhavana-telugu-films-tamil|title=Bhavana going glamorous in film|website=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130404191517/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-10-16/news-interviews/27925201_1_bhavana-telugu-films-tamil|archive-date=4 April 2013|access-date=7 May 2012}}</ref> 2010 ರಲ್ಲಿ, ಅವಳು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರ ಮೊದಲ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ನಟಿಸಿದರು [[ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‍ಕುಮಾರ್|ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್]], ''[[ಜಾಕಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಜಾಕಿ]]'' ಒಂದು ಬ್ಲಾಕ್ಬಸ್ಟರ್ ಆಗಿತ್ತು. ಚಿತ್ರದ ದೊಡ್ಡ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ, ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಡಬ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/60805.html/|title=Bhavana debuts in Kannada today – Tamil Movie NEWS|publisher=IndiaGlitz|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904082450/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/60805.html|archive-date=4 September 2011|access-date=3 October 2011}}</ref> [[ಬಾಲಿವುಡ್|ಭಾವನಾ ಬಾಲಿವುಡ್]] ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಮ್ರಾನ್ ಹಶ್ಮಿ ಮತ್ತು [[ಅಮಿತಾಭ್ ಬಚ್ಚನ್|ಅಮಿತಾಬ್ ಬಚ್ಚನ್]] ಜೊತೆ ನಟಿಸಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.kottaka.com/blog/2011/09/actress-bhavana-is-all-set-to-make-her-bollywood-debut/|title=Actress bhavana is all set to make her bollywood debut. &#124; Kottaka.com Blog|last=cinema|date=3 September 2011|publisher=Kottaka.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004061125/http://www.kottaka.com/blog/2011/09/actress-bhavana-is-all-set-to-make-her-bollywood-debut/|archive-date=4 October 2011|access-date=3 October 2011}}</ref> [[ಸುದೀಪ್]] ಜೊತೆಗಿನ ಅವರ ಎರಡನೇ [[ಕನ್ನಡ]] ಚಿತ್ರ ''ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ'' ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.chitraloka.com/2011/12/17/vishnuvardhana-exhibitors-are-happy-yogish/|title=chitraloka &#124; kannada Movies &#124; Kannada Film &#124; News &#124; Reviews &#124; Interviews &#124; Movie Image &#124; Movie Gallery|date=17 December 2011|publisher=chitraloka.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614075343/http://www.chitraloka.com/2011/12/17/vishnuvardhana-exhibitors-are-happy-yogish/|archive-date=14 June 2013|access-date=29 September 2012}}</ref> ಅವರು 2012 ರಲ್ಲಿ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ''ಓಝಿಮುರಿ'' <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/asif-ali-bhavana-in-ozhimuri-news-malayalam-mfwmz8djcga.html|title=Asif Ali, Bhavana in 'Ozhimuri'|date=22 May 2012|publisher=Sify|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525073748/http://www.sify.com/movies/asif-ali-bhavana-in-ozhimuri-news-malayalam-mfwmz8djcga.html|archive-date=25 May 2012|access-date=3 June 2012}}</ref> ಮತ್ತು ''ಟ್ರಿವೆಂಡ್ರಮ್ ಲಾಡ್ಜ್'' <ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-15/news-and-interviews/31702160_1_bhavana-trivandrum-lodge-film-industry|title=Bhavana in Trivandrum Lodge|website=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116123536/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-15/news-and-interviews/31702160_1_bhavana-trivandrum-lodge-film-industry|archive-date=16 January 2014}}</ref> ಮತ್ತು 2013 ರಲ್ಲಿ ''ಹನಿ ಬೀ'' <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/asif-bhavana-in-honeybee-news-malayalam-ncntrFbahbc.html|title=Asif, Bhavana in Honeybee|publisher=Sify|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216235015/http://www.sify.com/movies/asif-bhavana-in-honeybee-news-malayalam-ncntrFbahbc.html|archive-date=16 February 2013|access-date=7 March 2013}}</ref> ಮತ್ತು ''ಎಝಮಾತೆ ವರವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು''. ಅವರು, , ಅಮೇರಿಕದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಲ್ಲಿನ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ರಂಗದಲ್ಲಿನ ಸರಣಿ ಕೊಲೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಇವಿಡೆ ಎಂಬ ಕ್ರೈಮ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ನಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/watch-making-prithviraj-nivin-pauly-bhavana-starrer-ivide-video-627640|title=Watch Making of Prithviraj, Nivin Pauly, Bhavana Starrer 'Ivide' [VIDEO]|date=30 March 2015|website=International Business Times, India Edition|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402152128/http://www.ibtimes.co.in/watch-making-prithviraj-nivin-pauly-bhavana-starrer-ivide-video-627640|archive-date=2 April 2015|access-date=30 March 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Shyamaprasad-gives-artistes-their-space/articleshow/46476337.cms|title=Shyamaprasad gives artistes their space|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150531005716/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Shyamaprasad-gives-artistes-their-space/articleshow/46476337.cms|archive-date=31 May 2015|access-date=30 March 2015}}</ref> 2016 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಬೆನೆಡಿಕ್ ಡೋರೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ಭಾವನಾ ಅವರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ''ಸ್ವಪ್ನತೆಕಾಲ್ ಸುಂದರಂ'' ಮತ್ತು ''ಅಡ್ವೆಂಚರ್ಸ್ ಆಫ್'' ಓಮನಕುಟ್ಟನ್ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{Cite news|url=https://b4blaze.com/film-news/bhavana-menons-best-movies-must-watch-77047/|title=Bhavana Menon’s best movies; must watch|date=13 May 2020|work=[[B4blaze]]|access-date=17 ಜನವರಿ 2022|archive-date=15 ನವೆಂಬರ್ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115145913/https://b4blaze.com/film-news/bhavana-menons-best-movies-must-watch-77047/|url-status=dead}}</ref> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಭಾವನಾ 22 ಜನವರಿ 2018 ರಂದು ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ ನವೀನ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು.<ref>{{Cite web|url=http://keralaweddingtrends.com/malayalam-actresses-bhavana-engagement-photos/|title=Bhavana – Director Naveen Marriage News, Stills on 9-3-2017|date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313145506/http://keralaweddingtrends.com/malayalam-actresses-bhavana-engagement-photos/|archive-date=13 March 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/malayalam-actor-bhavana-menon-engaged-to-kannada-producer-naveen-4562213/|title=Malayalam actor Bhavana Menon engaged to Kannada producer Naveen. See pics|date=10 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170310020822/http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/malayalam-actor-bhavana-menon-engaged-to-kannada-producer-naveen-4562213/|archive-date=10 March 2017|access-date=10 March 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/bhavana-weds-naveen-see-first-wedding-photo-video-5034298/|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123072310/http://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/bhavana-weds-naveen-see-first-wedding-photo-video-5034298/|archive-date=23 January 2018|access-date=22 January 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/malayalam-actress-bhavana-marries-producer-naveen-see-pics-1803069|title=Malayalam Actress Bhavana Marries Producer Naveen. See Pics|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122091645/https://www.ndtv.com/entertainment/malayalam-actress-bhavana-marries-producer-naveen-see-pics-1803069|archive-date=22 January 2018|access-date=22 January 2018}}</ref> === ಅಪಹರಣ ಮತ್ತು ಲೈಂಗಿಕ ದೌರ್ಜನ್ಯ === 17 ಫೆಬ್ರವರಿ 2017 ರಂದು, ಕೆಲಸದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವಾಗ ಒಂದು ಗ್ಯಾಂಗ್ ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ಕಿರುಕುಳ ನೀಡಿತು. ರಾತ್ರಿ ಆಕೆ [[ತ್ರಿಶೂರು|ತನ್ನ ಕಾರಿನಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶೂರ್‌ನಿಂದ]] [[ಕೊಚ್ಚಿ|ಕೊಚ್ಚಿಗೆ]] ತೆರಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಂಗಮಾಲಿಯ ಅಥಣಿ ಬಳಿ ಹಿಂದಿನಿಂದ ವ್ಯಾನ್ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆಯಿತು. ಆಕೆಯ ಚಾಲಕ ಮಾರ್ಟಿನ್ ಮತ್ತು ಮೂವರು ವ್ಯಾನ್ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ನಡುವೆ ಜಗಳ ನಡೆಯಿತು, ನಂತರ ಅವರು ಅವನನ್ನು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಅವಳನ್ನು ಒತ್ತೆಯಾಳಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವಳ ವಾಹನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ನಗರದಲ್ಲಿ ಎರಡೂವರೆ ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ವಾಹನ ಚಲಾಯಿಸಿದ ಅವರು, ಆಕೆಯ ಮೇಲೆ ಲೈಂಗಿಕ ದೌರ್ಜನ್ಯ ಎಸಗಿ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಮಾಡಿದರು. ಆಕೆಯನ್ನು ಕಾಕ್ಕನಾಡು ಬಳಿ ಇಳಿಸಿ ಓಡಿ ಹೋಗಿದರು.<ref name="zeenews">{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/regional/malayalam-actress-bhavana-allegedly-kidnapped-molested-driver-held_1978557.html|title=Malayalam actress Bhavana allegedly kidnapped, molested; driver held|date=18 February 2017|work=[[Zee News]]|access-date=24 October 2018|archive-date=24 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024192109/http://zeenews.india.com/regional/malayalam-actress-bhavana-allegedly-kidnapped-molested-driver-held_1978557.html|url-status=dead}}</ref><ref name="khaleejtimes">{{Cite news|url=https://www.khaleejtimes.com/citytimes/south-stars/indian-actress-bhavana-kidnapped-molested-by-gang|title=Indian actress Bhavana kidnapped, molested by gang|last=Indo-Asian News Service|date=18 February 2017|work=[[Khaleej Times]]|access-date=24 October 2018|author-link=Indo-Asian News Service}}</ref><ref name="midday">{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/popular-malayalam-actress-bhavana-kidnapped-molested-moving-car-driver-gang-crime-news/18006190|title=Popular Malayalam actress kidnapped, molested in moving car for a few hours|date=18 February 2017|work=[[Mid-Day]]|access-date=24 October 2018|archive-date=24 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024152608/https://www.mid-day.com/articles/popular-malayalam-actress-bhavana-kidnapped-molested-moving-car-driver-gang-crime-news/18006190|url-status=dead}}</ref> ಭಾವನಾ ಪೊಲೀಸರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕರಣ ದಾಖಲಿಸಿದರು. ಅತ್ಯಾಚಾರ, ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಬೆದರಿಕೆ, ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪಿತೂರಿ [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಾಯ್ದೆ, 2000|ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಐಟಿ ಕಾಯ್ದೆಯ]] ಸಂಬಂಧಿತ ಸೆಕ್ಷನ್‌ಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ ಆರೋಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಫ್‌ಐಆರ್ ದಾಖಲಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/malayalam-actor-raped-in-her-audi-by-ex-driver/articleshow/57228921.cms|title=Malayalam actor raped in her Audi by ex-driver|work=[[The Times of India]]|access-date=24 October 2018}}</ref> ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಚು ರೂಪಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮಲಯಾಳಂ ನಟ ದಿಲೀಪ್ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/actor-dileep-arrested-in-malayalam-actress-abduction-case/article19251754.ece|title=Actor Dileep arrested in Malayalam actress abduction case|last=Hiran|first=U|date=10 July 2017|access-date=13 September 2021|publisher=The Hindu}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/dileep-arrested-in-malayalam-actress-abduction-timeline-1023617-2017-07-11|title=Dileep arrested in Malayalam actress abduction case: How the drama unfolded|last=India|first=Today|date=11 July 2017|access-date=13 September 2021|publisher=India Today}}</ref> == ಅಭಿನಯಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ == {| class="wikitable" |+ವಿವರಣೆ | style="background:#FFFFCC;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |ಇನ್ನೂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗದ ಚಿತ್ರ |} {| class="wikitable sortable" !ವರ್ಷ !ಚಿತ್ರದ ಹೆಸರು !ಪಾತ್ರ ! class="unsortable" |ಟಿಪ್ಪಣಿ |- | rowspan="1" |2010 |''[[ಜಾಕಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಜಾಕಿ]]'' |ಲಕ್ಷ್ಮಿ | ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಪದಾರ್ಪಣೆ |- | rowspan="1" |2011 |''ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ'' |ಭಾರತಿ |- | rowspan="2" |2012 |''[[ರೋಮಿಯೋ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ರೋಮಿಯೋ]]'' |ಶೃತಿ | | |- |''[[ಯಾರೇ ಕೂಗಾಡಲಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಯಾರೇ ಕೂಗಾಡಲಿ]]'' |ಭಾರತಿ | | | |- | rowspan="2" |2013 |''ಟೋಪೀವಾಲಾ'' |ಸುಮನ್ ಬೇಡಿ | |- |''ಬಚ್ಚನ್'' |ಡಾ. ಅಶ್ವಿನಿ | |- | rowspan="1" |2015 |''[[ಮೈತ್ರಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|Mythri]]'' |ಅವರದೇ |ದ್ವಿಭಾಷಾ ಚಿತ್ರ (ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಷೆ -ಮಲಯಾಳಂ) | |- | rowspan="1" |2015 |''ಮುಕುಂದ ಮುರಾರಿ'' |ರುಕ್ಮಿಣಿ | "ಮುರಾರಿ ಲೋಲ"ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ |- | rowspan="1" |2017 |''[[ಚೌಕ]]'' |ಭೂಮಿಕಾ | |- |2018 |''[[ಟಗರು (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಟಗರು]]'' |ಪಂಚಮಿ |<ref name="auto" /> |- |2019 |''[[೯೯ (2019 ಚಲನಚಿತ್ರ)|99]]'' |ಜಾನಕಿ ದೇವಿ ( ಜಾನು) |<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/bhavana-said-yes-to-96--remake-before-seeing-tamil-original-1407102-2018-12-11|title=Bhavana said yes to 96 remake before seeing Tamil original|date=11 December 2018|work=[[India Today]]|access-date=17 January 2019}}</ref> |- | rowspan="4" |2021 |''[[ಇನ್ಸಪೆಕ್ಟರ್ ವಿಕ್ರಂ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಇನ್ಸಪೆಕ್ಟರ್ ವಿಕ್ರಂ]]'' |ಭಾವನಾ |<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment//2018/mar/06/bhavana-a-drug-dealer-in-inspector-vikram-1783020.html|title=Bhavana, a drug dealer in Inspector Vikram|website=The New Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211122341/https://www.newindianexpress.com/entertainment//2018/mar/06/bhavana-a-drug-dealer-in-inspector-vikram-1783020.html|archive-date=11 December 2019|access-date=7 March 2020}}</ref> |- |''SriKrishna@gmail.com'' |ಮಾಳವಿಕಾ |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment//movies/news/darling-krishna-and-bhavana-starrer-srikrishnagmail-com-to-release-on-vijayadashami/articleshow/86639460.cms|title=Darling Krishna and Bhavana starrer srikrishna@gmail.com to release on Vijayadashami - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=13 October 2021}}</ref> |- |''[[ಭಜರಂಗಿ 2 (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಭಜರಂಗಿ 2]]'' |Chinminki |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment//movies/news/chinminiki-the-lady-fire-director-a-harsha-unveils-bhavanas-character-in-bhajarangi-2/articleshow/86910001.cms|title=Chinminiki, The Lady Fire: Director A. Harsha unveils Bhavana's character in 'Bhajarangi 2' - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=13 October 2021}}</ref> |- |''[[ಗೋವಿಂದ ಗೋವಿಂದ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಗೋವಿಂದ ಗೋವಿಂದ]]'' |ಪದ್ಮಾವತಿ |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment//movie-details/govinda-govinda/movieshow/87912095.cms|title=Govinda Govinda Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|website=The Times of India|access-date=26 November 2021}}</ref> |- |} == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು, ಗೌರವಗಳು == {| class="wikitable" !ವರ್ಷ ! ಪ್ರಶಸ್ತಿ ! ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವರ್ಗ ! ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದ ಕೆಲಸ |- | 2002 | rowspan="2" | ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು | ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ವಿಶೇಷ ಉಲ್ಲೇಖ | ''ನಮ್ಮಲ್'' |- | 2005 | ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ | ''ದೈವನಾಮತಿಲ್'' |- | 2006 | ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ ಸೌತ್ | ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ | ''ಚಿತ್ತಿರಂ ಪೇಸುತಾಡಿ'' <ref name="indiaglitz">{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/32716.html|title=Ajith Bhavana win Filmfare awards – Tamil Movie News|publisher=indiaglitz.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070823153903/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/32716.html|archive-date=23 August 2007|access-date=20 June 2015}}</ref> |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Imdb name|1418952}} {{ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ನಾಯಕಿಯರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಿನೆಮಾ]] [[ವರ್ಗ:ಚಿತ್ರರಂಗ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೮೬ ಜನನ]] 127tf23ymeh88me2xuxal4gurev6puu 0 144376 1373031 1358804 2026-05-08T20:05:04Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373031 wikitext text/x-wiki '''ಮಾಧ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು''' (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ '''ಮಾಧ್ವರು''' ಅಥವಾ '''ಸಾಧ್-ವೈಷ್ಣವರು''' <ref>{{Cite book|title=Sadhus of India: The Sociological View|last=Bansi Dhar Tripathi|publisher=Popular Prakashan|year=1978|page=32|quote=The followers of Madhwa are called Sad- Vaishnavas in contra-distinction to the Vaishnavas of Sri Sampradaya.}}</ref> ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) [[ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯ|ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು]] ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಸದ್ ವೈಷ್ಣವ ಮತ್ತು [[ದ್ವೈತ ದರ್ಶನ|ದ್ವೈತ]] ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]], [[ಗೋವ|ಗೋವಾ]], [[ತಮಿಳುನಾಡು]], [[ಕೇರಳ]], [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ಮತ್ತು [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ]] ಕಂಡುಬರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sh6qWN4dcp4C|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 93|publisher=Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1972|pages=18–22|quote='''Page 18''':The followers of Madhvacharya (especially Vaishnavas) are found all over Mysore, Tamil Nadu, and Andhra, apart from Maharashtra (Savase brahmins of Sangli, Tasgoan, Karad, Satara, etc) and Central Kerala (Gaud Saraswats)....'''Page 22''':The institutions established by Madhva and his successors for the propagation of the system are found in different parts of the country. A large community of Madhva-Vaishnavas drawn mostly (not exclusively) from the brahmin fold has grown round these institutions. It is not a homogenous community on account of the barriers of language, manner's and customs, food habits and restrictions about intermarriages, etc. The largest number of the community are to found in the North Karnataka areas. Next comes The old Mysore areas, Tamil Nadu, Andhra Pradesh, parts of Maharashtra proper, Tulunad (South Kanara) and U.P. Barring the Karnatak area and Tamil Nadu, the largest community of Madhvas is to be found among the Gaud Saraswats.}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಮಾಧ್ವ ಸಮುದಾಯ ೧೩ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮೊದಲ ಸದ್ ವೈಷ್ಣವ ಆಚಾರ್ಯರು. [[ಅಷ್ಟ ಮಠಗಳು|ಉಡುಪಿಯ ಅಷ್ಟ ಮಠಗಳನ್ನು]] ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ನಂತರ ಮಠಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಇತರ ಆಚಾರ್ಯರೆಂದರೆ ಪದ್ಮನಾಭ ತೀರ್ಥ, [[ನರಹರಿ ತೀರ್ಥ|ನರಹರಿತೀರ್ಥ]], ಅಕ್ಷೋಭ್ಯ ತೀರ್ಥ, [[ಜಯತೀರ್ಥ]], [[ಶ್ರೀಪಾದರಾಜರು|ಶ್ರೀಪಾದರಾಜ]], [[ವ್ಯಾಸರಾಯರು|ವ್ಯಾಸತೀರ್ಥ]], [[ವಾದಿರಾಜರು|ವಾದಿರಾಜ ತೀರ್ಥ]], ವಿಜಯೇಂದ್ರ ತೀರ್ಥ, [[ಶ್ರೀ ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು|ರಾಘವೇಂದ್ರ ತೀರ್ಥ]].<ref>{{Cite book|title=Studies in social history: modern India|last=O. P. Bhatnagar, India. University Grants Commission, University of Allahabad. Dept. of Modern Indian History|publisher=St. Paul's Press Training School|year=1964|pages=133–135}}</ref> ಮಾಧ್ವ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಬಂಧಗಳು ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಮಠಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಉಡುಪಿಯಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದ ದ್ವಾರಕಾದಿಂದ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಗಯಾದಿಂದ [[ಉತ್ತರ ಭಾರತ|ಉತ್ತರ ಭಾರತದ]] ಬದರಿನಾಥದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.<ref>{{Cite book|title=Life and Teachings of Narayana Guru: In Two Parts|last=Nataraja Guru|publisher=Narayana Gurukula Foundation|year=1990|page=200}}</ref> [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ಉಡುಪಿ]] ಪಟ್ಟಣವು ೧೩ ನೇ ಶತಮಾನದ [[ಕೃಷ್ಣ ಮಠ|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ]] ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ದೇವರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಮಾನವ ಆತ್ಮವು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತರಿಗೆ ದೇವರು ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಮಾಧ್ವರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಮಾಧ್ವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಆರಾಧನೆಯು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UZcVAQAAMAAJ|title=Wholesome nutrition for mind, body, and microflora: the goal of lacto-vegetarianism (recipes of Udipi cuisine included)|last=Yamuna Lingappa, Banadakoppa T. Lingappa|publisher=Ecobiology Foundation International|year=1992|isbn=9780963499905|page=320}}</ref> == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == [[ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯ|ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ]] [[ದ್ವೈತ ದರ್ಶನ|ದ್ವೈತ ವೇದಾಂತವನ್ನು]] ಅನುಸರಿಸುವ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಮುದಾಯಗಳ ರಾಜ್ಯವಾರು ಪಟ್ಟಿ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-EtAAAAAMAAJ|title=B.G. Kher, the Gentleman Premier|last=M. V. Kamath|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1989|page=4|quote=The majority of Karhades are Shaivites and subscribe to Advaita though a small minority are Vaishnavites, having, like many Saraswat brahmins, come under the influence of Madhva.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3-7rAAAAMAAJ|title=States, Citizens and Outsiders: The Uprooted Peoples of South Asia|last=Tapan K. Bose|last2=Rita Manchanda|publisher=South Asia Forum for Human Rights|year=1997|page=27|quote=Most notably these were the Deshastha and the Karhade Brahmans many of whom migrated across the Deccan into the east Godavari basin.}}</ref> * '''ಕರ್ನಾಟಕ''' [[ದೇಶಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ದೇಶಸ್ಥರು]], [[ಶಿವಳ್ಳಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ಶಿವಳ್ಳಿಗಳು]], [[ಕೋಟೇಶ್ವರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ|ಕೋಟೇಶ್ವರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು]],<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jooBAAAAMAAJ|title=Karnataka State Gazetteer: South Kanara|last=B. N. Sri Sathyan|publisher=Director of Print., Stationery and Publications at the Government Press|year=1973|page=109|quote=The Koteshwara Brahmins, who are Madhvas, are a small body who take their name from Koteshwara, a place in Coondapur taluk.}}</ref> [[ಗೌಡ ಸಾರಸ್ವತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ಗೌಡ್]] ಸಾರಸ್ವತರು, ಬಡಗನಾಡುಗಳು, [[ಕರಾಡ|ಕರ್ಹಾಡೆಗಳು]], [[ಚಿತ್ಪಾವನ|ಚಿತ್ಪಾವನರು]], ಅರವತುವೊಕ್ಕಲು, ನಿಯೋಗಿ (ಅರವೇಲು, ಪ್ರಥಮಾಸಕಿ, ನಂದಾ ವಾರಿಕ),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ihUTAQAAIAAJ|title=Marriage and Family in Mysore|last=Mysore Narasimhachar Srinivas|publisher=AMS Press|year=1978|isbn=9780404159757|page=27|quote=The Nanda Vaidikas come from the Telugu country and include both Smarthas and Madhvas.}}</ref> ಕನ್ನಡದ ಕಮ್ಮೆ, ಉಲುಚುಕಮ್ಮೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ihUTAQAAIAAJ|title=Marriage and Family in Mysore|last=Mysore Narasimhachar Srinivas|publisher=AMS Press|year=1978|isbn=9780404159757|page=28|quote=the Kannada Kamme and Ulcha Kamme are both Smartas and Madhvas : nearly all speak Kannada, a few Telugu also.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7yQLAQAAIAAJ|title=Karnataka State Gazetteer: Mysore|publisher=Director of Print, Stationery and Publications at the Government Press|year=1988|page=157|quote=The Madhwas are followers of the Dwaitha philosophy of Madhwacharya and have sub-sects like the Badaganadu, Aravelu, Aravathuvokkalu, Deshastha, etc.}}</ref><ref>{{Cite book|title=Karnataka State Gazetteer: South Kanara|last=B. N. Sri Sathyan|publisher=Director of Print., Stationery and Publications at the Government Press|year=1973|page=109|quote=The groups usually styled as Tulu Brahmins are mainly the Shivalli Brahmins whose main centre is Udipi....The Tulu-speaking Brahmins of the present day are largely followers of Madhvacharya. only a small number remaining Smarthas}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8Lm1AAAAIAAJ|title=Karnataka State Gazetteer: Belgaum|publisher=Karnataka (India), Director of Print, Stationery and Publications at the Government Press|year=1987|page=199|quote=Most of the Madhwas of the district speak Kannada at home. Among the Marathi speaking, a few are Chitpavans ( or Kokanasthas ) and Karhades and most of them are Deshasthas.}}</ref> * '''ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ''' ಮತ್ತು '''ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ''' [[ದೇಶಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ದೇಶಸ್ಥರು]], {{Sfn|Sharma|2000}} [[ಕರಾಡ|ಕರ್ಹಾಡೆಸ್]],<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4IXYAAAAMAAJ|title=Understanding Our Fellow Pilgrims|last=Gregory Naik|publisher=Gujarat Sahitya Prakash|year=2000|isbn=9788187886105|page=65|quote=The Karhada Brahmins: The Brahmins lived in southern parts of modern Maharashtra, between Konkan and Desh, in a province, then called Karathak, comprising Satara, Sangli, and Kolhapur, with Karad as capital. Hence the name of Karhada Brahmins. Among them too there are Smartas and Madhvas or Bhagwats (Vaishnavites).}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lYSd-3yL9h0C&pg=PA113|title=The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions, Volume 1|last=Syed Siraj ul Hassan|publisher=Asian Educational Services|year=1989|isbn=9788120604889|page=113|quote=The Karhades are all Rigvedis of the Shakala Shaka, who respect the sutra, or aphorism, of Ashwalayana. They belong to both the Smartha, and the Vaishnava sects, and in religious and spiritual matters follow the guidance of Sri Shankaracharya, and Madhwacharya, respectively.}}</ref> [[ಗೌಡ ಸಾರಸ್ವತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ಗೌಡ್]] ಸಾರಸ್ವತರು, [[ಚಿತ್ಪಾವನ|ಚಿತ್ಪಾವನರು]], ಸವಾಸೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕೂಟ ಮಾಧ್ವರು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ez4wAQAAIAAJ|title=The Chitpavans: Social Ascendancy of a Creative Minority in Maharashtra, 1818-1918|last=Sandhya Gokhale|publisher=Shubhi Publications|year=2008|isbn=9788182901322|page=27}}</ref> * '''ತಮಿಳುನಾಡು''' [[ದೇಶಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ದೇಶಸ್ಥರು]] ( [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಿಂದ]] ವಲಸೆ ಬಂದವರು), ಅರುವತ್ತುವಕ್ಕಲು ( [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ]] ವಲಸೆ ಬಂದವರು), ಬಡಗನಾಡುಗಳು ( [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ]] ವಲಸೆ ಬಂದವರು), ಪೆನ್ನತ್ತೂರರ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ನಿಯೋಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು (ಅರುವೇಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಥಮಸಕಿಗಳು).<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Mt9G1e6JF-QC|title=India's Communities, Volume 6|last=Kumar Suresh Singh|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=9780195633542|page=2044|quote=In Tamil Nadu, the Madhwa Brahmins are migrants from Karnataka. They have six sub-groups, they are Aruvela, Aruvanththuvakkalu, Badaganadu, Pennaththurar, Prathamasaki and Desastha and Badaga. They are concentrated in the Madras, Coimbatore, Coonoor and in Ooty.}}</ref> * '''ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ''' ಮತ್ತು '''ತೆಲಂಗಾಣ''' [[ದೇಶಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ದೇಶಸ್ಥ ಮಾಧ್ವರು]] ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಮಾಧ್ವರು (ಮಾಧ್ವ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡ ತೆಲುಗು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು). {{Sfn|Sharma|2000}} * '''ಬಿಹಾರ''' [[ಬಿಹಾರ|ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ]] ಎಲ್ಲ ಗಯಾವಲ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದ್ವೈತ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅನುಯಾಯಿಗಳು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HtrfCgAAQBAJ&pg=PA88|title=The Structure of Indian Society: Then and Now|last=A. M. Shah|date=6 December 2012|publisher=Routledge|isbn=9781136197710|page=88|access-date=6 December 2012}}</ref><ref>{{Cite book|title=Religion in India|last=T. N. Madan|publisher=Oxford University Press|year=1992|quote=A third religious leader who has had tremendous influence on the Gayawal is Madhavacharya who flourished during the twelfth century ad. The Gayawal caste as a whole is a follower of the Madhava Vaishnava sect, and, as we have noted earlier, the Madhva math is a living religious center that wields a powerful influence on Gayawal.}}</ref> * '''ಗೋವಾ''' [[ಗೌಡ ಸಾರಸ್ವತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ಗೌಡ್]] ಸಾರಸ್ವತರು - ಬಾರ್ಡೆಜ್ ಮತ್ತು ಸಾಲ್ಸೆಟೆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮಾಧ್ವ ಸಾರಸ್ವತರ ಭದ್ರಕೋಟೆ ಮತ್ತು [[ವಿಷ್ಣು|ವಿಷ್ಣುವಿನ]] ಕಟ್ಟಾ ಭಕ್ತರು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AGBuAAAAMAAJ|title=A socio-cultural history of Goa from the Bhojas to the Vijayanagara|last=Vithal Raghavendra Mitragotri|publisher=Institute Menezes Braganza|year=1999|page=105}}</ref> {{Sfn|Sharma|2000}} * '''ಕೇರಳ''' [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ]] ಎಂಬ್ರಾಂತಿರಿಗಳು ಮತ್ತು [[ಗೌಡ ಸಾರಸ್ವತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ಗೌಡ್ ಸಾರಸ್ವತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು]] ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ಅನುಯಾಯಿಗಳು. ನಂಬೂದಿರಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ವಿಭಾಗವೂ ಇದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JyIwAQAAIAAJ|title=Survey of Ancient India: Literary and cultural perspectives on ancient|last=Raj Kumar|publisher=Anmol Publications|year=1999|isbn=9788126101955|page=267}}</ref> {{Sfn|Sharma|2000}} == ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ == [[ಚಿತ್ರ:Samber_Dosa_Chutney.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Samber_Dosa_Chutney.JPG/200px-Samber_Dosa_Chutney.JPG|right|thumb|200x200px| ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿ [[ಹುಳಿ|ಸಾಂಬಾರ್]] ಮತ್ತು [[ಚಟ್ನಿ|ಚಟ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ]] ಮಸಾಲೆ ದೋಸೆ]] === ಭಾಷೆ === ಮಾಧ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಏಕರೂಪದ ಸಮುದಾಯವಲ್ಲ. [[ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯ|ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ]] ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಬಹು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಭಾಷಾ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಂದವರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣದ [[ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು|ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳ]] ಗುಂಪಿನ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ಕನ್ನಡ|ಕನ್ನಡವನ್ನು]] ಮಾತನಾಡುವ ಮಾಧ್ವರು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಉಪಭಾಷೆಯ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿವಿಧ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book|title=Bakhtin and Translation Studies: Theoretical Extensions and Connotations|last=Dr. Amith Kumar P.V.|publisher=Cambridge Scholars Publishing|page=83|quote=The Madhwa Brahmins speak a variety of Kannada that borders on a literary dialect. Their language is punctuated by Sanskrit shlokas}}</ref> ಕನ್ನಡೇತರ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಮಾಧ್ವರು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ಹೊರಗಿನವರೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಆ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book|title=Tamil Nadu, Part 2|last=R. Thirumalai, S. Manoharan|publisher=Anthropological Survey of India|year=1997|page=854|quote=The Madhva speak Kannada, their mother tongue, in their homes but with outsiders they speak Tamil}}</ref> [[ಮರಾಠಿ]], [[ಕನ್ನಡ]], [[ತೆಲುಗು]] ಮತ್ತು [[ತಮಿಳು]] ಮಾತನಾಡುವ ಮಾಧ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ|ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ]] ಹರಡಿರುವ ದೇಶಸ್ಥ ಮಠಗಳು ಅಥವಾ ಡೆಕ್ಕನ್ ಮಠಗಳ ಅನುಯಾಯಿಗಳು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CK0oAQAAIAAJ|title=Studies in the Linguistic Sciences, Volumes 8-9|publisher=Department of Linguistics, University of Illinois|year=1978|page=199|quote=The Desastha Madhwa brahmins in the South have traditionally been bilingual in Marathi and Kannada, Telugu or Tamil}}</ref> [[ತುಳು]] ಮಾತನಾಡುವ ಮಾಧ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತುಳುವ ಮಠಗಳ ಅನುಯಾಯಿಗಳು. ಅವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] [[ತುಳು ನಾಡು|ತುಳುನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ಉಡುಪಿಯ]] ಕರಾವಳಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಇಂದಿನ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ|ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ]], [[ಕಾಸರಗೋಡು]] ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. [[ಕೊಂಕಣಿ]] ಮಾತನಾಡುವ ಮಾಧ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು [[ಗೌಡ ಸಾರಸ್ವತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ಗೌಡ್ ಸಾರಸ್ವತ ಮಾಧ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು]], ಅವರು [[ಕೆನರಾ|ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಗೋವ|ಗೋವಾ]], [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದಾದ್ಯಂತ]] ಹರಡಿದ್ದಾರೆ. {{Sfn|Hebbar|2005}} ಬಿಹಾರಿ, [[ಮಗಧಿ ಭಾಷೆ|ಮಾಗಾಹಿ]] ಮತ್ತು [[ಹಿಂದಿ]] ಮಾತನಾಡುವ ಮಾಧ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಗಯಾವಾಲ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಅವರು [[ಗಯಾ]] ಮತ್ತು [[ವಾರಾಣಸಿ|ಬನಾರಸ್‌ನಾದ್ಯಂತ]] ಹರಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sacredcomplexinh00vidy|title=The Sacred Complex in Hindu Gaya|last=Lalita Prasad Vidyarthi|publisher=Concept Publishing Company|year=1978|page=[https://archive.org/details/sacredcomplexinh00vidy/page/n89 54]|url-access=registration}}</ref> {{Sfn|Sharma|2000}} === ಉದ್ಯೋಗಗಳು === ಮಾಧ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉದ್ಯೋಗ ಪೌರೋಹಿತ್ಯ, ಆದರೆ ಅವರು [[ಕೃಷಿ]] ಮತ್ತು [[ವ್ಯಾಪಾರ|ವ್ಯಾಪಾರದಂತಹ]] ಉದ್ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ, ಅವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಸರ್ಕಾರಿ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ|title=People of India: India's communities, Volume 5|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=9788185579092|page=2044|quote=The Madhwa Brahman are traditionally priests. In addition, they are engaged in agriculture and business. At present, most of them are in government and private services.}}</ref> ತುಳುವ ಮಾಧ್ವರು ಮತ್ತು [[ದೇಶಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ದೇಶಸ್ಥ]] ಮಾಧ್ವರು ಇತರ ಸಮುದಾಯಗಳಿಂದ ಪುರೋಹಿತರ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. [[ಗೌಡ ಸಾರಸ್ವತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ಗೌಡ ಸಾರಸ್ವತ]] ಮಾಧ್ವರು ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸ್ವಾವಲಂಬಿ ಸಮುದಾಯ. ಈ ಮೂರು ಉಪವಿಭಾಗಗಳ ನಡುವೆ ಹಲವಾರು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnvXAAAAMAAJ|title=Charisma and Canon: Essays on the Religious History of the Indian Subcontinent|last=Vasudha Dalmia|last2=Angelika Malinar|last3=Martin Christof|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=9780195654530|page=123|quote=While the GSBs tend to be a religiously self-contained community, the Taulavas and Desasthas are more sought after for priestly services by other communities. There are numerous cultural difference between these three subdivisions.}}</ref> [[ಬಿಹಾರ|ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ]] ಗಯಾವಾಲ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಅರ್ಚಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಗಯಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ವಿಷ್ಣುಪಾದ ಮಂದಿರ|ವಿಷ್ಣುಪಾದ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಚಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು [[ಗಯಾ|ಗಯಾದ]] ಘಟ್ಟಗಳ ಮೇಲಿನ ಶ್ರದ್ಧಾ ಆಚರಣೆಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಮೇಲೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JuUKAAAAIAAJ|title=Journal of Social Research, Volume 17|publisher=Council of Social and Cultural Research, Bihar|year=1974|page=3}}</ref> === ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ ===   ಮಾಧ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶುದ್ಧ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಧಾನ್ಯಗಳು [[ಅಕ್ಕಿ]] ಮತ್ತು [[ಗೋಧಿ]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ|title=India's Communities, Volume 5|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=9780195633542|page=2045|quote=They are pure vegetarian and the staple cereals are rice and wheat}}</ref> [[ಉಡುಪಿ ಖಾದ್ಯಶೈಲಿ|ಉಡುಪಿ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯು]] ಮಾಧ್ವ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯ ಸಮಾನಾರ್ಥಕ ಹೆಸರು. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಧಾನ್ಯಗಳು, ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು, ತರಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಸಾಲೆಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.mid-day.com/articles/secrets-from-the-udupi-kitchen/16166175 |title=Secrets From The Udupi Kitchen |access-date=2022-08-07 |archive-date=2018-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702182907/https://www.mid-day.com/articles/secrets-from-the-udupi-kitchen/16166175 |url-status=dead }}</ref> ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮಾಧ್ವ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯು ಸಾರು ( [[ಸಾರು|ರಸಂ]] ), ಹುಳಿ ( [[ಹುಳಿ|ಸಾಂಬಾರ್]] ), ಗೊಜ್ಜು ಮತ್ತು ಅನ್ನ (ಅಕ್ಕಿ) ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://indiafoodnetwork.in/food-stories/a-peek-into-a-madhwa-brahmin-kitchen/|title=A Peek Into A Madhwa Brahmin Kitchen|date=10 October 2015|publisher=India Food Nerwork}}</ref> ಗೊಜ್ಜು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಡೀ ಮಾಧ್ವ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಭಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lo2JBAAAQBAJ&q=madhwa+brahmin+vegetarian&pg=PT63|title=Curry Easy Vegetarian|last=Madhur Jaffrey|publisher=[[Random House|Penguin Random House]]|year=2014|isbn=9781473503458}}</ref> ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ, ಹಯಗ್ರೀವವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಧ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಸಿಹಿ ಭಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆ, ಬೆಂಗಾಲಿಯನ್ನು ಬೆಲ್ಲ ಮತ್ತು ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯೊಂದಿಗೆ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[https://www.deccanherald.com/content/642915/sweets-karnataka-deserve-geographical-indication.html Sweets from Karnataka that deserve Geographical Indication (GI)]</ref> == ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು == ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ|ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು]] "ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನಿಷ್ಟಗಳು" ಮತ್ತು ಸಂದೇಹವಾದಿಗಳ ಕಿರುಕುಳವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮಾಟಮಂತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾದ ಎಲ್ಲಾ ಮೂಢನಂಬಿಕೆ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿದ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ''ಅಮಾನವೀಯ ದುಷ್ಟ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಕರ್ನಾಟಕ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮತ್ತು ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಮ್ಯಾಜಿಕ್ ಮಸೂದೆ''ಯನ್ನು ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಸಾಕಷ್ಟು ಚರ್ಚೆಯ ನಂತರ, ಮಾಧ್ವ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚಿನ್ನ ಅಥವಾ ತಾಮ್ರದಿಂದ ಮಾಡಿದ [[ಮುದ್ರೆ (ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮ)|ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು]] [[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞದ]] ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಸಿಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಮುದ್ರೆಯೊತ್ತಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatimes.com/news/india/karnataka-takes-stand-against-superstition-bans-all-evil-practices-including-black-magic-333871.html|title=Karnataka Takes Stand Against Superstition, Bans All Evil Practices Including Black Magic|date=17 November 2017|publisher=Indiatimes|access-date=17 November 2017}}</ref> == ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == * [[ವ್ಯಾಸರಾಯರು|ವ್ಯಾಸತೀರ್ಥ]] - [[ದ್ವೈತ ದರ್ಶನ|ದ್ವೈತ]] ಸಂತ ಮತ್ತು [[ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ|ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ]] ರಾಜಗುರು.<ref>{{Cite book|title=Journal of the Andhra Historical Society, Volumes 25-26|publisher=Andhra Historical Research Society|year=1960|page=175|quote=Krishnadevaraya of Tuluva Dynasty honoured the famous Madhwa Brahmin Poet Vyasatheertha}}</ref> * [[ವಾದಿರಾಜರು|ವಾದಿರಾಜ ತೀರ್ಥ]] - ಒಬ್ಬ [[ದ್ವೈತ ದರ್ಶನ|ದ್ವೈತ]] ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ, ಕವಿ. ಅವರು [[ಸೋಂದಾ|ಸೋದೆ]] ಮಠದ ಮಠಾಧೀಶರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnVkAAAAMAAJ|title=Poems and a Novella|last=A. K. Ramanujan|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=9780195674989|page=193|quote=Saint Vadiraja: Belonged to the sect of the Madhva Brahmins of Udipi.}}</ref> * [[ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ|ಕುಮಾರ ವ್ಯಾಸ]] (೧೪೧೯ - ೧೪೪೬) - ಪ್ರಭಾವಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ, ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ೧೫ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ಕವಿ. ಅವರ ಕಾವ್ಯನಾಮವು ಅವರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿಗೆ ಗೌರವವಾಗಿದೆ, ಇದು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತದ ನಿರೂಪಣೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIAMAQAAMAAJ|title=Archaeology of Hampi-Vijayanagara|last=C. T. M. Kotraiah|last2=K. M. Suresh|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|year=2008|isbn=9788180902116|page=390|access-date=1 January 2008}}</ref> * [[ಪುರಂದರದಾಸ|ಪುರಂದರ ದಾಸ]] (೧೪೮೪ - ೧೫೬೪) - [[ಹರಿದಾಸ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ|ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ]] ''ಪಿತಾಮಹ'' ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite book|title=Sree Puranḍara gānāmrutham: text with notation|last=Purandaradāsa|last2=A. S. Panchapakesa Iyer|publisher=Gānāmrutha Prachuram|year=1992|quote=Shri Purandara dasa who is considered to be the aadhiguru and Sangeeta Pitamaha of carnatic music was born in purandaragad in Ballary District near the town of Hampi, to a millionaire Varadappa Nayak and Kamalambal, a devoted wife and great lady, belonging to Madhva Desastha Brahmin race, by the blessings of Tirupati Venkatachalapathi in the year 1484.}}</ref> * [[ಮೈಸೂರು ವಾಸುದೇವಾಚಾರ್ಯ]] * [[ದಿವಾನ್]] [[ದಿವಾನ್ ಪೂರ್ಣಯ್ಯ|ಪೂರ್ಣಯ್ಯ]] (೧೭೪೬ - ೧೮೧೨) - [[ಹೈದರಾಲಿ|ಹೈದರ್ ಅಲಿ]], [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್]] ಮತ್ತು [[ಒಡೆಯರ್]] ಎಂಬ ಮೂರು ಆಡಳಿತಗಾರರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ|ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] [[ದಿವಾನ್]]. ಅವರು ಯಳಂದೂರು ಎಸ್ಟೇಟ್ <ref>{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/135632/F|title=Statesman and a survivor|date=7 February 2011|work=Deccab Herald}}</ref> ಸ್ಥಾಪಕರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. * ಸತ್ಯಧರ್ಮ ತೀರ್ಥ (೧೭೪೩ - ೧೮೩೦) - [[ದ್ವೈತ ದರ್ಶನ|ವೇದಾಂತದ ದ್ವೈತ ಕ್ರಮದ]] ವಿದ್ವಾಂಸ, ಸಂತ; [[ಉತ್ತರಾದಿ ಮಠ|ಉತ್ತರಾದಿ ಮಠದ]] ೨೮ ನೇ ಮಠಾಧೀಶರು <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qGiDDwAAQBAJ&pg=PT447|title=The Vanished Raj A Memoir of Princely India|last=Rajaram N S|date=12 January 2019|publisher=Prism Books Private Limited|isbn=9789388478113|page=447|access-date=12 January 2019}}</ref> * ಕಂಚಿ ಕೃಷ್ಣಸ್ವಾಮಿ ರಾವ್ (೧೮೪೫ - ೧೯೨೩) - ೧೮೯೮ ರಿಂದ ೧೯೦೪ ರವರೆಗೆ ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ ದಿವಾನ್ ಆಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0WJ_swEACAAJ|title=The Indian Biographical Dictionary, 1915 (Classic Reprint)|date=24 February 2018|publisher=Fb&c Limited|isbn=9780666284051|page=238|chapter=C. Hayavandana Rao|quote=(page 238) Krishnaswami Rao Kanchi, Dewan Bahadur, (1895), C.I.E, (1898), Dewan of Travsncore (retired), belongs to respectable Madhwa Deshastha Brahmin family; of late Mr. Kanchi Venkat Rao; b. 1845.|access-date=24 February 2018}}</ref> * [[ವೀಣೆ ಶೇಷಣ್ಣ]] (೧೮೫೨ - ೧೯೨೬) - ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]] ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನುಡಿಸುವ [[ಭಾರತ|ಭಾರತೀಯ]] ತಂತಿ ವಾದ್ಯವಾದ [[ವೀಣೆ|ವೀಣೆಯ]] ಘಾತಕ. ಅವರು [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ|ಮೈಸೂರು]] ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಛೇರಿ ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite book|title=Sruti, Issues 112-113|last=P.N. Sundaresan|year=1994|page=9|quote=Born in 1852 in a Madhwa brahmin family, Seshanna was the son of Veena- Bakshi Chikkaramappa, a vidwan in Mummadi Krishnaraja Wodeyar's court and a descendant of Pachimiriam Adiappaiah, the creator of the immortal Bhairavi}}</ref> * ಪಿಎನ್ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ (೧೮೪೯ - ೧೯೧೧) - [[ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ|ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ]] ದಿವಾನ್ ಮತ್ತು ಯಳಂದೂರು ಎಸ್ಟೇಟ್‌ನ ೫ ನೇ ಜಾಗೀರದಾರ.<ref>{{Cite book|title=The Quarterly Journal of the Mythic Society (Bangalore)., Volume 73|publisher=The Society|year=1982|page=124|quote=P.N.Krishnamurthi Mysorean and Madhwa Brahmin was a Dewan}}</ref> * ಕಾಂಜೀವರಂ ಹಯವದನ ರಾವ್ (೧೮೬೫ - ೧೯೪೬) - ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರ, ವಸ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ, ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಬಹುಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ. ಅವರು ರಾಯಲ್ ಆಂಥ್ರೊಪೊಲಾಜಿಕಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್, ಇಂಡಿಯನ್ ಹಿಸ್ಟಾರಿಕಲ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಕಮಿಷನ್‌ನ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್‌ನ ಸಹವರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು.<ref name="mythicsocietyp94">{{Cite journal|title=The quarterly journal of the Mythic society (Bangalore)|page=94|volume=56|publisher=Mythic Society|year=1966}}</ref><ref>{{Google books|uR4IAQAAIAAJ|Life Sketch of Rajacharitha Visharada Rao Bahadur C.Hayavadana Rao}} at page 94; Quote - "Rao Bahadur C.Hayavadana Rao was born on Tenth of July 1865 at Hosur, Krishnagiri talk in a Madhwa Deshastha Family.His father was C.Raja Rao"</ref> * [[ನವರತ್ನ ರಾಮರಾವ್]] (೧೮೭೭ - ೧೯೬೦) - ಕರ್ನಾಟಕದ ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qGiDDwAAQBAJ&pg=PT18|title=The Vanished Raj A Memoir of Princely India|last=Rajaram N S|date=12 January 2019|publisher=Prism Books Private Limited|isbn=9789388478113|page=18|access-date=12 January 2019}}</ref> * [[ಆಲೂರು ವೆಂಕಟರಾಯರು|ಆಲೂರು ವೆಂಕಟ ರಾವ್]] (೧೮೮೦ - ೧೯೬೪ ) - ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ, ಇತಿಹಾಸಕಾರ, ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತ.<ref name="datta">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ObFCT5_taSgC&pg=145|title=Encyclopaedia of Indian Literature: A-Devo|last=Datta|first=Amaresh|publisher=Sahithya Akademi|year=1987|isbn=9788126018031|page=145|quote=Born in an orthodox Madhwa Brahmin household, he graduated in Philosophy hons}}</ref> * ಪಲ್ಲದಂ ಸಂಜೀವ ರಾವ್ (೧೯೧೭ - ೧೯೬೨) - ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಫ್ಲೌಟಿಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತಗಾರ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z2o_AQAAMAAJ|title=Encyclopaedia of the Madras Presidency and the Adjacent States|last=Vuppuluri Lakshminarayana Sastri|publisher=Oriental Enclyclopaedic Publishing Company|year=1920|page=610|quote=Mr. Sanjeevi Rao is the youngest of the three sons, born in 1883, of his father Venkobachariar of Palladam, Coimbatore District, belonging to a respected orthodox Madhwa Brahmin family}}</ref> * [[ವಿ. ಕೆ. ಆರ್. ವಿ ರಾವ್|VKR ವರದರಾಜ ರಾವ್]] - (೧೯೦೮ - ೧೯೯೧) - ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ, ರಾಜಕಾರಣಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BdK6AAAAIAAJ|title=The Partial Memoirs of V.K.R.V. Rao|last=Vijendra Kasturi Ranga Varadaraja Rao|last2=S. L. Rao|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=9780195658231|page=1}}</ref> * ಟಿ.ಆರ್. ರಾಮಚಂದ್ರನ್ (೧೯೧೭ - ೧೯೯೦) - ತಮಿಳು ನಟ ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯನಟ ಅವರು ೧೯೪೦ ರಿಂದ ೧೯೬೦ ರವರೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/man-with-saucer-eyes/article7255341.ece|title=Man with saucer eyes|date=28 May 2015|work=The Hindu}}</ref> * [[ಭೀಮಸೇನ ಜೋಷಿ|ಭೀಮಸೇನ್ ಜೋಶಿ]] (೧೯೨೨ - ೨೦೧೧) - [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ]] ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಭಾರತೀಯ ಗಾಯಕ ಮತ್ತು [[ಭಾರತ ರತ್ನ]] ಮತ್ತು [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ|ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಪುರಸ್ಕೃತರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thenewsminute.com/article/dharwad-gharana-hindustani-musics-southern-home-34850|title=The Dharwad Gharana: Hindustani music's southern home|publisher=THE NEWS MINUTE|quote=A name that stands tall is that of Pandit Bhimsen Joshi born to a Madhwa Brahmin family of scholars in Gadag, Bhimsen took his training under the great Pt Rambhau Kundgolkar, popular as ‘Sawai Gandharva’.}}</ref> * [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] (೧೯೨೨ - ೨೦೧೩) - [[ಗುಜರಾತ್|ಗುಜರಾತ್‌ನ]] ಬಂದರು ನಗರ [[ಲೋಥಲ್|ಲೋಥಾಲ್]] ಮತ್ತು ಬೆಟ್ ದ್ವಾರಕಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು [[ಸಿಂಧೂತಟದ ನಾಗರೀಕತೆ|ಹರಪ್ಪಾ]] ತಾಣಗಳ ಆವಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ತಂಡಗಳ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ [[ಭಾರತ|ಭಾರತೀಯ]] [[ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ|ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_ApuAAAAMAAJ|title=New trends in Indian art and archaeology: S.R. Rao's 70th birthday felicitation volume, Volume 1|last=Baiderbettu Upendra Nayak|last2=N. C. Ghosh|last3=Shikaripur Ranganatha Rao|publisher=Aditya Prakashan|year=1992|isbn=9788185689135|page=xxi|quote=Shikaripur Ranganatha Rao (S. R. Rao) was born on 1st July, 1920 at Anandapuram in Sagar taluk of [[Shimoga district]] in the erstwhile Mysore (now Karnataka) state. His father Shikaripur Hucha Rao, a Madhwa Brahmin, was well educated up to the first year in Arts and wanted to practise Law.}}</ref> * [[ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ್ (ನಟ)|ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ್]] (೧೯೫೦ - ೨೦೦೯) - ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟ.<ref>{{Cite news|url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-vishnuvardhan-passed-away/20091230.htm|title=Vishnuvardhan: The silent superstar|date=30 December 2009|publisher=Rediff News}}</ref> * [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ|ಯುಆರ್ ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] (೧೯೩೨ - ೨೦೧೪) - [[ಕನ್ನಡ|ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]] ಸಮಕಾಲೀನ ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಕ ; [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಮತ್ತು [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು.<ref>[https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/the-mind-and-metaphors-of-ur-ananthamurthy/article6367252.ece The mind and metaphors of U.R. Ananthamurthy - The Hindu]</ref> * [[ಯು. ಆರ್. ರಾವ್|ಉಡುಪಿ ರಾಮಚಂದ್ರರಾವ್]] (೧೯೩೨ - ೨೦೧೭), ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ|ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ]] ಅಧ್ಯಕ್ಷರು. [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಮತ್ತು [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು. " ''ಭಾರತದ ಉಪಗ್ರಹ ಮನುಷ್ಯ'' ". ಅವರು ೧೯೭೫ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಉಪಗ್ರಹ ಉಡಾವಣೆ [[ಆರ್ಯಭಟ (ಉಪಗ್ರಹ)|ಆರ್ಯಭಟವನ್ನು]] ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. * [[ಕೃಷ್ಣಕುಮಾರಿ|ಕೃಷ್ಣ ಕುಮಾರಿ]] (೧೯೩೩ - ೨೦೧೮) - ೧೯೬೦ ಮತ್ತು ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದ ಪ್ರಮುಖ ತೆಲುಗು ನಟಿ.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/book-on-telugu-actor-krishna-kumari/article8660318.ece|title=Changing roles with the years|work=The Hindu|access-date=28 May 2016}}</ref> * [[ಕಾಶೀನಾಥ್|ಕಾಶಿನಾಥ್ ಹತ್ವಾರ]] (೧೯೫೧ - ೨೦೧೮) - ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ನಟ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ, ಇವರು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ [[ಕನ್ನಡ]] ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>[https://www.ibtimes.co.in/kashinath-laid-rest-shivaraj-kumar-darshan-entire-sandalwood-bids-tearful-adieu-757478 Kashinath laid to rest: Shivaraj Kumar, Darshan and entire Sandalwood bids tearful adieu]</ref> * ಸಖಾ ರಾಮರಾವ್ - [[ಭಾರತ|ಭಾರತೀಯ]] ಸಂಗೀತಗಾರ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ [[ಗೋಟುವಾದ್ಯ|ಚಿತ್ರವಿನಾವನ್ನು]] (ಅಥವಾ "ಗೋಟುವಾದ್ಯಂ") ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗೆ ಮರು-ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=m4XjAAAAMAAJ|title=The Journal of the Music Academy, Madras, Volume 58|publisher=Music Academy|year=1987|page=110|quote=Sakharam Rao was born at Madhyarjunam ( Tiruvidaimarudur) in the Tanjore District. He was the eldest son of Gottu Vadya Srinivasa Rao, a famous player of the preceding generation from whom he learnt the art. He was a Madhva Desastha Brahmin and a Rigvedi.}}</ref> * [[ಕೆ. ಕೆ. ಹೆಬ್ಬಾರ್‌|ಕಟ್ಟಿಂಗೇರಿ ಕೃಷ್ಣ ಹೆಬ್ಬಾರ್]] (೧೯೧೧ - ೧೯೯೬) - [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ವಿಷಯಾಧಾರಿತ ಕಲಾಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾವಿದ; [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಮತ್ತು [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Mq1mAAAAMAAJ|title=The Absorption of Hydrocarbon Gases by Non-aqueous Liquids|last=Alonzo Simpson McDaniel|publisher=University of Wisconsin--Madison|year=1990|page=124|quote=Kattingeri Krishna Hebbar was born on 15 June 1912 at Kattingeri, a village in Udupi Taluk of Dakshina Kannada District of coastal Karnataka, in a middle-class Kannada- speaking, Madhwa, Shivalli Brahman family.}}</ref> * ಚೆಯೂರ್ ಕೃಷ್ಣ ನಾಗೇಶ್ವರನ್ (೧೯೩೩ - ೨೦೦೯) - ತೆಲುಗು, ಮಲಯಾಳಂ, ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ೧,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ, ೧೯೬೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯನಟನ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು "ಭಾರತದ ಜೆರ್ರಿ ಲೆವಿಸ್" ಎಂಬ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದರು. * [[ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಜೋಶಿ|ಪ್ರಲ್ಹಾದ್ ಜೋಶಿ]] ಪ್ರಲ್ಹಾದ್ ವೆಂಕಟೇಶ್ ಜೋಶಿ (ಜನನ ೨೭ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೨) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕಾರಣಿ, ಇವರು ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷದಿಂದ]] ಭಾರತದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. * [[ಎನ್ ಆರ್ ನಾರಾಯಣಮೂರ್ತಿ|ಎನ್. ಆರ್. ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ]] ಅವರು ಇನ್ಫೋಸಿಸ್‌ನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು ಮತ್ತು ಕಂಪನಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರಿ (ಸಿಇಒ), ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. * [[ಉಪೇಂದ್ರ]] ಎಂದು ಏಕನಾಮದಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಉಪೇಂದ್ರ ಉಪೇಂದ್ರ ರಾವ್, ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ, ನಟ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ದ್ವೈತ ದರ್ಶನ|ದ್ವೈತ ವೇದಾಂತ]] * ಸಾಧ್ ವೈಷ್ಣವರು == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|30em}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 83k85eubrjaw4vbubg7axs5b3olfuml 0 146349 1373068 1371314 2026-05-09T09:29:09Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373068 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=Lillian Moller Gilbreth, 1921.jpg|image_upright=0.9|caption=Gilbreth in 1921|birth_date={{Birth date|1878|5|24}}|birth_name=Lillie Evelyn Moller{{sfnp|Lancaster|2004|p=[https://archive.org/details/makingtimelillia00lanc/page/21 21]}}|birth_place=Oakland, California, U.S.|death_date={{Death date and age|1972|1|2|1878|5|24}}|death_place=Phoenix, Arizona, U.S.|occupation=Industrial psychologist<br>Ergonomics expert<br>Management consultant<br>Professor|known_for=Seminal contributions to human factors|human factors engineering and ergonomics;<br>Therblig|alma_mater=University of California, Berkeley<br/>Brown University|spouse=Frank Bunker Gilbreth|children=12, including Ernestine Gilbreth Carey, Frank Bunker Gilbreth Jr., and Robert Moller Gilbreth|Robert M. Gilbreth|awards= National Academy of Engineering (elected 1965)<br>Hoover Medal (1966)|signature=}} '''ಲಿಲ್ಲಿಯನ್ ಎವೆಲಿನ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್''' ( ಮೇ ೨೪, ೧೮೭೮ - ಜನವರಿ ೨, ೧೯೭೨) ಒಬ್ಬ ಅಮೇರಿಕನ್ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಇಂಜಿನಿಯರ್, ಸಲಹೆಗಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಗೆ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರವರ್ತಕರಾಗಿದ್ದರು. ಆಕೆಯನ್ನು ೧೯೪೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ "ಜೀವನದ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭೆ" ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|title=Guide to the Management Gurus|last=Carol Kennedy|date=2007-01-01|publisher=Random House Business|isbn=9781905211029|oclc=655247876}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್, ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಗಳಿಸಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಹಾಗೇ ಮೊದಲ [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮನಶ್ಯಾಸ್ತ್ರ|ಕೈಗಾರಿಕಾ/ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳು ಮತ್ತು ಅವಳ ಪತಿ ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಂಕರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ ದಕ್ಷತೆಯ ಪರಿಣಿತರು; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಅಂಶಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ. ''ಚೀಪರ್ ಬೈ ದಿ ಡಜನ್'' (೧೯೪೮) ಮತ್ತು ''ಬೆಲ್ಲೆಸ್ ಆನ್ ದೇರ್ ಟೋಸ್'' (೧೯೫೦), ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ( ಎರ್ನೆಸ್ಟೈನ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾಂಕ್ ಜೂನಿಯರ್ ) ಬರೆದ ಪುಸ್ತಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಜೀವನದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Ferguson-Dozen">{{Cite web|url=http://gilbrethnetwork.tripod.com/dozen.html|title=That Most Famous Dozen|last=David Ferguson|publisher=The Gilbreth Network|access-date=2015-09-23}}</ref> ನಂತರ ಎರಡೂ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="Ferguson-Dozen" /> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಲಿಲ್ಲಿ ಎವೆಲಿನ್ ಮೊಲ್ಲರ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ ಓಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ನಲ್ಲಿ ಮೇ ೨೪, ೧೮೭೮ ರಂದು ಅನ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು, ಹಾಗೆಯೇ ವಿಲಿಯಂ ಮೊಲ್ಲರ್, ಬಿಲ್ಡರ್ ಸರಬರಾಜು ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಕುಟುಂಬದ ಉಳಿದಿರುವ ಒಂಬತ್ತು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯಳು. ಅವರ ಮೊದಲ ಮಗು ಅನ್ನಾ ಅಡಿಲೇಡ್ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ಆಕೆಯ ಪೋಷಕರು, ಜರ್ಮನ್ ವಂಶಸ್ಥರು. ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಮೊಲ್ಲರ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ಔಪಚಾರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಗ್ರೇಡ್ ಮಟ್ಟಗಳ ಮೂಲಕ ವೇಗವಾಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದರು. ಅವರು ಓಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ವರ್ಗದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು ಮತ್ತು ಮೇ ೧೮೯೬ ರಲ್ಲಿ ಅನುಕರಣೀಯ ಶ್ರೇಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ಮೊಲ್ಲರ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದ್ದರೂ, ಅವಳ ತಂದೆ ತನ್ನ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡಲು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅವರು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲೇಜು ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತಾ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಹೋಗುವ ಸಲುವಾಗಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಮನವೊಲಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಸೆಮಿಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಿಂದ ಕಳೆದುಹೋದ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದಳು. ಆಗಸ್ಟ್ ೧೮೯೬ ರಲ್ಲಿ, ಮೊಲ್ಲರ್ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ೩೦೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಬರ್ಕ್ಲಿ ಎಂಬ ಪುಟ್ಟ ಪಟ್ಟಣದ ಮೇಲಿರುವ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಹಣವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ತರಗತಿಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಹಲವು ಟೆಂಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ವಸತಿ ನಿಲಯಗಳಿರಲಿಲ್ಲ; ಪುರುಷರು ಹತ್ತಿರದ ಬೋರ್ಡಿಂಗ್ ಹೌಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ಮನೆಯಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೊಲ್ಲರ್ ತನ್ನ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ, ತರಗತಿಯ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ನಂತರ ಅವಳ ತಂದೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಅನುಮತಿಸಿದರು. ಅವಳು ಮನೆಯಿಂದ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ಕಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸಂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರಿಗೆ ಅವರ ಮನೆಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆ ಪಡೆದರು, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಹ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಬೋಧನಾ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ಕವಿತೆಗಾಗಿ ಬಹುಮಾನವನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಕೆಯ ಹಿರಿಯ ವರ್ಷದ ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ, ಹೊಸ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಬೆಂಜಮಿನ್ ಐಡೆ ವೀಲರ್ ಅವರು ಪ್ರಾರಂಭ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಭಾಷಣಕಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿರಲು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಮೇ ೧೬, ೧೯೦೦ ರಂದು, ಅವರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಪದವಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆಯಾದರು. ಆಕೆಯ ಭಾಷಣದ ಶೀರ್ಷಿಕೆ "ಲೈಫ್: ಎ ಮೀನ್ಸ್ ಆರ್ ಎನ್ ಎಂಡ್". ಮೊಲ್ಲರ್ ಪದವಿಯ ನಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವ ಬದಲು ವೃತ್ತಿಪರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪದವೀಧರರಿಗೆ ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಹೆಸರು ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಈಗ ಲಿಲಿಯನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲು ಬಯಸಿದ್ದಳು ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರದ]] ಕೊಲಂಬಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಲು ಅವಳು ಮನೆಯನ್ನು ತೊರೆದಳು. ಆಕೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಗೇಲಿ ಅವರು ಬ್ರ್ಯಾಂಡರ್ ಮ್ಯಾಥ್ಯೂಸ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಕೊಲಂಬಿಯಾದಲ್ಲಿ ಪದವೀಧರರ ದಾಖಲಾತಿಯು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರು, ಆದರೆ ಮ್ಯಾಥ್ಯೂಸ್ ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಮತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ಅವರು ಜಾರ್ಜ್ ಎಡ್ವರ್ಡ್ ವುಡ್ಬೆರಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ಕೊಲಂಬಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಥೋರ್ನ್ಡಿಕ್ ಅವರೊಂದಿಗಿನ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನವು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದೆ. ಅವಳು ಪ್ಲೆರೈಸಿಯಿಂದ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಅವಳ ತಂದೆ ಮನೆಗೆ ಕರೆತಂದರೂ, ಅವಳು ತನ್ನ ನಂತರದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದಳು. ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ, ಅವರು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೦೧ ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ಗೇಲಿ ಅವರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಬೆನ್ ಜಾನ್ಸನ್ ಅವರ ನಾಟಕ ''ಬಾರ್ತಲೋಮ್ಯೂ ಫೇರ್‌ನಲ್ಲಿ'' ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಬರೆದರು ಮತ್ತು ೧೯೦೨ ರ ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಮೊಲ್ಲರ್‌ರವರು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಪಿಎಚ್‌ಡಿಗಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಆದರೆ ೧೯೦೩ ರ ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ಯುರೋಪ್|ಯುರೋಪಿನ]] ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಸಮಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ೧೯೦೪ ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಂಕರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದ ನಂತರ ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ಗೆ]] ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು. ಅವರು ೧೯೧೧ ಬರ್ಕ್ಲಿಯ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್‌ಗಾಗಿ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸದ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಪದವಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿಲ್ಲ. ೧೯೧೪ ರಲ್ಲಿ ದಿ ಸೈಕಾಲಜಿ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್: ದಿ ಫಂಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ದಿ ಮೈಂಡ್ ಇನ್ ಡಿಟರ್ಮಿನಿಂಗ್, ಟೀಚಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಇನ್ಸ್ಟಾಲಿಂಗ್ ಮೆಥಡ್ಸ್ ಆಫ್ ಲೀಸ್ಟ್ ವೇಸ್ಟ್ ಎಂದು ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಪ್ರಾವಿಡೆನ್ಸ್, ರೋಡ್ ಐಲೆಂಡ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದ ನಂತರ, ಲಿಲ್ಲಿಯನ್ ಬ್ರೌನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಪಿಎಚ್‌ಡಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಗಳಿಸಿದಳು. ೧೯೧೫ ರಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ, ಇದು ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪಡೆದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಪ್ರವರ್ತಕರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರು. ಅವರ ಪ್ರಬಂಧದ ವಿಷಯವು ಸಮರ್ಥ ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ''ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳು'' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು. == ಮದುವೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ == ಲಿಲಿಯನ್ ಮೊಲ್ಲರ್ ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಂಕರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರನ್ನು ಜೂನ್ ೧೯೦೩ ರಲ್ಲಿ [[ಬಾಸ್ಟನ್|ಬೋಸ್ಟನ್]], ಮಸ್ಸಚುಸೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾದರು. [[ಯುರೋಪ್|ಯುರೋಪ್ಗೆ]] ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್ ಅವರ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ. ಅವರು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕಟ್ಟಡ ವ್ಯಾಪಾರಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಬೋಸ್ಟನ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು [[ಲಂಡನ್|ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕಚೇರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುತ್ತಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ದಂಪತಿಗಳು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯, ೧೯೦೪ ರಂದು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ ಓಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ನಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದರು,ಅನಂತರ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ನಂತರ ಪ್ರಾವಿಡೆನ್ಸ್, ರೋಡ್ ಐಲೆಂಡ್ಗೆ ತೆರಳಿದರು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯ ಮಾಂಟ್ಕ್ಲೇರ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದರು. ಯೋಜಿಸಿದಂತೆ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ಹನ್ನೆರಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬದ ಪೋಷಕರಾದರು. ೧೯೧೨ ರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು; ೧೯೧೫ ರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು, ಮಗು ಜನಿಸಿತು; ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಮಂದಿ ಅರ್ನೆಸ್ಟೈನ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್, ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಂಕರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಜೂನಿಯರ್ ಮತ್ತು ರಾಬರ್ಟ್ ಮೊಲ್ಲರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರೌಢಾವಸ್ಥೆಯವರೆಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Ferguson-Dozen"/><ref name="NYTObit">{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950CE3DB1F30F933A15751C0A9679C8B63&scp=1&sq=%22Frank+Gilbreth%2C+Jr.%22|title=Frank Gilbreth Jr., 89, Author Of 'Cheaper by the Dozen'|last=Saxon|first=Wolfgang|date=2001-02-20|work=The New York Times|access-date=2008-07-09|quote=Frank Bunker Gilbreth Jr., a journalist whose life-with-father memoir ''Cheaper by the Dozen'' became a best seller and a popular movie of the same title, died on Sunday in Charleston, S.C., where he had lived for the last 50 years. He was 89 and also had a home in Nantucket, Mass.}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://cheaperbelles.tripod.com/tree.html|title=Gilbreth Family Tree|publisher=Cheaper and Belles|access-date=2011-04-18|archive-date=2011-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007150512/http://cheaperbelles.tripod.com/tree.html|url-status=dead}}</ref> ಫ್ರಾಂಕ್ ಜೂನ್ ೧೪, ೧೯೨೪ ರಂದು ಹೃದಯಾಘಾತದಿಂದ ಮರಣಹೊಂದಿದ ನಂತರ, ಲಿಲ್ಲಿಯನ್ ಮರುಮದುವೆ ಆಗಲೇಯಿಲ್ಲ. == ವೃತ್ತಿ == ನಲವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನವು [[ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರ|ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು]] [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ]] ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆ, ಬರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಲಹಾ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಈಗ [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮನಶ್ಯಾಸ್ತ್ರ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರವರ್ತಕರಾದರು. ಕೆಲಸದ ಮಾನಸಿಕ ಆಯಾಮಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಅವರು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಮೊದಲ ಅಮೇರಿಕನ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆದರು. (೧೯೧೧ ರಲ್ಲಿ ಡಾರ್ಟ್ಮೌತ್ ಕಾಲೇಜ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆನ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಪರಿಚಯಿಸಿದರು). ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್, ಎನ್ಕಾರ್ಪೊರೇಟೆಡ್, ಅವರ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸಲಹಾ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಲಿಲ್ಲಿಯನ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾಂಕ್ ಏಕ ಲೇಖಕರಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಕಟಣೆಗಳನ್ನು ಬರೆದರು. ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಐವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಂಧಗಳಿಗೆ ಸಹ-ಲೇಖಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬಹುಶಃ ಮಹಿಳಾ ಬರಹಗಾರರನ್ನು ಹೆಸರಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಕಾಶಕರ ಕಾಳಜಿಯಿಂದಾಗಿ ಅವರ ಜಂಟಿ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ಲಿಲ್ಲಿಯನ್ ಅನ್ನು ಸಹ-ಲೇಖಕಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಆಕೆಯ ರುಜುವಾತುಗಳು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಹಾಜರಾಗದ ಅವರ ಪತಿಗಿಂತ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜಂಟಿ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಬಾರಿ ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದರು. ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ ವಿನ್ಸ್ಲೋ ಟೇಲರ್ ಅವರ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ವಿಚಾರಗಳು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು ಸುಲಭವಲ್ಲ ಎಂದು ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ಖಚಿತವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದರು; ಅವುಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲು ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [26] ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ|ಟೇಲರಿಸಂನ]] ರಚನಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು; ಈ ವಿಮರ್ಶೆಯು ಇತರ ಯಶಸ್ವಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/humanfactorinwo00hartgoog|title=The Human Factor in Works Management|last=Hartness|first=James|publisher=McGraw-Hill|year=1912|location=New York and London|page=[https://archive.org/details/humanfactorinwo00hartgoog/page/n172 159] pages|quote=James Hartness Human Factor in Works Management.|author-link=James Hartness}} Republished in 1974. See: {{Cite book|title=The Human Factor in Works Management|last=Hartness, James|publisher=Hive Publishing Company|year=1974|isbn=978-0879600471|edition=|series=Hive management history series|volume=46|location=Easton, Pennsylvania}}).</ref> === ಸಮಯ, ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಆಯಾಸ ಅಧ್ಯಯನ === ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಪತಿಯು, ಇನ್ಕಾರ್ಪೊರೇಟೆಡ್‌ನ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಕನ್ಸಲ್ಟಿಂಗ್ ಫರ್ಮ್ನಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ೧೯೨೪ ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ ದಶಕಗಳವರೆಗೆ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಕರಾದ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿಧಾನವನ್ನು ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲು "ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಮಾರ್ಗ" ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಹೊಸ ತಂತ್ರವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ಅದು ಕೆಲಸದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಲು ಮೋಷನ್-ಪಿಕ್ಚರ್ ಕ್ಯಾಮೆರಾವನ್ನು ಬಳಸಿತು. ಈ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿದ ಅವಲೋಕನಗಳು ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಆಯಾಸವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಚಲನೆಗಳಿಗೆ ಸರಿಹೊಂದುವಂತೆ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಮರುವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟವು. ಆಯಾಸ ಅಧ್ಯಯನದ ಕುರಿತಾದ ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆಯು ದಕ್ಷತಾಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="Dempsey2006">{{Cite book|title=International Encyclopedia of Ergonomics and Human Factors|last=Dempsey|first=P.G.|publisher=CRC Press|year=2006|isbn=978-0-415-30430-6|editor-last=Waldemar Karwowski|edition=2nd|volume=3|pages=3354–3356|chapter=Scientific Management Influences on Ergonomic Analysis Techniques|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CqSA2DVm6nsC&pg=PA3355}}</ref> ಜೊತೆಗೆ, ಗಿಲ್‌ಬ್ರೆತ್ಸ್ ಸುಧಾರಿತ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ನಿಯಮಿತ ವಿರಾಮಗಳಂತಹ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳದ ದಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಮಾನವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಿದರು, ಜೊತೆಗೆ ಸಲಹೆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಉಚಿತ ಪುಸ್ತಕಗಳಂತಹ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳದ ಮಾನಸಿಕ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಕಲ್ಪನೆಗಳು.<ref name="Graham1999"/> === ದೇಶೀಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ === ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತನ್ನ ಪತಿ ಸಾಯುವವರೆಗೂ (೧೯೨೪) ಸಹಕರಿಸಿದಳು. ನಂತರ, ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ತಯಾರಕರೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ, ಬರೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಕಲಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಅವಳು ಸುಮಾರು ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ೧೯೭೨ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮರಣದವರೆಗೂ ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ನಂತರ ವೃತ್ತಿಪರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದಳು. ಜೊತೆಗೆ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತನ್ನ ಮನೆಗೆಲಸದ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ಗಮನವನ್ನು ಹರಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಮಕ್ಕಳು ಒಮ್ಮೆ ಅವಳ ಅಡುಗೆಮನೆಯನ್ನು "ಅಸಮರ್ಥತೆಯ ಮಾದರಿ" ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Graham1999"/> ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸಮುದಾಯದೊಳಗಿನ ತಾರತಮ್ಯದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಗೃಹ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಸ್ತ್ರೀ-ಸ್ನೇಹಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಯೋಜನೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದಳು.<ref name="Graham1999">{{Cite journal|last=Graham|first=Laurel D.|date=1999|title=Domesticating Efficiency: Lillian Gilbreth's Scientific Management of Homemakers, 1924-1930|jstor=3175321|journal=Signs|volume=24|issue=3|pages=633–675|doi=10.1086/495368}}</ref> ಅವರು ಮನೆಯ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಿದರು ಮತ್ತು "ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮನೆಯ ಹೊರಗೆ ಸಂಬಳದ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮನೆಗೆಲಸ ಮಾಡುವ ಕಡಿಮೆ, ಸರಳ ಮತ್ತು ಸುಲಭ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು." <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/handbookofameric00howa/page/220|title=Handbook of American Women's History|last=De Léon|first=Michael A.|date=2000|publisher=Sage Publications|isbn=0761916350|editor-last=Angela M. Howard and Frances M. Kavenik|edition=Second|location=Thousand Oaks, California|page=[https://archive.org/details/handbookofameric00howa/page/220 220]}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮಕ್ಕಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Kitchen">{{Cite news|url=http://www.slate.com/articles/life/design/2012/10/lillian_gilbreth_s_kitchen_practical_how_it_reinvented_the_modern_kitchen.html|title=The Woman Who Invented the Kitchen|last=Lange|first=Alexandra|date=2012-10-25|work=Slate|access-date=2016-09-20|language=en-US|issn=1091-2339}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಆಧುನಿಕ ಅಡುಗೆಮನೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು, "ಕೆಲಸದ ತ್ರಿಕೋನ" ಮತ್ತು ರೇಖೀಯ-ಅಡುಗೆ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಇಂದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Kitchen"/> ೧೯೨೦ ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್ ಬರೋ ಗ್ಯಾಸ್ ಕಂಪನಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಮೇರಿ ಇ. ದಿಲ್ಲನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಗ್ಯಾಸ್ ಚಾಲಿತ ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ ಮತ್ತು ''ಕಿಚನ್ ಪ್ರಾಕ್ಟಿಕಲ್'' ಎಂಬ ದಕ್ಷ ಅಡುಗೆಮನೆಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸಿದರು. ದಿಲ್ಲನ್ ಅವರ ಸ್ವಂತ ಅಡುಗೆಮನೆಯ ಟೀಕೆಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ, ಇದನ್ನು ಮೂರು ತತ್ವಗಳ ಮೇಲೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ: ಕೆಲಸದ ಮೇಲ್ಮೈಗಳ ಸರಿಯಾದ ಮತ್ತು ಏಕರೂಪದ ಎತ್ತರ; ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳ; ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ "ಕೆಲಸದ ವೃತ್ತಾಕಾರ ರೂಟಿಂಗ್", ಊಟ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಶ್ರಮವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www2.theiet.org/resources/library/archives/research/wes/WES_Vol_3a.html|title=The Woman Engineer Vol 3|website=www2.theiet.org|access-date=2020-05-26}}</ref> ಇದನ್ನು ೧೯೨೯ ರಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Kitchen" /> ರೆಫ್ರಿಜಿರೇಟರ್ ಬಾಗಿಲುಗಳ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ (ಬಟರ್ ಟ್ರೇ ಮತ್ತು ಎಗ್ ಕೀಪರ್ ಸೇರಿದಂತೆ) ಕಪಾಟನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಾಲು-ಪೆಡಲ್ ಕಸದ ಕ್ಯಾನ್‌ನ ಆವಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅವರು ಸಲ್ಲುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ವಾಲ್-ಲೈಟ್ ಸ್ವಿಚ್‌ಗಳು ಈಗ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗಿವೆ.<ref name="Graham1999"/> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತನ್ನ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ಪೇಟೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದಳು, ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಕ್ಯಾನ್ ಓಪನರ್ ಅನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ತೊಳೆಯುವ ಯಂತ್ರಗಳಿಗೆ ತ್ಯಾಜ್ಯನೀರಿನ ಮೆದುಗೊಳವೆಗಾಗಿ. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಜನರಲ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿದ್ದಾಗ, ಅವರು "ಅಡುಗೆ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ಸ್ಟೌವ್‌ಗಳು, ಸಿಂಕ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಡಿಗೆ ನೆಲೆವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಎತ್ತರವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲು ೪೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದರು".<ref>{{Cite web|url=https://www.asme.org/career-education/articles/management-professional-practice/lillian-moller-gilbreth|title=The American Society of Mechanical Engineers|last=Giges|first=Nancy|date=May 2012|website=Lillian Moller Gilbreth|access-date=2016-09-20}}</ref> [[ಮೊದಲನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ವಿಶ್ವ ಸಮರ I]] ರ ನಂತರ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ಯುದ್ಧ-ಅನುಭವಿ ಅಂಗವಿಕಲರ ಪುನರ್ವಸತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರವರ್ತಕ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಫ್ರಾಂಕ್ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ ಲಿಲಿಯನ್ ವ್ಯಾಪಾರಗಳು ಮತ್ತು ತಯಾರಕರೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಆಕೆಯ ಗ್ರಾಹಕರು ಜಾನ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಜಾನ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಕಿಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರರಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಮಾರಾಟ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಲಿಲಿಯನ್ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಮ್ಯಾಕಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ಕಣ್ಣಿನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಮಾರಾಟದ ಚೆಕ್‌ಗಳ ನಕಲಿ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್‌ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಲೈಟ್ ಫಿಕ್ಚರ್‌ಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಪರಿಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ.<ref>{{Cite book|title=The Madame Curie Complex|last=Des Jardins|first=Julie|publisher=The Feminist Press|year=2010|isbn=9781558616134|location=New York City|pages=78–79}}</ref> ೧೯೨೬ ರಲ್ಲಿ, ಜಾನ್ಸನ್ & ಜಾನ್ಸನ್ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಠೆ [[ಮುಟ್ಟಿನ ಬಟ್ಟೆ|ಸ್ಯಾನಿಟರಿ ನ್ಯಾಪ್‌ಕಿನ್‌ಗಳ]] ಬಗ್ಗೆ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಲು ಅವಳನ್ನು ಸಲಹೆಗಾರ್ತಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಾಗ,<ref>{{Cite web|url=http://www.mum.org/gilbret1.htm|title=Report of Gilbreth, Inc.: The perfect menstrual pad, January 1, 1927|publisher=Museum of Menstruation|access-date=2011-04-16}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಯು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಜಾನ್ಸನ್ & ಜಾನ್ಸನ್ ಕಂಪೆನಿ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ವರ್ತನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಮಾಪನ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಇದು ದೇಹಗಳು ಮತ್ತು ವಸ್ತು ವಸ್ತುಗಳ ನಡುವಿನ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಅವಳ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯದಾಗಿ, ತಾಯಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿ ಅವರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚಿತ್ರಣವು ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕರ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>"Planned Motion in the Home," ''The Gilbreth Management Desk'' pamphlet, N-File, Gilbreth Collection at Purdue University, as cited in {{Harvard citation text|Graham|1998}}</ref> ಜಾನ್ಸನ್‌ಮತ್ತು ಜಾನ್ಸನ್‌ನೊಂದಿಗಿನ ಕೆಲಸದ ಜೊತೆಗೆ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ೧೯೩೩ ರಲ್ಲಿ ಚಿಕಾಗೋ ವರ್ಲ್ಡ್ಸ್ ಫೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಐಬಿಎಮ್ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಡೆಸ್ಕ್‌ನ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. === ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆ === [[ಚಿತ್ರ:Lillian_Moller_Gilbreth.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Lillian_Moller_Gilbreth.jpg/220px-Lillian_Moller_Gilbreth.jpg|left|thumb| ಮಹಾ ಆರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್]] ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಹಲವಾರು ಸರ್ಕಾರಿ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಲಾಭೋದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ತಮ್ಮ ಖಾಸಗಿ ಸಲಹಾ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ೧೯೨೭ ರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಟ್ರುಸಾ ಕ್ಲಬ್ ಆಫ್ [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿಯ]] ಚಾರ್ಟರ್ ಸದಸ್ಯರಾದರು, ಇದು ಸಮುದಾಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ೧೯೧೭ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ವೃತ್ತಿಪರ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://altrusanewyorkcity.tripod.com/id7.html|title=History|last=Altrusa International New York Club|website=altrusanewyorkcity.tripod.com|access-date=2019-04-01|archive-date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401042841/http://altrusanewyorkcity.tripod.com/id7.html|url-status=dead}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ಸರ್ಕಾರಿ ಕೆಲಸವು ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಹೂವರ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಲೌ ಹೆನ್ರಿ ಹೂವರ್ ಅವರ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸ್ನೇಹದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇಬ್ಬರೂ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಿದ್ದರು <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780060598235/page/181|title=Belles On Their Toes|last=Gilbreth|first=Frank B.|last2=Carey, Ernestine Gilbreth|date=2003-12-16|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-059823-5|page=[https://archive.org/details/isbn_9780060598235/page/181 181]}}</ref> (ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹೂವರ್ನ ಮಹಿಳಾ ಶಾಖೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದರು). ೧೯೨೯ ರಲ್ಲಿ ಗರ್ಲ್ ಸ್ಕೌಟ್ಸ್‌ಗೆ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ಸೇರಲು ಲೌ ಹೂವರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. ಅವರು ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು, ಅದರ ನಿರ್ದೇಶಕರ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾದರು. ಮಹಾ ಖಿನ್ನತೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಹೂವರ್, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರನ್ನು ನಿರುದ್ಯೋಗ ಪರಿಹಾರದ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ "ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಿ" ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು.೧೯೩೦ ರಲ್ಲಿ, ಹೂವರ್ ಆಡಳಿತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಅವರು ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ತುರ್ತು ಸಮಿತಿಯ ಮಹಿಳಾ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ನಿರುದ್ಯೋಗವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮಹಿಳಾ ಗುಂಪುಗಳ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ವಿಶ್ವ ಸಮರ II ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಸರ್ಕಾರಿ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು ಮತ್ತು ವಾರ್ ಮ್ಯಾನ್‌ಪವರ್ ಕಮಿಷನ್, ವಾರ್ ಇನ್ಫಾರ್ಮೇಶನ್ ಕಚೇರಿ, ಮತ್ತು ಯುಎಸ್ ನೌಕಾಪಡೆಯಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು) ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಆಕೆಯ ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಕೆಮಿಕಲ್ ವಾರ್ಫೇರ್ ಬೋರ್ಡ್ ಮತ್ತು [[ಹ್ಯಾರಿ ಎಸ್ ಟ್ರೂಮನ್|ಹ್ಯಾರಿ ಟ್ರೂಮನ್ರ]] ಸಿವಿಲ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್ ಅಡ್ವೈಸರಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ನಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite journal|title=CD appropriations face further cut|journal=Bulletin of the Atomic Scientists|date=September 1951|volume=7|issue=9|page=285|publisher=Educational Foundation for Nuclear Science, Inc.|issn=0096-3402}}</ref> [[ಕೊರಿಯನ್ ಯುದ್ಧ|ಕೊರಿಯನ್ ಯುದ್ಧದ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ರಕ್ಷಣಾ ಸಲಹಾ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/womensarmycorps100wash|title=The History of the Women's Army Corps, 1945–1978|last=Morden|first=Betty J.|publisher=Government Printing Office|year=1990|isbn=9780160020025|location=Washington, D.C.|pages=[https://archive.org/details/womensarmycorps100wash/page/72 72]}}</ref> === ಲೇಖಕ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ === ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಜೀವಮಾನದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಬರ್ಕ್ಲಿಯ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಪದವಿಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ, ಅವರು ಶಿಕ್ಷಕರ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು, ಮತ್ತು ಬ್ರೌನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪ್ರಬಂಧವು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲಾ ಬೋಧನೆಗೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾವಿಡೆನ್ಸ್, ರೋಡ್ ಐಲೆಂಡ್, ಮತ್ತು ಅವರ ಪತಿ ೧೯೧೩ ರಿಂದ ೧೯೧೬ ರವರೆಗೆ [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ|ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ]] ಎರಡು ವಾರಗಳ ಅವಧಿಯ ಬೇಸಿಗೆ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಲಿಸಿದರು. ೧೯೨೪ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಗಂಡನ ಮರಣದ ನಂತರ ಅವಳು ಔಪಚಾರಿಕ ಚಲನೆ-ಅಧ್ಯಯನ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ರಚಿಸಿದಳು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಜುಲೈ ೧೯೨೪ ರಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಾಗ್|ಪ್ರೇಗ್ನಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ ಮೊದಲ ಪ್ರೇಗ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು. ಆಕೆಯ ಮೊದಲ ಕೋರ್ಸ್ ಜನವರಿ ೧೯೨೫ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ತರಗತಿಗಳು "ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಸಸ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಸಾಕಷ್ಟು ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಆ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನದ ಕೆಲಸದ ಉಸ್ತುವಾರಿ ವಹಿಸಲು" ನೀಡಿತು. ಕೋರ್ಸ್‌ವರ್ಕ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ|ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ]] ಅನ್ವಯವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರ ಪ್ರವಾಸಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ೧೯೩೦ ರವರೆಗೆ ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯ ಮಾಂಟ್‌ಕ್ಲೇರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ಒಟ್ಟು ಏಳು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆದಾಯವನ್ನು ಗಳಿಸಲು, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮ ಕೂಟಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ವಿಳಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು, ಹಾಗೆಯೇ [[ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಹಾರ್ವರ್ಡ್]], ಯೇಲ್, ಕೋಲ್ಗೇಟ್, ಮಿಚಿಗನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|ಎಮ್‌ಐಟಿ]], [[ಸ್ಟ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಸ್ಟ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್]] ಮತ್ತು ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಂತಹ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ. ೧೯೨೫ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪತಿಯ ನಂತರ ಪರ್ಡ್ಯೂನಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಶಕ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ವಾರ್ಷಿಕ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೩೫ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಪರ್ಡ್ಯೂಸ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದರು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದರು. ಅವರು ೧೯೪೦ ರಲ್ಲಿ ಪರ್ಡ್ಯೂದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತನ್ನ ಸಮಯವನ್ನು ಪರ್ಡ್ಯೂನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗಗಳು, [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮನಶ್ಯಾಸ್ತ್ರ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ]], [[ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ|ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ]], ಮತ್ತು ಡೀನ್ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು. ಮಾರ್ವಿನ್ ಮುಂಡೆಲ್ ಅವರ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರು ಪರ್ಡ್ಯೂಸ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೃಷಿ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಳಸಬಹುದೆಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ "ಕೆಲಸ ಸರಳೀಕರಣ" ಎಂಬ ಬ್ಯಾನರ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಚಲನೆಯ-ಅಧ್ಯಯನ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಿದರು. ೧೯೪೮ ರಲ್ಲಿ ಪರ್ಡ್ಯೂನ ಅಧ್ಯಾಪಕರಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದರು.  ಪರ್ಡ್ಯೂನಿಂದ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ, ಅವರು ಪ್ರವಾಸ ಮತ್ತು ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಅವರು ಹಲವಾರು ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ೧೯೪೧ ರಲ್ಲಿ ನೆವಾರ್ಕ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.njit.edu/news/2004/2004-016.php|title=Want to Learn More About Pioneering Female Engineer Lillian Gilbreth, Subject of the Once-Again Rising Best-Seller, Cheaper by the Dozen?|date=2004-02-13|publisher=New Jersey Institute of Technology|access-date=2022-10-29|archive-date=2013-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224100017/http://www.njit.edu/news/2004/2004-016.php|url-status=dead}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ೧೯೫೫ ರಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಕಾನ್ಸಿನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಪ್ ವಿಸಿಟಿಂಗ್ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಆಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಅವರು ಬ್ರೈನ್ ಮಾವರ್ ಕಾಲೇಜ್ ಮತ್ತು ರಟ್ಜರ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಹ ಕಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/biographicaldict00ogil_0|title=The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century, Volume 1|last=Ogilvie, Marilyn Bailey|last2=Joy Harvey|publisher=Routledge|year=2000|isbn=978-0-415-92038-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/biographicaldict00ogil_0/page/n542 502]|author-link=Marilyn Bailey Ogilvie|author-link2=Joy Harvey|url-access=registration}}</ref> ಬ್ರೈನ್ ಮಾವ್ರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆ ಮಾಡುವಾಗ, ಅವರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದ ಅನ್ನಿ ಗಿಲ್ಲೆಸ್ಪಿ ಶಾ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು, ಅವರು ನಂತರ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಜೀವಮಾನದ ಸ್ನೇಹಿತ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಯಾದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.engineeringhalloffame.org/profile-shaw.html|title=Scottish Engineering Hall of Fame|website=www.engineeringhalloffame.org|access-date=2021-01-02}}</ref> ೧೯೬೪ ರಲ್ಲಿ, ಎಂಬತ್ತಾರನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯಲ್ಲಿ]] ನಿವಾಸಿ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾದರು.<ref>{{Cite book|title=Portraits of Pioneers in Psychology|last=Kimble|first=Gregory A.|last2=Boneau, C.|last3=Wertheimer, Alan Michael|publisher=Psychology Press|year=1996|isbn=978-0-8058-2198-7|volume=2|page=113}}</ref> ೧೯೬೮ ರಲ್ಲಿ, ಆಕೆಯ ಆರೋಗ್ಯವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿಫಲವಾದಾಗ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತನ್ನ ಸಕ್ರಿಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದರು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನರ್ಸಿಂಗ್ ಹೋಮ್ ಅನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. == ಸಾವು ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ == ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ತೊಂಬತ್ತಮೂರನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ [[ಫೀನಿಕ್ಸ್,ಅರಿಜೋನ|ಅರಿಜೋನಾದ ಫೀನಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಜನವರಿ ೨, ೧೯೭೨ ರಂದು ಸ್ಟ್ರೋಕ್‌ನಿಂದ ನಿಧನರಾದರು.<ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=09tNAAAAIBAJ&pg=7135,47401&dq=dr+lillian+gilbreth+dies&hl=en|title=Dr. Lillian Gilbreth Dies|date=January 3, 1972|access-date=2008-07-09|publisher= Associated Press|quote=The real-life mother in the book and movie. 'Cheaper by the Dozen,' Dr. Lillian Moller Gilbreth, died Sunday at a local nursing home. She was 93.}}</ref> ಆಕೆಯ ಚಿತಾಭಸ್ಮವು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಚದುರಿಹೋಗಿತ್ತು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಕರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. "ಅಮೆರಿಕದ ಮೊದಲ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮಹಿಳೆ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅವರು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ತಂದರು ಮತ್ತು ಕಂಪನಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ತಮ್ಮ ನಿರ್ವಹಣಾ ತಂತ್ರಗಳು, ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸುಧಾರಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಬರಹಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಪತಿಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ "ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಅಂಶ" ವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದವು. ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವುದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರ ಪರಿಣತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮೊದಲಿಗರಾಗಿದ್ದರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ಪುಸ್ತಕ ''ದಿ ಸೈಕಾಲಜಿ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್'' (೧೯೧೪), ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಚಿಂತನೆಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲು ಮೊದಲನೆಯದು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಭಂಡಾರಗಳು ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, ಡಿಸಿ ಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಮಿತ್ಸೋನಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿವೆ,<ref name="Smithsonian">{{Cite web|url=http://siris-archives.si.edu/ipac20/ipac.jsp?uri=full=3100001~!238649!0|title=Frank and Lillian Gilbreth Collection, 1907–2000|publisher=Smithsonian Institution Research Information System|access-date=2011-04-16}}</ref> ಮತ್ತು ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಗ್ರಂಥಾಲಯ, ಆರ್ಕೈವ್ಸ್ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗಳು, ವೆಸ್ಟ್ ಲಫಯೆಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯಾನಾದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://archives.lib.purdue.edu/repositories/2/resources/1105|title=The Frank and Lillian Gilbreth Papers|publisher=Purdue University|access-date=2018-03-12}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} See also: {{Cite web|url=https://archives.lib.purdue.edu/repositories/2/resources/1106|title=The Frank and Lillian Gilbreth Library of Management Research and Professional Papers|publisher=Purdue University|access-date=2018-03-12}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} See also: {{Cite web|url=http://www.lib.purdue.edu/spcol/manuscripts/fblg/|title=The Frank and Lillian Gilbreth Library of Management: The N-File|publisher=Purdue University Libraries|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307063646/http://www.lib.purdue.edu/spcol/manuscripts/fblg/|archive-date=2011-03-07|access-date=2011-04-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archives.lib.purdue.edu/repositories/2/resources/1329|title=Collection of Materials Related to Lillian Gilbreth|publisher=Purdue University|access-date=2018-03-12}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} See also: {{Cite web|url=https://archives.lib.purdue.edu/repositories/2/resources/558|title=The Frank and Lillian Gilbreth Films Collection|publisher=Purdue University|access-date=2018-03-12|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218152311/https://archives.lib.purdue.edu/repositories/2/resources/558|url-status=dead}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಕೂಡ ಮಹಿಳೆಯರ ಪರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರವರ್ತಕ ಕೆಲಸವು ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ವಿವಿಧ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಅವರ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಪರ್ಡ್ಯೂ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪಿಎಚ್‌ಡಿಯನ್ನು ಮಹಿಳೆಗೆ ನೀಡಿತು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಹಲವಾರು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಯುವ ಅಮೇರಿಕನ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಲಿಲಿಯನ್ ಎಮ್. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref name="NAE">{{Cite web|url=http://www.nae.edu/Activities/Projects20676/31202.aspx|title=National Academy of Engineering Armstrong Endowment for Young Engineers - Gilbreth Lectures|date=April 2011|publisher=National Academy of Engineering}}</ref> ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್ ನೀಡುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಗೌರವವೆಂದರೆ ಫ್ರಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಲಿಲಿಯನ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಇದು "ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮನುಕುಲದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆಗಳ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡವರಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ".<ref>{{Cite web|url=http://www.iienet2.org/Details.aspx?id=598|title=The Frank and Lillian Gilbreth Industrial Engineering Award|publisher=Institute of Industrial Engineers|access-date=2011-04-16}}</ref> ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಲಿಲಿಯನ್ ಎಂ. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಡಿಸ್ಟಿಂಗ್ವಿಶ್ಡ್ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="Purdue">{{Cite web|url=https://engineering.purdue.edu/Engr/People/Awards/Institutional/ptAwardListing?group_id=32816|title=Purdue College of Engineering -- Distinguished Professors|publisher=Purdue University|access-date=2011-04-16}}</ref> ಮಹಿಳಾ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್ ಸೊಸೈಟಿಯು ಮಹಿಳಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪದವಿಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಲಿಲಿಯನ್ ಮೊಲ್ಲರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಸ್ಮಾರಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="SWESchollie">{{Cite web|url=http://societyofwomenengineers.swe.org/index.php?option=com_content&task=view&id=230&Itemid=128|title=SWE - Undergraduate Scholarships|publisher=Society of Women Engineers|access-date=2011-04-16|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629231617/http://societyofwomenengineers.swe.org/index.php?option=com_content&task=view&id=230&Itemid=128|url-status=dead}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬ ಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ತಾಯಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ಮಗ ಫ್ರಾಂಕ್ ಜೂನಿಯರ್ ಮತ್ತು ಮಗಳು ಅರ್ನೆಸ್ಟೈನ್ ಅವರ ಬೆಸ್ಟ್ ಸೆಲ್ಲರ್ ''ಬೈ ದಿ ಡಜನ್'' (೧೯೪೮), ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಮಿರ್ನಾ ಲಾಯ್ ಲಿಲಿಯನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ಲಿಫ್ಟನ್ ವೆಬ್ ಫ್ರಾಂಕ್ ಆಗಿ ನಟಿಸಿದರು. ಫ್ರಾಂಕ್ ಜೂನಿಯರ್ ಮತ್ತು ಅರ್ನೆಸ್ಟೈನ್ ಬರೆದ ಪುಸ್ತಕದ ಉತ್ತರಭಾಗ, ''ಬೆಲ್ಲೆಸ್ ಆನ್ ದೇರ್ ಟೋಸ್'' (೧೯೫೦) ಅನ್ನು ೧೯೫೨ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಉತ್ತರಭಾಗವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಫ್ರಾಂಕ್ ಜೂನಿಯರ್ ಕೂಡ ''ಟೈಮ್ ಔಟ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯಾಪಿನೆಸ್'' (೧೯೭೨) ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಲಿಲಿಯನ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಪೋಸ್ಟ್‌ಡಾಕ್ಟರಲ್ ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ ಅನ್ನು ಇಂಟರ್ ಡಿಸಿಪ್ಲಿನರಿ ಸಂಶೋಧನೆ, ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಪಡೆದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref>[https://engineering.purdue.edu/Engr/Research/GilbrethFellowships "Lillian Gilbreth Postdoctoral Fellowships at Purdue Engineering"]. Purdue University. Retrieved 2019-03-12.</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು == ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. * ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್‌ರವರು ರಟ್ಜರ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಬ್ರೌನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಸ್ಮಿತ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಮಿಚಿಗನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಂತಹ ಶಾಲೆಗಳಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಗೌರವ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="NYT">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1944/11/30/archives/norden-is-honored-for-his-inventions-creator-of-bombsight-and.html|title=Norden Is Honored For His Inventions... Other Award Winners Include E.G. Budd, R.E. Flanders and Dr. Lillian Gilbreth|date=1944-11-30|work=The New York Times|access-date=2012-09-29|quote=Dr. Lillian Moller Gilbreth, management engineer, received the Gantt Memorial...}}</ref> * ಆಕೆಯ ಭಾವಚಿತ್ರವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾವಚಿತ್ರ ಗ್ಯಾಲರಿಯಲ್ಲಿ ನೇತಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="NPG">{{Cite web|url=http://www.npg.si.edu/cexh/nwomen/gilbreth2.htm|title=American Women: A selection from the National Portrait Gallery - Lillian Moller Gilbreth|publisher=National Portrait Gallery|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613093314/http://www.npg.si.edu/cexh/nwomen/gilbreth2.htm|archive-date=2010-06-13|access-date=2011-04-16}}</ref> * ಲಿಲಿಯನ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾಂಕ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. * ೧೯೨೧ ರಲ್ಲಿ, ಲಿಲಿಯನ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರು ಅಮೆರಿಕನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್‌ನ ಗೌರವ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎರಡನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. * ಅವರು ೧೯೨೪ರಲ್ಲಿ <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.theiet.org/resources/library/archives/research/wes/WES_Vol_11.html|title=The Woman Engineer|website=www.theiet.org|access-date=2018-11-06}}</ref> ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮಹಿಳಾ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸೊಸೈಟಿಗೆ ಸೇರಿದರು. * ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ೧೯೨೬ ರಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್ ಸದಸ್ಯತ್ವಕ್ಕೆ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಅದರ ಎರಡನೇ ಮಹಿಳಾ ಸದಸ್ಯರಾದರು.<ref name="NYT" /> * ೧೯೩೧ ರಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್‌ರವರು ಮೊದಲ ಪದಕವನ್ನು ಪಡೆದರು, ಇದನ್ನು ಅವರ ದಿವಂಗತ ಪತಿ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="SWETimeline">{{Cite web|url=http://societyofwomenengineers.swe.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1&Itemid=2|title=The SWE Story... timeline of achievement|publisher=[[Society of Women Engineers]]|access-date=2022-10-29|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407204333/http://societyofwomenengineers.swe.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1&Itemid=2|url-status=dead}}</ref> * ೧೯೪೧ ರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಟರ್ ಬೋರ್ಡ್‌ನ ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಧ್ಯಾಯವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗೌರವ ಸಮಾಜವಾಗಿದ್ದು, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರನ್ನು ಗೌರವ ಸದಸ್ಯ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://purduemortarboard.com/archive/|title=Archive|date=2016-06-15|website=Mortar Board|language=en-US|access-date=2021-09-20|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920221259/https://purduemortarboard.com/archive/|url-status=dead}}</ref> * ೧೯೪೪ ರಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತಿಗೆ (ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ) ಹೆನ್ರಿ ಲಾರೆನ್ಸ್ ಗ್ಯಾಂಟ್ ಪದಕವನ್ನು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ಗೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ನೀಡಿತು.<ref name="NYT" /> * ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಹೊಸದಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ವುಮೆನ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್ನ ಮೊದಲ ಗೌರವ ಸದಸ್ಯರಾದರು.<ref name="SWETimeline" /> * ೧೯೫೧ ರಲ್ಲಿ ಆಕೆಗೆ ವ್ಯಾಲೇಸ್ ಕ್ಲಾರ್ಕ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>Michael C. Wood, John Cunningham Wood (2003). ''Frank and Lillian Gilbreth: Critical Evaluations in Business and...'' p. 175.</ref> * ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಘವು ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರನ್ನು ೧೯೫೪ ವರ್ಷದ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿತು.<ref name="Calalum">{{Cite web|url=http://alumni.berkeley.edu/services/alumni-awards/alumnus-year|title=Alumnus/a of the Year Recipients|date=27 January 2010|publisher=Cal Alumni Association|access-date=2011-04-23|archive-date=2011-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002052943/http://alumni.berkeley.edu/services/alumni-awards/alumnus-year|url-status=dead}}</ref> * ೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆಯಾದರು. * ೧೯೬೬ ರಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಹೂವರ್ ಪದಕವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆಯಾದರು. {{Efn|The Hoover Medal, an engineering prize awarded jointly by five engineering societies, was awarded to Gilbreth for her "contributions to motion study and to the recognition of the principle that management engineering and human relations are intertwined" and "her unselfish application of energy and creative efforts in modifying industrial and home environments for the handicapped has resulted in full employment of their capabilities and elevation of their self-esteem".<ref>{{cite web|url=http://www.asme.org/about-asme/honors-awards/unit-awards/hoover-medal/past|title=ASME - Past Hoover Medal Recipients |publisher=[[American Society of Mechanical Engineers]]| access-date=2018-03-13}}</ref>}} * ಆಕೆಯನ್ನು ೧೯೬೭ರಲ್ಲಿ <ref name=":0" /> ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮಹಿಳಾ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಗೌರವ ಸದಸ್ಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. * ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಯುಎಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೋಶಿಯಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ನಿಂದ ಚಿನ್ನದ ಪದಕವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. * ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್ ಅಂಚೆ ಸೇವೆಯು ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ೪೦-ಸೆಂಟ್ ಗ್ರೇಟ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಸರಣಿಯ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು,<ref>{{Cite web|url=http://www.usps.com/cpim/ftp/pubs/pub512/welcome.htm|title=Women On Stamps - Publication 512|date=April 2003|publisher= United States Postal Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20060428213716/http://www.usps.com/cpim/ftp/pubs/pub512/welcome.htm|archive-date=2006-04-28}}</ref> {{Efn|Although the American Psychological Association identified Gilbreth as the first psychologist to be so commemorated, psychologists Dr. Gary Brucato and Dr. [[John D. Hogan]] later questioned this claim, noting that [[John Dewey]] had appeared on an American stamp in 1968, seventeen years earlier; however, Brocato and Hogan also emphasized that Gilbreth was the first female psychologist to be so honored.<ref>{{cite journal|last=Brucato Jr.|first=Gary|author2=John D. Hogan |title=Psychologists on postage stamps|journal=The General Psychologist|date=Spring 1999|volume=34|issue=1|pages=65}}</ref> A comprehensive international list of psychologists on stamps (compiled by psychology historian [[Ludy T. Benjamin]]) indicates that Gilbreth was the second female psychologist commemorated by a postage stamp in all the world, preceded only by [[Maria Montessori]] in [[India]] in 1970.<ref>{{cite journal|last=Benjamin|first=Ludy T.|title=Why Can't Psychology Get a Stamp?|journal=Journal of Applied Psychoanalytic Studies|year=2003|volume=5|issue=4|pages=443–454|doi=10.1023/A:1026071631669}}</ref>}} * ೧೯೯೫ ರಲ್ಲಿ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಯುಎಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ವುಮೆನ್ಸ್ ಹಾಲ್ ಆಫ್ ಫೇಮ್ಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡರು.<ref>[https://www.womenofthehall.org/inductee/lillian-moller-gilbreth/ National Women's Hall of Fame, Lillian Moller Gilbreth]</ref> == ಆಯ್ದ ಪ್ರಕಟಿತ ಕೃತಿಗಳು == * ''ಎ ಪ್ರೈಮರ್ ಆಫ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್'' (೧೯೧೨), ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಿ. ಗಿಲ್‌ಬ್ರೆತ್ ಜೊತೆ ಸಹ-ಲೇಖಕ. * ''ದಿ ಸೈಕಾಲಜಿ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್: ದಿ ಫಂಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ದಿ ಮೈಂಡ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಾಲಿಂಗ್ ಮೆಥಡ್ಸ್ ಆಫ್ ಲೀಸ್ಟ್ ವೇಸ್ಟ್'' (೧೯೧೪). * ''ಮೋಷನ್ ಮಾಡೆಲ್ಸ್'' (೧೯೧೫) ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಿ. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ. * ''ಅನ್ವಯಿಕ ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನ; ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸನ್ನದ್ಧತೆಗೆ ಸಮರ್ಥ ವಿಧಾನದ ಕುರಿತು ಪೇಪರ್‌ಗಳ ಸಂಗ್ರಹ.'' (೧೯೧೭) ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಿ. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ. * ''ಆಯಾಸ ಅಧ್ಯಯನ: ಮಾನವೀಯತೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅನಗತ್ಯ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ನಿರ್ಮೂಲನೆ; ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ]'' (೧೯೧೬) ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಿ. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/fatiguestudyeli01gilbgoog|title=Fatigue Study: The Elimination of Humanity's Greatest Unnecessary Waste: A First Step in Motion Study|last=Frank Bunker Gilbreth|last2=Lillian Moller Gilbreth|publisher=Sturgis and Walton Company|year=1916}}</ref> ಅವರೊಂದಿಗೆ. * ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಿ. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ''ಅಂಗವಿಕಲರಿಗೆ ಮೋಷನ್ ಸ್ಟಡಿ'' (೧೯೨೦). * ''ದಿ ಕ್ವೆಸ್ಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಒನ್ ಬೆಸ್ಟ್ ವೇ: ಎ ಸ್ಕೆಚ್ ಆಫ್ ದಿ ಲೈಫ್ ಆಫ್ ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಂಕರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್'' (೧೯೨೫). * ''ದಿ ಹೋಮ್ ಮೇಕರ್ ಅಂಡ್ ಹರ್ ಜಾಬ್'' (೧೯೨೭). * ''ನಾರ್ಮಲ್ ಲೈವ್ಸ್ ಫಾರ್ ದಿ ಡಿಸೇಬಲ್ಡ್'' (೧೯೪೮), ಎಡ್ನಾ ಯೋಸ್ಟ್ ಜೊತೆ * ''ದಿ ಫೋರ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಇನ್ ಮ್ಯಾನ್‌ಪವರ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್'' (೧೯೪೭), ಆಲಿಸ್ ರೈಸ್ ಕುಕ್ ಜೊತೆ. * ''ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಇನ್ ಹೋಮ್: ಹ್ಯಾಪಿಯರ್ ಲಿವಿಂಗ್ ಥ್ರೂ ಸೇವಿಂಗ್ ಟೈಮ್ ಅಂಡ್ ಎನರ್ಜಿ'' (೧೯೫೪), ಆರ್ಫಾ ಮೇ ಥಾಮಸ್ ಮತ್ತು ಎಲೀನರ್ ಕ್ಲೈಮರ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ. * ''ಆಸ್ ಐ ರಿಮೆಂಬರ್: ಆನ್ ಆಟೋಬಯೋಗ್ರಫಿ'' (೧೯೯೮), ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="0"></references> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == * {{Cite journal|last=Graham|first=Laurel D|year=1994|title=Critical Biography Without Subjects and Objects: An Encounter with Dr. Lillian Moller Gilbreth|journal=The Sociological Quarterly|volume=35|issue=4|pages=621–643|doi=10.1111/j.1533-8525.1994.tb00420.x}} * {{Cite book|title=Managing On Her Own: Dr. Lillian Gilbreth and Women's Work in the Interwar Era|last=Graham|first=Laurel D.|publisher=Engineering & Management Press|year=1998|isbn=978-0-89806-185-7|location=Norcross, Georgia}} * {{Cite book|title=Indiana's 200: The People Who Shaped the Hoosier State|last=Gugin|first=Linda C.|last2=St. Clair|first2=James E.|publisher=Indiana Historical Society Press|year=2015|isbn=978-0-87195-387-2|location=Indianapolis|pages=131–33}} * {{Cite journal|last=Lancaster|first=Jane|title=O Pioneer|journal=Brown Alumni Monthly|volume=96|issue=5|date=February 1996|url=http://brownalumnimagazine.com/storydetail.cfm?Id=541|accessdate=2002-09-23|archive-date=2002-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20020923121255/http://brownalumnimagazine.com/storyDetail.cfm?ID=541|url-status=dead}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/makingtimelillia00lanc|title=Making Time: Lillian Moller Gilbreth, A Life Beyond 'Cheaper by the Dozen'|last=Lancaster|first=Jane|publisher=Northeastern University Press|year=2004|isbn=978-1-55553-612-1}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/womenofsciencer000kass/page/157|title=Women of Science: Righting the Record|publisher=Indiana University Press|year=1990|isbn=0253208130|editor-last=Kass-Simon|editor-first=G.|location=Bloomington and Indianapolis|pages=[https://archive.org/details/womenofsciencer000kass/page/157 157–64]|chapter=Lillian Moller Gilbreth and the Rise of Modern Industrial Engineering|editor-last2=Farnes|editor-first2=Patricia}} * {{Cite journal|last=Sullivan|first=Sherry|year=1995|title=Management's Unsung Theorist: An Examination of the Works of Lillian M. Gilbreth|journal=Biography|volume=18|pages=31–41|doi=10.1353/bio.2010.0256}} * {{Cite journal|last=Weber|first=Catherine E. Forrest|title=Dr. Lillian Gilbreth and the One Best Way|journal=Traces of Indiana and Midwestern History|volume=9|issue=3|pages=38–45|publisher=[[Indiana Historical Society]]|location=Indianapolis|date=1997}} * {{Cite book|title=Frank and Lillian Gilbreth: Critical Evaluations in Business and Management|last=Wood|first=Michael C.|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0-415-30946-2|volume=1}} * {{Cite book|title=American Women in Science|last=Yost|first=Edna|publisher=Frederick A. Stokes|year=1943|location=Philadelphia|chapter=Lillian Moller Gilbreth}} * {{Cite book|title=Frank and Lillian Gilbreth, Partners for Life|last=Yost|first=Edna|publisher=Rutgers University Press|year=1949|location=Piscataway, New Jersey}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ == * {{Cite book|title=The Writings of the Gilbreths|last=Gilbreth, Frank|last2=Lillian Gilbreth|publisher=Richard D. Irwin|year=1953|editor-last=William R. Spriegel|editor-link=William Spriegel|location=Homewood, Illinois|editor-last2=Clark E. Myers}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * Works by Lillian Moller Gilbreth at Project Gutenberg * Works by or about Lillian Moller Gilbreth at Internet Archive * [http://www.worksimp.com/articles/widening%20horizons%20-%20gilbreth.htm Widening Horizons - Dr. Lillian m. Gilbreth] * [http://www.sdsc.edu/ScienceWomen/gilbreth.html Biography] * [https://web.archive.org/web/20160507001347/http://collections.lib.purdue.edu/fa/pdf/Gilbreth_papers_MSP7.pdf Biography and Index to Purdue University Library's vast holdings of Gilbreth papers] * [https://web.archive.org/web/20090330154758/http://blogs2.startribune.com/blogs/oldnews/archives/285 A 1955 newspaper interview with Gilbreth] * {{Cite web|url=http://www.thegilbreths.com|title=The Gilbreths: An Extraordinary American Family}}{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, comprehensive family and professional history. * [https://web.archive.org/web/20130730095648/http://invention.smithsonian.org/video/vid-popup.aspx?clip=1&id=610 Podcast] (with [https://web.archive.org/web/20130404224958/http://invention.smithsonian.org/video/transcript.aspx?id=610 transcript] of interview with Gilbreth's biographer Jane Lancaster, from the Lemelson Center * [https://www.reuther.wayne.edu/audio/by/title/gilbreth_keynote_speech Lillian Gilbreth Keynote Speech, Society of Women Engineers National Convention, 1957] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170404231424/http://reuther.wayne.edu/audio/by/title/gilbreth_keynote_speech |date=2017-04-04 }} * [https://www.asme.org/topics-resources/content/lillian-moller-gilbreth] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Articles with hCards]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಿಳಾ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 6chtwakyp9ocbr85bwks328h3bh5p81 0 147096 1373050 1360485 2026-05-09T02:00:06Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373050 wikitext text/x-wiki '''ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯು''' ಯುಟಿಕಾ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಕುಟುಂಬ-ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಬ್ರೂವರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ೧೮೮೮ ರಿಂದ ಬಿಯರ್ ತಯಾರಿಸುವ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕುಟುಂಬ-ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಸಾರಾಯಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಉತ್ಪನ್ನವೆಂದರೆ ಸರನಾಕ್ ಲೈನ್ ಆಫ್ ಬಿಯರ್ ತಂಪು ಪಾನೀಯಗಳಾದ ರೂಟ್ ಬಿಯರ್ ಮತ್ತು ಜಿಂಜರ್ ಬಿಯರ್ ಅನ್ನು ಸಹ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ಜರ್ಮನಿಯ ಬಾಡೆನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಫಾರೆಸ್ಟ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ರೋಥಾಸ್ ಬ್ರೂವರಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ನಂತರ, ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಕ್ಸೇವಿಯರ್ ಮ್ಯಾಟ್ ೧ ೧೮೮೦ ರಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಮ್ಯಾಟ್ ೧೮೮೮ ರಲ್ಲಿ ದಿ ವೆಸ್ಟ್ ಎಂಡ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯಾಗಿ ಮರುಸಂಘಟಿಸುವ ಮೊದಲು ಯುಟಿಕಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಮಾರಾಟಗಾರ ಮತ್ತು ಬ್ರೂಮಾಸ್ಟರ್ ಆಗಿ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬೈರ್ಬೌರ್ ಬ್ರೂವರಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ನಿಷೇಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಲೇಬಲ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತಂಪು ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಮೂಲಕ ತೇಲುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು [[ಶುಂಠಿ]] ಏಲ್ ಮತ್ತು ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್ಯುಕ್ತವಲ್ಲದ ಮಾಲ್ಟ್ ಟಾನಿಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸಹ ತಯಾರಿಸಿತು. <ref>{{Cite web|url=http://behindthescenes.nyhistory.org/matt-brewing-company-150-years-and-counting/|title=Matt Brewing Company, 150 Years and Counting-Behind The Scenes|date=May 16, 2012}}</ref> ನಿಷೇಧದ ಅಂತ್ಯದ ನಂತರ, ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಬ್ರೂವರಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಬಿಯರ್‌ನ ಹೆಸರಾಯಿತು. ೧೯೫೦ ಮತ್ತು ೧೯೬೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಷುಲ್ಟ್ಜ್ ಮತ್ತು ಡೂಲಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಿಯರ್ ಸ್ಟೀನ್‌ಗಳಿಂದ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಜೋನಾಥನ್ ವಿಂಟರ್ಸ್ ಧ್ವನಿ ನೀಡಿದರು. ಷುಲ್ಟ್ಜ್ ಮತ್ತು ಡೂಲಿಯನ್ನು ೧೯೫೯ ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಮೊದಲು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟ್ ಎಂಡ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯ ನೆಚ್ಚಿನ "ಸ್ಪೋಕ್ಸ್ ಮಗ್ಸ್" ಆಗಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. <ref>{{Cite web|url=http://trailwear.saranac.com/pages/schultz-dooley-history|title=Saranac Store – Schultz & Dooley History|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419085316/http://trailwear.saranac.com/pages/schultz-dooley-history|archive-date=April 19, 2015|access-date=April 8, 2015}}</ref> ನಿಷೇಧದ ಅಂತ್ಯದ ನಂತರ ಬಿಯರ್ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆದ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯು ಮೊದಲನೆಯದು. <ref>{{Cite web|url=https://www.uticaod.com/article/20080708/News/307089884|title=From humble beginnings the brewery takes shape}}</ref> ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್‌ಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ "ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಕಾರ್ಬೊನೇಶನ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಬಿಯರ್ ಡ್ರಿಂಕಿಂಗ್ ಸಾಂಗ್". ಮಾರ್ಚ್ ೨೧, ೧೯೬೮ ರಂದು ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಮಾರಾಟದ ಸದಸ್ಯರು "ಸ್ವಿಂಗ್ಸ್" ಎಂಬ ಹೊಸ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಪೂರ್ವವೀಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿದರು. ವೆಲ್ಸ್, ರಿಚ್, ಗ್ರೀನ್, ಇಂಕ್ ಮೂಲಕ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. "ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಾತ್ರಿಕ್ಲಬ್‌ಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪೌರಾಣಿಕ ನೈಟ್‌ಕ್ಲಬ್, ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪರಿಚಯಾತ್ಮಕ ದೂರದರ್ಶನ ತಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಭಿಯಾನವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು." ಅಭಿಯಾನವು 'ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಕಾರ್ಬೊನೇಶನ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಬಿಯರ್ ಡ್ರಿಂಕಿಂಗ್ ಸಾಂಗ್' ಅನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಈ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಗಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಗೀತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರುಜುವಾತುಗಳ ಸಂಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಶಾ ಬರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ" (ಮರೆತ ಬಫಲೋ ೨೦೧೪). ಈ ಹಾಡು ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಹಿಪ್ ನೈಟ್ ಕ್ಲಬ್ ಎಂದು ಗ್ರಾಹಕರ ಮನವೊಲಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಜನರು ಈ ಹಾಡನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಬಿಯರ್ ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.forgottenbuffalo.com/forgottenbuffalosounds/uticaclubbeersong.html|title=The Utica Club Natural Carbonation Beer Drinking Song|access-date=2022-11-26|archive-date=2015-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418075500/http://www.forgottenbuffalo.com/forgottenbuffalosounds/uticaclubbeersong.html|url-status=dead}}</ref> ಬ್ರೂವರಿ, ನಂತರ ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಮುಖ ಬಿಯರ್ ಸರನಾಕ್ ಅನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ನಾಲ್ಕನೇ ತಲೆಮಾರಿನ ಕುಟುಂಬದ ಮಾಲೀಕತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ನಿಕ್ ಮ್ಯಾಟ್ (ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸಿ‌ಇಒ) ಮತ್ತು ಫ್ರೆಡ್ ಮ್ಯಾಟ್ (ಅಧ್ಯಕ್ಷ) ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಬ್ರೂವರಿಯನ್ನು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್, ಸುಸ್ಕ್ವೆಹನ್ನಾ ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ರೈಲ್ವೆ (ಎನ್‌ವೈ‌ಎಸ್&ಡಬ್ಲ್ಯೂ) ಗಳು ತಮ್ಮ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಶುಯ್ಲರ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ಬ್ರೂವರಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ. ಮೇ ೨೯, ೨೦೦೮ ರಂದು, ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂವರಿ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. <ref>{{Cite web |url=http://www.uticaod.com/brewery_fire |title=F.X. Matt Brewery - Utica, NY 13501 - The ''Observer-Dispatch'' |access-date=ನವೆಂಬರ್ 26, 2022 |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 15, 2012 |archive-url=https://archive.is/20120915085331/http://www.uticaod.com/brewery_fire |url-status=bot: unknown }}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.uticaod.com/brewery_fire/x390626824/From-humble-beginnings-the-brewery-takes-shape|title=From humble beginnings the brewery takes shape|date=2008-07-08|work=The Observer-Dispatch|access-date=2008-08-20|archive-url=https://archive.today/20130208220304/http://www.uticaod.com/brewery_fire/x390626824/From-humble-beginnings-the-brewery-takes-shape|archive-date=2013-02-08|location=Utica}}</ref> ಕಟ್ಟಡದ ಒಳಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವೆಲ್ಡಿಂಗ್ ನಿಂದ ಕಿಡಿಯಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. <ref>{{Cite news|title=Utica Brewery Forges Ahead Following Fire|last=Gregory|first=Traci|publisher=The Business Journal - Central New York}}</ref> ಪ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಕಟ್ಟಡದ ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಮಹಡಿ ಬೆಂಕಿಗೆ ಆಹುತಿಯಾಗಿದೆ. ಬೆಂಕಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಯುಟಿಕಾ ನಗರದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುರಕ್ಷತಾ ಆಯುಕ್ತ ಡೇನಿಯಲ್ ಲ್ಯಾಬೆಲ್ಲಾ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಎರಡು ಬ್ಲಾಕ್ಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವರದಿಗಾರರಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿದರು: "ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಸಿರಾಡಬೇಡಿ!" ಸಂಭಾವ್ಯವಾಗಿ "ಹೊಗೆ" ಎಂದರ್ಥ. <ref>{{Cite news|title=Utica Brewery Forges Ahead Following Fire|last=Gregory|first=Traci|date=2008|publisher=The Business Journal - Central New York}}</ref> ಬೆಂಕಿಯು $ ೧೦ ಮಿಲಿಯನ್ ನಷ್ಟವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.brewbound.com/news/f-x-matt-recalls-fire-of-2008|title=F.X. Matt Recalls Fire of 2008|date=May 23, 2013|website=Brewbound.com|access-date=13 May 2015}}</ref> ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್‌ನ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಕೆಗ್ಗಿಂಗ್ ಮುಂದಿನ ವಾರ ಪುನರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವವರೆಗೆ ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ರೋಚೆಸ್ಟರ್, ಎನ್‌ವೈ ನಲ್ಲಿರುವ ಹೈ ಫಾಲ್ಸ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಗೆ (ಜೆನೆಸೀ ಬಿಯರ್ ತಯಾರಕರು) ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite news|url=http://www.uticaod.com/brewery_fire/x390616857/Rochester-brewery-fills-in-for-F-X-Matt|title=Rochester brewery fills in for F.X. Matt|last=Murphy|first=Montanette|date=2008-06-24|work=The Observer-Dispatch|access-date=2008-08-20|archive-url=https://archive.today/20120914134724/http://www.uticaod.com/brewery_fire/x390616857/Rochester-brewery-fills-in-for-F-X-Matt|archive-date=2012-09-14|location=Utica}}</ref> ಬೆಂಕಿಯ ನಂತರ, ಬ್ರೂವರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆರೋಹಿಸಲು ರಾಜ್ಯ ಅನುದಾನವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದರು. ಬ್ರೆವರಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ನಿಕ್ ಮ್ಯಾಟ್ ಮೇ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ''ಯುಟಿಕಾ ಅಬ್ಸರ್ವರ್ ಡಿಸ್ಪ್ಯಾಚ್ಗೆ'' ಹೇಳಿದರು:<blockquote>ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲು ನಮಗೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ನಾವು ಹೆಚ್ಚು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ, ವೇಗವಾದ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ಸೌಲಭ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳಲಿದ್ದೇವೆ. ಇದು ಮೊದಲಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮವಾದ ಸೌಲಭ್ಯವಾಗಲಿದೆ. ನಾವು {{Convert|15,000|sqft|m2}} ಗೋದಾಮಿನ ಸ್ಥಳ, ಮತ್ತು ಈಗ ನಾವು {{Convert|23,000|sqft|m2}} ) ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಗೋದಾಮಿನ ಸ್ಥಳ. ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಮತ್ತು ಚಲಿಸುವ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನಾವು ನಮ್ಮ ಕೆಲವು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. <ref>[http://www.uticaod.com/testinsidepage/x1829912919/Fire-reported-at-FX-Matts-Brewery At brewery, devastation spurs creation] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120913214818/http://www.uticaod.com/testinsidepage/x1829912919/Fire-reported-at-FX-Matts-Brewery |date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 13, 2012 }}.</ref></blockquote>ಬಾಟ್ಲಿಂಗ್ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂವರಿಗೆ ಮರಳಿತು. <ref>{{Cite news|url=http://www.uticaod.com/article/20080630/News/306309924|title=Bottling returns today to F.X. Matt brewery|last=Ackerman, Bryon|date=30 June 2008|work=Utica Observer-Dispatch|access-date=21 December 2015}}</ref> == ಕುಟುಂಬದ ನಾಯಕತ್ವ == [[ಚಿತ್ರ:Saranac_floor.jpg|thumb| ಸರನಾಕ್ ಬ್ರೂವರಿ ಮಹಡಿ]] ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಕ್ಸೇವಿಯರ್ ಮ್ಯಾಟ್ ಅವರು ಡ್ಯೂಕ್ ಆಫ್ ಬಾಡೆನ್ ಅವರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ೧೮೮೦ ರಲ್ಲಿ ಯುಟಿಕಾ ನಗರಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ ನಂತರ ಪ್ರವೀಣ ಬ್ರೂವರ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಅವರ ಮೊಮ್ಮಗ, ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ೨, ಡ್ಯೂಕ್‌ನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ನಾನು ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಅನುಭವವನ್ನು "ಕಲೆಯಾಗಿ, ವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಜೀವನ ವಿಧಾನವಾಗಿ, ಜೀವನ ಮಾಡುವ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಅಲ್ಲ" ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದರು. <ref>{{Cite news|title=Matt generations brew Utica History|date=1988-05-27|work=The Observer-Dispatch|location=Utica|page=1 (Special Edition)}}</ref> ಹಳೆಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ತಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ಪರಿಣತರಾಗಿದ್ದ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬೈರ್‌ಬೌರ್ ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿ, ಮ್ಯಾಟ್ ಯುಟಿಕಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ೧೮೮೮ <ref>"Story of Brewing in Utica," from ''The Upstate'', Lucy Clark, ed, Dec.</ref> ಹೊಸದಾಗಿ ಸಂಘಟಿತ ವೆಸ್ಟ್ ಎಂಡ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯ ಬ್ರೂಮಾಸ್ಟರ್, ಸೂಪರಿಂಟೆಂಡೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಖಜಾಂಚಿಯಾಗಿ ಅವರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ೧೯೫೧ ರವರೆಗೆ ಬ್ರೂವರಿಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು. ೧೯೫೮ ರಲ್ಲಿ ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ಸಾಯುವವರೆಗೂ ಬ್ರೂವರಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರೂ, ಅವರ ಮಗ ವಾಲ್ಟರ್ ಮ್ಯಾಟ್ ೧೯೫೧ ರಲ್ಲಿ ವೆಸ್ಟ್ ಎಂಡ್ ಬ್ರೆವರಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ೧೯೮೦ ರವರೆಗೆ ಆ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ವಾಲ್ಟರ್ ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಆಧುನೀಕರಿಸಿದರು. ಯುಟಿಕಾ ಪ್ರದೇಶವು ತನ್ನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಂತರದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಹೊಸ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ೨, ೧೯೮೦ ರಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ವ್ಯವಹಾರದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ನಂತರ, ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಬ್ರೂವರಿಯನ್ನು ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂ. ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ, ಬ್ರೂವರಿಯು ೧೯೮೫ <ref>{{Cite news|title=Matt generations brew Utica History|date=1988-05-27|work=The Observer-Dispatch|location=Utica|page=1 (Special Edition)}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">"Matt generations brew Utica History". </cite></ref> ಸರನಾಕ್ ಬ್ರಾಂಡ್‌ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ೧೯೮೨ ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಟ್‌ನ ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಲೈಟ್ ಬಿಯರ್ ಅನಾವರಣಗೊಂಡ ನಂತರ, ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ೨ ಬ್ರೂವರೀಸ್ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್‌ಗೆ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ಫ್ಲೇರ್ ಅನ್ನು ತಂದಿತು:<blockquote>ಬಡ್ ಔಟ್ ಲುಕ್ ಔಟ್! ಮಿಲ್ಲರ್ ನೋಡಿ! ನ್ಯೂ ಮ್ಯಾಟ್ಸ್ ಲೈಟ್ ಒಂದು ದೈತ್ಯ ಕೊಲೆಗಾರ ರುಚಿಯೊಂದಿಗೆ ಅದು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದೇಹವನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹುಡುಗರೇ ನೋಡಿ-ಹೊಸ ಸೂರ್ಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಿಮಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ನಾವು ದೊಡ್ಡವರಲ್ಲ ಆದರೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ಬಿಯರ್ ಅನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತೇವೆ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಕುದಿಸುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದೆ- ಮಾಲ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹಾಪ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಲಘು ಬಿಯರ್ ಹುಡುಗರ ಮೇಲೆ ತಳ್ಳಿರಿ-ನಿಮ್ಮ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite news|title=Matt poetic over brew|date=1982-03-17|work=Utica Daily News}}</ref></blockquote>ಯುಟಿಕಾದಂತಹ ರಸ್ಟ್ ಬೆಲ್ಟ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಬ್ರೂವರ್‌ಗಳೊಂದಿಗಿನ ಸ್ಪರ್ಧೆಯು ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದುದ್ದಕ್ಕೂ ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂವರಿಗಾಗಿ ನಿರಂತರ ವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ೧೯೮೫ ರಲ್ಲಿ, ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ೨ ಆಗಿನ ಯುಟಿಕಾ ಮೇಯರ್ ಲೂಯಿಸ್ ಲಾಪೊಲ್ಲಾ ಅವರಿಗೆ ಮುಕ್ತ ಪತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಿದರು. ಇದು ಲ್ಯಾಪೊಲ್ಲಾ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ನಿಧಿಸಂಗ್ರಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಟ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರದಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಯರ್ ಅನ್ನು ಟೀಕಿಸಿತು. ಈವೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪಾನೀಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ನೋಡದಿರುವುದು "ನಮ್ಮ ಹೆಮ್ಮೆಗೆ ನಿಜವಾದ ಹೊಡೆತವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಮ್ಯಾಟ್೨ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಅಂತಹ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಗಳು "ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ತಯಾರಿಸುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಬೂಸ್ಟರ್ ಆಗಿರುವುದು ಸಮುದಾಯದ ಸ್ವಯಂ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ" ಎಂದು ವಾದಿಸಿದರು. ಮ್ಯಾಟ್ ೨ ರವರು ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯು " ಅದರ ಉಳಿವಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿದೆ" ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಬ್ರೂವರೀಸ್‌ಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಆಸಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು ಅಥವಾ ಏಕೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. <ref>''Utica Observer-Dispatch'', 1985-07-17, p. 3 (advertisement).</ref> ಲ್ಯಾಪೊಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಟ್ ೨ ಹೆಚ್ಚು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಮುಂದಾದರು. <ref>''Utica Observer-Dispatch'', 2001-01-16, p. 6a.</ref> ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯು ನಗರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಆಂಕರ್ ಆಗಿ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೈಕ್ರೋಬ್ರೂ ಅಥವಾ ಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಬಿಯರ್‌ನ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಸರನಾಕ್ ಲೈನ್ ಬಿಯರ್‌ಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ದೊಡ್ಡ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಬಿಯರ್ ಬೆಲೆ ಯುದ್ಧದ ನಡುವೆ ತನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ೨ ಎರಡು-ಮುಖದ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿತು. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಗಮನಾರ್ಹ ಬ್ರೂಮಾಸ್ಟರ್ ಜೋಸೆಫ್ ಓವೇಡ್ಸ್ (ಲೈಟ್ ಬಿಯರ್ ಸೂತ್ರದ ಮೂಲ) ಸಲಹೆಯೊಂದಿಗೆ ಮ್ಯಾಟ್ ೨ ಹೊಸ ಸರನಾಕ್ ಬಿಯರ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಅವರ ಸಹೋದರ ನಿಕ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ ತಂಡವು, ಮ್ಯಾಟ್ ೨ ಅವರು ಕುಟುಂಬ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನಿಂದ ಬ್ರೂವರಿಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದರು. ತರುವಾಯ ಸಾರನಾಕ್ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಅಂತಿಮ ಗುರಿಯೊಂದಿಗೆ ಬ್ರೂವರೀಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವನ್ನು ಮರುಸಂರಚಿಸಿದರು. ಸರನಾಕ್ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬ್ರೂವರ್‌ಗಳ ಮೈಕ್ರೋಬ್ರೂ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರೂವರಿ ಹೊಸ ಗೌರವವನ್ನು ಗಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಅದರ ಬಿಯರ್‌ಗಳ ಮಾರಾಟವು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಕಂಪನಿಯು ೧೯೯೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಿಂದ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ ಮಾರಾಟದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಗುಣಗೊಳ್ಳಲು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2ka6SAkh1DQC&pg=PA327|title=Ambitious Brew: The Story of American Beer|last=Ogle|first=Maureen|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|year=2007|isbn=978-0-15-603359-6|location=Orlando|pages=327–328|access-date=2011-11-24}}</ref> ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ೨ ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರೆಗೂ ಬ್ರೂವರಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಪ್ರಸ್ತುತ, ಬ್ರೂವರಿಯನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸಿ‌ಇಒ ನಿಕ್ ಮ್ಯಾಟ್ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಸೋದರಳಿಯ ಫ್ರೆಡ್ ಮ್ಯಾಟ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರೂವರಿಯು ಕಳೆದ ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಹೋಸ್ಟ್ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ. ಸರನಾಕ್ ಗುರುವಾರ ರಾತ್ರಿ, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದ್ದು, ಬಿಯರ್, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಲೈವ್ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಯುಟಿಕಾದ ವರಿಕ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಜನರನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಬ್ರೂವರಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ನಗರದ "ಬ್ರೂವರಿ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್" ಎಂದು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ರಾತ್ರಿ ತಾಣಗಳ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಲೈವ್ ಸಂಗೀತ ಸ್ಥಳಗಳ ಸೇರ್ಪಡೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಬ್ರೂವರಿಯು ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಪಾವತಿಸಿದ ಪ್ರವಾಸಗಳನ್ನು ಸಹ ನೀಡುತ್ತದೆ. [[ಶುಕ್ರವಾರ]], [[ಶನಿವಾರ]] ಮತ್ತು [[ಭಾನುವಾರ]] [[ಉಡುಗೊರೆ]] ಅಂಗಡಿಯಿಂದ. ಪ್ರವಾಸವು ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗಂಟೆಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರುಚಿಯ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಕರೆ ಮಾಡಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.saranac.com/page/tours-and-info|title=Saranac – Matt Brewing Company – Tours and Info|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220102624/http://www.saranac.com/page/tours-and-info|archive-date=February 20, 2010|access-date=2010-07-22}}</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಬಿಯರ್‌ಗಳು == ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂವರಿಯು ಕಳೆದ ಎರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಸರನಾಕ್ ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ಬಿಯರ್‌ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅಡಿರೊಂಡಾಕ್ ಲಾಗರ್ (ಜರ್ಮನ್ ಅಂಬರ್ ಲಾಗರ್ ), ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ತನ್ ( ದೃಡವಾದ / ಅಂಬರ್ ಲಾಗರ್ [[ಮಿಶ್ರಣ]]), ಪೇಲ್ ಅಲೆ ([[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] ಪೇಲ್ ಏಲ್ ), ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಫಾರೆಸ್ಟ್ ( ಬವೇರಿಯನ್ ಶ್ವಾರ್ಜ್‌ಬಿಯರ್ ), [[ಇಂಡಿಯಾ]] ಪೇಲ್ ಅಲೆ, ಲಾಗರ್ (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ [[ಅಮೇರಿಕನ್]] ಲಾಗರ್ ), ಮತ್ತು ಕಾಲೋಚಿತ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ವೈಟ್ ( ವೈಟ್ ಬಿಯರ್ ). ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಬ್ರೂವರಿ ನೂರಾರು ಪರೀಕ್ಷಾ ಬಿಯರ್‌ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದೆ. "ವಾರದ ಬಿಯರ್" ಎಂಬ ಉಪನಾಮವನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ. ಸರನಾಕ್ ಲೈನ್ ಬಿಯರ್‌ಗಳು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೂ ಹಲವಾರು ಗೌರವಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟವಾಗುವ ಬಿಯರ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಸರನಾಕ್ ಹನ್ನೆರಡು ಪ್ಯಾಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಡಿರೊಂಡಾಕ್ ಟ್ರಯಲ್ ಮಿಕ್ಸ್‌ನಂತೆ ಮತ್ತು ಕಾಲೋಚಿತವಾಗಿ ಟ್ವೆಲ್ವ್ ಬಿಯರ್ ಆಫ್ ವಿಂಟರ್‌ನಂತೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತದೆ (೨೦೦೬-೨೦೦೭ ಋತುವಿನವರೆಗೆ ಟ್ವೆಲ್ವ್ ಬೀರ್ಸ್ ಆಫ್ ಕ್ರಿಸ್‌ಮಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ). ಕಲ್ಟೆನ್‌ಬರ್ಗ್, ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಕೋಲಾ, ಟು ಡಾಗ್ಸ್ ಮತ್ತು ಎಕ್ಸ್‌ಒ ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಬ್ಲೆಂಡ್‌ನಂತಹ ಹಲವಾರು ಕುಟುಂಬ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳು ಬ್ರೂವರಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಾಗಿವೆ. ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಬಿಲ್ಲಿ [[ಬಿಯರ್]] ಅನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ ನಾಲ್ಕು ಬ್ರೂವರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂವರಿಯೂ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಫ್ಟ್-ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಆಂದೋಲನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಟ್ ಈಸ್ಟ್ ಕೋಸ್ಟ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಗುತ್ತಿಗೆ-ತಯಾರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು: ನ್ಯೂ ಆಂಸ್ಟರ್‌ಡ್ಯಾಮ್ ಅಂಬರ್ ಬಿಯರ್, ಪೀಟ್ಸ್ ವಿಕೆಡ್, ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್ ಲಾಗರ್, ನ್ಯೂಮ್ಯಾನ್ಸ್ ಆಲ್ಬನಿ ಅಂಬರ್, ಡಾಕ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಅಂಬರ್, ಬ್ಲೂ ಮೂನ್, ಮತ್ತು ಓಲ್ಡೆ ಹ್ಯೂರಿಚ್ . ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂವರಿ ಒಪ್ಪಂದದ ಮೇಲೆ ಇತರ ಬ್ರಾಂಡ್‌ಗಳಿಗೆ ಬಿಯರ್ ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್ ಬ್ರೂವರಿ ಮತ್ತು ಪೀಟ್ಸ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯೊಂದಿಗಿನ ಮ್ಯಾಟ್‌ನ ಸಂಪರ್ಕವು ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಕ್ಲೈಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಬಿಯರ್ ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. <ref>{{Cite web|url=http://drinks.seriouseats.com/2012/11/behind-the-scenes-brewery-tour-fx-matt-utica-saranac-beer.html|title=Behind the Scenes at FX Matt Brewery, Home of Saranac Beer|website=seriouseats.com|access-date=13 May 2015|archive-date=22 ನವೆಂಬರ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121122083036/http://drinks.seriouseats.com/2012/11/behind-the-scenes-brewery-tour-fx-matt-utica-saranac-beer.html|url-status=dead}}</ref> ಬಿಯರ್ ಜೊತೆಗೆ, ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂವರಿಯು ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ತಂಪು ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಸಹ ವಿತರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸರನಾಕ್ ೧೮೮೮ ರೂಟ್ ಬಿಯರ್. ಇತರ ಪಾನೀಯಗಳಲ್ಲಿ ಡಯಟ್ ರೂಟ್ ಬಿಯರ್, ಶೆರ್ಲಿ ಟೆಂಪಲ್, ಆರೆಂಜ್ ಕ್ರೀಮ್, ಜಿಂಜರ್ ಬಿಯರ್, [[ಕಪ್ಪು]] [[ಚೆರ್ರಿ]] ಮತ್ತು ಸ್ಪಾರ್ಕ್ಲಿಂಗ್ ಲೆಮನೇಡ್ ಸೇರಿವೆ. == ಸರನಾಕ್ ಪಳೆ ಅಲೆ == ೨೦೦೭ ರ ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ, ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಸರನಾಕ್ ಪೇಲ್ ಅಲೆ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೆವರಿ ಎರಡರಲ್ಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. ಎನ್‌ಸಿಎ‌ಎ ಪುರುಷರ ಕಾಲೇಜ್ ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯನ್ನು ತಮಾಷೆಯಾಗಿ ಅನುಕರಿಸುವ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಾದ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಯ "ಬಿಯರ್ ಮ್ಯಾಡ್‌ನೆಸ್" ರುಚಿಯಲ್ಲಿ ಸರನಾಕ್ ಪೇಲ್ ಅಲೆ ಅವರನ್ನು ಫೈನಲಿಸ್ಟ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಸರನಾಕ್ ಪೇಲ್ ಅಲೆ ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್ ಲಾಗರ್‌ಗೆ ಅಂತಿಮ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸೋತರೂ, ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್ ಬಿಯರ್ ಕಂಪನಿಗೆ ಬ್ರೂವರಿಯು ಒಪ್ಪಂದದ ಬ್ರೂವರ್ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಮ್ಯಾಟ್ಸ್ ಬ್ರೂವರಿ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾಗಿ ಹೊರನಡೆದರು. <ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2007/03/30/DI2007033001346.html|title=Beer Madness|last=Kitsock|first=Greg|date=2007-04-02|work=The Washington Post|access-date=2011-11-24|last2=Heim|first2=Joe}}</ref> ತರುವಾಯ, [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್]] ಪೋಸ್ಟ್‌ನಂತಹ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಪೇಲ್ ಅಲೆಯನ್ನು (ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು) ಬ್ರೂವರಿಯ "ಫ್ಲಾಗ್‌ಶಿಪ್ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್" ಎಂದು ಕರೆದರು. <ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/16/AR2008121600176.html|title=In Utica, N.Y., a Prohibition Survivor Is Still Running Strong|last=Kitsock|first=Greg|date=2008-12-17|work=The Washington Post|access-date=2011-11-24}}</ref> == ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ == ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ೫.೦% ಎಬಿವಿ ಪೇಲ್ ಲಾಗರ್ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು {{Convert|137|Cal/12USoz(mL)serve}} ಹೊಂದಿದೆ. ವೆಸ್ಟ್ ಎಂಡ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ (ಇಂದು ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ) ೧೯೩೩ ರಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ನಿಷೇಧದ ನಂತರ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮಾರಾಟವಾದ ಮೊದಲ ಬಿಯರ್ ಇದು. <ref>{{Cite news|url=http://www.uticaod.com/brewery_fire/x390626824/From-humble-beginnings-the-brewery-takes-shape|title=From humble beginnings the brewery takes shape|date=2008-07-08|work=The Observer-Dispatch|access-date=2008-08-20|archive-url=https://archive.today/20130208220304/http://www.uticaod.com/brewery_fire/x390626824/From-humble-beginnings-the-brewery-takes-shape|archive-date=2013-02-08|location=Utica}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://archive.today/20130208220304/http://www.uticaod.com/brewery_fire/x390626824/From-humble-beginnings-the-brewery-takes-shape "From humble beginnings the brewery takes shape"]. </cite></ref> ಸಾರನಾಕ್ ಬಿಯರ್‌ಗಳ ಬ್ರೂವರಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಾಲಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದು ಚಿಕ್ಕ ಬ್ರಾಂಡ್ ಆಗಿದೆ. ಕೆಲವರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಅನ್ನು "ಅಂಕಲ್ ಚಾರ್ಲಿ" ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಲೈಟ್ ಅನ್ನು "ಅಂಕಲ್ ಚಾರ್ಲಿ ಲೆವಿಸ್" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ."ಷುಲ್ಟ್ಜ್ ಮತ್ತು ಡೂಲಿ" ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಚಾರದ ಐಕಾನ್‌ಗಳು ಮಾತನಾಡುವ ಬಿಯರ್ ಸ್ಟೈನ್‌ಗಳು, "ಷುಲ್ಟ್ಜ್ ಮತ್ತು ಡೂಲಿ", ಅವರು ೧೯೫೯ ರಿಂದ ೧೯೬೪ ರವರೆಗೆ ಹಲವಾರು ಜನಪ್ರಿಯ ದೂರದರ್ಶನ ಜಾಹೀರಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಡಿಡಿಬಿ (ಡಾಯ್ಲ್ ಡೇನ್ ಬರ್ನ್‌ಬ್ಯಾಕ್) ಕಾಪಿರೈಟರ್ ಡೇವಿಡ್ ರೀಡರ್ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯನಟ ಜೊನಾಥನ್ ವಿಂಟರ್ಸ್ ಅವರು ಜಾಹೀರಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಷುಲ್ಟ್ಜ್, ಡೂಲಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಿಯರ್ ಸ್ಟೈನ್‌ಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರು. ಜಾಹೀರಾತುಗಳಲ್ಲಿನ ಮೂಲ ಷುಲ್ಟ್ಜ್ ಮತ್ತು ಡೂಲಿ ಸ್ಟೈನ್‌ಗಳನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೊಂಬೆಗಾರ ಬಿಲ್ ಬೈರ್ಡ್ ಮರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಅನೇಕ ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಜಾಹೀರಾತುಗಳು ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಬಿಯರ್ ಅನ್ನು ಆರ್ಡರ್ ಮಾಡುವಾಗ ಥಟ್ಟನೆ ವಾದವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಎರಡು ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಜಿಂಗಲ್‌ಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು "ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಬಗ್ಗೆ ವಾದ ಮಾಡುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ!" ಮೂಲ ಪಾತ್ರದ ಸ್ಟೈನ್‌ಗಳು ಮೀಸೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಕ್ರೋಮ್ ಪಿಕೆಲ್‌ಹೌಬ್ ಹೊಂದಿರುವ ಜರ್ಮನ್ ಷುಲ್ಟ್ಜ್ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಕೂದಲು ಮತ್ತು ಶ್ಯಾಮ್‌ರಾಕ್ ಹೊಂದಿರುವ ಐರಿಶ್‌ನ ಡೂಲಿ. ಮೂಲ ಸ್ಟೈನ್‌ಗಳು ಹ್ಯಾಂಡಲ್‌ಗಳ ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತು ಇತರರಿಂದ ಗುರುತಿಸಲು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.steveonsteins.com/guest-writers-articles-west-end-brewing-company-utica-club-beer-steins-by-john-manning-and-dennis-hunsicker-new-2-6-12|title=Guest writer's articles: "West End Brewing Company / Utica Club Beer Steins " – by John Manning and Dennis Hunsicker|website=steveonsteins.com|access-date=13 May 2015}}</ref> ಈ ಮೂಲ ಸ್ಟೀನ್‌ಗಳು ಇಂದಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ $೧,೨೦೦ ವರೆಗೆ ಹೋಗಬಹುದು. <ref>{{Cite web|url=http://trailwear.saranac.com/pages/schultz-dooley-history|title=Saranac Store - Schultz & Dooley History|last=Saranac Store|website=saranac.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419085316/http://trailwear.saranac.com/pages/schultz-dooley-history|archive-date=April 19, 2015|access-date=13 May 2015}}</ref> ಎಫ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೆವರಿ ೧೯೯೦ ರಿಂದ ೨೦೧೨ ರವರೆಗೆ ಐವತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ. ಈಗ ಅವರು ವಿಭಿನ್ನ ಶ್ರೇಣಿಯ ಜನರಿಗೆ ಆನಂದಿಸಲು ವಿಭಿನ್ನ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. <ref name="steveonsteins.com" /> ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಮಾರಾಟವು ೨೦೦೪ ರಿಂದ ೨೦೦೫ ರವರೆಗೆ ೯% ಮಾರಾಟ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್ ಮತ್ತು ಪಾಬ್ಸ್ಟ್ ಬ್ಲೂ ರಿಬ್ಬನ್‌ನಂತಹ ಬಿಯರ್‌ಗಳ ಮಾರಾಟ ಹೆಚ್ಚಳವು ಯುವ ಕುಡಿಯುವವರಲ್ಲಿ ರೆಟ್ರೊ ಬಿಯರ್ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್‌ಎ ಟುಡೇ ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/money/industries/food/2005-06-12-retro-beer-usat_x.htm|title=Marketers use word of mouth to pop the top on retro beer|date=2005-06-12|work=USA Today|access-date=2010-05-12}}</ref> == ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳು == ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯು [[ಬಫಲೋ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ನ ಬಫಲೋದ]] ಫ್ಲೈಯಿಂಗ್ ಬೈಸನ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿತು, ಬ್ರೂವರಿಯನ್ನು ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಷ್ಟದಿಂದ ಪಾರುಮಾಡಿತು. <ref>{{Cite news|url=http://www.buffalonews.com/business/article35812.ece|title=Brewery aims for production next week|last=Christmann|first=Samantha Maziarz|date=February 23, 2010|work=The BuffaloNews|access-date=2011-11-24}}</ref> == ಬ್ರೂಹೌಸ್ ವಿಸ್ತರಣೆ ಯೋಜನೆ == ಜನವರಿ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಟ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ ಮತ್ತು ಬರ್ಟನ್‌ನ ಬ್ರಿಗ್ಸ್ ಹೊಸ ಬ್ರೂಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮ್ಯಾಶ್ ಅನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Coord|43.1033926|-75.2446173|region:US_type:landmark|display=title}}*[https://web.archive.org/web/20091221071930/http://www.saranac.com/page/brewery-history Brewery history at Saranac's website] * [http://heritage575.tripod.com/westend_history.html ವೆಸ್ಟ್ ಎಂಡ್ ಬ್ರೂಯಿಂಗ್ ಕಂ ಹಿಸ್ಟರಿ]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20030713141201/http://www.schultzanddooleyonline.com/history.html ಷುಲ್ಟ್ಜ್ ಮತ್ತು ಡೂಲಿಯ ಇತಿಹಾಸ] . ಯುಟಿಕಾ ಕ್ಲಬ್‌ನ ಶುಲ್ಟ್ಜ್ ಮತ್ತು ಡೂಲಿ, ಬ್ರೆವರಿ ಶಾಪ್. {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] sj3or8v7dke329jt7y7q8msbm8ihvk0 0 148438 1373030 1371195 2026-05-08T19:31:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373030 wikitext text/x-wiki {{Use Indian English|date=April 2017}} {{Infobox settlement | name = ಮಹೂರ್ | other_name = | nickname = | settlement_type = ಪಟ್ಟಣ | image_skyline = Renukadevi mahur.JPG | image_alt = | image_caption = ಮಹೂರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ರೇಣುಕಾ ಎಲ್ಲಮ್ಮ ದೇವಿ|ರೇಣುಕಾ]] ದೇವತೆಯ ವಿಗ್ರಹ | pushpin_map = ಭಾರತ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] | coordinates = | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}} | subdivision_type1 = [[ರಾಜ್ಯ]] | subdivision_name1 = [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] | subdivision_type2 = [[ಜಿಲ್ಲೆ]] | subdivision_name2 = [[ನಾಂದೇಡ್]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = ಅತ್ರಿ ಋಷಿ | leader_title = | leader_name = ಶೀತಲ್ ಜಾಧವ್ | named_for = ಮಹೂರ್ಗಢ | government_type = ನಾಗರಪಂಚಾಯತ್ | governing_body = | unit_pref = ಮೆಟ್ರಿಕ್ | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ಭಾಷೆಗಳು | demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ | demographics1_info1 = [[ಮರಾಠಿ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = 431801 | registration_plate = MH-26 | blank1_name_sec1 = Nearest city | blank1_info_sec1 = | blank4_info_sec1 = ''ಮಹೂರ್‌ಗಡ ನಗರ ಪಂಚಾಯತ್'' | website = | footnotes = | official_name = }} '''ಮಹೂರ್''' ಅಥವಾ '''ಮಹೂರ್ಗಡ್''' [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ]] ನಾಂದೇಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.<ref>https://www.maharashtratourism.gov.in/treasures/temple/mahurgad {{ಮಡಿದ ಕೊಂಡಿ|date=February 2022}}</ref> ಮಹೂರ್ [[ಹಿಂದೂ]] ದೇವರಾದ [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ|ದತ್ತಾತ್ರೇಯನ]] ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.sreedattavaibhavam.org/mahurgud/|title=Mahurgud &#124; Sree Datta Vaibhavam|access-date=2023-01-29|archive-date=2023-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230129071854/http://www.sreedattavaibhavam.org/mahurgud/|url-status=dead}}</ref> ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ತಂದೆ [[ಅತ್ರಿ]] ಋಷಿ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಸತಿ [[ಅನಸೂಯ|ಅನಸೂಯಾ]] ಮಾತಾ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಮ್ಮೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವ, ವಿಷ್ಣುದೇವ ಮತ್ತು ಶಿವನು ಅನಸೂಯಾ ಮಾತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದರು, ಅವಳಷ್ಟು ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಪರಿಶುದ್ಧರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಆಕೆಯ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಅವರು ಭಿಕ್ಷೆ ಕೇಳುವ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದರು. ಮಹೂರ್‌ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ತಾಲ್‌ನ ಹಿವಾರಾ ಸಂಗಮ್ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪೆಂಗಂಗಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಪುಸ್ ನದಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಗಮವಿದೆ. ಮಹಾಗಾಂವ್ ನದಿಯು ವಿದರ್ಭದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಪೆಂಗಂಗಾ ನದಿಯು ವಿದರ್ಭ ಮತ್ತು ಮರಾಠವಾಡದ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯಾಗಿದೆ. ಮಾಹುರ್ ನದಿಯು ಮರಾಠವಾಡದ ಒಳಗೆ ಕೇವಲ ೩ ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಮಹೂರ್ ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪರ್ವತಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು [[ಪರಶುರಾಮ]] ದೇವರ ತಾಯಿಯಾದ ರೇಣುಕಾ ಮಹಾರ್ ದೇವಿ ಮಾತಾ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇತರ ಎರಡನ್ನು ದತ್ತ ಶಿಖರ ಮತ್ತು ಅತ್ರಿ ಅನಸೂಯ ಶಿಖರ ದೇವಾಲಯಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ದತ್ತ ಶಿಖರನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವುದಾಗಿದೆ. ಮಹೂರ್‌ನಲ್ಲಿ ರೇಣುಕಾ ಮಾತೆಯ ಪವಿತ್ರ ದೇವಾಲಯವಿದೆ, ಇದನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಮೂರೂವರೆ [[ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳು|ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳಲ್ಲಿ]] (ದೇವಾಲಯಗಳು) ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ [[ದಸರ|ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು]] ಇಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.{{Fact|date=January 2017}} ಇಂದಿನ [[ತೆಲಂಗಾಣ|ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ,]] ಒಮ್ಮೆ ಸಹಸ್ರಾರ್ಜುನನು ರೇಣುಕಾ ಮಹಾರ್ ದೇವಿಯ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಪವಿತ್ರವಾದ [[ಕಾಮಧೇನು]] ಹಸುವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿದನು - ಈ ಹಸುವು ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಅತಿಥಿ ಸಂದರ್ಶಕರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಆಯ್ಕೆಯ ಉಡುಗೊರೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ರೇಣುಕಾ ಮಹಾರ್ ದೇವಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಆಗ ಅವನು ಅವಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಅವಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಪರಶುರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಾಗ, ಅವನು ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ವೃದ್ಧರು ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ದತ್ತಾತ್ರೇಯರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮಹೂರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದರು. ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಮಹಾರ್ ದೇವಿ ರೇಣುಕಾ ಮಾತೆ ಮೊದಲನೆಯ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲು ಕಾಣಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ನಂತರ ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಾರ್ ದೇವಿ ರೇಣುಕಾ ಮಾತಾ ದೇವಾಲಯವಾಯಿತು. "ಮಾತೃ ತೀರ್ಥ" ಅಂದರೆ ತಾಯಿಯ ಆರಾಧನೆಯ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವೆಂಬುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿರುವ ಸ್ಥಳವು ಇಂದು ಸರೋವರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅದು "ಅಂತ್ಯೆಷ್ಟಿ ಸ್ಥಾನ" ಅಂದರೆ ಅಂತಿಮ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.{{Fact|date=January 2017}} ಮಹೂರ್‌ನಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಜಮದಗ್ನಿ ಮಹಾರ್ ದೇವಾಲಯ, ಪರಶುರಾಮ ಮಹಾರ್ ದೇವಾಲಯ, ಕಾಳಿಕಾ ಮಾತಾ ದೇವಾಲಯ, ದೇವದೇವೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವ್ ಲೆನಿ ಎಂಬ ಗುಹೆಗಳಂತಹ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ.{{Fact|date=January 2017}} ಮಹೂರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯಿದೆ. ಇದನ್ನು ಚಂದ್ರಾಪುರದ ಗೊಂಡ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಈ ಕೋಟೆಯು ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು ಕೆಲವೇ ಸಂದರ್ಶಕರು ಒಳಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ಮಹರ್ ಪ್ರಾಚೀನ ''[[ದೇವಿ ಭಾಗವತಪುರಾಣ|ದೇವಿ]]'' ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ''ಮಾತ್ರಿಪುರ'' ಅಥವಾ ''ಮಾತಾಪುರ್'' ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.sacred-texts.com/hin/db/bk09ch34.htm ''Devi Bhagawatam'', Ninth Book, chapter XXXIV: On the description of the various hells, p. 939] ''[[Devi Bhagawatam]]'', tr. by Swami Vijnanananda, (1921-22).</ref> ದೇವಿಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯದ ಅಂತಿಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು [[ಶಕ್ತಿ (ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ)|ಶಕ್ತಿ]] ಆರಾಧನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ:<blockquote>[[ದೇವಿ]] ಮಾತನಾಡಿದರು:.. ನಾನು ಈಗ ನನ್ನ [[ಭಕ್ತಿ|ಭಕ್ತರ]] ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಏನನ್ನಾದರೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ... [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ]] ಪರ್ವತದಲ್ಲಿರುವ ಮಾತ್ರಿಪುರ ಅಥವಾ ಮಾತಾಪುರ ಇಲ್ಲಿ [[ರೇಣುಕ|ದೇವಿ ರೇಣುಕಾ]] ಅಥವಾ ಮಾತಾಪುರ ನಿವಾಸಿನಿ ಜಗದಂಬಾ ದೇವಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ..." <ref>[http://www.sacred-texts.com/hin/dg/dg08.htm ''Devi Gita'', chapter XXXVIII: The Vow and the Sacred Places of the Devi] ''Devi Gita'' (Song of the Goddess), excerpt from the [[Devi Bhagawatam|Srimad Devi Bhagawatam]], translated by Swami Vijnanananda (Hari Prasanna Chatterji), 1921. "O King of Mountains! Still I am now telling something out of My affection to My [[Bhakta]]s. Hear. There is a great place of pilgrimage named Kolhapura in the southern country. Here the Devi Laksmi always dwells. The second place is Matripura or Matapur in the Sahyadrî mountain; here the Devî Renuka dwells." Verses: 3-10.</ref></blockquote>ಅಪ್ಪಾಸಾಹೇಬ್ ದೇಶಮುಖ್ ಅವರು ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಹೂರ್ ಸರ್ಕಾರ್ ಮತ್ತು ಗೊಂಡ ರಾಜನ ಸರದಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಭಾರತ ರತ್ನ ನಾನಾಜಿ ದೇಶಮುಖ್ ಅವರ ವಂಶಸ್ಥರು. === ಮಹೂರಿನ ರಾಜೇ ಉದಾರಂ ದೇಶಮುಖ === ವಾಶಿಮ್‌ನ [[ದೇಶಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು|ದೇಶಸ್ಥ ಋಗ್ವೇದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ]] ರಾಜೇ ಉದಾರಂ ಮಹೂರ್‌ನ [[ಜಹಗೀರು|ಜಹಗೀರುದಾರರಾಗಿದ್ದರು]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gR7jAAAAMAAJ|title=Proceedings - Indian History Congress|publisher=Indian History Congress|year=1945|page=300|quote=This raya baghini was wife of Raja Udajiram the founder of the family of Raja Udaram jagirdar and Deshmukh of Mahur. Raja Udajiram was a Deshastha Rigvedi Brahman of Berar.}}</ref> ಅವರು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಜಮಾತಾ ಜಿಜಾವು ಸಾಹೇಬ್ ಅವರ ತಂದೆ ಸರ್ದಾರ್ ಲಖುಜಿ ಜಾಧವರಾವ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಿಜಾಮಶಾಹಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರದಾರರಾಗಿದ್ದರು. ೧೬೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಲಖುಜಿ ಮತ್ತು ಉದರಮ್ ಇಬ್ಬರೂ ಮೊಘಲರನ್ನು ಸೇರಲು ಮಲಿಕ್ ಅಂಬಾರ್ ಅನ್ನು ತೊರೆದರು. ಮರಾಠ ಸರ್ದಾರ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಲಘು ಪದಾತಿ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಸೈನ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಯಸಿದ್ದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಸರ್ದಾರ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದರು. ರಾಜೇ ಉದಾರಂ ಅವರು ಸರ್ದಾರ್ ರಾಜೇ ಲಖುಜಿ ಜಾಧವರಾವ್ ಅವರ ಉತ್ತಮ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ೧೬೩೨ ರಲ್ಲಿ ದೌಲತಾಬಾದ್ ಕೋಟೆಯ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ನಂತರ ಪಂಡಿತ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಅಥವಾ ರಾಯ್ ಬಗನ್ ಅವರ ಪತ್ನಿ ಮಹೂರ್‌ನ ಆಡಳಿತಗಾರರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite book|title=Medieval Maratha Country|last=Kulkarni|first=A. R.}}</ref> ಅವಳ ಪರಾಕ್ರಮದ ಕಥೆಯಿದೆ. ಮೊಘಲ್ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ವರ್ಹಾದ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮಹೂರ್‌ನ ತನ್ನ ಪತಿ ರಾಜೇ ಉದರಮ್-ದೇಶಮುಖ್ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಅವರು ಕತ್ತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು [[ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮೊಘಲ್]] ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದರು. ಅವರ ಮಗ ಜಗಜೀವನರಾವ್ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೊಮ್ಮಗ ಬಾಬುರಾವ್ ಜೊತೆಗೆ ತಮ್ಮ [[ಜಹಗೀರು|ಜಹಗೀರ್]] ನಿರ್ವಹಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಅವಳು ಬೇರಾರ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಹಗೀರ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸರ್ದಾರ್ ಹರಚಂದ್ರರಾಯ್ ದಂಗೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು [[ಔರಂಗಜೇಬ್|ಔರಂಗಜೇಬನು]] ಈ ಮಹೂರ್-ರಾಣಿಗೆ ವಹಿಸಿದನು. ನಂತರ ಸಾವಿತ್ರಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಮಾಹುರ್-ಗುಡ್ಡಗಳಿಂದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವಳು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಳು. ಅವಳು ತನ್ನ ಚೋಲಿಯನ್ನು ಧ್ವಜಸ್ತಂಭಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದಳು ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದಳು: <nowiki>''</nowiki>ನಾನು [[ಕಂಚುಕ|ಚೋಲಿಯ]] ಧ್ವಜವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀವು ಎಲ್ಲಾ ಪುರುಷರ ನೀವು ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾಗಿರಬೇಕು ಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿ ನಮ್ಮ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕು, ನಿಮ್ಮ ಸಹೋದರಿಯ ಗೌರವವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಈ ಕರೆ ಸೈನಿಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವರು ಪಟ್ಟುಬಿಡದೆ ಹೋರಾಡಿದರು. ಅವಳು ಕೂಡಾ ಹೋರಾಡಿದಳು ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಹರಚಂದ್ರರಾಯನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾಯಿತು. ೧೬೫೮ ರಲ್ಲಿನ ಪ್ರವೇಶದ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಶೌರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ, ಔರಂಗಜೇಬ್ ಅವಳಿಗೆ ರಾಯ್ ಬಗಾನ್ ಎಂಬ ಗೌರವ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ''ರಾಯ್ ಬಗಾನ್'' ಪದದ ಅರ್ಥ ''ರಾಯಲ್ ಟೈಗ್ರೆಸ್ ಎಂದರ್ಥ''.<ref>{{Cite book|title=Raja Shiv Chhatrapati Part 1 & 2|last=Purandare|first=Babasaheb|publisher=Purandare Publications}}</ref> ಅವಳು ಉಂಬರ್ಖಿಂಡ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಕರ್ತಲಾಬ್ ಖಾನ್ ಪರವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದಳು. ಅವಳು [[ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ|ಶಿವಾಜಿಯನ್ನು]] ಸಿಂಹ ಎಂದು ಕರೆದಳು ಮತ್ತು ಶಿವಾಜಿಯ ಮುಂದೆ ಶರಣಾಗುವಂತೆ ಕರ್ತಲಾಬ್ ಖಾನ್‍ಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದಳು.<ref>{{Cite book|title=श्री शिवभारत|last=परमानंद|first=कवींद्र|publisher=भारत ईतिहास संशोधन मंडळ, पुणे|pages=२९१,२९२}}</ref> [[ಷಹ ಜಹಾನ್]] ರಾಜೇ ಉದಾರಂ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಬಿರುದು ನೀಡಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಉದಾರಂನ ಎಲ್ಲಾ ವಂಶಸ್ಥರು ತಮ್ಮನ್ನು ರಾಜೇ ಉದಾರಂ ಎಂದು ಕರೆದರು. ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪೇಶ್ವೆಗಳು ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ಆದರೆ ನಂತರ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಬಳಸಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ೧೮೦೨ ರಲ್ಲಿ, ಜಹಗೀರ್ ದಾರಿಯನ್ನು ಆರು ಪುತ್ರರನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಯಿತು. ಮತ್ತು ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತನ್ನನ್ನು ರಾಜೇ ಉದಾರಂ ದೇಶಮುಖ ಎಂದು ಕರೆದರು. == ರೇಣುಕಾ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಶಕ್ತಿ ಪೀಠವಾಗಿದೆ == [[ಚಿತ್ರ:Dakshayani.jpg|thumb| [[ಸತಿ]] ದೇವಿಯ ಶವವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಶಿವ]] ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು [[ಶಾಕ್ತ ಪಂಥ|ಶಕ್ತಿ ಪಂಥದವರಿಗೆ]] ಪೂಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೇಲಿನ ಪುರಾಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯವು [[ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳು|ಶಕ್ತಿ ಪೀಠವಾಗಿದೆ]]. ರೇಣುಕಾ ಮಾತೆಯನ್ನು (ಜಮದಗ್ನಿ ಋಷಿಯ ಪತ್ನಿ) ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮಗ [[ಪರಶುರಾಮ]]ನಿಂದ ಶಿರಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿದಳು ಮತ್ತು ಅವಳ ತಲೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ರೇಣುಕಾ ನಂತರ ತನ್ನ ಮಗ [[ಪರಶುರಾಮ|ಪರಶುರಾಮನಿಗೆ]] ಋಷಿ ಜಮದಗ್ನಿಯಿಂದ ವರವಾಗಿ ಮರುಜನ್ಮವನ್ನು ನೀಡಿದಳು. ''ದಕ್ಷ ಯಾಗದ ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಸತಿಯ ಆತ್ಮಾಹುತಿಯಿಂದಾಗಿ'' ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಶಕ್ತಿ ಪೀಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://kottiyoordevaswom.com/|title=Kottiyoor Devaswam Temple Administration Portal|website=kottiyoordevaswom.com/|publisher=Kottiyoor Devaswam|access-date=20 July 2013|archive-date=7 ಜೂನ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607012239/http://kottiyoordevaswom.com/|url-status=dead}}</ref> [[ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳು]] ದುರ್ಗಾ ಅಥವಾ ಆದಿಪರಾಶಕ್ತಿ ದೇಗುಲಗಳಾಗಿದ್ದು, [[ಶಿವ|ಶಿವನು]] ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಅಲೆದಾಡಿದಾಗ [[ಸತಿ|ಸತಿದೇವಿಯ]] ಶವದ ದೇಹದ ಭಾಗಗಳು ಬಿದ್ದ ಕಾರಣ ಶಕ್ತಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದ ೫೧ ವರ್ಣಮಾಲೆಗಳಿಗೆ ೫೧ ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳಿವೆ. ಮಹೂರಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ರೇಣುಕಾ ದೇವಿ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಕ್ತಿ ಪೀಠವು [[ಭೈರವ|ಕಾಲಭೈರವ]] ದೇವಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. == ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ == ಎಲ್ಲಾ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳು &mdash; ರೇಣುಕಾ ಮಾತಾ ದೇವಾಲಯ, ಭಗವಾನ್ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಅನಸೂಯ ಮಾತಾ ದೇವಾಲಯ &mdash; ಮೂರು ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹೂರ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ‍ಮರಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿರುವ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದು [[ಸಾಗುವಾನಿ|ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಸಾಗವಾನಿ]] ಮರಗಳಿವೆ. [[ನವಿಲು]], [[ಜಿಂಕೆ]], ಕೃಷ್ಣಮೃಗಗಳು, [[ಚಿರತೆ]] ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಮಹೂರ್ಗಡ್ ಕೋಟೆಯಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಬೇರಾರ್ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹೂರ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕೋಟೆಯಾಗಿತ್ತು. ೧೪೭೮ ರಲ್ಲಿ [[ಬಹಮನಿ ಸುಲ್ತಾನರು|ಬಹಮನಿ ಸುಲ್ತಾನರ]] ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಯಿತು. ನಂತರ ಇದು [[ಅಕ್ಬರ್|ಅಕ್ಬರ್ ನ]] ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರಾರ್ ಸುಬಾಹ್‍ದಲ್ಲಿ ೨೦ ಪರಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಕಾರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. == ಪವಿತ್ರ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು == ಮಾಹೂರಿನ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳೆಂದರೆ ಮಾತಾಪುರ್ ನಿವಾಸಿನಿ ಶ್ರೀ ಜಗದಂಬಾ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಅಥವಾ ರೇಣುಕಾ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭಗವಾನ್ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಅನಸೂಯ ಮಾತಾ ದೇವಸ್ಥಾನ, ದೇವದೇವೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, [[ಪರಶುರಾಮ]] ದೇವಸ್ಥಾನ, ಸರ್ವತೀರ್ಥ, ಮಾತೃ-ತೀರ್ಥ, ಭಾನುತೀರ್ಥ, ಹತಿ ದರ್ವಾಜಾ, ಬಾಲ ಸಮುದ್ರ, ಪಾಂಡವ ಲೆನಿ, ಮಹೂರ್ಗಡ್ ಕೋಟೆ, [[ಮಹಾಕಾಳಿ]] ದೇವಸ್ಥಾನ, ಮಹೂರ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ಸೋನಾಪಿರ್ ದರ್ಗಾ, ಶೇಖ್ ಫರೀದ್ ವಾಟರ್ ಫಾಲ್ (ವಜಾರಾ), ರಾಜೇ ಉದರಮ್ ಅರಮನೆಯಾಗಿದೆ. ರಾಜೇ ಉದಾರಂ ದೇಶಮುಖ್ ಮತ್ತು ನಂತರ ಅವರ ಪತ್ನಿ ರಾಯ್‍ಬಗನ್ (ರಾಯಲ್ ಟೈಗ್ರೆಸ್) ಮಹೂರ್‌ನ ಆಡಳಿತಗಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಮಾಹುರ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಜನರು ಬಿಸಿನೀರಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉಂಕೇಶ್ವರ ಹಾಟ್ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಈ [[ಗಂಧಕ]] ಭರಿತ ನೀರು ಔಷಧೀಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು. ಭಗವಾನ್ ಉಂಕೇಶ್ವರ (ಮಹಾದೇವ ಅಂದರೆ ಶಿವ) ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮ ಸಂಕೀರ್ಣದಿಂದಾಗಿ ಉಂಕೇಶ್ವರ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. === ದೇವದೇವೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ === ದೇವದೇವೇಶ್ವರಿ ಮಂದಿರವು ಮಹಾನ್‌ಭಾವ ಪಂಥ್‌ಗೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಮೂಲತಃ ಜಗತ್ ಗುರು ಶ್ರೀ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪ್ರಭುವಿನ ''ನಿದ್ರಾ ಸ್ಥಾನ'' (ಮಲಗುವ ಸ್ಥಳ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಹೂರ್ ಪಟ್ಟಣದ ಎತ್ತರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿದ್ದು ಮಹೂರ್ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ೨ ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಶ್ರೀ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪ್ರಭು ಮಾಹೂರಿನ ಮೇರುವಾಡ ತಲಾವ್‍ನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಕೊಲ್ಹಾಪುರದಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷಾ ಅಂದರೆ ಭಾರತೀಯ ಸನ್ಯಾಸಿಗೆ ಬಡಿಸುವ ಊಟ, ಪಾಂಚಾಲೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಭೋಜನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ದೇವದೇವೇಶ್ವರ ಮಂದಿರ ಮಹೂರ್ (ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪ್ರಭು ದೇವರ ನಿದ್ರಾ ಸ್ಥಾನ) ನಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಾರೆ. ಜಗತ್ ಗುರು ಶ್ರೀ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಸ್ವಾಮಿ ಚಿರಂಜೀವ ಅವತಾರ (ಅಮರ) ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದಿಗೂ ಶ್ರೀ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಸ್ವಾಮಿ ಇಲ್ಲಿ ಮಲಗಲು ಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. == ಪ್ರಯಾಣ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಸೌಕರ್ಯಗಳು == ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯದ ಸಾರಿಗೆ ಬಸ್ಸುಗಳು ನಾಗಪುರ, ನಾಂದೇಡ್, ಕಿನ್ವಾಟ್, ಯವತ್ಮಾಲ್, ಅಮರಾವತಿ, ಅಕೋಲಾ ಮತ್ತು ಪುಸಾದ್‌ನಿಂದ ಮಹೂರ್‌ಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಹತ್ತಿರದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವೆಂದರೆ ನಾಂದೇಡ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಈ ನಿಲ್ದಾಣವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. [[ನಾಂದೇಡ್|ನಾಂದೇಡ್‌ನಿಂದ]], ಮಹೂರ್‌ಗಡ್‌ಗೆ ತಲುಪಲು ನೀವು ಖಾಸಗಿ ಕಾರು ಅಥವಾ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಯನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ಪುಣೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ರೈಲಿನ ಮೂಲಕ [[ನಾಂದೇಡ್]] ತಲುಪಲು ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದ ಬಸ್, ಖಾಸಗಿ ಕಾರು ಮೂಲಕ ಬರಬಹುದು. ಹಡ್ಗಾಂವ್ ಮಹೂರ್‌ಗೆ ಹೋಗುವ ಬಸ್ ಮತ್ತು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. [[ನಾಂದೇಡ್]], ಯವತ್ಮಾಲ್ ಮತ್ತು ಪುಸಾದ್‌ನಿಂದ ಆಗಾಗ್ಗೆ ರಾಜ್ಯ-ಎಸ್‌ಟಿ ಬಸ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಬಸ್‌ಗಳು ಇವೆ. ಮಹೂರ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಸತಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಲಭ್ಯವಿದೆ. ವಸತಿಗೃಹಗಳು, ಹೋಟೆಲ್‌ಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಗೃಹಗಳು ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ವಸತಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಹೋಟೆಲ್‌ಗಳು ನೀಡುವ ಆಹಾರಗಳು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದಾಗಿರುತ್ತದೆ. [[ನವರಾತ್ರಿ]], ದತ್ತ ಪೌರ್ಣಿಮಾ ಮುಂತಾದ ಶುಭ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಪೂಜೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ನಂತರ ಮಹಾಪ್ರಸಾದ (ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಹಬ್ಬ) ನಡೆಯುತ್ತದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="1"></references> == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://www.maharashtra.gov.in/marathi/mahInfo/nanded.php ಮಹೂರ್, ನಾಂದೇಡ್] ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ. * [http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/TouristDelight/Forts/MahurFort.html ಮಹೂರ್ ಫೋರ್ಟ್] ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್. * [http://www.shaktipeethas.org/mahur-map-t193.html ಮಹೂರ್ ನಕ್ಷೆ]{{Dead link|date=ಜನವರಿ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] ox8w4pj64bwcep2diycxvoqzdj0uchl 0 149293 1373019 1357365 2026-05-08T15:39:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373019 wikitext text/x-wiki '''ಭುರಗಾಂವ್''' ಎಂಬುದು ಭಾರತದ ಅಸ್ಸಾಂ ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣದ ಹೆಸರು. ಭುರಗಾಂವ್ ಮೋರಿಗಾಂವ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೂರಗಾಂವ್ ತೆಹಸಿಲ್ ನಲ್ಲಿದೆ. ಭೂರಗಾಂವ್ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿದೆ. ==ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ== ಭುರಗಾಂವ್ ಎಂಬುದು ಭಾರತದ [[ಅಸ್ಸಾಂ]] ನ [[ಮಾರಿಗಾಂವ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮೊರಿಗಾಂವ್ ಜಿಲ್ಲೆ]] ನಲ್ಲಿರುವ ಲಹರಿಘಾಟ್ ತೆಹಸಿಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಮೊರಿಗಾಂವ್ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ 21&nbsp;ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://morigaon.gov.in/portlets/district-at-a-glance |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2023-03-16 |archive-date=2023-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327101233/https://morigaon.gov.in/portlets/district-at-a-glance |url-status=dead }}</ref> ಭೂರಗಾಂವ್ ಮೋರಿಗಾಂವ್ ಮತ್ತು [[ಸೋನಿತ್‌ಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]] ಗಡಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಸೋನಿತ್ಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆ ಧೆಕಿಯಾಜುಲಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಮತ್ತೊಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನಾಗಾಂವ್]] ಗಡಿಯಲ್ಲಿದೆ.<ref>https://www.dailyassam.com/2020/08/buragaon-all-village.html</ref> ಭೂರಗಾಂವ್ ನದಿಯ [[ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ]] ದಡದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಹಳ್ಳಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸುತ್ತಲೂ ಹಚ್ಚ ಹಸಿರಿನ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣವು ಸರಿಸುಮಾರು 10 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸರಾಸರಿ 57 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹಳ್ಳಿಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಅಸ್ಸಾಂ]] o43l0mfzz22rnnqbwjxe8y50qnc2yeq 0 153298 1373011 1357085 2026-05-08T14:30:09Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373011 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಭಾರತಿ ಶಿವಾಜಿ | image = | imagesize = | caption = | birth_date = ೧೯೪೮ | birth_place = [[ಕುಂಭಕೋಣಂ]], ತಂಜಾವೂರು ಜಿಲ್ಲೆ, [[ತಮಿಳುನಾಡು]], ಭಾರತ | death_date = | death_place = | restingplace = | restingplacecoordinates = | othername = | occupation = ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ | yearsactive = | known for = [[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ]] | spouse = | domesticpartner = | child = ವಿಜಯಲಕ್ಶ್ಮಿ | parents = | website = | awards = [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]]<br />[[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]<br />ಲಾಸ್ಯ ಲಕ್ಶ್ಮಿ<br />ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಲಾ ಪರಿಷತ್ತು ಸಮ್ಮಾನ್<br />ನೃತ್ಯ ಚೂಡಮಣಿ }} '''ಭಾರತಿ ಶಿವಾಜಿ'''ಯವರು [[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ|ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನ]] ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ, <ref name="Heritage Club IIT Roorkee">{{Cite web |date=2015 |title=Heritage Club IIT Roorkee |url=http://www.iitr.ac.in/spicmacay/wincon.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126225831/http://www.iitr.ac.in/spicmacay/wincon.html |archive-date=2015-11-26 |access-date=26 November 2015 |publisher=Heritage Club IIT Roorkee}}</ref> ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕಿ ಮತ್ತು ಲೇಖಕಿ. ಇವರು ಪ್ರದರ್ಶನ, ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರದ ಮೂಲಕ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Mohiniyattam (Bharati Shivaji and Vijayalakshmi)">{{Cite web |date=2015 |title=Mohiniyattam (Bharati Shivaji and Vijayalakshmi) |url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/mohiniyattam-bharati-shivaji-and-vijayalakshmi-IDK992/ |access-date=26 November 2015 |publisher=Exotic India Art}}</ref> ಇವರು [[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ]] <ref name="Classical Dancers of India">{{Cite web |date=2015 |title=Classical Dancers of India |url=http://classicaldancers.weebly.com/bharati-shivaji.html |access-date=26 November 2015 |publisher=Classical dancers}}</ref> ಅನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ನೃತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯಾದ ''ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನ'' ಸಂಸ್ಥಾಪಕಿ ಮತ್ತು ''ಆರ್ಟ್ ಆಫ್ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ'' <ref name="Art of Mohiniyattam">{{Cite book|title=Art of Mohiniyattam|last=Bharati Shivaji, Avinash Pasricha|publisher=Lancer, India|year=1986|isbn=978-8170620037|pages=107}}</ref> ಮತ್ತು ''ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ'' ಎಂಬ ಎರಡು ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಹ ಲೇಖಕಿಯಗಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Mohiniyattam">{{Cite book|url=https://www.amazon.in/dp/8186685367|title=Mohiniyattam|last=Bharati Shivaji, Vijayalakshmi|publisher=Wisdom Tree|year=2003|isbn=9788186685365}}</ref> ಅವರು [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] <ref name="Sangeet Natak Akademi Puraskar">{{Cite web |date=2015 |title=Sangeet Natak Akademi Puraskar |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm#DanceBharatnatyam |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331060603/http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm#DanceBharatnatyam |archive-date=31 March 2016 |access-date=25 November 2015 |publisher=Sangeet Natak Akademi}}</ref> ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಲಾ ಪರಿಷತ್ ಸಮ್ಮಾನ್‌ಗೆ ಭಾಜನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Padmashri Bharati Shivaji"/> ಭಾರತಿ ಶಿವಾಜಿಯವರು ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವವಾದ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ|ಪದ್ಮಶ್ರೀಯನ್ನು]] ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು. <ref name="Padma Awards">{{Cite web |date=2015 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=21 July 2015 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}</ref> == ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ ==   ಭಾರತಿ ಶಿವಾಜಿಯವರು ೧೯೪೮ ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ತಂಜಾವೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಕುಂಭಕೋಣಂ|ಕುಂಭಕೋಣಂನ]] ದೇವಾಲಯ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref name="Performers of Indian dances and music">{{Cite web |date=2015 |title=Performers of Indian dances and music |url=http://www.indianembassy.ru/index.php/ru/media-news/78-cultural-centre/cultural-life/485-performers-of-indian-dances-and-music- |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151127042927/http://www.indianembassy.ru/index.php/ru/media-news/78-cultural-centre/cultural-life/485-performers-of-indian-dances-and-music- |archive-date=27 November 2015 |access-date=26 November 2015 |publisher=Indian Embassy, Russia}}</ref> ಲಲಿತಾ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅವರಲ್ಲಿ [[ಭರತನಾಟ್ಯ|ಭರತನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ]] ಆರಂಭಿಕ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು <ref name="Bound to Kerala by Mohiniyattam">{{Cite web |date=17 May 2012 |title=Bound to Kerala by Mohiniyattam |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/bound-to-kerala-by-mohiniyattam/article3428965.ece |access-date=26 November 2015}}</ref> ಮತ್ತು ಕೇಲುಚರಣ್ ಮೊಹಾಪಾತ್ರ ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ [[ಒಡಿಸ್ಸಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ|ಒಡಿಸ್ಸಿ]] ಕಲಿತರು . <ref name="Time for Samvaad">{{Cite web |date=16 November 2014 |title=Time for Samvaad |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/the-mohiniyattam-collective-by-bharati-shivaji/article6636181.ece |access-date=26 November 2015}}</ref> ನಂತರ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕಿ [[ಕಮಲಾದೇವಿ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ]] ಅವರ ಸಲಹೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ಅವರು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವಾದ [[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ]] ಕುರಿತು ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. <ref name="Padmashri Bharati Shivaji"/> [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ|ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿಯಿಂದ]] ಸಂಶೋಧನಾ ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಪಡೆದ ನಂತರ, ಅವರು ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದರು. ಕೇರಳದ ಟೆಂಪಲ್ ಆರ್ಟ್ಸ್‌ನ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ|ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿಯ]] ಮಾಜಿ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಕಾವಲಂ ನಾರಾಯಣ ಪಣಿಕ್ಕರ್ ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಿದರು. <ref name="From law to theatre">{{Cite web |date=31 October 2004 |title=From law to theatre |url=http://www.thehindu.com/thehindu/mag/2004/10/31/stories/2004103100780500.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180226125822/http://www.thehindu.com/thehindu/mag/2004/10/31/stories/2004103100780500.htm |archive-date=26 February 2018 |access-date=26 November 2015}}</ref> ಭರತನಾಟ್ಯಂ ಮತ್ತು ಒಡಿಸ್ಸಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಗಮನವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾ, <ref name="Bound to Kerala by Mohiniyattam" /> ಅವರು ರಾಧಾ ಮಾರಾರ್ ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ತದ ನಂತರ [[ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಸತ್ಯಭಾಮಾ]] ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು [[ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಿಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮ]] ಅವರಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. <ref name="Classical Dancers of India"/> ಅನೇಕರು ಭಾರತಿ ಶಿವಾಜಿಯವರನ್ನು ''ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನ ತಾಯಿ'' ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. <ref name="Kalamandalam Kalyanikutty Amma">{{Cite web |date=2015 |title=Kalamandalam Kalyanikutty Amma |url=http://smitharajan.tripod.com/kalyanikuttyamma.html |access-date=26 November 2015 |publisher=Smith Rajan }}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಪರಂಪರೆ == ನವದೆಹಲಿಗೆ ತೆರಳಿದ ಭಾರತಿ ಶಿವಾಜಿಯವರು ನೃತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ, ''ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ಅನ್ನು'' ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದು ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಮೀಸಲಾದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. <ref name="Padmashri Bharati Shivaji">{{Cite web |date=2015 |title=Padmashri Bharati Shivaji |url=http://thiraseela.com/artist/profile.php?perfmrid=176 |access-date=26 November 2015 |publisher=Thiraseela}}</ref> <ref name="Bound to Kerala by Mohiniyattam"/> ಅವರು ಬ್ಯಾಲೆಯಂತಹ ಇತರ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ನೃತ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ವಿಕಾಸಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಭಾರತಿ ಶಿವಾಜಿಯವರ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ಅಳವಡಿಕೆಯ ಸ್ವಾನ್ ಲೇಕ್ ಆಫ್ ಟ್ಚೈಕೋವ್ಸ್ಕಿ, ಅವರ ಮಗಳಾದ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಜೊತೆಗಿನ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="The power of grace">{{Cite web |date=2015 |title=The power of grace |url=http://www.theacorn.com/news/2014-06-26/Community/The_power_of_grace.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151127045202/http://www.theacorn.com/news/2014-06-26/Community/The_power_of_grace.html |archive-date=27 November 2015 |access-date=26 November 2015 |publisher=The Acorn}}</ref> ಅವರ ನಿರ್ಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ [[ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಗೋರ್|ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರರ]] ''ಭಾನುಸಿಂಗರ್ ಪಡಾವಳಿ'', <ref name="A seeker’s odyssey">{{Cite web |date=16 April 2015 |title=A seeker’s odyssey |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/a-seekers-odyssey/article7109601.ece |access-date=26 November 2015}}</ref> ಮಣಿಪ್ರವಾಳದ ''ಚಂದ್ರೋತ್ಸವ'', [[ಋಗ್ವೇದ|ಋಗ್ವೇದದಿಂದ]] ''ಸೋಮಸ್ತುತಿ'' ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಪದಿಯಿಂದ ''ದೇವಗೀತದ'' ರೂಪಾಂತರಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. <ref name="Classical Dancers of India"/> ಅವರು ಕೇರಳದ ಇತರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳಾದ [[ಒಟ್ಟನ್ ತುಳ್ಳಲ್|ಒಟ್ಟಂತುಲ್ಲಾಲ್]], ಕೈಕೊಟ್ಟಿಕಲಿ, ತಾಯಂಬಕ ಮತ್ತು [[ಕೃಷ್ಣನಾಟಂ|ಕೃಷ್ಣನಟ್ಟಂಗಳಿಂದ]] ಭಂಗಿಗಳು, ಚಲನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತವನ್ನು ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಇದು ಕಾವಳಂ ನಾರಾಯಣ ಪಣಿಕ್ಕರ್ ಅವರ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಬಂದ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿದೆ. <ref name="Mohiniattam Style">{{Cite web |date=2015 |title=Mohiniattam Style |url=http://en.kuchipudi.ru/mohini_e.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204232931/http://en.kuchipudi.ru/mohini_e.htm |archive-date=4 December 2015 |access-date=26 November 2015 |publisher=Kuchipudi}}</ref> ೧೯೮೬ ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತಿ ಶಿವಾಜಿಯವರು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಪುಸ್ತಕ, ''ಆರ್ಟ್ ಆಫ್ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ''ಅನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಅವಿನಾಶ್ ಪಾಸ್ರಿಚಾ ಇದರ ಸಹ-ಲೇಖಕ. <ref name="Art of Mohiniyattam"/> ಪುಸ್ತಕವು ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು [[ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವಾಲಯ|ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯದ]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ನಂತರದ ಹಿರಿಯ ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಅನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಒಂದು ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕವಾಗಿದೆ. <ref name="Padmashri Bharati Shivaji"/> ಅವರು ''ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ಎಂಬ'' ಮತ್ತೊಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಇದನ್ನು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ಕಲಾವಿದೆ, ಭಾರತಿ ಶಿವಾಜಿಯವರ ಮಗಳು ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸಹ-ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Mohiniyattam"/> ಪುಸ್ತಕವು ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವಿಕಸನದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶೈಲಿಗಳು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಗಳು, ಸಂಗ್ರಹ, ಸಂಗೀತ, ವೇಷಭೂಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. <ref name="Mohiniyattam (Bharati Shivaji and Vijayalakshmi)"/> ಶಿವಾಜಿಯವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ <ref name="BVB celebrates Munshi’s birthday">{{Cite web |date=7 May 2013 |title=BVB celebrates Munshi’s birthday |url=http://www.hindustantimes.com/education/bvb-celebrates-munshi-s-birthday/story-U3kKcpLyDKFSrabe3isAZJ.html |access-date=26 November 2015}}</ref> <ref name="Bharati Shivaji to perform today">{{Cite web |date=18 October 2002 |title=Bharati Shivaji to perform today |url=http://www.tribuneindia.com/2002/20021019/cth2.htm |access-date=26 November 2015 |publisher=Tribune}}</ref> ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ <ref name="Bollywood meets Holyrood">{{Cite web |date=22 August 2002 |title=Bollywood meets Holyrood |url=https://www.theguardian.com/film/2002/aug/22/artsfeatures.bollywood |access-date=26 November 2015}}</ref> ಹಲವಾರು ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಅದರೊಂದಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನೃತ್ಯ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Russian belle dons role of Radha in Kerala’s Mohiniattam">{{Cite web |date=30 April 2008 |title=Russian belle dons role of Radha in Kerala’s Mohiniattam |url=http://www.southasiamail.com/news.php?id=98165 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151127083602/http://www.southasiamail.com/news.php?id=98165 |archive-date=27 November 2015 |access-date=26 November 2015 |publisher=South Asia Mail}}</ref> ಭಾರತಿ ಶಿವಾಜಿಯವರು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುತ್ತಾರೆ. ಸೆಮಿನಾರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರದ ಕುರಿತು ಉಪನ್ಯಾಸ-ಪ್ರಾತ್ಯಕ್ಷಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. <ref name="A seeker’s odyssey"/> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು == ಶಿವಾಜಿ ಅವರಿಗೆ ೧೯೯೯-೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ನೀಡಲಾಯಿತು. <ref name="Sangeet Natak Akademi Puraskar"/> ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ|ಪದ್ಮಶ್ರೀಯ]] ನಾಲ್ಕನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ ೨೦೦೪ ರ ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವದ ಗೌರವಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸೇರಿಸಿತು. <ref name="Padma Awards"/> ಶಿವಾಜಿಯವರು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಲಾ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಸಮ್ಮಾನ್, ಕೇರಳದ ಕುಂಚನ್ ನಂಬಿಯಾರ್ ಸ್ಮಾರಕ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನಿಂದ ''ಲಾಸ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಿ'' ಬಿರುದು ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ|ಚೆನ್ನೈನ]] ಕೃಷ್ಣ ಗಾನ ಸಭಾದಿಂದ ''ನೃತ್ಯ ಚೂಡಾಮಣಿ'' ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಮುಡಿಗೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Profile of Padmashree Bharti Shiwaji">{{Cite web |date=2015 |title=Profile of Padmashree Bharti Shiwaji |url=http://spicmacay.apnimaati.com/2011/01/profile-of-padmashree-bharti-shiwaji.html |access-date=26 November 2015 |publisher=Spicmacay}}</ref> ಅವರು ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಶಾಗಂಧಿ ಪುರಸ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. <ref name="ind2017">{{Cite web |date=2017-01-20 |title=Nishagandhi Award for Bharati Shivaji |url=http://m.timesofindia.com/city/thiruvananthapuram/nishagandhi-award-for-bharati-shivaji/articleshow/56653216.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121084413/http://m.timesofindia.com/city/thiruvananthapuram/nishagandhi-award-for-bharati-shivaji/articleshow/56653216.cms |archive-date=2017-01-21 |access-date=2017-01-21}}</ref> ಸಾರಾ ಮತ್ತು ಉರ್ಸ್ ಬೌರ್, ಇಬ್ಬರು ಅಮೇರಿಕನ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು, ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ಮತ್ತು ಶಿವಾಜಿ ಕಲೆಯ ಮೇಲೆ ''ಬಿಯಾಂಡ್ ಗ್ರೇಸ್'' ಎಂಬ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮಗಳು ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಕೂಡ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Docu on Mohiniyattam exponents to be screened">{{Cite web |date=7 July 2011 |title=Docu on Mohiniyattam exponents to be screened |url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article431296.ece |access-date=26 November 2015 |publisher=Indian Express |archive-date=27 ನವೆಂಬರ್ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151127020818/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article431296.ece |url-status=dead }}</ref>ಇದು ತಾಯಿ-ಮಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ೭೮ ನಿಮಿಷಗಳ ಚಲನಚಿತ್ರ. <ref name="Beyond Grace">{{Cite web |date=2015 |title=Beyond Grace |url=http://www.beyondgracethemovie.com/bios |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151127043518/http://www.beyondgracethemovie.com/bios |archive-date=27 November 2015 |access-date=26 November 2015 |publisher=Beyond Grace the Movie}}</ref> ೯ ಜುಲೈ ೨೦೧೧ ರಂದು [[ಹಾಲಿವುಡ್]], ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್‌ನ ರಾಲಿ ಥಿಯೇಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಈ ಚಿತ್ರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು. <ref name="Docu on Mohiniyattam exponents to be screened" /> == ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == * {{Cite book|title=Art of Mohiniyattam|last=Bharati Shivaji, Avinash Pasricha|publisher=Lancer, India|year=1986|isbn=978-8170620037|pages=107}} * {{Cite book|title=Mohiniyattam|last=Bharati Shivaji, Vijayalakshmi|publisher=Wisdom Tree|year=2003|isbn=9788186685365}}  == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ == * {{Cite interview|url=http://aswadanam.com/index.php/en/arts/83-mohiniyattam-main-articles/143-bharatai-sivaji|title=A tete a tete with Mohiniyattam exponent Bharati Shivaji|date=2 September 2014|access-date=26 November 2015}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Imdb name|4534406|Bharati Shivaji}} * {{Cite web |date=19 October 2012 |title=National dance fest : Bharati Shivaji (Mohiniyattam) |url=https://www.youtube.com/watch?v=O4qs-NT4lxg |access-date=25 November 2015 |website=[[YouTube]] video |publisher=Kutcheri Buzz}} * {{Cite web |date=21 February 2013 |title=Geeta-Govinda Sopan (Mohiniyattam) performance by Padmashri Bharati Shivaji |url=https://www.youtube.com/watch?v=A0hSYZMk8Ho |access-date=25 November 2015 |website=[[YouTube]] video |publisher=Konchhok}} * {{Cite web |date=2015 |title=Bharati Shivaji and Dance Troupe |url=http://travel.nationalgeographic.com/travel/city-guides/delhi-photos-1/#/dehli-bharati-shivaji_1855_600x450.jpg |access-date=25 November 2015 |publisher=[[National Geographic (magazine)|National Geographic]] |archive-date=17 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217175039/http://travel.nationalgeographic.com/travel/city-guides/delhi-photos-1/#/dehli-bharati-shivaji_1855_600x450.jpg |url-status=dead }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] 8lpt5a2vuuy8alpn2klyql7j7biqz3y 0 153308 1373048 1360450 2026-05-09T01:52:11Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373048 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ಮ್ಯಾಂಡಿ ಮೋರ್ಗನ್ | native_name = | native_name_lang = | image = <!--(as myimage.jpg, no 'File:')--> | image_size = | alt = | caption = | birth_name = ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ಅಮಂಡಾ ಮೋರ್ಗನ್ | birth_date = {{Birth year and age|೧೯೫೫}} | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}} --> | other_names = | citizenship = | nationality = | fields = | workplaces = ಮೆಸ್ಸಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ | patrons = | alma_mater = ಮುದ್ರೋಚ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ | thesis1_title = ಸ್ಟ್ರೇಂಜ್ ಅಟ್ರ್ಯಾಕ್ಷನ್ : ಡಿಸ್ಕರ್ಸ್, ನರೇಟಿವ್ ಆಂಡ್ ಸಬ್ಜೆಕ್ಟಿವಿಟೀ ಇನ್ ಸೋಷಿಯಲ್ ಸೈಕಾಲಜೀ | thesis1_url = https://prospero.murdoch.edu.au:443/record=b1208140~S10 | thesis1_year = ೧೯೯೨ | doctoral_advisor = | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | influences = | influenced = | awards = | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> | footnotes = | spouse = | children = }} '''ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ಅಮಂಡಾ ಮೋರ್ಗಾನ್''' ಅವರು ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ನ ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಹಾಗೂ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಮಾಸ್ಸೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web |title=Prof Mandy Morgan - Professor of Feminist Psychology |url=https://www.massey.ac.nz/massey/expertise/profile.cfm?stref=791230 |access-date=2019-06-12 |website=Massey University |language=en}}</ref> == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವೃತ್ತಿ == ೧೯೯೨ರ ''ಸ್ಟ್ರೇಂಜ್ ಅಟ್ರ್ಯಾಕ್ಷನ್ : ಡಿಸ್ಕರ್ಸ್, ನರೇಟಿವ್ ಆಂಡ್ ಸಬ್ಜೆಕ್ಟಿವಿಟೀ ಇನ್ ಸೋಷಿಯಲ್ ಸೈಕಾಲಜೀ'' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ನಂತರ, ಮೋರ್ಗಾನ್ ಮಾಸ್ಸೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿನ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದರು.<ref name="bio">{{Cite web |title=Prof Mandy Morgan - Professor of Feminist Psychology |url=https://www.massey.ac.nz/massey/expertise/profile.cfm?stref=791230 |access-date=2019-06-12 |website=Massey University |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.massey.ac.nz/massey/expertise/profile.cfm?stref=791230 "Prof Mandy Morgan - Professor of Feminist Psychology"]. ''Massey University''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 June</span> 2019</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite web |title=Promotions for 33 Massey academics |url=http://www.voxy.co.nz/national/promotions-33-massey-academics/5/172461 |access-date=2019-06-12 |website=www.voxy.co.nz |language=en |archive-date=2019-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607103028/http://www.voxy.co.nz/national/promotions-33-massey-academics/5/172461 |url-status=dead }}</ref> ಮೋರ್ಗನ್ ''ಗ್ಲೆನ್ ಇನ್ಕ್‌ವೈರಿ''ಯ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ರಾಜೀನಾಮೆ <ref>{{Cite web |title=Glenn Inquiry hit by another resignation |url=https://www.tvnz.co.nz/content/tvnz/onenews/story/2013/07/04/glenn-inquiry-hit-by-another-resignation |access-date=2019-06-12 |website=1 NEWS NOW |language=en-NZ }}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ನೀಡಿದರು. == ಆಯ್ದ ಕೃತಿಗಳು == * ಕಾಹು, ಎಲ್ಲಾ ಆಂಡ್ ಮ್ಯಾಂಡಿ ಮೋರ್ಗನ್. "ಎ ಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಡಿಸ್ಕೋರ್ಸ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್ ಗವರ್ಮೆಂಟ್ ಪಾಲಿಸೀ: ವುಮೆನ್ ಆಸ್ ಮದರ್ ಆಂಡ್ ವರ್ಕರ್ಸ್." ಮಹಿಳಾ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಸಂಪುಟ. ೩೦, ಸಂ. ೨, ಪುಟಗಳು ೧೩೪-೧೪೬.ಪೆರ್ಗಾಮನ್, ೨೦೦೭ * ಬರ್ಗೆಲ್ಟ್, ಪೆಟ್ರಾ ಟಿ., ಮ್ಯಾಂಡಿ ಮೋರ್ಗನ್ ಮತ್ತು ರೆಜಿನಾ ಪೆರ್ನಿಸ್. "ಸ್ಟೇಯಿಂಗ್ ಆರ್ ರಿಟರ್ನಿಂಗ್: ಪ್ರಿ-ಮೈಗ್ರೇಷನ್ ಇನ್ಫ್ಲುಯೆನ್ಸಸ್ ಆನ್ ದ ಮೈಗ್ರೇಷನ್ ಪ್ರೊಸೆಸ್ ಆಫ್ ಜರ್ಮನ್ ಮೈಗ್ರೆಂಟ್ ಟು ನ್ಯೂಜಿಲ್ಯಾಂಡ್." ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಕಮ್ಯುನಿಟಿ & ಅಪ್ಲೈಡ್ ಸೋಶಿಯಲ್ ಸೈಕಾಲಜಿ ೧೮, ಸಂ.೪ (೨೦೦೮); ೨೮೨-೨೯೮ * ಕಾಹು, ಎಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಡಿ ಮೋರ್ಗನ್. "ವೀವಿಂಗ್ ಕೋಹೆನ್ಸಿವ್ ಐಡೆಂಟಿಟೀಸ್ : ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್ ವುಮೆನ್ ಟಾಕ್ ಆಸ್ ಮದರ್ಸ್ ಆಂಡ್ ವರ್ಕರ್ಸ್." ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಸೋಶಿಯಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಆನ್‌ಲೈನ್ ೨, ಸಂ. ೨ (೨೦೦೭): ೫೫-೭೩. * ಮೋರ್ಗಾನ್, ಮ್ಯಾಂಡಿ ಮತ್ತು ಲೇಗ್ ಕೂಂಬ್ಸ್. "ಸಬ್ಜೆಕ್ಟಿವ್ ಆಂಡ್ ಸೈಲೆನ್ಸಸ್, ಮದರ್ ಆಂಡ್ ವುಮೆನ್ ಥಿಯೊರೈಸಿಂಗ್ ಆನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪೀರಿಯನ್ಸ್ ಆಫ್ ಸೈಲೆನ್ಸ್ ಆಸ್ ಎ ಸ್ಪೀಕಿಂಗ್ ಸಬ್ಜೆಕ್ಟ್." ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ೧೧, ಸಂ. ೩ (೨೦೦೧): ೩೬೧–೩೭೫. * ಓ'ನೀಲ್, ಡಾಮಿಯನ್ ಆಂಡ್ ಮ್ಯಾಂಡಿ ಮೋರ್ಗನ್. "ಪ್ರಾಗ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಪೋಸ್ಟ್-ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರಲಿಸಂ (I): ಪಾರ್ಟಿಸಿಪೆಂಟ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಷನ್ ಆಂಡ್ ಡಿಸ್ಕರ್ಸ್ ಇನ್ ಎವಲ್ಯುವೇಟಿಂಗ್ ವೈಯೋಲೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ವೆಂಷನ್." ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಕಮ್ಯುನಿಟಿ & ಅಪ್ಲೈಡ್ ಸೋಶಿಯಲ್ ಸೈಕಾಲಜಿ ೧೧, ಸಂ. ೪ (೨೦೦೧): ೨೬೩–೨೭೫. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] 98rb4rx1awajnuvsuwi02coj2p6kk7t 0 153433 1373029 1372601 2026-05-08T18:04:25Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373029 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ಮಯೂರಿ ಉಪಾಧ್ಯ|image=Mayuri Upadhya Portfolio Seemal Karthik-22.jpg|birth_place=[[ಉಡುಪಿ, ಕರ್ನಾಟಕ]], ಭಾರತ|birth_date=೩೦ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೭೯| occupation = [[ನರ್ತಕಿ]], [[ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕ]], ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮಿ, ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ | spouse = {{marriage|[[ರಘು ದೀಕ್ಷಿತ್]]|2005|2019|end=divorced}} | website = {{URL|http://www.mayuriupadhya.com/}} | footnotes = }} '''ಮಯೂರಿ ಉಪಾಧ್ಯ''' (ಜನನ ೩೦ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೭೯) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕಿ, ನರ್ತಕಿ, ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮಿ ಮತ್ತು ಭಾರತದ [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಮೂಲದ ಟಿವಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. ಅವರು ಬೆಂಗಳೂರು ಮೂಲದ ನೃತ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ನರ್ತರುತ್ಯದ ಕಲಾ ನಿರ್ದೇಶಕಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web |title=Nritarutya – Contemporary Indian Dance Company |url=http://www.nritarutya.com |access-date=2018-04-09 |website=nritarutya.com |language=en-GB}}</ref> ಜನವರಿ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಮಯೂರಿ ಅವರು ಬ್ರಾಡ್‌ವೇ ವರ್ಲ್ಡ್‌ನಿಂದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು, ಇದು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಸಂಗೀತವಾಗಿದೆ . <ref>{{Cite news |date=2016-10-09 |title=Mughal-e-Azam is great theatre |work=mid-day |url=https://www.mid-day.com/articles/mughal-e-azam-theatre-stage-adaptation-lifestyle-culture/17672191 |access-date=2018-04-09 }}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮಯೂರಿ ಅವರು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, [[ಸೌಲ್|ಸಿಯೋಲ್]], ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಉದಯ್ ಶಂಕರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಇತರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ಮಾನವ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. == ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ == === ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ === ಮಯೂರಿ ಅವರು [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕರ್ನಾಟಕದ ಉಡುಪಿಯ]] ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಮುರಳೀಧರ ಉಪಾಧ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಮಲಾ ಉಪಾಧ್ಯ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ೩೦ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೭೯ ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. ಇಬ್ಬರು ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರಲ್ಲಿ ಇವರು ಕಿರಿಯವಳು. ಅವರ ಅಕ್ಕ ಮಾಧುರಿ ಉಪಾಧ್ಯ ಅವರು ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಾರುತ್ಯದ ಸಹಾಯಕ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web |title=In step with each other |url=http://bangaloremirror.indiatimes.com/columns/sunday-read/in-step-with-each-other/articleshow/46079665.cms |access-date=2018-04-09 |website=Bangalore Mirror}}</ref> ಮಯೂರಿ ಶ್ರೀ ವಾಣಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರದ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಮತ್ತು ಎಂಇಎಸ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ಸ್, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪದವಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. === ತರಬೇತಿ === ಅವರು ಇಂದಿರಾ ಕಡಂಬಿ ಮತ್ತು ಮಿನಲ್ ಪ್ರಭು ಅವರಲ್ಲಿ [[ಭರತನಾಟ್ಯ]] ಮತ್ತು ಉದಯ್ ಶೆಟ್ಟಿ ಅವರ ಬಳಿ [[ಒಡಿಸ್ಸಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ|ಒಡಿಸ್ಸಿಯಲ್ಲಿ]] ತರಬೇತಿ ಪಡೆದರು. ಅವರು ಗುರು [[ಮಾಯಾ ರಾವ್]] ಮತ್ತು ಜಯಂತಿ ಈಶ್ವರಪುತಿ ಅವರ ಬಳಿ ಕಥಕ್ ಮತ್ತು ರಂಜನ್ ಮುಲ್ಲಾರಟ್ ಅವರ ಬಳಿ [[ಕಳರಿ ಪಯಟ್ಟು|ಕಲರಿಪಯಟ್ಟು]] ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವಳು ಆರ್ಟ್ಸ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಆರ್ಟಿಸ್ಟ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ರುಜುವಾತುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. === ವೃತ್ತಿ === ಮಯೂರಿ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೃತ್ಯ ಜಾಲವನ್ನು ಮೀರಿ ಸಾಗಿದೆ. ಅವರ ಕೆಲಸದ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಕ್ಯಾನ್ವಾಸ್ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ದೃಶ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ, ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡೀಷನಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕಟ್ಟಡದ ಸುಂದರವಾಗಿ ಸಮತೋಲಿತ ಮಿಶ್ರಣವು ಅವಳ ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕೆಯ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರಮ್ ಸಿನಿಮಾಸ್ಕೋಪಿಕ್ ಚಿತ್ರಣಗಳು, ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ಕೃತಿಗಳು, ಒಂದು ಕಡೆ ಭಾವೋದ್ರೇಕಗೊಳಿಸುವ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ (ಅವಳ ಸಮಕಾಲೀನ ಕೆಲಸ, ಮಿರ್ಜ್ಯಾ ಮುಂತಾದ ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು, ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಸಂಗೀತ 'ಮುಘಲ್-ಎ-ಆಜಮ್' ಮತ್ತು 'ರೌನಕ್ ಮತ್ತು ಜಸ್ಸಿ', ಮತ್ತು ಹರಿವಂಶರಾಯ್ ಬಚ್ಚನ್ ಅವರ 'ಮಧುಶಾಲಾ', ಕೆಲವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲು), ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಆಕೆಯ ಕ್ಯುರೇಟೋರಿಯಲ್ ಮತ್ತು ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಪರಾಕ್ರಮ (ಸಬ್ಲೈಮ್ಸ್ ಟೀಚಿಂಗ್ ಫಾರ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮುನ್ನಡೆಸುವುದು, ಸೆರೆಂಡಿಪಿಟಿ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ (೨೦೧೯-೨೦೨೦) ಗಾಗಿ ನೃತ್ಯ ಪೋರ್ಟ್‌ಫೋಲಿಯೊವನ್ನು ಕ್ಯೂರೇಟಿಂಗ್ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಆಧುನಿಕ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು). ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಬೆಂಗಳೂರು ಮೂಲದ ನೃತ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ ನೃತ್ಯಾರುತ್ಯವು ತನ್ನ ಕಲಾತ್ಮಕ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಬಲವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. <ref>{{Cite news |title=ನಾಟ್ಯ ಮಯೂರಿ! - ಪ್ರಜಾವಾಣಿ |language=kn |work=ಪ್ರಜಾವಾಣಿ |url=http://www.prajavani.net/news/article/2015/05/17/321495.html |access-date=2018-04-09 |archive-date=2018-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180409172122/http://www.prajavani.net/news/article/2015/05/17/321495.html |url-status=dead }}</ref> ==== ಕಲಾತ್ಮಕ ನಿರ್ದೇಶಕ - ನೃತ್ಯರುತ್ಯ ==== ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ನೃತಾರುತ್ಯ ಇಂದು ದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಸಮಕಾಲೀನ ನೃತ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದು ಹಾದಿ-ಮುರಿಯುವ ಸೃಜನಶೀಲ ಕೃತಿಗಳು, ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಪ್ರವರ್ತಕ, ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗದಂತಹ ಸೃಜನಶೀಲ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅಧ್ಯಾಯ, <ref>{{Cite web |title=Adhyaya – Nritarutya |url=http://www.nritarutya.com/adhyaya/}}</ref> ನೃತಾರುತ್ಯರ ನೃತ್ಯದ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದು, ನಾವೀನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗಾಗಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ನೋಡಿರದ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಕಲಾವಿದರನ್ನು "ನಾವೀನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯ" ದ ಸಂಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಾರಿ, ಕಲಾವಿದರು ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಹೊಸ ತುಣುಕನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ, ಅಧ್ಯಾಯ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಅವಂತ್ ಗಾರ್ಡ್ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಕಲಾವಿದರಿಂದ ಅರ್ಜಿಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ತೆರೆದರು, ೧೨೦ ನಮೂದುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಮಯೂರಿಯ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ರಚನೆಯ ಉಪಕ್ರಮ ಪ್ರಯೋಗ್, <ref>{{Cite web |title=Prayog – Nritarutya |url=http://www.nritarutya.com/prayog/}}</ref> ಇದು ಭಾರತೀಯ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಗದ ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಉತ್ಸವವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಆಯೋಗಗಳು ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಸಮಕಾಲೀನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥೈಸುವ ನಿಯಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸಕಾರರು, ಸಂಗೀತಗಾರರು, ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರರು, ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕರು, ನೃತ್ಯಗಾರರು ಮತ್ತು ರಂಗಭೂಮಿ ಕಲಾವಿದರ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ. ಅವರು ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ 'ಅರ್ಧನರೀಶ್ವರ' ಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಪಡೆದರು, ಇದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುವ ಪುರುಷತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿದೆ. <ref>{{Cite news |date=2011-05-02 |title=Nritarutya: dance composition takes a horizontal slant at Ardha Nareshwar |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/nritarutya-dance-composition-takes-a-horizontal-slant-at-ardha-nareshwar/articleshow/8138258.cms |access-date=2018-04-14}}</ref> ಊಂ, ಯಂತ್ರ, ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ, ದ್ವಂದ್ವ, ಆಕೆಯ ಕೆಲವು ಆರಂಭಿಕ ಕೃತಿಗಳು. ತಮ್ಮ ಕುಲ್-ದೇವಿ (ಕುಟುಂಬದ ದೇವತೆ) ಗಾಗಿ ಒಂದು ತುಣುಕನ್ನು ರಚಿಸಲು ಮೈಸೂರಿನ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಆಯೋಗದ ನಂತರ, ಮಯೂರಿ ಅವರು ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿಯಾದ 'ಕಾಳಿ'ಗೆ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದರು, ಇದು ನಮ್ಮ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನತೆಯ ಆಳವಾದ ಅಂತರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite news |date=2011-04-16 |title=In Kali's Footsteps |language=en-US |work=The Indian Express |url=http://indianexpress.com/article/cities/delhi/in-kalis-footsteps/ |access-date=2018-04-14}}</ref> 'ಪರ್ಚ್ಡ್ - ೧ ನೇ ಕಟ್', [http://www.serendipityartsfestival.com/ ಸೆರೆಂಡಿಪಿಟಿ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್] ಅನ್ನು ೨೦೧೬ ಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ನೀರಿನ ಕೊರತೆ, ಮಾನವಕುಲದ ತಪ್ಪುಗಳು ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಭವಿಷ್ಯದ ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಸತ್ಯ ಈ ತುಣುಕಿನ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು. <ref>{{Cite news |title=Dancing to the rhythm of the Cauvery |language=en |work=oHeraldo |url=https://www.heraldgoa.in/Cafe/Cafe/Dancing-to-the-rhythm-of-the-Cauvery/109517.html |access-date=2018-04-14 |archive-date=2018-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415014016/https://www.heraldgoa.in/Cafe/Cafe/Dancing-to-the-rhythm-of-the-Cauvery/109517.html |url-status=dead }}</ref> 'ಪಾರ್ಚ್ಡ್ - ಕೊರಿಯೋಗ್ರಾಫರ್ಸ್ ಕಟ್' ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಮಯೂರಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ==== ಸ್ವತಂತ್ರ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿ ==== ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಮಯೂರಿಯವರು ಫಿರೋಜ್ ಅಬ್ಬಾಸ್ ಖಾನ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ರೌನಕ್ ಮತ್ತು ಜಸ್ಸಿ ಎಂಬ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಬುಕ್ ಮೈ ಶೋವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಇದು ರೋಮಿಯೋ ಮತ್ತು ಜೂಲಿಯೆಟ್ ವಿರುದ್ಧದ ಪಂಜಾಬಿ ಟೇಕ್ ಆಗಿದೆ. ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿರುವ ಪಂಜಾಬಿ ಜಾನಪದಗಳ ಮೇಲೆ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಲು ಅವರ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web |title=Review: Feroz Abbas Khan's 'Raunaq & Jassi' soars high on performances, music and story |url=https://www.mumbailive.com/en/theatre/review-raunaq-and-jassi-by-feroz-abbas-khan-and-bookmyshow-live-romantic-musical-42436}}</ref> ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಮಯೂರಿಯವರು, ಮೊಘಲ್-ಎ-ಆಜಮ್ ಸಂಗೀತದ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದರು - ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಚಲನಚಿತ್ರ ೧೯೬೦ ರಲ್ಲಿ ಹಿಟ್ ಆಯಿತು ಈ ಸಂಗೀತವು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಸಂಗೀತವಾಗಿದೆ. ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಮೊಘಲ್-ಇ-ಆಜಮ್‌ಗಾಗಿ ಬ್ರಾಡ್‌ವೇ ವರ್ಲ್ಡ್ <ref>{{Cite news |last=Datta |first=Sravasti |date=2018-01-16 |title=Creating visual poetry of Mughal-e-Azam |language=en-IN |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/entertainment/dance/creating-visual-poetry-of-a-classic/article22450214.ece |access-date=2018-04-14 |issn=0971-751X}}</ref> ನಿಂದ ಮಯೂರಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕಿಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಮಯೂರಿಯನ್ನು TED ಟಾಕ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ನಯೀ ಸೋಚ್ ಅವರು #100sareepact ಸ್ಪೀಕರ್ ಅಂಜು ಕದಮ್ ಅವರ, ೬ ಗಜದ ಡ್ರೆಪ್, [[ಸೀರೆ]], ಮತ್ತು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸರಣಿಯ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. <ref>{{Cite news |work=epaper.timesgroup.com |url=https://epaper.timesgroup.com/Olive/ODN/TimesOfIndia/PrintPages.aspx?doc=TOIBG/2018/01/08&from=26&to=26&ts=20180111103621&uq=20180115041603 |url-access=subscription |access-date=2018-04-09}}</ref> ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ರಾಕೇಶ್ ಓಂ ಪ್ರಕಾಶ್ ಮೆಹ್ರಾ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಮಿರ್ಜ್ಯಾ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ನೃತ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನೃತ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಕರಿಗಾಗಿ ಸ್ಟಾರ್ ಗಿಲ್ಡ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡರು. <ref>{{Cite news |date=2016-10-12 |title=Dynamics are different |language=en-IN |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/Dynamics-are-different/article15894264.ece |access-date=2018-04-14 |issn=0971-751X}}</ref> ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಮಯೂರಿಯವರು ತಮ್ಮ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ [[ಉದಯ ಶಂಕರ್|ಉದಯ್ ಶಂಕರ್]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ಅದೇ ವರ್ಷ, [[ಜರ್ಮನಿ|ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ]] [[ಮೇಕ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ಸಪ್ತಾಹಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷ ನೃತ್ಯ ಅನುಕ್ರಮವನ್ನು ರಚಿಸಲು [[ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ|ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಿಂದ]] ಅವರು ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, <ref>{{Cite news |date=2015-05-30 |title=Namma artiste in Namo's honour |language=en |work=deccanchronicle.com/ |url=https://www.deccanchronicle.com/150529/lifestyle-offbeat/article/namma-artiste-namo%E2%80%99s-honour |access-date=2018-04-09}}</ref> ಅದರ ನಂತರ, ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ]] ಮೇಕ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ ವೀಕ್‌ಗಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ತುಣುಕನ್ನು ರಚಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=2016-02-14 |title=Maharashtra signs three MoUs worth Rs 21,400 crore on Day One |language=en-IN |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/maharashtra-signs-three-mous-worth-rs-21400-crore-on-day-one/article8236301.ece |access-date=2018-04-14 |issn=0971-751X}}</ref> ಮೇಕ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಉದ್ಘಾಟನಾ ನೃತ್ಯ ಸರಣಿಯು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದಾಗಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಈವೆಂಟ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು. ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಉದ್ಯಮಿ ಕೋಕಿಲಾಬೆನ್ ಅಂಬಾನಿಗಾಗಿ ಮಧುರ್ ಮಿಲನ್ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಗೀತವನ್ನು ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ರಚಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web |title=Good lord! |url=http://bangaloremirror.indiatimes.com/opinion/code-560/kokilaben-%20ambani-vani-%20ganapathy-chowdiah-%20memorial-hall-%20raghu-dixit-%20poetry-band-%20swarathma-arjun-%20singh-vikram-%20bhatt/articleshow/30631616.cms |access-date=2018-04-14 |website=Bangalore Mirror}}</ref> ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಸಂಗೀತ - ಮಧುಶಾಲಾ <ref>{{Cite web |title=India Today Headlines Archive- Get News headlines by date {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/magazine/glossary/story/20121022-amitabh-%20bachchans-70th-%20birthday-%20turns-out-%20to-be-%20biggest-bollywood-%20party-760183-%202012-10-%2013 |access-date=2018-04-14 |website=indiatoday.in |language=en}}</ref> - [[ಹರಿವಂಶ್‌ ರಾಯ್ ಬಚ್ಚನ್|ಹರಿವಂಶರಾಯ್ ಬಚ್ಚನ್]] ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯ ಕಾವ್ಯ .ಮಧುಶಾಲಾ ಅವರ ಸಿನೆಮಾಸ್ಕೋಪಿಕ್ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು [[ಅಮಿತಾಭ್ ಬಚ್ಚನ್]] ಅವರು ತಮ್ಮ ೭೦ ನೇ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದರು - B70. ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಯುಕೆ]] ನಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್ ಅವರ ಜಯಂತಿ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ [[ರಘು ದೀಕ್ಷಿತ್|ರಘು ದೀಕ್ಷಿತ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌ನೊಂದಿಗೆ]] ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು. <ref>{{Cite news |title=Raghu and Mayuri have big plans to impress the Queen of England - Times of India |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/Raghu-and-%20Mayuri-have-%20big-%20plans-to-%20impress-the-%20Queen-of-%20England/articleshow/13093130.cms |access-date=2018-04-14}}</ref> ಅವರು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ|ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾದ]] ಸಿಯೋಲ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಜೇತರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ರೆಡ್ ಫೋರ್ಟ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ - ಇದು ಡಾಲ್ಮಿಯಾ ಗ್ರೂಪ್‌ನಿಂದ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ರೆಡ್ ಫೋರ್ಟ್‌ನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸ್ಮಾರಕಕ್ಕಾಗಿ "ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಬೆಳಕು" ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲು ಹ್ಯೂಮರ್ ಮಿ ಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ದಿ ಡೇವಾರಿಸ್ಟ್ಸ್ ಸೀಸನ್ ೩ ಗಾಗಿ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೂಡ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು [[ರಘು ದೀಕ್ಷಿತ್]], ಹರುಣ್ ರಾಬರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಧರ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬಹು ಶಿಸ್ತಿನ ನೃತ್ಯ ಅನುಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಕರಿಸಿದರು.{{Fact|date=March 2020}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2020)">ಉಲ್ಲೇಖದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ</span>]]'' &#x5D;</sup> ಕಳೆದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಮಯೂರಿ ಅವರು ಅಬು ಜಾನಿ - ಸಂದೀಪ್ ಖೋಸ್ಲಾ, <ref>{{Cite news |last=Sangghvi |first=Malavika |date=August 20, 2012 |title=An Evening At India Fantastique |work=Mid Day |url=https://www.mid-day.com/articles/an-evening-at-india-fantastique/177766 }}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ತರುಣ್ ತಹಿಲಿಯಾನಿ, ಸಬ್ಯಸಾಚಿ, ಅಂಜು ಮೋದಿ, ಹೇಮಂತ್ ತ್ರಿವೇದಿ, ಮನೀಶ್ ಅರೋರಾ ಮತ್ತು ವೆಂಡೆಲ್ ರಾಡ್ರಿಕ್ಸ್ ಅವರಂತಹ ವಿವಿಧ ಫ್ಯಾಷನ್ ಡಿಸೈನರ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಫ್ಯಾಶನ್ ಲೈನ್‌ಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ನೃತ್ಯ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ . <ref>{{Cite news |last=Vijayan |first=Naveena |date=2015-10-16 |title=Amrapali's silver linings jewelbook |language=en-IN |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/fashion/amrapalis-silver-linings-jewelbook/article7770173.ece |access-date=2018-04-14 |issn=0971-751X}}</ref> ೨೬/೧೧ ಶೂಟಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಹುತಾತ್ಮರಾದವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ರಚಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದ ಏಕೈಕ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕಿ ಅವರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಸ್ಟಾರ್ ಶ್ರೀ ಅಮಿತಾಬ್ ಬಚ್ಚನ್ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈವೆಂಟ್ ಅನ್ನು '೨೬/೧೧- ಸ್ಟೋರೀಸ್ ಆಫ್ ಸ್ಟ್ರೆಂತ್' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ದಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಗ್ರೂಪ್ ಆಯೋಜಿಸಿದ ಸ್ಮಾರಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ <ref>{{Cite web |title=26/11 Stories of Strength |url=https://indianexpress.com/26-11/}}</ref> <ref>{{Cite web |title=26/11 Stories of Strength: A memorial to mark 11th anniversary of Mumbai attacks |url=https://www.msn.com/en-in/news/photos/26-11-stories-of-strength-a-memorial-to-mark-11th-anniversary-of-mumbai-attacks/ss-BBXlHJO |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724141655/https://www.msn.com/en-in/news/photos/26-11-stories-of-strength-a-memorial-to-mark-11th-anniversary-of-mumbai-attacks/ss-BBXlHJO |archive-date=2020-07-24 |website=www.msn.com}} </ref> <ref>{{Cite web |title=26/11 Stories of Strength |url=https://www.adgully.com/26-11-stories-of-strength-89636.html}}</ref> ==== ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞರಾಗಿ ==== ಮಯೂರಿಯವರ ಕೆಲಸವು ಸೃಜನಶೀಲತೆ, ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸಬಹುದು. ನೃತಾರುತ್ಯದೊಂದಿಗೆ, ಅವರು ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ವಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸಂಬಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಲಾತ್ಮಕ ಕಂಪನಿಯ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕೆಲಸದೊಂದಿಗೆ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಣಿಯ ಕಲಾತ್ಮಕ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಪ್ರಯೋಗ್, ಅಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಾಗಿ ಭವ್ಯವಾದ ಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ, ಇದು ನೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಮಕ್ಕಳ ಸೃಜನಶೀಲ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸೆರೆಂಡಿಪಿಟಿ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್‌ಗಾಗಿ, ಮಯೂರಿ ಅವರು ೨೦೧೯ ಮತ್ತು ೨೦೨೦ ರ ನೃತ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಕ್ಯುರೇಟರ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಯುವರ್‌ಸ್ಟೋರಿ ಮಹಿಳಾ ದಿನದಂದು (೨೦೨೦) ಮೇಕರ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ಯಾನೆಲಿಸ್ಟ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ==== ''ಟಿವಿ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ:'' ==== ಮಯೂರಿ ಡ್ಯಾನ್ಸಿಂಗ್ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋಗಳಾದ ಡ್ಯಾನ್ಸಿಂಗ್ ಸ್ಟಾರ್ಸ್ ಸೀಸನ್ ೨ ಮತ್ತು ೩ <ref>{{Cite web |title=Details |url=http://www.vijaykarnatakaepaper.com/Details.aspx?id=13044&bo |access-date=2018-04-09 |website=vijaykarnatakaepaper.com}}</ref> (ಬಿಬಿಸಿ ನಿರ್ಮಾಣ), ಮಾಸ್ಟರ್ ಡ್ಯಾನ್ಸರ್ (ಕಲರ್ಸ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ [[ವಿಯಾಕಾಂ 18|ವಯಾಕಾಮ್ ೧೮]] ನಿರ್ಮಾಣ) ಮತ್ತು ಡ್ಯಾನ್ಸಿಂಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ ( ಲೋಕೇಶ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ ) ಗಳಿಗೆ ತೀರ್ಪುಗಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. === ಜನಪ್ರಿಯ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಗಳು === * ಕಲಾಂಕ್ (ಬಾಲಿವುಡ್, ಧರ್ಮಾ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ ಫಿಲ್ಮ್) - ' ಘರ್ ಮೋರ್ ಪರ್ದೇಸಿಯಾ ' ಹಾಡಿಗೆ ಸೃಜನಾತ್ಮಕ ಸಲಹೆಗಾರ ಮತ್ತು ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ವಿನ್ಯಾಸ * ಶಿಕಾರಾ (ಬಾಲಿವುಡ್, ವಿಧು ವಿನೋದ್ ಚೋಪ್ರಾ ಚಲನಚಿತ್ರ) - "ಮರ್ ಜಾಯೆ ಹಮ್" ಹಾಡಿನ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ * ರೌನಕ್ ಮತ್ತು ಜಸ್ಸಿ (ಸಂಗೀತ) <ref>{{Cite web |title=Raunaq and Jassi - A Playful Mélange of Drama and Music in this Beautifully Presented Hindi Play |url=https://entertainment-weekly.over-blog.com/2020/01/raunaq-and-jassi-a-playful-melange-of-drama-and-music-in-this-beautifully-presented-hindi-play.html}}</ref> * ಮೊಘಲ್-ಎ-ಅಜಮ್ (ಸಂಗೀತ) <ref>{{Cite news |date=2017-09-14 |title=Reinventing the wheel in art |work=asianage.com/ |url=http://www.asianage.com/life/art/140917/reinventing-the-wheel-in-art.html |access-date=2018-04-09}}</ref> * ಡ್ಯಾನ್ಸಿಂಗ್ ಸ್ಟಾರ್ಸ್ ಸೀಸನ್ ೨ ಮತ್ತು ೩ (ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ) <ref>{{Cite news |title=Mayuri Upadhya to shake a leg on Dancing Star - Times of India |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/kannada/Mayuri-Upadhya-%20to-shake-%20a-leg-%20on-Dancing-%20Star/articleshow/46784086.cms |access-date=2018-04-14}}</ref> * ಮಾಸ್ಟರ್ ಡ್ಯಾನ್ಸರ್ (ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ) * ಮಧುಶಾಲಾ (ಸಂಗೀತ) <ref>{{Cite web |title=Interview - Mayuri Upadhya: A big milestone for Nritarutya - Lalitha Venkat |url=http://www.narthaki.com/info/intervw/intrv150.html |access-date=2018-04-14 |website=narthaki.com}}</ref> * ಮಧುರ್ ಮಿಲನ್ (ಸಂಗೀತ) * ಮೇಕ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸಮಾರಂಭ (ವೇದಿಕೆ ರಚನೆ) * ಪರ್ಚ್ಡ್ (ಸಮಕಾಲೀನ ಕೆಲಸ) * ಪ್ರೊ ಕಬ್ಬಡಿ ಲೀಗ್ (ಹಂತ ರಚನೆ) * ಮಿರ್ಜ್ಯಾ (ಬಾಲಿವುಡ್) * ಟೀಚರ್ಸ್ ಜೆನ್ಯೂನ್ ಸ್ಟೋರೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ - ರಾಹುಲ್ ಬೋಸ್ ಹೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿದ ಮಯೂರಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಶೇಷ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. <ref>{{Cite web |title=Viu &#124; No Service |url=https://www.viu.com/ott/in/en/hindi/video-english-talk_shows-tv_shows-teacher_genuine_stories_with_nritarutya-1165628955?containerId=playlist-26029938}}</ref> * ದೇವಾರಿಸ್ಟ್ಸ್ ಸೀಸನ್ ೩ ಫೈನಲ್ (ಸಂಗೀತ ಟಿವಿ ಸರಣಿ) * ಕಲಾತ್ಮಕ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಾಗಿ ಬೋಧನೆ (ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ) * ಇಶಾ ಸೆಂಟರ್ (೨೦೧೭) ನಲ್ಲಿ ಮಹಾಶಿವರಾತ್ರಿ ಆಚರಣೆಗೆ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ * PATA (ಹಂತ) <ref>{{Cite news |title=Wizcraft executes the opening ceremony of Pacific Asia Travel Association (PATA) 2015 |language=en-GB |work=EVENTFAQS Media |url=https://www.eventfaqs.com/news/ef-11046/wizcraft-%20executes-the-%20opening-%20ceremony-of-%20pacific-asia-%20travel-association-%20pata-2015 |access-date=2018-04-14 |archive-date=2018-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234305/https://www.eventfaqs.com/news/ef-11046/wizcraft-%20executes-the-%20opening-%20ceremony-of-%20pacific-asia-%20travel-association-%20pata-2015 |url-status=dead }}</ref> * ವಿಂಡ್ಸರ್ ಕ್ಯಾಸಲ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್ ಅವರ ಸುವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವ ಆಚರಣೆ ( [[ಏಷ್ಯಾ]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ) * [[ಇಜ್ಜೋಡು]] (ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ) <ref>{{Cite web |last=Mangalore |first=Mangalore Today |title=Mangalore Today {{!}} Mangalore, Udupi News and information updated Every hour,Every day. |url=http://www.mangaloretoday.com/main/Ijjodu-is-%20the-first-%20Kannada-film-%20made-with-%20corporate-funds-%20M-%20S-Satyu.html |access-date=2018-04-14 |website=mangaloretoday.com |archive-date=2018-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415080422/http://www.mangaloretoday.com/main/Ijjodu-is-%20the-first-%20Kannada-film-%20made-with-%20corporate-funds-%20M-%20S-Satyu.html |url-status=dead }}</ref> - ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ * [[ತಮಸ್ಸು (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಥಮಸ್ಸು]] (ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ) - "ತಮಸ್ಸು" ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಗೀತೆಗೆ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ * [[ಪಂಚರಂಗಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಪಂಚರಂಗಿ]] (ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ) - "ಉಡಿಸುವೆ" ಹಾಡಿಗೆ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ == ದೂರದರ್ಶನ == {| class="wikitable sortable" !ವರ್ಷ ! ತೋರಿಸು ! ಚಾನಲ್ ! class="unsortable" | ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- |೨೦೧೫ | ಡ್ಯಾನ್ಸಿಂಗ್ ಸ್ಟಾರ್ ೨ | [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ|ಈಟಿವಿ ಕನ್ನಡ]] | |- |೨೦೧೬ | ಡ್ಯಾನ್ಸಿಂಗ್ ಸ್ಟಾರ್ ೩ | [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ|ಈಟಿವಿ ಕನ್ನಡ]] | |- |೨೦೨೨ | ನೃತ್ಯ ಚಾಂಪಿಯನ್ | [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ]] | |- |} === ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು === * ಮೊಘಲ್-ಎ-ಅಜಮ್ (೨೦೧೮) ಗಾಗಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನೃತ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಕರಿಗಾಗಿ ಬ್ರಾಡ್‌ವೇ ವರ್ಲ್ಡ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಮೈಸೂರು ರೋಟರಿಯ ಮಹಿಳಾ ಸಾಧಕಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಕಲೆಯಲ್ಲಿನ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಶ್ರೀಮತಿ ಅವರಿಂದ ಸನ್ಮಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ - ಮೈಸೂರಿನ ರಾಣಿ. (೨೦೧೮) * ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ "ಮಾನವ ರತ್ನ" ಪ್ರಶಸ್ತಿ (೨೦೧೩) * ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ (೨೦೧೨) <ref>{{Cite web |date=16 January 2012 |title=The vision of a choreographer |url=http://www.deccanherald.com/content/219689/vision-choreographer.html |access-date=2018-04-14 |website=Deccan Herald}}</ref> * ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಕಮರ್ಷಿಯಲ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ RAPA ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, [[ಚೆನ್ನೈ]] (೨೦೦೫) <ref>{{Cite news |last=R |first=Shilpa Sebastian |date=2012-01-12 |title=Naache Mayuri |language=en-IN |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/naache-mayuri/article2796056.ece |access-date=2018-04-14 |issn=0971-751X}}</ref> * ಯುವತಿಯರ ಸಾಧನೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (೨೦೦೪) * ಉದಯ್ ಶಂಕರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref>{{Cite web |title=Report - Attendance Annual Awards 2015 |url=http://www.narthaki.com/info/rev15/rev1834.html |access-date=2018-04-14 |website=narthaki.com}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://www.nritarutya.com/ ನೃತಾರುತ್ಯ ನೃತ್ಯ ಕಲೆಕ್ಟಿವ್ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್] * [[imdbname:8240260|IMDb ನಲ್ಲಿ ಮಯೂರಿ ಉಪಾಧ್ಯ]] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] bahr6j2a0qvk06tvodpgfsbgrh9ibtp 0 155633 1373036 1359206 2026-05-08T21:13:39Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373036 wikitext text/x-wiki {{Infobox building|name=ಮಾಹಿಮ್ ಕೋಟೆ|native_name=माहीम किल्ला|image=Mahim Fort 3.jpg|caption=ಮಾಹಿಮ್ ಕೋಟೆt|former_names=|display={{inline}}|altitude={{convert|1|m|0|abbr=on}}|building_type=ಕೋಟೆ|architectural_style=|structuralsystem=ಡೆಕ್ಕನ್-ಟ್ರ್ಯಾಪ್ ಬಸಾಲ್ಟ್|cost=|location= ಮಾಹಿಮ್, [[ಮುಂಬೈ]]|address=|client=ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್|owner=ಮಹರಾಷ್ರ್ಟ ಸರಕಾರ<ref name="express" />|current_tenants=ಆಕ್ರಮಣ|landlord=|start_date=|completion_date=೧೬ನೆ ಶತಮಾನ|inauguration_date=|demolition_date=|destruction_date=|height=|other_dimensions=|floor_count=|floor_area=|main_contractor=|architect=|structural_engineer=|services_engineer=|civil_engineer=|other_designers=|quantity_surveyor=|awards=|references=}} '''ಮಾಹಿಮ್ ಕೋಟೆ'''ಯು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈನ,]] ಮಾಹಿಮ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಕೋಟೆಯಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Mahim Portal |url=http://www.mahim.com/et/epage45.htm |access-date=2008-09-15 |website=Mahim |publisher=Dataflow |archive-date=2015-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212063019/http://mahim.com/et/epage45.htm |url-status=dead }}</ref> ವ್ಯೂಹಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಈ ಕೋಟೆಯು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ವರ್ಲಿ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಬಾಂದ್ರಾ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮಾಹಿಮ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೋಟೆಯ ಮೂಲವು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕೋಟೆಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ಶಿಥಿಲಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಆಡಳಿತದ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ, ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳ ಅತಿಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಅಲೆಗಳ ಸವೆತಕ್ಕೆ ಒಡ್ಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ೧೫೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಕಮಾಂಡರ್ [[:en:Dom Joao de Monoy|ಡೊಮ್ ಜೋವೊ ಡಿ ಮೊನೊಯ್]] ಮಾಹಿಮ್ ಕ್ರೀಕ್ ಅನ್ನು ಪ್ರ ವೇಶಿಸಿ ಮಾಹಿಮ್ ಕೋಟೆಯ ಕಮಾಂಡರ್ ಅನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದರು. <ref name="gazette">{{Cite web |title=Section III - Portuguese |url=http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Thane-II/histroy_portuguese.html#1 |access-date=2008-09-15 |publisher=Thana District Gazetteer}}</ref> ೧೫೩೪ ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಮಾಹಿಮ್ ದ್ವೀಪವನ್ನು ಗುಜರಾತ್‌ನ ಬಹದ್ದೂರ್ ಷಾನಿಂದ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ಈ ಕೋಟೆಯು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಮತ್ತು ಗುಜರಾತಿನ ಆಡಳಿತಗಾರರ ನಡುವೆ ಆಗಾಗ ಘರ್ಷಣೆಗಳ ತಾಣವಾಗಿತ್ತು. ೧೬೬೧ ರಲ್ಲಿ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಮಾಹಿಮ್ ದ್ವೀಪವನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಎರಡನೇ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಗೆ ವರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದರು. ಆಂಗ್ಲರು ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಿದ ನಂತರ, ಇದನ್ನು ೧೬೮೪ ರಲ್ಲಿ ಸರ್ ಥಾಮಸ್ ಗ್ರಂಥಮ್ ಒಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref name="portal">{{Cite web |title=Mahim Portal |url=http://www.mahim.com/et/epage45.htm |access-date=2008-09-15 |website=Mahim |publisher=Dataflow |archive-date=2015-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212063019/http://mahim.com/et/epage45.htm |url-status=dead }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.mahim.com/et/epage45.htm "Mahim Portal"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212063019/http://mahim.com/et/epage45.htm |date=2015-02-12 }}. ''Mahim''. Dataflow<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 September</span> 2008</span>.</cite></ref> ನಂತರ ಇದು ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ದಾಳಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಮರಾಠರಿಂದ ಒಂದು ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಕಾವಲುಗೋಪುರವಾಯಿತು. <ref name="portal" /> ೧೭೭೨ ರಲ್ಲಿ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಈ ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅವರನ್ನು [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷರು]] ಫಿರಂಗಿಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದರು. <ref name="portal"/> ಈ ಎನ್‌ಕೌಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೌಂಟ್ ಮೇರಿಸ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಯಿತು. ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕೋಟೆಯು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ೧೦೦ ಸೈನಿಕರು ಮತ್ತು ೩೦ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. <ref name="portal" /> ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠಾ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref name="Naravane">{{Cite book|title=Battles of the Honorourable East India Company|last=Naravane|first=M.S.|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|year=2014|isbn=9788131300343|pages=61}}</ref> == ಅತಿಕ್ರಮಣಗಳು == ಕೋಟೆಯು ನಗರಕ್ಕೆ ಉಪನಗರಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಮಾಹಿಮ್ ಕಾಸ್ವೇಯಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಕೋಟೆಯು ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಉಬ್ಬರವಿಳಿತದ ಸವೆತ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಕೋಟೆಯ ಭಾಗಗಳು ಕುಸಿದಿವೆ. ಸೈಟ್ ಅನ್ನು ಗ್ರೇಡ್ I ಪರಂಪರೆಯ ರಚನೆ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ. <ref name="express">{{Cite web |last=Sharan |first=Abhishek |date=2003-03-16 |title=A fortress falls to monumental neglect |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=46680 |access-date=2008-09-15 |website=[[Indian Express]] |publisher=[[Express Group]]}}{{ಮಡಿದ ಕೊಂಡಿ|date=February 2023|bot=medic}}</ref> ಮರಳಿನ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳು ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ ಮತ್ತು ಮೂರು ಮೀಟರ್ (ಹದಿನೈದು ಅಡಿ) ಎತ್ತರದ ಬಿರುಕುಗಳು ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೋಟೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು [[ಬೃಹನ್ಮುಂಬಯಿ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ (ಬಿಎಂಸಿ)|ಬೃಹನ್‌ಮುಂಬೈ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್]] ನಡುವೆ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಕೋಟೆಯು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಭೂಮಿಯಾಗಿದೆ. <ref name="express" /> ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಒತ್ತುವರಿ ತೆರವು ಮಾಡದ ಕಾರಣ ಐದು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಬೇಕಾಯಿತು. <ref name="iex2">{{Cite web |last=Choudhury |first=Chitrangada |last2=Prarthana Gahitole |date=2004-04-05 |title=State is failing the caves: Jagmohan |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=80786 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040529093048/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=80786 |archive-date=29 May 2004 |access-date=2008-09-15 |website=[[Indian Express]] |publisher=[[Express Group]]}}</ref> ನಂತರ, ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಮಿಷನರ್ ಜೈರಾಜ್ ಫಾಟಕ್ ಅವರು ಕೋಟೆಯ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. <ref name="dna">{{Cite web |date=2008-02-05 |title=Phatak proposes a beauty therapy |url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1149217 |access-date=2008-09-15 |website=[[Daily News and Analysis]] |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}</ref> == ಗ್ಯಾಲರಿ == <gallery> ಚಿತ್ರ:Castella_de_Aguada_4.jpg ಚಿತ್ರ:Mahim_Fort_6.jpg ಚಿತ್ರ:Mahim_Fort_7.jpg ಚಿತ್ರ:Mahim_Fort_9.jpg ಚಿತ್ರ:Mahim_Fort_10.jpg </gallery> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕೋಟೆಗಳು]] t0fu3cppecwd2v8foqgv6z4fujs9451 0 155862 1373033 1372167 2026-05-08T20:15:46Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373033 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization|name=ಮಾನವೀಯತೆಗಾಗಿ ಮಾನವರು|formation={{start date|2014}}|founder=[[ಅನುರಾಗ್ ಚೌಹಾಣ್]]|purpose=|headquarters=[[ಡೆಹ್ರಾಡೂನ್]], ಭಾರತ|services=|membership=<!-- number of members -->|language=<!-- or |languages = --><!-- any official language or languages used -->|key_people=|affiliations=|volunteers=1500<ref name="TLI"/>|website={{URL|humansforhumanity.online}}}} ಹ್ಯೂಮನ್ಸ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯುಮಾನಿಟಿ (ಎಚ್. ಎಫ್. ಎಚ್.) ಒಂದು [[ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯಾಗಿದ್ದು ಭಾರತದ [[ದೆಹರಾದೂನ್‌|ಡೆಹ್ರಾಡೂನ್]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಖ್ಯಾತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಅನುರಾಗ್ ಚೌಹಾಣ್ ಅವರು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ [[ಋತುಚಕ್ರ|ಮುಟ್ಟಿನ ಆರೋಗ್ಯ]], ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾರತದ ಬಡತನ ಪೀಡಿತ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="TLI">{{Cite news |last=Bhattacharyya |first=Sromona |date=11 January 2019 |title=Humans For Humanity: This 24-Yr-Old Man Is Teaching Rural Women To "Break The Bloody Taboo" |publisher=The Logical Indian |url=https://thelogicalindian.com/exclusive/anurag-chauhan-menstrual-health/ |access-date=12 ಮಾರ್ಚ್ 2024 |archive-date=16 ಏಪ್ರಿಲ್ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416070457/https://thelogicalindian.com/exclusive/anurag-chauhan-menstrual-health/ |url-status=dead }}</ref><ref name="jagaran"/><ref name="NDTV">{{Cite news |last=Ahuja |first=Aastha |date=29 May 2020 |title=Menstrual Hygiene Day 2020: This NGO Is Teaching People To Produce Reusable Sanitary Kits, Breaking Taboo Around Menstruation |publisher=[[NDTV]] |url=https://swachhindia.ndtv.com/menstrual-hygiene-day-2020-this-ngo-is-teaching-people-to-produce-reusable-sanitary-kits-breaking-taboo-around-menstruation-45276/ }}{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸಂಸ್ಥೆಯು ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಯುವತಿಯರಿಗೆ ಮುಟ್ಟಿನ ಮತ್ತು ಮುಟ್ಟಿನ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ಸ್ಯಾನಿಟರಿ ಪ್ಯಾಡ್ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಹಕಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news |date=4 May 2022 |title=Ferns N Petals supports Humans for Humanity's WASH Project |work=[[Mid-Day]] |url=https://www.mid-day.com/brand-media/article/ferns-n-petals-supports-humans-for-humanitys-wash-project-23225709 }}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="HOB">{{Cite news |date=6 October 2020 |title=Breaking the BLOODY taboos |publisher=[[Humans of Bombay]] |url=https://www.facebook.com/188056068070045/posts/1524638524411786/?d=n}}</ref> ಫಾರ್ ಹ್ಯುಮಾನಿಟಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ವಾಶ್ (WASH) ಯೋಜನೆಯು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಭಾರತದ 6 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ 3 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ತಲುಪಿದೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ . ಇದನ್ನು 2014ರಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗ್ ಚೌಹಾಣ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಫಾರ್ ಹ್ಯುಮಾನಿಟಿಯೊಂದಿಗಿನ ಅವರ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ, ಚೌಹಾಣ್ ಅವರಿಗೆ [[ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯ]], ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] ಮತ್ತು ಯುನಿಸೆಫ್ 2019 ರಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news |date=8 November 2020 |title=NGO ties up with school in Dehradun to revive traditional puppetry with innovative teaching |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/education/ngo-ties-up-with-school-in-dehradun-to-revive-traditional-puppetry-with-innovative-teaching/story-Sljf4rDkT1soXdN3MnGwtJ.html}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 June 2021 |title=Menstrual Hygiene Day celebrated in the city with free distribution of eco-friendly sanitary pads |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/menstrual-hygiene-day-celebrated-in-the-city-with-free-distribution-of-eco-friendly-sanitary-pads/articleshow/83197636.cms}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 June 2021 |title=Dehradun based NPO is providing aid to around 8000 families across different states |publisher=Doon Mirror |url=https://doonmirror.com/the-dehradun-based-npo-is-providing-aid-to-around-8000-families-across-different-states-during-the-pandemic/}}</ref> ಕೊರೊನ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿನ 8000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ನೆರವು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ. ಇದು ಸಮುದಾಯಗಳು, ಬಡ ಕುಟುಂಬಗಳು, ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಪುರುಷರು, ವಿಧವೆಯರು, ದಾಸಿಯರು ಇತರರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿಸಲು ಎನ್ಜಿಒ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news |date=28 May 2021 |title=World Menstrual Hygiene Day: Uttarakhand activists promote menstrual hygiene among trans community |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/health/world-menstrual-hygiene-day-uttarakhand-activists-promote-menstrual-hygiene-among-trans-community-101622188497813.html}}</ref>, ದೆಹಲಿ, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಹರಿಯಾಣ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ದೇಶದ ಆರು ರಾಜ್ಯಗಳ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಮುಟ್ಟಿನ ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಯೋಜನೆಯಾದ ವಾಶ್ (WASH) ಯೋಜನೆಯು ಕಳೆದ ವರ್ಷದಿಂದ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಈ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == 2014 ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು<ref name="jagaran"/> ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಅನುರಾಗ್ ಚೌಹಾಣ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. == ಉಪಕ್ರಮಗಳು == === ವಾಶ್ (WASH) === ಈ ಎನ್ಜಿಒ ವಾಶ್-ವುಮೆನ್, ಸ್ಯಾನಿಟೇಶನ್, ಹೈಜೀನ್ ಎಂಬ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಋತುಚಕ್ರದ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ-ಕ್ಷೀಣಗೊಳ್ಳುವ [[ಮುಟ್ಟಿನ ಬಟ್ಟೆ]] (ಪ್ಯಾಡ್ )ತಯಾರಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಮುಟ್ಟಾಗುವ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ಒಂದು ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |last=Budhwar |first=Yeshika |date=2 December 2017 |title=Twinkle Khanna supports NGO's women hygiene cause |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/twinkle-khanna-supports-ngos-women-hygiene-cause/articleshow/61896097.cms}}</ref> ಈ ಉಪಕ್ರಮವು [[ಬಾಲಿವುಡ್]] ನಟಿ [[ಟ್ವಿಂಕಲ್ ಖನ್ನಾ]] ಅವರ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಅನೇಕ ಹಳ್ಳಿಗಳು, ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="jagaran">{{Cite news |last=Negi |first=Deepika |date=29 May 2018 |title=यह हैं रियल लाइफ के पैडमैन, सेनेटरी पैड लेकर कर रहे हैं जागरूक |language=hi |publisher=[[Dainik Jagaran]] |url=https://www.jagran.com/uttarakhand/dehradun-city-this-is-real-life-padman-18011277.html}}</ref><ref name="HOB"/><ref>{{Cite news |date=2 May 2018 |title=World Menstrual Hygiene Day 2018 |publisher=Indo American News |url=http://www.indoamerican-news.com/world-menstrual-hygiene-day-2018-two-mens-efforts-to-spread-awareness-about-womens-personal-hygiene/}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 January 2017 |title=Chauhan calls on Governor |publisher=HTNS |url=https://humansforhumanity.in/wp-content/uploads/2018/08/unnamed-28-600x600.jpg |access-date=12 ಮಾರ್ಚ್ 2024 |archive-date=10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010174702/https://humansforhumanity.in/wp-content/uploads/2018/08/unnamed-28-600x600.jpg |url-status=dead }}</ref><ref name="Femalista">{{Cite news |date=15 May 2018 |title=Breaking The Bloody Taboo For Girls In India |publisher=Femalista |url=https://www.femalista.com/breaking-bloody-taboo-girls-india/ |url-status=dead |access-date=10 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010174354/https://www.femalista.com/breaking-bloody-taboo-girls-india/ |archive-date=10 October 2018}}</ref> ಇದು ಅಂತಹ ನೂರಾರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ 3 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಅದಿಕ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಇದು ಕೈಗೆಟುಕುವ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಜೈವಿಕ-ವಿಘಟನೀಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಪ್ಯಾಡ್ಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಋತುಸ್ರಾವದ ಹಿಂದಿನ ಜೈವಿಕ ಕಾರಣಗಳು, ಹದಿಹರೆಯದಿಂದ [[ಮುಟ್ಟು ನಿಲ್ಲುವಿಕೆ|ಋತುಬಂಧ]] ಹಂತಗಳು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಹಾರ್ಮೋನುಗಳ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಲು ಮಹಿಳಾ ಕೇಂದ್ರಿತ ಕಾರ್ಯಾಗಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿ ವೈದ್ಯರು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ, ಋತುಬಂಧದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚನೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೌಷ್ಟಿಕತಜ್ಞರ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತಂಡದೊಂದಿಗೆ, ಕಾರ್ಯಾಗಾರವು ಆರೋಗ್ಯಕರ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಆಹಾರದ ಮಹತ್ವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಗೆಟುಕುವ ದರ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟ ಮುಟ್ಟಿನ ಬಟ್ಟೆ (ಪ್ಯಾಡ್ )ಗಳಲ್ಲಿನ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಕಾಳಜಿಗಳಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ಯಾಡ್ ಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಯಾರಿಸಬೇಕೆಂದು ತರಬೇತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಳಪೆ ಮುಟ್ಟಿನ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ಯಾಡ್ ಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಲೇವಾರಿ ಮಾಡುವ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="TLI"/><ref name="jagaran"/>. === ಸ್ಟ್ರೀ-ದಿ ವುಮನ್ === 2016ರ ಮೇ <ref>{{Cite news |date=24 May 2016 |title=Humans of Humanity launches "Stree - The Woman" |publisher=HTNS |location=[[Dehradun]]}}</ref> ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಹ್ಯೂಮನ್ಸ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯುಮಾನಿಟಿ 'ಸ್ಟ್ರೀ-ದಿ ವುಮನ್' ಎಂಬ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |date=4 March 2020 |title=BW Businessworld and BW Women partnered Stree-The Woman event postponed |publisher=[[BusinessWorld]] |url=http://everythingexperiential.businessworld.in/article/BW-Businessworld-Sipping-Thoughts-Humans-of-Humanity-to-organise-Stree-The-Woman-on-6th-March-in-New-Delhi/04-03-2020-185484/}}</ref> ಸ್ವಯಂ-ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಸ್ವಯಂ-ಸಬಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ-ಪ್ರೀತಿಯ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವ ಒಂದು ದಿನದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. 2019 <ref>{{Cite news |date=9 August 2019 |title=Capital witnesses one-of-its-kind celebration for women- 'STREE' focused on self-growth, self-empowerment and most importantly self-love. |publisher=[[BusinessWorld]] |url=http://everythingexperiential.businessworld.in/article/Capital-witnesses-one-of-its-kind-celebration-for-women-STREE-focused-on-self-growth-self-empowerment-and-most-importantly-self-love-/09-08-2019-174578/}}</ref> ರಲ್ಲಿ, ಸಿಪ್ಪಿಂಗ್ ಥಾಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬಿಡಬ್ಲ್ಯೂ ಬಿಸಿನೆಸ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಎನ್ಜಿಒ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತ್ತು, ಇದರಲ್ಲಿ ರೀಟಾ ಬಹುಗುಣ ಜೋಶಿ, ಲಿಜಾ ವರ್ಮಾ, ಡಾ. ವರುಣ್ ಕತ್ಯಾಲ್, ಅಂಬಿಕಾ ಪಿಳ್ಳೈ, ಮಾಲಿನಿ ರಮಣಿ ಮತ್ತು ಸಂದೀಪ್ ಸೋಪಾರ್ಕರ್ ಅವರಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. === ಕೋವಿಡ್-19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ === <ref>{{Cite news |last=Bali |first=Etti |date=25 July 2020 |title=Bleed with dignity: Sustainable solutions for a healthy period |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/health/bleed-with-dignity-sustainable-solutions-for-a-healthy-period/story-zNDMaj1mWIiriyrG93MztI.html}}</ref> ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ಲಾಕ್ಡೌನ್ ನ ಕಷ್ಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಹ್ಯೂಮನ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯುಮಾನಿಟಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಶುಚಿಯಾದ ಪ್ಯಾಡ್ ಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ತರಬೇತಿ ನೀಡಲು ಮುಂದೆ ಬಂದಿತು. ಹ್ಯೂಮನ್ಸ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯುಮಾನಿಟಿಯ ವಾಶ್ ಯೋಜನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ, ಎನ್ಜಿಒ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಆರು ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಲು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ನೂರಾರು ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಸಬಲೀಕರಣಗೊಳಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news |last=S Sen |first=Debarati |date=14 July 2020 |title=Over 100 self-help groups benefit from online cloth pad making workshop |work=[[The Times of India]] |url=https://m.timesofindia.com/city/mumbai/over-100-self-help-groups-benefit-from-online-cloth-pad-making-workshop/articleshow/76941124.cms}}</ref><ref>{{Cite news |last=Gauba |first=Prerna |date=26 June 2020 |title=Maintaining menstrual hygiene in times of Covid-19 |work=[[Hindustan Times]] |url=https://m.hindustantimes.com/fitness/maintaining-menstrual-hygiene-in-times-of-covid-19/story-wiCePv0nQYhFMNzg54okEI.htmlna }}{{Dead link|date=ಜುಲೈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news |date=18 August 2020 |title=लॉकडाउन में 'आधी आबादी' के मददगार बने अनुराग चौहान, ऐसे युवाओं पर गर्व है |publisher=Rajya Sameeksha |url=https://www.rajyasameeksha.com/uttarakhand/13419-rj-kaavya-ek-pahadi-aisa-bhi-anurag-chauhan}}</ref> 2020ರ ಲಾಕ್ ಡೌನ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಯಾಗಾರವು ಆರು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ [[ದೆಹಲಿ]] ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ 1200ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಆಹಾರ ನೀಡಿತು. ಹ್ಯೂಮನ್ಸ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯುಮಾನಿಟಿ ಆನಂದ್ ಪರ್ಬತ್ ಪ್ರದೇಶದ ಕಥ್ಪುಟ್ಲಿ ಕಾಲೋನಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ಶಿಬಿರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಜನರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಕೋವಿಡ್-19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಮತ್ತು ಲಾಕ್ಡೌನ್ ಮಧ್ಯೆ, ಶಾಲೆಗಳು ಆನ್ಲೈನ್ ಬೋಧನೆಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡವು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಹ್ಯೂಮನ್ಸ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯುಮಾನಿಟಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಲು ಆನ್ಲೈನ್ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೊಂಬೆಯಾಟ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲು ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿತು. ಆನ್ಲೈನ್ ಕಲಿಕೆಯ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಹೊಸತನದಿಂದ ರೂಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಶತಮಾನಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. [[ದೆಹಲಿ]] ಲಾಕ್ ಡೌನ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದ ತಕ್ಷಣ, ಎನ್ಜಿಒ ಬೀದಿ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |date=8 November 2020 |title=NGO ties up with school in Dehradun to revive traditional puppetry with innovative teaching |work=[[Hindustan Times]] |url=https://m.hindustantimes.com/education/ngo-ties-up-with-school-in-dehradun-to-revive-traditional-puppetry-with-innovative-teaching/story-Sljf4rDkT1soXdN3MnGwtJ.html }}{{Dead link|date=ಮೇ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಇದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಸಮುದಾಯವು ಹಲವಾರು ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಮತ್ತು ಆನ್ಲೈನ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಆದಾಯವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು. === ಕೆಂಪು ಬಟ್ಟೆ ಅಭಿಯಾನ === 2020ರಲ್ಲಿ, ಹ್ಯೂಮನ್ಸ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯುಮಾನಿಟಿ ಕೋವಿಡ್-19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಟ್ಟಿನ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿಷೇಧಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು 'ರೆಡ್ ಕ್ಲಾತ್ ಕ್ಯಾಂಪೇನ್' ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |last=Garg |first=Ruchika |date=30 August 2020 |title=Break the taboo: Celebs support menstrual health via social media |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/break-the-taboo-celebs-support-menstrual-health-via-social-media/story-c4J71mNEJkEKDaDDoVdU4N.html}}</ref> ಲಿಸಾ ರೇ ಮತ್ತು ಗಾಯಕಿ ಶಿಬಾನಿ ದಾಂಡೇಕರ್, ಕೀರ್ತಿ ಕುಲ್ಹಾರಿ, ಕುಬ್ರಾ ಸೇಟ್, ದಿವ್ಯಾ ಸೇಠ್ ಸಾವಿರಾರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ ಬಳಕೆದಾರರೊಂದಿಗೆ ಈ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. 2022 ಏಪ್ರಿಲ್ ನಲ್ಲಿ <ref>{{Cite news |date=25 April 2022 |title=This man is on a mission to spread awareness on menstruation |work=[[Telangana Today]] |url=https://telanganatoday.com/this-man-is-on-a-mission-to-spread-awareness-on-menstruation}}</ref>, ಹ್ಯೂಮನ್ಸ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯುಮಾನಿಟಿಯಿಂದ ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ ವಾಶ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಚಾಲ್ಲೂರು ಗ್ರಾಮ, ಪೋಚಂಪಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮ, ಘನಮುಕ್ಲಾ ಗ್ರಾಮ, ರೆಡ್ಡಿಪಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮ, ಕೇಶವಪಟ್ಟಣಂ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಮುಟ್ಟಿನ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಡೆಸಿತು. == ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆ == {| class="wikitable" style="font-size:90%;" !ವರ್ಷ. !ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನ !ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನ ಸಂಸ್ಥೆ |- |2019 |ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |ಐಡಬ್ಲ್ಯೂಇಎಸ್, [[ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯ]], ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] ಮತ್ತು ಯುನಿಸೆಫ್ <ref name="Times Of India">{{Cite news |date=14 February 2019 |title=Award Ceremony |work=[[Times Of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/an-award-ceremony-for-achievers-from-different-fields/articleshow/67995269.cms}}</ref><br /> |- |2019 |ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ದಿನದಂದು 'ಹಿ ಫಾರ್ ಶಿ' ಪ್ರಶಸ್ತಿ |ಭಾರತೀಯ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮಂಡಳಿ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿ ಸರ್ಕಾರ <ref name="The Asian Age">{{Cite news |date=4 March 2020 |title=Celebrating Womanhood |publisher=[[The Asian Age]] |url=https://www.pressreader.com/india/the-asian-age/20200304/282578790090162}}</ref> |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಲಾಭರಹಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಿಳಾ ಆರೋಗ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಲೇಖನ]] 6gixffbdt20gvw6nvrr00401b0jmct5 0 156096 1373040 1359483 2026-05-08T22:26:09Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373040 wikitext text/x-wiki {{Infobox monument | name = ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿರುವ ಅಳುವ ಶಿಲುಬೆ | native_name = | image = | image_size = | caption = | location = [[ಮುಂಬೈ]], ಭಾರತ | mapframe = | designer = | type = | material = ಮರ | length = | width = | height = | weight = | visitors_num = | visitors_year = | begin = | complete = | dedicated = | open = | restore = | dismantled = | dedicated_to = | map_name = | map_text = | map_width = | map_relief = | coordinates = | website = | extra_label = | extra = }}   [[ಮುಂಬೈ]]ನಲ್ಲಿನ ಅಳುವ ಶಿಲುಬೆ ಎಂದು ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿರುವುದು ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿರುವ ಶಿಲುಬೆಗೆ ಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಯೇಸುವಿನ ಪ್ರತಿಮೆ. 2012ರಲ್ಲಿ ಅದರ [[ಪಾದ]]ಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಹರಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ಇದು ವ್ಯಾಪಕ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯಿತು. ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಕ್ರೈಸ್ತರು ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು [[ಪವಾಡ]] ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದರು.ಸನಲ್ ಎಡಮಾರುಕು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸಂಶಯವಾದಿ-ತರ್ಕವಾದಿ ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕ ಲೇಖಕ ದೋಷಯುಕ್ತ ಒಳಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ನೀರು ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರು. ಇದು ಕ್ಯಾಪಿಲ್ಲರಿ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಸೋರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ನಿರೂಪಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಚರ್ಚುಗಳು ಅಥವಾ ಕಾನ್ವೆಂಟ್ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಹಣವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಲ್ಯಾಟಿನ್ [[ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು/ಕ್ರೈಸ್ತರು|ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್]] ಪಾದ್ರಿಗಳು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಭಕ್ತರನ್ನು ವಂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಪವಾಡ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವಂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಎಡಮಾರುಕು ಆರೋಪಿಸಿದರು. ಇವರು ಪೋಪ್ರನ್ನು "ವಿಜ್ಞಾನ ವಿರೋಧಿ" ಎಂದು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web |title=Water from the cross of Irla. Indian atheist accuses Church of |url=http://www.asianews.it/news-en/Water-from-the-cross-of-Irla.-Indian-atheist-accuses-Church-of-manufacturing-miracles-for-money-24218.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112002757/http://www.asianews.it/news-en/Water-from-the-cross-of-Irla.-Indian-atheist-accuses-Church-of-manufacturing-miracles-for-money-24218.html |archive-date=2020-11-12}}</ref><ref name="firstpost.com">{{Cite web |date=28 November 2012 |title=Why Jesus wept in Mumbai: The church versus the rationalist |url=https://www.firstpost.com/living/why-jesus-wept-in-mumbai-the-church-versus-the-rationalist-538657.html/amp |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925151330/https://www.firstpost.com/living/why-jesus-wept-in-mumbai-the-church-versus-the-rationalist-538657.html/amp |archive-date=2019-09-25}}</ref> ಇದಾದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಿಂದ ಅಪಾರವಾದ ವಿರೋಧವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಚರ್ಚ್ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯೊಬ್ಬರು ಎಡಮಾರುಕು "ಅನುಮಾನಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು" ಹೊಂದಿದ್ದರು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಅವರ ಮೇಲಿನ ವಿರೋಧವು ಅವರು "ಪವಾಡ" ವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿನ ಲೈವ್ ಶೋನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ [[ಮಾನನಷ್ಟ|ಮಾನಹಾನಿಕರ]] ಹೇಳಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.[2] ಅದರ ನಂತರ ಅವರು ಅನೇಕ ಪ್ರಥಮ ಮಾಹಿತಿ ವರದಿಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟರು (ಧರ್ಮನಿಂದೆಯ ಕಾನೂನುಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಎಫ್ಐಆರ್).<ref>{{Cite web |date=4 December 2012 |title=Blasphemy law is unworthy of secular democracy |url=https://www.firstpost.com/living/blasphemy-law-is-unworthy-of-secular-democracy-rationalist-edamaruku-544365.html |access-date=2019-10-27 |website=Firstpost}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |last=McDonald |first=Henry |date=2012-11-23 |title=Jesus wept … oh, it's bad plumbing. Indian rationalist targets 'miracles' |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2012/nov/23/india-blasphemy-jesus-tears |access-date=2019-09-25 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Withdraw case against Sanal – John Dayal, Veteran journalist and member, National Integration Council – The Sunday Indian |url=http://www.thesundayindian.com/en/story/withdraw-case-against-sanal/24/37573/ |access-date=2019-10-27 |website=www.thesundayindian.com |archive-date=2019-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027032328/http://www.thesundayindian.com/en/story/withdraw-case-against-sanal/24/37573/ |url-status=dead }}</ref> ಈ ಹೇಳಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಆತ ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸಬೇಕೆಂದು ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ವಕೀಲರು ಮತ್ತು ಬಾಂಬೆಯ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಆರ್ಚ್ಡಯಸೀಸ್ ಆಗ್ರಹಿಸಿತು. ಹಲವಾರು ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ, [ಉಲ್ಲೇಖದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ] ಧರ್ಮನಿಂದೆಯ ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಅವರು [[ಫಿನ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್|ಫಿನ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಗೆ]] ವಲಸೆ ಹೋದರು.<ref>{{Cite news |date=19 November 2014 |title='Rampal is a fraudster who exploits the gullible common man' |work=Hindustan Times |url=https://www.hindustantimes.com/india/rampal-is-a-fraudster-who-exploits-the-gullible-common-man/story-UZjFWR9oe5WOLKU1BpJ6hK.html |access-date=6 February 2023}}</ref> == ವಿದ್ಯಮಾನ == 2012ರ ಮಾರ್ಚ್ 5ರಂದು ಇರ್ಲಾದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಅವರ್ ಲೇಡಿ ಆಫ್ ವೇಲಂಕಣ್ಣಿ (ಮುಂಬೈ) ಬಳಿ ಶಿಲುಬೆಗೆ ಹಾಕಲಾದ ಯೇಸುವಿನ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಪಾದಗಳಿಂದ ನೀರು ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳು ಅದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಪಾದ್ರಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡಿದಳು. ಮಾರ್ಚ್ 8ರಂದು ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕುವುದು ನಿಂತಿತು. ಚರ್ಚ್ನ ಪಾದ್ರಿ ಅಗಸ್ಟೀನ್ ಪಾಲೆಟ್, "ಏನಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಜ್ಞಾನವು ವಿವರಿಸಬಹುದೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಡಜನ್ಗಟ್ಟಲೆ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು, ಹಿಂದೂಗಳು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಶಿಲುಬೆಯ ಕೆಳಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುವ ಒಂದು ಪವಾಡ ಇರ್ಲಾದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು " ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{Cite news |date=14 March 2012 |title=Miracle in Irla brings Christians, Hindus and Muslims together in prayer |work=www.asianews.it |url=http://www.asianews.it/news-en/Miracle-in-Irla-brings-Christians,-Hindus-and-Muslims-together-in-prayer-24233.html |access-date=28 October 2019}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ 12ರಂದು ಮುಂಬೈನ ಸಹಾಯಕ ಬಿಷಪ್, ಅಗ್ನೆಲೊ ಗ್ರಾಸಿಯಸ್ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರುಃ "ಇದಕ್ಕೆ ಅಲೌಕಿಕ ಕಾರಣವಿದೆಯೇ ಎಂದು ಯಾರಾದರೂ ಅನುಮಾನಿಸಬಹುದು. ನಾನು ಇನ್ನೂ ಶಿಲುಬೆಯನ್ನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ನೀರು ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕುವಿಕೆಯು ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು".<ref name="tnn-12march">{{Cite news |date=12 March 2012 |title=Church reacts to Irla cross incident {{!}} Mumbai News – Times of India |language=en |work=The Times of India |agency=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Church-reacts-to-Irla-cross-incident/articleshow/12242667.cms |access-date=28 October 2019}}</ref> == ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿವರಣೆ == ಭಾರತೀಯ ತರ್ಕವಾದಿ ಸನಲ್ ಎಡಮಾರುಕು ಅವರನ್ನು ಚರ್ಚ್ನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಒಪ್ಪಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಂಬೈನ ಟಿವಿ9 ತನಿಖೆ ನಡೆಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿತು. ಆತ ಇಂಜಿನಿಯರ್ನೊಂದಿಗೆ ಪವಾಡ ಸಂಭವಿಸಿದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋದನು ಮತ್ತು ಅದರ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಹನಿ ಸೋರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೂಲವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿದನು. ಕ್ಯಾಪಿಲ್ಲರಿ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ದೋಷಯುಕ್ತ ಕೊಳಾಯಿಗಳಿಂದಾಗಿ ನೀರು ಕಾಲುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಎಡಮಾರುಕು ಕಂಡುಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite web |last=White |first=Jon |title=Miracle buster: Why I traced holy water to leaky drain |url=https://www.newscientist.com/article/mg21428714-000-miracle-buster-why-i-traced-holy-water-to-leaky-drain/ |access-date=2019-09-25 |website=[[New Scientist]]}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=28 November 2012 |title=Why Jesus wept in Mumbai: The church versus the rationalist |url=https://www.firstpost.com/living/why-jesus-wept-in-mumbai-the-church-versus-the-rationalist-538657.html |access-date=2019-09-25 |website=Firstpost}}</ref> ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿರುವ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿನ ತೇವಾಂಶವು ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಚರಂಡಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಚರಂಡಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ಶೌಚಾಲಯದಿಂದ ಹೊರಡುವ ಪೈಪ್ನಿಂದ ಬರುವ ನೀರು ತುಂಬಿಸುತ್ತಿತ್ತು.<ref name=":2"/> ಟಿವಿ9ನಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈನ ಬಿಷಪ್ ಅಗ್ನೆಲೊ ಗ್ರಾಸಿಯಸ್, "ಇದು ಪವಾಡ ಎಂದು ನಾವು ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಚರ್ಚ್ ಬಹಳ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ತನಿಖೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಈ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಘಟನೆಯು "ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕಾರಣಗಳನ್ನು" ಹೊಂದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು ಮತ್ತು ಎಡಮಾರುಕು "ಅನುಮಾನಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು" ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು.<ref name=":3">{{Cite news |last=Dissanayake |first=Samanthi |date=2014-06-03 |title=The miracle-buster afraid to go home |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/magazine-26815298 |access-date=2019-09-25}}</ref> == ಪರಿಣಾಮ == ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್ ಮತ್ತು ಪೋಪ್ರನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದ ಎಡಮಾರುಕು ಅವರ ದೂರದರ್ಶನದ ಹೇಳಿಕೆಗಳ ನಂತರ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ಫೋರಂ [[ಭಾರತ]]ದ ಧರ್ಮನಿಂದೆಯ ಕಾನೂನಾದ ಐಪಿಸಿ ಸೆಕ್ಷನ್ 295-ಎ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಎಡಮಾರುಕು ವಿರುದ್ಧ 17 ಪ್ರಥಮ ಮಾಹಿತಿ ವರದಿಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿತು.<ref name=":3"/><ref>{{Cite news |date=2015-10-20 |title=Indian rationalists use Facebook to fight intolerance |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-34546888 |access-date=2019-09-25}}</ref> ಬಾಂಬೆಯ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಆರ್ಚ್ಡಯಸೀಸ್ ಈ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಆರೋಪಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಆತ ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು. ಅವರು ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಕೈಬಿಡುವಂತೆ ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಷನ್ ಅನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಈ ಕಾನೂನನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಒಕ್ಕೂಟ ಹೇಳಿದೆ.<ref>{{Cite journal|last=Brady|first=Kathy|date=July 2012|title=Erlich, Radio Utopia: Postwar Audio Documentary in the Public Interest|journal=Journal of Radio & Audio Media|volume=19|issue=2|pages=322–324|doi=10.1080/19376529.2012.722493|issn=1937-6529}}</ref> ಇಂಡಿಯಾ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಲಾನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಕಾಲಿನ್ ಗೊನ್ಸಾಲ್ವೆಸ್ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಅಪರಾಧ ನಡೆದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news |last=Priyanka Dube |date=4 Dec 2012 |title=Indian rationalist stays in Finland fearing arrest for hurting religious sentiments |work=News18 |url=http://ibnlive.in.com/news/indian-rationalist-stays-in-finland-fearing-arrest-for-hurting-religious-sentiments/308704-2.html |url-status=dead |access-date=4 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208055549/http://ibnlive.in.com/news/indian-rationalist-stays-in-finland-fearing-arrest-for-hurting-religious-sentiments/308704-2.html |archive-date=8 December 2012}}</ref> ವಾಕ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಕಾನೂನನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ದೂರುಗಳು ಇನ್ನೂ ಬಂದವು. ವಿಶಾಲ್ ದದ್ಲಾನಿ ಮತ್ತು ಜೇಮ್ಸ್ ರಾಂಡಿ ಎಡಮಾರುಕು ಅವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web |title=A Matter of Very Great Concern |url=http://archive.randi.org/site/index.php/swift-blog/1746-james-randi.html |access-date=2019-09-25 |website=archive.randi.org }}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Support pours in for Indian rationalist forced to live in Finland |url=https://www.news18.com/videos/india/sanal-skype-support-for-sanal-525067.html |access-date=2019-09-25 |website=News18}}</ref> 31 ಜುಲೈ 2012 ರಂದು, ಎಡಮಾರುಕು ಭಾರತವನ್ನು ತೊರೆದು [[ಫಿನ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್|ಫಿನ್ಲ್ಯಾಂಡ್]]ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು.[1] 2014ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ಫೋರಂ ಅವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರೆ ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿತ್ತು.[1]<ref name=":3" /> == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * ಅಳುತ್ತಿರುವ ಪ್ರತಿಮೆ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪]] ldkub10csjufmc1wqop8vnoj7ylfcp6 0 156229 1373022 1357826 2026-05-08T17:11:29Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373022 wikitext text/x-wiki {{Infobox horse breed | name = Manipuri Pony | image = Manipur Pony.jpg | image_size = | image_alt = | image_caption = | image2 = | image_size2 = | image_alt2 = | image_caption2 = | features = | altname = {{ubl|Manipur Pony|Meitei Sagol{{r|ihsi}}}} | country = India | distribution = {{ubl|[[Assam]]|[[Manipur]]}} | standard = [https://web.archive.org/web/20201116111355/http://www.horseindian.com/Manipuri-Pony-Breed-Standard.htm Indigenous Horse Society of India] | status = {{ubl|[[FAO]] (2007): not at risk{{r|barb|page=61}}|[[DAD-IS]] (2020): unknown{{r|dad}}}} | use = | colour = fourteen recognised colours{{r|cabi|page=484}} | height = {{ubl|usually 122–132 cm|up to 136 cm{{r|cabi|page=484}}}} | male_height = | female_height = | weight = | male_weight = | female_weight = | note = }}   [[ಚಿತ್ರ:Manipuri_horseman.jpg|thumb|1855ರ ಒಂದು ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಣಿಪುರಿ ಕುದುರೆ ಸವಾರ]] [[ಮಣಿಪುರ]] ಕುದುರೆ (ಸ್ಥಳೀಯ ಮೀಟೈ ಸಗೋಲ್) ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದ [[ಅಸ್ಸಾಂ]] ಮತ್ತು ಮಣಿಪುರದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭಾರತೀಯ ಕುದುರೆ ತಳಿ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&q=Meitei+Sagol+Manipuri+Pony&pg=PA484|title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding, 2 Volume Pack|last=Porter|first=Valerie|last2=Alderson|first2=Lawrence|last3=Hall|first3=Stephen J. G.|last4=Sponenberg|first4=D. Phillip|date=2016-03-09|publisher=CABI|isbn=978-1-84593-466-8|pages=484|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TjlVEAAAQBAJ&q=Manipuri+ponies+or+Meitei+Sagol+&pg=PA114|title=Let's Play: Kanche and other Traditional games of India|last=LAMBA|first=SWARN|date=2021-12-17|publisher=Zorba Books|isbn=978-93-90640-60-7|pages=114|language=en}}</ref> ಇದು ಮಣಿಪುರದ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು [[ಯುದ್ಧ]] ಮತ್ತು [[ಪೋಲೊ|ಪೋಲೋ]] ಆಟಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ [[ಚಹಾ|ಚಹಾ ತೋಟಗಾರರು]] ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪೋಲೋ ಆಡುವುದನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಆಟದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಕುದುರೆ ಇದು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಪೋಲೋ ಕುದುರೆಗಳ ಎತ್ತರದ ಮಿತಿಗಳು ಈ ತಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ್ದವು. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಆದರೆ ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕುಸಿಯಿತು. 1977ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಳಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಸಂಘವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 2009ರಲ್ಲಿ [[Indigenous Horse Society of India|ಇಂಡಿಜಿನಸ್ ಹಾರ್ಸ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ತಳಿಗೆ ಇರಬೇಕಾದ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.[4]<sup class="reference nowrap"><span title="Page: 484">: 484 </span></sup> == ಇತಿಹಾಸ == ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದ ಮಣಿಪುರಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಸಣ್ಣ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸಾಕಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="India">{{Cite web |title=Equines in India |url=http://nrce.nic.in/eqindia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525212416/http://nrce.nic.in/eqindia.htm |archive-date=25 May 2010 |access-date=27 February 2008 |publisher=National Research Centre On Equines (Indian Council on Agricultural Research)}}</ref> ಅವುಗಳನ್ನು ಹಲವುವೇಳೆ ಯುದ್ಧ ಕುದುರೆಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು [[ಮಣಿಪುರ|ಕಾಂಗ್ಲೀಪಾಕ್]] (ನಂತರ [[ಮಣಿಪುರ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ಥಳ)ನ ಮೈಟೈ ಯೋಧರು ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಣಿಪುರದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಗರೀಬ್ ನವಾಜ್ (ಮೀಟೈಃ ) ನ ಅಶ್ವದಳವು ಬರ್ಮಾದ ಕೊನ್ಬಾಂಗ್ ರಾಜವಂಶ ವಿರುದ್ಧದ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿತು.<ref name="Breedstandard">{{Cite web |title=Manipuri Pony Breed Standard |url=http://www.horseindian.com/Manipuri-Pony-Breed-Standard.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522191102/http://www.horseindian.com/Manipuri-Pony-Breed-Standard.htm |archive-date=22 May 2011 |access-date=4 April 2011 |publisher=Indigenous Horse Society of India}}</ref> [[ಪೋಲೊ|ಪೋಲೋ]] ಆಟವನ್ನು ಅಸ್ಸಾಂನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ [[ಚಹಾ|ಚಹಾ ತೋಟಗಾರರು]] ಮೊದಲು ಗಮನಿಸಿದಾಗ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಪೋಲೋ ಕುದುರೆಗಳು ಇವು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.[4]:<sup class="reference nowrap"><span title="Page: 484">: 484 </span></sup> ಅರಬ್ ಜಾನುವಾರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಣಿಪುರಿ ಪೋಲೋ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು [[ಅಡ್ಡತಳಿಯೆಬ್ಬಿಕೆ|ಅಡ್ಡ-ತಳಿ]] ಮಾಡಲು ಕೆಲವು ವಿಫಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.[4][4]ಪೋಲೋ ಕುದುರೆಗಳ ಎತ್ತರವು ಮಣಿಪುರಿಗಳ ಸರಾಸರಿ ಎತ್ತರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಮೊದಲಿಗೆ ಇದನ್ನು {{Convert|132|cm|hands|0|lk=out|abbr=in}} ಸೆಂ. ಮೀ. ಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು (13 ಸೆಂ.[4][4]: 484 ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಳಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಮಣಿಪುರದಿಂದ ಕುದುರೆಗಳ ರಫ್ತನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಯಿತು.[2] [[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಬರ್ಮಾಗೆ ಸಾಗಿಸಲು ಮಣಿಪುರಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="news">{{Cite journal|url=http://www.telegraphindia.com/1081229/jsp/northeast/story_10312865.jsp|title=Park boon for Manipur pony - Polo association to build heritage hub to try and save dying species|journal=The Telegraph|date=29 December 2008|accessdate=4 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121026024456/http://www.telegraphindia.com/1081229/jsp/northeast/story_10312865.jsp|archivedate=26 October 2012}}</ref> 1977ರಲ್ಲಿ ಮಣಿಪುರ ಹಾರ್ಸ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಪೊಲೊ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ (ಎಮ್. ಎಚ್. ಆರ್. ಪಿ. ಎ.) ಎಂಬ ತಳಿಯ ಸಂಘವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite journal|title=A ride through the changes in modern Polo|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/7045675.cms?prtpage=1|date=5 December 2010|journal=The Economic Times|accessdate=31 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017032312/http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/7045675.cms?prtpage=1|archivedate=17 October 2012}}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಈ ತಳಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಹಲವು ಅಂದಾಜುಗಳು 21ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಈ ತಳಿಯ 2300 ಮತ್ತು 1000ರಷ್ಟು ಕುದುರೆಗಳು ಇವೆ ಎನ್ನುತ್ತವೆ.<ref name="India"/><ref name="news"/> ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಮಾಲೀಕರಿಂದ ಖರೀದಿಸಿದ ಅಥವಾ ಕಳವು ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ಗೆ (ಬರ್ಮಾ) ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇವುಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಭಾಗಶಃ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿವೆ. 2005ರಲ್ಲಿ ಮಣಿಪುರ ಹಾರ್ಸ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಪೊಲೊ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಈ ತಳಿಯ ಅಳಿವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಗುರಿಯೊಂದಿಗೆ ಪಾರಂಪರಿಕ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ತೆರೆಯಿತು.[3]<ref name="news" /> == ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು == ಮಣಿಪುರಿ ಪೋನಿ ತಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ನೇರವಾದ ಮುಖ, ಅಗಲವಾದ ಎದೆ ಮತ್ತು ಭುಜಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಕಾಲುಗಳು ಉದ್ದವಾಗಿದ್ದು ಗೊರಸುಗಳು ವೇಗವಾದ ಓಟಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುವಂತಿರುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳು ಕುಳ್ಳಗಿರುವುದರಿಂದ ಪೋಲೋ ಆಟಗಾರರು ಸ್ವಲ್ಪ ಕುಳ್ಳಗಿನ ಪೋಲೋ ಮಾಲೆಟ್ಟನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ತಳಿ ಬರ್ಮಾದ ಪೋನಿ, ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದ ಬಾತಕ್ ಮತ್ತು ಸುಂಬಾ ತಳಿಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite book|title=The Encyclopedia of the Horse|last=Edwards, Elwyn Hartley|publisher=Dorling Kindersley|year=1994|isbn=1564586146|edition=1st American|location=New York, NY|page=201}}</ref><ref name="Breedstandard"/> 2007ರಲ್ಲಿ ಮಣಿಪುರಿ, ಮಾರ್ವಾಡಿ, ಸ್ಪಿತಿ, ಭೂಟಿಯಾ ಮತ್ತು ಜನ್ಸ್ಕರಿ ಎಂಬ ಐದು ಭಾರತೀಯ ಕುದುರೆ ತಳಿಗಳ ನಡುವಿನ ಆನುವಂಶಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಮೈಕ್ರೋಸಾಟಲೈಟ್ ಡಿಎನ್ಎಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಮಣಿಪುರಿ ಮಾರ್ವಾರಿಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆನುವಂಶಿಕ ಅಂತರ ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಮೂರು ತಳಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿರದ ಆನುವಂಶಿಕ ಅಂತರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref name="Behl">{{Cite journal|title=Genetic relationships of five Indian horse breeds using microsatellite markers|journal=Animal|volume=1|issue=4|date=May 2007|pages=483–488|doi=10.1017/S1751731107694178|last=Behl, R.|last2=Behl, J.|last3=Gupta, N.|last4=Gupta, S.C.|pmid=22444405}}</ref> ಮಾರ್ವಾರಿಯಿಂದ ದೂರವು ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ದೈಹಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ಪೂರ್ವಜ ತಳಿಗಳು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ವಾಡಿ ಕುದುರೆಯು ಅರೇಬಿಯನ್ ಕುದುರೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಇತರ ನಾಲ್ಕು ತಳಿಗಳು ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಕುದುರೆ ಉಅ ವಂಶಸ್ಥರು ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಧ್ಯಯನದ ಯಾವುದೇ ತಳಿಗಳು ಥೊರೊಬ್ರೆಡ್ಗೆ ತಳೀಯವಾಗಿ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.[1]<ref name="Behl" /> == ಉಪಯೋಗಗಳು == ಏಳನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಮಣಿಪುರ ರಾಜ್ಯದೊಳಗೆ ಪೊಲೊವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ಮಣಿಪುರಿ ಕುದುರೆ ಕುದುರೆಗಳು ಈ ಆಟದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾದ ಮೊದಲ ತಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದವು.<ref name="Hendricks">{{Cite book|title=International Encyclopedia of Horse Breeds|last=Hendricks, Bonnie|publisher=University of Oklahoma Press|year=2007|isbn=9780806138848}}</ref> ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಣಿಪುರಿ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪೋಲೋ ಆಡುವುದನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಕಲಿತರು. ಈ ತಳಿಯನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೋಲೋ ಆಟಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇತರ ತಳಿಗಳು ಯುರೋಪ್ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ.<ref name="Bongianni">{{Cite book|url=https://archive.org/details/lish00maur/page/|title=Simon & Schuster's Guide to Horses and Ponies|publisher=Simon & Schuster, Inc.|year=1988|isbn=0671660683|editor-last=Bongianni, Maurizio|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/lish00maur/page/ Entry 120]|url-access=registration}}</ref> ಮಣಿಪುರಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಗೋಲ್ ಕಾಂಗ್ಜೈ ಆಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಪೋಲೋದ ಒಂದು ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಈ ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಾಗ ಮೂಲತಃ ಆಡಿದ ಆಟಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ಪೋಲೋಕ್ಕಿಂತ ಸಗೋಲ್ ಕಾಂಗ್ಜೈ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಡಿಕೆಯಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಅವಧಿಗಳ ನಡುವೆ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಬದಲು ಇಡೀ ಪಂದ್ಯಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |last=Chowdhury, Fatima |date=11 February 2011 |title=The Gods of Polo |url=http://www.himalmag.com/component/content/article/3656-the-gods-of-polo.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111204438/http://www.himalmag.com/component/content/article/3656-the-gods-of-polo.html |archive-date=11 November 2011 |access-date=9 December 2011 |publisher=The Southasia Trust}}</ref> ಮಣಿಪುರಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರೇಸಿಂಗ್ಗೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="India"/> ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳು ಅಶ್ವದಳದ ಕುದುರೆಗಳಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಈ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸವಾರಿ ಮಾಡುವ ಪುರುಷರು ಒಳ್ಳೆಯ ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿತ್ತು.[1]<ref name="Hendricks" /> == ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ == * ಪೋಲೋ ದೇವರ ಪುತ್ರಿಯರು * ಮಣಿಪುರಿ ಪೋನಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ) == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * ಹೈನ್ಗಾಂಗ್ ಚಿಂಗ್ * ಮಾರ್ಜಿಂಗ್ ** ಮಾರ್ಜಿಂಗ್ ಪೊಲೊ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ** ಮಾರ್ಜಿಂಗ್ ಪೋಲೋ ಪ್ರತಿಮೆ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <div class="reflist reflist-columns references-column-width" style="column-width: 45em;"> <references responsive="0"> <ref name="barb">Barbara Rischkowsky, D. Pilling (eds.) (2007). [http://www.fao.org/tempref/docrep/fao/010/a1250e/annexes/List%20of%20breeds%20documented%20in%20the%20Global%20Databank%20for%20Animal%20Genetic%20Resources/List_breeds.pdf List of breeds documented in the Global Databank for Animal Genetic Resources], annex to [http://www.fao.org/tempref/docrep/fao/010/a1250e/a1250e.pdf ''The State of the World's Animal Genetic Resources for Food and Agriculture'']. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref> <ref name="cabi">Valerie Porter, Lawrence Alderson, Stephen J.G. Hall, D. Phillip Sponenberg (2016).</ref> <ref name="dad">[http://www.fao.org/dad-is/browse-by-country-and-species/en/ Breed data sheet: Manipuri Pony / India (Horse)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121072955/http://www.fao.org/dad-is/browse-by-country-and-species/en/ |date=2018-01-21 }}.</ref> <ref name="ihsi">[http://www.horseindian.com/Manipuri-Pony-Breed-Standard.htm Manipuri Pony Breed Standard].</ref> </references> </div> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪]] 4c2jxga4ojqv7ffci5qdao26i9s1bm3 0 157636 1373059 1361285 2026-05-09T04:45:22Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373059 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|title=[[Sindh|ಸಿಂಧ್]] ನ [[Maharaja|ಮಹಾರಾಜ]] |succession=3rd and last [[Maharaja]] of [[Brahmin dynasty of Sindh]]|image=|caption=|coronation=|predecessor=[[Chandar of Sindh|Chandar]]|regent=Dahir|successor={{br list | ''Kingdom abolished'' | (annexed by the [[Umayyad Caliphate]])}}|birth_name=|birth_date=663 CE|birth_place=[[Aror]], [[Brahmin dynasty of Sindh|Chacha dynasty]]|death_date=712 CE (aged 49)|death_place=[[Sindhu River]], Chacha dynasty|dynasty=[[Brahmin dynasty of Sindh]]|issue={{ubl|[[Surya Devi]]|Premala Devi|Jodha Devi|Jaisiah}}|full name=Raja Dahir Sen|father=[[Chach of Alor|Chach]]|mother=[[Rani Suhanadi]] (former wife of Rai Sahasi)|religion=[[Hinduism]]|reign=695–712 CE|spouses=•Ladee<br>•Rani Bai}} '''ರಾಜಾ ದಹಿರ್''' (663 – 712 ಸಿ.ಇ) ಸಿಂಧ್‌ಪ್ರಾಂತ್ಯದ (ಇಂದಿನ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ) ಕೊನೆಯ [[ಹಿಂದೂ]] <ref>{{Cite news |last=Saraswat |first=Jigar |date=11 March 2021 |title=Raja Dahir defeated Muhammad Bin Qasim and Arab troops thrice |work=Indian Daily Post |url=https://indiandailypost.com/maharaja-dahir-king-of-sindh-who-sacrificed-his-life-fighting-for-hindustan-against-arab-invasion/ |access-date=11 January 2022}}</ref> ದೊರೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&q=Raja+Dahir|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|last=Asif|first=Manan Ahmed|date=19 September 2016|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-66011-3|page=8}}</ref> ಒಬ್ಬ [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ]] ಆಡಳಿತಗಾರ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xzBREAAAQBAJ&dq=sindhi+brahmin+king&pg=PA239|title=Against the Nation: Thinking Like South Asians|last=Perera|first=Sasanka|last2=Pathak|first2=Dev Nath|last3=Kumar|first3=Ravi|date=30 December 2021|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|isbn=9789389812336|page=239|language=en-IN|quote=Playing along the same ideological lines of trying to build a historical narrative on how Muslims fought against the cruel Hindus, it talks of how Muhammad Bin Qasim, the general of Umayyad Caliphate who fought against the last Sindhi Brahmin king called Raja Dahir.|access-date=29 September 2023}}</ref> ಅವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ಖಾಸಿಮ್ ನೇತೃತ್ವದ ಅರಬ್ ಉಮಯ್ಯದ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೇಟ್ 711 ಸಿ.ಇ ನಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೂಂಡಿತು. ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ರಾಜ ದಾಹಿರ್ ವೀರ ಮರಣಹೊಂದಿದನು. ಚಚ್ನಾಮಾ ಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ದಾಹಿರ್ ವಿರುದ್ಧದ ಉಮಯ್ಯದ್ ಅಭಿಯಾನವು ಸಿಂಧಿ ಕಡಲುಗಳ್ಳರು ಸೆರೆಂಡಿಬ್ (ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಹಳೆಯ ಹೆಸರು)ರಾಜ ಕಳುಹಿಸಿದ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಕಳವು ಮಾಡಿದರು <ref name="persian.packhum.org">Mirza Kalichbeg Fredunbeg: The Chachnamah, An Ancient History of Sind, Giving the Hindu period down to the Arab Conquest. Commissioners Press 1900, Section 18: "It is related that the king of Sarandeb* sent some curiosities and presents from the island of pearls, in a small fleet of boats by sea, for Hajjáj. He also sent some beautiful pearls and valuable jewels, as well as some Abyssinian male and female slaves, some pretty presents, and unparalleled rarities to the capital of the Khalífah. A number of Mussalman women also went with them with the object of visiting the Kaabah, and seeing the capital city of the Khalífahs. When they arrived in the province of Kázrún, the boat was overtaken by a storm, and drifting from the right way, floated to the coast of Debal. Here a band of robbers, of the tribe of Nagámrah, who were residents of Debal, seized all the eight boats, took possession of the rich silken clothes they contained, captured the men and women, and carried away all the valuable property and jewels."</ref><ref>{{Cite book|title=Religion and Society in Arab Sind|last=MacLean|first=Derryl N.|publisher=BRILL|year=1989|isbn=9004085513}}</ref>. ತನ್ನ ಉಡುಗರೆಯನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸುವಂತೆ ಖಿಲಾಫ್ ಮಾಡಿದ ಮನವಿಗೆ ರಾಜ ದಹೀರ್ "ಸಿಂಧಿ ಕಡಲುಗಳ್ಳರು ನನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಲ್ಲ ವೆಂದು" ಹೇಳಿದ್ದು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ರಾಜ್ ದಹೀರ್ ಮೊದಲ ೩ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಹೋರಾಡಿ ಅರಬ್ ರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದರು. ಮೂಲಸ್ಥಾನವನ್ನು(ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಿನ [[:en:multan|ಮುಲ್ತಾನ್]]) ವಶಪಡಿಸಿಕೂಂಡ ಮೇಲೆ ಸಿಂಧ್‌ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅರೋರ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ವೀರ ಮರಣಹೂಂದಿದನು <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8Wp6otInFcAC|title=Chachnamah Retold : An Account Of The Arab Conquest Of Sindh|last=Khushalani|first=Gobind|date=2006|publisher=Bibliophile South Asia|isbn=978-81-85002-68-2|pages=127|language=en}}</ref>. ಈ ಯುದ್ದದ ಅರಬ್ ಜನರಲ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ಖಾಸಿಮ್.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0U2QRpDv2KMC|title=Encyclopaedia of the Hindu World|last=Garg|first=Gaṅgā Rām|date=1992|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-373-3|language=en|quote=When Muhammad-bin-Qāsim plundered the place Arora in 712 and defeated Rājā Dāhar, who belonged to the Arorā dynasty, the [[Arora|Arorā]] people left Sind and settled in the Punjāb cities, situated on the banks of the rivers Sind, Jhelum, Cenāb and Rāvī.}}</ref> == ''ಚಾಚ್ ನಾಮಾದಲ್ಲಿ'' ಆಳ್ವಿಕೆ == ''ಚಾಚ್ ನಾಮಾ'' ಸಿಂಧ್‌ನ ಅರಬ್ ವಿಜಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಇತಿಹಾಸ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 1216 ರಲ್ಲಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಅಲಿ ಬಿನ್ ಹಮೀದ್ ಬಿನ್ ಅಬು ಬಕರ್ ಕುಫಿ ಎಂಬ ಅರಬ್ [[ಪಾರ್ಸಿ ಭಾಷೆ|ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಗೆ]] ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದರು <ref>[[Common Era]] year is an approximation of the [[Islamic calendar]] date 613 AH.</ref> ಥಖಾಫಿ ಕುಟುಂಬ ( ಮುಖ್ತಾರ್ ಅಲ್-ತಖಾಫಿ ಅವರ ಸಂಬಂಧಿಗಳು) ಬರೆದಿದ್ದಾರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. == ಉಮಯ್ಯದ್ ಖಿಲಾಫ್ ನೂಂದಿಗೆ ಹೊರಾಟ == ತನ್ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ದಾಹಿರ್ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯುತವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ [[:en:Umayyad Caliphate|ಉಮಯ್ಯದ್ ಖಿಲಾಫತ್]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಕ್ರಮಣಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಚಚ್ನಾಮಾ ಮತ್ತು ಅರಬ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಬಿಲಾಧುರಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ದೇಬಲ್ ಅವಳಿ ಕದನಗಳಲ್ಲಿ ದಾಹಿರ್ ಅರಬ್ಬರನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಸೋಲಿಸಿದನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಅರಬ್ ಕಮಾಂಡರ್‌ಗಳಾದ ಉಬೈದುಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಬುಡೈಲ್ ಅಥವಾ ಬಾಜಿಲ್ ಅವರು ದಾಹಿರ್‌ನ ಮಗ ಜೈಸಿಯಾ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಿಂಧಿಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/classicalage03bhar|title=History and Culture of the Indian People, Volume 03, The Classical Age|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|others=Public Resource|year=1970|editor-last=Majumdar|editor-first=R.C.}}</ref><ref name="Kalichbeg 1900" /> ಜೈಸಿಯಾ ನಂತರ ತನ್ನವರೇ ಆದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಠಾಕೂರ್ ಅನ್ನು ತನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲು ನಿಯೂಜಿಸಿದ. ಚಚ್ನಾಮಾ ಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಬಾಜಿಲ್‌ನ ಸಾವಿನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಅಲ್-ಹಜ್ಜಾಜ್‌ಗೆ ತಿಳಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ತುಂಬಾ ದುಃಖಿತನಾದನು ಮತ್ತು ಕೋಪಗೂಂಡನು. ಇದು ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ಕಾಸಿಮ್ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಅರೋರ್ ಕದನದ ಮೊದಲು, ಮಹಾರಾಜ ದಾಹಿರ್ ಈ ಭಾಷಣವನ್ನು ಚಾಚನಾಮಾ <ref name="Kalichbeg 1900">{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133|title=The Chachnamah An Ancient History Of Sindh|last=Kalichbeg|date=1900}}</ref> ಗಳು ಹೀಗೆ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.  {{Blockquote|text="I am going to meet the Arabs in open battle, and fight them as best as I can. If I crush them, my kingdom will then be put on a firm footing. But if I am killed honourably, the event will be recorded in the books of Arabia and India and will be talked about by great men. It will be heard by other kings in the world, and it will be said that Raja Dahir of Sindh sacrificed his precious life for the sake of his country, in fighting with the enemy."<ref name="pakistanspace.tripod.com">{{cite web|url=https://pakistanspace.tripod.com/khurram/dahar.htm|date=23 May 2001|title=Rajah Dahar of Sindh|author=Khurram Ali Shafique|website=Pakistanspace.com website|access-date=2 April 2021}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> "ನಾನು ಅರಬ್ಬರನ್ನು ಬಹಿರಂಗ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಮೀರಿ ಹೋರಾಡುತ್ತೇನೆ ಗೆದ್ದರೆ ಭಾರತವು ಸದೃಢವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಡಿದರೆ ವೀರ ಮರಣದ ಖ್ಯಾತಿ ನನ್ನದಾಗುತ್ತದೆ. ಅರೇಬಿಯಾ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನ ದಾಖಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಇತರ ರಾಜರು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ರಾಜ ದಾಹಿರ್ ತನ್ನ ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಜೀವನವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ."}} ರಾಜಾ ದಾಹಿರ್ ವಿರುದ್ಧ ಬಸ್ರಾ ಗವರ್ನರ್ ಅಲ್-ಹಜ್ಜಾಜ್, ಯೂಸುಫ್ ನ ಮಗ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗೆ ''ಚಾಚ್ ನಾಮಾದಲ್ಲಿ'' ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕಾರಣವೆಂದರೆ, ದಾಬಾಲ್ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಂದು ಕಡಲುಗಳ್ಳರ ದಾಳಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸೆರೆಂಡಿಬ್ ರಾಜ (ಆಧುನಿಕ [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ|ಶ್ರೀಲಂಕ)]] ಖಲೀಫ್‌ಗೆ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಕಳ್ಳತನಮಾಡಿದ್ದು.<ref name="persian.packhum.org"/> ಬವಾರಿಜ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮೆಡ್ಸ್ (ಸಿಂಧ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸಿಥಿಯನ್ನರ ಬುಡಕಟ್ಟು) ಈ ಹಿಂದೆ [[ಟೈಗ್ರಿಸ್|ಟೈಗ್ರಿಸ್‌ನ]] ಬಾಯಿಯಿಂದ ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಕರಾವಳಿಯವರೆಗೆ ಸಸ್ಸಾನಿಡ್ ಹಡಗಿನ ಮೇಲೆ ಕಡಲ್ಗಳ್ಳತನ ನಡೆಸುತಿದ್ದರು. ಅವರು [[ಕಚ್|ಕಚ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಿಂದ ಅರಬ್ ಶಿಪ್ಪಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು, ದೇಬಾಲ್ ಮತ್ತು [[ಕಾತಿಯಾವಾರ್|ಕಥಿಯಾವಾರ್]]. [[ಚಿತ್ರ:Sindh_700ad.jpg|right|thumb|400x400px| 700 CE ನಲ್ಲಿ ಸಿಂಧ್, ರಾಜನ ರಾಜವಂಶದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ. ಉಮಯ್ಯದ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೇಟ್ [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ|ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ]] ಪಶ್ಚಿಮ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.]] ಹಜಾಜ್ ಅವರ ವಿಫಲಾ ಅಭಿಯಾನದ ನಂತರ ಮುಂದಿನ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ಖಾಸಿಮ್ ಮೂಂದಾಳತ್ವದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 711 ರಲ್ಲಿ, ಖಾಸಿಮ್ ನ ಮಗ ಮೊಹಮದ್ ದೇಬಲ್‌ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು [[:en:Al-Hajjaj ibn Yusuf|ಅಲ್-ಹಜ್ಜಾಜ್‌ನ]] ಆದೇಶದ ಮೇರೆಗೆ ಹಿಂದಿನ (ವಿಫಲವಾದ) ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಿಂದ ಸೆರೆಯಾಳುಗಳಾಗಿದ್ದ ಕೈದಿಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನ ಪಡೆಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೂಂಡನು. ಈ ತಂತ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಜದ್ರೊಹಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಡೆಗಳಿಂದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪಡೆದನು. ದೇಬಲ್‌ನಿಂದ ಕಾಸಿಮ್ನ ಮಗ ಮೊಹಮದ್ ನೆರುನ್‌ಗೆ ಯುದ್ದ ಸಾಮಾಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಪೂರೈಕೆಗಾಗಿ ತೆರಳಿದನು. ಸಿಂದಿನ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಂಶಜರು (ಮಹಾರಾಜ್ ದಾಹಿರ್ ವಂಶಜರು) [[ಸಿಂಧ್ ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ರಾಜವಂಶ|ಬೌದ್ದರ ರಾಯ್ ವಂಶಜರಿಂದ]] ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೂಂಡಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಬೌದ್ಧರು ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳಾದ ಜಾಟ್ ಜನಾಂಗದವರು ಸಹಜವಾಗಿ ರಾಜನಿಷ್ಟರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ನೆರುನ್‌ ನಗರದ ಬೌದ್ಧ ಗವರ್ನರ್ ಅರಬ್ಬರ ಮೊದಲ ಅಭಿಯಾನದ ನಂತರ ಇದು ಕ್ಯಾಲಿಫೇಟ್‌ನನಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾದ ಕಪ್ಪ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಶರಣಾಗಿ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಸಹಕರಿಸಿದರು. ಖಾಸಿಂನ ಸೇನೆಗಳು ನಂತರ ಸಿವಿಸ್ತಾನವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಹಲವಾರು ಬುಡಕಟ್ಟು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ತಮ್ಮ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿದರು. ಈ ತಂತ್ರದ ಮೂಲಕ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅರಬ್ಬರ ವಶವಾಯಿತು. ಖಾಸಿಂನ ಸಂಯೋಜಿತ ಪಡೆಗಳು ಸಿಸಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡವು ಮತ್ತು [[ಸಿಂಧೂ ನದಿ|ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ]] ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಿದನು. ಸ್ಥಳೀಯ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳಾದ ಮೆಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ನೆರುನ್, ಬಜ್ರಾ, ಕಾಕಾ ಕೋಲಾಕ್ ಮತ್ತು ಸಿವಿಸ್ತಾನ್‌ನ [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ|ಬೌದ್ಧ]] ಆಡಳಿತಗಾರರ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಆರೋಹಿಸಿದ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ [[ಪದಾತಿ ಪಡೆ|ಕಾಲಾಳುಪಡೆಯಾಗಿ]] ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ಖಾಸಿಮ್ ಬಳಸಿ ಮಹರಾಜ ದಾಹಿರ್ ಅನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವನು ಪೂರ್ವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಉಮಯ್ಯದ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೇಟ್ಗೆ ಸೇರಿಸಿದನು.<ref name="Asif2016" /> ಅಂತಿಮ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಮೊದಲು, ದಾಹಿರ್‌ನ ಮಂತ್ರಿ ರಾಜನ ಬಳಿ ಬಂದು ಎರಡು ಮನವಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಮೊದಲನೆಯದು "'''ರಾಜನೇ ತಾವು ಭಾರತದ ಹಿತೈಷಿ ರಾಜರುಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಪಡೆಯಬೇಕು"'''. ಆಗ ಮಹಾರಾಜ ದಾಹೀರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು "''ನೀವು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು'', ''''ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಮತ್ತು ಅರಬ್ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಗೋಡೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಬಿದ್ದರೆ, ಅರಬ್ಬರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ವಿನಾಶವನ್ನು ತಡೆಯುಲಾಗದು"'''ಎಂದನು. ಆಗ ಮಂತ್ರಿಯು ಎರಡನೆಯ ಮನವಿಯಾಗಿ "'''ನೀವು ಕನಿಷ್ಠ ನಿಮ್ಮ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿಬಿಡಿ"''' ಎನ್ನಲು. ದಾಹಿರ್ ಇವೆರಡು ಮನವಿಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ. "'''ನನ್ನ ಠಾಕೂರ್ ಮತ್ತು ಗಣ್ಯರ ಕುಟುಂಬಗಳು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವಾಗ ನಾನು ನನ್ನ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಭದ್ರತೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ'''." <ref name="Asif2016">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ|title=A Book of Conquest|last=Manan Ahmed Asif|date=19 September 2016|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-66011-3|pages=8–}}</ref> ದಾಹಿರ್ ನಂತರ ಖಾಸಿಮ್ ಸಿಂಧೂ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು, ಅವನ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಅದರ ಪೂರ್ವ ದಡಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದನು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಖಾಸಿಮ್ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು ಮತ್ತು ಜೈಸಿಯಾ (ದಾಹಿರ್‌ನ ಮಗ) ನೇತೃತ್ವದ ಜಿತೋರ್‌ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. 711 ರಲ್ಲಿ ಅರೋರ್‌ನಲ್ಲಿ (ಆಧುನಿಕ ನವಾಬ್‌ಶಾ ಬಳಿ) ಕಾಸಿಮ್ ದಾಹಿರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿದನು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು. ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅರೋರ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ದಾಹಿರ್ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರ, ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ಅವನ ದೇಹದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಜ್ಜಾಜ್ ಬಿನ್ ಯೂಸುಫ್‌ಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. == ಸಹ ನೋಡಿ == * ಚಾಚ್ ನಾಮಾ * ರೈ ರಾಜವಂಶ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == == ಮೂಲಗಳು == * ರಾಜಾ ದಾಹಿರ್ ಅವರ ಪತ್ನಿ ರಾಣಿ ಬಾಯಿ 150,000 ಸೈನಿಕರೊಂದಿಗೆ ರಾವರ್ ಕೋಟೆಗೆ ಓಡಿಹೋದರು, ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವರು ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ಕಾಸಿಮ್ ಅವರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸವಾಲು ಹಾಕಿದಳು. ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ಖಾಸಿಮ್ ಅವಳನ್ನು ರಾವರ ಬಳಿಗೆ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೂಂಡು ಹೊದನು. ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಅಗೆದು ಕೆಡವಲು ತನ್ನ ಗಣಿಗಾರರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಆವಾಗ ರಾಣಿ ಬಾಯಿ, ತನ್ನನ್ನು ಶತ್ರುಗಳು ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಶರಣಾದಳು. ಇತರ ಮಹಿಳೆಯರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸುಟ್ಟುಕೊಂಡಳು. * ಮಿರ್ಜಾ ಕಾಲಿಚ್‌ಬೇಗ್ ಫ್ರೆಡೂನ್‌ಬೆಗ್: ದಿ ಚಚ್ನಾಮಾ, ಸಿಂಧ್‌ನ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ, ಅರಬ್ ವಿಜಯದವರೆಗೆ ಹಿಂದೂ ಅವಧಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕಮಿಷನರ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್ 1900 [http://persian.packhum.org/persian/pf?file=12701030&ct=0] ನಿಂದ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಅನುವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಆರ್‌ಸಿ ಮಜುಂದಾರ್, ಎಚ್‌ಸಿ ರಾಯ್ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಕಲಿಕಿಂಕರ್ ದಿಟ್ಟಾ: ಆನ್ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಭಾಗ II, * ತಾರೀಖ್-ಸಿಂಧ್, ಮಾವ್ಲಾನಾ ಸೈಯದ್ ಅಬು ಜಾಫರ್ ನದ್ವಿ ಅವರಿಂದ * ವಿಂಕ್, ಆಂಡ್ರೆ, ''ಅಲ್-ಹಿಂದ್ ದಿ ಮೇಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ದಿ ಇಂಡೋ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವರ್ಲ್ಡ್'', ಬ್ರಿಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿಕ್ ಪಬ್ಲಿಷರ್ಸ್, 1 ಜನವರಿ 1996,  {{History of Sindh}}{{Authority control}}{{Karachi}} <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಇಸ್ಲಾಂ]] [[ವರ್ಗ:ಇಸ್ಲಾಂ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಧರ್ಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು]] eb16tj8ysjh4pvx87s2jqpweqlymqnz 0 174882 1373055 1360910 2026-05-09T03:37:04Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373055 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer |name=ಡಾ.ರಂಗನಾಥ ಕಂಟನಕುಂಟೆ|image= Ranganath_sir.jpg |birth_date=ಜನವರಿ ೫,೧೯೭೪|birthplace=ಕಂಟನಕುಂಟೆ,[[ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ]],[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|occupation=ಕವಿ,ಲೇಖಕ,ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ,ಚಿಂತಕ|language=[[ಕನ್ನಡ]]|nationality=ಭಾರತೀಯ|alma_mater=[[ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]],[[ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]|genre=ಕವಿತೆ,ವಿಮರ್ಶೆ,ಸಂಶೋಧನೆ|father=ರಂಗಸ್ವಾಮಿ|mother=ದೊಡ್ಡರಂಗಮ್ಮ}} ಕನ್ನಡದ ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿನ ಲೇಖಕರಲ್ಲಿ ಡಾ.ರಂಗನಾಥ ಕಂಟನಕುಂಟೆಯವರು ಪ್ರಮುಖರು.ಕವಿತೆ, ವಿಮರ್ಶೆ,ಸಂಶೋಧನೆ ಹೀಗೆ ಹಲವಾರು ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ ಇವರ ನೆಚ್ಚಿನ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದು ಜನಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಂಥಿಕ ಭಾಷೆಗಳ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಪೂರ್ಣವಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಜೀವನ == === ಜನನ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ === ರಂಗನಾಥರವರು ೧೯೭೪ ಜನವರಿ ೫ರಂದು ದೊಡ್ಡಬಳ್ಳಾಪುರದ ಕಂಟನಕುಂಟೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.ತಂದೆ ರಂಗಸ್ವಾಮಿ ತಾಯಿ ದೊಡ್ಡರಂಗಮ್ಮ. ಇವರು ಕಂಟನಕುಂಟೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದರು.ನಂತರ ಡೊಡ್ಡಬಳ್ಳಾಪುರದ ಸರಕಾರಿ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಕಲಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಿ.ಯು.ಸಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. === ಉನ್ನತ ವ್ಯಾಸಂಗ === ಡೊಡ್ಡಬಳ್ಳಾಪುರದ ಶ್ರೀ ಕೊಂಗಾಡಿಯಪ್ಪ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎ ಪದವಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎ ಪದವಿ ಪಡೆದ ಅವರು ಆನಂತರದಲ್ಲಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಹಂಪಿ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ " ಜನಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭುತ್ವ ಭಾಷೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷದ ನೆಲೆಗಳು" ಎಂಬ ವಿಷಯದಡಿ ಪ್ರೊ.[[ಕಿ. ರಂ. ನಾಗರಾಜ್]] ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪಿಎಚ್.ಡಿ ಮುಗಿಸಿದ್ದಾರೆ. == ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ == ೨೫ ವರ್ಷಗಳ ಬೋಧನಾನುಭವ ಹೊಂದಿರುವ ರಂಗನಾಥ ಕಂಟನಕುಂಟೆಯವರು ೨೦೦೦ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಎನ್.ಇ.ಟಿ. ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆಯಾದರು. ೨೦೦೧ ರಿಂದ ಕನ್ನಡ ಸಹಾಯಕ ‌ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಿದ್ಯಾ ವಾಹಿನಿ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಬಸವನಗುಡಿಯ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಏಳು ವರ್ಷ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ, ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ, ಶೇಷಾದ್ರಿಪುರಂ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಶಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಎರಡು ವರ್ಷ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಕಾವ್ಯ ಮಂಡಲ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಂದರ್ಶಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು ಹೊನ್ನಾವರದ ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರಿನ ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃಷಿ == ನಿರಂತರ ಓದು ಮತ್ತು ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ರಂಗನಾಥರವರು ಕವಿತೆ, ಲೇಖನ, ಸಂಶೋಧನೆ, ಸಂಪಾದನೆ ಹಾಗೂ ವಿಮರ್ಶಾ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ಉದಯವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಲೇಖನ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಸೋರೆ ದೋಣಿಯ ಗೀತ ಇವರ ಮೊದಲ ಕವನ ಸಂಕಲನ. ಓದಿನ ಜಾಡು ಇವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬರಹಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಪಭೂಷಣ ಶಿವಯೋಗಿಗಳ ತತ್ವಪದಗಳು ಮತ್ತು ಅರಿವಿನ ಅಡಿಗೆ ಇವರ ಸಂಪಾದನ ಕೃತಿಗಳು. ಜನಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭುತ್ವ ಭಾಷೆಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಇವರ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಬಂಧವಾಗಿದೆ. ಆರು ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಒಟ್ಟು ೧೫ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಇವರು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಾದ [[ಪ್ರಜಾವಾಣಿ]], [[ಕನ್ನಡ ಪ್ರಭ]], [[ಉದಯವಾಣಿ]], [[ವಿಜಯವಾಣಿ]] ಹಾಗೂ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಗಳಾದ ಹೊಸತು ಅನಿಕೇತನ ಸಂವಾದ ಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಪೂರ್ಣ ಲೇಖನಗಳು ಇವರ ಲೇಖನಗಳು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿದೆ. ೧೭ ಸಂಪಾದನಾ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಲೇಖನಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ೧೮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮಟ್ಟದ ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣ, ೧೧ ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣ ಮತ್ತು ಏಳು ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದ ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. === ಕೃತಿಗಳು === # ಜನಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭುತ್ವ ಭಾಷೆಗಳ ಸಂಘರ್ಷ (2009) # ಜನರ ವ್ಯಾಕರಣ(2011) # ರಹಮತ್ ತರೀಕೆರೆ (ಲೇಖಕರೊಬ್ಬರ ಸಮಗ್ರ ಬರೆಹಗಳ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಪುಸ್ತಕ,2012) # ಸೇನೆಯಿಲ್ಲದ ಕದನ (2014) # ಓದಿನ ಜಾಡು (ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬರೆಹಗಳು) (2016) # ಅರಿವಿನ ಅಡಿಗೆ (ಸಂಪಾದಿತ ಕೃತಿ) # ಸರ್ಪಭೂಷಣ ಶಿವಯೋಗಿಗಳ ತತ್ವಪದಗಳು (2017) # ಕೊಲುವೆನೆಂಬ ಭಾಷೆ (2021) # ಓದಿನ ಒಕ್ಕಲು(2023) === ಕವನ ಸ೦ಕಲನಗಳು === # ಸೋರೆ ದೋಣಿಯ ಗೀತ, (2007) # ನದಿಯ ತೀರದ ನಡಿಗೆ (2008 ) # ಗೋಡೆಯ ಚಿತ್ರ (2011) # ದೇವನೇಗಿಲು (2016) # ಹೂವಿನ ಬೇಟೆ (2018) # ಪ್ರೇಮಬಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಬಾಪು ಬಟ್ಟೆ (2023) == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದು == # https://www.bookbrahma.com/author/ranganatha-kantanakunte{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} b55npt6aw1r0zg86vew0rf7s33g9kri 0 177584 1373032 1372166 2026-05-08T20:13:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373032 wikitext text/x-wiki [[File:Levi-strauss 260.jpg|thumb|ಕ್ಲೌಡ್ ಲೆವಿ-ಸ್ಟ್ರಾಸ್, ಒಬ್ಬ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] '''ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ'' ಎಂದರೆ [[ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ]]ದ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ವಿಜ್ಞಾನಿ. ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಭೂತಕಾಲ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದ [[ಸಮಾಜ|ಸಮಾಜಗಳ]]ೊಳಗಿನ [[ಮಾನವ]] ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="oed3">{{cite web|url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/anthropology?q=anthropology|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002123533/http://oxforddictionaries.com/definition/english/anthropology?q=anthropology|url-status=dead|archive-date=October 2, 2013|title=anthropology|work=Oxford Dictionaries|publisher=Oxford University Press|access-date=10 August 2013}}</ref><ref name="eb3">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/27505/anthropology|title=anthropology|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=23 March 2015}}</ref><ref name="aaa3">{{cite web|url=http://www.aaanet.org/about/whatisanthropology.cfm|title=What is Anthropology?|publisher=[[American Anthropological Association]]|access-date=10 August 2013}}</ref> ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ ಸಮಾಜಗಳ ರೂಢಿಗಳು, ಮೌಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ ಭಾಷೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆರ್ಥಿಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ ಮಾನವ ಆರ್ಥಿಕ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜೈವಿಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ, ವಿಧಿವಿಜ್ಞಾನದ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ, ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ ಮಾನವ ವಿಕಸನ ಮತ್ತು ಅವರ [[ಪ್ರೈಮೇಟ್]] ಸಂಬಂಧಿಗಳ [[ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಕಾಸ]], ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜೈವಿಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅನ್ವಯಿಕೆ ಮತ್ತು ರೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾನವರ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. == ಶಿಕ್ಷಣ == ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರದೊಳಗಿನ ವಿಷಯಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದವಿ ಹಂತದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಆಯ್ಕೆಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಲು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅರ್ಹತಾ ಪರೀಕ್ಷೆಯು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರದ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ಅಗಲ ಮತ್ತು ಆಳ ಎರಡನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪದವಿ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ, ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಅಥವಾ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಪದವಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರದಿರುವುದು ಅಪರೂಪ. ಕೆಲವು ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು [[ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ]] ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇತರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.americananthro.org/AdvanceYourCareer/Content.aspx?ItemNumber=1782|title=Career Paths and Education – Advance Your Career|website=www.americananthro.org|language=en|access-date=2017-11-29|archive-date=2023-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608122211/https://www.americananthro.org/AdvanceYourCareer/Content.aspx?ItemNumber=1782|url-status=dead}}</ref> == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಷಯಗಳು ಮಾನವ ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾಕೃತಿಗಳ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಾಹಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು (GIS) ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ರಚನಾತ್ಮಕ ಅಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತೀಕರಣದಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಪರಿಶೋಧನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Anthropologists and Archeologists : Occupational Outlook Handbook: : U.S. Bureau of Labor Statistics |url=https://www.bls.gov/ooh/life-physical-and-social-science/anthropologists-and-archeologists.htm#tab-2 |access-date=2023-12-19 |website=www.bls.gov |language=en-us}}</ref> ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕಾರ್ಯವು ವೀಕ್ಷಣೆಗಳ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಅನಾಮಧೇಯತೆಯ ಹಕ್ಕಿನಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಅನುಸರಣೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ.<ref>{{citation |publisher=American Anthropological Association |date=2009 |title=2009 AAA Code of Ethics |url=http://s3.amazonaws.com/rdcms-aaa/files/production/public/FileDownloads/pdfs/issues/policy-advocacy/upload/AAA-Ethics-Code-2009.pdf}}</ref><ref>Mead, M. (1962). "The Social Responsibility of the Anthropologist: The Second Article in a Series on the Social Responsibility of Scholarship". ''The Journal of Higher Education'', 33(1), 1–12. {{doi|10.2307/1980194}}.</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೆಟ್ಟಿಂಗ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು; ಆದಾಗ್ಯೂ, 2014 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಯು.ಎಸ್. ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು [[ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ|ಪುರಾತತ್ತ್ವಜ್ಞರು]] ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ (28%), ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಸಲಹಾ (23%) ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ (27%) ನೇಮಕಗೊಂಡರು.<ref>Baba, Marietta L. (1994). "The Fifth Subdiscipline: Anthropological Practice and the Future of Anthropology". Human Organization. 53 (2): 174–186. {{doi|10.2307/44126881}}.</ref><ref name=":1" /> ೨೦೧೬ ಮತ್ತು ೨೦೨೬ ರ ನಡುವೆ ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ತ್ವಜ್ಞರ ಉದ್ಯೋಗವು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ವೃತ್ತಿಪರ ಉದ್ಯೋಗ ಮುನ್ಸೂಚನೆಗಳು ಯೋಜಿತ ೭,೬೦೦ ರಿಂದ ೭,೯೦೦ ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ದರವಾಗಿದೆ.<ref>U.S. Department of Labor, U.S. Bureau of Labor Statistics, Employment Projections program. (2016). Employment by industry, occupation, and percent distribution, 2016 and projected 2026; 19-3091 Anthropologists and archeologists [Data set]. Retrieved from https://www.bls.gov/emp/ind-occ-matrix/occ_xlsx/occ_19-3091.xlsx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114064708/https://www.bls.gov/emp/ind-occ-matrix/occ_xlsx/occ_19-3091.xlsx |date=2017-11-14 }}.</ref><ref>T. Lacey, Mitra Toossi, Kevin Dubina, and Andrea Gensler (October 2017). Projections overview and highlights, 2016–26. Monthly Labor Review, U.S. Bureau of Labor Statistics. {{doi|10.21916/mlr.2017.29}}.</ref> ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿಗಳಿಲ್ಲದ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇತರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪಡೆದವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.insidehighered.com/news/2011/02/16/anthropology_master_s_are_most_likely_to_bring_their_discipline_to_the_public|title=Anthropology Without Doctorates|access-date=2017-11-28|archive-date=2019-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209180630/https://www.insidehighered.com/news/2011/02/16/anthropology_master_s_are_most_likely_to_bring_their_discipline_to_the_public|url-status=dead}}</ref> ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿ ಪಡೆಯದ ಅನೇಕರು ಸಂಶೋಧಕರಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೋಧನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಶೋಧನೆ-ಮಾತ್ರ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿರುವವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. 2015 ರಲ್ಲಿ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಸರಾಸರಿ ವೇತನ $62,220 ಆಗಿತ್ತು..<ref>{{Cite web|url=https://money.usnews.com/careers/best-jobs/anthropologist|title=Anthropologist Ranks Among Best Jobs of 2017|website=money.usnews.com|access-date=2017-11-29}}</ref>ಅನೇಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಉದ್ಯೋಗ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗುಂಪು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ವಿಭಿನ್ನ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ [[ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ]]ವನ್ನು [[ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ]]ದ ಉಪ-ವಿಭಾಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name=":0" /> ಎರಡೂ ವೃತ್ತಿಗಳು ಭೂತಕಾಲದಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗಿನ ಮಾನವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಧ್ಯಯನದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದರೆ, ಪುರಾತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅವಶೇಷಗಳಂತಹ ವಸ್ತು ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.paesta.psu.edu/book/earth-systems-science-introduction/definitions/paleontology-vs-archaeology-vs-anthropology|title=Paleontology vs. Archaeology vs. Anthropology {{!}} PAESTA|website=www.paesta.psu.edu|access-date=2017-11-29|archive-date=2018-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803044441/https://www.paesta.psu.edu/book/earth-systems-science-introduction/definitions/paleontology-vs-archaeology-vs-anthropology|url-status=dead}}</ref> ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರವು ವಿಧಿವಿಜ್ಞಾನ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸೈಬರ್ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರದಂತಹ ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಪಾತ್ರವು ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಮಾನವರು ಮತ್ತು ಮಾನವ ನಡವಳಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದರೆ, ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಘಟನೆಗಳನ್ನು ವಿಶಾಲ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.careerigniter.com/questions/what-is-the-difference-between-a-historian-and-an-anthropologist/|title=What Is The Difference Between A Historian And An Anthropologist? – Career Igniter|website=www.careerigniter.com|date=12 June 2014|language=en|access-date=2017-11-29}}</ref> ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಿಗಿಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಕಡಿಮೆ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇತಿಹಾಸಕಾರರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶೇಕಡಾವಾರು ಜನರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೆಟ್ಟಿಂಗ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಹೆಚ್ಚು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಉದ್ಯೋಗ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.historians.org/jobs-and-professional-development/career-diversity-for-historians/career-diversity-resources/where-historians-work-an-interactive-database-of-history-phd-career-outcomes|title=Where Historians Work: An Interactive Database of History PhD Career Outcomes {{!}} AHA|website=www.historians.org|language=en|access-date=2017-11-29}}</ref> ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್]] ನ್ಯಾಯ ವಿಜ್ಞಾನದ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರದ ಉದಯದೊಂದಿಗೆ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ, ಇತರ ಹಲವು ದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ನ್ಯಾಯ ವಿಜ್ಞಾನದ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರವು ವಿಧಿ ವಿಜ್ಞಾನ ರೋಗಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಅಲ್ಲ, ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite journal|last1=Traithepchanapai|first1=Pongpon|last2=Mahakkanukrauh|first2=Pasuk|last3=Kranioti|first3=Elena F.|date=2016-04-01|title=History, research and practice of forensic anthropology in Thailand|journal=Forensic Science International|volume=261|issue=Supplement C|pages=167.e1–167.e6|doi=10.1016/j.forsciint.2016.02.025|pmid=26949023|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/24472615/Kranioti_accepted_mans.pdf|hdl=20.500.11820/87d07a95-9a7a-445f-aaac-1272ac3de52c|s2cid=32398225 |hdl-access=free}}</ref> ಈ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ವಿಧಿವಿಜ್ಞಾನ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು [[ಅಸ್ಥಿಪಂಜರ]] ದಿಂದ [[ಲಿಂಗ]], [[ವಯಸ್ಸಾಗುವಿಕೆ|ವಯಸ್ಸು]], ಮಾನವ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು [[ಪೂರ್ವಜ|ಪೂರ್ವಜ]] ದಂತಹ ಜೈವಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book|title=Essentials of forensic anthropology: especially as developed in the United States.|last=Stewart|first=T.D.|publisher=Charles C. Thomas|year=1979|isbn=978-0398038113|location=Springfield, Illinois}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಫೋರೆನ್ಸಿಕ್ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಸೆಟ್ಟಿಂಗ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಫೋರೆನ್ಸಿಕ್ ರೋಗಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಹೆಚ್ಚು ಅನ್ವಯಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="UNCW Forensic Anthropology">{{Cite web|url=http://people.uncw.edu/albertm/forensic.htm|title=UNCW Forensic Anthropology|website=people.uncw.edu|access-date=2017-11-28}}</ref> ವಿಧಿವಿಜ್ಞಾನ ವಿಜ್ಞಾನ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ವಿಧಿವಿಜ್ಞಾನ ರೋಗಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ವೈದ್ಯಕೀಯ ವೈದ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.<ref name="UNCW Forensic Anthropology"/> ನ್ಯಾಯ ವಿಜ್ಞಾನದ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರದ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಹೆಚ್ಚು ಸಮರ್ಥ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ದತ್ತಸಂಚಯಗಳೊಂದಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://projects.nfstc.org/tech_transition/anthropology/overview.htm|title=Advances in Forensic Anthropology • Technology Transition Workshop at NFSTC|website=projects.nfstc.org|access-date=2017-11-07|archive-date=2017-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822235257/http://projects.nfstc.org/tech_transition/anthropology/overview.htm|url-status=dead}}</ref> ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದೊಳಗೆ ವಿಧಿವಿಜ್ಞಾನ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರವು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶೇಷ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಉದ್ಯೋಗ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಹುದ್ದೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅರ್ಹ ಪದವೀಧರರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://study.com/articles/Forensic_Anthropologist_Job_Description_Outlook_and_Salary.html|title=Forensic Anthropologist: Job Description, Outlook and Salary|work=Study.com|access-date=2017-11-29|language=en}}</ref> ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರದ ಉದಯದೊಂದಿಗೆ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರದ ವೃತ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಉಪ-ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ವೃತ್ತಿಯ ಈ ಹೊಸ ಶಾಖೆಯು [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್]]ಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ ಹಾಗೂ [[ವೈದ್ಯಕೀಯ]], ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ದೃಶ್ಯೀಕರಣ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಿನ್ಯಾಸ, [[ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ]]ದೊಂದಿಗೆ ಅಂತರಶಿಸ್ತೀಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite book|title=Virtual anthropology : a guide to a new interdisciplinary field|last=Weber|first=Gerhard W.|date=2011|publisher=Springer|others=Bookstein, Fred L., 1947–|isbn=9783211486474|location=Wien|oclc=174131450}}</ref> ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ರಚಿತ ಚಿತ್ರಣ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಮಾನವ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಗಳ ವಿಕಸನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite journal|last1=Libin|first1=Alexander|last2=Libin|first2=Elena|date=2005|title=Cyber-anthropology: a new study on human and technological co-evolution|journal=Studies in Health Technology and Informatics|volume=118|pages=146–155|issn=0926-9630|pmid=16301776}}</ref> ಸೈಬರ್ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮತ್ತು ಸೈಬರ್ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಹ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book|title=Ethics and the Profession of Anthropology: Dialogue for Ethically Conscious Practice |date=2002|publisher=AltaMira Press|editor-last1=Fluehr-Lobban |editor-first1=Carolyn |isbn=9780759103375|edition=2nd|location=Walnut Creek|oclc=50279971}}</ref> ನೆಟ್ ನ್ಯೂಟ್ರಾಲಿಟಿ ನಂತಹ ಸೈಬರ್ ನೈತಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ಉಪ-ಕ್ಷೇತ್ರವು ವೇಗವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಸೈಬರ್ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿರುವ ಆಸಕ್ತಿಯ ಶಾಖೆಯೆಂದರೆ [[ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ]].<ref>{{Cite journal|last=Ferrando|first=Francesca|date=2014-12-01|title=Is the post-human a post-woman? Cyborgs, robots, artificial intelligence and the futures of gender: a case study|journal=European Journal of Futures Research|language=en|volume=2|issue=1|article-number=43|doi=10.1007/s40309-014-0043-8|issn=2195-4194|doi-access=free}}</ref> ಸೈಬರ್ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮಾನವರು ಮತ್ತು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ನಡುವಿನ ಸಹ-ವಿಕಸನೀಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book|title=Future of intelligent and extelligent health environment|date=2005|publisher=IOS Press|others=Bushko, Renata Glowacka.|isbn=9781586035716|location=Amsterdam|oclc=236341831}}</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ರಚಿತ ಚಿತ್ರಣ (CG) ಪರಿಸರಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು [[ಚಲನಚಿತ್ರ|ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]], [[ದೂರದರ್ಶನ]], ಮತ್ತು ವಿಡಿಯೋ ಗೇಮ್ ನಂತಹ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಜನರು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂವಹನ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. == ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ == ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರವು ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರದ ಒಂದು ಉಪ-ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ವಿಭಿನ್ನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಅವರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಹಳ್ಳಿಗಳಂತಹ ಸಣ್ಣ-ಪ್ರಮಾಣದ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳಂತಹ ದೊಡ್ಡ-ಪ್ರಮಾಣದ, ಆಧುನಿಕ ಸಮಾಜಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಳಗಿನ ವಿಭಿನ್ನ ನಡವಳಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/cultural-anthropology|title=Cultural anthropology|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2020-02-24}}</ref> ಈ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು, ಅನೇಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ತಾವು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಡುವೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/orgs/1209/what-is-cultural-anthropology.htm|title=What Is Cultural Anthropology? – Cultural Anthropology Program (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2020-02-24}}</ref> ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಹುದು, ನಿಗಮಗಳು, ಲಾಭರಹಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಹುದು.<ref>{{Cite web|url=https://www.americananthro.org/AdvanceYourCareer/Content.aspx?ItemNumber=1782|title=Career Paths and Education – Advance Your Career|website=www.americananthro.org|access-date=2020-02-24|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152503/https://www.americananthro.org/AdvanceYourCareer/Content.aspx?ItemNumber=1782|url-status=dead}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{Authority control}} {{Interwikineeded}} [[Category:Anthropology| ]] [[Category:Social science occupations]] [[ವರ್ಗ:ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ]] h3hfuu6p2dgi8ir7502ge9tvkz9beel 0 177835 1373010 1356634 2026-05-08T12:08:20Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373010 wikitext text/x-wiki {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] {{Infobox institute|name=ಭಂಡಾರ್ಕರ್ ಪ್ರಾಚ್ಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ|image=Bhandarkar Oriental Research Institute, Pune.jpg|caption=೨೦೨೩ರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಟ್ಟಡ|established={{Start date and age|df=y|1917|07|06}}|focus=[[ಭಾರತೀಯ ಅಧ್ಯಯನ]]|address=812, Chiplunkar Road (Law College Road), Shivajinagar, Pune, 411004|city=[[ಪುಣೆ]]|state=[[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]]|country=ಭಾರತ|website={{URL|bori.ac.in}}}}'''ಭಂಡಾರ್ಕರ್ ಓರಿಯೆಂಟಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್''' ( '''BORI''' ) ಅಥವಾ ಭಂಡಾರ್ಕರ್ ಪ್ರಾಚ್ಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಹಳೆಯ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಪರೂಪದ ಪುಸ್ತಕಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಒಂದು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ . ಇದು ಭಾರತದ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ]] [[ಪುಣೆ|ಪುಣೆಯಲ್ಲಿದೆ]] . <ref>{{Cite web |title=Bhandarkar Institute, Pune |url=http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019070605/http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |archive-date=19 October 2018 |access-date=21 January 2008}}</ref> ಇದನ್ನು ಜುಲೈ ೬, ೧೯೧೭ ರಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ [[ಆರ್. ಜಿ. ಭಂಡಾರ್ಕರ್|ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಗೋಪಾಲ್ ಭಂಡಾರ್ಕರ್]] (೧೮೩೭–೧೯೨೫) ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಹಳೆಯ [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರಾಕೃತ]] ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. == ಸಂಸ್ಥೆ == ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ೧೮೬೦ ರ ಕಾಯ್ದೆ XXI ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಲಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಸಂಸ್ಥೆಯು ಬಾಂಬೆ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ವಾರ್ಷಿಕ ೩,೦೦೦ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಅನುದಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರಸ್ತುತ, ಇದು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಸರ್ಕಾರದ ವಾರ್ಷಿಕ ಅನುದಾನಗಳಿಂದ ಭಾಗಶಃ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿದೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂಶೋಧನಾ ಯೋಜನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಅನುದಾನ ಆಯೋಗದಿಂದಲೂ ಅನುದಾನಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ೧,೨೫,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ೨೯,೫೧೦ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ''"ಆನಲ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಭಂಡಾರ್ಕರ್ ಓರಿಯೆಂಟಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್"'' ಎಂಬ ಜರ್ನಲ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ಯೋಜನೆಯಾದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮಿಷನ್ ಫಾರ್ ಮ್ಯಾನುಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ಸ್ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸಹ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ, ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಋಗ್ವೇದ]] ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಯೋಗ|ಯುನೆಸ್ಕೋದ]] ಮೆಮರಿ ಆಫ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ರಿಜಿಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="mt">{{Cite web |date=16 May 2008 |title=National Mission for Manuscripts |url=http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=38910 |publisher=Ministry of Tourism}}</ref> <ref name="rigveda">{{Cite web |title=Rigveda |url=http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=22389&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20151201231818/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=22389&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-date=2015-12-01 |publisher=[[UNESCO]] [[Memory of the World Programme]]}}</ref> == ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಸಂಗ್ರಹ == ೧೮೬೬ ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೆ ಸರ್ಕಾರವು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಸಂಗ್ರಹ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಜಾರ್ಜ್ ಬುಹ್ಲರ್, ಎಫ್. ಕೀಲ್ಹಾರ್ನ್, ಪೀಟರ್ ಪೀಟರ್ಸನ್, [[ಆರ್. ಜಿ. ಭಂಡಾರ್ಕರ್|ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಗೋಪಾಲ್ ಭಂಡಾರ್ಕರ್]], ಎಸ್.ಆರ್. ಭಂಡಾರ್ಕರ್, ಕಥವತೆ ಮತ್ತು ಘಾಟೆ ಅವರಂತಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಈ ಯೋಜನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ೧೭,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮುಖ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಈ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಮೊದಲು ಬಾಂಬೆಯ [[ಎಲ್ಫಿನ್ ಸ್ಟನ್ ಕಾಲೇಜ್, ಮುಂಬಯಿ|ಎಲ್ಫಿನ್‌ಸ್ಟೋನ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ]] ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಅದನ್ನು ಉತ್ತಮ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಡೆಕ್ಕನ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ (ಪುಣೆ) ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೧೭ ರಲ್ಲಿ ಭಂಡಾರ್ಕರ್ ಓರಿಯಂಟಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ (BORI) ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ನಂತರ, BORI ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು ಇನ್ನೂ ಉತ್ತಮ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ನೀಡಲು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಗಿನ ಬಾಂಬೆ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ ಗವರ್ನರ್ ಮತ್ತು BORI ನ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಲಾರ್ಡ್ ವಿಲ್ಲಿಂಗ್ಡನ್, ಏಪ್ರಿಲ್ ೧, ೧೯೧೮ ರಂದು BORI ಗೆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಿದರು. ಮೊದಲ ಕ್ಯುರೇಟರ್ ಪಿ.ಕೆ. ಗೋಡೆ ಈ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಸಕ್ರಿಯ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಪ್ರಸ್ತುತ, ಸಂಸ್ಥೆಯು ೨೯,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸಂಗ್ರಹದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಭಾಗ (೧೭,೮೭೭ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳು) "ಸರ್ಕಾರಿ ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯ"ದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ೧೧,೬೩೩ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಂಗ್ರಹವಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿಕ್ರಿ.ಶ ೧೩೨೦ ದಿನಾಂಕದ Cikitsāsārasangraha ಕಾಗದದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿ.ಶ.೯೦೬ ದಿನಾಂಕದ Upamitibhavaprapañcakathā ತಾಳೆಗರಿ ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಸೇರಿವೆ. ಬಿಒಆರ್‌ಐ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಹಲವಾರು ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿ [[ಭಾರತ ರತ್ನ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಪಂಡಿತ್ [[ಪಾಂಡುರಂಗ ವಾಮನ ಕಾಣೆ]] . <ref>{{Cite web |title=Bhandarkar Institute, Pune |url=http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019070605/http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |archive-date=19 October 2018 |access-date=21 January 2008}}</ref>ಒಬ್ಬರು. == ಮಹಾಭಾರತದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿ == BORI ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧,೧೯೧೯ ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಯೋಜನೆಯೆಂದರೆ ''[[ಮಹಾಭಾರತ|ಮಹಾಭಾರತದ]]'' ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯ ತಯಾರಿಕೆ. ವಿ.ಎಸ್. ಸುಕ್ತಂಕರರನ್ನು ಆಗಸ್ಟ್ ೧,೧೯೨೫ ರಂದು ಯೋಜನೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಪಾದಕರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವರು ಜನವರಿ ೨೧, ೧೯೪೩ ರಂದು ತಮ್ಮ ಮರಣದವರೆಗೂ ಮುಂದುವರೆದರು. ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಎಸ್.ಕೆ. ಬೆಲ್ವಾಲ್ಕರ್ ಅವರನ್ನು ಏಪ್ರಿಲ್ ೧, ೧೯೪೩ ರಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಪಾದಕರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಏಪ್ರಿಲ್ ೧, ೧೯೬೧ರಂದು, ಎಸ್.ಕೆ. ಬೆಲ್ವಾಲ್ಕರ್ ಅವರ ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ ಪಿ.ಎಲ್. ವೈದ್ಯ ಅವರನ್ನು ಯೋಜನೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಪಾದಕರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಜುಲೈ ೬, ೧೯೫೭ ರಂದು ಆರ್.ಎನ್. ದಾಂಡೇಕರ್ ಅವರನ್ನು ಜಂಟಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ವ್ಯಾಪಕ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿ, ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೨, ೧೯೬೬ ರಂದು ಆಗಿನ [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ|ಭಾರತದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ]] [[ಸರ್ವೆಪಲ್ಲಿ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್|ಸರ್ವಪಲ್ಲಿ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್]] ಅವರು ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಶೇಷ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಿದರು. ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ೧೨೫೯ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Bhandarkar Institute, Pune |url=http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019070605/http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |archive-date=19 October 2018 |access-date=21 January 2008}}</ref> ೧೯ ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿರುವ (೧೫,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಧ-ಕ್ವಾರ್ಟೊ ಗಾತ್ರದ ಪುಟಗಳು) ಈ ಆವೃತ್ತಿಯು ೮೯,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ''ಮಹಾಭಾರತದ'' ೧೮ ''ಪರ್ವಗಳ'' ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಉಪಕರಣ ಮತ್ತು ವಿ.ಎಸ್. ಸೂಕ್ತಂಕರರು ಬರೆದ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ವಿಧಾನದ ಕುರಿತು ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ (ಸಂಪುಟ I). ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ನಂತರದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಲಸವಾಗಿ ''[[ಹರಿವಂಶ|ಹರಿವಂಶದ]]'' ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿ, ಪ್ರತಿಕಾ ಸೂಚ್ಯಂಕ, ಪೂರಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸೂಚ್ಯಂಕವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದೆ. ''ಹರಿವಂಶದ'' ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ [[ಬಾಬು ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್|ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್]] ಅವರು ನವೆಂಬರ್ ೧೯,೧೯೫೪ ರಂದು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು. ಪ್ರಕಟಣೆಯು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೭೧ ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಎರಡು ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿರುವ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯು ''ಹರಿವಂಶದ'' ನಾಲ್ಕು ''ಪರ್ವಗಳನ್ನು'' ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಆರು ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಕಾ ಸೂಚ್ಯಂಕವು ಅನುಬಂಧಗಳೊಂದಿಗೆ ೩,೬೦,೦೦೦ ಪದ್ಯ ಕ್ವಾರ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸೂಚ್ಯಂಕದ ಎರಡು ಸಂಪುಟಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯ ಸ್ಥಾಪಿತ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಸಿಡಿ-ರಾಮ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. == BharatVidya.in ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು == === ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳು === ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ [[Critical Edition of the Mahabharata|ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು]] ಆಧರಿಸಿ [[ಮಹಾಭಾರತ|ಮಹಾಭಾರತದ]] ಕುರಿತು ಆನ್‌ಲೈನ್ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಡಿಸೆಂಬರ್೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಧಾನಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ]] ತಮ್ಮ ''ಮನ್ ಕಿ ಬಾತ್'' ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ತಿಂಗಳಿನ ಒಳಗೆ ೧,೨೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಲಿಯುವವರು ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. <ref name="MKB2021">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=December 26, 2021 |title=PM Modi lauds BORI's online course on Mahabharat in Mann Ki Baat |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/modi-lauds-boris-online-course-on-mahabharat-in-mann-ki-baat-7691636/ |access-date=November 12, 2025 |work=The Indian Express |location=Pune}}</ref> === ಭಾರತವಿದ್ಯಾ ವೇದಿಕೆ ಉದ್ಘಾಟನೆ === ಇದರಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿತವಾದ , BORI ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ್‌ವಿದ್ಯಾ (bharatvidya.in) ಎಂಬ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಆನ್‌ಲೈನ್ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. <ref name="IE2022">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=June 1, 2022 |title=Nirmala Sitharaman to launch e-learning platform Bharat Vidya today |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/nirmala-sitharaman-to-launch-e-learning-platform-bharat-vidya-tomorrow-8161965/ |access-date=November 12, 2025 |work=The Indian Express |location=Pune}}</ref> ಇದನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವೆ [[ನಿರ್ಮಲಾ ಸೀತಾರಾಮನ್]] ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು. ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ನಿರೂಪಣೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ, ಮೂಲ ಆಧಾರಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಲುಪಿಸಲು ಈ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="ET2022">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |title=Pune institutes' online courses on Indian heritage aim to make knowledge available without 'narrative attached' |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/pune-news/pune-institutes-online-courses-on-indian-heritage-aim-to-make-knowledge-available-without-narrative-attached/articleshow/94736449.cms |access-date=November 12, 2025 |work=The Economic Times}}</ref> ಭಾರತವಿದ್ಯಾ [[ವೇದ|ವೇದಗಳು]], [[ಸಂಸ್ಕೃತ]], [[ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ]], ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ, [[ಮಹಾಭಾರತ]], ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, [[Kautilya's Arthashastra|ಕೌಟಿಲ್ಯನ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ]], [[Indian arts and cultural traditions|ಭಾರತೀಯ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು]], ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮ, ಐಕೆಎಸ್ ಮತ್ತು [[ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳಾದ್ಯಂತ ೨೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ವಯಂ-ಗತಿಯ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. <ref name="BVWebsite">{{Cite web |title=BharatVidya by Bhandarkar Institute |url=https://www.bharatvidya.in/ |access-date=November 12, 2025 |website=BharatVidya}}</ref> ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೋರ್ಸ್ ಮುಗಿದಾಗ, BORI ಮತ್ತು ಭಾರತವಿದ್ಯಾ ಜತೆಯಾಗಿ ಜೀವಿತಾವಧಿಯ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. <ref name="BVWebsite" /> ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ವಿದ್ವತ್ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಾದ ಮಹಾಭಾರತದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಿ.ವಿ. ಕಾಣೆ ಅವರ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. ಈ ಮೂಲಭೂತ ಪಠ್ಯಗಳು ಈಗ ಭಾರತವಿದ್ಯಾ ಮೂಲಕ ನೀಡಲಾಗುವ ಡಿಜಿಟಲ್ ಕಲಿಕಾ ಮಾಡ್ಯೂಲ್‌ಗಳ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Bhandarkar Institute, Pune |url=http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019070605/http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |archive-date=19 October 2018 |access-date=21 January 2008}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Bhandarkar Institute, Pune |url=http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019070605/http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |archive-date=19 October 2018 |access-date=21 January 2008}}</ref> === ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿ (NEP) ೨೦೨೦ ರೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ === ಭಾರತವಿದ್ಯಾ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿ ೨೦೨೦|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿ ೨೦೨೦]] ಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆ, ಇದು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು (IKS) ಸೇರಿಸುವುದನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತದೆ. <ref name="ET2022"/> ೨೦೨೪ ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುವವರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು BORI [[ಮರಾಠಿ|ಮರಾಠಿಯಲ್ಲಿ]] IKS ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು. <ref name="HT2024">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=September 2, 2024 |title=BORI introduces IKS course online in Marathi |url=https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/bori-introduces-iks-course-online-in-marathi-101725298834558.html |access-date=November 12, 2025 |work=Hindustan Times}}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು NEP ಅನುಸರಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಥೆಯು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web |title=Bhandarkar Institute, Pune |url=http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019070605/http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |archive-date=19 October 2018 |access-date=21 January 2008}}</ref> == ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು == === ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರವೇಶ === ಭಂಡಾರ್ಕರ್ ಓರಿಯೆಂಟಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ (BORI) ತನ್ನ ಅಪರೂಪದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳು, ತಾಳೆಗರಿ ಪಠ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಮುದ್ರಿತ ಪುಸ್ತಕಗಳ ವಿಶಾಲ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಗಮನಾರ್ಹ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದೆ. ೨೦೧೦ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಸಂಸ್ಥೆಯು - ೭.೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಹೆಚ್ಚು ಪುಟಗಳನ್ನು - ವಿನಾಶಕಾರಿಯಲ್ಲದ ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಸುಮಾರು ೧೬,೦೦೦ ಅಪರೂಪದ ಸಂಪುಟಗಳನ್ನು ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣಗೊಳಿಸಿದೆ. <ref name="Peepul2022">{{Cite web |title=BORI’s Priceless Legacy Goes Digital |url=https://www.peepultree.world/livehistoryindia/story/heritage-matters/bhandarkar-oriental-research-institute |access-date=November 8, 2025 |website=Live History India}}</ref> <ref name="TOI2022">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=August 28, 2022 |title=Pune: At BORI, Old Manuscripts, Books Kept Safe From Crumbling Into Oblivion |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/pune-at-bori-old-manuscripts-books-kept-safe-from-crumbling-into-oblivion/articleshow/93827396.cms |access-date=November 8, 2025 |work=The Times of India}}</ref> ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಯಾರ್ಡಿ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್ ಬೆಂಬಲಿಸಿತು, ಇದು ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಶೇಷ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಹಣವನ್ನು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು. <ref name="Yardi2021">{{Cite web |date=June 8, 2021 |title=Digitizing Priceless Texts |url=https://www.yardi.com/blog/giving/digitizing-priceless-texts/29281.html |access-date=November 8, 2025 |publisher=Yardi Corporate Blog}}</ref> ಡಿಜಿಟಲೀಕರಿಸಿದ ವಿಷಯವನ್ನು BoriLib.com ಮೂಲಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಇದು ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‌ಡ್ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ (C-DAC) ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಪೋರ್ಟಲ್ ಆಗಿದೆ. <ref name="Hindu2018">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=December 20, 2018 |title=BORI Launches E-Library of Rare Books |url=https://www.thehindu.com/news/national/bori-launches-e-library-of-rare-books/article25783222.ece |access-date=November 8, 2025 |work=The Hindu}}</ref> ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ BoriLib ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡ ನಂತರ, ವರ್ಧಿತ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ೨೦೨೬ ರಲ್ಲಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಲೈಬ್ರರಿಯನ್ನು ಮರುಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. === ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ === ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, BORI ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಧಿಯಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾದ ಮೀಸಲಾದ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಸೌಲಭ್ಯವು ಹಸ್ತಚಾಲಿತ ಆಮ್ಲೀಕರಣ, ಮರುಬಂಧ ಮತ್ತು ದುರಸ್ತಿಯಂತಹ ಆರ್ಕೈವಲ್ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರತಿದಿನ ೪–೫ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ. <ref name="TOI2022"/> ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವು ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಂಶಾವಳಿಗಳು, ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಯುಗದ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಪರೂಪದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಠ್ಯಗಳ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಖಾಸಗಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಇಂಟರ್ನ್‌ಶಿಪ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ, ಕೆಲವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಉಪಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಸೇರಲಿದ್ದಾರೆ. === ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಮಿಷನ್ === BORI ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಮಿಷನ್ (NAMAMI) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರ (MCC) ಮತ್ತು ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಕೇಂದ್ರ (MRC) ಎರಡೂ ಆಗಿದೆ. <ref name="NAMAMI">{{Cite web |title=Manuscript Conservation Centres |url=https://www.namami.gov.in/manuscript-conservation-centres |access-date=November 8, 2025 |website=National Mission for Manuscripts |publisher=Ministry of Culture, Government of India}}</ref> ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ನಂತರ, BORI ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಗೋವಾದಾದ್ಯಂತ ೪೬,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ೧,೨೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ. <ref name="BORIManuscript">{{Cite web |title=Manuscript Department |url=https://bori.ac.in/department/manuscript/ |access-date=November 8, 2025 |website=Bhandarkar Oriental Research Institute}}</ref> == ನಿಜಾಮ್ ಮತ್ತು "ನಿಜಾಮ್ ಅತಿಥಿ ಗೃಹ" ದಿಂದ ದೇಣಿಗೆ == ೧೯೩೨ ರಲ್ಲಿ, ''ಮಹಾಭಾರತದ'' ಪ್ರಕಟಣೆಗೆ ಹಣದ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. [[ಹೈದರಾಬಾದ್ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ]] ಏಳನೇ ನಿಜಾಮ ಮೀರ್ ಉಸ್ಮಾನ್ ಅಲಿ ಖಾನ್ ಅವರಿಗೆ ಔಪಚಾರಿಕ ವಿನಂತಿಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಅವರು ೧೧ ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ೧೦೦೦/- ರೂ.ಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು "ನಿಜಾಮ್ ಅತಿಥಿ ಗೃಹ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅತಿಥಿ ಗೃಹದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ೫೦,೦೦೦ ದೇಣಿಗೆ <ref>{{Cite web |title=Bhandarkar Institute, Pune |url=http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019070605/http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |archive-date=19 October 2018 |access-date=21 January 2008}}</ref> ನೀಡಿದರು. <ref>{{Cite web |title=Bhandarkar Institute, Pune |url=http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019070605/http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |archive-date=19 October 2018 |access-date=21 January 2008}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Bhandarkar Institute, Pune |url=http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019070605/http://www.virtualpune.com/html/channel/edu/institutes/html/bhandark.shtml |archive-date=19 October 2018 |access-date=21 January 2008}}</ref> <ref name="bori2">{{Cite web |title=Over Year On, Bori's Historic Nizam Guest House Still Awaits Reopening |url=https://www.mid-day.com/articles/over-year-on-bori-s-historic-nizam-guest-house-still-awaits-reopening/142258 |access-date=2026-02-03 |archive-date=2018-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709094406/https://www.mid-day.com/articles/over-year-on-bori-s-historic-nizam-guest-house-still-awaits-reopening/142258 |url-status=dead }}</ref> ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಕಚೇರಿಯು ಜೂನ್ ೧, ೧೯೪೯ ರವರೆಗೆ ನಿಜಾಮ್ ಅತಿಥಿ ಗೃಹದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು <ref name="bori2"/> == ಸಹ ನೋಡಿ == * [[ಪಾಂಡುರಂಗ ವಾಮನ ಕಾಣೆ|ಪಾಂಡುರಂಗ ವಾಮನ ಕಣೆ]] * ಡೆಕ್ಕನ್ ಕಾಲೇಜು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://www.bori.ac.in/ BORI ನ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಅನ್ನು] [[ವರ್ಗ:ಸಂಘ-ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಶೋಧನೆ]] [[ವರ್ಗ:ಪ್ರಾಚ್ಯ ಸಂಶೋಧಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] pyasicvumq218hjocif94ypnp19hqzl 0 178777 1373070 1363218 2026-05-09T11:18:24Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373070 wikitext text/x-wiki {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] {{Infobox animal | name = ವಾಘ್ಯ | image = | image_upright = | caption = Statue of Waghya at [[Raigad Fort]]|200px | othername = ವಾಘ್ಯ | species = ''[[Canis familiaris]]'' | breed = ಮಿಶ್ರ | gender = ಗಂಡು | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = ೧೬೮೦ | death_place = | resting_place = [[Raigad Fort|Raigad]], [[Maratha Empire]] | resting_place_coordinates = | nationality = | occupation = | employer = | role = | years_active = | known_for = | tricks = | title = | term = | predecessor = | successor = | owner = [[ಛತ್ರಪತ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜ್]] | residence = | parents = | mate = | children = | weight = | height = | appearance = | namedafter = | awards = | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | website = | footnotes = }}   '''ವಾಘ್ಯಾ''' ([[ಮರಾಠಿ|ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]] ಹುಲಿ ಎಂದರ್ಥ) ಮರಾಠ ರಾಜ ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ಮಿಶ್ರ-ತಳಿಯ ಸಾಕು ನಾಯಿಯಾಗಿದ್ದು, ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ನಂತರ, ಇದು ತನ್ನ ಯಜಮಾನನ ಚಿತೆಗೆ ಹಾರಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Bogart Morrow |first=Laurie |url=https://books.google.com/books?id=_9yBB54VXgcC&q=Waghya+dog&pg=PA406 |title=The Giant Book of Dog Names |date=9 October 2012 |publisher=[[Simon and Schuster]] |isbn=9781451666915 |page=406}}</ref> ರಾಯಗಢ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ [[ಸಮಾಧಿ (ರಚನೆ)|ಸಮಾಧಿ]] ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ವಾಘ್ಯಾ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸಂಭಾಜಿ ಬ್ರಿಗೇಡ್ ‍ನ ಆಪಾದಿತ ಸದಸ್ಯರು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರು ಆದರೆ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |last=Singh Parmar |first=Aditya |date=8 August 2012 |title=Shivaji's Dog Restored Its Place at Raigarh |url=http://dnasyndication.com/dna/dna_english_news_and_features/Shivaji_Maharaj's/DNIND12797 |work=[[Daily News and Analysis|DNA India]]}}</ref> == ಸ್ಮಾರಕ == ವಾಘ್ಯಾ ಅವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ, ೧೯೦೬ ರಲ್ಲಿ [[ಇಂದೋರ್]] ರಾಜಕುಮಾರ ತುಕೋಜಿ ಹೋಳ್ಕರ್ ಅವರು ನೀಡಿದ ದೇಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ರಾಯಗಢ ಕೋಟೆ [[ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ|ಶಿವಾಜಿ]] ಮಹಾರಾಜರ ಸಮಾಧಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರು ನಾಯಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ {{INRConvert|5|k|year=1906}} (೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ ₹೧೭ಲಕ್ಷ US $೨೦೦೦೦ ಗೆ ಸಮನಾದ ಮೊತ್ತ) ನೀಡಿದರು.<ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |last=Deshpande |first=Devidas |date=27 May 2011 |title=Dog-eats-dog politics wants statue of Shivaji's pet out |url=http://epaper.timesofindia.com/Default/Layout/Includes/MIRRORNEW/ArtWin.asp?From=Archive&Source=Page&Skin=MIRRORNEW&BaseHref=BGMIR%2F2011%2F05%2F27&ViewMode=HTML&EntityId=Ar01101&AppName=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180411174653/http://epaper.timesofindia.com/Default/Layout/Includes/MIRRORNEW/ArtWin.asp?From=Archive&Source=Page&Skin=MIRRORNEW&BaseHref=BGMIR/2011/05/27&ViewMode=HTML&EntityId=Ar01101&AppName=1 |archive-date=11 April 2018 |work=[[The Times of India]]}}</ref> ಮಿಡ್-ಡೇ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ೧೯೩೬ರಲ್ಲಿ [[ನರಸಿಂಹ ಚಿಂತಾಮಣ ಕೇಳ್ಕರ್|ನರಸಿಂಹ ಚಿಂತಾಮನ್ ಕೇಲ್ಕರ್]] ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಶಿವಾಜಿ ರಾಯಗಢ ಸ್ಮಾರಕ ಸಮಿತಿ (ಎಸ್ಎಸ್ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಾಜಿಯ ಸ್ಮಾರಕದ [[ಸಮಾಧಿ|ಸಮಾಧಿಯ ಬಳಿ]] ವಾಘ್ಯಾ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |last=Sabnis |first=Vivek |date=26 May 2011 |title=Now, outfit declares war on Shivaji's dog |url=https://www.mid-day.com/articles/now-outfit-declares-war-on-shivaji-s-dog/123128 |work=[[Mid-Day]] |access-date=22 ಮಾರ್ಚ್ 2026 |archive-date=15 ಜೂನ್ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615111528/https://www.mid-day.com/articles/now-outfit-declares-war-on-shivaji-s-dog/123128 |url-status=dead }}</ref> == ರಾಯಗಢ ಕೋಟೆಯ ಮೇಲಿನ ವಾಘ್ಯಾ ಪ್ರತಿಮೆ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ == ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಶಿವಾಜ ಮಹಾರಾಜರ ಸ್ಮಾರಕದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ರಾಯಗಢ ಕೋಟೆ ವಾಘ್ಯಾ ಪ್ರತಿಮೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮತ್ತು ದಾಳಿಗೆ ಸಂಭಾಜಿ ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಎಂಬ ಉಗ್ರಗಾಮಿ ಗುಂಪು ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಆ ನಾಯಿ ನಿಜವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ಮಾರಕ ಇರಬಾರದು ಎಂದು ಗುಂಪು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿತು. ಈ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಧಂಗಾರ್ ಸಮುದಾಯವು ಬಲವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿತು ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ನಾಯಿಯು ನಿಜವೆಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.<ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=3 August 2012 |title=73 held for removing Shivaji dog's statue from Raigad fort |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-73-held-for-removing-shivaji-dog-s-statue-from-raigad-fort-1723352 |work=[[Daily News and Analysis|DNA India]]}}</ref> == ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ == ಖ್ಯಾತ ಮರಾಠಿ ನಾಟಕಕಾರ [[ರಾಮ ಗಣೇಶ ಗಡ್ಕರಿ|ರಾಮ್ ಗಣೇಶ್ ಗಡ್ಕರಿ]] ಅವರ ರಾಜಸಂನ್ಯಾಸ್ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವಾಘ್ಯಾ ನಾಯಿಯ ವೀರೋಚಿತ ಕಥೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |last=Mulla |first=Mohsin |date=24 May 2011 |title=Dog statue near Shivaji memorial draws ire |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-dog-statue-near-shivaji-memorial-draws-ire-1546818 |work=[[DNA India]]}}</ref> == ಮುಂದೆ ಓದಿ == * {{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Jackie Buckle |url=https://books.google.com/books?id=o9HgDwAAQBAJ&q=Waghya&pg=PA75 |title=Monumental Tales: The Fascinating Stories Behind the World's Pet Statues and Memorials |date=2019 |publisher=ISD LLC |isbn=9780718847937 |page=75}} * {{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Oliva Green |url=https://books.google.com/books?id=K9-wDwAAQBAJ&dq=Waghya+dog&pg=PA19 |title=YOURS MOST OBEDIENT Dog Stories of Love and Loyalty |date=2019 |publisher=UB Tech |pages=18, 19, 20}} * {{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Hiranmay Karlekar |url=https://books.google.com/books?id=_TJFDwAAQBAJ&dq=Waghya+dog&pg=PT92 |title=Savage Humans and Stray Dogs: A study in Aggression |date=2008 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-9352801244}} * {{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Waman Vishwanath Soman |url=https://books.google.com/books?id=je8OAQAAIAAJ&q=Waghya+dog |title=The Indian Dog |date=1963 |publisher=Popular Prakashan |page=XXVIII}} * {{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=S. Theodore Baskaran |author-link=S. Theodore Baskaran |url=https://www.hindustantimes.com/books/barking-up-the-right-tree/story-te2jFVdctzA78gt9hewjmO.html |title=The Book of Indian Dogs |date=2017 |publisher=[[Aleph Book Company]] |isbn=978-9384067571}} == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * List of individual dogs * Raigad fort == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} [[ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ಮಾರಕಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] dw0drhphr8uq6fmhb8xtzh7h36k6ud9 0 178928 1373061 1371353 2026-05-09T05:45:13Z PGN28 92190 1373061 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Thalayapooru Temple Arch.png|thumb]] '''ತಲೈಪುರ ಶ್ರೀ ಭಗವತಿ ದೇವಸ್ಥಾನ''' [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] [[ತಿರುವನಂತಪುರಮ್|ತಿರುವನಂತಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ]] ಕುಡಪ್ಪನಕುನ್ನುನಲ್ಲಿರುವ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Thalaypuru Devi Temple |url=https://www.justdial.com/Thiruvananthapuram/Thalaypuru-Devi-Temple/0471PX471-X471-221021013736-B7X1_BZDET |access-date=Date when the original URL was archived; do not w |website=Justdial}}</ref> == ದಂತಕಥೆ == ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ|ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರು [[ದುರ್ಗೆ|ದುರ್ಗಾ ದೇವಿಯನ್ನು]] ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜನ ಸೈನಿಕರಾಗಿದ್ದ [[ನಾಯರ್|ನಾಯರ್‌ಗಳು]] ಅವರನ್ನು ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ಕೊಲಸ್ಸೆರಿಕೋಣಂ, ಮುಕ್ಕಂಪಲವಿಲಾ, ವಲಿಯವಿಲಾ, ಕುಲಕ್ಕೋಡ್ ಮತ್ತು ಅಂದುರ್ಕೋಣಂಗಳಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದರು. ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ, ನಾಯರ್‌ಗಳು [[ಕಾಳಿ|ಭದ್ರಕಾಳಿಯ]] ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದು ಪತ್ತನಂತಿಟ್ಟದ ಅಡೂರಿನಲ್ಲಿ ಮನ್ನಾಡಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಹತ್ತಿರದ ಪುಲ್ಲಂಕೋಣಂ ಶ್ರೀ ಭದ್ರದೇವಿ ದೇವಾಲಯವೂ ಈ ಸಂಪರ್ಕದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web |date=31 December 2013 |title=Mannadi Temple and Kambithan the Oracle there |url=https://keralamythology.blogspot.com/2013/12/mannadi-temple-and-kambithan-oracle.html |access-date=17 October 2025}}</ref> ರಾಜರು 'ಇರೈಲಿ'ಯ ಮಾಲೀಕರಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವರೊಂದಿಗಿನ ಕುಟುಂಬದ ಸಂಪರ್ಕವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |date=17 October 2025 |title=ഇറയിലി |url=https://jenson.in/mal2mal.php?word=%E0%B4%87%E0%B4%B1%E0%B4%AF%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B4%BF |access-date=17 October 2025}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಮನೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಭದ್ರಕಾಳಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ಉಡಂಬರ ಎಂಬ ಕೋಣೆಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತೆಕ್ಕತ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಕೋಣೆಯ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವು ಮೇಲಿನಿಂದ ಇತ್ತು, ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಯ ಸದಸ್ಯ ಕರಣವರ್ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರಿಗೆ ಅದರ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿತ್ತು. ಈ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತುಗಳು, ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಿಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ, ಕೋಣೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಬೀಗವಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಭಕ್ತನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಭದ್ರಕಾಳಿ ದೇವಿಯಲ್ಲದೆ, ಯಕ್ಷಿ ಅಮ್ಮ, ಮಾಡನ್ ತಂಪುರಾನ್, ಮರುತ, ಪೆಯುಮ್ ಗಣಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಹ ಆಲ್ತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದ ನಂತರ, ಮನ್ನಂತಲ ಮೇಳಂಕೋಡ್ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯ ಮತ್ತು ಅರಮನೆಯ ಬೋಧಕರಾದ ಎನ್. ರಾಘವನ್ ಪಿಳ್ಳೈ (c.904 – 12.1.1960) ದೇವಾಲಯದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಪುನರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರು ರಾಘವನ್ ಪಿಳ್ಳೈ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಎಲ್. ಭಾರ್ಗವಿ ಅಮ್ಮ (1912 – 1993) ಅವರ ವಂಶಸ್ಥರು. 1961 ರಲ್ಲಿ, ಥರಾವಡ್ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಿತಿ ಹದಗೆಟ್ಟಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಕೆಡವಲಾಯಿತು. ಹೊಸ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣವು ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. 1964 ರಲ್ಲಿ, ಹತ್ತಿರದ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ನಾಗರ ವಿಗ್ರಹ ಕಂಡುಬಂದಿತು, ನಂತರ ಅದನ್ನು ನಾಗಕನ್ಯಕ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಮಾರ್ಚ್ 10, 1978 ರಂದು ಹೊಸ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ನವಿಲಿನ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಿದ ದೇವಿಯ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ದೇವಾಲಯದ ದ್ವಾರವನ್ನು 1985 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 1999 ರಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. <ref name=":0">{{Cite web |date=15 March 2026 |title=Thalayapooru Newspaper Article |url=https://archive.org/details/thalayapooru-newspaper-article |access-date=29 March 2026 |website=Archive}}</ref> ೨೦೨೫ ರಲ್ಲಿ, ದೇವಾಲಯವು ಪ್ರಮುಖ ನವೀಕರಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಭದ್ರಕಾಳಿಯ [[ಪಂಚಲೋಹ|ಪಂಚಲೋಹದ]] ವಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಶಿವಾಲಿ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ನಾಗಕನ್ಯಕ ವಿಗ್ರಹದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಾಗರಾಜ ಮತ್ತು ನಾಗಯಕ್ಷಿಯ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಭದ್ರಕಾಳಿ, ದುರ್ಗಾದೇವಿ ಮತ್ತು [[ಗಣೇಶ|ಗಣಪತಿಯ]] ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು [[ಹಿತ್ತಾಳೆ|ಹಿತ್ತಾಳೆಯಿಂದ]] ಹೊದಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಶಿವಲಿಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಮೆರವಣಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗಿಸಲು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಸಹ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. == ದೇವತೆಗಳು == ಭದ್ರಕಾಳಿ ದೇವಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ದೇವತೆ. ದುರ್ಗಾದೇವಿ ಮತ್ತು ಗಣಪತಿ ಮುಖ್ಯ ಉಪದೇವತೆಗಳು. ಯೋಗೀಶ್ವರರ್, ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸ್, ಭುವನೇಶ್ವರಿ, ಯಕ್ಷಿ ಅಮ್ಮ, ಮದನ್ ತಂಪುರನ್, ಮರುತ ಮತ್ತು ಪೆಯುಮ್ ಗಣಂಗಲುಮ್‌ಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಯಕ್ಷಿ ಅಮ್ಮ ಮತ್ತು ಮದನ್ ತಂಪುರನ್ ಅವರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಗರಾಜ, ನಾಗಯಕ್ಷಿ, ನಾಗಕನ್ಯಕೆಯರ ಕಾವೂ ಇದೆ. <ref name=":0" /> == ಆಚರಣೆಗಳು == ಮೂರು ದಿನಗಳ ದೇವಾಲಯ ಉತ್ಸವವು ಕುಂಭ ಮಾಸದ [[ಕೃತ್ತಿಕಾ|ಕಾರ್ತಿಕ]] ದಿನದಂದು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ದಿನದಂದು, ದೇವಿಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯ ಮೇಲೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಗುರುಸಿ (ಕುರುತಿ) ಸಮಾರಂಭವನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ನವರಾತ್ರಿ|ನವರಾತ್ರಿಯನ್ನು]] ಸಹ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಸರಸ್ವತಿ]] ಮಂಟಪವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಲಕ್ಷದೀಪ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಲಕ್ಷದೀಪವನ್ನು ಸುರೇಶ್ ಗೋಪಿ 2016 ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Thalayapooru Lakshadeepam 2016 |url=https://archive.org/details/lakshadeepam-2016 |access-date=15 March 2026 |website=Internet Archive}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" |ಲಕ್ಷದೀಪಮ್ |- !ವರ್ಷ. !ಭದ್ರದೀಪಮ್ |- |2016 |ಸುರೇಶ್ ಗೋಪಿ |- |2017 |ಮಲ್ಲಿಯೂರು ಪರಮೇಶ್ವರನ್ ನಂಬೂತಿರಿ |- |2018 |ಆದಿತ್ಯ ವರ್ಮಾ |- |2023 | - |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == [[ವರ್ಗ:ದೇವಾಲಯಗಳು]] 1p5c3xvc26jl86443koe1uof0fb4h60