ವಿಕಿಪೀಡಿಯ knwiki https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%9F MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter ಮೀಡಿಯ ವಿಶೇಷ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸದಸ್ಯ ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಚಿತ್ರ ಚಿತ್ರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಹಾಯ ಸಹಾಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವರ್ಗ ವರ್ಗ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಂಪುಟ ಸಂಪುಟ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಕರಡು ಕರಡು ಚರ್ಚೆಪುಟ TimedText TimedText talk ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಚರ್ಚೆಪುಟ Event Event talk 0 1073 1434218 1433763 2026-10-24T09:24:26Z Divyay524 102482 /* ಉಗಮ */ 1434218 wikitext text/x-wiki {{ಉಲ್ಲೇಖ}}{{Infobox ಊರು|name = ಚಿಕ್ಕಮ ಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|native_name_lang = ಕನ್ನಡ|other_name = ಕಾಫಿ ನಾಡು|settlement_type = ಜಿಲ್ಲೆ|image_skyline = ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ4.jpg|image_alt =|image_caption = '''ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ,ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು'''|nickname = ಕಾಫಿಯ ನಾಡು|image_map = Chikmagalur in Karnataka (India).svg|map_caption = ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಇರುವ ಸ್ಥಳ|pushpin_map = h India|pushpin_label_position =left|pushpin_map_caption = ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಇರುವ ಸ್ಥಳ.|latd = 13.32|latNS = N|longd = 75.77|longEW = E|coordinates_display = |coordinates_format = dms|subdivision_type = ದೇಶ|subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}}|subdivision_type1 = [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1 = [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title = ಊಗಮ|established_date =೧೯೪೭|established_title1 = ಕಿರಿಯ ಮುಗುಲಿ|founder =ರುಕ್ಮಾಂಗದ ರಾಜ|named_for =ಕಾಫಿ, ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ.|seat_type = ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿ|seat = ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು|parts_type = [[ತಾಲ್ಲೂಕು]]ಗಳು|parts = ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, [[ಕಡೂರು]], [[ತರೀಕೆರೆ]], [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]], [[ಶೃಂಗೇರಿ]], [[ಕೊಪ್ಪ]], [[ಕಳಸ]], ಅಜ್ಜಂಪುರ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]]|government_type =ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕಚೇರಿ|governing_body =ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕಚೇರಿ|leader_title = ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name = ಷಡಕ್ಷರಿ ಸ್ವಾಮಿ ಎಸ್ ಪಿ|total_type =|unit_pref = ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_total_km2 = 7,201|area_total_sq_mi =|area_blank1_title = ಕಾಡು|area_blank1_km2 = 2108|elevation_footnotes =|elevation_m =1926|elevation_ft = 6318|population_total = 1137961|population_as_of = ೨೦೧೧|population_footnotes =<ref name="ಜನಸಂಖ್ಯೆ">{{cite web|url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/stati_population.htm|title=ಜನಸಂಖ್ಯೆ accessdate December 8, 2015|publisher=ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತದ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು|author=ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್|date=December 8, 2015|access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 27, 2015|archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305023409/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/stati_population.htm|url-status=dead}}</ref>|population_density_km2 = 158,19|population_rank =೪೦೮ ಭಾರತದಲ್ಲಿ|population_demonym =ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗರು|demographics_type1 = ಭಾಷೆ|demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ|timezone1 = ಐ. ಎಸ್. ಟಿ|utc_offset1 = +೫:೩೦|postal_code_type = [[ಪಿನ್ ಕೋಡ್]]|postal_code = ೫೭೭೧‌‌‍‍xx|registration_plate = ಕೆ.ಏ-೧೮, ಕೆ.ಏ-೬೬|website = {{URL|http://chickmagalur.nic.in|ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಮಿಂಬಲೆ ತಾಣ}}|footnotes =|demographics1_info1 = [[ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ|ಕನ್ನಡ]]}} '''ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು''' [[ಭಾರತ]] ದೇಶದ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಜಿಲ್ಲೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ [[ಕಾಫಿ]]ನಾಡು ಎಂದು ಸಹ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೭೦ ರಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕಾಫಿಯನ್ನು [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ದತ್ತಗಿರಿ/ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ]] ಬೆಳೆಯಲಾಯಿತು.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |title=ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಇತಿಹಾಸ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. |access-date=2013-11-10 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201111442/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |url-status=dead }}</ref> ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, [[ತುಂಗಾ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾ ನದಿ]]ಗಳ ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರ ಶಿಖರವಾದ [[ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯು [[ಮಲೆನಾಡು]], [[ಅರೆಮಲೆನಾಡು]], ಹಾಗೂ [[ಬಯಲುಸೀಮೆ]]ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ, ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರದೇಶ ಮಲೆನಾಡು'. ವಿವಿಧ ಜಾತಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು, ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣಕಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಜಲಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಫಿ, ಟೀ, ಏಲಕ್ಕಿ, ಮೆಣಸು, ಅಡಿಕೆ,ಬಾಳೆ, ತೆಂಗುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ನಾಡಾಗಿದೆ. ಜಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Z Point Chikamagaluru.jpg|thumb|]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ಪ್ರವಾಸಿಗರ ತಾಣ. ಪ್ರಕುತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಮಲೆನಾಡು ಯೆಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ ==ಉಗಮ== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು ಅದರ ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರವಾದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂದರೆ “ಚಿಕ್ಕ ಮಗಳ ಊರು” ಎಂದರ್ಥ. ಈ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಸಖರಾಯ ಪಟ್ಟಣ]] ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾದ [[ರುಕ್ಮಾಂಗದ]], ಚಿಕ್ಕ ಮಗಳಿಗಾಗಿ ವರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದ್ದರಿಂದ ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ<ref>{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |title=ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಹೆಸರಿನ ಉಗಮದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಇತಿಹಾಸ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. |access-date=2013-11-10 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201111442/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |url-status=dead }}</ref>. ಹಾಗೆಯೇ “ಹಿರಿಯ ಮಗಳ ಊರು” ಹಿರೇಮಗಳೂರು ಎಂಬ ಊರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೫ ಕೀ.ಮೀ.ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಅದಾಗ್ಯೂ ಬಹುತೇಕರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ''ಚಿಕ್ಕಮಂಗಳೂರು'' ಎಂದು '''ತಪ್ಪಾಗಿ''' ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ೧೯೪೭ ರ ತನಕ [[ಕಡೂರು]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು<ref>{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |title=ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕಡೂರಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. |access-date=2013-11-10 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201111442/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |url-status=dead }}</ref>. ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಶಾಸನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಮತ್ತು ಹಿರೇಮಗಳೂರುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಿರಿಯ ಮುಗುಲಿ ಮತ್ತು ಪಿರಿಯ ಮುಗುಲಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ### Origin and History of Chikmagalur (ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು)    Chikmagalur, officially known as Chikkamagaluru, is a beautiful town in Karnataka, India. It is famous for its coffee plantations, green hills, pleasant climate and natural beauty. It is located in the Malenadu region, at the foothills of the Western Ghats. ### 1\. Origin of the name The Kannada name Chikkamagaluru means “the town of the younger daughter.” According to local tradition, the town was given its name because it was gifted as a dowry to the younger daughter of a legendary chief. The nearby place Hiremagaluru means “the town of the elder daughter.” * Chikka – Younger or small * Magalu – Daughter * Ooru – Town or village ### 2\. Historical background * Chikkamagaluru and its surrounding region have a long history associated with the rule of different dynasties. * The region was influenced by the Kadambas, Gangas, Hoysalas and later the Vijayanagara rulers and Mysore kingdom. * The nearby Baba Budangiri hills are associated with the early spread of coffee cultivation in India. * During British rule, coffee plantations expanded significantly in the region. * After Indian independence, Chikkamagaluru developed as an important centre for coffee production, agriculture and tourism. ### 3\. Origin of coffee in Chikkamagaluru Chikkamagaluru is popularly known as the “Coffee Land of Karnataka.” According to tradition, Sufi saint Baba Budan brought seven coffee seeds from Yemen around 1600 AD and planted them in the Baba Budangiri hills. Coffee cultivation later expanded into commercial plantations. ### 4\. Important facts * State: Karnataka * Region: Malenadu, Western Ghats * Old district name: Kadur district, until 1947 * Famous for: Coffee plantations and hill stations * Highest peak: Mullayanagiri * Important attractions: Baba Budangiri, Kemmanagundi, Kudremukh and Hebbe Falls. ### Conclusion Chikkamagaluru has a rich historical and cultural background. Its name comes from a local legend about a younger daughter, and its coffee-growing heritage makes it one of Karnataka's best-known destinations. Official reference: [Chikkamagaluru District – History](https://chikkamagaluru.nic.in/en/history/?utm_source=chatgpt.com). == ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆ == ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುವ ಬೆಳೆ [[ಕಾಫಿ]]. ಇಲ್ಲಿನ ರೈತರು [[ಕಾಫಿ]] ಬೆಳೆಯಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು [[ಮಳೆ]]ಯಾಗುತ್ತದೆ.ಕಾಫೀಯ ತವರೂರು [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾಬುಡನ್]] ಎ಼಼ಂಬ ಅರೇಬಿಯನ್ ಫಕೀರ್ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಎಂಬ ಮೂಢನಂಬಿಕೆ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ.ಎಲ್ಲಿಯ ಅರಬ್ ದೇಶ, ಎಲ್ಲಿಯ [[ಕಾಫಿ|ಕಾಫಿ‌]] ಬೆಳೆ ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ..ಯಾಕೆಂದರೆ‌ ಕಾಫಿ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬೆಳೆ ಇದು ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲು ಅದೇನು ಪಾಪಸ್ ಕಳ್ಳಿಯೇ ಅಥವಾ ಖರ್ಜೂರ‌ ಗಿಡವೇ...ನಮ್ಮ ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲೇ ನೆರಳು ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೆ ಗಿಡಗಳು ಸುಟ್ಟೇ ಹೋಗುತ್ತವೆ.. ಅಂತಹುದರಲ್ಲಿ 50- 60 ಸೆಂಟಿಗ್ರೇಡ್ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಇರೋ ಮೆಕ್ಕಾದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ... ಕಾಫೀ ಬೆಳೆಯನ್ನೂ ಸೆಕ್ಯೂಲರ್ ಮಾಡ ಹೊರಟ ಮೂರ್ಖರ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದ ಕಟ್ಟು ಕತೆ ಇದು. ಬೆಳೆಯುವ ಕಾಫಿಯ ತಳಿಗಳೆಂದರೆ ಅರೇಬಿಕ್ ರೋಬಸ್ಟ ಅರೇಬಿಕ್ ತಳಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಅರೇಬಿಕ್ ಕಾಫಿಯ ಮೂಲ ತಳಿಗಳ ಹೆಸರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಳಿ ಕಾಫಿ ಎಂದೆ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಇದು ಹೇಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿತ್ತು ಎಂದರೆ ಅರೇಬಿಯನ್ ಲೂಟಿಕೋರರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅರೇಬಿಕ್ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಆಗ ಮೆಕ್ಕಾ ದೇಶದ ಆಮದು ಕೋರರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಆಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದು. ಅರೇಬಿಕ್ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಫಿ ಬೀಜಗಳನ್ನು ನಮಗೆ ಕೊಡಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೆಯಿಟ್ಟರು. ಆಗ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬಂದಾಗ ಅರೇಬಿಕ್ ಕಾಫಿ ಕೊಡಿ ಎಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಖ್ಯಾತಿಗಳಿಸಿದರು. ಹಾಗಾಗಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕಾಫಿ ಹೋಗಿ [[ಅರಬ್ಬೀ ಭಾಷೆ|ಅರೇಬಿಕ್]] ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕಾಫಿ ಎಂದೇ ಹೆಸರುವಾಸಿ. === ಅದಮ್ಯ ಹೋಮ್ ಸ್ಟೇ: === ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:ಶ್ರೀ ಆದಿಶಕ್ತಿ ವಸಂತ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ.jpg|thumb|216x216px|right|ಶ್ರೀ ಆದಿಶಕ್ತಿ ವಸಂತ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಅಂಗಡಿ]] [[ಹೊಯ್ಸಳ|ಹೊಯ್ಸಳರ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಉಗಮವಾದ ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ತಮ್ಮ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆದ [[ಸೊಸೆಯೂರು]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಸೊಸೆಯೂರು ಕಾಲನಂತರ ಹೊಯ್ಸಳರ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಧಾನಿ [[ಶಶಕಪುರವಾಗಿ]] ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ಸೊಸೆಯೂರು ಈಗ [[ಅಂಗಾಡಿ ಗ್ರಾಮ]]ವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.ಇದು [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ. ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ದಟ್ಟವಾದ ಗೊಂಡಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಮುನಿಗಳ ಜ್ಞಾನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳ ಇದಾಗಿತ್ತೆಂದು, [[ಚಾಳುಕ್ಯ]] ನಾಡಿನಿಂದ [[ಮಲ್ಲಚಂದ್ರದೇವ]] ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನೆಂಬ ವಿಷಯ ೧೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಈಗಿನ ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮದ ವಾಸಂತಿಕಾದೇವಿಯ ಗುಡಿ ಮುಂದೆ [[ಸುದತ್ತಾಚಾರ್ಯರು]] ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಪಾಠ-ಪ್ರವಚನ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಹುಲಿಯೊಂದು ದಿಢೀರನೆ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇದ್ದ ಶಿಷ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗಲು ಬಂದಾಗ ಸುದತ್ತಾಚಾರ್ಯರು ಕೂಡಲೇ ಅದನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು, ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯ [[ಸಳ|ಸಳನಿಗೆ]] "ಹೊಯ್ ಸಳ" ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ಇದೇ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಬ್ದದ ಮೂಲ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಕೂಡಲೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಳನು ತನ್ನ ಗುರುಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹುಲಿಯೊಂದಿಗೆ ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡಿ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನಂತೆ. ೧೧೧೭ರ [[ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ]]ನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆ ಮೊದಲು ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ<ref>ಹೊಯ್ಸಳ ವಂಶದ ಸ್ಥಾಪಕ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿರುವ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನು, ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸೀ ತಾಣವಾಗಿದೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಹಿಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದ ವರದಿ, [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article3063239.ece "ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸೀ ತಾಣವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದು"] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (೧೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೦೬)(ಚೆನೈ, ಭಾರತ: ಹಿಂದೂ ಪ್ರಕಾಶಕರಿಂದ).</ref>. ಆದರೆ ಇದರ ತಥ್ಯ ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದವಾಗಿದ್ದು ಇನ್ನೂ ದಂತಕಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ತಲಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಚೋಳರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಬಹುಶಃ ಈ ಕಥೆ ಹುಟ್ಟಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರಬಹುದು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಲಾಂಛನವು ಸಳನು ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಚೋಳರ ಲಾಂಛನವು ಹುಲಿಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಅಂಶಗಳು ಈ ಊಹೆಗೆ ಕಾರಣ.ಕ್ರಿ.ಶ ೧೦೬೨ ರಲ್ಲಿ [[ವಿನಯಾದಿತ್ಯ]] ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಸೊಸೆಯೂರಿನಿಂದ (ಶಶಕಪುರ-ಅಂಗಡಿ) ಬೇಲೂರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದನಂತೆ. ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ವಾಸಂತಿಕ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗೂ ಮಕರ ಜಿನಾಲಯ, ನೇಮೀನಾಥ ಬಸದಿ, ಶಾಂತಿನಾಥ ಬಸದಿ, ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥದ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ, ಶೈವ ಪಂಥದ ಪಾತಾಳ ರುದ್ರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗೂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರ, ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಈ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. [[ತರೀಕೆರೆ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಅಮೃತಪುರ|ಅಮೃತಪುರದಲ್ಲಿ]] ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ದೊರೆ [[ಎರಡನೇ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ]] (೧೧೭೩-೧೨೨೦ ಸಿ.ಇ.) ನಿರ್ಮಿಸಿದ [[ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]]ವಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೭೦ ರಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕಾಫಿಯನ್ನು [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಯಿತು<ref name=":0" />. ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಅವರು [[ಮೆಕ್ಕಾ]] ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ [[ಯೆಮೆನ್]]ನ [[ಮೋಕಾ]] ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ [[ಕಾಫಿ]] ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ಅವರು ಏಳು ಕಾಫಿಯ ಬೀಜವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಳಿನ ಸುತ್ತ ಆಡಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅರೇಬಿಯಾದಿಂದ ಹೊರಗೆ ತಂದರು. ಅವರು ಮನೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಬಾಬಾ ಬುಡನಗಿರಿ/ದತ್ತ ಪೀಠ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬೀಜಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ<ref name=":0" />. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಾಫಿ ಸಂಶೋಧನ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಇದ್ದು. ಇದನ್ನು ಹಿಂದೆ ೧೯೨೫ ರಲ್ಲಿ ಲೇ. ಡಾ. ಲೆಸ್ಲಿ. ಸಿ. ಕೊಲ್‌ಮನ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಕಾಫಿ ಎಕ್ಸ್‌ಪೆರಿಮೆಂಟಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ೧೧೯.೮೬ ಎಕರೆಗಳಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಯು ಕಾಫಿ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಿಸಲು ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. === ಮಾಗಡಿ ಮತ್ತು ಮುಗುಳುವಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸ === [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]]ರ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ರಾಜ ರಾಜ ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 988 ರಿಂದ ಸಾವಿರದ 1014 ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯವು [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]]ರ  ಅದೀನದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ನೆಲದ ಕುಸ್ತಿ ಮಾಡುವ ಪೈಲ್ವಾನನು ಆ ಮಲ್ಲಯುದಕ್ಕೆ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದನು ನಂತರ ಆ ಕುಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಗೆದ್ದು ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಕುಸ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ ರಾಜ ರಾಜ ಈಗಿನ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಾಗಡಿ ಮತ್ತು ಮುಗುಳುವಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಕುಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಪೈಲ್ವಾನನಿಗೆ ಎರಡು ಗ್ರಾಮದ ಉಸ್ತುವಾರಿಕೆಯನ್ನು  ವಹಿಸಿದನು ಎಂದು ಜನಪದ ಇತಿಹಾಸವು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. '''ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ  ಚಕ್ಕಮಗಳೂರು.'''           ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಇದ್ದ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಮಗಳೂರೂ ಇರಬೇಕಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಹಜ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುವ ‘ಹಿರೇಮಗಳೂರು’ ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಇವರಿಬ್ಬರು ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದಿಸಿದರೆ ಸಖರಾಯಪಟ್ಟಣದ ರುಕ್ಮಾಂಗದ ದೊರೆಯ ಮಕ್ಕಳೆಂದು ಹೇಳುವ ಪುರಾಣ ಕಥೆ ಇದೆ.           ಆದರೆ, ನಮ್ಮ ಶಾಸನಗಳು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ ಬರೆಯದೇ ಆಗಿದೆ, ತುಾ ಕುತೂಹಲಕರವೂ ಆಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಸನ್ಮಾನ್ಯ ಶ್ರೀ ಬಿ.ಎಲ್.ರೈಸ್ ಅವರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1900ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ  ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಸಂಕಲಿಸಿ, ಸಂಪಾದಿಸಿ, ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಜಾಡನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೋಡಿದರೆ, ಆಗಿನ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದರೆ ಕೋಟೆ, ಬಸವನಹಳ್ಳಿ ಎರಡು ಮಾತ್ರವೇ. ಈಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಹೃದಯಭಾಗವೇ ಆಗಿಹೋಗಿರುವ ಉಪ್ಪಳ್ಳಿ, ದಂಟರಮಕ್ಕಿ, ಹಿರೇಮಗಳೂರು ಮುಂತಾದವೂ ಆಗ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗ್ರಾಮ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಪಡೆದಿದ್ದುವು! ಅದಕ್ಕೂ ಹಿಂದೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂದರೆ ಈಗಿನ ಕೋಟೆ ಪ್ರದೇಶ ಮಾತ್ರವೇ!      ಈಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಹಿರೇಮಗಳೂರಿನ ಯೂಪ ಸ್ತಂಭದ ಶಾಸನ ಕ್ರಿ.ಶ. 2-3 ನೇ ಶತಮಾನದ್ದು.  ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಾತವಾಹನರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸೇರಿದ್ದುದನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ‘ಅಶ್ವಯೂಪ’ ಪದದ ಸುಳಿವಿನಿಂದ ಈ ಶಾಸನ ಅಶ್ವಮೇಧಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದೆಂಬುದನ್ನೂ ಊಹಿಸಬಹುದು.       ನಂತರ [[ಗಂಗ (ರಾಜಮನೆತನ)|ಗಂಗ]], [[ನೊಳಂಬ]], [[ಆಳುಪರು|ಆಳುಪ,]] ಸಾಂತರ, ತರ್ಯಲ್ಲ, ಸೇನವಾರ, [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]], [[ಚಾಲುಕ್ಯ|ಚಾಳುಕ್ಯ]], [[ಹೊಯ್ಸಳ]], ಸೇಉಣ, [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ]], [[ಬೇಲೂರು]] ನಾಯಕರು, [[ಮೈಸೂರು]] [[ಒಡೆಯರ್|ಒಡೆಯರು]] ಮುಂತಾದ ರಾಜ ಮನೆತನಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸೇರಿ ಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಗಳು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ.      ಹಿರೇಮಗಳೂರಿನ [[ಪರಶುರಾಮ]] ದೇವಾಲಯದ ಮಾಳಿಗೆಯ  ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಿರುವ ಶಾಸನ 8-9 ನೇ ಶತಮಾನಕೆ ಸೇರಿದ್ದು ಗಂಗರ ಕಾಲದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ 'ಹಿರಿ ಮುಗುಳಿಯಗ್ರಹಾರ’ ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಊರಿನ ಹೆಸರಿನ ಬಗೆಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.      ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಕಲ್ಯಾಣಿಯ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಟ್ಟಿದ್ದ ಶಾಸನ (ಚಿ.ಮ 3) (ಈಗ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಕಣ್ಮರೆ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಹುಡುಕಾಡಬೇಕಿದೆ) ನೀತಿಮಾರ್ಗ [[ಕೊಂಕಣಿ|ಕೊಂಗಣಿ]]ವರ್ಮ ಧರ್ಮ ಮಹಾರಾಜಾಧಿರಾಜನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ಮುಗಳಿಯ ಪೆಮ್ಮಡಿಗೊಂಡನಿಗೆ ದತ್ತಿ ನೀಡಿದುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ, ಪಿರಿಯ ಮುಗುಳಿಯ ಕೊಮರಯ್ಯ, ಪಲ್ಮಾಡಿಯ ಮೆಂದಮ್ಮ, ಬೆಣ್ಣೆಯೂರಿನ ದೇವಗಣ, ಮಳ್ಳವೂರಿನ ಮೆರ್ಪಾಡಿಗೌಡ, ಉರ್ಪವಳ್ಳಿಯ ಚಾಮಯ್ಯ, ಇನ್ದವೂರಿನ ವಿಟಿಯ್ಯ ಮುಂತಾದವರು ಈ ದತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿದ್ದದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಕಾಪಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ಮಾಡಿದಂತೇ ಆ ಕಾಲದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಪರಂಪರೆಗಳಿಗೆ ತೋರು ಬೆರಳಾಗುತ್ತದೆ.       ಕ್ರಿ.ಶ. 1140ರ (ಚಿ.ಮ- 4) ಶಾಸನವು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕೋಟೆ ಕಂದಕದ ಗೋಡೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ವೀರಗಲ್ಲು, ಈ ವೇಳೆಗಾಗಲೇ ಕಿರಿಯ ಮುಗುಳಿಯನ್ನು ‘ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಈ ಶಾಸನ ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಮಹಾ ಪ್ರಭು ಚಿಕ್ಕಬಸವಯ್ಯನವರೆಂದೂ ಹೇಳುವ ಈ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಇವರ ಮಗ ಹೆಮ್ಮಾಡಿಗೌಡ ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಗ ಮಸಣಿತಂಮ್ಮರ  ಉಲ್ಲೇಖಗಳೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.     ಇದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಮತ್ತೊಂದು ವೀರಗಲ್ಲು ಕ್ರಿ. ಶ.  1205ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ಮುಗುಳಿಯ ಕಟ್ಟಿನ ಕಾಳಗವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿ, ಕಿರಿಯ ಮುಗುಳಿ ಹೆಸರುಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.    ಅಗ್ರಹಾರ ಬೀದಿಯ ದಿಣ್ಣೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಎರಡು ನಿಸದಿಗಲ್ಲುಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ. 1101ರ ಅವಧಿಯವು, ಇಲ್ಲಿದ್ದ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]] ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಿವೆ.      ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕೋಟೆ [[ವೀರಭದ್ರ]] ದೇಗುಲದ ಬಳಿ ಇರುವ ದಾನಶಾಸನವು ಕ್ರಿ.ಶ. 1257ರ ಕಾಲದ್ದು (ಚಿ.ಮ-1).  ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ  ದ್ವಾರ ಸಮುದ್ರದ ಹೊಯ್ಸಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮೂರನೇ ವೀರನಾರಸಿಂಗ ದೇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಳಿಗೆ ನಾಡೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿಗೆ ನಾಡಪ್ರಭು ಆಗಿದ್ದವರು ಸೋಮಗೌಡರು. ಇವರ ಮಗ ಮಸಣಗೌಡರು. ಇವರ ಮಗ ಸೋಮಣ್ಣ ಅಥವಾ ಸೋಮಗೌಡ. ಈ ಸೋಮಣ್ಣನ ತಮ್ಮ ಕಲಿಯುಗ ವೀರಭದ್ರ, ಮಹೇಶ್ವರ ಗಣಾವತಾರ, ಶಿವ ಸಮಯವಾರ್ಧಿ ವರ್ಧನ ಸುಧಾಕರ ಎನಿಸಿದ ನಾಳಪ್ರಭು ಬಾಚಯನಾಯಕರು.    ಈ ಬಾಚಯನಾಯಕರ ಶೌರ್ಯ ಸಾಹಸ ವಿನೀತ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಕಂದ ಪದ್ಯಗಳ ಸೊಗಸು ಇದು! ದೇವಗುರು ಚರಣ ಸರಸಿಜ ಕೇವಲಮೇಂ ಸೈವ ಸಮೇಯ ನಿಸ್ತಾರಚ ತಾಂ| ಭೂ ವಲಯಯದೊಳಗೆ ಬುಧನಿಧಿ ಭಾವಿಸೆ ವೀರನೊಳಗೇಕವೀರಂ ಬಾಚಂ||        ಆಶ್ರಿತ ಜನರಿಗೆ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತೆ, ಗೋತ್ರಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಶಾಶ್ವತ ಚಿಂತಾಮಣಿಯಂತೆ, ನಿಜವಾಗಲು ಹಸಣಿ ಹನುಮನ ಧ್ವಜದಂತೆ, ವೀರರೊಳಗೇ ಏಕವೀರನೆಂದು ಬಾಚರಸನು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನಂತೆ. ಶೈವ  ಸಮೇಯ ನಿಸ್ತಾರಕನಾಗಿಯೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗದ್ದನು. ಇವನು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಅಗ್ರಹಾರದ ಈ ಸೋಮನಾಥ ದೇವರನ್ನು ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ವೀರಭದ್ರ ದೇವರನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ ಪೂಜೆಯುಪಾರಕ್ಕೆ ದತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.       ಕ್ರಿ.ಶ. 1280ರ ಮತ್ತೊಂದು ಶಾಸನವು ಲಾಲ್ ಬಾಗಿನಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿರುವ ಕಲ್ಲು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆ.(ಚಿ.ಮ-2) ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಈ ಲಾಲ್ ಬಾಗ್ ಯಾವುದಿರಬಹುದೆಂಬ ಕುತೂಹಲಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಿನ್ನೂ ಅಸ್ಪಷ್ಟ. ಈ ಶಾಸನದ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿಯ ಮಸಣಗೌಡನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಸೋಮಗೌಡನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ದ ದೊರೆ. ಈ ಸೋಮಗೌಡನು ಈ ಹಿಂದಿನ  ಶಾಸನ(ಚಿ.ಮ-1) ದಲ್ಲಿ 1257ರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವನೇ.  ಮಸಣಗೌಡನ ಮಗನೂ ಬಾಚರಸನ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರನೂ ಆದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಆಳಿದ ದೊರೆ.  ಆ ಶಾಸನವು ಬಾಚರಸನನ್ನು ‘ಶೈವ ಸಮೇಯ ನಿಸ್ತಾರಕ’ನೆಂದು ಹೊಗಳಿದರೆ, ಆತನ ಹಿರಿಯಣ್ಣನಾದ, ಶ್ರೀ ಮೂಲಸಂಘದ ದೇಶಿಗಣ ಪುಸ್ತಕ ಗಚ್ಛ ಹನಸೋಗಿಯ ಕೊಂಡಕುಂದಾನ್ವಯದ ಶ್ರೇಯಾಂಸ ಭಟ್ಟಾರಕರ ಗುಡ್ಡ’ ಎನಿಸಿ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನಧರ್ಮ]] ಪರಿಪಾಲಕನಾಗಿ ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದುದನ್ನು ಈ ಶಾಸನ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರೀ ಮಂನಾಳು ಪ್ರಭು ಸುಚರಿತನೆನೆ ವಿನಯನಿಧಿಯು ನಿರ್ಮಳಚಿತ್ತಂ ಪ್ರೇಮಂ ಬುಧಜನನಿಕರಕ್ಕಾಲ ವಾಸು ನೇಮಂ ಸಕಳ ಜನಕ್ಕಾಧಾರಂ ಧಾರ್ಮಿಷ್ಟವೀರಂ ಧುರಂಧುರಂ ಪುರುಷಾಕಾರಂ ಕಾಮರೂಪಂ ಮಸಣಗಾಉಂಡನಗ್ರತನೂಜಂ ಸೋಮನಾಮಂ ಧರೆಯೋಳ್’ 'ಜಿನ ಸಮಯ ವಾರ್ಧಿ ವರ್ಧನ, ಅನವರತಂ ಚಾತುವರ್ಣಕ್ಕಿತ್ತುಂ ತಣಿಯನು ಘನಮಹಿಮ ಶ್ರೇಯಾಂಸ ಮುನಿಯ ಗುಡ್ಡನು ವಿನಯನಿಧಿ ಛಲದಂಕರಾಮನೆನಿಪಂ ಸೋಮನುಂ||    ಶ್ರೀ ಮನ್ ನಾಡಪ್ರಭು ಸುಚರಿತ, ವಿನಯನಿಧಿ, ನಿರ್ಮಳ ಚಿತ್ತ, ಪ್ರೇಮಮಯಿ, ವಿದ್ಯಾವಂತ ಕಲಾಪೂರ್ಣ ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯದಾತ, ಸಕಲ ಜನರಿಗೂ ಆಧಾರ, ಧರ್ಮವೀರ, ಮಹಾನ್ ಸಾಹಸವಂತ, ಪುರುಷಾಕಾರನಾದ ಮನ್ಮಥರೂಪಿ ಸೋಮಗೌಡನು ಜಿನಸಮಯವೆಂಬ ಸಾಗರದಲ್ಲೇ ಸದಾ ಈಜಾಡಿದರೂ ಚತುರ್ವರ್ಣದ ಎಲ್ಲವಕ್ಕೂ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ದಾನ ನೀಡಿ ತಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ತಾನು ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು ಸಾಕು ಎನಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ  ವಿನಯನಿಧಿಯೂ, ಛಲದಂಕರಾಮನೂ ಆಗಿದ್ದ ಮಹಾಮಹಿಮನು ಅಂದಿನ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿಯ ನಾಡಪ್ರಭು ಸೋಮಗೌಡನು.    ಈ ಮಹಾಮಹಿಮ ದೊರೆಯು 1280ರ ಜುಲೈ 1 ಅಥವಾ 31 ರಂದು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಮಾಧಿ ಪಡೆದು ಸುರಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತನಾದಾಗ ಆತನ ಮಗ ಹೆಗ್ಗಡೆಗೌಡನು ಇಲ್ಕಿ ನಿಸದಿಯಕಲ್ಲನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿಸಿ ಅಷ್ಟವಿಧಾರ್ಚನೆಗೆ, ಪ್ರಸಾದಕ್ಕೆಂದು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ದತ್ತಿ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಈ ನಿಸದಿಕಲ್ಲಿನ ಶಾಸನ ನೀಡುವ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಸದಿ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆಂಬ ಊಹೆಗೂ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಈ ಎರಡೂ ಶಾಸನಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದೇ [[ರಾಜ]] ಮನೆತನದ [[ಅಣ್ಣ]] [[ತಮ್ಮ]]ರು [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]], ಶೈವ, [[ಧರ್ಮ]]ಗಳ ಆರಾಧಕರಾಗಿದ್ದ ಸಮನ್ವಯತೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾ ನಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಹಿರಿಯ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿವೆ.     ದಾಖಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ನಾಲ್ಕಾರು ಶಾಸನಗಳೇ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಪಡೆದಿದ್ದಾವೆ. ಇನ್ನು ಅಂದು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಜನ ಒಂದೊಂದು ಶಾಸನವಾದರೂ ಸಿಕ್ಕುವಂತಿದ್ದರೆ ಮತ್ತದೆಷ್ಟು ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಕಟ್ಟಬಹುದಿತ್ತು ಎಂದು ಮನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಲಹರಿಗಳ ತೆಕ್ಕೆಗೆ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.     ಹೀಗೇ  ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಎಂಟು ಶಾಸನಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ. 899ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ.1280 ರವರೆಗೆ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ರಾಜರು, ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ [[ಧರ್ಮ]], ಕಟ್ಟಿದ  [[ದೇವಸ್ಥಾನ|ದೇವಾಲಯ]]ಗಳು, ವೀರಪರಂಪರೆಯ ಛಾತಿ ಈ ಮುಂತಾದ ಸುಳಿವುಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಮತ್ತಷ್ಟು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಾಡಬೇಕೆಂಬ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಮನವನ್ನು ಗಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ.  ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಜ್ಞರ ಸಹಕಾರಕ್ಕೆ ಮನತುಡಿಯುತ್ತದೆ.    ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಬಸವನಹಳ್ಳಿ, ಉಪ್ಪಳಿ, ಹಿರೇಮಗಳೂರು, ದಂಟರಮಕ್ಕಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಶಾಸನಮೌಲ್ಯಗಳ ಅವಲೋಕನ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸತ್ವವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಡುವುದನ್ನು ಪರಿಭಾವಿಸಬಹುದು. == ಭೌಗೋಳಿಕ == ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಿಂದ ೨೫೧ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ೧೨° ೫೪' ೪೨“-೧೩° ೫೩' ೫೩“ ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶ ಹಾಗೂ ೭೫° ೦೪' ೪೫“'-೭೬° ೨೧' ೫೦'” ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶದಲ್ಲಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು ಪೂರ್ವದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೧೩೮.೪ ಕಿ.ಮೀ. ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ೮೮.೫ ಕಿ.ಮೀ. ಉದ್ದವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ೧೯೨೫ ಮಿ.ಮೀ. ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಸ್ಥಳ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ, ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ೧೯೫೫ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಸ್ಥಳ ಕೂಡ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ೨೧೦೮.೬೨ ಕಿ.ಮೀ^೨. ಅದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೩೦ರಷ್ಟು ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆ<ref>ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿವರಗಳು ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ನೀಡಿರುವ ಮಾಹಿತಿ, [http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic_main.htm "ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405151119/http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic_main.htm |date=2007-04-05 }} ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಮಿಂಬಲೆ ತಾಣ. ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು.</ref>. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ತುಮಕೂರು]] ಮತ್ತು [[ಚಿತ್ರದುರ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಹಾಸನ]] ಜಿಲ್ಲೆ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ಮತ್ತು [[ಉಡುಪಿ|ಉಡುಪಿಯಿಂದ]] ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಮತ್ತು [[ದಾವಣಗೆರೆ]] ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ===ಹವಾಮಾನ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಭಾರತದ ಎತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಎತ್ತರದ ತುದಿಯು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟವಾಗಿದೆ.(ಎತ್ತರ ೧೯೨೯ ಮೀ. ೬೩೨೯ ಅಡಿಗಳು ) ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿವೆ. ಇದು ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು. ಹಲವಾರು ಕಡೆಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎತ್ತರವಾದ ಗಿರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅದಿಕ ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಅತಿಯಾಗಿ ಮಳೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿನ ಗಿಡ ಮರಗಳು ಅಚ್ಚ ಹಸಿರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ==( ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ )== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ಬರುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಇಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು  ಭೇಟಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದು 1895 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಿಂದ 28 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಒಂದು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಸ್ಥಳವನ್ನು  ಹಿಂದೂ ದೇವರು ಗುರು ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮೂರು ಸಿದ್ಧರಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುವವೆಂದು ನಂಬಲಾದ ಮೂರು ಗುಹೆಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.  ಶೀಥಲ -ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನ ಗುಡಿ ಮತ್ತು ಮಠಗಳೆರಡನ್ನೂ  ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಶೀಥಲ ದೇವಾಲಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ ಅನುಕೂಲವಾದರೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಈ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಕೇವಲ 1 ಕಿಮೀ ದೂರವಿರುವ ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಹೈಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಚಾರಣಗಳ ರೀತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಜಾಗ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಎರಡು ಜನಪ್ರಿಯ ಪರ್ವತಗಳೆಂದರೆ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ (1930 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಜೊತೆ ಸೈಟ್ ಶಿಖರ) ಮತ್ತು ದತ್ತಗಿರಿ. ಅದೃಷ್ಟವಿದ್ದರೆ  ಜನರು 'ಕುರುಂಜಿ' ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಪಡೆಯುವರು. ಇದು ಒಂದು ಪರ್ವತದ ಹೂವಾಗಿದ್ದು ಪ್ರತಿ 12 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ  ಅರಳುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶ ಹಕ್ಕಿಗಳ ವೀಕ್ಷಣೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಜನರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ ರ [[ಜನಗಣತಿ|ಜನಗಣತಿಯ]] ಪ್ರಕಾರ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಜನಸಂಖ್ಯೆ]] ೧೧,೩೭,೯೬೧<ref name=":1">[http://www.census2011.co.in/census/district/250-chikmagalur.html "ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ ೨೦೧೧ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ"] Census2011.co.in</ref> ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ [[ಸೈಪ್ರಸ್]] ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿದೆ ಅಥವಾ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಅಮೆರಿಕ|ಸಂಯುಕ್ತ ಅಮೆರಿಕದ]] [[ರೋಡ್ ಐಲೆಂಡ್]] ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೪೦೮ನೇ<ref>[http://www.census2011.co.in/district.php "ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ 2011".] census2011.co.in/</ref> ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ (ಒಟ್ಟು ೬೪೦ರಲ್ಲಿ). ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ಗೆ(೪೧೦/ಚದರ ಮೈಲಿ) ೧೫೮.೧೯ ನಿವಾಸಿಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name=":1" /> ಇಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ೨೦೦೧-೨೦೧೧ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೦.೨೮ ಆಗಿತ್ತು. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪ್ರತಿ ೧೦೦೦ ಪುರುಷರಿಗೆ ೧೦೦೮ ಸ್ತ್ರೀ ಯ ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೭೯.೨೪ ಸಾಕ್ಷರತಾ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name=":1" /> ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡ ೮೧ ಜನರು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೧೯ ಜನರು ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಬಹುತೇಕರು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಜತೆಗೆ ತುಳು,ಕೊಂಕಣಿ, ಬ್ಯಾರಿ ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುವವರನ್ನೂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ==ಆಡಳಿತ== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯೂ ಕರ್ನಾಟಕದ [[ಮೈಸೂರು]] ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಎರಡು ಉಪ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಉಪ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ತರೀಕೆರೆ ಉಪ ವಿಭಾಗ. ತರೀಕೆರೆ ಉಪ ವಿಭಾಗ, ತರೀಕೆರೆ ಕಡೂರು ಮತ್ತು ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಉಪ ವಿಭಾಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕೊಪ್ಪ, ಮೂಡಿಗೆರೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ]] ( ಜಿಲ್ಲಾ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಸಹ) ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=District Chikkamagaluru, Government of Karnataka |url=https://chikkamagaluru.nic.in/en/ |access-date=2026-02-14 |language=en-IN}}</ref> ಪ್ರತಿ ಉಪ ವಿಭಾಗವು [[ಸಹಾಯಕ ಆಯುಕ್ತರು|ಸಹಾಯಕ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು]]ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಬ್ಬ [[ತಹಸೀಲ್ದಾರ|ತಹಸೀಲ್ದಾರರನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ಇವರು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/dc_main.htm |title=ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಮುಖಪುಟ |access-date=2016-07-22 |archive-date=2018-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828182419/http://chickmagalur.nic.in/htmls/dc_main.htm |url-status=dead }}</ref> ==ಆರ್ಥಿಕತೆ== [[File:Coffee berries fresh.jpg|216x216px|thumb|right|ರೊಬಸ್ಟಾ ತಳಿ ಕಾಫಿ]] [[ಕೃಷಿ|ಕೃಷಿಯು]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಆರ್ಥಿಕತೆಯ]] ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮತ್ತು ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಯು ಕೃಷಿಯ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಮೂರು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಗೊಂಡಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಮುಂಗಾರು]], [[ಹಿಂಗಾರು]] ಮತ್ತು [[ಬೇಸಿಗೆ]]. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳು [[ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು|ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯಗಳಾದ]] [[ಅಕ್ಕಿ]], [[ರಾಗಿ]], [[ಜೋಳ]], [[ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ]] ಮತ್ತು [[ಚಿಕ್ಕ ಕಾಳುಗಳು]], [[ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು|ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳಾದ]], [[ತೊಗರಿ]], [[ಹುರುಳಿಕಾಳು]], [[ಹೆಸರು ಕಾಳು]], [[ಅವರೆಕಾಯಿ]] (ಹಯಸಿಂತ್ ಬೀನ್ಸ್) ಮತ್ತು [[ಕಡಲೆ ಕಾಳು]] ಮತ್ತು [[ಕಡಲೆ]]. [[ತೈಲ ಬೀಜಗಳು|ತೈಲ ಬೀಜಗಳಾದ]] [[ಶೇಂಗಾ]], [[ಎಳ್ಳು,]], [[ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ]] ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್]] ಮತ್ತು [[ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು|ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಾದ]] [[ಕಬ್ಬು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಮತ್ತು [[ತಂಬಾಕು]] ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ<ref>ಕೃಷಿಯು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಆರ್ಥಿಕತೆಯ]] ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಎಂದು  ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ರವರಿಂದ ಚರ್ಚಿಸಿಲಾಗಿದೆ. [http://chickmagalur.nic.in/htmls/dept_agri.htm "ಕೃಷಿ"] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ, ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆ, ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು</ref>. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ [[ಕಾಫಿ ಬೋರ್ಡ್]], ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಫಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಸುಮಾರು ೮೫.೪೬೫ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಅರೇಬಿಕಾ]] ಎಂಬ ತಳಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟೆದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ರೊಬಸ್ಟಾ]] ಎಂಬ ತಳಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟೆದ ತಳ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೫೦೦೦ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಗಾರರಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೯೬ ಬೆಳೆಗಾರರು ೪ ಚದರ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅಥವ ಅದಕ್ಕಿಂತಲು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಉಳುಮೆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಣ್ಣ ಬೆಳೆಗಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಾಸರಿ ಕಾಫಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಅರೇಬಿಕಾ ೫೫,೦೦೦:೩೫,೦೦೦ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಮತ್ತು ರೊಬಸ್ಟಾ ೨೦,೦೦೦ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಆಗಿದೆ. ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ ಸರಾಸರಿ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಅರೇಬಿಕಾ ೮೧೦ ಕೆ.ಜಿ. ಮತ್ತು ರೊಬಸ್ಟಾ ಆಫ್ ೧೧೧೦ ಕೆ.ಜಿ. ಆಗಿದೆ, ಇದು ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು.<ref>ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ [http://chickmagalur.nic.in/htmls/cb_main.htm ಕಾಫಿ] ಉತ್ಪಾದನೆ ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ರವರಿಂದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ ಕಾಫಿ ಬೋರ್ಡ್, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ==ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಹೊಂದಿಲ್ಲ, ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಕೊರತೆ, ಕಳಪೆ ರಸ್ತೆಗಳು, ಕಳಪೆ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕಜಾಲ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ವಿರೋದ, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಕುಂಟಿತಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು<ref>ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ರವರಿಂದ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. [http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic2.htm "ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು SWOT ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸನ್ನಿವೇಶ".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126111711/http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic2.htm |date=2007-01-26 }}  ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ. ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು.</ref><ref>ಕರ್ನಾಟಕ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಅಸಮತೋಲನ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ನಾಗೇಶ್ ಪ್ರಭುರವರ ಬರಹ. [http://www.thehindu.com/todays-paper/article3154719.ece "ಕೈಗಾರಿಕೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮತೋಲನ"] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ಹಿಂದೂ ಪತ್ರಿಕೆ ಆನ್ಲೈನ್ ಆವೃತ್ತಿ - ಸಂಚಿಕೆ ಭಾನುವಾರ, ಏಪ್ರಿಲ್ ೩೦,೨೦೦೬, ೨೦೦೬ ಹಿಂದೂ, ಹಿಂದೂ ಪ್ರಕಾಶಕರಿಂದ.</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಭಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವಿದೆ. ಅದೆ ಕುದುರೆಮುಖ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಅದಿರು ಸಂಸ್ಥೆ, ಇದು ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ ಕುದುರೆಮುಖ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕೆ.ಐ.ಒ.ಸಿ.ಎಲ್ ೧೯೭೬ ರಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಮುಖ ಗಣಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸಾರೀಕೃತ ೭.೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಘಟಕವನ್ನು ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಾರೀಕೃತ ಉತ್ಪನ್ನದ ಮೊದಲ ಸಾಗಣೆಗೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಉನ್ನದ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಬ್ಲಾಸ್ಟ್ ಫರ್ನೇಸ್ ಮತ್ತು ನೇರ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವ ಗ್ರೇಡ್ ಅದಿರು ಉಂಡೆಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಮೂರು ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅದಿರು ಉಂಡೆಗಳ ಘಟಕವನ್ನು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು<ref>ಕುದುರೆಮುಖ ಕಬ್ಬಿಣ ಅದಿರು ಕಂಪನಿ ನಿಯಮಿತ ಇತಿಹಾಸ ": ಕಂಪನಿಯ ವಿವರ "ಕೆ ಐ ಒ ಸಿ ಅಲ್" [http://www.kioclltd.in/history.shtml ಮಿಂಬಲೆತಾಣದಲ್ಲಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421043708/http://www.kioclltd.in/history.shtml |date=2016-04-21 }} ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. [http://www.kioclltd.in/history.shtml ಮಿಂಬಲೆತಾಣ, ಕೆ ಐ ಒ ಸಿ ಅಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421043708/http://www.kioclltd.in/history.shtml |date=2016-04-21 }} ಕುದುರೆಮುಖ.</ref>. ಕೆ.ಐ.ಒ.ಸಿ.ಎಲ್ ನ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಪರವಾನಗಿ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ೩೧ ಡಿಸೇಂಬರ್ ೨೦೦೫ ರಿಂದ ನಿಲ್ಲಿಸಿತ್ತು, ಇದರಿಂದ ಕೆ.ಐ.ಒ.ಸಿ.ಎಲ್ ಭಾರಿ ಹಿನ್ನಡೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಅನೇಕ ನೌಕರರು ತಮ್ಮ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜಿಕ ಹಿಂಬಡಿತ ಆಗಬಾರದೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ, ಈ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದೆ ಒಂದು ಮಧ್ಯಮ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವಿದ್ದು ಇದು ತರೀಕೆರೆ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ತರೀಕೆರೆಯಲ್ಲಿರುವ ಬಿಇಎಂಎಲ್ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ವಿಜ್ಞಾನ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಉಕ್ಕಿನ ಅಚ್ಚುಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ, ಒಂದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಹತ್ತಿರವಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬೀರೂರು ನಗರದ ಬಳಿಯಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಬಳಿಯಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶ ೧೩.೨೦ ಎಕರೆಯಲ್ಲಿ (೫೩.೪೦೦ ಮೀ.^೨) ಮತ್ತು ಬೀರೂರು ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶ ೧೧.೧ ಎಕರೆಯಲ್ಲಿ (೪೫೦೦ ಮೀ^೨) ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಂಡಳಿಯು (ಕೆಐಎಡಿಬಿ) ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅಬ್ಳೆ ಹಳ್ಳಿಯ ಬಳಿ ೧೪೫ ಎಕರೆ (೦.೫೯ ಕಿ. ಮೀ^೨) ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶೇಕಡಾವಾರು ಸಾಕ್ಷರತೆಯು ಶೇಕಡ ೭೯.೨೫ ರಷ್ಟು ಆಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೮೪.೪೧ಪುರಷರು ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೭೩.೧೬ ಮಹಿಳೆಯರು ಅಕ್ಷರಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪ್ರಮಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇಕಡ ೭೫.೩೬ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಶೇಕಡ ೯೨.೬೮ ರೊಂದಿಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಶೇಕಡ ೭೪.೩೩ ರೊಂದಿಗೆ ಕನಿಷ್ಟ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ===ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ=== ೨೦೦೧ರಂತೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು ೧೬೨೦ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು(೧೫೧೯೨೩ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಮತ್ತು ೨೩೫ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು(೩೪೬೦೭ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಹೊಂದಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೪೧೪ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೪೨೭೭೪ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ೮೦ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ (೫೮೨೨ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ಕಡೂರು ೭೪ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೯೯೯೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ೯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೧೪೯೨ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ===ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣ=== ೨೦೦೧ ರಂತೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ೪೬ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳು (೪೭೧೧ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಿಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೧೨ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ (೧೩೨೪ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ೨ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೧೬೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ===ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣ=== ೨೦೦೧ ರಂತೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ೧೩ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳು (೪೬೧೫ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಿಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ಈ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೪ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳೊಂದಿಗೆ (೧೬೪೮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೨ ಮತ್ತು ಕೊಪ್ಪ, ಮೂಡಿಗೆರೆ, ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ತಲ ೧ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ===ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ=== * '''ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್:''' ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾಂತ್ರಿಕ (ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್), ಗಣಕ ಯಂತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ (ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ), ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕ (ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್), ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್, ಮಾಹಿತಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನೆಯ, ಪರಿಸರ (ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟಲ್ ) ಮತ್ತು ಸಿವಿಲ್ ವಿಭಾಗಗಳು ಇವೆ. ಈ ಕಾಲೇಜು ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. * '''ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‍ಗಳು:''' ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕೆಳಗಿನ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‌ಗಳು ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ** '''ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು''': ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ ಮತ್ತು ಗಣಕ ಯಂತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ (ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ), ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ** '''ಡಿ ಎ ಸಿ ಜಿ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು:''' ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಮೆಕಾನಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ** '''ಎಸ್ ಜೆ ಎಮ್ ಎಮ್ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಬೀರೂರು:''' ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. *'''ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು:''' ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೭ ಔದ್ಯಮಿಕ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇವೆ. **ಸರ್ಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಸರ್ಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಡಿ. ಎಮ್. ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಸಮ್ಸೇ, ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಜೆ. ಎಮ್. ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು, ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಜೆ. ಎಮ್. ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಬೀರೂರು, ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಕರ್ನಾಟಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಲಕ್ಷ್ಮೀಶಾ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ದೇವನೂರು, ಕಡೂರು ತಾಲೂಕಿನ. **ಮಾರುತಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಜೆ. ಎಮ್. ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು, ತರೀಕೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕ್. ===ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ=== ಹೊಸ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿಲಾಗಿದೆ ಆದರೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿಲ್ಲ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲ ಕೊಪ್ಪದ ಅರೋರ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿನಾರಾಯಣ ರಾವ್ ಸ್ಮಾರಕ ಆಯುರ್ವೇದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು. ಈ ಕಾಲೇಜು ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಮೆಡಿಸಿನ್ ಅಂಡ್ ಸರ್ಜರಿ (ಬಿ ಏ ಎಮ್ ಎಸ್) ಪದವಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ==ಸಾರಿಗೆ== ===ರಸ್ತೆ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ರಸ್ತೆಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ರಸ್ತೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ದುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ರಸ್ತೆಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಉತ್ತಮವಾದ ರೈಲು ಸಂರ್ಪಕ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಒಟ್ಟು ೭೨೬೪ ಕೀ. ಮೀ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಎನ್.ಎಚ್.-೧೩(ಶೋಲಾಪೌರದಿಂದ ಮಂಗಳೂರಿಗೆ) ಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಎನ್.ಎಚ್.-೨೦೬(ಬೆಂಗಳೂರಿಂದ ಹೋನ್ನವರಗೆ) ಕಡೂರು.ತರೀಕೆರೆ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಈಗಿರುವ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಾದ ತರೀಕೆರೆ-ಬೇಲೂರು, ಶೃಂಗೇರಿ-ಹಾಸನ್ ಮತ್ತು ಕಡೂರು-ಮಂಗಳೂರು ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನವೀಕರಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ===ರೈಲು=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕಡೂರು ಮತ್ತು ತರೀಕೆರೆ ತಾಲ್ಲುಕುಗಳು ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಒಟ್ಟು ೧೩೬ ಕೀ.ಮೀ ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬೀರೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜಂಕ್ಷನ್ ಆಗಿದೆ. ಹೊಸ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ-ಬೆಂಗಳೂರು ಟ್ರಂಕ್ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರು-ಮಂಗಳೂರು ಟ್ರಂಕ್ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗದ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ===ವಿಮಾನ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೧೦ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಗೌಡನಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಇದೆ. ಇದು ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದ ವಿಮಾನಗಳ ಉಡವಣೆಯ ಸಮಾರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಂಗಳೂರು, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು. == ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು == ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಸ್ಥಳಗಳು ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ, ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ, ದತ್ತಪೀಠ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಗುಂಡಿ, ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಕಲ್ಹತ್ತಿ ಜಲಪಾತ, ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನೋಡಬಹುದಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸ್ಥಳವು ದಟ್ಟವಾದ ಶೋಲಾ ಕಾಡುಗಳ ಮನೋಹರವಾದ ನೋಟಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದಟ್ಟವಾದ ಹಸಿರು ಪೊದೆಗಳನ್ನು ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯುನ್ನತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಬಹು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಅದ್ಭುತ ವಾತಾವರಣದ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟವನ್ನು ಆನಂದಿಸಲು ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ವಾರಾಂತ್ಯದ ಹೊರಹೋಗುವ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ನಿಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಚಿಕ್ಮಗಳೂರು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸ್ಥಳಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಹಸ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಬಹು ಸಾಹಸ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಂಪು ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಪೈಕಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ===ಬಿಂಡಿಗ ದೀಪೋತ್ಸವ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಮಲ್ಲೇನಹಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದ ಬಿಂಡಿಗ ದೇವಿರಮ್ಮ ದೀಪೋತ್ಸವ ದೀಪಾವಳಿಯಂದು ನಡೆಯುವ ವಿಶೇಷ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ ಬಿಂಡಿಗ ದೇವಿರಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನದಂದು ನಡೆಯುವ ಉತ್ಸವ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ದೀಪ ಹಚ್ಚುವುದು ಕಾಪಿsಯ ತವರಿನ ವಿಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ, ಆಚರಣೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ನಂಬಿಕೆಗಳು ಇವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಲ್ಲೇನಹಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದೇವಿರಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯಂದು ನಡೆಯುವ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ. ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ತಣ್ಣಗೆ ಇರುವ ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಏರಲು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಿಂದಲೇ ಭಕ್ತರು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಡಿದಾದ ಅಂಕು ಡೊಂಕಿನ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಅಬಾಲವೃದ್ಧರಾಗಿ ಸಾಲು-ಸಾಲಾಗಿ ಜನ ಬೆಟ್ಟ ಹತ್ತುವುದೇ ಒಂದು ರೋಮಂಚನ ಅನುಭವ. ಮಳೆ, ಛಳಿ, ಗಾಳಿಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಜನ ಬೆಟ್ಟವೇರಿ, ದೇವಿಯ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಧನ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೇವಿರಮ್ಮ ದೇವಾಲಯ ಇದ್ದು ಪ್ರತಿ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನದಂದು ಉತ್ಸವ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಂದು ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರು ದೇವಿ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಬೆಟ್ಟ ಏರಿದಷ್ಟೇ ಇಳಿಯುವುದೂ ಸಾಹಸದ ಕೆಲಸ. ದಣಿವು, ಆಯಸವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲೆ ಮೂಲೆಗಳಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಇಂದು ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೃಶ್ಯ ಇರುವೆಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ವಿಶೇಷ ಬಸ್ಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಪೂಜೆ ಬಳಿಕ ರಾತ್ರಿ ದೀಪವನ್ನು ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿನ ದೀಪ ನೋಡಿ ಮನೆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪ ಬೆಳಗುವುದು ಅನೂಚಾನವಾಗಿ ನಡೆದು ಬಂದ ಪದ್ಧತಿ. ಮೈಸೂರು ಅರಸರೂ ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಾದ ೨ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಿರಮ್ಮ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವ ಜರುಗಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ದಿನ ಕೆಂಡಾರ್ಚನೆ ನಡೆಯುವ ಮೂಲಕ ದೇವಿರಮ್ಮ ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ತೆರೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಕರ್ತಿಕೆರೆ ಗ್ರಾಮವು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ.ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೪ ಕಿ, ಮೀ, ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಕರ್ತಿಕೆರೆ. ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಜ್ರುಂಭಣೆಯಿಂದ ಶ್ರೀ ರಂಗನಾಥಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಮ್ಮ ನವರ ಜಾತ್ರಾ ಮಹೋತ್ಸವ ನೆಡೆಯುತ್ತದೆ ಈ ಜಾತ್ರೆಗೆ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.ಆಗಮಿಸಿ ದೇವರ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಧನ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ದೇವರಿಗೆ ಹರಕೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ ದೇವರ ಕೃಪೇಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯು ಪ್ರಸ್ಸಿದ್ದವಾದ ಒಂದು ಜಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿಯ ರಥೋತ್ಸವ ನೆಡೆಯುತ್ತದೆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ರಥದಲ್ಲಿ ರಂಗನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಕೂರಿಸಿ ರಥವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ.ಸಂಜೆ ಈ ಜಾತ್ರೆ ಪ್ರಯುಕ್ತ ಶನಿ ದೇವರ ನಾಟಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೆಡೆಯುತ್ತದೆ. ==ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣ== ===ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಸ್ಥಳಗಳು=== ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ, ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ, ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ಗರಿ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಗುಂಡಿ, ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಕಲ್ಹತ್ತಿ ಜಲಪಾತ, ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನೋಡಬಹುದಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸ್ಥಳವು ದಟ್ಟವಾದ ಶೋಲಾ ಕಾಡುಗಳ ಮನೋಹರವಾದ ನೋಟಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದಟ್ಟವಾದ ಹಸಿರು ಪೊದೆಗಳನ್ನು ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.ಅತ್ಯುನ್ನತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಬಹು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಅದ್ಭುತ ವಾತಾವರಣದ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟವನ್ನು ಆನಂದಿಸಲು ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೊರಹೋಗುವ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ನಿಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲುು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸ್ಥಳಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಹಸ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಬಹು ಸಾಹಸ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಂಪು ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಪೈಕಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ===ಗಿರಿಧಾಮಗಳು=== [[File:Kemmangundi.jpg|thumb|213x213px|right|[[ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ]] ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ದೃಶ್ಯ.]] [[File:Manikyadhara.JPG|thumb|right|[[ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ|ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ]] ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಅಥವಾ ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯ ಹತ್ತಿರ.]] * [[ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ]]: ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತರೀಕೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ ಲಿಂಗದಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಇರುವ ಒಂದು ಗಿರಿಧಾಮ. ಇದು ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌/ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸುಂದರ ಗಿರಿಧಾಮ. ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೆಚ್ಚಿನ ಬೇಸಿಗೆ ಶಿಬಿರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಇದನ್ನು ಕೆ.ಅರ್. ಗಿರಿಧಾಮ ಎಂದು ಸಹ ಕರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಮ್ಮಣ್ಣಗುಂಡಿ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೧೪೩೪ ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಸುತ್ತ ದಟ್ಟ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದ್ದು, ವರುಷವಿಡೀ ಹಿತಕರ ವಾತವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುಂದರ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌/ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಿವರೆದಿದ್ದು, ಸಮೃದ್ಧ ಸಸ್ಯವರ್ಗ ಮತ್ತು ಅಮೋಘವಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೫೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೫೫ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಜ್ ಭವನದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಸಾಹಸಿಗರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕಾಡಿನ ಮಾರ್ಗಗಳೂ ಇವೆ. ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಂದರ ಗುಲಾಬಿ ಹೂವಿನ ಉದ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಆಕರ್ಷಣೇಯ ಸ್ಥಳಗಳು ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿನಿಂದ ಹತ್ತು ನಿಮಿಷಗಳ ನೆಡಿಗಯ ದೂರದಲ್ಲಿ ಝಡ್-ಪಾಯಿಂಟ್ ಎನ್ನುವ ಸ್ಥಳವಿದೆ, ಈ ಶಿಖರದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಶೋಲಾ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳ ವೈಮಾನಿಕ ನೋಟವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರ ಪಂಚತಂತ್ರಮ್ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. * [[ಕುದುರೆಮುಖ]] ಮತ್ತು ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ: [[ಕುದುರೆಮುಖ]] ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ೯೫ ಕೀ.ಮೀ ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕುದರೆಮುಖದಲ್ಲಿ ಕುದರೆಯ ಮುಖಕ್ಕೆ ಹೊಲುವ ಆಕಾರದ ಶಿಖರವಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕುದರೆಮುಖ ಅನ್ನುವ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಪರ್ವತಗಳು ಒಂದಕೊಂದು ಹೊಂದಿಹಕೊಂಡು ಆಳವಾದ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಾತಗಳುನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ. ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೧೮೯೪.೩ ಮೀಟರ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕುದರೆಮುಖದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಇವೆ. ಕುದರೆಮುಖ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು ಕಂಪನಿ ಕಭ್ಭಿಣದ ಗಣಿಗಾರಿಗೆ ಮಾಡಿ, ಮಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಪಣಂಬೂರು ಬಂದರಿಗೆ ಕೊಳವೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ. * [[ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ]]: ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿರುವ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿಯು ೬೩೩೦ ಆಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ]]ದ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ ಸಾಲಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಮಠವಿದೆ. ಚಾರಣಿಗರಿಗೆ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಸ್ಥಳ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಬಸ್ ಸೌಕರ್ಯ ಇದ್ದು, ತದನಂತರ "ಸರ್ಪನ ದಾರಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಕಡಿದಾದ ಕಾಲುಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿ ತಲುಪಬೇಕು. [[ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ|ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿಯ]] ಮೇಲಿನಿಂದ ಸಿಗುವ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ ಅತ್ಯಂತ ಆಹ್ಲಾದಕರ * [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಗಿರಿ/ ದತ್ತಗಿರಿ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸುಂದರವಾದ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌/ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದ ಸಹ ಹೆಸರು ವಾಸಿಯಾಗಿರುವ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ. ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ ಹಿಮಾಲಯ ಮತ್ತು ನೀಲಗಿರಿ ನಡುವಿನ ಅತ್ತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ೧೫೦ ವರುಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಇದ್ದನೆಂದು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಮತ್ತು ಗುರು ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಇದ್ದರೆಂದು ಹಿಂದೂಗಳು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ದತ್ತಗಿರಿ/ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಳವಾಗಿರುವ ಅದರ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. * [[ದೇವರ ಮನೆ ಮೂಡಿಗೆರೆ|ದೇವರಮನೆ]]: [[ದೇವರ ಮನೆ ಮೂಡಿಗೆರೆ]] ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವ ದೇವಾಲಯ. ಇಲ್ಲಿಯ ಪರಿಸರ,ಬೆಟ್ಟ,ಗುಡ್ಡಗಳು ವರ್ಣನಾತೀತ. ===ಜಲಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳು=== [[File:Hanumanagundi Falls.jpg|thumb|221x221px|right|ಹನುಮಾನ ಗುಂಡಿ ಜಲಪಾತ]] [[File:Hebbe Falls.JPG|thumb|ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ ಬಳಿ]] [[File:Sagir Ahmed or Dabdabe Falls.JPG|thumb|ಸಗೀರ್ ಅಹಮದ್/ದಬ್‌ದಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ|ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ]]: ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಅಥವಾ ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳವು ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಅಡಿಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರು ಮಾಣಿಕ್ಯದ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೪೦ ಕಿಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * [[ಕಲ್ಹತ್ತಿಗಿರಿ ಜಲಪಾತ|ಕಲ್ಹತ್ತಿಗಿರಿ]]: ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಅಥವಾ ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳವು ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಅಡಿಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರು ಮಾಣಿಕ್ಯದ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೪೦ ಕಿಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ: ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಢವಾದ ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿಯಿಂದ ೧೦ ಕೀ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ತೊರೆಗಳು ೧೬೮ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಿಂದ ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹೆಬೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕ ಹೆಬ್ಬೆ ಮೂಲಕ ಕೆಳಗೆ ಬಿಳುತ್ತದೆ. * [[ಶಾಂತಿ ಜಲಪಾತ|ಶಾಂತಿ ಜಲಪಾತ:]] ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿಯಿಂದ ಝಡ್-ಪಾಯಿಂಟ್‌ಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಸಿಗುವ ಜಲಪಾತ. * ಹನುಮಾನ ಗುಂಡಿ ಜಲಪಾತ: ಇದು ಕಳಸದಿಂದ ೩೨ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತೊರೆಗಳು ೩೦ಮೀ ಎತ್ತರದಿಂದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಂಡೆಯ ಸ್ತರಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿಳುತ್ತದೆ. * ಕದಂಬಿ ಜಲಪಾತ: ಇದು ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜಲಪಾತ. * [[ಸಿರಿಮನೆ ಜಲಪಾತ|ಸಿರಿಮನೆ ಜಲಪಾತ:]] ಇದು ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ೧೪ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * ಸಗೀರ್ ಅಹಮದ್/ದಬ್‌ದಬೆ ಜಲಪಾತ: [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಗಿರಿ/ ದತ್ತಗಿರಿ]] ಕಡೆ ಹೋಗುವಾಗ ಮಾರ್ಗ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಜಲಪಾತ ಸಿಗುತ್ತದೆ. * [[ಹಿರೇಕೊಳಲೆ ಕೆರೆ|ಹಿರೇಕೊಳಲೆ ಕೆರೆ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ ಸುಂದರ ಕೆರೆ. * [[ಅಯ್ಯನಕೆರೆ|ಅಯ್ಯನ ಕೆರೆ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೨೦ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಖರಾಯ ಪಟ್ಟದ ಬಳಿ ಇರುವ ದೊಡ್ಡ ಕೆರೆ. *[[ಜಾರಿ ಜಲಪಾತಗಳು|ಝರಿ ಜಲಪಾತಗಳು:]] ಜರಿ ಜಲಪಾತವನ್ನು ಮಜ್ಜಿಗೆ ಜಲಪಾತ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ 12 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಅತ್ತಿಗುಂಡಿ ಬಳಿ ಇದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.ಈ ಸಮ್ಮೋಹನಗೊಳಿಸುವ ಜಲಪಾತವು ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಬುಗ್ಗೆಗಳಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. .ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಈಜಲು ಮತ್ತು ಆಟವಾಡಲು ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ಜಲಪಾತದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೂಲ್ ಕೂಡ ಇದೆ. ನಗರದ ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ಜೀವನದಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಇದು ಸೂಕ್ತ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ===ಮಂದಿರ ಪಟ್ಟಣಗಳು=== * [[ಶೃಂಗೇರಿ]]: [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಪಟ್ಟಣ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೯೦ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಪಟ್ಟಣ ಬಹಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಆದಿ ಶಂಕರ|ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು]] ಕ್ರಿ.ಶ. ೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಾಲ್ಕು ಅದ್ವೈತ ಮಠಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಇರುವುದು ಇಲ್ಲಿಯೇ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಖ್ಯಾತ ವಿದ್ಯಾಶಂಕರ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳರು ಕಟ್ಟಿದರು ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇದನ್ನು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಹನ್ನೆರಡು ಕಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಮೇಲೆಯೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. * [[ಹೊರನಾಡು]]: ಹೊರನಾಡು ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಯಾತ್ರಸ್ತಳವಾಗಿದೆ. ಹೊರನಾಡು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ 100 ಕಿಮೀ ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ನಪೂರ್ಣೇಶ್ವರಿಯ ಪುರತಾನ ದೇವಾಲಯವಿದೆ, ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಅಗಸ್ತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಆಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಸ್ಟಾಪನೆ ಯಾಗಿರುವ ಆದಿ-ಶಕ್ತ್ಯತ್ಮಕ ಶ್ರೀ ಅನ್ನಪೂರ್ಣೇಶ್ವರಿ ಅಮ್ಮನವರ ವಿಗ್ರಹಾರದನೆ ನಡೆಯುತದೆ. ಶುಕ್ರವಾರವು ಅಮ್ಮನವರ ವಾರವೆಂದು, ಈ ದಿನ ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ಥಳವು ಹೆಚ್ಚು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತ ಊಟ್ಟ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ದೇವಾಲಯವು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ನಗರದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಪಂಚತೀರ್ಥ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಐದು ಕೊಳಗಳು ಇವೆ. * ಕಳಸ: ಕಳಸ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ ೯೨ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಭದ್ರ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ನಗರ. ಈ ನಗರ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಭದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪಂಚ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಳಸದ ಹತ್ತಿರ ಪಂಚ ತೀರ್ಥ ಎನ್ನುವ ಐದು ಪವಿತ್ರ ಕೊಳಗಳು ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ಸೋಪ್ ಕಲ್ಲು ಇರುವ ಈಶ್ವರನಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿರುವ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಪಂಚ ತೀರ್ಥದ ಕೊಳ ಒಂದರ ಹತ್ತಿರ ಮದ್ವಚಾರ್ಯ ಬಂಡೆ ಎನ್ನುವ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ದ್ವೈತ ಸಿದ್ದಾಂತ ಶಾಲೆಯ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರದ ಮದ್ವಚಾರ್ಯರು ಇರಿಸಿದರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಈ ಬಂಡೆ ಮೇಲೆ ಆಚಾರ್ಯರ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. * [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಗುರು ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ/ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ದರ್ಗಾ]]: [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಗಿರಿ/ ದತ್ತಗಿರಿ]]ಯ ಮೇಲೆ ಹಿಂದು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಸಮಾನವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವ ಇನಂ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರಿವ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಕೆಂಪು ಅಥಾವ ಹಳದಿ ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ಗೂಹೆಯು ಸ್ವಾಮಿ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಮತ್ತು ಹಜರತ್ ದಾದಾ ಹಯಾತ್ ಮೀರ್ ಖಲಂದರ್ ವಾಸದಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಫಕೀರ್ ಅವರು ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ನೆಡೆಯುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪಾಲ್ಗೊಳುತ್ತಾರೆ. * [[ಅಮೃತಪುರ|ಅಮೃತಪುರ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೬೭ ಕೀ.ಮೀ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಅಮೃತಪುರವಿದೆ. ಅಮೃತಪುರವು ಹೊಯ್ಸಲ ರಾಜ ಎರಡನೇ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದ ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಮುಟ್ಟಲು ನಾಜೂಕದ, ಸ್ವಂತಿಕೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯಿಂದ ಇದು ಹೊಯ್ಸಲ ಕಾಲದ ಗಮನಾರ್ಹ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. * ಬೆಳವಾಡಿ: ಬೆಳವಾಡಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ೨೯ ಕೀ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು-ಜಾವಗಲ್ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡಿನ ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ೧೦ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಬೆಳವಾಡಿಯು ಅಲಂಕೃತವಾದ ವೀರನಾರಾಯಣ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಬೆಳವಾಡಿ ಉದ್ಭವ ಗಣಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. * [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]]: ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರದ ಸಿಂಹನಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹನಗದ್ದೆ ಜ್ವಲಮಾಲಿನಿ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೇವರಾದ ಜ್ವಲಮಾಲಿನಿ ದೇವರ ಆಕರ್ಷಕ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ವಿಗ್ರಹವಿದೆ. ಈ ವಿಗ್ರಹ ೧೫ನೇ ಮತ್ತು ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದಾಗಿದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನ ವಿಶಾಲವಾದ ಸಭಾಂಗಣ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗುಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ದೇಶ ವಿದೇಶದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ೧೯೯೪ದರಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಲಯವನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಶ್ರೀ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಿಂಹನಗದ್ದೆ  ಜೈನ್ ಧರ್ಮದ ಎಂಟನೇಯ ತೀರ್ಥಂಕರ ಶ್ರೀ ಭಗವಾನ್ ಚಂದ್ರಪ್ರಭುರವರ ಯಕ್ಷಿಣಿ (ರಕ್ಷಕಿ ಆತ್ಮ) ಜ್ವಲಮಾಲಿನಿ ದೇವಿಯ ಅತಿಶಯಕ್ಕೆ (ಪವಾಡಗಳ ಸ್ಥಳ) ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ===ವನ್ಯಜೀವನ=== * [[ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ|ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ:]] ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ೪೯೫ ಚದರ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹುಲಿ ಯೋಜನೆಯ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ, ಈ ಪ್ರದೇಶ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ. ಇಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಹಣೆಕಟ್ಟು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನೀರು ಪೂರೈಕೆಯ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಕಾಡುಗಳು ಬಿದಿರಿನಿಂದ ಫಲವತ್ತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿನ ಪಕ್ಶಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮಲ್‌ಬಾರ್ ಮತ್ತು ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ಅನನ್ಯವಾಗಿದೆ. * ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ: ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನನ್ನು ಉಷ್ಣವಲಯದ ತೇವಭರಿತ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಕಾಡಾಗಿದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ವನ್ಯಜೀವಿ ರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದ್ರೇಶವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟವನ್ನು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿರುವ ೨೫ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಮಾಜ( ವೈಲ್ಡ್ಲೈಫ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಶನ್ ಸೊಸೈಟಿ-ಡಬ್ಲೂ.ಸಿ.ಎಸ್.) ಮತ್ತು ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ಫಂಡ್- ಯು.ಎಸ್.ಏ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಿರುವ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಆದ್ಯತೆ-೧ ರಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. === ಸಿರಿಮನೆ ಫಾಲ್ಸ್ === ಸಿರಿಮಾನೆ ಫಾಲ್ಸ್ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ೩೦೦ ಕಿ.ಮೀ ಮತ್ತು ಕಿಗ್ಗಾ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಸುಂದರ ನೋಟದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ನೀರು ಕಾಫಿ ಎಸ್ಟೇಟುಗಳು ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು ಮತ್ತು ಭೇಟಿ ಮಾಡಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ, ಶೃಂಗೇರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಇದು ೪೦ ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತದ ರಸ್ತೆ ಇದೆ, ಅದು ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲುಸಾಧ್ಯವಿರದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಕೆಳಗಡೆ ಹೋಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಜಲಪಾತವನ್ನು ಆನಂದಿಸಬಹುದು. ಕಿಗ್ಗಾ: ಇದು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದ್ದು, ಜಲಪಾತದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು. ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಟ್ರೆಕ್ಕಿಂಗ್ ಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಹರಿ ದೇವಾಲಯ: ಈ ಶಿವ ದೇವಾಲಯವು ಹರಿಹರಪುರದಲ್ಲಿದೆ. ಸುಮಾರು ೪೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಶರದಾ ದೇವಸ್ಥಾನ: ಇದು ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಶರದಾಂಬ ದೇವತೆಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಹಲವು ಭವ್ಯವಾದ ಕಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾ ಮಂಟಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ==ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಪಟ್ಟಣಗಳೆಂದರೆ ಬೀರೂರು, ಕಡೂರು, ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ, ಕೊಪ್ಪ, ಮೂಡಿಗೆರೆ, ತರೀಕೆರೆ. ==ತಾಲೂಕುಗಳು== [[File:Chikmagalur taluks map1.png|thumb|200px|ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು.]] * ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು * [[ಕಡೂರು]] * [[ಕೊಪ್ಪ]] * [[ತರೀಕೆರೆ]] * [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] * [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]] * [[ಶೃಂಗೇರಿ]] * [[ಕಳಸ]] * [[ಅಜ್ಜಂಪುರ]] == ಚಿತ್ರಪಟ == <gallery widths="350px" mode="packed-overlay" heights="250px" perrow="5" caption="ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು"> ಚಿತ್ರ:Profile of Amrutesvara Temple in Chikkamagaluru district.jpg|ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಚಿತ್ರ:A mountain stream near Sringeri, Karnataka.jpg|[[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಚಿತ್ರ:Fishes in the Tunga river at Sringeri.jpg|ತುಂಗಾ ನದಿ </gallery> ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://chickmagalur.nic.in/chickmagalur.htm ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಸರ್ಕಾರಿ ತಾಣ] * [http://www.travelmasti.com/domestic/karnataka/chikmagalur.htm ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪ್ರವಾಸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027050031/http://www.travelmasti.com/domestic/karnataka/chikmagalur.htm |date=2019-10-27 }} * [http://www.mapsofindia.com/maps/karnataka/districts/chikmagalur.htm ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಕ್ಷೆ] * [http://thatskannada.oneindia.in/search.html?topic=%E0%B2%9A%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ದಟ್ಸ್ ಕನ್ನಡ.ಕಾಂನಲ್ಲಿನ ಸಮಗ್ರ ಲೇಖನಗಳು]{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{commons category|Chikkamagaluru district}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references/> {{Geographic location |Centre = ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು |North = [[ದಾವಣಗೆರೆ]] |Northeast = [[ಚಿತ್ರದುರ್ಗ]] |East = [[ತುಮಕೂರು]] (ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗ) |Southeast = [[ಹಾಸನ]] |South = [[ಹಾಸನ]] |Southwest = [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] |West = [[ಉಡುಪಿ]] |Northwest = [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] }} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] 3e2kfuk6rkv3ura8e3dla31gxvaflrz 1434219 1434218 2026-10-24T09:31:20Z Divyay524 102482 /* ಉಗಮ */ 1434219 wikitext text/x-wiki {{ಉಲ್ಲೇಖ}}{{Infobox ಊರು|name = ಚಿಕ್ಕಮ ಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|native_name_lang = ಕನ್ನಡ|other_name = ಕಾಫಿ ನಾಡು|settlement_type = ಜಿಲ್ಲೆ|image_skyline = ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ4.jpg|image_alt =|image_caption = '''ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ,ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು'''|nickname = ಕಾಫಿಯ ನಾಡು|image_map = Chikmagalur in Karnataka (India).svg|map_caption = ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಇರುವ ಸ್ಥಳ|pushpin_map = h India|pushpin_label_position =left|pushpin_map_caption = ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಇರುವ ಸ್ಥಳ.|latd = 13.32|latNS = N|longd = 75.77|longEW = E|coordinates_display = |coordinates_format = dms|subdivision_type = ದೇಶ|subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}}|subdivision_type1 = [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1 = [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title = ಊಗಮ|established_date =೧೯೪೭|established_title1 = ಕಿರಿಯ ಮುಗುಲಿ|founder =ರುಕ್ಮಾಂಗದ ರಾಜ|named_for =ಕಾಫಿ, ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ.|seat_type = ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿ|seat = ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು|parts_type = [[ತಾಲ್ಲೂಕು]]ಗಳು|parts = ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, [[ಕಡೂರು]], [[ತರೀಕೆರೆ]], [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]], [[ಶೃಂಗೇರಿ]], [[ಕೊಪ್ಪ]], [[ಕಳಸ]], ಅಜ್ಜಂಪುರ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]]|government_type =ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕಚೇರಿ|governing_body =ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕಚೇರಿ|leader_title = ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name = ಷಡಕ್ಷರಿ ಸ್ವಾಮಿ ಎಸ್ ಪಿ|total_type =|unit_pref = ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_total_km2 = 7,201|area_total_sq_mi =|area_blank1_title = ಕಾಡು|area_blank1_km2 = 2108|elevation_footnotes =|elevation_m =1926|elevation_ft = 6318|population_total = 1137961|population_as_of = ೨೦೧೧|population_footnotes =<ref name="ಜನಸಂಖ್ಯೆ">{{cite web|url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/stati_population.htm|title=ಜನಸಂಖ್ಯೆ accessdate December 8, 2015|publisher=ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತದ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು|author=ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್|date=December 8, 2015|access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 27, 2015|archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305023409/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/stati_population.htm|url-status=dead}}</ref>|population_density_km2 = 158,19|population_rank =೪೦೮ ಭಾರತದಲ್ಲಿ|population_demonym =ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗರು|demographics_type1 = ಭಾಷೆ|demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ|timezone1 = ಐ. ಎಸ್. ಟಿ|utc_offset1 = +೫:೩೦|postal_code_type = [[ಪಿನ್ ಕೋಡ್]]|postal_code = ೫೭೭೧‌‌‍‍xx|registration_plate = ಕೆ.ಏ-೧೮, ಕೆ.ಏ-೬೬|website = {{URL|http://chickmagalur.nic.in|ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಮಿಂಬಲೆ ತಾಣ}}|footnotes =|demographics1_info1 = [[ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ|ಕನ್ನಡ]]}} '''ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು''' [[ಭಾರತ]] ದೇಶದ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಜಿಲ್ಲೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ [[ಕಾಫಿ]]ನಾಡು ಎಂದು ಸಹ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೭೦ ರಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕಾಫಿಯನ್ನು [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ದತ್ತಗಿರಿ/ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ]] ಬೆಳೆಯಲಾಯಿತು.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |title=ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಇತಿಹಾಸ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. |access-date=2013-11-10 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201111442/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |url-status=dead }}</ref> ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, [[ತುಂಗಾ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾ ನದಿ]]ಗಳ ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರ ಶಿಖರವಾದ [[ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯು [[ಮಲೆನಾಡು]], [[ಅರೆಮಲೆನಾಡು]], ಹಾಗೂ [[ಬಯಲುಸೀಮೆ]]ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ, ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರದೇಶ ಮಲೆನಾಡು'. ವಿವಿಧ ಜಾತಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು, ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣಕಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಜಲಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಫಿ, ಟೀ, ಏಲಕ್ಕಿ, ಮೆಣಸು, ಅಡಿಕೆ,ಬಾಳೆ, ತೆಂಗುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ನಾಡಾಗಿದೆ. ಜಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Z Point Chikamagaluru.jpg|thumb|]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ಪ್ರವಾಸಿಗರ ತಾಣ. ಪ್ರಕುತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಮಲೆನಾಡು ಯೆಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ ==ಉಗಮ== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು ಅದರ ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರವಾದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂದರೆ “ಚಿಕ್ಕ ಮಗಳ ಊರು” ಎಂದರ್ಥ. ಈ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಸಖರಾಯ ಪಟ್ಟಣ]] ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾದ [[ರುಕ್ಮಾಂಗದ]], ಚಿಕ್ಕ ಮಗಳಿಗಾಗಿ ವರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದ್ದರಿಂದ ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ<ref>{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |title=ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಹೆಸರಿನ ಉಗಮದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಇತಿಹಾಸ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. |access-date=2013-11-10 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201111442/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |url-status=dead }}</ref>. ಹಾಗೆಯೇ “ಹಿರಿಯ ಮಗಳ ಊರು” ಹಿರೇಮಗಳೂರು ಎಂಬ ಊರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೫ ಕೀ.ಮೀ.ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಅದಾಗ್ಯೂ ಬಹುತೇಕರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ''ಚಿಕ್ಕಮಂಗಳೂರು'' ಎಂದು '''ತಪ್ಪಾಗಿ''' ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ೧೯೪೭ ರ ತನಕ [[ಕಡೂರು]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು<ref>{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |title=ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕಡೂರಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. |access-date=2013-11-10 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201111442/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |url-status=dead }}</ref>. ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಶಾಸನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಮತ್ತು ಹಿರೇಮಗಳೂರುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಿರಿಯ ಮುಗುಲಿ ಮತ್ತು ಪಿರಿಯ ಮುಗುಲಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ### ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ    ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳು, ಹಸಿರು ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಆಹ್ಲಾದಕರ ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ತಪ್ಪಲಿನ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ### 1\. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಹೆಸರಿನ ಮೂಲ ಕನ್ನಡದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ “ಕಿರಿಯ ಮಗಳ ಊರು” ಎಂದಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಐತಿಹ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಒಬ್ಬ ಪಾಳೆಗಾರನು ತನ್ನ ಕಿರಿಯ ಮಗಳಿಗೆ ವರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಈ ಊರನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಹಿರೇಮಗಳೂರು ಎಂದರೆ ಹಿರಿಯ ಮಗಳ ಊರು ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ. * ಚಿಕ್ಕ – ಕಿರಿಯ ಅಥವಾ ಸಣ್ಣ * ಮಗಳ – ಮಗಳು * ಊರು – ಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ ಪಟ್ಟಣ ### 2\. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ * ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವು ದೀರ್ಘವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. * ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಕದಂಬರು, ಗಂಗರು, ಹೊಯ್ಸಳರು, ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ಹಾಗೂ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. * ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಕೃಷಿಯ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. * ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳು ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡವು. * ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕಾಫಿ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ### 3\. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಯ ಆರಂಭ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು “ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಾಫಿ ನಾಡು” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸೂಫಿ ಸಂತ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಅವರು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1600ರ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಯೆಮನ್ ದೇಶದಿಂದ ಏಳು ಕಾಫಿ ಬೀಜಗಳನ್ನು ತಂದು ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟರು. ನಂತರ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಕೃಷಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ### 4\. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಪ್ರಮುಖ ಮಾಹಿತಿ * ರಾಜ್ಯ: ಕರ್ನಾಟಕ * ಪ್ರದೇಶ: ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು * ಹಳೆಯ ಜಿಲ್ಲಾ ಹೆಸರು: 1947ರವರೆಗೆ ಕದೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. * ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ: ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಗಿರಿಧಾಮಗಳು * ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರ: ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ * ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು: ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ, ಕುದುರೆಮುಖ ಮತ್ತು ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ. ### ಸಮಾರೋಪ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಶ್ರೀಮಂತ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕಿರಿಯ ಮಗಳ ಊರು ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ಐತಿಹ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಇದರ ಹೆಸರು ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಕಾಫಿ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅಧಿಕೃತ ಮಾಹಿತಿ: [ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲಾ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ – ಇತಿಹಾಸ](https://chikkamagaluru.nic.in/en/history/?utm_source=chatgpt.com) == ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆ == ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುವ ಬೆಳೆ [[ಕಾಫಿ]]. ಇಲ್ಲಿನ ರೈತರು [[ಕಾಫಿ]] ಬೆಳೆಯಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು [[ಮಳೆ]]ಯಾಗುತ್ತದೆ.ಕಾಫೀಯ ತವರೂರು [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾಬುಡನ್]] ಎ಼಼ಂಬ ಅರೇಬಿಯನ್ ಫಕೀರ್ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಎಂಬ ಮೂಢನಂಬಿಕೆ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ.ಎಲ್ಲಿಯ ಅರಬ್ ದೇಶ, ಎಲ್ಲಿಯ [[ಕಾಫಿ|ಕಾಫಿ‌]] ಬೆಳೆ ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ..ಯಾಕೆಂದರೆ‌ ಕಾಫಿ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬೆಳೆ ಇದು ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲು ಅದೇನು ಪಾಪಸ್ ಕಳ್ಳಿಯೇ ಅಥವಾ ಖರ್ಜೂರ‌ ಗಿಡವೇ...ನಮ್ಮ ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲೇ ನೆರಳು ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೆ ಗಿಡಗಳು ಸುಟ್ಟೇ ಹೋಗುತ್ತವೆ.. ಅಂತಹುದರಲ್ಲಿ 50- 60 ಸೆಂಟಿಗ್ರೇಡ್ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಇರೋ ಮೆಕ್ಕಾದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ... ಕಾಫೀ ಬೆಳೆಯನ್ನೂ ಸೆಕ್ಯೂಲರ್ ಮಾಡ ಹೊರಟ ಮೂರ್ಖರ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದ ಕಟ್ಟು ಕತೆ ಇದು. ಬೆಳೆಯುವ ಕಾಫಿಯ ತಳಿಗಳೆಂದರೆ ಅರೇಬಿಕ್ ರೋಬಸ್ಟ ಅರೇಬಿಕ್ ತಳಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಅರೇಬಿಕ್ ಕಾಫಿಯ ಮೂಲ ತಳಿಗಳ ಹೆಸರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಳಿ ಕಾಫಿ ಎಂದೆ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಇದು ಹೇಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿತ್ತು ಎಂದರೆ ಅರೇಬಿಯನ್ ಲೂಟಿಕೋರರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅರೇಬಿಕ್ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಆಗ ಮೆಕ್ಕಾ ದೇಶದ ಆಮದು ಕೋರರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಆಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದು. ಅರೇಬಿಕ್ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಫಿ ಬೀಜಗಳನ್ನು ನಮಗೆ ಕೊಡಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೆಯಿಟ್ಟರು. ಆಗ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬಂದಾಗ ಅರೇಬಿಕ್ ಕಾಫಿ ಕೊಡಿ ಎಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಖ್ಯಾತಿಗಳಿಸಿದರು. ಹಾಗಾಗಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕಾಫಿ ಹೋಗಿ [[ಅರಬ್ಬೀ ಭಾಷೆ|ಅರೇಬಿಕ್]] ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕಾಫಿ ಎಂದೇ ಹೆಸರುವಾಸಿ. === ಅದಮ್ಯ ಹೋಮ್ ಸ್ಟೇ: === ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:ಶ್ರೀ ಆದಿಶಕ್ತಿ ವಸಂತ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ.jpg|thumb|216x216px|right|ಶ್ರೀ ಆದಿಶಕ್ತಿ ವಸಂತ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಅಂಗಡಿ]] [[ಹೊಯ್ಸಳ|ಹೊಯ್ಸಳರ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಉಗಮವಾದ ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ತಮ್ಮ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆದ [[ಸೊಸೆಯೂರು]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಸೊಸೆಯೂರು ಕಾಲನಂತರ ಹೊಯ್ಸಳರ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಧಾನಿ [[ಶಶಕಪುರವಾಗಿ]] ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ಸೊಸೆಯೂರು ಈಗ [[ಅಂಗಾಡಿ ಗ್ರಾಮ]]ವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.ಇದು [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ. ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ದಟ್ಟವಾದ ಗೊಂಡಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಮುನಿಗಳ ಜ್ಞಾನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳ ಇದಾಗಿತ್ತೆಂದು, [[ಚಾಳುಕ್ಯ]] ನಾಡಿನಿಂದ [[ಮಲ್ಲಚಂದ್ರದೇವ]] ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನೆಂಬ ವಿಷಯ ೧೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಈಗಿನ ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮದ ವಾಸಂತಿಕಾದೇವಿಯ ಗುಡಿ ಮುಂದೆ [[ಸುದತ್ತಾಚಾರ್ಯರು]] ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಪಾಠ-ಪ್ರವಚನ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಹುಲಿಯೊಂದು ದಿಢೀರನೆ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇದ್ದ ಶಿಷ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗಲು ಬಂದಾಗ ಸುದತ್ತಾಚಾರ್ಯರು ಕೂಡಲೇ ಅದನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು, ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯ [[ಸಳ|ಸಳನಿಗೆ]] "ಹೊಯ್ ಸಳ" ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ಇದೇ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಬ್ದದ ಮೂಲ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಕೂಡಲೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಳನು ತನ್ನ ಗುರುಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹುಲಿಯೊಂದಿಗೆ ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡಿ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನಂತೆ. ೧೧೧೭ರ [[ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ]]ನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆ ಮೊದಲು ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ<ref>ಹೊಯ್ಸಳ ವಂಶದ ಸ್ಥಾಪಕ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿರುವ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನು, ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸೀ ತಾಣವಾಗಿದೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಹಿಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದ ವರದಿ, [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article3063239.ece "ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸೀ ತಾಣವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದು"] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (೧೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೦೬)(ಚೆನೈ, ಭಾರತ: ಹಿಂದೂ ಪ್ರಕಾಶಕರಿಂದ).</ref>. ಆದರೆ ಇದರ ತಥ್ಯ ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದವಾಗಿದ್ದು ಇನ್ನೂ ದಂತಕಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ತಲಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಚೋಳರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಬಹುಶಃ ಈ ಕಥೆ ಹುಟ್ಟಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರಬಹುದು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಲಾಂಛನವು ಸಳನು ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಚೋಳರ ಲಾಂಛನವು ಹುಲಿಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಅಂಶಗಳು ಈ ಊಹೆಗೆ ಕಾರಣ.ಕ್ರಿ.ಶ ೧೦೬೨ ರಲ್ಲಿ [[ವಿನಯಾದಿತ್ಯ]] ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಸೊಸೆಯೂರಿನಿಂದ (ಶಶಕಪುರ-ಅಂಗಡಿ) ಬೇಲೂರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದನಂತೆ. ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ವಾಸಂತಿಕ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗೂ ಮಕರ ಜಿನಾಲಯ, ನೇಮೀನಾಥ ಬಸದಿ, ಶಾಂತಿನಾಥ ಬಸದಿ, ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥದ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ, ಶೈವ ಪಂಥದ ಪಾತಾಳ ರುದ್ರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗೂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರ, ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಈ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. [[ತರೀಕೆರೆ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಅಮೃತಪುರ|ಅಮೃತಪುರದಲ್ಲಿ]] ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ದೊರೆ [[ಎರಡನೇ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ]] (೧೧೭೩-೧೨೨೦ ಸಿ.ಇ.) ನಿರ್ಮಿಸಿದ [[ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]]ವಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೭೦ ರಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕಾಫಿಯನ್ನು [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಯಿತು<ref name=":0" />. ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಅವರು [[ಮೆಕ್ಕಾ]] ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ [[ಯೆಮೆನ್]]ನ [[ಮೋಕಾ]] ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ [[ಕಾಫಿ]] ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ಅವರು ಏಳು ಕಾಫಿಯ ಬೀಜವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಳಿನ ಸುತ್ತ ಆಡಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅರೇಬಿಯಾದಿಂದ ಹೊರಗೆ ತಂದರು. ಅವರು ಮನೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಬಾಬಾ ಬುಡನಗಿರಿ/ದತ್ತ ಪೀಠ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬೀಜಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ<ref name=":0" />. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಾಫಿ ಸಂಶೋಧನ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಇದ್ದು. ಇದನ್ನು ಹಿಂದೆ ೧೯೨೫ ರಲ್ಲಿ ಲೇ. ಡಾ. ಲೆಸ್ಲಿ. ಸಿ. ಕೊಲ್‌ಮನ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಕಾಫಿ ಎಕ್ಸ್‌ಪೆರಿಮೆಂಟಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ೧೧೯.೮೬ ಎಕರೆಗಳಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಯು ಕಾಫಿ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಿಸಲು ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. === ಮಾಗಡಿ ಮತ್ತು ಮುಗುಳುವಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸ === [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]]ರ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ರಾಜ ರಾಜ ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 988 ರಿಂದ ಸಾವಿರದ 1014 ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯವು [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]]ರ  ಅದೀನದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ನೆಲದ ಕುಸ್ತಿ ಮಾಡುವ ಪೈಲ್ವಾನನು ಆ ಮಲ್ಲಯುದಕ್ಕೆ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದನು ನಂತರ ಆ ಕುಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಗೆದ್ದು ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಕುಸ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ ರಾಜ ರಾಜ ಈಗಿನ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಾಗಡಿ ಮತ್ತು ಮುಗುಳುವಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಕುಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಪೈಲ್ವಾನನಿಗೆ ಎರಡು ಗ್ರಾಮದ ಉಸ್ತುವಾರಿಕೆಯನ್ನು  ವಹಿಸಿದನು ಎಂದು ಜನಪದ ಇತಿಹಾಸವು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. '''ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ  ಚಕ್ಕಮಗಳೂರು.'''           ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಇದ್ದ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಮಗಳೂರೂ ಇರಬೇಕಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಹಜ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುವ ‘ಹಿರೇಮಗಳೂರು’ ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಇವರಿಬ್ಬರು ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದಿಸಿದರೆ ಸಖರಾಯಪಟ್ಟಣದ ರುಕ್ಮಾಂಗದ ದೊರೆಯ ಮಕ್ಕಳೆಂದು ಹೇಳುವ ಪುರಾಣ ಕಥೆ ಇದೆ.           ಆದರೆ, ನಮ್ಮ ಶಾಸನಗಳು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ ಬರೆಯದೇ ಆಗಿದೆ, ತುಾ ಕುತೂಹಲಕರವೂ ಆಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಸನ್ಮಾನ್ಯ ಶ್ರೀ ಬಿ.ಎಲ್.ರೈಸ್ ಅವರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1900ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ  ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಸಂಕಲಿಸಿ, ಸಂಪಾದಿಸಿ, ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಜಾಡನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೋಡಿದರೆ, ಆಗಿನ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದರೆ ಕೋಟೆ, ಬಸವನಹಳ್ಳಿ ಎರಡು ಮಾತ್ರವೇ. ಈಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಹೃದಯಭಾಗವೇ ಆಗಿಹೋಗಿರುವ ಉಪ್ಪಳ್ಳಿ, ದಂಟರಮಕ್ಕಿ, ಹಿರೇಮಗಳೂರು ಮುಂತಾದವೂ ಆಗ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗ್ರಾಮ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಪಡೆದಿದ್ದುವು! ಅದಕ್ಕೂ ಹಿಂದೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂದರೆ ಈಗಿನ ಕೋಟೆ ಪ್ರದೇಶ ಮಾತ್ರವೇ!      ಈಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಹಿರೇಮಗಳೂರಿನ ಯೂಪ ಸ್ತಂಭದ ಶಾಸನ ಕ್ರಿ.ಶ. 2-3 ನೇ ಶತಮಾನದ್ದು.  ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಾತವಾಹನರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸೇರಿದ್ದುದನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ‘ಅಶ್ವಯೂಪ’ ಪದದ ಸುಳಿವಿನಿಂದ ಈ ಶಾಸನ ಅಶ್ವಮೇಧಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದೆಂಬುದನ್ನೂ ಊಹಿಸಬಹುದು.       ನಂತರ [[ಗಂಗ (ರಾಜಮನೆತನ)|ಗಂಗ]], [[ನೊಳಂಬ]], [[ಆಳುಪರು|ಆಳುಪ,]] ಸಾಂತರ, ತರ್ಯಲ್ಲ, ಸೇನವಾರ, [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]], [[ಚಾಲುಕ್ಯ|ಚಾಳುಕ್ಯ]], [[ಹೊಯ್ಸಳ]], ಸೇಉಣ, [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ]], [[ಬೇಲೂರು]] ನಾಯಕರು, [[ಮೈಸೂರು]] [[ಒಡೆಯರ್|ಒಡೆಯರು]] ಮುಂತಾದ ರಾಜ ಮನೆತನಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸೇರಿ ಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಗಳು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ.      ಹಿರೇಮಗಳೂರಿನ [[ಪರಶುರಾಮ]] ದೇವಾಲಯದ ಮಾಳಿಗೆಯ  ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಿರುವ ಶಾಸನ 8-9 ನೇ ಶತಮಾನಕೆ ಸೇರಿದ್ದು ಗಂಗರ ಕಾಲದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ 'ಹಿರಿ ಮುಗುಳಿಯಗ್ರಹಾರ’ ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಊರಿನ ಹೆಸರಿನ ಬಗೆಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.      ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಕಲ್ಯಾಣಿಯ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಟ್ಟಿದ್ದ ಶಾಸನ (ಚಿ.ಮ 3) (ಈಗ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಕಣ್ಮರೆ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಹುಡುಕಾಡಬೇಕಿದೆ) ನೀತಿಮಾರ್ಗ [[ಕೊಂಕಣಿ|ಕೊಂಗಣಿ]]ವರ್ಮ ಧರ್ಮ ಮಹಾರಾಜಾಧಿರಾಜನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ಮುಗಳಿಯ ಪೆಮ್ಮಡಿಗೊಂಡನಿಗೆ ದತ್ತಿ ನೀಡಿದುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ, ಪಿರಿಯ ಮುಗುಳಿಯ ಕೊಮರಯ್ಯ, ಪಲ್ಮಾಡಿಯ ಮೆಂದಮ್ಮ, ಬೆಣ್ಣೆಯೂರಿನ ದೇವಗಣ, ಮಳ್ಳವೂರಿನ ಮೆರ್ಪಾಡಿಗೌಡ, ಉರ್ಪವಳ್ಳಿಯ ಚಾಮಯ್ಯ, ಇನ್ದವೂರಿನ ವಿಟಿಯ್ಯ ಮುಂತಾದವರು ಈ ದತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿದ್ದದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಕಾಪಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ಮಾಡಿದಂತೇ ಆ ಕಾಲದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಪರಂಪರೆಗಳಿಗೆ ತೋರು ಬೆರಳಾಗುತ್ತದೆ.       ಕ್ರಿ.ಶ. 1140ರ (ಚಿ.ಮ- 4) ಶಾಸನವು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕೋಟೆ ಕಂದಕದ ಗೋಡೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ವೀರಗಲ್ಲು, ಈ ವೇಳೆಗಾಗಲೇ ಕಿರಿಯ ಮುಗುಳಿಯನ್ನು ‘ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಈ ಶಾಸನ ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಮಹಾ ಪ್ರಭು ಚಿಕ್ಕಬಸವಯ್ಯನವರೆಂದೂ ಹೇಳುವ ಈ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಇವರ ಮಗ ಹೆಮ್ಮಾಡಿಗೌಡ ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಗ ಮಸಣಿತಂಮ್ಮರ  ಉಲ್ಲೇಖಗಳೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.     ಇದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಮತ್ತೊಂದು ವೀರಗಲ್ಲು ಕ್ರಿ. ಶ.  1205ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ಮುಗುಳಿಯ ಕಟ್ಟಿನ ಕಾಳಗವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿ, ಕಿರಿಯ ಮುಗುಳಿ ಹೆಸರುಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.    ಅಗ್ರಹಾರ ಬೀದಿಯ ದಿಣ್ಣೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಎರಡು ನಿಸದಿಗಲ್ಲುಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ. 1101ರ ಅವಧಿಯವು, ಇಲ್ಲಿದ್ದ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]] ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಿವೆ.      ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕೋಟೆ [[ವೀರಭದ್ರ]] ದೇಗುಲದ ಬಳಿ ಇರುವ ದಾನಶಾಸನವು ಕ್ರಿ.ಶ. 1257ರ ಕಾಲದ್ದು (ಚಿ.ಮ-1).  ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ  ದ್ವಾರ ಸಮುದ್ರದ ಹೊಯ್ಸಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮೂರನೇ ವೀರನಾರಸಿಂಗ ದೇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಳಿಗೆ ನಾಡೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿಗೆ ನಾಡಪ್ರಭು ಆಗಿದ್ದವರು ಸೋಮಗೌಡರು. ಇವರ ಮಗ ಮಸಣಗೌಡರು. ಇವರ ಮಗ ಸೋಮಣ್ಣ ಅಥವಾ ಸೋಮಗೌಡ. ಈ ಸೋಮಣ್ಣನ ತಮ್ಮ ಕಲಿಯುಗ ವೀರಭದ್ರ, ಮಹೇಶ್ವರ ಗಣಾವತಾರ, ಶಿವ ಸಮಯವಾರ್ಧಿ ವರ್ಧನ ಸುಧಾಕರ ಎನಿಸಿದ ನಾಳಪ್ರಭು ಬಾಚಯನಾಯಕರು.    ಈ ಬಾಚಯನಾಯಕರ ಶೌರ್ಯ ಸಾಹಸ ವಿನೀತ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಕಂದ ಪದ್ಯಗಳ ಸೊಗಸು ಇದು! ದೇವಗುರು ಚರಣ ಸರಸಿಜ ಕೇವಲಮೇಂ ಸೈವ ಸಮೇಯ ನಿಸ್ತಾರಚ ತಾಂ| ಭೂ ವಲಯಯದೊಳಗೆ ಬುಧನಿಧಿ ಭಾವಿಸೆ ವೀರನೊಳಗೇಕವೀರಂ ಬಾಚಂ||        ಆಶ್ರಿತ ಜನರಿಗೆ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತೆ, ಗೋತ್ರಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಶಾಶ್ವತ ಚಿಂತಾಮಣಿಯಂತೆ, ನಿಜವಾಗಲು ಹಸಣಿ ಹನುಮನ ಧ್ವಜದಂತೆ, ವೀರರೊಳಗೇ ಏಕವೀರನೆಂದು ಬಾಚರಸನು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನಂತೆ. ಶೈವ  ಸಮೇಯ ನಿಸ್ತಾರಕನಾಗಿಯೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗದ್ದನು. ಇವನು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಅಗ್ರಹಾರದ ಈ ಸೋಮನಾಥ ದೇವರನ್ನು ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ವೀರಭದ್ರ ದೇವರನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ ಪೂಜೆಯುಪಾರಕ್ಕೆ ದತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.       ಕ್ರಿ.ಶ. 1280ರ ಮತ್ತೊಂದು ಶಾಸನವು ಲಾಲ್ ಬಾಗಿನಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿರುವ ಕಲ್ಲು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆ.(ಚಿ.ಮ-2) ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಈ ಲಾಲ್ ಬಾಗ್ ಯಾವುದಿರಬಹುದೆಂಬ ಕುತೂಹಲಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಿನ್ನೂ ಅಸ್ಪಷ್ಟ. ಈ ಶಾಸನದ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿಯ ಮಸಣಗೌಡನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಸೋಮಗೌಡನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ದ ದೊರೆ. ಈ ಸೋಮಗೌಡನು ಈ ಹಿಂದಿನ  ಶಾಸನ(ಚಿ.ಮ-1) ದಲ್ಲಿ 1257ರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವನೇ.  ಮಸಣಗೌಡನ ಮಗನೂ ಬಾಚರಸನ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರನೂ ಆದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಆಳಿದ ದೊರೆ.  ಆ ಶಾಸನವು ಬಾಚರಸನನ್ನು ‘ಶೈವ ಸಮೇಯ ನಿಸ್ತಾರಕ’ನೆಂದು ಹೊಗಳಿದರೆ, ಆತನ ಹಿರಿಯಣ್ಣನಾದ, ಶ್ರೀ ಮೂಲಸಂಘದ ದೇಶಿಗಣ ಪುಸ್ತಕ ಗಚ್ಛ ಹನಸೋಗಿಯ ಕೊಂಡಕುಂದಾನ್ವಯದ ಶ್ರೇಯಾಂಸ ಭಟ್ಟಾರಕರ ಗುಡ್ಡ’ ಎನಿಸಿ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನಧರ್ಮ]] ಪರಿಪಾಲಕನಾಗಿ ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದುದನ್ನು ಈ ಶಾಸನ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರೀ ಮಂನಾಳು ಪ್ರಭು ಸುಚರಿತನೆನೆ ವಿನಯನಿಧಿಯು ನಿರ್ಮಳಚಿತ್ತಂ ಪ್ರೇಮಂ ಬುಧಜನನಿಕರಕ್ಕಾಲ ವಾಸು ನೇಮಂ ಸಕಳ ಜನಕ್ಕಾಧಾರಂ ಧಾರ್ಮಿಷ್ಟವೀರಂ ಧುರಂಧುರಂ ಪುರುಷಾಕಾರಂ ಕಾಮರೂಪಂ ಮಸಣಗಾಉಂಡನಗ್ರತನೂಜಂ ಸೋಮನಾಮಂ ಧರೆಯೋಳ್’ 'ಜಿನ ಸಮಯ ವಾರ್ಧಿ ವರ್ಧನ, ಅನವರತಂ ಚಾತುವರ್ಣಕ್ಕಿತ್ತುಂ ತಣಿಯನು ಘನಮಹಿಮ ಶ್ರೇಯಾಂಸ ಮುನಿಯ ಗುಡ್ಡನು ವಿನಯನಿಧಿ ಛಲದಂಕರಾಮನೆನಿಪಂ ಸೋಮನುಂ||    ಶ್ರೀ ಮನ್ ನಾಡಪ್ರಭು ಸುಚರಿತ, ವಿನಯನಿಧಿ, ನಿರ್ಮಳ ಚಿತ್ತ, ಪ್ರೇಮಮಯಿ, ವಿದ್ಯಾವಂತ ಕಲಾಪೂರ್ಣ ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯದಾತ, ಸಕಲ ಜನರಿಗೂ ಆಧಾರ, ಧರ್ಮವೀರ, ಮಹಾನ್ ಸಾಹಸವಂತ, ಪುರುಷಾಕಾರನಾದ ಮನ್ಮಥರೂಪಿ ಸೋಮಗೌಡನು ಜಿನಸಮಯವೆಂಬ ಸಾಗರದಲ್ಲೇ ಸದಾ ಈಜಾಡಿದರೂ ಚತುರ್ವರ್ಣದ ಎಲ್ಲವಕ್ಕೂ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ದಾನ ನೀಡಿ ತಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ತಾನು ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು ಸಾಕು ಎನಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ  ವಿನಯನಿಧಿಯೂ, ಛಲದಂಕರಾಮನೂ ಆಗಿದ್ದ ಮಹಾಮಹಿಮನು ಅಂದಿನ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿಯ ನಾಡಪ್ರಭು ಸೋಮಗೌಡನು.    ಈ ಮಹಾಮಹಿಮ ದೊರೆಯು 1280ರ ಜುಲೈ 1 ಅಥವಾ 31 ರಂದು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಮಾಧಿ ಪಡೆದು ಸುರಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತನಾದಾಗ ಆತನ ಮಗ ಹೆಗ್ಗಡೆಗೌಡನು ಇಲ್ಕಿ ನಿಸದಿಯಕಲ್ಲನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿಸಿ ಅಷ್ಟವಿಧಾರ್ಚನೆಗೆ, ಪ್ರಸಾದಕ್ಕೆಂದು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ದತ್ತಿ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಈ ನಿಸದಿಕಲ್ಲಿನ ಶಾಸನ ನೀಡುವ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಸದಿ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆಂಬ ಊಹೆಗೂ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಈ ಎರಡೂ ಶಾಸನಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದೇ [[ರಾಜ]] ಮನೆತನದ [[ಅಣ್ಣ]] [[ತಮ್ಮ]]ರು [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]], ಶೈವ, [[ಧರ್ಮ]]ಗಳ ಆರಾಧಕರಾಗಿದ್ದ ಸಮನ್ವಯತೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾ ನಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಹಿರಿಯ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿವೆ.     ದಾಖಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ನಾಲ್ಕಾರು ಶಾಸನಗಳೇ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಪಡೆದಿದ್ದಾವೆ. ಇನ್ನು ಅಂದು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಜನ ಒಂದೊಂದು ಶಾಸನವಾದರೂ ಸಿಕ್ಕುವಂತಿದ್ದರೆ ಮತ್ತದೆಷ್ಟು ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಕಟ್ಟಬಹುದಿತ್ತು ಎಂದು ಮನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಲಹರಿಗಳ ತೆಕ್ಕೆಗೆ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.     ಹೀಗೇ  ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಎಂಟು ಶಾಸನಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ. 899ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ.1280 ರವರೆಗೆ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ರಾಜರು, ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ [[ಧರ್ಮ]], ಕಟ್ಟಿದ  [[ದೇವಸ್ಥಾನ|ದೇವಾಲಯ]]ಗಳು, ವೀರಪರಂಪರೆಯ ಛಾತಿ ಈ ಮುಂತಾದ ಸುಳಿವುಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಮತ್ತಷ್ಟು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಾಡಬೇಕೆಂಬ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಮನವನ್ನು ಗಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ.  ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಜ್ಞರ ಸಹಕಾರಕ್ಕೆ ಮನತುಡಿಯುತ್ತದೆ.    ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಬಸವನಹಳ್ಳಿ, ಉಪ್ಪಳಿ, ಹಿರೇಮಗಳೂರು, ದಂಟರಮಕ್ಕಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಶಾಸನಮೌಲ್ಯಗಳ ಅವಲೋಕನ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸತ್ವವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಡುವುದನ್ನು ಪರಿಭಾವಿಸಬಹುದು. == ಭೌಗೋಳಿಕ == ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಿಂದ ೨೫೧ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ೧೨° ೫೪' ೪೨“-೧೩° ೫೩' ೫೩“ ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶ ಹಾಗೂ ೭೫° ೦೪' ೪೫“'-೭೬° ೨೧' ೫೦'” ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶದಲ್ಲಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು ಪೂರ್ವದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೧೩೮.೪ ಕಿ.ಮೀ. ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ೮೮.೫ ಕಿ.ಮೀ. ಉದ್ದವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ೧೯೨೫ ಮಿ.ಮೀ. ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಸ್ಥಳ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ, ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ೧೯೫೫ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಸ್ಥಳ ಕೂಡ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ೨೧೦೮.೬೨ ಕಿ.ಮೀ^೨. ಅದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೩೦ರಷ್ಟು ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆ<ref>ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿವರಗಳು ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ನೀಡಿರುವ ಮಾಹಿತಿ, [http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic_main.htm "ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405151119/http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic_main.htm |date=2007-04-05 }} ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಮಿಂಬಲೆ ತಾಣ. ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು.</ref>. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ತುಮಕೂರು]] ಮತ್ತು [[ಚಿತ್ರದುರ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಹಾಸನ]] ಜಿಲ್ಲೆ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ಮತ್ತು [[ಉಡುಪಿ|ಉಡುಪಿಯಿಂದ]] ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಮತ್ತು [[ದಾವಣಗೆರೆ]] ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ===ಹವಾಮಾನ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಭಾರತದ ಎತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಎತ್ತರದ ತುದಿಯು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟವಾಗಿದೆ.(ಎತ್ತರ ೧೯೨೯ ಮೀ. ೬೩೨೯ ಅಡಿಗಳು ) ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿವೆ. ಇದು ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು. ಹಲವಾರು ಕಡೆಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎತ್ತರವಾದ ಗಿರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅದಿಕ ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಅತಿಯಾಗಿ ಮಳೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿನ ಗಿಡ ಮರಗಳು ಅಚ್ಚ ಹಸಿರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ==( ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ )== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ಬರುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಇಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು  ಭೇಟಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದು 1895 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಿಂದ 28 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಒಂದು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಸ್ಥಳವನ್ನು  ಹಿಂದೂ ದೇವರು ಗುರು ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮೂರು ಸಿದ್ಧರಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುವವೆಂದು ನಂಬಲಾದ ಮೂರು ಗುಹೆಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.  ಶೀಥಲ -ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನ ಗುಡಿ ಮತ್ತು ಮಠಗಳೆರಡನ್ನೂ  ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಶೀಥಲ ದೇವಾಲಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ ಅನುಕೂಲವಾದರೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಈ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಕೇವಲ 1 ಕಿಮೀ ದೂರವಿರುವ ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಹೈಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಚಾರಣಗಳ ರೀತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಜಾಗ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಎರಡು ಜನಪ್ರಿಯ ಪರ್ವತಗಳೆಂದರೆ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ (1930 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಜೊತೆ ಸೈಟ್ ಶಿಖರ) ಮತ್ತು ದತ್ತಗಿರಿ. ಅದೃಷ್ಟವಿದ್ದರೆ  ಜನರು 'ಕುರುಂಜಿ' ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಪಡೆಯುವರು. ಇದು ಒಂದು ಪರ್ವತದ ಹೂವಾಗಿದ್ದು ಪ್ರತಿ 12 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ  ಅರಳುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶ ಹಕ್ಕಿಗಳ ವೀಕ್ಷಣೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಜನರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ ರ [[ಜನಗಣತಿ|ಜನಗಣತಿಯ]] ಪ್ರಕಾರ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಜನಸಂಖ್ಯೆ]] ೧೧,೩೭,೯೬೧<ref name=":1">[http://www.census2011.co.in/census/district/250-chikmagalur.html "ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ ೨೦೧೧ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ"] Census2011.co.in</ref> ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ [[ಸೈಪ್ರಸ್]] ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿದೆ ಅಥವಾ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಅಮೆರಿಕ|ಸಂಯುಕ್ತ ಅಮೆರಿಕದ]] [[ರೋಡ್ ಐಲೆಂಡ್]] ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೪೦೮ನೇ<ref>[http://www.census2011.co.in/district.php "ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ 2011".] census2011.co.in/</ref> ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ (ಒಟ್ಟು ೬೪೦ರಲ್ಲಿ). ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ಗೆ(೪೧೦/ಚದರ ಮೈಲಿ) ೧೫೮.೧೯ ನಿವಾಸಿಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name=":1" /> ಇಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ೨೦೦೧-೨೦೧೧ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೦.೨೮ ಆಗಿತ್ತು. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪ್ರತಿ ೧೦೦೦ ಪುರುಷರಿಗೆ ೧೦೦೮ ಸ್ತ್ರೀ ಯ ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೭೯.೨೪ ಸಾಕ್ಷರತಾ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name=":1" /> ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡ ೮೧ ಜನರು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೧೯ ಜನರು ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಬಹುತೇಕರು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಜತೆಗೆ ತುಳು,ಕೊಂಕಣಿ, ಬ್ಯಾರಿ ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುವವರನ್ನೂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ==ಆಡಳಿತ== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯೂ ಕರ್ನಾಟಕದ [[ಮೈಸೂರು]] ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಎರಡು ಉಪ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಉಪ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ತರೀಕೆರೆ ಉಪ ವಿಭಾಗ. ತರೀಕೆರೆ ಉಪ ವಿಭಾಗ, ತರೀಕೆರೆ ಕಡೂರು ಮತ್ತು ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಉಪ ವಿಭಾಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕೊಪ್ಪ, ಮೂಡಿಗೆರೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ]] ( ಜಿಲ್ಲಾ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಸಹ) ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=District Chikkamagaluru, Government of Karnataka |url=https://chikkamagaluru.nic.in/en/ |access-date=2026-02-14 |language=en-IN}}</ref> ಪ್ರತಿ ಉಪ ವಿಭಾಗವು [[ಸಹಾಯಕ ಆಯುಕ್ತರು|ಸಹಾಯಕ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು]]ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಬ್ಬ [[ತಹಸೀಲ್ದಾರ|ತಹಸೀಲ್ದಾರರನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ಇವರು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/dc_main.htm |title=ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಮುಖಪುಟ |access-date=2016-07-22 |archive-date=2018-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828182419/http://chickmagalur.nic.in/htmls/dc_main.htm |url-status=dead }}</ref> ==ಆರ್ಥಿಕತೆ== [[File:Coffee berries fresh.jpg|216x216px|thumb|right|ರೊಬಸ್ಟಾ ತಳಿ ಕಾಫಿ]] [[ಕೃಷಿ|ಕೃಷಿಯು]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಆರ್ಥಿಕತೆಯ]] ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮತ್ತು ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಯು ಕೃಷಿಯ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಮೂರು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಗೊಂಡಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಮುಂಗಾರು]], [[ಹಿಂಗಾರು]] ಮತ್ತು [[ಬೇಸಿಗೆ]]. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳು [[ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು|ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯಗಳಾದ]] [[ಅಕ್ಕಿ]], [[ರಾಗಿ]], [[ಜೋಳ]], [[ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ]] ಮತ್ತು [[ಚಿಕ್ಕ ಕಾಳುಗಳು]], [[ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು|ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳಾದ]], [[ತೊಗರಿ]], [[ಹುರುಳಿಕಾಳು]], [[ಹೆಸರು ಕಾಳು]], [[ಅವರೆಕಾಯಿ]] (ಹಯಸಿಂತ್ ಬೀನ್ಸ್) ಮತ್ತು [[ಕಡಲೆ ಕಾಳು]] ಮತ್ತು [[ಕಡಲೆ]]. [[ತೈಲ ಬೀಜಗಳು|ತೈಲ ಬೀಜಗಳಾದ]] [[ಶೇಂಗಾ]], [[ಎಳ್ಳು,]], [[ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ]] ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್]] ಮತ್ತು [[ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು|ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಾದ]] [[ಕಬ್ಬು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಮತ್ತು [[ತಂಬಾಕು]] ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ<ref>ಕೃಷಿಯು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಆರ್ಥಿಕತೆಯ]] ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಎಂದು  ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ರವರಿಂದ ಚರ್ಚಿಸಿಲಾಗಿದೆ. [http://chickmagalur.nic.in/htmls/dept_agri.htm "ಕೃಷಿ"] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ, ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆ, ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು</ref>. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ [[ಕಾಫಿ ಬೋರ್ಡ್]], ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಫಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಸುಮಾರು ೮೫.೪೬೫ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಅರೇಬಿಕಾ]] ಎಂಬ ತಳಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟೆದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ರೊಬಸ್ಟಾ]] ಎಂಬ ತಳಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟೆದ ತಳ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೫೦೦೦ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಗಾರರಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೯೬ ಬೆಳೆಗಾರರು ೪ ಚದರ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅಥವ ಅದಕ್ಕಿಂತಲು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಉಳುಮೆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಣ್ಣ ಬೆಳೆಗಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಾಸರಿ ಕಾಫಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಅರೇಬಿಕಾ ೫೫,೦೦೦:೩೫,೦೦೦ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಮತ್ತು ರೊಬಸ್ಟಾ ೨೦,೦೦೦ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಆಗಿದೆ. ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ ಸರಾಸರಿ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಅರೇಬಿಕಾ ೮೧೦ ಕೆ.ಜಿ. ಮತ್ತು ರೊಬಸ್ಟಾ ಆಫ್ ೧೧೧೦ ಕೆ.ಜಿ. ಆಗಿದೆ, ಇದು ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು.<ref>ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ [http://chickmagalur.nic.in/htmls/cb_main.htm ಕಾಫಿ] ಉತ್ಪಾದನೆ ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ರವರಿಂದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ ಕಾಫಿ ಬೋರ್ಡ್, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ==ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಹೊಂದಿಲ್ಲ, ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಕೊರತೆ, ಕಳಪೆ ರಸ್ತೆಗಳು, ಕಳಪೆ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕಜಾಲ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ವಿರೋದ, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಕುಂಟಿತಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು<ref>ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ರವರಿಂದ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. [http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic2.htm "ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು SWOT ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸನ್ನಿವೇಶ".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126111711/http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic2.htm |date=2007-01-26 }}  ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ. ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು.</ref><ref>ಕರ್ನಾಟಕ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಅಸಮತೋಲನ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ನಾಗೇಶ್ ಪ್ರಭುರವರ ಬರಹ. [http://www.thehindu.com/todays-paper/article3154719.ece "ಕೈಗಾರಿಕೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮತೋಲನ"] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ಹಿಂದೂ ಪತ್ರಿಕೆ ಆನ್ಲೈನ್ ಆವೃತ್ತಿ - ಸಂಚಿಕೆ ಭಾನುವಾರ, ಏಪ್ರಿಲ್ ೩೦,೨೦೦೬, ೨೦೦೬ ಹಿಂದೂ, ಹಿಂದೂ ಪ್ರಕಾಶಕರಿಂದ.</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಭಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವಿದೆ. ಅದೆ ಕುದುರೆಮುಖ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಅದಿರು ಸಂಸ್ಥೆ, ಇದು ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ ಕುದುರೆಮುಖ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕೆ.ಐ.ಒ.ಸಿ.ಎಲ್ ೧೯೭೬ ರಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಮುಖ ಗಣಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸಾರೀಕೃತ ೭.೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಘಟಕವನ್ನು ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಾರೀಕೃತ ಉತ್ಪನ್ನದ ಮೊದಲ ಸಾಗಣೆಗೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಉನ್ನದ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಬ್ಲಾಸ್ಟ್ ಫರ್ನೇಸ್ ಮತ್ತು ನೇರ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವ ಗ್ರೇಡ್ ಅದಿರು ಉಂಡೆಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಮೂರು ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅದಿರು ಉಂಡೆಗಳ ಘಟಕವನ್ನು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು<ref>ಕುದುರೆಮುಖ ಕಬ್ಬಿಣ ಅದಿರು ಕಂಪನಿ ನಿಯಮಿತ ಇತಿಹಾಸ ": ಕಂಪನಿಯ ವಿವರ "ಕೆ ಐ ಒ ಸಿ ಅಲ್" [http://www.kioclltd.in/history.shtml ಮಿಂಬಲೆತಾಣದಲ್ಲಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421043708/http://www.kioclltd.in/history.shtml |date=2016-04-21 }} ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. [http://www.kioclltd.in/history.shtml ಮಿಂಬಲೆತಾಣ, ಕೆ ಐ ಒ ಸಿ ಅಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421043708/http://www.kioclltd.in/history.shtml |date=2016-04-21 }} ಕುದುರೆಮುಖ.</ref>. ಕೆ.ಐ.ಒ.ಸಿ.ಎಲ್ ನ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಪರವಾನಗಿ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ೩೧ ಡಿಸೇಂಬರ್ ೨೦೦೫ ರಿಂದ ನಿಲ್ಲಿಸಿತ್ತು, ಇದರಿಂದ ಕೆ.ಐ.ಒ.ಸಿ.ಎಲ್ ಭಾರಿ ಹಿನ್ನಡೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಅನೇಕ ನೌಕರರು ತಮ್ಮ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜಿಕ ಹಿಂಬಡಿತ ಆಗಬಾರದೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ, ಈ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದೆ ಒಂದು ಮಧ್ಯಮ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವಿದ್ದು ಇದು ತರೀಕೆರೆ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ತರೀಕೆರೆಯಲ್ಲಿರುವ ಬಿಇಎಂಎಲ್ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ವಿಜ್ಞಾನ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಉಕ್ಕಿನ ಅಚ್ಚುಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ, ಒಂದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಹತ್ತಿರವಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬೀರೂರು ನಗರದ ಬಳಿಯಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಬಳಿಯಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶ ೧೩.೨೦ ಎಕರೆಯಲ್ಲಿ (೫೩.೪೦೦ ಮೀ.^೨) ಮತ್ತು ಬೀರೂರು ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶ ೧೧.೧ ಎಕರೆಯಲ್ಲಿ (೪೫೦೦ ಮೀ^೨) ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಂಡಳಿಯು (ಕೆಐಎಡಿಬಿ) ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅಬ್ಳೆ ಹಳ್ಳಿಯ ಬಳಿ ೧೪೫ ಎಕರೆ (೦.೫೯ ಕಿ. ಮೀ^೨) ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶೇಕಡಾವಾರು ಸಾಕ್ಷರತೆಯು ಶೇಕಡ ೭೯.೨೫ ರಷ್ಟು ಆಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೮೪.೪೧ಪುರಷರು ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೭೩.೧೬ ಮಹಿಳೆಯರು ಅಕ್ಷರಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪ್ರಮಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇಕಡ ೭೫.೩೬ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಶೇಕಡ ೯೨.೬೮ ರೊಂದಿಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಶೇಕಡ ೭೪.೩೩ ರೊಂದಿಗೆ ಕನಿಷ್ಟ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ===ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ=== ೨೦೦೧ರಂತೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು ೧೬೨೦ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು(೧೫೧೯೨೩ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಮತ್ತು ೨೩೫ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು(೩೪೬೦೭ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಹೊಂದಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೪೧೪ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೪೨೭೭೪ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ೮೦ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ (೫೮೨೨ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ಕಡೂರು ೭೪ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೯೯೯೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ೯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೧೪೯೨ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ===ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣ=== ೨೦೦೧ ರಂತೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ೪೬ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳು (೪೭೧೧ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಿಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೧೨ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ (೧೩೨೪ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ೨ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೧೬೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ===ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣ=== ೨೦೦೧ ರಂತೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ೧೩ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳು (೪೬೧೫ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಿಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ಈ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೪ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳೊಂದಿಗೆ (೧೬೪೮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೨ ಮತ್ತು ಕೊಪ್ಪ, ಮೂಡಿಗೆರೆ, ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ತಲ ೧ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ===ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ=== * '''ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್:''' ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾಂತ್ರಿಕ (ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್), ಗಣಕ ಯಂತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ (ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ), ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕ (ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್), ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್, ಮಾಹಿತಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನೆಯ, ಪರಿಸರ (ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟಲ್ ) ಮತ್ತು ಸಿವಿಲ್ ವಿಭಾಗಗಳು ಇವೆ. ಈ ಕಾಲೇಜು ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. * '''ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‍ಗಳು:''' ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕೆಳಗಿನ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‌ಗಳು ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ** '''ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು''': ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ ಮತ್ತು ಗಣಕ ಯಂತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ (ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ), ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ** '''ಡಿ ಎ ಸಿ ಜಿ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು:''' ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಮೆಕಾನಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ** '''ಎಸ್ ಜೆ ಎಮ್ ಎಮ್ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಬೀರೂರು:''' ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. *'''ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು:''' ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೭ ಔದ್ಯಮಿಕ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇವೆ. **ಸರ್ಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಸರ್ಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಡಿ. ಎಮ್. ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಸಮ್ಸೇ, ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಜೆ. ಎಮ್. ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು, ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಜೆ. ಎಮ್. ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಬೀರೂರು, ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಕರ್ನಾಟಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಲಕ್ಷ್ಮೀಶಾ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ದೇವನೂರು, ಕಡೂರು ತಾಲೂಕಿನ. **ಮಾರುತಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಜೆ. ಎಮ್. ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು, ತರೀಕೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕ್. ===ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ=== ಹೊಸ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿಲಾಗಿದೆ ಆದರೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿಲ್ಲ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲ ಕೊಪ್ಪದ ಅರೋರ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿನಾರಾಯಣ ರಾವ್ ಸ್ಮಾರಕ ಆಯುರ್ವೇದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು. ಈ ಕಾಲೇಜು ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಮೆಡಿಸಿನ್ ಅಂಡ್ ಸರ್ಜರಿ (ಬಿ ಏ ಎಮ್ ಎಸ್) ಪದವಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ==ಸಾರಿಗೆ== ===ರಸ್ತೆ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ರಸ್ತೆಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ರಸ್ತೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ದುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ರಸ್ತೆಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಉತ್ತಮವಾದ ರೈಲು ಸಂರ್ಪಕ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಒಟ್ಟು ೭೨೬೪ ಕೀ. ಮೀ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಎನ್.ಎಚ್.-೧೩(ಶೋಲಾಪೌರದಿಂದ ಮಂಗಳೂರಿಗೆ) ಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಎನ್.ಎಚ್.-೨೦೬(ಬೆಂಗಳೂರಿಂದ ಹೋನ್ನವರಗೆ) ಕಡೂರು.ತರೀಕೆರೆ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಈಗಿರುವ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಾದ ತರೀಕೆರೆ-ಬೇಲೂರು, ಶೃಂಗೇರಿ-ಹಾಸನ್ ಮತ್ತು ಕಡೂರು-ಮಂಗಳೂರು ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನವೀಕರಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ===ರೈಲು=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕಡೂರು ಮತ್ತು ತರೀಕೆರೆ ತಾಲ್ಲುಕುಗಳು ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಒಟ್ಟು ೧೩೬ ಕೀ.ಮೀ ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬೀರೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜಂಕ್ಷನ್ ಆಗಿದೆ. ಹೊಸ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ-ಬೆಂಗಳೂರು ಟ್ರಂಕ್ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರು-ಮಂಗಳೂರು ಟ್ರಂಕ್ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗದ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ===ವಿಮಾನ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೧೦ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಗೌಡನಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಇದೆ. ಇದು ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದ ವಿಮಾನಗಳ ಉಡವಣೆಯ ಸಮಾರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಂಗಳೂರು, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು. == ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು == ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಸ್ಥಳಗಳು ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ, ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ, ದತ್ತಪೀಠ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಗುಂಡಿ, ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಕಲ್ಹತ್ತಿ ಜಲಪಾತ, ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನೋಡಬಹುದಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸ್ಥಳವು ದಟ್ಟವಾದ ಶೋಲಾ ಕಾಡುಗಳ ಮನೋಹರವಾದ ನೋಟಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದಟ್ಟವಾದ ಹಸಿರು ಪೊದೆಗಳನ್ನು ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯುನ್ನತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಬಹು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಅದ್ಭುತ ವಾತಾವರಣದ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟವನ್ನು ಆನಂದಿಸಲು ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ವಾರಾಂತ್ಯದ ಹೊರಹೋಗುವ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ನಿಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಚಿಕ್ಮಗಳೂರು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸ್ಥಳಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಹಸ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಬಹು ಸಾಹಸ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಂಪು ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಪೈಕಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ===ಬಿಂಡಿಗ ದೀಪೋತ್ಸವ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಮಲ್ಲೇನಹಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದ ಬಿಂಡಿಗ ದೇವಿರಮ್ಮ ದೀಪೋತ್ಸವ ದೀಪಾವಳಿಯಂದು ನಡೆಯುವ ವಿಶೇಷ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ ಬಿಂಡಿಗ ದೇವಿರಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನದಂದು ನಡೆಯುವ ಉತ್ಸವ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ದೀಪ ಹಚ್ಚುವುದು ಕಾಪಿsಯ ತವರಿನ ವಿಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ, ಆಚರಣೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ನಂಬಿಕೆಗಳು ಇವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಲ್ಲೇನಹಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದೇವಿರಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯಂದು ನಡೆಯುವ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ. ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ತಣ್ಣಗೆ ಇರುವ ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಏರಲು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಿಂದಲೇ ಭಕ್ತರು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಡಿದಾದ ಅಂಕು ಡೊಂಕಿನ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಅಬಾಲವೃದ್ಧರಾಗಿ ಸಾಲು-ಸಾಲಾಗಿ ಜನ ಬೆಟ್ಟ ಹತ್ತುವುದೇ ಒಂದು ರೋಮಂಚನ ಅನುಭವ. ಮಳೆ, ಛಳಿ, ಗಾಳಿಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಜನ ಬೆಟ್ಟವೇರಿ, ದೇವಿಯ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಧನ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೇವಿರಮ್ಮ ದೇವಾಲಯ ಇದ್ದು ಪ್ರತಿ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನದಂದು ಉತ್ಸವ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಂದು ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರು ದೇವಿ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಬೆಟ್ಟ ಏರಿದಷ್ಟೇ ಇಳಿಯುವುದೂ ಸಾಹಸದ ಕೆಲಸ. ದಣಿವು, ಆಯಸವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲೆ ಮೂಲೆಗಳಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಇಂದು ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೃಶ್ಯ ಇರುವೆಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ವಿಶೇಷ ಬಸ್ಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಪೂಜೆ ಬಳಿಕ ರಾತ್ರಿ ದೀಪವನ್ನು ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿನ ದೀಪ ನೋಡಿ ಮನೆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪ ಬೆಳಗುವುದು ಅನೂಚಾನವಾಗಿ ನಡೆದು ಬಂದ ಪದ್ಧತಿ. ಮೈಸೂರು ಅರಸರೂ ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಾದ ೨ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಿರಮ್ಮ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವ ಜರುಗಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ದಿನ ಕೆಂಡಾರ್ಚನೆ ನಡೆಯುವ ಮೂಲಕ ದೇವಿರಮ್ಮ ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ತೆರೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಕರ್ತಿಕೆರೆ ಗ್ರಾಮವು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ.ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೪ ಕಿ, ಮೀ, ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಕರ್ತಿಕೆರೆ. ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಜ್ರುಂಭಣೆಯಿಂದ ಶ್ರೀ ರಂಗನಾಥಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಮ್ಮ ನವರ ಜಾತ್ರಾ ಮಹೋತ್ಸವ ನೆಡೆಯುತ್ತದೆ ಈ ಜಾತ್ರೆಗೆ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.ಆಗಮಿಸಿ ದೇವರ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಧನ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ದೇವರಿಗೆ ಹರಕೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ ದೇವರ ಕೃಪೇಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯು ಪ್ರಸ್ಸಿದ್ದವಾದ ಒಂದು ಜಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿಯ ರಥೋತ್ಸವ ನೆಡೆಯುತ್ತದೆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ರಥದಲ್ಲಿ ರಂಗನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಕೂರಿಸಿ ರಥವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ.ಸಂಜೆ ಈ ಜಾತ್ರೆ ಪ್ರಯುಕ್ತ ಶನಿ ದೇವರ ನಾಟಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೆಡೆಯುತ್ತದೆ. ==ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣ== ===ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಸ್ಥಳಗಳು=== ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ, ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ, ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ಗರಿ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಗುಂಡಿ, ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಕಲ್ಹತ್ತಿ ಜಲಪಾತ, ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನೋಡಬಹುದಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸ್ಥಳವು ದಟ್ಟವಾದ ಶೋಲಾ ಕಾಡುಗಳ ಮನೋಹರವಾದ ನೋಟಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದಟ್ಟವಾದ ಹಸಿರು ಪೊದೆಗಳನ್ನು ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.ಅತ್ಯುನ್ನತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಬಹು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಅದ್ಭುತ ವಾತಾವರಣದ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟವನ್ನು ಆನಂದಿಸಲು ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೊರಹೋಗುವ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ನಿಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲುು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸ್ಥಳಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಹಸ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಬಹು ಸಾಹಸ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಂಪು ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಪೈಕಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ===ಗಿರಿಧಾಮಗಳು=== [[File:Kemmangundi.jpg|thumb|213x213px|right|[[ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ]] ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ದೃಶ್ಯ.]] [[File:Manikyadhara.JPG|thumb|right|[[ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ|ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ]] ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಅಥವಾ ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯ ಹತ್ತಿರ.]] * [[ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ]]: ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತರೀಕೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ ಲಿಂಗದಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಇರುವ ಒಂದು ಗಿರಿಧಾಮ. ಇದು ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌/ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸುಂದರ ಗಿರಿಧಾಮ. ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೆಚ್ಚಿನ ಬೇಸಿಗೆ ಶಿಬಿರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಇದನ್ನು ಕೆ.ಅರ್. ಗಿರಿಧಾಮ ಎಂದು ಸಹ ಕರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಮ್ಮಣ್ಣಗುಂಡಿ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೧೪೩೪ ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಸುತ್ತ ದಟ್ಟ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದ್ದು, ವರುಷವಿಡೀ ಹಿತಕರ ವಾತವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುಂದರ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌/ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಿವರೆದಿದ್ದು, ಸಮೃದ್ಧ ಸಸ್ಯವರ್ಗ ಮತ್ತು ಅಮೋಘವಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೫೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೫೫ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಜ್ ಭವನದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಸಾಹಸಿಗರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕಾಡಿನ ಮಾರ್ಗಗಳೂ ಇವೆ. ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಂದರ ಗುಲಾಬಿ ಹೂವಿನ ಉದ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಆಕರ್ಷಣೇಯ ಸ್ಥಳಗಳು ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿನಿಂದ ಹತ್ತು ನಿಮಿಷಗಳ ನೆಡಿಗಯ ದೂರದಲ್ಲಿ ಝಡ್-ಪಾಯಿಂಟ್ ಎನ್ನುವ ಸ್ಥಳವಿದೆ, ಈ ಶಿಖರದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಶೋಲಾ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳ ವೈಮಾನಿಕ ನೋಟವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರ ಪಂಚತಂತ್ರಮ್ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. * [[ಕುದುರೆಮುಖ]] ಮತ್ತು ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ: [[ಕುದುರೆಮುಖ]] ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ೯೫ ಕೀ.ಮೀ ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕುದರೆಮುಖದಲ್ಲಿ ಕುದರೆಯ ಮುಖಕ್ಕೆ ಹೊಲುವ ಆಕಾರದ ಶಿಖರವಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕುದರೆಮುಖ ಅನ್ನುವ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಪರ್ವತಗಳು ಒಂದಕೊಂದು ಹೊಂದಿಹಕೊಂಡು ಆಳವಾದ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಾತಗಳುನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ. ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೧೮೯೪.೩ ಮೀಟರ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕುದರೆಮುಖದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಇವೆ. ಕುದರೆಮುಖ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು ಕಂಪನಿ ಕಭ್ಭಿಣದ ಗಣಿಗಾರಿಗೆ ಮಾಡಿ, ಮಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಪಣಂಬೂರು ಬಂದರಿಗೆ ಕೊಳವೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ. * [[ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ]]: ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿರುವ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿಯು ೬೩೩೦ ಆಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ]]ದ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ ಸಾಲಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಮಠವಿದೆ. ಚಾರಣಿಗರಿಗೆ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಸ್ಥಳ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಬಸ್ ಸೌಕರ್ಯ ಇದ್ದು, ತದನಂತರ "ಸರ್ಪನ ದಾರಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಕಡಿದಾದ ಕಾಲುಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿ ತಲುಪಬೇಕು. [[ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ|ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿಯ]] ಮೇಲಿನಿಂದ ಸಿಗುವ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ ಅತ್ಯಂತ ಆಹ್ಲಾದಕರ * [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಗಿರಿ/ ದತ್ತಗಿರಿ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸುಂದರವಾದ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌/ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದ ಸಹ ಹೆಸರು ವಾಸಿಯಾಗಿರುವ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ. ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ ಹಿಮಾಲಯ ಮತ್ತು ನೀಲಗಿರಿ ನಡುವಿನ ಅತ್ತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ೧೫೦ ವರುಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಇದ್ದನೆಂದು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಮತ್ತು ಗುರು ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಇದ್ದರೆಂದು ಹಿಂದೂಗಳು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ದತ್ತಗಿರಿ/ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಳವಾಗಿರುವ ಅದರ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. * [[ದೇವರ ಮನೆ ಮೂಡಿಗೆರೆ|ದೇವರಮನೆ]]: [[ದೇವರ ಮನೆ ಮೂಡಿಗೆರೆ]] ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವ ದೇವಾಲಯ. ಇಲ್ಲಿಯ ಪರಿಸರ,ಬೆಟ್ಟ,ಗುಡ್ಡಗಳು ವರ್ಣನಾತೀತ. ===ಜಲಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳು=== [[File:Hanumanagundi Falls.jpg|thumb|221x221px|right|ಹನುಮಾನ ಗುಂಡಿ ಜಲಪಾತ]] [[File:Hebbe Falls.JPG|thumb|ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ ಬಳಿ]] [[File:Sagir Ahmed or Dabdabe Falls.JPG|thumb|ಸಗೀರ್ ಅಹಮದ್/ದಬ್‌ದಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ|ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ]]: ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಅಥವಾ ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳವು ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಅಡಿಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರು ಮಾಣಿಕ್ಯದ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೪೦ ಕಿಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * [[ಕಲ್ಹತ್ತಿಗಿರಿ ಜಲಪಾತ|ಕಲ್ಹತ್ತಿಗಿರಿ]]: ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಅಥವಾ ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳವು ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಅಡಿಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರು ಮಾಣಿಕ್ಯದ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೪೦ ಕಿಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ: ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಢವಾದ ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿಯಿಂದ ೧೦ ಕೀ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ತೊರೆಗಳು ೧೬೮ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಿಂದ ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹೆಬೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕ ಹೆಬ್ಬೆ ಮೂಲಕ ಕೆಳಗೆ ಬಿಳುತ್ತದೆ. * [[ಶಾಂತಿ ಜಲಪಾತ|ಶಾಂತಿ ಜಲಪಾತ:]] ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿಯಿಂದ ಝಡ್-ಪಾಯಿಂಟ್‌ಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಸಿಗುವ ಜಲಪಾತ. * ಹನುಮಾನ ಗುಂಡಿ ಜಲಪಾತ: ಇದು ಕಳಸದಿಂದ ೩೨ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತೊರೆಗಳು ೩೦ಮೀ ಎತ್ತರದಿಂದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಂಡೆಯ ಸ್ತರಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿಳುತ್ತದೆ. * ಕದಂಬಿ ಜಲಪಾತ: ಇದು ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜಲಪಾತ. * [[ಸಿರಿಮನೆ ಜಲಪಾತ|ಸಿರಿಮನೆ ಜಲಪಾತ:]] ಇದು ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ೧೪ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * ಸಗೀರ್ ಅಹಮದ್/ದಬ್‌ದಬೆ ಜಲಪಾತ: [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಗಿರಿ/ ದತ್ತಗಿರಿ]] ಕಡೆ ಹೋಗುವಾಗ ಮಾರ್ಗ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಜಲಪಾತ ಸಿಗುತ್ತದೆ. * [[ಹಿರೇಕೊಳಲೆ ಕೆರೆ|ಹಿರೇಕೊಳಲೆ ಕೆರೆ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ ಸುಂದರ ಕೆರೆ. * [[ಅಯ್ಯನಕೆರೆ|ಅಯ್ಯನ ಕೆರೆ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೨೦ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಖರಾಯ ಪಟ್ಟದ ಬಳಿ ಇರುವ ದೊಡ್ಡ ಕೆರೆ. *[[ಜಾರಿ ಜಲಪಾತಗಳು|ಝರಿ ಜಲಪಾತಗಳು:]] ಜರಿ ಜಲಪಾತವನ್ನು ಮಜ್ಜಿಗೆ ಜಲಪಾತ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ 12 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಅತ್ತಿಗುಂಡಿ ಬಳಿ ಇದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.ಈ ಸಮ್ಮೋಹನಗೊಳಿಸುವ ಜಲಪಾತವು ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಬುಗ್ಗೆಗಳಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. .ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಈಜಲು ಮತ್ತು ಆಟವಾಡಲು ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ಜಲಪಾತದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೂಲ್ ಕೂಡ ಇದೆ. ನಗರದ ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ಜೀವನದಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಇದು ಸೂಕ್ತ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ===ಮಂದಿರ ಪಟ್ಟಣಗಳು=== * [[ಶೃಂಗೇರಿ]]: [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಪಟ್ಟಣ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೯೦ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಪಟ್ಟಣ ಬಹಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಆದಿ ಶಂಕರ|ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು]] ಕ್ರಿ.ಶ. ೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಾಲ್ಕು ಅದ್ವೈತ ಮಠಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಇರುವುದು ಇಲ್ಲಿಯೇ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಖ್ಯಾತ ವಿದ್ಯಾಶಂಕರ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳರು ಕಟ್ಟಿದರು ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇದನ್ನು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಹನ್ನೆರಡು ಕಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಮೇಲೆಯೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. * [[ಹೊರನಾಡು]]: ಹೊರನಾಡು ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಯಾತ್ರಸ್ತಳವಾಗಿದೆ. ಹೊರನಾಡು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ 100 ಕಿಮೀ ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ನಪೂರ್ಣೇಶ್ವರಿಯ ಪುರತಾನ ದೇವಾಲಯವಿದೆ, ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಅಗಸ್ತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಆಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಸ್ಟಾಪನೆ ಯಾಗಿರುವ ಆದಿ-ಶಕ್ತ್ಯತ್ಮಕ ಶ್ರೀ ಅನ್ನಪೂರ್ಣೇಶ್ವರಿ ಅಮ್ಮನವರ ವಿಗ್ರಹಾರದನೆ ನಡೆಯುತದೆ. ಶುಕ್ರವಾರವು ಅಮ್ಮನವರ ವಾರವೆಂದು, ಈ ದಿನ ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ಥಳವು ಹೆಚ್ಚು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತ ಊಟ್ಟ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ದೇವಾಲಯವು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ನಗರದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಪಂಚತೀರ್ಥ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಐದು ಕೊಳಗಳು ಇವೆ. * ಕಳಸ: ಕಳಸ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ ೯೨ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಭದ್ರ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ನಗರ. ಈ ನಗರ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಭದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪಂಚ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಳಸದ ಹತ್ತಿರ ಪಂಚ ತೀರ್ಥ ಎನ್ನುವ ಐದು ಪವಿತ್ರ ಕೊಳಗಳು ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ಸೋಪ್ ಕಲ್ಲು ಇರುವ ಈಶ್ವರನಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿರುವ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಪಂಚ ತೀರ್ಥದ ಕೊಳ ಒಂದರ ಹತ್ತಿರ ಮದ್ವಚಾರ್ಯ ಬಂಡೆ ಎನ್ನುವ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ದ್ವೈತ ಸಿದ್ದಾಂತ ಶಾಲೆಯ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರದ ಮದ್ವಚಾರ್ಯರು ಇರಿಸಿದರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಈ ಬಂಡೆ ಮೇಲೆ ಆಚಾರ್ಯರ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. * [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಗುರು ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ/ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ದರ್ಗಾ]]: [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಗಿರಿ/ ದತ್ತಗಿರಿ]]ಯ ಮೇಲೆ ಹಿಂದು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಸಮಾನವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವ ಇನಂ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರಿವ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಕೆಂಪು ಅಥಾವ ಹಳದಿ ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ಗೂಹೆಯು ಸ್ವಾಮಿ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಮತ್ತು ಹಜರತ್ ದಾದಾ ಹಯಾತ್ ಮೀರ್ ಖಲಂದರ್ ವಾಸದಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಫಕೀರ್ ಅವರು ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ನೆಡೆಯುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪಾಲ್ಗೊಳುತ್ತಾರೆ. * [[ಅಮೃತಪುರ|ಅಮೃತಪುರ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೬೭ ಕೀ.ಮೀ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಅಮೃತಪುರವಿದೆ. ಅಮೃತಪುರವು ಹೊಯ್ಸಲ ರಾಜ ಎರಡನೇ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದ ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಮುಟ್ಟಲು ನಾಜೂಕದ, ಸ್ವಂತಿಕೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯಿಂದ ಇದು ಹೊಯ್ಸಲ ಕಾಲದ ಗಮನಾರ್ಹ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. * ಬೆಳವಾಡಿ: ಬೆಳವಾಡಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ೨೯ ಕೀ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು-ಜಾವಗಲ್ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡಿನ ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ೧೦ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಬೆಳವಾಡಿಯು ಅಲಂಕೃತವಾದ ವೀರನಾರಾಯಣ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಬೆಳವಾಡಿ ಉದ್ಭವ ಗಣಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. * [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]]: ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರದ ಸಿಂಹನಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹನಗದ್ದೆ ಜ್ವಲಮಾಲಿನಿ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೇವರಾದ ಜ್ವಲಮಾಲಿನಿ ದೇವರ ಆಕರ್ಷಕ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ವಿಗ್ರಹವಿದೆ. ಈ ವಿಗ್ರಹ ೧೫ನೇ ಮತ್ತು ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದಾಗಿದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನ ವಿಶಾಲವಾದ ಸಭಾಂಗಣ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗುಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ದೇಶ ವಿದೇಶದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ೧೯೯೪ದರಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಲಯವನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಶ್ರೀ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಿಂಹನಗದ್ದೆ  ಜೈನ್ ಧರ್ಮದ ಎಂಟನೇಯ ತೀರ್ಥಂಕರ ಶ್ರೀ ಭಗವಾನ್ ಚಂದ್ರಪ್ರಭುರವರ ಯಕ್ಷಿಣಿ (ರಕ್ಷಕಿ ಆತ್ಮ) ಜ್ವಲಮಾಲಿನಿ ದೇವಿಯ ಅತಿಶಯಕ್ಕೆ (ಪವಾಡಗಳ ಸ್ಥಳ) ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ===ವನ್ಯಜೀವನ=== * [[ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ|ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ:]] ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ೪೯೫ ಚದರ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹುಲಿ ಯೋಜನೆಯ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ, ಈ ಪ್ರದೇಶ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ. ಇಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಹಣೆಕಟ್ಟು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನೀರು ಪೂರೈಕೆಯ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಕಾಡುಗಳು ಬಿದಿರಿನಿಂದ ಫಲವತ್ತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿನ ಪಕ್ಶಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮಲ್‌ಬಾರ್ ಮತ್ತು ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ಅನನ್ಯವಾಗಿದೆ. * ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ: ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನನ್ನು ಉಷ್ಣವಲಯದ ತೇವಭರಿತ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಕಾಡಾಗಿದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ವನ್ಯಜೀವಿ ರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದ್ರೇಶವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟವನ್ನು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿರುವ ೨೫ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಮಾಜ( ವೈಲ್ಡ್ಲೈಫ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಶನ್ ಸೊಸೈಟಿ-ಡಬ್ಲೂ.ಸಿ.ಎಸ್.) ಮತ್ತು ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ಫಂಡ್- ಯು.ಎಸ್.ಏ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಿರುವ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಆದ್ಯತೆ-೧ ರಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. === ಸಿರಿಮನೆ ಫಾಲ್ಸ್ === ಸಿರಿಮಾನೆ ಫಾಲ್ಸ್ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ೩೦೦ ಕಿ.ಮೀ ಮತ್ತು ಕಿಗ್ಗಾ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಸುಂದರ ನೋಟದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ನೀರು ಕಾಫಿ ಎಸ್ಟೇಟುಗಳು ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು ಮತ್ತು ಭೇಟಿ ಮಾಡಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ, ಶೃಂಗೇರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಇದು ೪೦ ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತದ ರಸ್ತೆ ಇದೆ, ಅದು ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲುಸಾಧ್ಯವಿರದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಕೆಳಗಡೆ ಹೋಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಜಲಪಾತವನ್ನು ಆನಂದಿಸಬಹುದು. ಕಿಗ್ಗಾ: ಇದು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದ್ದು, ಜಲಪಾತದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು. ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಟ್ರೆಕ್ಕಿಂಗ್ ಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಹರಿ ದೇವಾಲಯ: ಈ ಶಿವ ದೇವಾಲಯವು ಹರಿಹರಪುರದಲ್ಲಿದೆ. ಸುಮಾರು ೪೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಶರದಾ ದೇವಸ್ಥಾನ: ಇದು ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಶರದಾಂಬ ದೇವತೆಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಹಲವು ಭವ್ಯವಾದ ಕಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾ ಮಂಟಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ==ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಪಟ್ಟಣಗಳೆಂದರೆ ಬೀರೂರು, ಕಡೂರು, ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ, ಕೊಪ್ಪ, ಮೂಡಿಗೆರೆ, ತರೀಕೆರೆ. ==ತಾಲೂಕುಗಳು== [[File:Chikmagalur taluks map1.png|thumb|200px|ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು.]] * ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು * [[ಕಡೂರು]] * [[ಕೊಪ್ಪ]] * [[ತರೀಕೆರೆ]] * [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] * [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]] * [[ಶೃಂಗೇರಿ]] * [[ಕಳಸ]] * [[ಅಜ್ಜಂಪುರ]] == ಚಿತ್ರಪಟ == <gallery widths="350px" mode="packed-overlay" heights="250px" perrow="5" caption="ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು"> ಚಿತ್ರ:Profile of Amrutesvara Temple in Chikkamagaluru district.jpg|ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಚಿತ್ರ:A mountain stream near Sringeri, Karnataka.jpg|[[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಚಿತ್ರ:Fishes in the Tunga river at Sringeri.jpg|ತುಂಗಾ ನದಿ </gallery> ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://chickmagalur.nic.in/chickmagalur.htm ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಸರ್ಕಾರಿ ತಾಣ] * [http://www.travelmasti.com/domestic/karnataka/chikmagalur.htm ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪ್ರವಾಸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027050031/http://www.travelmasti.com/domestic/karnataka/chikmagalur.htm |date=2019-10-27 }} * [http://www.mapsofindia.com/maps/karnataka/districts/chikmagalur.htm ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಕ್ಷೆ] * [http://thatskannada.oneindia.in/search.html?topic=%E0%B2%9A%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ದಟ್ಸ್ ಕನ್ನಡ.ಕಾಂನಲ್ಲಿನ ಸಮಗ್ರ ಲೇಖನಗಳು]{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{commons category|Chikkamagaluru district}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references/> {{Geographic location |Centre = ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು |North = [[ದಾವಣಗೆರೆ]] |Northeast = [[ಚಿತ್ರದುರ್ಗ]] |East = [[ತುಮಕೂರು]] (ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗ) |Southeast = [[ಹಾಸನ]] |South = [[ಹಾಸನ]] |Southwest = [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] |West = [[ಉಡುಪಿ]] |Northwest = [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] }} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] r0mx2ojacujcjum41x00hm84lpfdpdk 1434221 1434219 2026-10-24T09:41:34Z Divyay524 102482 1434221 wikitext text/x-wiki {{ಉಲ್ಲೇಖ}}{{Infobox ಊರು|name = ಚಿಕ್ಕಮ ಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|native_name_lang = ಕನ್ನಡ|other_name = ಕಾಫಿ ನಾಡು|settlement_type = ಜಿಲ್ಲೆ|image_skyline = ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ4.jpg|image_alt =|image_caption = '''ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ,ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು'''|nickname = ಕಾಫಿಯ ನಾಡು|image_map = Chikmagalur in Karnataka (India).svg|map_caption = ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಇರುವ ಸ್ಥಳ|pushpin_map = h India|pushpin_label_position =left|pushpin_map_caption = ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಇರುವ ಸ್ಥಳ.|latd = 13.32|latNS = N|longd = 75.77|longEW = E|coordinates_display = |coordinates_format = dms|subdivision_type = ದೇಶ|subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}}|subdivision_type1 = [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1 = [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title = ಊಗಮ|established_date =೧೯೪೭|established_title1 = ಕಿರಿಯ ಮುಗುಲಿ|founder =ರುಕ್ಮಾಂಗದ ರಾಜ|named_for =ಕಾಫಿ, ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ.|seat_type = ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿ|seat = ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು|parts_type = [[ತಾಲ್ಲೂಕು]]ಗಳು|parts = ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, [[ಕಡೂರು]], [[ತರೀಕೆರೆ]], [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]], [[ಶೃಂಗೇರಿ]], [[ಕೊಪ್ಪ]], [[ಕಳಸ]], ಅಜ್ಜಂಪುರ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]]|government_type =ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕಚೇರಿ|governing_body =ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕಚೇರಿ|leader_title = ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name = ಷಡಕ್ಷರಿ ಸ್ವಾಮಿ ಎಸ್ ಪಿ|total_type =|unit_pref = ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_total_km2 = 7,201|area_total_sq_mi =|area_blank1_title = ಕಾಡು|area_blank1_km2 = 2108|elevation_footnotes =|elevation_m =1926|elevation_ft = 6318|population_total = 1137961|population_as_of = ೨೦೧೧|population_footnotes =<ref name="ಜನಸಂಖ್ಯೆ">{{cite web|url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/stati_population.htm|title=ಜನಸಂಖ್ಯೆ accessdate December 8, 2015|publisher=ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತದ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು|author=ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್|date=December 8, 2015|access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 27, 2015|archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305023409/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/stati_population.htm|url-status=dead}}</ref>|population_density_km2 = 158,19|population_rank =೪೦೮ ಭಾರತದಲ್ಲಿ|population_demonym =ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗರು|demographics_type1 = ಭಾಷೆ|demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ|timezone1 = ಐ. ಎಸ್. ಟಿ|utc_offset1 = +೫:೩೦|postal_code_type = [[ಪಿನ್ ಕೋಡ್]]|postal_code = ೫೭೭೧‌‌‍‍xx|registration_plate = ಕೆ.ಏ-೧೮, ಕೆ.ಏ-೬೬|website = {{URL|http://chickmagalur.nic.in|ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಮಿಂಬಲೆ ತಾಣ}}|footnotes =|demographics1_info1 = [[ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ|ಕನ್ನಡ]]}} '''ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು''' [[ಭಾರತ]] ದೇಶದ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಜಿಲ್ಲೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ [[ಕಾಫಿ]]ನಾಡು ಎಂದು ಸಹ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೭೦ ರಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕಾಫಿಯನ್ನು [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ದತ್ತಗಿರಿ/ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ]] ಬೆಳೆಯಲಾಯಿತು.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |title=ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಇತಿಹಾಸ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. |access-date=2013-11-10 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201111442/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |url-status=dead }}</ref> ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, [[ತುಂಗಾ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾ ನದಿ]]ಗಳ ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರ ಶಿಖರವಾದ [[ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯು [[ಮಲೆನಾಡು]], [[ಅರೆಮಲೆನಾಡು]], ಹಾಗೂ [[ಬಯಲುಸೀಮೆ]]ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ, ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರದೇಶ ಮಲೆನಾಡು'. ವಿವಿಧ ಜಾತಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು, ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣಕಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಜಲಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಫಿ, ಟೀ, ಏಲಕ್ಕಿ, ಮೆಣಸು, ಅಡಿಕೆ,ಬಾಳೆ, ತೆಂಗುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ನಾಡಾಗಿದೆ. ಜಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Z Point Chikamagaluru.jpg|thumb|]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ಪ್ರವಾಸಿಗರ ತಾಣ. ಪ್ರಕುತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಮಲೆನಾಡು ಯೆಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ ==ಉಗಮ== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು ಅದರ ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರವಾದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂದರೆ “ಚಿಕ್ಕ ಮಗಳ ಊರು” ಎಂದರ್ಥ. ಈ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಸಖರಾಯ ಪಟ್ಟಣ]] ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾದ [[ರುಕ್ಮಾಂಗದ]], ಚಿಕ್ಕ ಮಗಳಿಗಾಗಿ ವರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದ್ದರಿಂದ ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ<ref>{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |title=ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಹೆಸರಿನ ಉಗಮದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಇತಿಹಾಸ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. |access-date=2013-11-10 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201111442/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |url-status=dead }}</ref>. ಹಾಗೆಯೇ “ಹಿರಿಯ ಮಗಳ ಊರು” ಹಿರೇಮಗಳೂರು ಎಂಬ ಊರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೫ ಕೀ.ಮೀ.ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಅದಾಗ್ಯೂ ಬಹುತೇಕರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ''ಚಿಕ್ಕಮಂಗಳೂರು'' ಎಂದು '''ತಪ್ಪಾಗಿ''' ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ೧೯೪೭ ರ ತನಕ [[ಕಡೂರು]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು<ref>{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |title=ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕಡೂರಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. |access-date=2013-11-10 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201111442/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |url-status=dead }}</ref>. ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಶಾಸನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಮತ್ತು ಹಿರೇಮಗಳೂರುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಿರಿಯ ಮುಗುಲಿ ಮತ್ತು ಪಿರಿಯ ಮುಗುಲಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳು, ಹಸಿರು ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಆಹ್ಲಾದಕರ ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ತಪ್ಪಲಿನ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ### 1\. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಹೆಸರಿನ ಮೂಲ ಕನ್ನಡದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ “ಕಿರಿಯ ಮಗಳ ಊರು” ಎಂದಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಐತಿಹ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಒಬ್ಬ ಪಾಳೆಗಾರನು ತನ್ನ ಕಿರಿಯ ಮಗಳಿಗೆ ವರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಈ ಊರನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಹಿರೇಮಗಳೂರು ಎಂದರೆ ಹಿರಿಯ ಮಗಳ ಊರು ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ. * ಚಿಕ್ಕ – ಕಿರಿಯ ಅಥವಾ ಸಣ್ಣ * ಮಗಳ – ಮಗಳು * ಊರು – ಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ ಪಟ್ಟಣ ### 2\. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ * ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವು ದೀರ್ಘವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. * ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಕದಂಬರು, ಗಂಗರು, ಹೊಯ್ಸಳರು, ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ಹಾಗೂ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. * ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಕೃಷಿಯ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. * ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳು ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡವು. * ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕಾಫಿ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ### 3\. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಯ ಆರಂಭ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು “ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಾಫಿ ನಾಡು” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸೂಫಿ ಸಂತ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಅವರು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1600ರ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಯೆಮನ್ ದೇಶದಿಂದ ಏಳು ಕಾಫಿ ಬೀಜಗಳನ್ನು ತಂದು ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟರು. ನಂತರ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಕೃಷಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ### 4\. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಪ್ರಮುಖ ಮಾಹಿತಿ * ರಾಜ್ಯ: ಕರ್ನಾಟಕ * ಪ್ರದೇಶ: ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು * ಹಳೆಯ ಜಿಲ್ಲಾ ಹೆಸರು: 1947ರವರೆಗೆ ಕದೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. * ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ: ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಗಿರಿಧಾಮಗಳು * ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರ: ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ * ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು: ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ, ಕುದುರೆಮುಖ ಮತ್ತು ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ. ### ಸಮಾರೋಪ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಶ್ರೀಮಂತ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕಿರಿಯ ಮಗಳ ಊರು ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ಐತಿಹ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಇದರ ಹೆಸರು ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಕಾಫಿ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅಧಿಕೃತ ಮಾಹಿತಿ: [ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲಾ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ – ಇತಿಹಾಸ](https://chikkamagaluru.nic.in/en/history/?utm_source=chatgpt.com) == ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆ == ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುವ ಬೆಳೆ [[ಕಾಫಿ]]. ಇಲ್ಲಿನ ರೈತರು [[ಕಾಫಿ]] ಬೆಳೆಯಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು [[ಮಳೆ]]ಯಾಗುತ್ತದೆ.ಕಾಫೀಯ ತವರೂರು [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾಬುಡನ್]] ಎ಼಼ಂಬ ಅರೇಬಿಯನ್ ಫಕೀರ್ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಎಂಬ ಮೂಢನಂಬಿಕೆ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ.ಎಲ್ಲಿಯ ಅರಬ್ ದೇಶ, ಎಲ್ಲಿಯ [[ಕಾಫಿ|ಕಾಫಿ‌]] ಬೆಳೆ ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ..ಯಾಕೆಂದರೆ‌ ಕಾಫಿ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬೆಳೆ ಇದು ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲು ಅದೇನು ಪಾಪಸ್ ಕಳ್ಳಿಯೇ ಅಥವಾ ಖರ್ಜೂರ‌ ಗಿಡವೇ...ನಮ್ಮ ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲೇ ನೆರಳು ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೆ ಗಿಡಗಳು ಸುಟ್ಟೇ ಹೋಗುತ್ತವೆ.. ಅಂತಹುದರಲ್ಲಿ 50- 60 ಸೆಂಟಿಗ್ರೇಡ್ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಇರೋ ಮೆಕ್ಕಾದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ... ಕಾಫೀ ಬೆಳೆಯನ್ನೂ ಸೆಕ್ಯೂಲರ್ ಮಾಡ ಹೊರಟ ಮೂರ್ಖರ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದ ಕಟ್ಟು ಕತೆ ಇದು. ಬೆಳೆಯುವ ಕಾಫಿಯ ತಳಿಗಳೆಂದರೆ ಅರೇಬಿಕ್ ರೋಬಸ್ಟ ಅರೇಬಿಕ್ ತಳಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಅರೇಬಿಕ್ ಕಾಫಿಯ ಮೂಲ ತಳಿಗಳ ಹೆಸರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಳಿ ಕಾಫಿ ಎಂದೆ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಇದು ಹೇಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿತ್ತು ಎಂದರೆ ಅರೇಬಿಯನ್ ಲೂಟಿಕೋರರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅರೇಬಿಕ್ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಆಗ ಮೆಕ್ಕಾ ದೇಶದ ಆಮದು ಕೋರರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಆಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದು. ಅರೇಬಿಕ್ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಫಿ ಬೀಜಗಳನ್ನು ನಮಗೆ ಕೊಡಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೆಯಿಟ್ಟರು. ಆಗ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬಂದಾಗ ಅರೇಬಿಕ್ ಕಾಫಿ ಕೊಡಿ ಎಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಖ್ಯಾತಿಗಳಿಸಿದರು. ಹಾಗಾಗಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕಾಫಿ ಹೋಗಿ [[ಅರಬ್ಬೀ ಭಾಷೆ|ಅರೇಬಿಕ್]] ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕಾಫಿ ಎಂದೇ ಹೆಸರುವಾಸಿ. === ಅದಮ್ಯ ಹೋಮ್ ಸ್ಟೇ: === ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:ಶ್ರೀ ಆದಿಶಕ್ತಿ ವಸಂತ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ.jpg|thumb|216x216px|right|ಶ್ರೀ ಆದಿಶಕ್ತಿ ವಸಂತ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಅಂಗಡಿ]] [[ಹೊಯ್ಸಳ|ಹೊಯ್ಸಳರ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಉಗಮವಾದ ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ತಮ್ಮ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆದ [[ಸೊಸೆಯೂರು]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಸೊಸೆಯೂರು ಕಾಲನಂತರ ಹೊಯ್ಸಳರ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಧಾನಿ [[ಶಶಕಪುರವಾಗಿ]] ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ಸೊಸೆಯೂರು ಈಗ [[ಅಂಗಾಡಿ ಗ್ರಾಮ]]ವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.ಇದು [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ. ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ದಟ್ಟವಾದ ಗೊಂಡಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಮುನಿಗಳ ಜ್ಞಾನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳ ಇದಾಗಿತ್ತೆಂದು, [[ಚಾಳುಕ್ಯ]] ನಾಡಿನಿಂದ [[ಮಲ್ಲಚಂದ್ರದೇವ]] ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನೆಂಬ ವಿಷಯ ೧೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಈಗಿನ ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮದ ವಾಸಂತಿಕಾದೇವಿಯ ಗುಡಿ ಮುಂದೆ [[ಸುದತ್ತಾಚಾರ್ಯರು]] ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಪಾಠ-ಪ್ರವಚನ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಹುಲಿಯೊಂದು ದಿಢೀರನೆ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇದ್ದ ಶಿಷ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗಲು ಬಂದಾಗ ಸುದತ್ತಾಚಾರ್ಯರು ಕೂಡಲೇ ಅದನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು, ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯ [[ಸಳ|ಸಳನಿಗೆ]] "ಹೊಯ್ ಸಳ" ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ಇದೇ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಬ್ದದ ಮೂಲ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಕೂಡಲೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಳನು ತನ್ನ ಗುರುಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹುಲಿಯೊಂದಿಗೆ ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡಿ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನಂತೆ. ೧೧೧೭ರ [[ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ]]ನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆ ಮೊದಲು ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ<ref>ಹೊಯ್ಸಳ ವಂಶದ ಸ್ಥಾಪಕ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿರುವ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನು, ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸೀ ತಾಣವಾಗಿದೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಹಿಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದ ವರದಿ, [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article3063239.ece "ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸೀ ತಾಣವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದು"] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (೧೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೦೬)(ಚೆನೈ, ಭಾರತ: ಹಿಂದೂ ಪ್ರಕಾಶಕರಿಂದ).</ref>. ಆದರೆ ಇದರ ತಥ್ಯ ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದವಾಗಿದ್ದು ಇನ್ನೂ ದಂತಕಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ತಲಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಚೋಳರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಬಹುಶಃ ಈ ಕಥೆ ಹುಟ್ಟಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರಬಹುದು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಲಾಂಛನವು ಸಳನು ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಚೋಳರ ಲಾಂಛನವು ಹುಲಿಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಅಂಶಗಳು ಈ ಊಹೆಗೆ ಕಾರಣ.ಕ್ರಿ.ಶ ೧೦೬೨ ರಲ್ಲಿ [[ವಿನಯಾದಿತ್ಯ]] ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಸೊಸೆಯೂರಿನಿಂದ (ಶಶಕಪುರ-ಅಂಗಡಿ) ಬೇಲೂರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದನಂತೆ. ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ವಾಸಂತಿಕ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗೂ ಮಕರ ಜಿನಾಲಯ, ನೇಮೀನಾಥ ಬಸದಿ, ಶಾಂತಿನಾಥ ಬಸದಿ, ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥದ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ, ಶೈವ ಪಂಥದ ಪಾತಾಳ ರುದ್ರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗೂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರ, ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಈ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. [[ತರೀಕೆರೆ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಅಮೃತಪುರ|ಅಮೃತಪುರದಲ್ಲಿ]] ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ದೊರೆ [[ಎರಡನೇ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ]] (೧೧೭೩-೧೨೨೦ ಸಿ.ಇ.) ನಿರ್ಮಿಸಿದ [[ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]]ವಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೭೦ ರಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕಾಫಿಯನ್ನು [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಯಿತು<ref name=":0" />. ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಅವರು [[ಮೆಕ್ಕಾ]] ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ [[ಯೆಮೆನ್]]ನ [[ಮೋಕಾ]] ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ [[ಕಾಫಿ]] ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ಅವರು ಏಳು ಕಾಫಿಯ ಬೀಜವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಳಿನ ಸುತ್ತ ಆಡಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅರೇಬಿಯಾದಿಂದ ಹೊರಗೆ ತಂದರು. ಅವರು ಮನೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಬಾಬಾ ಬುಡನಗಿರಿ/ದತ್ತ ಪೀಠ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬೀಜಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ<ref name=":0" />. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಾಫಿ ಸಂಶೋಧನ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಇದ್ದು. ಇದನ್ನು ಹಿಂದೆ ೧೯೨೫ ರಲ್ಲಿ ಲೇ. ಡಾ. ಲೆಸ್ಲಿ. ಸಿ. ಕೊಲ್‌ಮನ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಕಾಫಿ ಎಕ್ಸ್‌ಪೆರಿಮೆಂಟಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ೧೧೯.೮೬ ಎಕರೆಗಳಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಯು ಕಾಫಿ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಿಸಲು ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. === ಮಾಗಡಿ ಮತ್ತು ಮುಗುಳುವಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸ === [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]]ರ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ರಾಜ ರಾಜ ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 988 ರಿಂದ ಸಾವಿರದ 1014 ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯವು [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]]ರ  ಅದೀನದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ನೆಲದ ಕುಸ್ತಿ ಮಾಡುವ ಪೈಲ್ವಾನನು ಆ ಮಲ್ಲಯುದಕ್ಕೆ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದನು ನಂತರ ಆ ಕುಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಗೆದ್ದು ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಕುಸ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ ರಾಜ ರಾಜ ಈಗಿನ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಾಗಡಿ ಮತ್ತು ಮುಗುಳುವಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಕುಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಪೈಲ್ವಾನನಿಗೆ ಎರಡು ಗ್ರಾಮದ ಉಸ್ತುವಾರಿಕೆಯನ್ನು  ವಹಿಸಿದನು ಎಂದು ಜನಪದ ಇತಿಹಾಸವು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. '''ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ  ಚಕ್ಕಮಗಳೂರು.'''           ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಇದ್ದ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಮಗಳೂರೂ ಇರಬೇಕಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಹಜ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುವ ‘ಹಿರೇಮಗಳೂರು’ ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಇವರಿಬ್ಬರು ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದಿಸಿದರೆ ಸಖರಾಯಪಟ್ಟಣದ ರುಕ್ಮಾಂಗದ ದೊರೆಯ ಮಕ್ಕಳೆಂದು ಹೇಳುವ ಪುರಾಣ ಕಥೆ ಇದೆ.           ಆದರೆ, ನಮ್ಮ ಶಾಸನಗಳು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ ಬರೆಯದೇ ಆಗಿದೆ, ತುಾ ಕುತೂಹಲಕರವೂ ಆಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಸನ್ಮಾನ್ಯ ಶ್ರೀ ಬಿ.ಎಲ್.ರೈಸ್ ಅವರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1900ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ  ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಸಂಕಲಿಸಿ, ಸಂಪಾದಿಸಿ, ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಜಾಡನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೋಡಿದರೆ, ಆಗಿನ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದರೆ ಕೋಟೆ, ಬಸವನಹಳ್ಳಿ ಎರಡು ಮಾತ್ರವೇ. ಈಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಹೃದಯಭಾಗವೇ ಆಗಿಹೋಗಿರುವ ಉಪ್ಪಳ್ಳಿ, ದಂಟರಮಕ್ಕಿ, ಹಿರೇಮಗಳೂರು ಮುಂತಾದವೂ ಆಗ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗ್ರಾಮ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಪಡೆದಿದ್ದುವು! ಅದಕ್ಕೂ ಹಿಂದೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂದರೆ ಈಗಿನ ಕೋಟೆ ಪ್ರದೇಶ ಮಾತ್ರವೇ!      ಈಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಹಿರೇಮಗಳೂರಿನ ಯೂಪ ಸ್ತಂಭದ ಶಾಸನ ಕ್ರಿ.ಶ. 2-3 ನೇ ಶತಮಾನದ್ದು.  ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಾತವಾಹನರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸೇರಿದ್ದುದನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ‘ಅಶ್ವಯೂಪ’ ಪದದ ಸುಳಿವಿನಿಂದ ಈ ಶಾಸನ ಅಶ್ವಮೇಧಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದೆಂಬುದನ್ನೂ ಊಹಿಸಬಹುದು.       ನಂತರ [[ಗಂಗ (ರಾಜಮನೆತನ)|ಗಂಗ]], [[ನೊಳಂಬ]], [[ಆಳುಪರು|ಆಳುಪ,]] ಸಾಂತರ, ತರ್ಯಲ್ಲ, ಸೇನವಾರ, [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]], [[ಚಾಲುಕ್ಯ|ಚಾಳುಕ್ಯ]], [[ಹೊಯ್ಸಳ]], ಸೇಉಣ, [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ]], [[ಬೇಲೂರು]] ನಾಯಕರು, [[ಮೈಸೂರು]] [[ಒಡೆಯರ್|ಒಡೆಯರು]] ಮುಂತಾದ ರಾಜ ಮನೆತನಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸೇರಿ ಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಗಳು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ.      ಹಿರೇಮಗಳೂರಿನ [[ಪರಶುರಾಮ]] ದೇವಾಲಯದ ಮಾಳಿಗೆಯ  ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಿರುವ ಶಾಸನ 8-9 ನೇ ಶತಮಾನಕೆ ಸೇರಿದ್ದು ಗಂಗರ ಕಾಲದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ 'ಹಿರಿ ಮುಗುಳಿಯಗ್ರಹಾರ’ ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಊರಿನ ಹೆಸರಿನ ಬಗೆಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.      ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಕಲ್ಯಾಣಿಯ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಟ್ಟಿದ್ದ ಶಾಸನ (ಚಿ.ಮ 3) (ಈಗ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಕಣ್ಮರೆ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಹುಡುಕಾಡಬೇಕಿದೆ) ನೀತಿಮಾರ್ಗ [[ಕೊಂಕಣಿ|ಕೊಂಗಣಿ]]ವರ್ಮ ಧರ್ಮ ಮಹಾರಾಜಾಧಿರಾಜನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ಮುಗಳಿಯ ಪೆಮ್ಮಡಿಗೊಂಡನಿಗೆ ದತ್ತಿ ನೀಡಿದುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ, ಪಿರಿಯ ಮುಗುಳಿಯ ಕೊಮರಯ್ಯ, ಪಲ್ಮಾಡಿಯ ಮೆಂದಮ್ಮ, ಬೆಣ್ಣೆಯೂರಿನ ದೇವಗಣ, ಮಳ್ಳವೂರಿನ ಮೆರ್ಪಾಡಿಗೌಡ, ಉರ್ಪವಳ್ಳಿಯ ಚಾಮಯ್ಯ, ಇನ್ದವೂರಿನ ವಿಟಿಯ್ಯ ಮುಂತಾದವರು ಈ ದತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿದ್ದದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಕಾಪಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ಮಾಡಿದಂತೇ ಆ ಕಾಲದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಪರಂಪರೆಗಳಿಗೆ ತೋರು ಬೆರಳಾಗುತ್ತದೆ.       ಕ್ರಿ.ಶ. 1140ರ (ಚಿ.ಮ- 4) ಶಾಸನವು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕೋಟೆ ಕಂದಕದ ಗೋಡೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ವೀರಗಲ್ಲು, ಈ ವೇಳೆಗಾಗಲೇ ಕಿರಿಯ ಮುಗುಳಿಯನ್ನು ‘ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಈ ಶಾಸನ ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಮಹಾ ಪ್ರಭು ಚಿಕ್ಕಬಸವಯ್ಯನವರೆಂದೂ ಹೇಳುವ ಈ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಇವರ ಮಗ ಹೆಮ್ಮಾಡಿಗೌಡ ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಗ ಮಸಣಿತಂಮ್ಮರ  ಉಲ್ಲೇಖಗಳೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.     ಇದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಮತ್ತೊಂದು ವೀರಗಲ್ಲು ಕ್ರಿ. ಶ.  1205ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ಮುಗುಳಿಯ ಕಟ್ಟಿನ ಕಾಳಗವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿ, ಕಿರಿಯ ಮುಗುಳಿ ಹೆಸರುಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.    ಅಗ್ರಹಾರ ಬೀದಿಯ ದಿಣ್ಣೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಎರಡು ನಿಸದಿಗಲ್ಲುಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ. 1101ರ ಅವಧಿಯವು, ಇಲ್ಲಿದ್ದ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]] ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಿವೆ.      ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕೋಟೆ [[ವೀರಭದ್ರ]] ದೇಗುಲದ ಬಳಿ ಇರುವ ದಾನಶಾಸನವು ಕ್ರಿ.ಶ. 1257ರ ಕಾಲದ್ದು (ಚಿ.ಮ-1).  ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ  ದ್ವಾರ ಸಮುದ್ರದ ಹೊಯ್ಸಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮೂರನೇ ವೀರನಾರಸಿಂಗ ದೇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಳಿಗೆ ನಾಡೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿಗೆ ನಾಡಪ್ರಭು ಆಗಿದ್ದವರು ಸೋಮಗೌಡರು. ಇವರ ಮಗ ಮಸಣಗೌಡರು. ಇವರ ಮಗ ಸೋಮಣ್ಣ ಅಥವಾ ಸೋಮಗೌಡ. ಈ ಸೋಮಣ್ಣನ ತಮ್ಮ ಕಲಿಯುಗ ವೀರಭದ್ರ, ಮಹೇಶ್ವರ ಗಣಾವತಾರ, ಶಿವ ಸಮಯವಾರ್ಧಿ ವರ್ಧನ ಸುಧಾಕರ ಎನಿಸಿದ ನಾಳಪ್ರಭು ಬಾಚಯನಾಯಕರು.    ಈ ಬಾಚಯನಾಯಕರ ಶೌರ್ಯ ಸಾಹಸ ವಿನೀತ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಕಂದ ಪದ್ಯಗಳ ಸೊಗಸು ಇದು! ದೇವಗುರು ಚರಣ ಸರಸಿಜ ಕೇವಲಮೇಂ ಸೈವ ಸಮೇಯ ನಿಸ್ತಾರಚ ತಾಂ| ಭೂ ವಲಯಯದೊಳಗೆ ಬುಧನಿಧಿ ಭಾವಿಸೆ ವೀರನೊಳಗೇಕವೀರಂ ಬಾಚಂ||        ಆಶ್ರಿತ ಜನರಿಗೆ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತೆ, ಗೋತ್ರಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಶಾಶ್ವತ ಚಿಂತಾಮಣಿಯಂತೆ, ನಿಜವಾಗಲು ಹಸಣಿ ಹನುಮನ ಧ್ವಜದಂತೆ, ವೀರರೊಳಗೇ ಏಕವೀರನೆಂದು ಬಾಚರಸನು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನಂತೆ. ಶೈವ  ಸಮೇಯ ನಿಸ್ತಾರಕನಾಗಿಯೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗದ್ದನು. ಇವನು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಅಗ್ರಹಾರದ ಈ ಸೋಮನಾಥ ದೇವರನ್ನು ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ವೀರಭದ್ರ ದೇವರನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ ಪೂಜೆಯುಪಾರಕ್ಕೆ ದತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.       ಕ್ರಿ.ಶ. 1280ರ ಮತ್ತೊಂದು ಶಾಸನವು ಲಾಲ್ ಬಾಗಿನಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿರುವ ಕಲ್ಲು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆ.(ಚಿ.ಮ-2) ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಈ ಲಾಲ್ ಬಾಗ್ ಯಾವುದಿರಬಹುದೆಂಬ ಕುತೂಹಲಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಿನ್ನೂ ಅಸ್ಪಷ್ಟ. ಈ ಶಾಸನದ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿಯ ಮಸಣಗೌಡನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಸೋಮಗೌಡನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ದ ದೊರೆ. ಈ ಸೋಮಗೌಡನು ಈ ಹಿಂದಿನ  ಶಾಸನ(ಚಿ.ಮ-1) ದಲ್ಲಿ 1257ರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವನೇ.  ಮಸಣಗೌಡನ ಮಗನೂ ಬಾಚರಸನ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರನೂ ಆದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಆಳಿದ ದೊರೆ.  ಆ ಶಾಸನವು ಬಾಚರಸನನ್ನು ‘ಶೈವ ಸಮೇಯ ನಿಸ್ತಾರಕ’ನೆಂದು ಹೊಗಳಿದರೆ, ಆತನ ಹಿರಿಯಣ್ಣನಾದ, ಶ್ರೀ ಮೂಲಸಂಘದ ದೇಶಿಗಣ ಪುಸ್ತಕ ಗಚ್ಛ ಹನಸೋಗಿಯ ಕೊಂಡಕುಂದಾನ್ವಯದ ಶ್ರೇಯಾಂಸ ಭಟ್ಟಾರಕರ ಗುಡ್ಡ’ ಎನಿಸಿ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನಧರ್ಮ]] ಪರಿಪಾಲಕನಾಗಿ ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದುದನ್ನು ಈ ಶಾಸನ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರೀ ಮಂನಾಳು ಪ್ರಭು ಸುಚರಿತನೆನೆ ವಿನಯನಿಧಿಯು ನಿರ್ಮಳಚಿತ್ತಂ ಪ್ರೇಮಂ ಬುಧಜನನಿಕರಕ್ಕಾಲ ವಾಸು ನೇಮಂ ಸಕಳ ಜನಕ್ಕಾಧಾರಂ ಧಾರ್ಮಿಷ್ಟವೀರಂ ಧುರಂಧುರಂ ಪುರುಷಾಕಾರಂ ಕಾಮರೂಪಂ ಮಸಣಗಾಉಂಡನಗ್ರತನೂಜಂ ಸೋಮನಾಮಂ ಧರೆಯೋಳ್’ 'ಜಿನ ಸಮಯ ವಾರ್ಧಿ ವರ್ಧನ, ಅನವರತಂ ಚಾತುವರ್ಣಕ್ಕಿತ್ತುಂ ತಣಿಯನು ಘನಮಹಿಮ ಶ್ರೇಯಾಂಸ ಮುನಿಯ ಗುಡ್ಡನು ವಿನಯನಿಧಿ ಛಲದಂಕರಾಮನೆನಿಪಂ ಸೋಮನುಂ||    ಶ್ರೀ ಮನ್ ನಾಡಪ್ರಭು ಸುಚರಿತ, ವಿನಯನಿಧಿ, ನಿರ್ಮಳ ಚಿತ್ತ, ಪ್ರೇಮಮಯಿ, ವಿದ್ಯಾವಂತ ಕಲಾಪೂರ್ಣ ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯದಾತ, ಸಕಲ ಜನರಿಗೂ ಆಧಾರ, ಧರ್ಮವೀರ, ಮಹಾನ್ ಸಾಹಸವಂತ, ಪುರುಷಾಕಾರನಾದ ಮನ್ಮಥರೂಪಿ ಸೋಮಗೌಡನು ಜಿನಸಮಯವೆಂಬ ಸಾಗರದಲ್ಲೇ ಸದಾ ಈಜಾಡಿದರೂ ಚತುರ್ವರ್ಣದ ಎಲ್ಲವಕ್ಕೂ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ದಾನ ನೀಡಿ ತಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ತಾನು ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು ಸಾಕು ಎನಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ  ವಿನಯನಿಧಿಯೂ, ಛಲದಂಕರಾಮನೂ ಆಗಿದ್ದ ಮಹಾಮಹಿಮನು ಅಂದಿನ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿಯ ನಾಡಪ್ರಭು ಸೋಮಗೌಡನು.    ಈ ಮಹಾಮಹಿಮ ದೊರೆಯು 1280ರ ಜುಲೈ 1 ಅಥವಾ 31 ರಂದು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಮಾಧಿ ಪಡೆದು ಸುರಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತನಾದಾಗ ಆತನ ಮಗ ಹೆಗ್ಗಡೆಗೌಡನು ಇಲ್ಕಿ ನಿಸದಿಯಕಲ್ಲನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿಸಿ ಅಷ್ಟವಿಧಾರ್ಚನೆಗೆ, ಪ್ರಸಾದಕ್ಕೆಂದು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ದತ್ತಿ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಈ ನಿಸದಿಕಲ್ಲಿನ ಶಾಸನ ನೀಡುವ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಸದಿ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆಂಬ ಊಹೆಗೂ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಈ ಎರಡೂ ಶಾಸನಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದೇ [[ರಾಜ]] ಮನೆತನದ [[ಅಣ್ಣ]] [[ತಮ್ಮ]]ರು [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]], ಶೈವ, [[ಧರ್ಮ]]ಗಳ ಆರಾಧಕರಾಗಿದ್ದ ಸಮನ್ವಯತೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾ ನಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಹಿರಿಯ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿವೆ.     ದಾಖಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ನಾಲ್ಕಾರು ಶಾಸನಗಳೇ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಪಡೆದಿದ್ದಾವೆ. ಇನ್ನು ಅಂದು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಜನ ಒಂದೊಂದು ಶಾಸನವಾದರೂ ಸಿಕ್ಕುವಂತಿದ್ದರೆ ಮತ್ತದೆಷ್ಟು ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಕಟ್ಟಬಹುದಿತ್ತು ಎಂದು ಮನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಲಹರಿಗಳ ತೆಕ್ಕೆಗೆ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.     ಹೀಗೇ  ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಎಂಟು ಶಾಸನಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ. 899ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ.1280 ರವರೆಗೆ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ರಾಜರು, ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ [[ಧರ್ಮ]], ಕಟ್ಟಿದ  [[ದೇವಸ್ಥಾನ|ದೇವಾಲಯ]]ಗಳು, ವೀರಪರಂಪರೆಯ ಛಾತಿ ಈ ಮುಂತಾದ ಸುಳಿವುಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಮತ್ತಷ್ಟು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಾಡಬೇಕೆಂಬ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಮನವನ್ನು ಗಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ.  ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಜ್ಞರ ಸಹಕಾರಕ್ಕೆ ಮನತುಡಿಯುತ್ತದೆ.    ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಬಸವನಹಳ್ಳಿ, ಉಪ್ಪಳಿ, ಹಿರೇಮಗಳೂರು, ದಂಟರಮಕ್ಕಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಶಾಸನಮೌಲ್ಯಗಳ ಅವಲೋಕನ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸತ್ವವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಡುವುದನ್ನು ಪರಿಭಾವಿಸಬಹುದು. == ಭೌಗೋಳಿಕ == ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಿಂದ ೨೫೧ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ೧೨° ೫೪' ೪೨“-೧೩° ೫೩' ೫೩“ ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶ ಹಾಗೂ ೭೫° ೦೪' ೪೫“'-೭೬° ೨೧' ೫೦'” ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶದಲ್ಲಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು ಪೂರ್ವದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೧೩೮.೪ ಕಿ.ಮೀ. ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ೮೮.೫ ಕಿ.ಮೀ. ಉದ್ದವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ೧೯೨೫ ಮಿ.ಮೀ. ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಸ್ಥಳ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ, ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ೧೯೫೫ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಸ್ಥಳ ಕೂಡ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ೨೧೦೮.೬೨ ಕಿ.ಮೀ^೨. ಅದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೩೦ರಷ್ಟು ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆ<ref>ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿವರಗಳು ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ನೀಡಿರುವ ಮಾಹಿತಿ, [http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic_main.htm "ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405151119/http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic_main.htm |date=2007-04-05 }} ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಮಿಂಬಲೆ ತಾಣ. ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು.</ref>. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ತುಮಕೂರು]] ಮತ್ತು [[ಚಿತ್ರದುರ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಹಾಸನ]] ಜಿಲ್ಲೆ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ಮತ್ತು [[ಉಡುಪಿ|ಉಡುಪಿಯಿಂದ]] ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಮತ್ತು [[ದಾವಣಗೆರೆ]] ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ===ಹವಾಮಾನ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಭಾರತದ ಎತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಎತ್ತರದ ತುದಿಯು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟವಾಗಿದೆ.(ಎತ್ತರ ೧೯೨೯ ಮೀ. ೬೩೨೯ ಅಡಿಗಳು ) ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿವೆ. ಇದು ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು. ಹಲವಾರು ಕಡೆಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎತ್ತರವಾದ ಗಿರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅದಿಕ ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಅತಿಯಾಗಿ ಮಳೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿನ ಗಿಡ ಮರಗಳು ಅಚ್ಚ ಹಸಿರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ==( ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ )== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ಬರುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಇಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು  ಭೇಟಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದು 1895 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಿಂದ 28 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಒಂದು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಸ್ಥಳವನ್ನು  ಹಿಂದೂ ದೇವರು ಗುರು ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮೂರು ಸಿದ್ಧರಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುವವೆಂದು ನಂಬಲಾದ ಮೂರು ಗುಹೆಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.  ಶೀಥಲ -ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನ ಗುಡಿ ಮತ್ತು ಮಠಗಳೆರಡನ್ನೂ  ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಶೀಥಲ ದೇವಾಲಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ ಅನುಕೂಲವಾದರೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಈ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಕೇವಲ 1 ಕಿಮೀ ದೂರವಿರುವ ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಹೈಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಚಾರಣಗಳ ರೀತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಜಾಗ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಎರಡು ಜನಪ್ರಿಯ ಪರ್ವತಗಳೆಂದರೆ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ (1930 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಜೊತೆ ಸೈಟ್ ಶಿಖರ) ಮತ್ತು ದತ್ತಗಿರಿ. ಅದೃಷ್ಟವಿದ್ದರೆ  ಜನರು 'ಕುರುಂಜಿ' ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಪಡೆಯುವರು. ಇದು ಒಂದು ಪರ್ವತದ ಹೂವಾಗಿದ್ದು ಪ್ರತಿ 12 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ  ಅರಳುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶ ಹಕ್ಕಿಗಳ ವೀಕ್ಷಣೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಜನರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ ರ [[ಜನಗಣತಿ|ಜನಗಣತಿಯ]] ಪ್ರಕಾರ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಜನಸಂಖ್ಯೆ]] ೧೧,೩೭,೯೬೧<ref name=":1">[http://www.census2011.co.in/census/district/250-chikmagalur.html "ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ ೨೦೧೧ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ"] Census2011.co.in</ref> ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ [[ಸೈಪ್ರಸ್]] ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿದೆ ಅಥವಾ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಅಮೆರಿಕ|ಸಂಯುಕ್ತ ಅಮೆರಿಕದ]] [[ರೋಡ್ ಐಲೆಂಡ್]] ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೪೦೮ನೇ<ref>[http://www.census2011.co.in/district.php "ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ 2011".] census2011.co.in/</ref> ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ (ಒಟ್ಟು ೬೪೦ರಲ್ಲಿ). ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ಗೆ(೪೧೦/ಚದರ ಮೈಲಿ) ೧೫೮.೧೯ ನಿವಾಸಿಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name=":1" /> ಇಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ೨೦೦೧-೨೦೧೧ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೦.೨೮ ಆಗಿತ್ತು. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪ್ರತಿ ೧೦೦೦ ಪುರುಷರಿಗೆ ೧೦೦೮ ಸ್ತ್ರೀ ಯ ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೭೯.೨೪ ಸಾಕ್ಷರತಾ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name=":1" /> ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡ ೮೧ ಜನರು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೧೯ ಜನರು ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಬಹುತೇಕರು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಜತೆಗೆ ತುಳು,ಕೊಂಕಣಿ, ಬ್ಯಾರಿ ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುವವರನ್ನೂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ==ಆಡಳಿತ== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯೂ ಕರ್ನಾಟಕದ [[ಮೈಸೂರು]] ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಎರಡು ಉಪ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಉಪ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ತರೀಕೆರೆ ಉಪ ವಿಭಾಗ. ತರೀಕೆರೆ ಉಪ ವಿಭಾಗ, ತರೀಕೆರೆ ಕಡೂರು ಮತ್ತು ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಉಪ ವಿಭಾಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕೊಪ್ಪ, ಮೂಡಿಗೆರೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ]] ( ಜಿಲ್ಲಾ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಸಹ) ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=District Chikkamagaluru, Government of Karnataka |url=https://chikkamagaluru.nic.in/en/ |access-date=2026-02-14 |language=en-IN}}</ref> ಪ್ರತಿ ಉಪ ವಿಭಾಗವು [[ಸಹಾಯಕ ಆಯುಕ್ತರು|ಸಹಾಯಕ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು]]ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಬ್ಬ [[ತಹಸೀಲ್ದಾರ|ತಹಸೀಲ್ದಾರರನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ಇವರು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/dc_main.htm |title=ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಮುಖಪುಟ |access-date=2016-07-22 |archive-date=2018-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828182419/http://chickmagalur.nic.in/htmls/dc_main.htm |url-status=dead }}</ref> ==ಆರ್ಥಿಕತೆ== [[File:Coffee berries fresh.jpg|216x216px|thumb|right|ರೊಬಸ್ಟಾ ತಳಿ ಕಾಫಿ]] [[ಕೃಷಿ|ಕೃಷಿಯು]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಆರ್ಥಿಕತೆಯ]] ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮತ್ತು ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಯು ಕೃಷಿಯ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಮೂರು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಗೊಂಡಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಮುಂಗಾರು]], [[ಹಿಂಗಾರು]] ಮತ್ತು [[ಬೇಸಿಗೆ]]. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳು [[ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು|ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯಗಳಾದ]] [[ಅಕ್ಕಿ]], [[ರಾಗಿ]], [[ಜೋಳ]], [[ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ]] ಮತ್ತು [[ಚಿಕ್ಕ ಕಾಳುಗಳು]], [[ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು|ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳಾದ]], [[ತೊಗರಿ]], [[ಹುರುಳಿಕಾಳು]], [[ಹೆಸರು ಕಾಳು]], [[ಅವರೆಕಾಯಿ]] (ಹಯಸಿಂತ್ ಬೀನ್ಸ್) ಮತ್ತು [[ಕಡಲೆ ಕಾಳು]] ಮತ್ತು [[ಕಡಲೆ]]. [[ತೈಲ ಬೀಜಗಳು|ತೈಲ ಬೀಜಗಳಾದ]] [[ಶೇಂಗಾ]], [[ಎಳ್ಳು,]], [[ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ]] ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್]] ಮತ್ತು [[ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು|ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಾದ]] [[ಕಬ್ಬು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಮತ್ತು [[ತಂಬಾಕು]] ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ<ref>ಕೃಷಿಯು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಆರ್ಥಿಕತೆಯ]] ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಎಂದು  ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ರವರಿಂದ ಚರ್ಚಿಸಿಲಾಗಿದೆ. [http://chickmagalur.nic.in/htmls/dept_agri.htm "ಕೃಷಿ"] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ, ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆ, ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು</ref>. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ [[ಕಾಫಿ ಬೋರ್ಡ್]], ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಫಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಸುಮಾರು ೮೫.೪೬೫ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಅರೇಬಿಕಾ]] ಎಂಬ ತಳಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟೆದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ರೊಬಸ್ಟಾ]] ಎಂಬ ತಳಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟೆದ ತಳ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೫೦೦೦ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಗಾರರಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೯೬ ಬೆಳೆಗಾರರು ೪ ಚದರ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅಥವ ಅದಕ್ಕಿಂತಲು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಉಳುಮೆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಣ್ಣ ಬೆಳೆಗಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಾಸರಿ ಕಾಫಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಅರೇಬಿಕಾ ೫೫,೦೦೦:೩೫,೦೦೦ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಮತ್ತು ರೊಬಸ್ಟಾ ೨೦,೦೦೦ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಆಗಿದೆ. ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ ಸರಾಸರಿ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಅರೇಬಿಕಾ ೮೧೦ ಕೆ.ಜಿ. ಮತ್ತು ರೊಬಸ್ಟಾ ಆಫ್ ೧೧೧೦ ಕೆ.ಜಿ. ಆಗಿದೆ, ಇದು ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು.<ref>ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ [http://chickmagalur.nic.in/htmls/cb_main.htm ಕಾಫಿ] ಉತ್ಪಾದನೆ ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ರವರಿಂದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ ಕಾಫಿ ಬೋರ್ಡ್, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ==ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಹೊಂದಿಲ್ಲ, ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಕೊರತೆ, ಕಳಪೆ ರಸ್ತೆಗಳು, ಕಳಪೆ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕಜಾಲ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ವಿರೋದ, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಕುಂಟಿತಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು<ref>ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ರವರಿಂದ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. [http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic2.htm "ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು SWOT ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸನ್ನಿವೇಶ".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126111711/http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic2.htm |date=2007-01-26 }}  ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ. ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು.</ref><ref>ಕರ್ನಾಟಕ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಅಸಮತೋಲನ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ನಾಗೇಶ್ ಪ್ರಭುರವರ ಬರಹ. [http://www.thehindu.com/todays-paper/article3154719.ece "ಕೈಗಾರಿಕೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮತೋಲನ"] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ಹಿಂದೂ ಪತ್ರಿಕೆ ಆನ್ಲೈನ್ ಆವೃತ್ತಿ - ಸಂಚಿಕೆ ಭಾನುವಾರ, ಏಪ್ರಿಲ್ ೩೦,೨೦೦೬, ೨೦೦೬ ಹಿಂದೂ, ಹಿಂದೂ ಪ್ರಕಾಶಕರಿಂದ.</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಭಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವಿದೆ. ಅದೆ ಕುದುರೆಮುಖ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಅದಿರು ಸಂಸ್ಥೆ, ಇದು ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ ಕುದುರೆಮುಖ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕೆ.ಐ.ಒ.ಸಿ.ಎಲ್ ೧೯೭೬ ರಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಮುಖ ಗಣಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸಾರೀಕೃತ ೭.೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಘಟಕವನ್ನು ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಾರೀಕೃತ ಉತ್ಪನ್ನದ ಮೊದಲ ಸಾಗಣೆಗೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಉನ್ನದ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಬ್ಲಾಸ್ಟ್ ಫರ್ನೇಸ್ ಮತ್ತು ನೇರ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವ ಗ್ರೇಡ್ ಅದಿರು ಉಂಡೆಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಮೂರು ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅದಿರು ಉಂಡೆಗಳ ಘಟಕವನ್ನು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು<ref>ಕುದುರೆಮುಖ ಕಬ್ಬಿಣ ಅದಿರು ಕಂಪನಿ ನಿಯಮಿತ ಇತಿಹಾಸ ": ಕಂಪನಿಯ ವಿವರ "ಕೆ ಐ ಒ ಸಿ ಅಲ್" [http://www.kioclltd.in/history.shtml ಮಿಂಬಲೆತಾಣದಲ್ಲಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421043708/http://www.kioclltd.in/history.shtml |date=2016-04-21 }} ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. [http://www.kioclltd.in/history.shtml ಮಿಂಬಲೆತಾಣ, ಕೆ ಐ ಒ ಸಿ ಅಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421043708/http://www.kioclltd.in/history.shtml |date=2016-04-21 }} ಕುದುರೆಮುಖ.</ref>. ಕೆ.ಐ.ಒ.ಸಿ.ಎಲ್ ನ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಪರವಾನಗಿ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ೩೧ ಡಿಸೇಂಬರ್ ೨೦೦೫ ರಿಂದ ನಿಲ್ಲಿಸಿತ್ತು, ಇದರಿಂದ ಕೆ.ಐ.ಒ.ಸಿ.ಎಲ್ ಭಾರಿ ಹಿನ್ನಡೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಅನೇಕ ನೌಕರರು ತಮ್ಮ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜಿಕ ಹಿಂಬಡಿತ ಆಗಬಾರದೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ, ಈ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದೆ ಒಂದು ಮಧ್ಯಮ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವಿದ್ದು ಇದು ತರೀಕೆರೆ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ತರೀಕೆರೆಯಲ್ಲಿರುವ ಬಿಇಎಂಎಲ್ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ವಿಜ್ಞಾನ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಉಕ್ಕಿನ ಅಚ್ಚುಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ, ಒಂದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಹತ್ತಿರವಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬೀರೂರು ನಗರದ ಬಳಿಯಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಬಳಿಯಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶ ೧೩.೨೦ ಎಕರೆಯಲ್ಲಿ (೫೩.೪೦೦ ಮೀ.^೨) ಮತ್ತು ಬೀರೂರು ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶ ೧೧.೧ ಎಕರೆಯಲ್ಲಿ (೪೫೦೦ ಮೀ^೨) ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಂಡಳಿಯು (ಕೆಐಎಡಿಬಿ) ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅಬ್ಳೆ ಹಳ್ಳಿಯ ಬಳಿ ೧೪೫ ಎಕರೆ (೦.೫೯ ಕಿ. ಮೀ^೨) ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶೇಕಡಾವಾರು ಸಾಕ್ಷರತೆಯು ಶೇಕಡ ೭೯.೨೫ ರಷ್ಟು ಆಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೮೪.೪೧ಪುರಷರು ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೭೩.೧೬ ಮಹಿಳೆಯರು ಅಕ್ಷರಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪ್ರಮಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇಕಡ ೭೫.೩೬ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಶೇಕಡ ೯೨.೬೮ ರೊಂದಿಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಶೇಕಡ ೭೪.೩೩ ರೊಂದಿಗೆ ಕನಿಷ್ಟ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ===ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ=== ೨೦೦೧ರಂತೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು ೧೬೨೦ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು(೧೫೧೯೨೩ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಮತ್ತು ೨೩೫ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು(೩೪೬೦೭ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಹೊಂದಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೪೧೪ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೪೨೭೭೪ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ೮೦ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ (೫೮೨೨ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ಕಡೂರು ೭೪ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೯೯೯೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ೯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೧೪೯೨ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ===ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣ=== ೨೦೦೧ ರಂತೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ೪೬ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳು (೪೭೧೧ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಿಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೧೨ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ (೧೩೨೪ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ೨ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೧೬೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ===ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣ=== ೨೦೦೧ ರಂತೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ೧೩ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳು (೪೬೧೫ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಿಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ಈ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೪ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳೊಂದಿಗೆ (೧೬೪೮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೨ ಮತ್ತು ಕೊಪ್ಪ, ಮೂಡಿಗೆರೆ, ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ತಲ ೧ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ===ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ=== * '''ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್:''' ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾಂತ್ರಿಕ (ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್), ಗಣಕ ಯಂತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ (ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ), ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕ (ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್), ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್, ಮಾಹಿತಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನೆಯ, ಪರಿಸರ (ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟಲ್ ) ಮತ್ತು ಸಿವಿಲ್ ವಿಭಾಗಗಳು ಇವೆ. ಈ ಕಾಲೇಜು ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. * '''ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‍ಗಳು:''' ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕೆಳಗಿನ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‌ಗಳು ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ** '''ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು''': ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ ಮತ್ತು ಗಣಕ ಯಂತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ (ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ), ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ** '''ಡಿ ಎ ಸಿ ಜಿ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು:''' ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಮೆಕಾನಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ** '''ಎಸ್ ಜೆ ಎಮ್ ಎಮ್ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಬೀರೂರು:''' ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. *'''ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು:''' ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೭ ಔದ್ಯಮಿಕ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇವೆ. **ಸರ್ಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಸರ್ಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಡಿ. ಎಮ್. ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಸಮ್ಸೇ, ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಜೆ. ಎಮ್. ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು, ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಜೆ. ಎಮ್. ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಬೀರೂರು, ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಕರ್ನಾಟಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಲಕ್ಷ್ಮೀಶಾ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ದೇವನೂರು, ಕಡೂರು ತಾಲೂಕಿನ. **ಮಾರುತಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಜೆ. ಎಮ್. ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು, ತರೀಕೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕ್. ===ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ=== ಹೊಸ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿಲಾಗಿದೆ ಆದರೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿಲ್ಲ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲ ಕೊಪ್ಪದ ಅರೋರ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿನಾರಾಯಣ ರಾವ್ ಸ್ಮಾರಕ ಆಯುರ್ವೇದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು. ಈ ಕಾಲೇಜು ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಮೆಡಿಸಿನ್ ಅಂಡ್ ಸರ್ಜರಿ (ಬಿ ಏ ಎಮ್ ಎಸ್) ಪದವಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ==ಸಾರಿಗೆ== ===ರಸ್ತೆ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ರಸ್ತೆಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ರಸ್ತೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ದುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ರಸ್ತೆಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಉತ್ತಮವಾದ ರೈಲು ಸಂರ್ಪಕ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಒಟ್ಟು ೭೨೬೪ ಕೀ. ಮೀ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಎನ್.ಎಚ್.-೧೩(ಶೋಲಾಪೌರದಿಂದ ಮಂಗಳೂರಿಗೆ) ಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಎನ್.ಎಚ್.-೨೦೬(ಬೆಂಗಳೂರಿಂದ ಹೋನ್ನವರಗೆ) ಕಡೂರು.ತರೀಕೆರೆ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಈಗಿರುವ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಾದ ತರೀಕೆರೆ-ಬೇಲೂರು, ಶೃಂಗೇರಿ-ಹಾಸನ್ ಮತ್ತು ಕಡೂರು-ಮಂಗಳೂರು ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನವೀಕರಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ===ರೈಲು=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕಡೂರು ಮತ್ತು ತರೀಕೆರೆ ತಾಲ್ಲುಕುಗಳು ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಒಟ್ಟು ೧೩೬ ಕೀ.ಮೀ ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬೀರೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜಂಕ್ಷನ್ ಆಗಿದೆ. ಹೊಸ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ-ಬೆಂಗಳೂರು ಟ್ರಂಕ್ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರು-ಮಂಗಳೂರು ಟ್ರಂಕ್ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗದ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ===ವಿಮಾನ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೧೦ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಗೌಡನಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಇದೆ. ಇದು ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದ ವಿಮಾನಗಳ ಉಡವಣೆಯ ಸಮಾರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಂಗಳೂರು, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು. == ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು == ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಸ್ಥಳಗಳು ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ, ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ, ದತ್ತಪೀಠ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಗುಂಡಿ, ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಕಲ್ಹತ್ತಿ ಜಲಪಾತ, ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನೋಡಬಹುದಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸ್ಥಳವು ದಟ್ಟವಾದ ಶೋಲಾ ಕಾಡುಗಳ ಮನೋಹರವಾದ ನೋಟಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದಟ್ಟವಾದ ಹಸಿರು ಪೊದೆಗಳನ್ನು ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯುನ್ನತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಬಹು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಅದ್ಭುತ ವಾತಾವರಣದ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟವನ್ನು ಆನಂದಿಸಲು ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ವಾರಾಂತ್ಯದ ಹೊರಹೋಗುವ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ನಿಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಚಿಕ್ಮಗಳೂರು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸ್ಥಳಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಹಸ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಬಹು ಸಾಹಸ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಂಪು ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಪೈಕಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ===ಬಿಂಡಿಗ ದೀಪೋತ್ಸವ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಮಲ್ಲೇನಹಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದ ಬಿಂಡಿಗ ದೇವಿರಮ್ಮ ದೀಪೋತ್ಸವ ದೀಪಾವಳಿಯಂದು ನಡೆಯುವ ವಿಶೇಷ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ ಬಿಂಡಿಗ ದೇವಿರಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನದಂದು ನಡೆಯುವ ಉತ್ಸವ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ದೀಪ ಹಚ್ಚುವುದು ಕಾಪಿsಯ ತವರಿನ ವಿಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ, ಆಚರಣೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ನಂಬಿಕೆಗಳು ಇವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಲ್ಲೇನಹಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದೇವಿರಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯಂದು ನಡೆಯುವ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ. ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ತಣ್ಣಗೆ ಇರುವ ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಏರಲು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಿಂದಲೇ ಭಕ್ತರು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಡಿದಾದ ಅಂಕು ಡೊಂಕಿನ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಅಬಾಲವೃದ್ಧರಾಗಿ ಸಾಲು-ಸಾಲಾಗಿ ಜನ ಬೆಟ್ಟ ಹತ್ತುವುದೇ ಒಂದು ರೋಮಂಚನ ಅನುಭವ. ಮಳೆ, ಛಳಿ, ಗಾಳಿಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಜನ ಬೆಟ್ಟವೇರಿ, ದೇವಿಯ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಧನ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೇವಿರಮ್ಮ ದೇವಾಲಯ ಇದ್ದು ಪ್ರತಿ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನದಂದು ಉತ್ಸವ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಂದು ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರು ದೇವಿ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಬೆಟ್ಟ ಏರಿದಷ್ಟೇ ಇಳಿಯುವುದೂ ಸಾಹಸದ ಕೆಲಸ. ದಣಿವು, ಆಯಸವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲೆ ಮೂಲೆಗಳಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಇಂದು ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೃಶ್ಯ ಇರುವೆಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ವಿಶೇಷ ಬಸ್ಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಪೂಜೆ ಬಳಿಕ ರಾತ್ರಿ ದೀಪವನ್ನು ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿನ ದೀಪ ನೋಡಿ ಮನೆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪ ಬೆಳಗುವುದು ಅನೂಚಾನವಾಗಿ ನಡೆದು ಬಂದ ಪದ್ಧತಿ. ಮೈಸೂರು ಅರಸರೂ ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಾದ ೨ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಿರಮ್ಮ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವ ಜರುಗಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ದಿನ ಕೆಂಡಾರ್ಚನೆ ನಡೆಯುವ ಮೂಲಕ ದೇವಿರಮ್ಮ ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ತೆರೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಕರ್ತಿಕೆರೆ ಗ್ರಾಮವು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ.ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೪ ಕಿ, ಮೀ, ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಕರ್ತಿಕೆರೆ. ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಜ್ರುಂಭಣೆಯಿಂದ ಶ್ರೀ ರಂಗನಾಥಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಮ್ಮ ನವರ ಜಾತ್ರಾ ಮಹೋತ್ಸವ ನೆಡೆಯುತ್ತದೆ ಈ ಜಾತ್ರೆಗೆ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.ಆಗಮಿಸಿ ದೇವರ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಧನ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ದೇವರಿಗೆ ಹರಕೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ ದೇವರ ಕೃಪೇಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯು ಪ್ರಸ್ಸಿದ್ದವಾದ ಒಂದು ಜಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿಯ ರಥೋತ್ಸವ ನೆಡೆಯುತ್ತದೆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ರಥದಲ್ಲಿ ರಂಗನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಕೂರಿಸಿ ರಥವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ.ಸಂಜೆ ಈ ಜಾತ್ರೆ ಪ್ರಯುಕ್ತ ಶನಿ ದೇವರ ನಾಟಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೆಡೆಯುತ್ತದೆ. ==ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣ== ===ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಸ್ಥಳಗಳು=== ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ, ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ, ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ಗರಿ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಗುಂಡಿ, ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಕಲ್ಹತ್ತಿ ಜಲಪಾತ, ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನೋಡಬಹುದಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸ್ಥಳವು ದಟ್ಟವಾದ ಶೋಲಾ ಕಾಡುಗಳ ಮನೋಹರವಾದ ನೋಟಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದಟ್ಟವಾದ ಹಸಿರು ಪೊದೆಗಳನ್ನು ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.ಅತ್ಯುನ್ನತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಬಹು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಅದ್ಭುತ ವಾತಾವರಣದ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟವನ್ನು ಆನಂದಿಸಲು ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೊರಹೋಗುವ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ನಿಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲುು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸ್ಥಳಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಹಸ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಬಹು ಸಾಹಸ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಂಪು ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಪೈಕಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ===ಗಿರಿಧಾಮಗಳು=== [[File:Kemmangundi.jpg|thumb|213x213px|right|[[ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ]] ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ದೃಶ್ಯ.]] [[File:Manikyadhara.JPG|thumb|right|[[ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ|ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ]] ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಅಥವಾ ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯ ಹತ್ತಿರ.]] * [[ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ]]: ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತರೀಕೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ ಲಿಂಗದಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಇರುವ ಒಂದು ಗಿರಿಧಾಮ. ಇದು ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌/ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸುಂದರ ಗಿರಿಧಾಮ. ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೆಚ್ಚಿನ ಬೇಸಿಗೆ ಶಿಬಿರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಇದನ್ನು ಕೆ.ಅರ್. ಗಿರಿಧಾಮ ಎಂದು ಸಹ ಕರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಮ್ಮಣ್ಣಗುಂಡಿ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೧೪೩೪ ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಸುತ್ತ ದಟ್ಟ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದ್ದು, ವರುಷವಿಡೀ ಹಿತಕರ ವಾತವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುಂದರ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌/ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಿವರೆದಿದ್ದು, ಸಮೃದ್ಧ ಸಸ್ಯವರ್ಗ ಮತ್ತು ಅಮೋಘವಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೫೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೫೫ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಜ್ ಭವನದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಸಾಹಸಿಗರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕಾಡಿನ ಮಾರ್ಗಗಳೂ ಇವೆ. ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಂದರ ಗುಲಾಬಿ ಹೂವಿನ ಉದ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಆಕರ್ಷಣೇಯ ಸ್ಥಳಗಳು ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿನಿಂದ ಹತ್ತು ನಿಮಿಷಗಳ ನೆಡಿಗಯ ದೂರದಲ್ಲಿ ಝಡ್-ಪಾಯಿಂಟ್ ಎನ್ನುವ ಸ್ಥಳವಿದೆ, ಈ ಶಿಖರದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಶೋಲಾ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳ ವೈಮಾನಿಕ ನೋಟವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರ ಪಂಚತಂತ್ರಮ್ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. * [[ಕುದುರೆಮುಖ]] ಮತ್ತು ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ: [[ಕುದುರೆಮುಖ]] ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ೯೫ ಕೀ.ಮೀ ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕುದರೆಮುಖದಲ್ಲಿ ಕುದರೆಯ ಮುಖಕ್ಕೆ ಹೊಲುವ ಆಕಾರದ ಶಿಖರವಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕುದರೆಮುಖ ಅನ್ನುವ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಪರ್ವತಗಳು ಒಂದಕೊಂದು ಹೊಂದಿಹಕೊಂಡು ಆಳವಾದ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಾತಗಳುನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ. ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೧೮೯೪.೩ ಮೀಟರ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕುದರೆಮುಖದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಇವೆ. ಕುದರೆಮುಖ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು ಕಂಪನಿ ಕಭ್ಭಿಣದ ಗಣಿಗಾರಿಗೆ ಮಾಡಿ, ಮಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಪಣಂಬೂರು ಬಂದರಿಗೆ ಕೊಳವೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ. * [[ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ]]: ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿರುವ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿಯು ೬೩೩೦ ಆಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ]]ದ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ ಸಾಲಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಮಠವಿದೆ. ಚಾರಣಿಗರಿಗೆ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಸ್ಥಳ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಬಸ್ ಸೌಕರ್ಯ ಇದ್ದು, ತದನಂತರ "ಸರ್ಪನ ದಾರಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಕಡಿದಾದ ಕಾಲುಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿ ತಲುಪಬೇಕು. [[ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ|ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿಯ]] ಮೇಲಿನಿಂದ ಸಿಗುವ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ ಅತ್ಯಂತ ಆಹ್ಲಾದಕರ * [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಗಿರಿ/ ದತ್ತಗಿರಿ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸುಂದರವಾದ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌/ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದ ಸಹ ಹೆಸರು ವಾಸಿಯಾಗಿರುವ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ. ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ ಹಿಮಾಲಯ ಮತ್ತು ನೀಲಗಿರಿ ನಡುವಿನ ಅತ್ತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ೧೫೦ ವರುಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಇದ್ದನೆಂದು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಮತ್ತು ಗುರು ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಇದ್ದರೆಂದು ಹಿಂದೂಗಳು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ದತ್ತಗಿರಿ/ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಳವಾಗಿರುವ ಅದರ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. * [[ದೇವರ ಮನೆ ಮೂಡಿಗೆರೆ|ದೇವರಮನೆ]]: [[ದೇವರ ಮನೆ ಮೂಡಿಗೆರೆ]] ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವ ದೇವಾಲಯ. ಇಲ್ಲಿಯ ಪರಿಸರ,ಬೆಟ್ಟ,ಗುಡ್ಡಗಳು ವರ್ಣನಾತೀತ. ===ಜಲಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳು=== [[File:Hanumanagundi Falls.jpg|thumb|221x221px|right|ಹನುಮಾನ ಗುಂಡಿ ಜಲಪಾತ]] [[File:Hebbe Falls.JPG|thumb|ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ ಬಳಿ]] [[File:Sagir Ahmed or Dabdabe Falls.JPG|thumb|ಸಗೀರ್ ಅಹಮದ್/ದಬ್‌ದಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ|ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ]]: ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಅಥವಾ ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳವು ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಅಡಿಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರು ಮಾಣಿಕ್ಯದ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೪೦ ಕಿಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * [[ಕಲ್ಹತ್ತಿಗಿರಿ ಜಲಪಾತ|ಕಲ್ಹತ್ತಿಗಿರಿ]]: ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಅಥವಾ ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳವು ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಅಡಿಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರು ಮಾಣಿಕ್ಯದ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೪೦ ಕಿಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ: ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಢವಾದ ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿಯಿಂದ ೧೦ ಕೀ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ತೊರೆಗಳು ೧೬೮ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಿಂದ ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹೆಬೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕ ಹೆಬ್ಬೆ ಮೂಲಕ ಕೆಳಗೆ ಬಿಳುತ್ತದೆ. * [[ಶಾಂತಿ ಜಲಪಾತ|ಶಾಂತಿ ಜಲಪಾತ:]] ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿಯಿಂದ ಝಡ್-ಪಾಯಿಂಟ್‌ಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಸಿಗುವ ಜಲಪಾತ. * ಹನುಮಾನ ಗುಂಡಿ ಜಲಪಾತ: ಇದು ಕಳಸದಿಂದ ೩೨ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತೊರೆಗಳು ೩೦ಮೀ ಎತ್ತರದಿಂದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಂಡೆಯ ಸ್ತರಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿಳುತ್ತದೆ. * ಕದಂಬಿ ಜಲಪಾತ: ಇದು ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜಲಪಾತ. * [[ಸಿರಿಮನೆ ಜಲಪಾತ|ಸಿರಿಮನೆ ಜಲಪಾತ:]] ಇದು ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ೧೪ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * ಸಗೀರ್ ಅಹಮದ್/ದಬ್‌ದಬೆ ಜಲಪಾತ: [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಗಿರಿ/ ದತ್ತಗಿರಿ]] ಕಡೆ ಹೋಗುವಾಗ ಮಾರ್ಗ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಜಲಪಾತ ಸಿಗುತ್ತದೆ. * [[ಹಿರೇಕೊಳಲೆ ಕೆರೆ|ಹಿರೇಕೊಳಲೆ ಕೆರೆ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ ಸುಂದರ ಕೆರೆ. * [[ಅಯ್ಯನಕೆರೆ|ಅಯ್ಯನ ಕೆರೆ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೨೦ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಖರಾಯ ಪಟ್ಟದ ಬಳಿ ಇರುವ ದೊಡ್ಡ ಕೆರೆ. *[[ಜಾರಿ ಜಲಪಾತಗಳು|ಝರಿ ಜಲಪಾತಗಳು:]] ಜರಿ ಜಲಪಾತವನ್ನು ಮಜ್ಜಿಗೆ ಜಲಪಾತ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ 12 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಅತ್ತಿಗುಂಡಿ ಬಳಿ ಇದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.ಈ ಸಮ್ಮೋಹನಗೊಳಿಸುವ ಜಲಪಾತವು ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಬುಗ್ಗೆಗಳಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. .ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಈಜಲು ಮತ್ತು ಆಟವಾಡಲು ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ಜಲಪಾತದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೂಲ್ ಕೂಡ ಇದೆ. ನಗರದ ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ಜೀವನದಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಇದು ಸೂಕ್ತ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ===ಮಂದಿರ ಪಟ್ಟಣಗಳು=== * [[ಶೃಂಗೇರಿ]]: [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಪಟ್ಟಣ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೯೦ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಪಟ್ಟಣ ಬಹಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಆದಿ ಶಂಕರ|ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು]] ಕ್ರಿ.ಶ. ೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಾಲ್ಕು ಅದ್ವೈತ ಮಠಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಇರುವುದು ಇಲ್ಲಿಯೇ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಖ್ಯಾತ ವಿದ್ಯಾಶಂಕರ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳರು ಕಟ್ಟಿದರು ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇದನ್ನು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಹನ್ನೆರಡು ಕಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಮೇಲೆಯೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. * [[ಹೊರನಾಡು]]: ಹೊರನಾಡು ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಯಾತ್ರಸ್ತಳವಾಗಿದೆ. ಹೊರನಾಡು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ 100 ಕಿಮೀ ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ನಪೂರ್ಣೇಶ್ವರಿಯ ಪುರತಾನ ದೇವಾಲಯವಿದೆ, ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಅಗಸ್ತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಆಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಸ್ಟಾಪನೆ ಯಾಗಿರುವ ಆದಿ-ಶಕ್ತ್ಯತ್ಮಕ ಶ್ರೀ ಅನ್ನಪೂರ್ಣೇಶ್ವರಿ ಅಮ್ಮನವರ ವಿಗ್ರಹಾರದನೆ ನಡೆಯುತದೆ. ಶುಕ್ರವಾರವು ಅಮ್ಮನವರ ವಾರವೆಂದು, ಈ ದಿನ ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ಥಳವು ಹೆಚ್ಚು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತ ಊಟ್ಟ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ದೇವಾಲಯವು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ನಗರದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಪಂಚತೀರ್ಥ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಐದು ಕೊಳಗಳು ಇವೆ. * ಕಳಸ: ಕಳಸ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ ೯೨ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಭದ್ರ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ನಗರ. ಈ ನಗರ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಭದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪಂಚ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಳಸದ ಹತ್ತಿರ ಪಂಚ ತೀರ್ಥ ಎನ್ನುವ ಐದು ಪವಿತ್ರ ಕೊಳಗಳು ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ಸೋಪ್ ಕಲ್ಲು ಇರುವ ಈಶ್ವರನಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿರುವ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಪಂಚ ತೀರ್ಥದ ಕೊಳ ಒಂದರ ಹತ್ತಿರ ಮದ್ವಚಾರ್ಯ ಬಂಡೆ ಎನ್ನುವ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ದ್ವೈತ ಸಿದ್ದಾಂತ ಶಾಲೆಯ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರದ ಮದ್ವಚಾರ್ಯರು ಇರಿಸಿದರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಈ ಬಂಡೆ ಮೇಲೆ ಆಚಾರ್ಯರ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. * [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಗುರು ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ/ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ದರ್ಗಾ]]: [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಗಿರಿ/ ದತ್ತಗಿರಿ]]ಯ ಮೇಲೆ ಹಿಂದು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಸಮಾನವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವ ಇನಂ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರಿವ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಕೆಂಪು ಅಥಾವ ಹಳದಿ ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ಗೂಹೆಯು ಸ್ವಾಮಿ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಮತ್ತು ಹಜರತ್ ದಾದಾ ಹಯಾತ್ ಮೀರ್ ಖಲಂದರ್ ವಾಸದಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಫಕೀರ್ ಅವರು ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ನೆಡೆಯುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪಾಲ್ಗೊಳುತ್ತಾರೆ. * [[ಅಮೃತಪುರ|ಅಮೃತಪುರ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೬೭ ಕೀ.ಮೀ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಅಮೃತಪುರವಿದೆ. ಅಮೃತಪುರವು ಹೊಯ್ಸಲ ರಾಜ ಎರಡನೇ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದ ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಮುಟ್ಟಲು ನಾಜೂಕದ, ಸ್ವಂತಿಕೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯಿಂದ ಇದು ಹೊಯ್ಸಲ ಕಾಲದ ಗಮನಾರ್ಹ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. * ಬೆಳವಾಡಿ: ಬೆಳವಾಡಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ೨೯ ಕೀ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು-ಜಾವಗಲ್ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡಿನ ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ೧೦ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಬೆಳವಾಡಿಯು ಅಲಂಕೃತವಾದ ವೀರನಾರಾಯಣ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಬೆಳವಾಡಿ ಉದ್ಭವ ಗಣಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. * [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]]: ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರದ ಸಿಂಹನಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹನಗದ್ದೆ ಜ್ವಲಮಾಲಿನಿ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೇವರಾದ ಜ್ವಲಮಾಲಿನಿ ದೇವರ ಆಕರ್ಷಕ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ವಿಗ್ರಹವಿದೆ. ಈ ವಿಗ್ರಹ ೧೫ನೇ ಮತ್ತು ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದಾಗಿದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನ ವಿಶಾಲವಾದ ಸಭಾಂಗಣ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗುಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ದೇಶ ವಿದೇಶದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ೧೯೯೪ದರಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಲಯವನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಶ್ರೀ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಿಂಹನಗದ್ದೆ  ಜೈನ್ ಧರ್ಮದ ಎಂಟನೇಯ ತೀರ್ಥಂಕರ ಶ್ರೀ ಭಗವಾನ್ ಚಂದ್ರಪ್ರಭುರವರ ಯಕ್ಷಿಣಿ (ರಕ್ಷಕಿ ಆತ್ಮ) ಜ್ವಲಮಾಲಿನಿ ದೇವಿಯ ಅತಿಶಯಕ್ಕೆ (ಪವಾಡಗಳ ಸ್ಥಳ) ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ===ವನ್ಯಜೀವನ=== * [[ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ|ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ:]] ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ೪೯೫ ಚದರ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹುಲಿ ಯೋಜನೆಯ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ, ಈ ಪ್ರದೇಶ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ. ಇಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಹಣೆಕಟ್ಟು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನೀರು ಪೂರೈಕೆಯ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಕಾಡುಗಳು ಬಿದಿರಿನಿಂದ ಫಲವತ್ತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿನ ಪಕ್ಶಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮಲ್‌ಬಾರ್ ಮತ್ತು ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ಅನನ್ಯವಾಗಿದೆ. * ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ: ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನನ್ನು ಉಷ್ಣವಲಯದ ತೇವಭರಿತ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಕಾಡಾಗಿದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ವನ್ಯಜೀವಿ ರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದ್ರೇಶವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟವನ್ನು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿರುವ ೨೫ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಮಾಜ( ವೈಲ್ಡ್ಲೈಫ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಶನ್ ಸೊಸೈಟಿ-ಡಬ್ಲೂ.ಸಿ.ಎಸ್.) ಮತ್ತು ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ಫಂಡ್- ಯು.ಎಸ್.ಏ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಿರುವ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಆದ್ಯತೆ-೧ ರಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. === ಸಿರಿಮನೆ ಫಾಲ್ಸ್ === ಸಿರಿಮಾನೆ ಫಾಲ್ಸ್ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ೩೦೦ ಕಿ.ಮೀ ಮತ್ತು ಕಿಗ್ಗಾ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಸುಂದರ ನೋಟದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ನೀರು ಕಾಫಿ ಎಸ್ಟೇಟುಗಳು ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು ಮತ್ತು ಭೇಟಿ ಮಾಡಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ, ಶೃಂಗೇರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಇದು ೪೦ ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತದ ರಸ್ತೆ ಇದೆ, ಅದು ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲುಸಾಧ್ಯವಿರದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಕೆಳಗಡೆ ಹೋಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಜಲಪಾತವನ್ನು ಆನಂದಿಸಬಹುದು. ಕಿಗ್ಗಾ: ಇದು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದ್ದು, ಜಲಪಾತದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು. ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಟ್ರೆಕ್ಕಿಂಗ್ ಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಹರಿ ದೇವಾಲಯ: ಈ ಶಿವ ದೇವಾಲಯವು ಹರಿಹರಪುರದಲ್ಲಿದೆ. ಸುಮಾರು ೪೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಶರದಾ ದೇವಸ್ಥಾನ: ಇದು ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಶರದಾಂಬ ದೇವತೆಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಹಲವು ಭವ್ಯವಾದ ಕಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾ ಮಂಟಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ==ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಪಟ್ಟಣಗಳೆಂದರೆ ಬೀರೂರು, ಕಡೂರು, ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ, ಕೊಪ್ಪ, ಮೂಡಿಗೆರೆ, ತರೀಕೆರೆ. ==ತಾಲೂಕುಗಳು== [[File:Chikmagalur taluks map1.png|thumb|200px|ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು.]] * ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು * [[ಕಡೂರು]] * [[ಕೊಪ್ಪ]] * [[ತರೀಕೆರೆ]] * [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] * [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]] * [[ಶೃಂಗೇರಿ]] * [[ಕಳಸ]] * [[ಅಜ್ಜಂಪುರ]] == ಚಿತ್ರಪಟ == <gallery widths="350px" mode="packed-overlay" heights="250px" perrow="5" caption="ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು"> ಚಿತ್ರ:Profile of Amrutesvara Temple in Chikkamagaluru district.jpg|ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಚಿತ್ರ:A mountain stream near Sringeri, Karnataka.jpg|[[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಚಿತ್ರ:Fishes in the Tunga river at Sringeri.jpg|ತುಂಗಾ ನದಿ </gallery> ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://chickmagalur.nic.in/chickmagalur.htm ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಸರ್ಕಾರಿ ತಾಣ] * [http://www.travelmasti.com/domestic/karnataka/chikmagalur.htm ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪ್ರವಾಸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027050031/http://www.travelmasti.com/domestic/karnataka/chikmagalur.htm |date=2019-10-27 }} * [http://www.mapsofindia.com/maps/karnataka/districts/chikmagalur.htm ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಕ್ಷೆ] * [http://thatskannada.oneindia.in/search.html?topic=%E0%B2%9A%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ದಟ್ಸ್ ಕನ್ನಡ.ಕಾಂನಲ್ಲಿನ ಸಮಗ್ರ ಲೇಖನಗಳು]{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{commons category|Chikkamagaluru district}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references/> {{Geographic location |Centre = ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು |North = [[ದಾವಣಗೆರೆ]] |Northeast = [[ಚಿತ್ರದುರ್ಗ]] |East = [[ತುಮಕೂರು]] (ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗ) |Southeast = [[ಹಾಸನ]] |South = [[ಹಾಸನ]] |Southwest = [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] |West = [[ಉಡುಪಿ]] |Northwest = [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] }} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] n59e0uelu6wkhqd6trczy32bcvp0drm 0 1995 1434142 1355275 2026-10-24T05:18:58Z ~2026-56747-61 102620 1434142 wikitext text/x-wiki {{Infobox ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ | name = ಡಾ. ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ [[File:Food Minister Rajendra Prasad during a radio broadcast in Dec 1947.jpg|thumb|ಬಾಬು ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದರು 1947ರ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ]] | order = ಮೊದಲನೆಯ [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]] | term_start = [[[೧೯೫೦]] | term_end = [[೧೯೬೨]] | primeminister = [[ಜವಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ]] | vicepresident = [[ಸರ್ವೆಪಳ್ಳಿ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್]] | predecessor = [[ಸಿ. ರಾಜಗೋಪಾಲಾಚಾರಿ]] (governor general | successor = [[ಸರ್ವೆಪಳ್ಳಿ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್]] | birth_date = [[ಡಿಸೆಂಬರ್ ೩]], [[೧೮೮೪]] | birth_place = ಜೆರದೈ, [[ಬಿಹಾರ್]] | death_date = {{Death date and age|1963|2|28|1884|12|3}} | death_place = | party = [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] | spouse = ರಾಜವಂಶಿ ದೇವಿ | occupation = | religion = | }} [[File:First Lady Jacqueline Kennedy with President Rajendra Prasad.jpg|thumb|right|250px|ಲೇಡಿ ಜಾಕ್ವೆಲಿನ್ ಕೆನ್ನಡಿ ಯವರನ್ನು ಬೇಟಿ ಯಾಗಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭ]] '''ಡಾ. ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್''' ([[ಡಿಸೆಂಬರ್ ೩]] [[೧೮೮೪]] - [[ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೮]] [[೧೯೬೩]]) [[ಭಾರತ]]ದ ಮೊದಲನೆಯ [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ|ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]<ref>{{citeweb|url=http://www.iloveindia.com/indian-heroes/rajendra-prasad.html|title=Dr. Rajendra Prasad Biography|publisher=iloveindia.com|date=|accessdate=2015-03-05|archive-date=2015-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150401214900/http://www.iloveindia.com/indian-heroes/rajendra-prasad.html|url-status=dead}}</ref>. ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರಾಗಿ ಸಮಾಜಸೇವಕರಾಗಿ ಅವರು ಮಹತ್ವದ ಸೇವೆ ನೀಡಿದವರು. “ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ವಿಷದ ಬಟ್ಟಲನ್ನಾದರೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಹಿಂಜರಿಯದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನಿದ್ದಾನೆ. ಆತನೇ ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್” ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ಆಡಿದ ಈ ಮಾತು ಬಾಬು ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದರ ಬಗ್ಗೆ. ಅವರು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ನೈತಿಕ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಕಾರ್ಯ ವಿಧಾನ ಹಾಗೂ ಆದರ್ಶಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದ ಅನನ್ಯ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಹಾಗೆಂದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಾದರು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ವ್ಯಕ್ತಿಪೂಜಕರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಬಂದಾಗ ತಮ್ಮ ನಿಲುವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಪ್ರಸಾದರು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಮ್ಮೆ ಗಾಂಧೀಜಿ ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಮೇಲೆ, ಅವರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಹಕಾರ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ==ಜೀವನ== ೧೮೮೪ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೩ನೇ ತಾರೀಖು ಬಿಹಾರದ ಜೇರಡ್ಡೆ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾದರು ಜನಿಸಿದರು. ತಂದೆ ಮಹದೇವ ಸಹಾಯ್; ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಫಾರಸಿ ವಿದ್ವಾಂಸರು; ಅಲ್ಲದೆ ವೈದ್ಯರು. ತಾಯಿ ಕಮಲೇಶ್ವರಿ ದೇವಿ; ಸಂಪ್ರದಾಯಸ್ಥರು, ದೈವಭಕ್ತೆ, ಪ್ರತಿದಿನವೂ ರಾಮಾಯಣದ ಕತೆಗಳನ್ನು ಮಗನಿಗೆ ಹೇಳುವರು. ಇಬ್ಬರು ಗಂಡು ಮತ್ತು ಮೂವರು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳ ಕುಟುಂಬ. ಬಡವ – ಬಲ್ಲಿದ, ಹಿಂದೂ- ಮುಸ್ಲಿಂ ಮುಂತಾದ ಯಾವ ಭೇದ ಭಾವವೂ ಇಲ್ಲದ ಆಡಂಬರಹಿತವಾದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರ ಒಡನಾಟದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಪ್ರಸಾದರು ಉಚ್ಚ ಆದರ್ಶ, ನೈತಿಕ ನಡೆವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಋಜು ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಕೇವಲ ೧೨ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ರಾಜ ಬನ್ಸಿದೇವಿಯವರೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹವೂ ಆಯಿತು. ಆಗಿನ ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ, ಪ್ರಸಾದರ ಮೊದಲ ಶಿಕ್ಷಣ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬ ಮುಸಲ್ಮಾನ್ ಮೌಲ್ವಿಯಿಂದ. ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಸಾದರು ಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮೇಧಾವಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಎನ್ನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಬಿ.ಎ., ಎಂ.ಎ. ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ. ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಂಧ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಮಾನಗಳು ಇವರಿಗೆ ಕಟ್ಟಿಟ್ಟದ್ದು. ಪ್ರಸಾದರ ಸಮಾಜ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ದೆಸೆಯಲ್ಲೇ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಲಾಗಿತ್ತು ತಮ್ಮ ಅಣ್ಣ ಮಹೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದರಿಂದ “ಸ್ವದೇಶಿ”ಯ ಪಾಠ ಕಲಿತಿದ್ದ ಪ್ರಸಾದರು ಸೋದರಿ ನಿವೇದಿತಾ, ಸುರೇಂದ್ರನಾಥ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಮುಂತಾದ ದೇಶ ಪ್ರೇಮಿಗಳ ಭಾಷಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿದ್ದರು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವೃಂದದಲ್ಲಿ ಇವರು ಜನಪ್ರಿಯ ನಾಯಕ. 1906ರಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಿ “ಬಿಹಾರಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಮಾವೇಶ" ಎಂಬ ಸಂಘವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಪ್ರಸಾದರ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಆರಂಭಗೊಂಡಿತು. ಆನಂತರ ಅವರು ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಮತ್ತು ಪಾಟ್ನಾಗಳಲ್ಲಿ ವಕೀಲ ವೃತ್ತಿ ನಡೆಸಿದರು. ಪಾಟ್ನಾ ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸೆನೆಟ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಡಿಕೇಟ್ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡಿದ್ದರು. ==ಮಹಾನ್ ಸಮಾಜ ಸೇವಕ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ== ಅಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ದೇಶವೇ ಒಂದು ಹೊಸ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿತ್ತು. ಅಂದಿನ ವಾತಾವರಣವೇ ಒಂದು ಹೊಸ ಬಾಳಿನ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಆದರ್ಶದ ಅಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು ಎಂದು ಪ್ರಸಾದರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬಂಗಾಲದ ವಿಭಜನೆ, ವಿದೇಶಿ ವಸ್ತುಗಳ ನಿರಾಕರಣೆ, ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳುವಳಿ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಚರ್ಚಿತವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಬಿಹಾರದ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಪ್ರಸಾದರು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಗೋಖಲೆಯವರ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಆಗ ತಾನೇ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಗಮನವನ್ನೂ ಸೆಳೆಯಿತು. ಗಾಂಧೀಜಿಯವರನ್ನು ಪ್ರಸಾದರು ೧೯೧೫ರ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಭೇಟಿಯಾದರು. ಆದರೆ ಈ ಭೇಟಿಗಳು ಅಷ್ಟೇನೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿರಲಿಲ್ಲ. ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಗಳ ಪರಿಚಯವಾದದ್ದು [[ಚಂಪಾರಣ್‌|ಚಂಪಾರಣ್‌ದಲ್ಲಿ]]. ಪ್ರಸಾದರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಅನುಯಾಯಿಯಾದರು. ಕೈತುಂಬ ವರಮಾನ ತರುತ್ತಿದ್ದ ವಕೀಲ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು. ಜನರ ಹಿತಕ್ಕೆ ಮಾರಕವಾದ ಕಾನೂನುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಈ ಅಸಹಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ಕಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶದ್ರೋಹಿ ಎನಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸೆರೆಮನೆವಾಸ, ಸ್ವಂತ ಗಳಿಕೆ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಕಷ್ಟಕಾರ್ಪಣ್ಯಗಳು, ಎಡೆಬಿಡದೆ ಕಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಸ್ತಮಾ ಇವು ಯಾವುವೂ ಅವರ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಬರಲಿಲ್ಲ. ಸದಾ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಾಷಣ ಮತ್ತು ಲೇಖನಗಳ ಮೂಲಕ ಜನ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೩೪ರ ಜನವರಿ ೧೫ರಂದು ಸಂಭವಿಸಿದ ಭಯಂಕರ ಭೂಕಂಪ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಇಡೀ ಬಿಹಾರವೇ ತತ್ತರಿಸಿತ್ತು. ಅದರ ಮರುದಿನವೇ ಸೆರೆಮನೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದ ಪ್ರಸಾದರು, ತಮ್ಮ ತೀವ್ರ ಅನಾರೋಗ್ಯವನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಂತ್ರಸ್ತರಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದರು. ಮರುವರ್ಷವೇ ಕ್ವೆಟ್ಟಾದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ಸಂತ್ರಸ್ತರಾದವರಿಗೂ ನೆರವು ಕಳಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಅವರ ಸಂಘಟನಾ ಚಾತುರ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಅವರ ಈ ಎಲ್ಲ ಜನಹಿತ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದಾಗಿ ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದರು ಜನರ ಪ್ರೀತಿಯ “ರಾಜೆನ್ ಬಾಬು” ಆದರು. ೧೯೩೪ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿ (ಈಗಿನ ಮುಂಬಯಿ) ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ; ೧೯೨೯ ಹಾಗೂ ೧೯೩೬ರಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರದ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ, ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪದವಿ – ಇವು ಅವರು ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಹುದ್ದೆಗಳು. ೧೯೩೫ರ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಕಾಯಿದೆ ಪ್ರಕಾರ ೧೯೩೭ರಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆದು, ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲಗಳು ರಚನೆಯಾಗುವ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಕ್ರಿಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಂಸದೀಯ ಸಮಿತಿಯ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಸದಸ್ಯರು ರಾಜೇಂದ್ರ ಬಾಬು. 1946ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಖಾತೆಗಳ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಗಣನೀಯ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರು. ಅದೇ ವರ್ಷ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಹಾಗೂ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಂಸತ್ತಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ರಚಿತವಾದ ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ರಾಜೀನ್‌ಬಾಬು ಅವರ ಕಾಣಿಕೆಯು ಅಮೂಲ್ಯವಾದುದು. ==ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಾಗಿ== ೧೯೫೦ರ ಜನವರಿ ೨೬ರಂದು ಭಾರತವು ಗಣರಾಜ್ಯವಾದಾಗ ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ೧೯೫೨ ಮತ್ತು ೧೯೫೭ರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆದ ಮೇಲೂ ರಾಜೆನ್ ಬಾಬು ಅವರೇ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಒಟ್ಟು ೧೨ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದ ರಾಜೆನ್ ಬಾಬು ಆ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅನನ್ಯ ಗೌರವ ತಂದುಕೊಟ್ಟರು. ==ಕಡೆಯ ವರ್ಷಗಳು== ೧೯೬೨ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ<ref>{{citeweb|url=http://www.chhapra.co.in/rprasad.html|title=Dr. Rajendra Prasad|publisher=chhapra.co.in|date=|accessdate=2015-03-05|archive-date=2015-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905172728/http://www.chhapra.co.in/rprasad.html|url-status=dead}}</ref>, ತಾವೇ ಪಾಟ್ನಾದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಸದಾಕತ್ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಕಡೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದರು ತುಂಬ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಪತ್ನಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರೀತಿಯ ಅಕ್ಕ ಇವರ ಮರಣ, ಚೀನಾ ದೇಶ ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ಆಕ್ರಮಣ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವರನ್ನು ತುಂಬ ದುಃಖಕ್ಕೀಡು ಮಾಡಿದವು. ಕೇವಲ ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೇ ೧೯೬೩ರ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೮ರಂದು ನಿಧನರಾದರು<ref>{{citeweb|url=http://rss.bih.nic.in/rss_dr_rpmain.htm|title=Dr. Rajendra Prasad|publisher=rss.bih.nic.in|date=|accessdate=2015-03-05|archive-date=2015-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150517000150/http://rss.bih.nic.in/rss_dr_rpmain.htm|url-status=dead}}</ref> ==ಸರಳತೆ== ದೇಶದ ಅತ್ಯುಚ್ಛ ಪದವಿಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿದರೂ, ಆ ಪದವಿಗೆ ತಕ್ಕ ವೈಭವವೆಲ್ಲವೂ ಅವರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದರೂ ==ಕೃತಿಗಳು== ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದರಿಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಪ್ರಭುತ್ವವಿತ್ತು. ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗೌರವಗಳು== ಅಲಹಾಬಾದ್ ಹಾಗೂ ದಿಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಅವರಿಗೆ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ನೀಡಿದ್ದವು. ೧೯೬೨ರಲ್ಲಿ “ಭಾರತ ರತ್ನ” ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು<ref>{{citeweb|url=http://indiatogether.org/people/rajendra_prasad.htm|title=First Citizen|publisher=/indiatogether.org|date=|accessdate=2015-03-05|archive-date=2015-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150517000141/http://indiatogether.org/people/rajendra_prasad.htm|url-status=dead}}</ref>. ==ಆಕರಗಳು== # [http://kanaja.in/archives/766 ಕಣಜದಲ್ಲಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306001712/http://kanaja.in/archives/766 |date=2016-03-06 }} # [http://www.rajendrabhawantrust.com/aboutus_drrajendraprasad.html ರಾಜೇಂದ್ರಭವಾನ್ ಟ್ರಸ್ಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131126065146/http://rajendrabhawantrust.com/aboutus_drrajendraprasad.html |date=2013-11-26 }} # [http://pastpresidentsofindia.indiapress.org/raj.html ಹಿಂದಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು - ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ರಾಜೇಂದ್ರಪ್ರಸಾದ್] # [http://pastpresidentsofindia.indiapress.org/raj.html ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ] {{clear}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ ರತ್ನ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೮೮೪ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೬೩ ನಿಧನ]] 6nio0s2ag6jtxdili56o0v7a9ow286s 0 4040 1434116 1337645 2026-10-24T03:18:53Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434116 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> |image = indira_goswami.jpg |imagesize = 200px | name = ಇಂದಿರಾ ಗೋಸ್ವಾಮಿ | caption = | pseudonym = | birth_date = {{birth date|df=yes|1942|11|14}} | birth_place = [[ಗುವಾಹಟಿ]], [[ಭಾರತ]] | death_date ={{death date and age|df=yes|2011|11|29|1942|11|14}}<ref name="toi">{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Jnanpith-award-winning-Assamese-litterateur-Indira-Goswami-dies/articleshow/10914222.cms | title=Jnanpith award winning Assamese litterateur Indira Goswami dies | publisher=Times of India | accessdate=29 November 2011 | date=29 November 2011}}</ref> | death_place =ಜಿಎಂಸಿಎಸ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, [[ಗುವಾಹಟಿ]], [[ಅಸ್ಸಾಂ]], ಭಾರತ<ref name="toa">{{cite web | url=http://www.timesofassam.com/headlines/mamoni-roisom-goswami-passes-away/ | title=Mamoni Raisom Goswami passes away | publisher=Times of Assam | accessdate=29 November 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220628040213/https://www.timesofassam.com/headlines/mamoni-roisom-goswami-passes-away/ | archive-date=28 ಜೂನ್ 2022 | url-status=dead}}</ref> | occupation = ಹೋರಾಟಗಾರ್ತಿ, ಸಂಪಾದಕಿ, ಕವಯತ್ರಿ, ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕಿ | nationality = [[ಭಾರತೀಯ]] | ethnicity = ಅಸ್ಸಾಮಿ | period = ೧೯೫೬–೨೦೧೧ | genre = [[ಅಸ್ಸಾಮೀ ಸಾಹಿತ್ಯ]] | subject = Plight of the dispossessed<!--needs link. this editor couldn't quite find one easily at 21 December 2009--> in India and abroad | movement = |notableworks = -''The Moth Eaten Howdah of a Tusker''<br> -''The Man from Chinnamasta''<br>-Pages Stained With Blood'' | influences = | influenced = ಮನಿಕುಂತಲ್ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ, ಅರುಣ್ ಕುಮಾರ್ ನಾಥ್, ಜಯಂತ ಸೈಕಿಯ, ಸಂಜೀಬ್. |spouse = ಮಾಧವನ್ ರಾಯ್ಸೋಮ್ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ | signature = | website = }} '''ಇಂದಿರಾ ಗೋಸ್ವಾಮಿ'''(ಜನನ: [[೧೯೪೨]] - [[೨೦೧೧]]) - ಸಮಕಾಲೀನ [[ಅಸ್ಸಾಮಿ]] ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಲೇಖಕಿ. [[ಅಸ್ಸಾಮ್|ಅಸ್ಸಾಮಿನ]] [[ಗುವಾಹಟಿ]]ಯವರು. ಮದುವೆಯಾದ ಕೆಲ ಸಮಯದಲ್ಲೇ, ತಮ್ಮ ಪತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅವರ ಬಹಳಷ್ಟು ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧವೆಯರ ಬದುಕಿನ ಚಿತ್ರಣಗಳಿವೆ. ಇಂದಿರಾ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಎಂಬುದು ಅವರು ಬರವಣಿಗೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಹೆಸರು. ಅವರ ನಿಜನಾಮ, ಮಮೋನಿ ರಾಯ್ಸೊಮ್ ಗೋಸ್ವಾಮಿ. ಅವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕಥಾಹಂದರಗಳ ನಾವೀನ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಂತಿಕೆಗೆ ಹೆಸರಾಗಿವೆ. ==ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು== *ಅಹಿರಾನ್ *ನೀಲಕಂಠಿ ಬ್ರಜ *ದಂತಲ್ ಹಾತೀರ್ ಉನೆ ಖಾವಾ ಹೌದಾ *ಆಧಲೇಖ ದಸ್ತಾವೇಜ್ (ಆತ್ಮಕಥನ) ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== * ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೨೦೦೦ [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಸ್ಸಾಮಿ ಸಾಹಿತ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] lal7s78pircqd8l2w242d72v9s4vtm5 0 5955 1434156 1353325 2026-10-24T06:44:23Z ~2026-56824-29 102634 /* ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ */ 1434156 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | birth_name = ಪಾಳ್ಯದ ಲಂಕೇಶಪ್ಪ | birth_date = {{Birth date|1935|3|8|df=y}} | birth_place = ನಿಟ್ಟೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ | image = p.lankesh2.jpg | nationality =ಭಾರತೀಯ | notable_works = ''ಕೆರೆಯ ನೀರನು ಕೆರೆಗೆ ಚೆಲ್ಲಿ'' (೧೯೬೦)<br> ''ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ'' (೧೯೭೮)<br> ''ಕಲ್ಲು ಕರಗುವ ಸಮಯ'' (೧೯೯೦) | death_date = {{Death date and age|2000|1|25|1935|3|8|77|df=y}} | death_place = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತ | occupation = ಲೇಖಕ, ಸಂಪಾದಕ, ನಿರ್ಮಾಪಕ, ಕವಿ, ನಾಟಕಕಾರ, ಅಧ್ಯಾಪಕ,ನಟ | spouse =ಇಂದಿರಾ ಲಂಕೇಶ್ | children = [[ಗೌರಿ ಲಂಕೇಶ್]], [[ಕವಿತಾ ಲಂಕೇಶ್]], [[ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಲಂಕೇಶ್]] | awards = [[ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] (೧೯೯೩) <br> ರಾಷ್ಟ್ರಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿರ್ದೇಶಕ }} '''ಪಾಳ್ಯದ ಲಂಕೇಶ್''', ಅಥವಾ ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್ [[ಕನ್ನಡ]]ದ ಖ್ಯಾತ ಸಾಹಿತಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರು ಹಾಗೂ [[ಲಂಕೇಶ್ ಪತ್ರಿಕೆ]]ಯ ಸ್ಥಾಪಕ ಸಂಪಾದಕರು.<ref>[http://kanaja.in/archives/dinamani/%E0%B2%AA%E0%B2%BF-%E0%B2%B2%E0%B2%82% E0%B2%95%E0%B3%87% E0%B2 %B6%E0%B3%8D ಕಣಜ, ೦೫-೦೧-೨೦೦೦]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕವಿ, ಕಥೆಗಾರ, ಕಾದಂಬರಿಕಾರ, ಅಂಕಣಕಾರ, ನಾಟಕಕಾರ, ನಟ, ನಿರ್ದೇಶಕ -ಹೀಗೆ ಬಹುಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದವರು. ಇದು ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯೋಗಿಯಾಗಿ ಹೆಸರು ಮಾಡಿರುವ ಲಂಕೇಶರು ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಪಡೆದದ್ದು ನಾಟಕಕಾರರಾಗಿ. ನಾಟಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ನಾಟಕಗಳು ಅನೇಕ. ==ಜನನ, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ== ಇವರು [[ಮಾರ್ಚ್ ೮]], [[೧೯೩೫]] ರಂದು [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲೂಕಿನ ಕೊನಗವಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಹಾಗೂ ಇಂಟರ್ ಮೀಡಿಯೇಟ್ (ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜ್) ಓದಿದರು. [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಬಿ.ಎ. ( ಆನರ್ಸ್ ) ಪದವಿಯನ್ನು ಹಾಗು [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದಿಂದ ಎಂ.ಎ. (ಇಂಗ್ಲಿಷ್) ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ==ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ== ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ [[ಆಂಗ್ಲ]] ಭಾಷೆಯ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ೧೯೫೯ರಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |url=https://sites.google.com/site/kavanasangraha/Home/pi-lankes |title=ಲಂಕೇಶ್, 'ಕವನ ಸಂಗ್ರಹ', |access-date=2014-03-06 |archive-date=2012-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426202649/http://sites.google.com/site/kavanasangraha/Home/pi-lankes |url-status=dead }}</ref> ೧೯೬೨ರ ವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮುಂದುವರೆಸಿರಿದರು. ೧೯೬೨ ರಿಂದ ೧೯೬೫ರವರೆಗೆ [[ಸೆಂಟ್ರೆಲ್ ಕಾಲೇಜ್, ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರು ಸೆಂಟ್ರೆಲ್ ಕಾಲೇಜ್]] ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ, [[೧೯೬೨|೧೯೬೬]]ರಿಂದ ೧೯೭೮ರವರೆಗೆ [[ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೭೯ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಲಂಕೇಶರು ಅಧ್ಯಾಪಕ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ತಮ್ಮದೆ ಆದ '''[[ಲಂಕೇಶ್ ಪತ್ರಿಕೆ]]''' ಎಂಬ ವಾರಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.ಇಂದು ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯೋಗಿಯಾಗಿ ಹೆಸರು ಮಾಡಿರುವ ಲಂಕೇಶರು ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಪಡೆದದ್ದು ನಾಟಕಕಾರರಾಗಿ. ನಾಟಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ನಾಟಕಗಳು ಅನೇಕ. ಗ್ರೀಕ್ ರಂಗಭೂಮಿಯ ರುದ್ರನಾಟಕ ‘’ಈಡಿಪಸ್’’ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರದ ಬಯಲು ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಕ್ಕೆ ಅವರ ಸಮರ್ಥ ಭಾಷಾಂತರವೂ ಒಂದು ಕಾರಣ. ಅಲ್ಲದೆ,ಅವರದೇ ಸ್ವಂತ ನಾಟಕಗಳಾದ ‘’ತೆರೆಗಳು’’, ’’ಸಂಕ್ರಾಂತಿ’’,ಇವು ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲು.ಶ್ರೀಯುತರ ಪ್ರತಿಭೆ ಕೇವಲ ನಾಟಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾದದ್ದಲ್ಲ. ‘ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ’ ಹಾಗೂ ‘ಬಿರಿಕು’ ಅವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ‘’ಬಿರುಕು’’ ನಾಟಕವೂ ಆಯಿತು.’’ಅಕ್ಷರ ಹೊಸ ಕಾವ್ಯ’’ ಅವರು ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಅಧುನಿಕ ಕಾವ್ಯಗಳ ಸಂಕಲನ. ‘ಪಲ್ಲವಿ’,’ಅನುರೂಪ’,’ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ಬಂದವರು’ ಇವು ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳು.ಯಶಸ್ವಿ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳನ್ನು,ಬಿಚ್ಚುಮನಸಿನ ಹಾಗೂ ಮೊನಚಿನ ವಿಮರ್ಶಾ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಲಂಕೇಶರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. <nowiki>''ಪಲ್ಲವಿ'' ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಬಂದಿದೆ. ''ಅನುರೂಪ''</nowiki>ಕ್ಕೆಪ್ರಾಂತೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಲಭಿಸಿದೆ. ಇವರು ಉತ್ತಮ ಬರಹಗಾರರು ಮತ್ತು ನಾಟಕ ಕಾರರು. ==ಲಂಕೇಶ್ ಪತ್ರಿಕೆ== [[ವಿಮರ್ಶೆ]]ಗಳು, [[ಅಂಕಣ]]ಗಳು ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಈ ಟ್ಯಾಬ್ಲಾಯ್ಡ್ [[ವಾರಪತ್ರಿಕೆ]] ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. ಹೊಸ ಸಾಹಿತಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ [[ಲಂಕೇಶ್ ಪತ್ರಿಕೆ]] ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಡಾ. ಸಿ ಎಸ್ ದ್ವಾರಕಾನಾಥ್, ರವೀಂದ್ರ ರೇಷ್ಮೆ, ಸಿರೂರು ರೆಡ್ಡಿ, ಪ್ರೊ. ಬಿ ವಿ ವೀರಭದ್ರಪ್ಪ, ಬಿ. ಕೃಷ್ಣಪ್ಪ, ಪುಂಡಲೀಕ ಶೇಠ್, ಕೋಟಗಾನಹಳ್ಳಿ ರಾಮಯ್ಯ, [[ಅಬ್ದುಲ್ ರಶೀದ್]], [[ನಟರಾಜ್ ಹುಳಿಯಾರ್]],, ಹೆಚ್.ಎಲ್. ಕೇಶವಮೂರ್ತಿ, ಬಿ.ಚಂದ್ರೇಗೌಡ, [[ಬಾನು ಮುಷ್ತಾಕ್|ಬಾನು ಮುಸ್ತಾಕ್]], [[ವೈದೇಹಿ]], [[ಸಾರಾ ಅಬೂಬಕರ್|ಸಾರಾ ಅಬೂಬುಕರ್]], ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು [[ಲೋಕೇಶ್|ಲಂಕೇಶ್]] ಪತ್ರಿಕೆಯ ಕೊಡುಗೆ. ==ಕೃತಿಗಳು== ಲಂಕೇಶರ ಮೊದಲ ಕಥಾಸಂಕಲನ '''ಕೆರೆಯ ನೀರನ್ನು ಕೆರೆಗೆ ಚೆಲ್ಲಿ''' ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು ===ನಾಟಕಗಳು=== * ಬಿರುಕು (೧೯೭೩) * * * ಈಡಿಪಸ್ ಮತ್ತು ಅಂತಿಗೊನೆ (೧೯೭೧) * ಗುಣಮುಖ (೧೯೯೩) * * ನನ್ನ ತಂಗಿಗೊಂದು ಗಂಡು ಕೊಡಿ (೧೯೬೩) *ತೆರೆಗಳು (೧೯೬೪) *ಟಿ. ಪ್ರಸನ್ನನ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮ (೧೯೬೪) * ಕ್ರಾಂತಿ ಬಂತು ಕ್ರಾಂತಿ (೧೯೬೫) *ಸಂಕ್ರಾಂತಿ (೧೯೭೧) ===ಕಥಾ ಸಂಗ್ರಹ=== * * * * ಕೆರೆಯ ನೀರನ್ನು ಕೆರೆಗೆ ಚೆಲ್ಲಿ ೧೯೬೩ *ನಾನಲ್ಲ ೧೯೭೦ *ಉಮಾಪತಿ ಯ ಸ್ಕಾಲರ್ ಶಿಪ್ ಯಾತ್ರೆ ೧೯೭೩ *ಕಲ್ಲು ಕರಗುವ ಸಮಯ ೧೯೯೦ * ಉಲ್ಲಂಘನೆ ೧೯೯೬ * ಮಂಜು ಕವಿದ ಸಂಜೆ ೨೦೦೧ * ಸಮಗ್ರ ಕಥೆಗಳು (ಸಮಗ್ರ ಸಂಕಲನ) ===ಕಾದಂಬರಿಗಳು=== * ಬಿರುಕು (೧೯೬೭) * [[ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ (ಪುಸ್ತಕ)|ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾಪ್ರಸಂಗ (೧೯೭೮)]] * ಅಕ್ಕ (೧೯೯೧) ===ಅಂಕಣ ಬರಹಗಳ ಸಂಗ್ರಹ=== * ಪ್ರಸ್ತುತ (೧೯೭೦) *ಕಂಡದ್ದು ಕಂಡಹಾಗೆ (೧೯೭೫) *ಟೀಕೆ ಟಿಪ್ಪಣಿ - ೧ (೧೯೯೭) * ಟೀಕೆ ಟಿಪ್ಪಣಿ - ೨ (೧೯೯೭) * ಟೀಕೆ ಟಿಪ್ಪಣಿ - ೩ (೨೦೦೮) *ರೂಪಕ ಲೇಖಕರು (೨೦೦೮) *ಸಾಹಿತಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ (೨೦೦೮) * ಮರೆಯುವ ಮುನ್ನ - ಸಂಗ್ರಹ ೧ (೨೦೦೯) *ಈ ನರಕ ಈ ಪುಲಕ (೨೦೦೯) * ಮರೆಯುವ ಮುನ್ನ - ಸಂಗ್ರಹ ೨ (೨೦೧೦) * ಮರೆಯುವ ಮುನ್ನ - ಸಂಗ್ರಹ ೩ * ಮನಕೆ ಕಾರಂಜಿಯ ಸ್ಪರ್ಶ (೨೦೧೦) * * ಆಟ-ಜೂಜು-ಮೋಜು! * * * * * ಪಾಂಚಾಲಿ ===ಕವನ ಸಂಗ್ರಹಗಳು=== * ಬಿಚ್ಚು * ನೀಲು ಕಾವ್ಯ - ಸಂಗ್ರಹ ೧ * ನೀಲು ಕಾವ್ಯ - ಸಂಗ್ರಹ ೨ * ನೀಲು ಕಾವ್ಯ - ಸಂಗ್ರಹ ೩ * ಚಿತ್ರ ಸಮೂಹ (ಸಮಗ್ರ ಸಂಕಲನ) * [[ಅಕ್ಷರ ಹೊಸ ಕಾವ್ಯ]] * ಪಾಪದ ಹೂಗಳು * ತಲೆಮಾರು ===ಆತ್ಮಕಥೆ=== *[[ಹುಳಿ ಮಾವಿನಮರ]] (ಇದರಲ್ಲಿ ಮಾವಿನ ಮರದ ಜೀವನ ಘಟ್ಟಗಳಂತೆ ತಮ್ಮ ಜೀವನ ಕಥನವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ) ==ಚಲನಚಿತ್ರ ರಂಗ== ===ನಿರ್ದೇಶಕನಾಗಿ=== * [[ಪಲ್ಲವಿ]], ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರದಿಂದ 'ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿರ್ದೇಶಕ' ಎಂದು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಲಭಿಸಿದೆ. * ಅನುರೂಪ * ಖಂಡವಿದೆ ಕೊ ಮಾಂಸವಿದೆ ಕೊ * ಎಲ್ಲಿಂದಲೊ ಬಂದವರು * ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ. ===ನಟನಾಗಿ=== ಲಂಕೇಶ್ ಅವರು [[ಸಂಸ್ಕಾರ]] ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾರಣಪ್ಪನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ 'ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ಬಂದವರು' <ref>http://cinibuzz.in/ಲಂಕೇಶ್-ಮತ್ತು{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲೂ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://kannada.oneindia.com/literature/people/2010/0125-p-lankesh-10th-death-annivarsary-tributes.html 'ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ವಿಸ್ಮಯ,' One India, (kannada), ಜನವರಿ,೨೫,೨೦೧೦]</ref> ==ಪ್ರಶಸ್ತಿ/ಪುರಸ್ಕಾರ== * ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೧೯೯೩ -'ಕಲ್ಲು ಕರಗುವ ಸಮಯ' - ಸಣ್ಣ ಕತೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹ * [[ಪಲ್ಲವಿ]]- ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರದಿಂದ 'ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿರ್ದೇಶಕ' ಎಂದು ರಾಷ್ಟ್ರಪ್ರಶಸ್ತಿ ಲಭಿಸಿದೆ (೧೯೭೭). * ರಾಜ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೧೯೮೬ * ಬಿ.ಎಚ್. ಶ್ರೀಧರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ರಾಜ್ಯ ನಾಟಕ ಅಕಾಡಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಆರ್ಯಭಟ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪತ್ರಕರ್ತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೩೫ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೨೦೦೦ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಚಲನಚಿತ್ರ ಕಥೆ ಲೇಖಕ]] e3m70bt5e93mhlczntkzvknvvbnjgh1 1434162 1434156 2026-10-24T07:28:01Z A826 72368 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-56824-29|~2026-56824-29]] ([[User talk:~2026-56824-29|talk]])(TwinkleGlobal) 1434162 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | birth_name = ಪಾಳ್ಯದ ಲಂಕೇಶಪ್ಪ | birth_date = {{Birth date|1935|3|8|df=y}} | birth_place = ನಿಟ್ಟೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ | image = p.lankesh2.jpg | nationality =ಭಾರತೀಯ | notable_works = ''ಕೆರೆಯ ನೀರನು ಕೆರೆಗೆ ಚೆಲ್ಲಿ'' (೧೯೬೦)<br> ''ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ'' (೧೯೭೮)<br> ''ಕಲ್ಲು ಕರಗುವ ಸಮಯ'' (೧೯೯೦) | death_date = {{Death date and age|2000|1|25|1935|3|8|77|df=y}} | death_place = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತ | occupation = ಲೇಖಕ, ಸಂಪಾದಕ, ನಿರ್ಮಾಪಕ, ಕವಿ, ನಾಟಕಕಾರ, ಅಧ್ಯಾಪಕ,ನಟ | spouse =ಇಂದಿರಾ ಲಂಕೇಶ್ | children = [[ಗೌರಿ ಲಂಕೇಶ್]], [[ಕವಿತಾ ಲಂಕೇಶ್]], [[ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಲಂಕೇಶ್]] | awards = [[ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] (೧೯೯೩) <br> ರಾಷ್ಟ್ರಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿರ್ದೇಶಕ }} '''ಪಾಳ್ಯದ ಲಂಕೇಶ್''', ಅಥವಾ ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್ [[ಕನ್ನಡ]]ದ ಖ್ಯಾತ ಸಾಹಿತಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರು ಹಾಗೂ [[ಲಂಕೇಶ್ ಪತ್ರಿಕೆ]]ಯ ಸ್ಥಾಪಕ ಸಂಪಾದಕರು.<ref>[http://kanaja.in/archives/dinamani/%E0%B2%AA%E0%B2%BF-%E0%B2%B2%E0%B2%82% E0%B2%95%E0%B3%87% E0%B2 %B6%E0%B3%8D ಕಣಜ, ೦೫-೦೧-೨೦೦೦]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕವಿ, ಕಥೆಗಾರ, ಕಾದಂಬರಿಕಾರ, ಅಂಕಣಕಾರ, ನಾಟಕಕಾರ, ನಟ, ನಿರ್ದೇಶಕ -ಹೀಗೆ ಬಹುಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದವರು. ಇದು ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯೋಗಿಯಾಗಿ ಹೆಸರು ಮಾಡಿರುವ ಲಂಕೇಶರು ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಪಡೆದದ್ದು ನಾಟಕಕಾರರಾಗಿ. ನಾಟಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ನಾಟಕಗಳು ಅನೇಕ. ==ಜನನ, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ== ಇವರು [[ಮಾರ್ಚ್ ೮]], [[೧೯೩೫]] ರಂದು [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲೂಕಿನ ಕೊನಗವಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಹಾಗೂ ಇಂಟರ್ ಮೀಡಿಯೇಟ್ (ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜ್) ಓದಿದರು. [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಬಿ.ಎ. ( ಆನರ್ಸ್ ) ಪದವಿಯನ್ನು ಹಾಗು [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದಿಂದ ಎಂ.ಎ. (ಇಂಗ್ಲಿಷ್) ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ==ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ== ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ [[ಆಂಗ್ಲ]] ಭಾಷೆಯ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ೧೯೫೯ರಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |url=https://sites.google.com/site/kavanasangraha/Home/pi-lankes |title=ಲಂಕೇಶ್, 'ಕವನ ಸಂಗ್ರಹ', |access-date=2014-03-06 |archive-date=2012-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426202649/http://sites.google.com/site/kavanasangraha/Home/pi-lankes |url-status=dead }}</ref> ೧೯೬೨ರ ವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮುಂದುವರೆಸಿರಿದರು. ೧೯೬೨ ರಿಂದ ೧೯೬೫ರವರೆಗೆ [[ಸೆಂಟ್ರೆಲ್ ಕಾಲೇಜ್, ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರು ಸೆಂಟ್ರೆಲ್ ಕಾಲೇಜ್]] ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ, [[೧೯೬೨|೧೯೬೬]]ರಿಂದ ೧೯೭೮ರವರೆಗೆ [[ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೭೯ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಲಂಕೇಶರು ಅಧ್ಯಾಪಕ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ತಮ್ಮದೆ ಆದ '''[[ಲಂಕೇಶ್ ಪತ್ರಿಕೆ]]''' ಎಂಬ ವಾರಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.ಇಂದು ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯೋಗಿಯಾಗಿ ಹೆಸರು ಮಾಡಿರುವ ಲಂಕೇಶರು ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಪಡೆದದ್ದು ನಾಟಕಕಾರರಾಗಿ. ನಾಟಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ನಾಟಕಗಳು ಅನೇಕ. ಗ್ರೀಕ್ ರಂಗಭೂಮಿಯ ರುದ್ರನಾಟಕ ‘’ಈಡಿಪಸ್’’ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರದ ಬಯಲು ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಕ್ಕೆ ಅವರ ಸಮರ್ಥ ಭಾಷಾಂತರವೂ ಒಂದು ಕಾರಣ. ಅಲ್ಲದೆ,ಅವರದೇ ಸ್ವಂತ ನಾಟಕಗಳಾದ ‘’ತೆರೆಗಳು’’, ’’ಸಂಕ್ರಾಂತಿ’’,ಇವು ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲು.ಶ್ರೀಯುತರ ಪ್ರತಿಭೆ ಕೇವಲ ನಾಟಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾದದ್ದಲ್ಲ. ‘ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ’ ಹಾಗೂ ‘ಬಿರಿಕು’ ಅವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ‘’ಬಿರುಕು’’ ನಾಟಕವೂ ಆಯಿತು.’’ಅಕ್ಷರ ಹೊಸ ಕಾವ್ಯ’’ ಅವರು ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಅಧುನಿಕ ಕಾವ್ಯಗಳ ಸಂಕಲನ. ‘ಪಲ್ಲವಿ’,’ಅನುರೂಪ’,’ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ಬಂದವರು’ ಇವು ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳು.ಯಶಸ್ವಿ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳನ್ನು,ಬಿಚ್ಚುಮನಸಿನ ಹಾಗೂ ಮೊನಚಿನ ವಿಮರ್ಶಾ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಲಂಕೇಶರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. <nowiki>''ಪಲ್ಲವಿ'' ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಬಂದಿದೆ. ''ಅನುರೂಪ''</nowiki>ಕ್ಕೆಪ್ರಾಂತೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಲಭಿಸಿದೆ. ಇವರು ಉತ್ತಮ ಬರಹಗಾರರು ಮತ್ತು ನಾಟಕ ಕಾರರು. ==ಲಂಕೇಶ್ ಪತ್ರಿಕೆ== [[ವಿಮರ್ಶೆ]]ಗಳು, [[ಅಂಕಣ]]ಗಳು ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಈ ಟ್ಯಾಬ್ಲಾಯ್ಡ್ [[ವಾರಪತ್ರಿಕೆ]] ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. ಹೊಸ ಸಾಹಿತಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ [[ಲಂಕೇಶ್ ಪತ್ರಿಕೆ]] ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಡಾ. ಸಿ ಎಸ್ ದ್ವಾರಕಾನಾಥ್, ರವೀಂದ್ರ ರೇಷ್ಮೆ, ಸಿರೂರು ರೆಡ್ಡಿ, ಪ್ರೊ. ಬಿ ವಿ ವೀರಭದ್ರಪ್ಪ, ಬಿ. ಕೃಷ್ಣಪ್ಪ, ಪುಂಡಲೀಕ ಶೇಠ್, ಕೋಟಗಾನಹಳ್ಳಿ ರಾಮಯ್ಯ, [[ಅಬ್ದುಲ್ ರಶೀದ್]], [[ನಟರಾಜ್ ಹುಳಿಯಾರ್]],, ಹೆಚ್.ಎಲ್. ಕೇಶವಮೂರ್ತಿ, ಬಿ.ಚಂದ್ರೇಗೌಡ, [[ಬಾನು ಮುಷ್ತಾಕ್|ಬಾನು ಮುಸ್ತಾಕ್]], [[ವೈದೇಹಿ]], [[ಸಾರಾ ಅಬೂಬಕರ್|ಸಾರಾ ಅಬೂಬುಕರ್]], ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು [[ಲೋಕೇಶ್|ಲಂಕೇಶ್]] ಪತ್ರಿಕೆಯ ಕೊಡುಗೆ. ==ಕೃತಿಗಳು== ಲಂಕೇಶರ ಮೊದಲ ಕಥಾಸಂಕಲನ '''ಕೆರೆಯ ನೀರನ್ನು ಕೆರೆಗೆ ಚೆಲ್ಲಿ''' ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು ===ನಾಟಕಗಳು=== * ಬಿರುಕು (೧೯೭೩) * * * ಈಡಿಪಸ್ ಮತ್ತು ಅಂತಿಗೊನೆ (೧೯೭೧) * ಗುಣಮುಖ (೧೯೯೩) * * ನನ್ನ ತಂಗಿಗೊಂದು ಗಂಡು ಕೊಡಿ (೧೯೬೩) *ತೆರೆಗಳು (೧೯೬೪) *ಟಿ. ಪ್ರಸನ್ನನ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮ (೧೯೬೪) * ಕ್ರಾಂತಿ ಬಂತು ಕ್ರಾಂತಿ (೧೯೬೫) *ಸಂಕ್ರಾಂತಿ (೧೯೭೧) ===ಕಥಾ ಸಂಗ್ರಹ=== * * * * ಕೆರೆಯ ನೀರನ್ನು ಕೆರೆಗೆ ಚೆಲ್ಲಿ ೧೯೬೩ *ನಾನಲ್ಲ ೧೯೭೦ *ಉಮಾಪತಿ ಯ ಸ್ಕಾಲರ್ ಶಿಪ್ ಯಾತ್ರೆ ೧೯೭೩ *ಕಲ್ಲು ಕರಗುವ ಸಮಯ ೧೯೯೦ * ಉಲ್ಲಂಘನೆ ೧೯೯೬ * ಮಂಜು ಕವಿದ ಸಂಜೆ ೨೦೦೧ * ಸಮಗ್ರ ಕಥೆಗಳು (ಸಮಗ್ರ ಸಂಕಲನ) ===ಕಾದಂಬರಿಗಳು=== * ಬಿರುಕು (೧೯೬೭) * [[ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ (ಪುಸ್ತಕ)|ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾಪ್ರಸಂಗ (೧೯೭೮)]] * ಅಕ್ಕ (೧೯೯೧) ===ಅಂಕಣ ಬರಹಗಳ ಸಂಗ್ರಹ=== * ಪ್ರಸ್ತುತ (೧೯೭೦) *ಕಂಡದ್ದು ಕಂಡಹಾಗೆ (೧೯೭೫) *ಟೀಕೆ ಟಿಪ್ಪಣಿ - ೧ (೧೯೯೭) * ಟೀಕೆ ಟಿಪ್ಪಣಿ - ೨ (೧೯೯೭) * ಟೀಕೆ ಟಿಪ್ಪಣಿ - ೩ (೨೦೦೮) *ರೂಪಕ ಲೇಖಕರು (೨೦೦೮) *ಸಾಹಿತಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ (೨೦೦೮) * ಮರೆಯುವ ಮುನ್ನ - ಸಂಗ್ರಹ ೧ (೨೦೦೯) *ಈ ನರಕ ಈ ಪುಲಕ (೨೦೦೯) * ಮರೆಯುವ ಮುನ್ನ - ಸಂಗ್ರಹ ೨ (೨೦೧೦) * ಮರೆಯುವ ಮುನ್ನ - ಸಂಗ್ರಹ ೩ * ಮನಕೆ ಕಾರಂಜಿಯ ಸ್ಪರ್ಶ (೨೦೧೦) * * ಆಟ-ಜೂಜು-ಮೋಜು! * * * * * ಪಾಂಚಾಲಿ ===ಕವನ ಸಂಗ್ರಹಗಳು=== * ಬಿಚ್ಚು * ನೀಲು ಕಾವ್ಯ - ಸಂಗ್ರಹ ೧ * ನೀಲು ಕಾವ್ಯ - ಸಂಗ್ರಹ ೨ * ನೀಲು ಕಾವ್ಯ - ಸಂಗ್ರಹ ೩ * ಚಿತ್ರ ಸಮೂಹ (ಸಮಗ್ರ ಸಂಕಲನ) * [[ಅಕ್ಷರ ಹೊಸ ಕಾವ್ಯ]] * ಪಾಪದ ಹೂಗಳು * ತಲೆಮಾರು ===ಆತ್ಮಕಥೆ=== *[[ಹುಳಿ ಮಾವಿನಮರ]] (ಇದರಲ್ಲಿ ಮಾವಿನ ಮರದ ಜೀವನ ಘಟ್ಟಗಳಂತೆ ತಮ್ಮ ಜೀವನ ಕಥನವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ) ==ಚಲನಚಿತ್ರ ರಂಗ== ===ನಿರ್ದೇಶಕನಾಗಿ=== * [[ಪಲ್ಲವಿ]], ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರದಿಂದ 'ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿರ್ದೇಶಕ' ಎಂದು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಲಭಿಸಿದೆ. * ಅನುರೂಪ * ಖಂಡವಿದೆ ಕೊ ಮಾಂಸವಿದೆ ಕೊ * ಎಲ್ಲಿಂದಲೊ ಬಂದವರು * ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ. ===ನಟನಾಗಿ=== ಲಂಕೇಶ್ ಅವರು [[ಸಂಸ್ಕಾರ]] ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾರಣಪ್ಪನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ 'ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ಬಂದವರು' <ref>http://cinibuzz.in/ಲಂಕೇಶ್-ಮತ್ತು{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲೂ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://kannada.oneindia.com/literature/people/2010/0125-p-lankesh-10th-death-annivarsary-tributes.html 'ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ವಿಸ್ಮಯ,' One India, (kannada), ಜನವರಿ,೨೫,೨೦೧೦]</ref> ==ಪ್ರಶಸ್ತಿ/ಪುರಸ್ಕಾರ== * ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೧೯೯೩ -'ಕಲ್ಲು ಕರಗುವ ಸಮಯ' - ಸಣ್ಣ ಕತೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹ * [[ಪಲ್ಲವಿ]]- ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರದಿಂದ 'ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿರ್ದೇಶಕ' ಎಂದು ರಾಷ್ಟ್ರಪ್ರಶಸ್ತಿ ಲಭಿಸಿದೆ (೧೯೭೭). * ರಾಜ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೧೯೮೬ * ಬಿ.ಎಚ್. ಶ್ರೀಧರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ರಾಜ್ಯ ನಾಟಕ ಅಕಾಡಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಆರ್ಯಭಟ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪತ್ರಕರ್ತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೩೫ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೨೦೦೦ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಚಲನಚಿತ್ರ ಕಥೆ ಲೇಖಕ]] jyh4n8843969x9bu2vip0kiowio33ih 0 9721 1434088 1434073 2026-10-23T15:29:05Z ~2026-56732-89 102609 ತ್ರಿಪುರಾ ಗ್ರಾಮದ ಹೆಸರಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆ 1434088 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಮೂಡಿಗೆರೆ | native_name = <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ಪಟ್ಟಣ | image_skyline = College of horticulture mudigere library Sep 10 2016.jpg | image_alt = ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯ, ಮೂಡಿಗೆರೆ | image_caption = ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯ, ಮೂಡಿಗೆರೆ | pushpin_map = India Karnataka | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಳ | coordinates = {{coord|13.137|N|75.606|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ರಾಜ್ಯ | subdivision_name1 = [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | subdivision_type2 = ಜಿಲ್ಲೆ | subdivision_name2 = [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] | subdivision_type3 = ಪ್ರದೇಶ | subdivision_name3 =[[ಮಲೆನಾಡು]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = ಪಟ್ಟಣ ಪಂಚಾಯತ್ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 3.5 | area_rural_km2 = 1117 | elevation_footnotes = | elevation_m = 990<!--HIDDEN EDITOR NOTE: Citation is added in the article content. Please do not change this value--> | population_total = ೮,೯೬೨ | population_rural = | population_as_of = ೨೦೧೧ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | timezone1 = [[ಭಾರತದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲಮಾನ|ಐಎಸ್‍ಟಿ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ (ಪಿನ್ ಕೋಡ್)|ಪಿನ್‍]] | postal_code = ೫೭೭೧೩೨ | registration_plate = ಕೆಎ-೧೮ | website = http://www.mudigeretown.mrc.gov.in | iso_code = [[:en:ISO 3166-2:IN|IN-KA]] }} ತ್ರಿಪುರಾ ಗ್ರಾಮ ಪರಿಚಯ ತ್ರಿಪುರಾ ಗ್ರಾಮವು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬಣಕಲ್ ಹೋಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ಗ್ರಾಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಗ್ರಾಮವು ತನ್ನ ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸುಗ್ಗಿ ಉತ್ಸವದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುರುತನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗ್ರಾಮದ ಹೆಸರಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರುವ ಪಾರಂಪರಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ತ್ರಿಪುರಾ ಗ್ರಾಮದ ಹೆಸರಿನ ಹಿಂದೆ ಗ್ರಾಮದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಐತಿಹ್ಯವಿದೆ. ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಗಳಾದ ದೊಡ್ಡ ಮತಾಯಿ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಮತಾಯಿ ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ನಡೆಯುವ ಸುಗ್ಗಿ ಉತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ಸವವು ಗ್ರಾಮದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಹಿರಿಯರಿಂದ ತಲೆಮಾರಿನಿಂದ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಹರಿದುಬಂದಿರುವ ಐತಿಹ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ದೊಡ್ಡ ಮತಾಯಿ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಮತಾಯಿ ದೇವತೆಗಳು ಏಳು ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ತ್ರಿಪುರಾ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ಈ ದೇವತೆಗಳ ಏಳು ಗ್ರಾಮಗಳ ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುರಾ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಆಗಮನದ ಸಂಪ್ರದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಗ್ರಾಮದ ಹೆಸರಿನ ಉಗಮವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯರು ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ 'ತ್ರಿಪುರಾ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ ಎಂಬುದು ಪಾರಂಪರಿಕ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ಗಿ ಉತ್ಸವ ತ್ರಿಪುರಾ ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ಗಿ ಉತ್ಸವವು ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಉತ್ಸವವನ್ನು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಉತ್ಸವವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಏಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮೇ ತಿಂಗಳ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಬಸವ ಜಯಂತಿಯ ನಂತರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಖರವಾದ ದಿನಾಂಕವು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಯ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗಬಹುದು. ಸುಗ್ಗಿ ಉತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮತಾಯಿ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಮತಾಯಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಆರಾಧನೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಏಳು ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳ ಸಂಚಾರದ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಈ ಉತ್ಸವದ ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದು ಸ್ಥಳೀಯರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ ಸುಗ್ಗಿ ಉತ್ಸವವು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿರದೆ, ಗ್ರಾಮದ ಜನರ ಒಗ್ಗಟ್ಟು, ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಳು ಪೀಳಿಗೆಯಿಂದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಮೂಡಿಗೆರೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ೩೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹತ್ತಿರದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವೆಂದರೆ ೧೨೮ ಕಿ.ಮೀ (೮೦ ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಮಂಗಳೂರು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ.<ref>{{cite web|url=https://www.makemytrip.com/routeplanner/how-to-reach-mudigere.html|title=How to reach Mudigere|access-date=2016-12-08|publisher=Make My Trip|archive-date=2017-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015171256/https://www.makemytrip.com/routeplanner/how-to-reach-mudigere.html|url-status=dead}}</ref> ಮೂಡಿಗೆರೆ ಕಾಫಿ ಮತ್ತು ಕರಿಮೆಣಸು ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite journal|title=Developments in Plantation Crops Research: Papers|url=Developments in Plantation Crops Research: Papers Presented in PLACROSYM XII ..|journal=Developments in Plantation Crops Research: Papers|pages=24|via=PLACROSYM XII}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FW6K68ZMgxQC&dq=mudigere&pg=PA208|title=Advances in Agronomy|publisher=Academic Press London UK|year=2006|pages=208|isbn=9780080468914 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Agronomy and Economy of Black Pepper and Cardamom: The "King" and "Queen" of ..Spices |publisher=Elsevier-USA|year=2011|pages=133}}</ref> ==ಭೌಗೋಳಿಕತೆ ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣ== ಮೂಡಿಗೆರೆ ಪಟ್ಟಣವು {{Coord|13.15459|N|75.65033|E}} ನಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸರಾಸರಿ ೯೯೦ ಮೀ (೩,೨೫೦ ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಇದು ಮಡಿಕೇರಿ, ಸೋಮವಾರಪೇಟೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ೪ ನೇ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಆಡಳಿತ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ.<ref name="mg-elevation">{{cite web |url=https://elevation.maplogs.com/poi/mudigere_karnataka_india.496751.html |title=Elevation of Mudigere, Karnataka, India |access-date=23 June 2020 |publisher=World Elevation Map Finder}}</ref> ==ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ== ೨೦೦೧ ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮೂಡಿಗೆರೆ ೮,೯೬೨ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=2004-06-16|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|access-date=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}</ref> ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೫೧ ರಷ್ಟು ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೪೯ ರಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರು ಇದ್ದಾರೆ. ಮೂಡಿಗೆರೆ ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇಕಡ ೮೨ ರಷ್ಟು ಇದೆ, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ಶೇಕಡ ೫೯.೫ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಶೇಕಡ ೮೫, ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಶೇಕಡ ೭೯ ಆಗಿದೆ. ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಗೆರೆಯಲ್ಲಿ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡ ೧೦ ರಷ್ಟು ೬ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರು ಇದ್ದರು. ==ಗ್ರಾಮಗಳು== ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ:<ref>{{Cite web|title=Reports of National Panchayat Directory: Village Panchayat Names of Mudigere, Chikmagalur, Karnataka|publisher=Ministry of Panchayati Raj, Government of India|url=http://panchayatdirectory.gov.in/adminreps/viewpansumSQL.asp?selstate=5805&parenttype=B&ptype=V|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130417172958/http://panchayatdirectory.gov.in/adminreps/viewpansumSQL.asp?selstate=5805&parenttype=B&ptype=V|archive-date=2013-04-17}}</ref> {{Columns-list|colwidth=22em| *ಬಿ. ಹೊಸಹಳ್ಳಿ (ಭಾರತಿಬೈಲು) *ಬಾಲೂರು *[[ಬಣಕಲ್]] *ಬೆಟ್ಟಗೆರೆ *ಬಿದರಹಳ್ಳಿ *ಚಿನ್ನಿಗ *ಕೂವೆ *ದಾರದಹಳ್ಳಿ *ಗೋಣಿಬೀಡು *ಹಳೇಮೂಡಿಗೆರೆ *ಹಂತೂರು *ಹೆಸಗಲ್ (ಬೆಳಗೊಳ) *[[ಹೊರನಾಡು]] *ಇಡಕಣಿ *ಜವಳಿ *[[ಕಳಸ]] (ಮಾವಿನಕೆರೆ) *ಕಿರುಗುಂದ *ಕುಂದೂರು *ಮಾಕೋನಹಳ್ಳಿ *ಮರಸಣಿಗೆ *ನಂದಿಪುರ *ನಿಡುವಾಳೆ *ಫಲ್ಗುಣಿ *ಸಂಸೆ *ಸುಂಕಸಾಲೆ *ತರುವೆ *ತೋಟದೂರು *ತ್ರಿಪುರಾ *ಊರುಬಗೆ }} == ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಸುಗ್ಗಿ ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಗ್ರಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಈ ಗ್ರಾಮವು ತನ್ನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ, ಕೃಷಿ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. == ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ರೈತರು ತಮ್ಮ ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು, ಬೆಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಈ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ಆಶಯವಾಗಿದೆ. ಉತ್ತಮ ಮಳೆ, ಸಮೃದ್ಧ ಬೆಳೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮದ ಜನರ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ದೇವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು ಈ ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಕೃಷಿ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಫಿ, ಭತ್ತ, ಕಾಳುಮೆಣಸು, ಅಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಏಲಕ್ಕಿ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಬೆಳೆಗಳು ಗ್ರಾಮದ ಜನರ ಜೀವನೋಪಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಕೃಷಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಜೀವನಶೈಲಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿವೆ. === ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ === ಹಂತೂರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಬಹಳ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹಬ್ಬವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರ ಜೀವನಶೈಲಿ, ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. === ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು? === ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ ಅಂಗಡಿ–ಸೊಸೇವೂರು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಯು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಹತ್ತಾರು ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂಗಡಿ, ಹಂತೂರು, ಉಗ್ಗೇಹಳ್ಳಿ, ಕಣಚೂರು, ಜಾಣಿಗೆ, ದೇವರುಂದ ಸೇರಿದಂತೆ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಹಲವು ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ಈ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸುಗ್ಗಿ ದೇವತೆಯಾದ ಅಮ್ಮನವರನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ, ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಹಬ್ಬವು ಹಲವು ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತ್ತು. ಒಮ್ಮೆ ಹತ್ತಾರು ಗ್ರಾಮದ ಜನರು ಸೇರಿ ಅರ್ಚಕರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮನವಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. “ಸುಗ್ಗಿ ದೇವತೆಯಾದ ಅಮ್ಮನವರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುಡಿ ಕಟ್ಟಿಸಿ, ನಾವೇ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ” ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮದವರಿಗೆ ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸುಗ್ಗಿ ದೇವತೆಯ ಆರಾಧನೆಯು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮದ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ನಡುವೆ ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆದವು. ಸುಗ್ಗಿ ದೇವತೆಯ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಯಾವ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎದುರಾಯಿತು. ಹಬ್ಬವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸೇರಿದ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯ ಹಕ್ಕಿನ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಒಂದು ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಅರ್ಚಕರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಹಿರಿಯರು ಅಮ್ಮನವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿಯಿದೆ. ಅಮ್ಮನವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಹಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿ, ಬಚ್ಚಿಟ್ಟು ನಂತರ ಮುಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅಮ್ಮನವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಒಂದು ಪವಿತ್ರವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಸ್ಥಳವೇ ದೇವಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಅದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಅಮ್ಮನವರಿಗೆ ಒಂದು ಗುಡಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಆರಾಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ಗಿ ದೇವತೆಯ ಆರಾಧನೆಯು ವಿಶೇಷವಾದ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಬೇಸಿಗೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಚ್–ಏಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ, ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮದ ಜನರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರೂ ಈ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಅಮ್ಮನವರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸಾರುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸಾರುವುದು ಎಂದರೆ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಗೆ ಹಬ್ಬ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತಿರುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುವುದು. ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸಾರಿದ ನಂತರ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಕೆಲವು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಿಯಮಗಳು ಹಬ್ಬದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸಾರಿದ ನಂತರ ಮಾಂಸಾಹಾರ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ. ಕಾಲಿಗೆ ಚಪ್ಪಲಿ ಅಥವಾ ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗದೆ, ಕೇವಲ ಚಾಪೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವ ಪದ್ಧತಿಯಿದೆ. ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವಾಗ ಒಗ್ಗರಣೆ ಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. ಹಬ್ಬ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಬೇರೆ ಊರಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಮಡಿಯಿಂದ, ಅಂದರೆ ಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ನಿಯಮಬದ್ಧತೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಬ್ಬವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ದಿನದಿಂದ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹಬ್ಬದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೇವರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಾಳೆಗೊನೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವ ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಚೌತವಳ ಎಂಬ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಎರಡು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಬೆಳಗ್ಗಿನಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದವರೆಗೆ ಉಪವಾಸವಿದ್ದು, ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಉಪವಾಸದ ನಂತರ ಸೇವಿಸುವ ಆಹಾರವೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತುಳಸಿ ಹಿಟ್ಟು, ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಮಸರಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಹಣ್ಣಿನ ರಸಾಯನವನ್ನು ಪ್ರಸಾದದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸರಳವಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮೂರನೇ ದಿನ ಕೆಂಡ ಹಾಯುವ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೆಂಡ ಹಾಯುವುದು ಎಂದರೆ ಕೆಂಡದ ಮೇಲೆ ನಡೆದು ದೇವಿಯ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಭಕ್ತರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಂಡ ಹಾಯುವ ಆಚರಣೆಯ ನಂತರದ ದಿನ ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬದ ಮುಖ್ಯ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸಂಭ್ರಮದ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಊರಿನವರು ಸೇರಿ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಹಬ್ಬವನ್ನು ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರ ಮೆರವಣಿಗೆಯೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಗ್ರಾಮದವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಅಮ್ಮನವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮದ ಜನರು ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುವ ಪ್ರತೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹಿಂದೆ ಅಮ್ಮನವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಹಂತೂರಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರುವಾಗ, ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಹಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬಚ್ಚಿಟ್ಟು ನಂತರ ಮುಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಹಬ್ಬದ ದಿನ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಹಿಂದೆ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬಚ್ಚಿಟ್ಟು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ನಂತರ ದೇವರನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾ ಕೊನೆಗೆ ಅಮ್ಮನವರನ್ನು ಗ್ರಾಮದ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ. === ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ === 1)ಹೊಸ ಬೆಳೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಪರಂಪರೆಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು. 2)ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು. 3)ಜನಪದ ನೃತ್ಯಗಳು. ಕೋಲಾಟಗಳು ಎಂದರೆ, ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಕೋಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾ, ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತಾ ಮಾಡುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜನಪದ ನೃತ್ಯ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು, ಯುವಕರು ಹಾಗೂ ಹಿರಿಯರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೋಲಾಟವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜನಪದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗಟ್ಟು, ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದ ಭಾವನೆ ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ 4)ಗ್ರಾಮಸ್ಥರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದು. 5)ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡುವುದು. 6)ಗ್ರಾಮದ ಜನರಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು. ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಥವಾ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿರದೆ, ಗ್ರಾಮಸ್ಥರನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಬ್ಬವೂ ಆಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವ ಜನರು ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ಪರಸ್ಪರ ಶುಭಾಶಯಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಬಂಧು-ಬಳಗದವರು ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರು ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಸಂಬಂಧಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಹಬ್ಬದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದರೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನದ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವುದು. ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಜೀವನಶೈಲಿಯ ನಡುವೆಯೂ ಇಂತಹ ಹಬ್ಬಗಳು ನಮ್ಮ ಹಳೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಹಿರಿಯರಿಂದ ಕಿರಿಯರಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳು ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮದ ಪರಂಪರೆ, ಕೃಷಿಯ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾನವನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವು ರೈತರ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ರೈತರು ದೇಶದ ಆಹಾರ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಶ್ರಮದಿಂದಲೇ ಜನರಿಗೆ ಆಹಾರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರೈತರ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವು ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗಟ್ಟು, ಸಹಕಾರ, ಪ್ರೀತಿ, ಕೃತಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹಬ್ಬದ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳು ನಮ್ಮ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಬೆಳೆಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವು ಕೃಷಿ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ರೈತರ ಪರಿಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸುಂದರ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಪರಿಚಯಿಸುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. 🌾🌿 === ಉಲ್ಲೇಖಗಳು: === * ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆ – ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ / ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬ * ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ರೈತರ ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಫಸಲನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ/ಸೂರ್ಯದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಪರಂಪರೆಯ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ಇದೆ. * ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆ⁠ * Karnataka Tourism * ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ – ಇತಿಹಾಸ * ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಕೋಲಾಟ, ಸಲು ಕುಣಿತ, ಸುತ್ತು ಕುಣಿತ, ರಾಜ ಕುಣಿತ ಮುಂತಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. * ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ – ಇತಿಹಾಸ⁠ * Chikkamagaluru District * ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ – ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ * ಸುಗ್ಗಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರೈತರು ಬೆಳೆದ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ರಾಶಿ ಹಾಕುವ ಸಂದರ್ಭ ಮತ್ತು ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸುಗ್ಗಿ-ಹುಗ್ಗಿ ಆಚರಣೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. * ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ – ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ⁠ ==ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== ಮೂಡಿಗೆರೆಯಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ೨೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಮೇಕನಗದ್ದೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟದ ಬೈರವೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಬೈರಾಪುರ (ಹೊಸಕೆರೆ) ಬಳಿಯ ನಾನ್ಯಾದ ಬೈರವೇಶ್ವರ, ಗುತ್ತಿ ಬಳಿಯ ದೇವರಮನೆ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮೂಡಿಗೆರೆಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://newslanded.com/2019/09/27/hill-stations-south-india/|title=Hill Stations|date=27 September 2019}}{{Dead link|date=ಮೇ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸುಂಕಸಾಲೆ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿಯ ಬಲ್ಲಾಳರಾಯನ ದುರ್ಗ ಅಥವಾ ದುರ್ಗದ ಬೆಟ್ಟವು ಮತ್ತೊಂದು ಚಾರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.karnatakaholidays.com/mudigere.php|title=Government of Karnataka|access-date=2024-04-25|archive-date=2020-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204065843/http://www.karnatakaholidays.com/mudigere.php|url-status=dead}}</ref> ಕೊಟ್ಟಿಗೆಹಾರದಿಂದ ಕಳಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವುದು ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೋಡಿಮಾಡುವ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಶಂಕರ ಜಲಪಾತವು ಮೂಡಿಗೆರೆ ಬಳಿ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿನ ಭುಜ ಎಂಬ ಚಾರಣ ತಾಣವಿದೆ. ಇದು ೧೩೦೦ ಮೀ (೪,೨೬೫ ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಚಾರ್ಮಾಡಿ ಶ್ರೇಣಿಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite journal|date=14 March 2015|title=Travels in South India: Voyage through Karnataka|url=https://books.google.com/books?id=9q48BwAAQBAJ|journal=Travels in South India|last1=Moro|first1=Archana}}</ref> ಮೂಡಿಗೆರೆಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಟ್ರೆಕ್ಕಿಂಗ್ ತಾಣಗಳವರೆಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಸುಂದರವಾದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ತಾಣಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ! ಸ್ಥಳೀಯ ಹಾಟ್‌ಸ್ಪಾಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಗೆರೆಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಿ. ==ಹೋಬಳಿಗಳು== * ಕಸಬ * ಗೋಣಿಬೀಡು * ಬಣಕಲ್ * ಬಾಳೂರು * ಕಳಸ * ದೇವವೃಂದ ==ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳು== ಮೂಡಿಗೆರೆಯಲ್ಲಿ ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಕಾಲೇಜು ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳಿವೆ. *ತೋಟಗಾರಿಕಾ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಮೂಡಿಗೆರೆ *ಸಂತಮಾರ್ಥಾ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು *ಸರ್ಕಾರಿ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆ *ಡಿ.ಎಸ್.ಬಿ.ಜಿ.ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು *ಒಕ್ಕಲಿಗರ ಸಂಘ ಸಿ.ಬಿ.ಎಸ್.ಇ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು ==ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು== *ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ *ವಿ.ಜಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ ==ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ== *ಮಂಗಳೂರು *ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು *ಶೃಂಗೇರಿ *ಹೊರನಾಡು ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Commons category|Mudigere}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} 01zbqozn08i8tcc9cc88at7zl3c9xaw 1434090 1434088 2026-10-23T15:39:13Z A826 72368 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-56732-89|~2026-56732-89]] ([[User talk:~2026-56732-89|talk]]) to last revision by Kamala T C(TwinkleGlobal) 1434090 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಮೂಡಿಗೆರೆ | native_name = <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ಪಟ್ಟಣ | image_skyline = College of horticulture mudigere library Sep 10 2016.jpg | image_alt = ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯ, ಮೂಡಿಗೆರೆ | image_caption = ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯ, ಮೂಡಿಗೆರೆ | pushpin_map = India Karnataka | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಳ | coordinates = {{coord|13.137|N|75.606|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ರಾಜ್ಯ | subdivision_name1 = [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | subdivision_type2 = ಜಿಲ್ಲೆ | subdivision_name2 = [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] | subdivision_type3 = ಪ್ರದೇಶ | subdivision_name3 =[[ಮಲೆನಾಡು]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = ಪಟ್ಟಣ ಪಂಚಾಯತ್ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 3.5 | area_rural_km2 = 1117 | elevation_footnotes = | elevation_m = 990<!--HIDDEN EDITOR NOTE: Citation is added in the article content. Please do not change this value--> | population_total = ೮,೯೬೨ | population_rural = | population_as_of = ೨೦೧೧ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | timezone1 = [[ಭಾರತದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲಮಾನ|ಐಎಸ್‍ಟಿ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ (ಪಿನ್ ಕೋಡ್)|ಪಿನ್‍]] | postal_code = ೫೭೭೧೩೨ | registration_plate = ಕೆಎ-೧೮ | website = http://www.mudigeretown.mrc.gov.in | iso_code = [[:en:ISO 3166-2:IN|IN-KA]] }} '''ಮೂಡಿಗೆರೆ'''ಯು [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ೩೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹತ್ತಿರದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವೆಂದರೆ ೧೨೮ ಕಿ.ಮೀ (೮೦ ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿರುವ [[ಮಂಗಳೂರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಮಂಗಳೂರು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]].<ref>{{cite web|url=https://www.makemytrip.com/routeplanner/how-to-reach-mudigere.html|title=How to reach Mudigere|access-date=2016-12-08|publisher=Make My Trip|archive-date=2017-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015171256/https://www.makemytrip.com/routeplanner/how-to-reach-mudigere.html|url-status=dead}}</ref> ಮೂಡಿಗೆರೆ [[ಕಾಫಿ]] ಮತ್ತು [[ಕರಿಮೆಣಸು]] ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite journal|title=Developments in Plantation Crops Research: Papers|url=Developments in Plantation Crops Research: Papers Presented in PLACROSYM XII ..|journal=Developments in Plantation Crops Research: Papers|pages=24|via=PLACROSYM XII}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FW6K68ZMgxQC&dq=mudigere&pg=PA208|title=Advances in Agronomy|publisher=Academic Press London UK|year=2006|pages=208|isbn=9780080468914 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Agronomy and Economy of Black Pepper and Cardamom: The "King" and "Queen" of ..Spices |publisher=Elsevier-USA|year=2011|pages=133}}</ref> ==ಭೌಗೋಳಿಕತೆ ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣ== ಮೂಡಿಗೆರೆ ಪಟ್ಟಣವು {{Coord|13.15459|N|75.65033|E}} ನಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸರಾಸರಿ ೯೯೦ ಮೀ (೩,೨೫೦ ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಇದು [[ಮಡಿಕೇರಿ]], [[ಸೋಮವಾರಪೇಟೆ]] ಮತ್ತು [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು|ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ]] ನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ೪ ನೇ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಆಡಳಿತ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ.<ref name="mg-elevation">{{cite web |url=https://elevation.maplogs.com/poi/mudigere_karnataka_india.496751.html |title=Elevation of Mudigere, Karnataka, India |access-date=23 June 2020 |publisher=World Elevation Map Finder}}</ref> ==ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ== ೨೦೦೧ ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮೂಡಿಗೆರೆ ೮,೯೬೨ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=2004-06-16|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|access-date=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}</ref> ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೫೧ ರಷ್ಟು ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೪೯ ರಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರು ಇದ್ದಾರೆ. ಮೂಡಿಗೆರೆ ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇಕಡ ೮೨ ರಷ್ಟು ಇದೆ, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ಶೇಕಡ ೫೯.೫ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಶೇಕಡ ೮೫, ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಶೇಕಡ ೭೯ ಆಗಿದೆ. ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಗೆರೆಯಲ್ಲಿ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡ ೧೦ ರಷ್ಟು ೬ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರು ಇದ್ದರು. ==ಗ್ರಾಮಗಳು== ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ:<ref>{{Cite web|title=Reports of National Panchayat Directory: Village Panchayat Names of Mudigere, Chikmagalur, Karnataka|publisher=Ministry of Panchayati Raj, Government of India|url=http://panchayatdirectory.gov.in/adminreps/viewpansumSQL.asp?selstate=5805&parenttype=B&ptype=V|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130417172958/http://panchayatdirectory.gov.in/adminreps/viewpansumSQL.asp?selstate=5805&parenttype=B&ptype=V|archive-date=2013-04-17}}</ref> {{Columns-list|colwidth=22em| *ಬಿ. ಹೊಸಹಳ್ಳಿ (ಭಾರತಿಬೈಲು) *ಬಾಲೂರು *[[ಬಣಕಲ್]] *ಬೆಟ್ಟಗೆರೆ *ಬಿದರಹಳ್ಳಿ *ಚಿನ್ನಿಗ *ಕೂವೆ *ದಾರದಹಳ್ಳಿ *ಗೋಣಿಬೀಡು *ಹಳೇಮೂಡಿಗೆರೆ *ಹಂತೂರು *ಹೆಸಗಲ್ (ಬೆಳಗೊಳ) *[[ಹೊರನಾಡು]] *ಇಡಕಣಿ *ಜವಳಿ *[[ಕಳಸ]] (ಮಾವಿನಕೆರೆ) *ಕಿರುಗುಂದ *ಕುಂದೂರು *ಮಾಕೋನಹಳ್ಳಿ *ಮರಸಣಿಗೆ *ನಂದಿಪುರ *ನಿಡುವಾಳೆ *ಫಲ್ಗುಣಿ *ಸಂಸೆ *ಸುಂಕಸಾಲೆ *ತರುವೆ *ತೋಟದೂರು *ತ್ರಿಪುರಾ *ಊರುಬಗೆ }} == '''ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಸುಗ್ಗಿ ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಗ್ರಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಈ ಗ್ರಾಮವು ತನ್ನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ, ಕೃಷಿ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. == ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ರೈತರು ತಮ್ಮ ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು, ಬೆಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಈ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ಆಶಯವಾಗಿದೆ. ಉತ್ತಮ ಮಳೆ, ಸಮೃದ್ಧ ಬೆಳೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮದ ಜನರ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ದೇವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು ಈ ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಕೃಷಿ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಫಿ, ಭತ್ತ, ಕಾಳುಮೆಣಸು, ಅಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಏಲಕ್ಕಿ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಬೆಳೆಗಳು ಗ್ರಾಮದ ಜನರ ಜೀವನೋಪಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಕೃಷಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಜೀವನಶೈಲಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿವೆ. === '''ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ''' === ಹಂತೂರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಬಹಳ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹಬ್ಬವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರ ಜೀವನಶೈಲಿ, ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. === '''ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು?''' === ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ ಅಂಗಡಿ–ಸೊಸೇವೂರು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಯು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಹತ್ತಾರು ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂಗಡಿ, ಹಂತೂರು, ಉಗ್ಗೇಹಳ್ಳಿ, ಕಣಚೂರು, ಜಾಣಿಗೆ, ದೇವರುಂದ ಸೇರಿದಂತೆ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಹಲವು ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ಈ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸುಗ್ಗಿ ದೇವತೆಯಾದ ಅಮ್ಮನವರನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ, ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಹಬ್ಬವು ಹಲವು ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತ್ತು. ಒಮ್ಮೆ ಹತ್ತಾರು ಗ್ರಾಮದ ಜನರು ಸೇರಿ ಅರ್ಚಕರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮನವಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. “ಸುಗ್ಗಿ ದೇವತೆಯಾದ ಅಮ್ಮನವರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುಡಿ ಕಟ್ಟಿಸಿ, ನಾವೇ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ” ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮದವರಿಗೆ ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸುಗ್ಗಿ ದೇವತೆಯ ಆರಾಧನೆಯು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮದ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ನಡುವೆ ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆದವು. ಸುಗ್ಗಿ ದೇವತೆಯ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಯಾವ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎದುರಾಯಿತು. ಹಬ್ಬವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸೇರಿದ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯ ಹಕ್ಕಿನ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಒಂದು ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಅರ್ಚಕರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಹಿರಿಯರು ಅಮ್ಮನವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿಯಿದೆ. ಅಮ್ಮನವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಹಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿ, ಬಚ್ಚಿಟ್ಟು ನಂತರ ಮುಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅಮ್ಮನವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಒಂದು ಪವಿತ್ರವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಸ್ಥಳವೇ ದೇವಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಅದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಅಮ್ಮನವರಿಗೆ ಒಂದು ಗುಡಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಆರಾಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ಗಿ ದೇವತೆಯ ಆರಾಧನೆಯು ವಿಶೇಷವಾದ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಬೇಸಿಗೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಚ್–ಏಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ, ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮದ ಜನರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರೂ ಈ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಅಮ್ಮನವರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸಾರುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸಾರುವುದು ಎಂದರೆ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಗೆ ಹಬ್ಬ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತಿರುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುವುದು. ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸಾರಿದ ನಂತರ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಕೆಲವು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಿಯಮಗಳು ಹಬ್ಬದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸಾರಿದ ನಂತರ ಮಾಂಸಾಹಾರ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ. ಕಾಲಿಗೆ ಚಪ್ಪಲಿ ಅಥವಾ ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗದೆ, ಕೇವಲ ಚಾಪೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವ ಪದ್ಧತಿಯಿದೆ. ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವಾಗ ಒಗ್ಗರಣೆ ಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. ಹಬ್ಬ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಬೇರೆ ಊರಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಮಡಿಯಿಂದ, ಅಂದರೆ ಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ನಿಯಮಬದ್ಧತೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಬ್ಬವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ದಿನದಿಂದ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹಬ್ಬದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೇವರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಾಳೆಗೊನೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವ ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಚೌತವಳ ಎಂಬ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಎರಡು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಬೆಳಗ್ಗಿನಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದವರೆಗೆ ಉಪವಾಸವಿದ್ದು, ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಉಪವಾಸದ ನಂತರ ಸೇವಿಸುವ ಆಹಾರವೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತುಳಸಿ ಹಿಟ್ಟು, ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಮಸರಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಹಣ್ಣಿನ ರಸಾಯನವನ್ನು ಪ್ರಸಾದದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸರಳವಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮೂರನೇ ದಿನ ಕೆಂಡ ಹಾಯುವ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೆಂಡ ಹಾಯುವುದು ಎಂದರೆ ಕೆಂಡದ ಮೇಲೆ ನಡೆದು ದೇವಿಯ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಭಕ್ತರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಂಡ ಹಾಯುವ ಆಚರಣೆಯ ನಂತರದ ದಿನ ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬದ ಮುಖ್ಯ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸಂಭ್ರಮದ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಊರಿನವರು ಸೇರಿ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಹಬ್ಬವನ್ನು ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರ ಮೆರವಣಿಗೆಯೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಗ್ರಾಮದವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಅಮ್ಮನವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮದ ಜನರು ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುವ ಪ್ರತೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹಿಂದೆ ಅಮ್ಮನವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಹಂತೂರಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರುವಾಗ, ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಹಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬಚ್ಚಿಟ್ಟು ನಂತರ ಮುಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಹಬ್ಬದ ದಿನ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಹಿಂದೆ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬಚ್ಚಿಟ್ಟು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ನಂತರ ದೇವರನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾ ಕೊನೆಗೆ ಅಮ್ಮನವರನ್ನು ಗ್ರಾಮದ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ. === '''ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ''' === 1)ಹೊಸ ಬೆಳೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಪರಂಪರೆಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು. 2)ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು. 3)ಜನಪದ ನೃತ್ಯಗಳು. ಕೋಲಾಟಗಳು ಎಂದರೆ, ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಕೋಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾ, ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತಾ ಮಾಡುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜನಪದ ನೃತ್ಯ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು, ಯುವಕರು ಹಾಗೂ ಹಿರಿಯರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೋಲಾಟವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜನಪದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗಟ್ಟು, ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದ ಭಾವನೆ ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ 4)ಗ್ರಾಮಸ್ಥರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದು. 5)ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡುವುದು. 6)ಗ್ರಾಮದ ಜನರಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು. ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಥವಾ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿರದೆ, ಗ್ರಾಮಸ್ಥರನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಬ್ಬವೂ ಆಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವ ಜನರು ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ಪರಸ್ಪರ ಶುಭಾಶಯಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಬಂಧು-ಬಳಗದವರು ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರು ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಸಂಬಂಧಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಹಬ್ಬದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದರೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನದ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವುದು. ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಜೀವನಶೈಲಿಯ ನಡುವೆಯೂ ಇಂತಹ ಹಬ್ಬಗಳು ನಮ್ಮ ಹಳೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಹಿರಿಯರಿಂದ ಕಿರಿಯರಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳು ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮದ ಪರಂಪರೆ, ಕೃಷಿಯ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾನವನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವು ರೈತರ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ರೈತರು ದೇಶದ ಆಹಾರ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಶ್ರಮದಿಂದಲೇ ಜನರಿಗೆ ಆಹಾರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರೈತರ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವು ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗಟ್ಟು, ಸಹಕಾರ, ಪ್ರೀತಿ, ಕೃತಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹಬ್ಬದ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳು ನಮ್ಮ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಬೆಳೆಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಹಂತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವು ಕೃಷಿ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ರೈತರ ಪರಿಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸುಂದರ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಪರಿಚಯಿಸುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. 🌾🌿 === ಉಲ್ಲೇಖಗಳು: === * ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆ – ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ / ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬ * ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ರೈತರ ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಫಸಲನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ/ಸೂರ್ಯದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಪರಂಪರೆಯ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ಇದೆ. * ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆ⁠ * Karnataka Tourism * ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ – ಇತಿಹಾಸ * ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ಗಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಕೋಲಾಟ, ಸಲು ಕುಣಿತ, ಸುತ್ತು ಕುಣಿತ, ರಾಜ ಕುಣಿತ ಮುಂತಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. * ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ – ಇತಿಹಾಸ⁠ * Chikkamagaluru District * ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ – ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ * ಸುಗ್ಗಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರೈತರು ಬೆಳೆದ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ರಾಶಿ ಹಾಕುವ ಸಂದರ್ಭ ಮತ್ತು ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸುಗ್ಗಿ-ಹುಗ್ಗಿ ಆಚರಣೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. * ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ – ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ⁠ ==ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== ಮೂಡಿಗೆರೆಯಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ೨೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಮೇಕನಗದ್ದೆ ಬಳಿಯ [[ಬೆಟ್ಟದ ಭೈರವೇಶ್ವರ|ಬೆಟ್ಟದ ಬೈರವೇಶ್ವರ]] ಮತ್ತು ಬೈರಾಪುರ (ಹೊಸಕೆರೆ) ಬಳಿಯ ನಾನ್ಯಾದ ಬೈರವೇಶ್ವರ, ಗುತ್ತಿ ಬಳಿಯ ದೇವರಮನೆ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮೂಡಿಗೆರೆಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://newslanded.com/2019/09/27/hill-stations-south-india/|title=Hill Stations|date=27 September 2019}}{{Dead link|date=ಮೇ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸುಂಕಸಾಲೆ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿಯ ಬಲ್ಲಾಳರಾಯನ ದುರ್ಗ ಅಥವಾ ದುರ್ಗದ ಬೆಟ್ಟವು ಮತ್ತೊಂದು ಚಾರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.karnatakaholidays.com/mudigere.php|title=Government of Karnataka|access-date=2024-04-25|archive-date=2020-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204065843/http://www.karnatakaholidays.com/mudigere.php|url-status=dead}}</ref> ಕೊಟ್ಟಿಗೆಹಾರದಿಂದ [[ಕಳಸ]]ಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವುದು ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕಾಫಿ]] [[ತೋಟ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೋಡಿಮಾಡುವ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಶಂಕರ ಜಲಪಾತವು ಮೂಡಿಗೆರೆ ಬಳಿ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿನ ಭುಜ ಎಂಬ ಚಾರಣ ತಾಣವಿದೆ. ಇದು ೧೩೦೦ ಮೀ (೪,೨೬೫ ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಚಾರ್ಮಾಡಿ ಶ್ರೇಣಿಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite journal|date=14 March 2015|title=Travels in South India: Voyage through Karnataka|url=https://books.google.com/books?id=9q48BwAAQBAJ|journal=Travels in South India|last1=Moro|first1=Archana}}</ref> ಮೂಡಿಗೆರೆಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಟ್ರೆಕ್ಕಿಂಗ್ ತಾಣಗಳವರೆಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಸುಂದರವಾದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ತಾಣಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ! ಸ್ಥಳೀಯ ಹಾಟ್‌ಸ್ಪಾಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಗೆರೆಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಿ. ==ಹೋಬಳಿಗಳು== * [[ಕಸಬ]] * ಗೋಣಿಬೀಡು * [[ಬಣಕಲ್]] * ಬಾಳೂರು * [[ಕಳಸ]] * ದೇವವೃಂದ ==ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳು== ಮೂಡಿಗೆರೆಯಲ್ಲಿ ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಕಾಲೇಜು ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳಿವೆ. *[[ತೋಟಗಾರಿಕಾ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಮೂಡಿಗೆರೆ]] *ಸಂತಮಾರ್ಥಾ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು *ಸರ್ಕಾರಿ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆ *ಡಿ.ಎಸ್.ಬಿ.ಜಿ.ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು *ಒಕ್ಕಲಿಗರ ಸಂಘ ಸಿ.ಬಿ.ಎಸ್.ಇ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು ==ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು== *[[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]] *[[ವಿ.ಜಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ]] ==ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ== *[[ಮಂಗಳೂರು]] *[[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] *[[ಶೃಂಗೇರಿ]] *[[ಹೊರನಾಡು]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Commons category|Mudigere}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} 5iw6xz7mu4x7ojygc0tub74cohwcfyq 0 10397 1434151 1433868 2026-10-24T06:10:17Z BENET G AMANNA 18509 1434151 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ಫರ್ಡಿನೆಂಡ್ ಕಿಟೆಲ್ | image = File:Kittel, Ferdinand (1832-1903).jpg |caption=ರೆವರೆಂಡ್ ಫರ್ಡಿನ್ಯಾಂಡ್ ಕಿಟ್ಟೆಲ್ (1854) | birth_date = ಏಪ್ರಿಲ್ ೮. ೧೮೩೨ | birth_place = ರಾಸ್ಟರ್ ಹಾಫ್, ಜರ್ಮನಿ | death_date = ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೮, ೧೯೦೩ | occupation = ಕ್ರೈಸ್ತ ಪಾದ್ರಿಗಳು, ಕನ್ನಡ ಸಂಶೋಧನಾತ್ಮಕ ಬರಹಗಾರರು | citizenship = ಜರ್ಮನಿ | subject = ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟು, ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ |language=ಕನ್ನಡ, ಜರ್ಮನ್, ಲ್ಯಾಟಿನ್, ಗ್ರೀಕ್, ಹಿಬ್ರೂ, ಫ್ರೆಂಚ್, ಇಂಗ್ಲೀಷ್, ತಮಿಳು, ತೆಲುಗು, ಮಲಯಾಳಿ |parents=ಗಾಜ್ ಫ್ರೀಟ್ ಕಿಟೆಲ್ & ಟ್ಯುಡೋವ್ ಹೆಲೇನ್ ಹ್ಯೂಬರ್ಟ್ |death_place=ಟುಬಿನೆನ್, ಜರ್ಮನಿ }} '''ರೆವರೆಂಡ್ ಫರ್ಡಿನ್ಯಾಂಡ್ ಕಿಟ್ಟೆಲ್ (೧೮೩೨-೧೯೦೩)'''<ref>[[iarchive:reverendfkittel0000drsh x3h1/page/n45/mode/2up|''"ರೆವರೆಂಡ್ ಎಫ್. ಕಿಟೆಲ್"'', ಡಾ. ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಹಾವನೂರ]]</ref>,ಜರ್ಮನ್ ಸಂಜಾತ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿ. ಇವರ ಆದ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ ಪ್ರಚಾರವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಕನ್ನಡದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಒಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. [[ಕನ್ನಡ]]-[[ಇಂಗ್ಲೀಷ್]] [[ನಿಘಂಟು]]ಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ರಚಿಸಿದ ನಿಘಂಟೇ ಮೊದಲನೇಯದಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿ, ವ್ಯಾಕರಣ ಸಂಬಂಧಿತ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://books.google.co.in/books?id=XCHZ_pDUnVAC&pg=PA112&lpg=PA112&dq=reverend+f.+kittel&source=bl&ots=I7JKanFQxF&sig=U6ELeNwvjK0c8n5vIHGySadDjnA&hl=kn&sa=X&ei=0jXoU9XoKIvl8AXI5IFY&ved=0CGIQ6AEwBw#v=onepage&q=reverend%20f.%20kittel&f=false 'An Indian to the Indians ? : On the initial Failure and the Popsthumous Success.. 'Kittel's journey to India in 1853', P.112]</ref> ==ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ಇವರು ಜನಿಸಿದ್ದು, ೧೮೩೨ ರಲ್ಲಿ. [[ಜರ್ಮನಿ|ಜರ್ಮನಿಯ]] ಈಶಾನ್ಯ ಸಾಗರದ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಫ್ರೀಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ನಲ್ಲಿ. ಇದು ಹ್ಯಾನೋವರ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. ತಂದೆ '''''ಗಾಜ್ ಫ್ರೀಟ್''''', ಪಾದ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ತಾಯಿ '''''ಟ್ಯುಡೋವ್ ಹೆಲೇನ್ ಹ್ಯೂಬರ್ಟ್,''''' ಇವರ ೬ ಜನ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ ಹಿರಿಯವರು.೧೮೪೧ ರಿಂದ ೧೮೪೯ ರವರೆಗೆ ತಮ್ಮ ಊರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಲಿತರು. ಬಳಿಕ ೧೮೪೯, ಆಗಸ್ಟ್, ೩೦ [[ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಷನ್|ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್]] ಸಂಸ್ಥೆಯ, ಮಿಶನರಿ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಕಿಟೆಲ್ಲರ ಪರವಾಗಿ ಅವರ ತಂದೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ೧೮೫೦ ರಲ್ಲಿ ಮಿಶನರಿ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಸೇರಿದರು. ಇವರು [[ಭಾರತ]]ಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, [[ಹೀಬ್ರೂ]], [[ಗ್ರೀಕ್ ಭಾಷೆ|ಗ್ರೀಕ್]], [[ಲ್ಯಾಟಿನ್]], [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಮತ್ತು [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್]] ಕಲಿತುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕಿಟ್ಟೆಲ್‌ರು, [[ಮಂಗಳೂರು|ಮಂಗಳೂರಿನ]] ಪಾಲಿನ್ ಐತ್, ಎಂಬ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿ ೨ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆದರೆ ಕೇವಲ ೪ ವರ್ಷದ ವೈವಾಹಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲೇ ಆಕೆ ಮೃತರಾದರು. ಎರಡನೇ ಮದುವೆ ಪಾಲಿನ್ ಐತ್ ರ ತಂಗಿ ಜ್ಯೂಲಿಯವರ ಜೊತೆಗೆ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿತು. ಇವರ ವೈವಾಹಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಹೆಣ್ಣುಮಗುವಾಯಿತು. == ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ == ಬಾಸೆಲ್ ನಗರದ ಮಿಶನ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಿಟೆಲ್ ೧೮೫೪ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦ರಂದು ಮಂಗಳೂರನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಆ ಬಳಿಕ ಅವರು [[ಧಾರವಾಡ]]ಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ೧೮೫೬ರ ವರೆಗೆ [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ-ಧಾರವಾಡ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಮತಪ್ರಚಾರ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು. ಆಗ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರೀಟೀಶ್ ಅಧಿಕಾರಿ, ಕೆ. ಮೋರಿಕ್ ರ ಪರಿಚಯವಾಯಿತು ರೆ.ವೀಗಲ್ ಎಂಬ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಕೂಡ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿ ಆ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ತಮ್ಮ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೇ ಸಂವಹಿಸಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಿಟ್ಟೇಲ್ ಅವರು ಧಾರವಾಡದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ, ದೇಸಿ ಭಾಶೆಗಳನ್ನು ಅರಿಯಲು ಕಾಲುನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹಳ್ಳಿಗಾಡುಗಳಲ್ಲಿ, ಗುಡ್ಡಗಾಡುಗಳಲ್ಲಿ, ನಿರ್ಗಮ ಕಾಡು-ಮೇಡುಗಳಲ್ಲಿ ಊರೂರು ಅಲೆದು, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡುಭಾಷೆಯ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಕಿಟೆಲರು ಮಂಗಳೂರಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಕನ್ನಡದ ಜೊತೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ, ತುಳು, ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಗಳನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡರು. ಹೀಗೆ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಕನ್ನಡವನ್ನು ಕಲಿತ ಕೇವಲ ೧೩ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲೇ, ಹಳಗನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಸೂತ್ರಗಳು ಎಂಬ ಗ್ರಂಥ ಪ್ರಕಟಣೆ ಮಾಡುವ ಸಾಹಸ ಮಾಡಿದರು. ೧೮೮೩-೮೪ರಲ್ಲಿ ಧಾರವಾಡದ ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾಗಿ ಕಿಟ್ಟೆಲರು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಶಾಲೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ೧೮೩೧ ರಲ್ಲೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಾಲೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮೊತ್ತ ಮೊದಲು, ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಆಯಿತು. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಬಗ್ಗೆ ಒಲವಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾದ, ರಸೆಲ್, ಫ್ಲೀಟ್, ಮತ್ತು ಬಿ. ಎಲ್. ರೈಸ್ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಮುಖರು ಕಿಟೆಲ್ಲರ ಭಾಷಾ ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿ ನೆರವಾದರು. ೧೮೮೬ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೩ರಂದು ಅವರು ಧಾರವಾಡದಿಂದ ಮಡಿಕೇರಿಗೆ ಹೋದರು. == ಕೃತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಲೇಖನಗಳು == ೧೮೬೨ ರಲ್ಲಿ ಬೈಬಲ್ಲಿನ ಹೊಸಒಡಂಬಡಿಕೆಯನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ತಂದರು. ೧೮೬೩ ರಲ್ಲಿ,ಏಸುವಿನ ಜೀವನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಕಥನವಾಗಿರುವ ಕಥಾಮಾಲಿಕೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ೨೮೦ ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ, ೭೫ ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ ಹಾಗೂ ೧೭೫ ಪೂರ್ವೀರಾಗದ ಹಾಡುಗಳಿವೆ. ೧೮೬೫ ರಲ್ಲಿ, "ಸಂಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾವ್ಯಮಾಲೆ" ಪದ್ಯಸಂಗ್ರಹ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂತು. ಇದೇ ಮುಂದೆ, ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾವ್ಯಮಾಲೆ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡು ಹಲವಾರು ಆವೃತ್ತಿಗಳ ಬೆಳಕು ಕಂಡಿತು.ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಬಸವ ಪುರಾಣ’, ‘ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ’, ‘ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ’, ‘ಭಾಗವತ’, ‘ಗಿರಿಜಾ ಕಲ್ಯಾಣ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳ ಪದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಕವನಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಈ ಪದ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವಿಸ್ತೃತ ಪದಕೋಶವನ್ನೂ ಕೂಡಿಸಿದ್ದರು. ‘ಸಂಸಾರ ಕ್ರಮ’, ‘ಉಭಯ ಮಾರ್ಗ’, ‘ನಂಬಿ ಜೀವಿಸಿರಿ’, ‘ಡೇನಿಯಲನೂ ಅವನ ಜತೆಗಾರರೂ’ ಎಂಬಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಪ್ರಕತಿಟಿಸಿದರಲ್ಲದೆ ಹಲವಾರು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನೂ ಬರೆದರು. ಹೆನ್ರಿ ಮೊರಿಸ್ ಬರೆದ ‘History of England’ ಎಂಬ ಚರಿತ್ರೆಯ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ೧೮೬೪ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸಿದರು. ಅದೇ ವರ್ಷ ಅವರ ‘ಪಂಚತಂತ್ರ’ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡಿತು.೧೮೬೫ರಲ್ಲಿ ‘Coorg Superstitions’ ಎಂಬ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕೊಡಗಿನಲ್ಲಿಯ ಭೂತಾರಾದನೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿ ಗುಳಿಗ, ಕುಟ್ಟಿಚಾತ, ಕಲ್ಲುರ್ಟಿ, ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಕರಿಂಗಾಳಿ ಮೊದಲಾದ ಭೂತಗಳ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಕಿಟೆಲ್ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ಯೇಸು ಕ್ರಿಸ್ತನ ಶ್ರಮ ಚರಿತ್ರೆ’ಯಲ್ಲಿ ಯೇಸು ಅನ್ಯರಿಗಾಗಿ ಪಟ್ಟ ಶ್ರಮದ ಕಥೆ ಇದೆ. ಇದು ಸರಳ ಕನ್ನಡ ಗದ್ಯಶೈಲಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ೧೮೬೫ರಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ಲರಿಂದ ‘ಕನ್ನಡ ಸಂಗೀತಗಳು’ ಎಂಬ ಸಂಕಲನ ರಚಿತವಾಗಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ದೇಶಿಯ ಕವಿಗಳ ಪದ್ಯಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕವನಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಆ ವರ್ಷ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡ ‘ವೃತ್ತಾಂತ ಬೋಧಿನಿ’ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಅನೇಕ ವಿದ್ವತ್ಪೂರ್ಣ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಟೆಲರು ೧೮೬೫ರಲ್ಲಿ ‘ಸಂಕ್ಷೇಪ ವ್ಯಾಕರಣ’ ಎಂಬ ಕನ್ನಡದ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಆ ಬಳಿಕ ಅದನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿ ‘ಹಳೆಗನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಸೂತ್ರಗಳು’ ಎಂಬುದಾಗಿ ೧೮೬೬ರಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದರು. ೧೮೬೫ರಲ್ಲಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡ ‘ಸಂಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾವ್ಯಮಾಲೆ’ ಎಂಬ ಕವನ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ೧೮೬೮ರ ‘ಕರ್ನಾಟಕ ವಾಗ್ವಿಧಾಯಿನಿ’ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರೈಸ್, ಸ್ಯಾಂಡರ್ಸನ್ ಮೊದಲಾದವರೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಧಾರಾವಾಹಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೭೨ರಿಂದ ಅವರು ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಬರೆದ ೨೪ ಅಮೂಲ್ಯ ಲೇಖನಗಳು ‘Indian Antiquery’ ಎಂಬ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರಾವಿಡ ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕಗಳಲ್ಲದೆ ಹಲವಾರು ದ್ರಾವಿಡ ಪದಗಳ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಕುರಿತೂ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಕನ್ನಡ ಹಾಗೂ ಇತರ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳ ಬಗೆಗೆ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೭೩ರಲ್ಲಿ ಮಂಗಳೂರು ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಪ್ರಕಟಣಾಲಯದವರು ಕಿಟೆಲರು ಅನುವಾದಿಸಿದ ‘ಹೊಸ ಒಡಂಬಡಿಕೆ’ಯನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದರು. ಇದು ಅವರ ಹೆಸರುವಾಸಿ ಬೈಬಲ್ ಕೃತಿ. ಅದೇ ವರ್ಷ ಕರ್ನಾಟಕದ ವೈಷ್ಣವ ದಾಸರ ಬಗೆಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಯಿಸುತ್ತಾ ಪುರಂದರ, ಕನಕ, ಮಾಧವ, ವಿಠ್ಠಲ, ವಿಜಯದಾಸ, ವೆಂಕಟದಾಸ ಮೊದಲಾದವರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಅವರು ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದರು. ೧೮೭೫ರಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾವ್ಯಮಾಲೆ’ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅದೇ ವರ್ಷ ನಾಗವರ್ಮನ ‘ಛಂದೋಬುಧಿ’ಯನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿಯತನಕ ತಾಳೆಯಗರಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಇಂಥಹ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಕಿಟೆಲರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರೀತಿಯ ಗ್ರಂಥ ಸಂಪಾದನೆ ಕಿಟೆಲ್ ಅವರಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾದುದರಿಂದ ಅವರೇ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪಿತಾಮಹರು. ೧೮೭೫ರಲ್ಲಿ “Lingayat Lengends’ ಎಂಬ ತಮ್ಮ ಸುದೀರ್ಘ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮ, ಇತಿಹಾಸ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬಗೆಗೆ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾಗಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದೇ ವರ್ಷ “Jaina, Vaishnava and Shaiva Literature” ಎಂಬ ಸಂಶೋಧನಾತ್ಮಕ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಸ್ಥೂಲ ಚಿತ್ರಣ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿ ವೀರಶೈವನೆಂದು ಆಧಾರಸಮೇತವಾಗಿ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೭೬ರಲ್ಲಿ Washerman Virasena ಎಂಬ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ವೀರಶೈವ ಪುರಾಣದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕಿಟೆಲ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೭೭ರಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾವ್ಯಮಂಜರಿ’ಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಳಗನ್ನಡದ ಸೊಗಸಾದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಆಯ್ದು, ಸ್ವಕವನಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರಲ್ಲದೆ, ಟೀಕೆ, ಶಬ್ದಕೋಶ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕೂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೭೭ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯ ಹವೆಯ ಅನಾನುಕೂಲತೆಯಿಂದಾಗಿ ಕಿಟೆಲ್ ತಮ್ಮ ಶಬ್ದಕೋಶದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜರ್ಮನಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ೧೮೭೭ರಲ್ಲಿ ‘The Kongu Inscriptions’ ಎಂಬ ಲೇಖನವನ್ನೂ, ೧೮೭೮ರಲ್ಲಿ ‘ಕೆನರೀಸ್ – ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಡಾಯಲಾಗ್’ ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನೂ ಬರೆದರು. ಈ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕರು ಕಲಿಸುವ ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೮೦ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಕರಣ ಎಂಬ ಕಿರುಹೊತ್ತಗೆಯನ್ನು ಬರೆದರು. ಅದು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೦೩ರಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲರ ೪೮೩ಪುಟದ ೨೮ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಬೃಹತ್ ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಗ್ರಂಥ ‘A Grammar of Kannada Language’ ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಮುದ್ರಣಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಆ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ, ಹಳಗನ್ನಡ ಮತ್ತು ಹೊಸಗನ್ನಡ ಎಂಬ ಕನ್ನಡದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ವಿವಿಧ ಘಟ್ಟಗಳ ವಿವರಣೆ ಇದೆಯಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹಾಗೂ ಜನಪದ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕೇಶಿರಾಜನು ೧೮೭೨ ರಲ್ಲಿ ಬರೆದ [[ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣ]] ವೆಂಬ ಗ್ರಂಥದ ಸಂಪಾದನೆ, ಮತ್ತು ಪುನರ್‌ಪ್ರಕಟಣೆ ಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕಿಟೆಲರು [[ಕೇಶಿರಾಜ|ಕೇಶಿರಾಜನ]] ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದ ಪ್ರಥಮ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಲೇಖನ ಇದರಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಆಗಲೇ ಜೆ. ಗ್ಯಾರೆಟ್, ಎಂಬುವರು ೧೮೬೮ ರಲ್ಲಿ ಬರೆದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದರು. ರೆ.ಎಫ್. ಕಿಟೆಲ್ಲರು [[ಪಂಚತಂತ್ರ|ಪಂಚತಂತ್ರದ]] ಬಗ್ಗೆಯೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲದೆ, ಮನುಕುಲದ ಎಲ್ಲಾ ಸೇವಾಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಅವರು ಮುಂದಿದ್ದರು. ಕನ್ನಡಕಾವ್ಯದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪುನರ್ರಚನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ೧೪ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ [[ನಾಗವರ್ಮ|ನಾಗವರ್ಮನ]], ಛಂದೋಂಬುಧಿ ಸಂಗ್ರಹ ೧೮೭೫ ರಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆ. ಅವರು ಗದಗ, ಧಾರವಾಡ, ಮೈಸೂರು, ಕೊಡಗು, ಮಡಿಕೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಬಿ. ಎಲ್.ರೈಸ್ ಮತ್ತು ತಿರುಮಲೆ ಶಾಮಣ್ಣನವರ ಸಹಾಯವೂ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಕಿಟೆಲರ ಕೊನೆಯ ಗ್ರಂಥವಾದ A Grammar of the Kannada Language (೧೯೦೩) ಕೃತಿ ತಮ್ಮ ಕೈ ಸೇರಿದ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯, ೧೯೦೩ರಂದು ಕಿಟೆಲರು ನಿಧನರಾದರು. ==ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದನೆ== *ಆಗಿನ ಮುಂಬಯಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಿಂದ ಕನ್ನಡಿಗರ ಪರವಾಗಿ, " ವಿಚಿತ್ರ ವರ್ತಮಾನ ಸಂಗ್ರಹ" ವೆಂಬ ಪತ್ರಿಕೆ, ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. [ತಿಂಗಳಿಗೆ ೨ ಬಾರಿ] ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದನೆಯನ್ನು ೧೮೬೨ ರಲ್ಲಿ, ಕಿಟೆಲ್ಲರೂ, ೧೮೬೩ ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಜೆ. ಮ್ಯಾಕ್ ರವರೂ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. *ಬಿ. ಎಲ್. ರೈಸ್ ಅವರು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ‘ಅರುಣೋದಯ’ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಹ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಸಹಾ ದುಡಿದಿದ್ದಾರೆ. *೧೮೬೪ ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಪಾಠಗಳ ೩ನೆಯ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಹೊರತಂದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರು. *೧೮೬೭ ರಲ್ಲಿ, ತಾಯ್ನಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಧಾರವಾಡಕ್ಕೆ ಆಗಮನ. ೧೮೭೨ ರಲ್ಲಿ, ಇಂಡಿಯನ್ ಅಂಟಿಕ್ವಿಟಿ, ಎಂಬ ಪತ್ರಿಕೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಬಗ್ಗೆ, ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಲೇಖನಗಳ ಸಂಕಲನ. ==ಕನ್ನಡ-ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ನಿಘಂಟಿನ ರಚನೆ== *ಕಿಟ್ಟೆಲ್ ರು ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಕಿಟೆಲ್ಲರು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯರಾಗಿರುವುದು ಅವರ ಕನ್ನಡ-ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ನಿಘಂಟುವಿನಿಂದ<ref>{{Cite web |url=http://www.indiabookstore.net/isbn/9788120600492 |title=Kannada-English Dictionary &#91;Hardcover&#93; |access-date=2014-08-11 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314105949/https://www.indiabookstore.net/isbn/9788120600492 |url-status=dead }}</ref> ಅದಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೇ ರೀವ್ ಮತ್ತು ಗಿಲ್‌ ಕ್ರಿಸ್ಟ್ -ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿಯೇ ಕನ್ನಡ- ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ದಕೋಶಗಳ ರಚನೆಮಾಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಪಾಂಡಿತ್ಯಪೂರ್ಣ ಬರಹಕ್ಕೆ ಕಿಟೆಲ್ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ೧೮೭೨ ರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಅದರ ರೂಪರೇಷೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಅನವರತ ಅಭ್ಯಾಸ, ಪರಿಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಮುಂದಿನ ೨೦ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ, ೧೮೯೨ ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ೭೦,೦೦೦ ಪದಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯನ್ನು ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು.<ref>[https://books.google.co.in/books?id=E1C3dvguL3YC&pg=PR26&lpg=PR26&dq=moat+kannada+meaning&source=bl&ots=NBxvl3gS3R&sig=GISaxsb_SXBXpRGFQ0FbiygUm0U&hl=kn&sa=X&ei=aYAfVY7mPI6OuASOyYGIDg&ved=0CDkQ6AEwBQ#v=onepage&q=moat%20kannada%20meaning&f=false 'ರೆವರೆಂಡ್ ಕಿಟ್ಟೆಲ್ ರ, ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟು']</ref> *ಕನ್ನಡಭಾಷೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಈ ಪ್ರಯತ್ನ ಬಹಳವಾಗಿ ಹಿಡಿಸಿತು. ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ ಈ ನಿಘಂಟನ್ನು ಮದರಾಸು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. [[ಸರ್ ವಾಲ್ಟರ್ ಎಲಿಯಟ್]] ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರಿ, ಹಣದ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, [[ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ|ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರು]], ಎಲಿಯಟ್ ರವರನ್ನು ಸೆರೆ ಹಿಡಿದು, ಕಾರಾಗೃಹದಲ್ಲಿಟ್ಟರು. ಜೈಲಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೇಲೆ, ಅವರು ಧಾರವಾಡದ ಸಹಾಯಕ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಆದರು. *೧೮೮೨ರಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ ಧಾರವಾಡಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕನ್ನಡ –ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ದಕೋಶದ ರಚನಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ೧೮೮೯ರಲ್ಲಿ ‘ಹಳಗನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಸೂತ್ರಗಳು’ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅದೇ ವರ್ಷ ಧಾರವಾಡದ ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರ ವಿನಿಮಯ ನಡೆಯಿಸಿ ‘ಕನ್ನಡ-ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ದಕೋಶ’ದ ಹಸ್ತ ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಮುದ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಂಗಳೂರಿನ ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಪ್ರೆಸ್ಸಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಅದು ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಕನ್ನಡದಲಿ ಶಬ್ಧಕೋಶದ ರಚನೆಯ ಪರಂಪರೆಯೇ ಇದ್ದು, ೧೦ನೇ ಶತಮಾನದ 'ರನ್ನ ಕಂದ' ದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹಲವಾರು ಶಬ್ಧಕೋಶಗಳು ಲಭ್ಯ ಇವೆ. ಇದು ಮೊದಲ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ಧ ಒದಗಿಸಿದ ಕೋಶ. ಕಿಟೆಲ್ಲರ ‘ಕನ್ನಡ-ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ದಕೋಶ’ ಕನ್ನಡದ ಹಾಗೂ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧವಾದ ಹಾಗೂ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಸರ್ವಸಂಗ್ರಾಹಕ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಶಬ್ದಕೋಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೇರುಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ೧೭೬೨ ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಪುಟಗಳಿವೆಯಲ್ಲದೆ ಸುಮಾರು ೭೦,೦೦೦ ಶಬ್ಧಗಳನ್ನು ಅದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಕೋಶದ ಪುಟ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲರ ಅಪಾರ ವಿದ್ವತ್ತು ಪುಟಿದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ೧೮೮೯ರಿಂದ ಅದರ ಮುದ್ರಣ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡು ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ ಅದು ಮುಗಿದಾಗ ಕಿಟೆಲರು ಕಣ್ಣುನೋವು ಮತ್ತು ತಲೆನೋವುಗಳಿಂದ ನರಳುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಹುಟ್ಟೂರಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೇ ಶಬ್ದಕೋಶ ಪರಿವೀಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರಲ್ಲದೆ ಬಹು ಉಪಯುಕ್ತ ಮುನ್ನುಡಿಯನ್ನು ಬರೆದು ೧೮೯೩ರಲ್ಲಿ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲರ ಪರಮೋಚ್ಚವಾದ ಈ ಕೃತಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಕೋಶದಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿರುವ ಅಪಾರವಾದ ಶಬ್ದಸಂಪತ್ತು, ಕನ್ನಡದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಉಪಭಾಷೆಗಳ ಮಾತುಗಳು; ಗಾದೆ ನಾಣ್ಣುಡಿಗಳು; ಹಳಗನ್ನಡ, ಹೊಸಗನ್ನಡ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಕಿಟೆಲರ ಪರಿಶ್ರಮ, ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟುತನ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕತೆ, ವಿದ್ವತ್ತುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. *೧೮೭೧ರವೇಳೆಗೆ ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಸಂಸ್ಥೆ ಕಿಟೆಲರ ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾ ಪ್ರಭುತ್ವ ಹಾಗೂ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಕನ್ನಡ-ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ದಕೋಶವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿತು. ೧೮೭೨ರಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲರು ಕೇಶೀರಾಜನ ‘ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣ’ವನ್ನು ೯ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಆಧಾರದಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಸೂತ್ರಗಳ ಸಾರಾಂಶವನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದರು. == ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸನ್ಮಾನಗಳು == * ಕಿಟೆಲರ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ ಕೃತಿಯಾದ ಕನ್ನಡ –ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಡಿಕ್ಷನರಿ (೧೮೯೪)ಯನ್ನು ಅಂದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಗಮನಿಸದಿದ್ದರೂ ಜರ್ಮನಿಯ ಟ್ಯುಬಿಂಗನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಕಿಟೆಲರಿಗೆ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿಯನ್ನಿತ್ತು ಕೃತಾರ್ಥಗೊಂಡಿತು. ಕನ್ನಡದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿಯಿದು. * ಧಾರವಾಡದ [[ಕರ್ನಾಟಕ ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಸಂಘ]] ಸಂಸ್ಥೆ ಯ ವತಿಯಿಂದ ಗೌರವ [೧೮೯೦] ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಒಬ್ಬ ವಿದೇಶಿ ಪಾದ್ರಿ ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆ, ಒಂದು ಅಪೂರ್ವ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ. ==ಸ್ಮರಣೆ== ೧೯೦೩ ರಲ್ಲಿ, ರೆವರೆಂಡ್ ಎಫ್.ಕಿಟೆಲ್ ತಮ್ಮ ತಾಯ್ನಾಡಿನಲ್ಲೆ ದೈವಾಧೀನರಾದರು. ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮರಣ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ದಿನವನ್ನು ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಯಿತು. ಕಿಟೆಲ್ಲರ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು ಜೀವನವಿಡೀ ತಮ್ಮ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟರು. ಆ ದಿನ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡು, ರೆ.ಎಫ್. ಕಿಟೆಲ್ ರವರ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸಂಪತ್ತುಗಳನ್ನು ಮನಸಾರೆ ನೆನೆಯಲಾಯಿತು. == ಕಿಟೆಲ್ ಸ್ಮಾರಕ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ== # ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಯೋಹಾಲ್ ಬಳಿ, ರೆ.ಕಿಟ್ಟೆಲ್ ರವರ ಪ್ರತಿಮೆ # ದಾರವಾಡ ಕಿಟೆಲ್ ಕಲಾ ಮಹಾ ವಿದ್ಯಾಲಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಮೆ ಅನಾವರಣ- ೨೦೨೩ # ಮಂಗಳೂರಿನ ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಕಂಪೌಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ ಪ್ರತಿಮೆ ಅನಾವರಣ- ೨೦೨೫ # ಮಂಗಳೂರಿನ ಗೋರಿಗುಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೈಸ್ಕೂಲಿಗೆ ಕಿಟೆಲ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಹೆಸರು # ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ ಅಧ್ಸಯನ ಕೇಂದ್ರ # ದಾರವಾಡದ ಕಿಕಲಾ ಮಹಾ ವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ ಅದ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ. ಅಲ್ಲದೆ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಆಸ್ಟಿನ್ ಟೌನ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು "ರೆವರೆಂಡ್ ಕಿಟೆಲ್ ನಗರ" ವೆಂದು ಹೊಸದಾಗಿ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮಹಾನುಭಾವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ ಕಾಲೇಜು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದೆ. 'ಇವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನತೆ, ಕಿಟೆಲ್ ರವರ ಜ್ಞಾಪಕಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಅನುಪಮ ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿಗಳು'. ವರಕವಿ, [[ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ|ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆಯವರ]] ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ, '''ಕನ್ನಡಕೆ ಕನ್ನಡಿಯ ಹಿಡಿದು, ದುಡಿದವ ನೀನು''' ಎಂದಿದ್ದಾರೆ. “ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ವಿದ್ವತ್ತು ಬೆಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಕಿಟೆಲ್ ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ಕನ್ನಡದ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರೂ ಒಬ್ಬರು. ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅವರು ಕನ್ನಡಿಗರಾಗಿ ಮೆರೆದರು. ಅವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುವೊಂದನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದಂತೆ ಪುಣ್ಯಕರವಾದದ್ದು.” ಸಂಶೋದಕ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರರಾದ ಡಿ. ಎಲ್. ಎನ್ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ == ಕಿಟೆಲ್ ವಿರಚಿತ "ಕಾವ್ಯಮಾಲೆ" ಯಿಂದ ಆಯ್ದ ಪದ್ಯಗಳು == === ೧. ನಾಂದಿ ಪದ್ಯ === <poem> ಶ್ರೀ ಜನಾರ್ಚಿತ ಸತ್ಯಸಾಕ್ಷಿಯೆ ಭೂಜನೈಕೊ ಗುರುವೆ, ದೇವಜ ರಾಜಿಪವನೀ ರವಿಯೆ, ಸುಪಥವೆ, ಜೀವದಧಿಪತಿಯೆ ತೇಜದುದಯವೇ, ದೇವಕಾಂತಿಯೆ ಮೂಜಗನ್ನಾಥೇಸೊ, ನಿನ್ಮುಖ ಮಾಜಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಮೂಡು ಭಕ್ತರ ಹೃದಯಕಮಲದೊಳು </poem> === ೨. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿರುಗಾಳಿ ಬೀಸಿದಾಗ === <poem> ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲೇಸು ತನ್ನೊಡ ಬಂದ ಶಿಷ್ಯರ ಸಹಿತ ಹಡಗವ ನೆಂದಿನಂದದಿಯೇರಿ ಹೋಗಲಕಾಸಮಯದೊಳಗೇ ಸುಂದರಾನಿಲ ಶಾಂತಿಯಿದ್ದೆಡೆ ಮುಂದಘೋರದ ಕಂಪವೇಳಲ್ ಕಂದದಿಂದಲಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುತಲೇಸು ಮಲಗಿಹನೂ ಜ್ಯೋತಿ-ಮಂಡಲವಡಗಿ ಬಿರ್ರನೆ ವಾತ ಬೀಸಲು ಕಡಲಿನಲ್ಲಲೆ ಘಾತವಾಗುತ ಥೋರಥೋರದ ತೆರೆಗಳುಕ್ಕುತಲೆ ಘಾತ ಪೊದಗುವ ಹಾಗೆ ಹಡಗವ ಜಾತಕಾತರದಲೆಗಳದರಿಸ- ಲಾತನಡಿಗಡೆ ಶಿಷ್ಯರೋಡುತ ಬಂದು ಕೂಗಿದರೂ ಒಡೆಯ ಈ ಪರಿ ತೆರೆಯು ಹಡಗವ ಹೊಡೆಯೆ ಚಿಂತೆಯು ನಿಂಗೆ ಹತ್ತದೆ ಯೊಡೆದು ಹೋದೀತೀಗ ಯೆಲ್ಲರು ನಶಿಸಿಯೇವೆನ್ನೇ ಮಡಿವ ಭಯದವರನ್ನು ತನ್ನಯ ದಡಿಯಲೆಚ್ಚತ್ತಿಕ್ಷಿಸೇಸುವು ನುಡಿದ ಪವನವ ಕಡಲ ಬೆದರಿಸಿ ಸುಮ್ಮನಿರಿಸಿದನೂ ಶಾಂತಿಯಾಯಿತು ಘಾಳಿ ನಿಂತುವಿ ಕಾಂತಿ ಪಸರಿಸಿತೆಳೆಯ ಬಿಸಿಲಿಂ ಕ್ರಾಂತಿ ಕರ್ತನು ಬಳಿಕ ಶಿಷ್ಯರಿಗೊರೆದನಿಂತೆಂದೂ ಭ್ರಾಂತರಾದಿರಿ ಹೇಡಿಗಳೆ ಯಾ ಕಾಂತುಕೊಳ್ಳದೆ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿ ಕ್ಷಾಂತಿ ಮಾಡುವದೆಷ್ಟೊ ಸತ್ಯಾವೆ ನಿಮ್ಮಪನಂಬಿಕೆಯಾ ಪಾಪಸಾಗರ ದಾಟಿ ಸಗ್ಗಕೆ ಪೋಪ ಹಡಗವನೇಸುವೊಡೆಯನು ಕಾಪು ಕಾಯ್ವುದು; ಕಾಯದಿದ್ದರೆ ಕೇಳಿರಾಳುಗಳೇ ದೀಪವಿಲ್ಲದ ಗಾಢದಿರುಳಲಿ ಶಾಪದಲೆಗಳು ಹೊಡೆದು ಬಡೆಯಲು ತಾಪದಿಂ ನೀವಲೆಗಳೊಳ್ ಮುಳುಮುಳುಗಿ ಹೋಗುವಿರಿ. </poem> === ೩. ಯೇಸುಕ್ರಿಸ್ತನ ಬಂಧನ === <poem> ನುಡಿಯಲೆಂತು ದಯೆಯ ಪತಿಯು ತಡೆಯದಖಿಲ ಕಳ್ಳರೆದ್ದು ಹಿಡಿದರವನ ಶುಚಿ ಕರದಿ ಯಡನೆ ಯಡನೇ ಬಂಧಿಸೀದರು ಒಡನೇ ಪೇತ್ರನೆಂಬ ಶಿಷ್ಯ ತಡೆಯಲಾರ-ದೊರೆಯೊಳಿಂದ ಖಡುಗ ಹಿಡಿದು ಪೆಟ್ಟು ಹೊಡೆಯೆ ಎಡಿದು ಹರಿಯಿತೊಂದು ಕಿವಿಯು ಉಗುಳು ನೆತ್ತರವುಳ್ಳ ಕ್ರಿಸ್ತನ ಜಗುಲಿಯಲ್ನಿಲಿಸಧಿಪನೆಂದನು ಮಿಗಿಲು ಬಾಧಿಸಿ ತಪ್ಪು ಸಿಗದೀ ನರನ ದೃಷ್ಟಿಸಿರಿ ಜಗದ ಕರ್ತಗೆ ಮುಳ್ಳುಮುಕುಟವು ರಗುತ ಬಣ್ಣದ್ದಂಗಿಯಿದ್ದುದು ಮಗಳಿಯಧಿಪನು ನೋಡಿರೆಂಥಾ ನರನೆಯೆಂದೊರೆದಾ </poem> === ೪. ಯೇಸುವನ್ನು ವಧಾಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವಾಗ === <poem> ವೈದರಾತನ ದಂಡಿನಾಳ್ಗಳು ಹೊಯಿದರಾತನ ಬಾರು ಹಗ್ಗದಿ ಗೈದರಾತಗೆ ಹಾಸ್ಯ, ರಾಜನ ಸೋಗ ತೊಡಿಸುತಲೆ ಕೊಯ್ದರಾತನ ತಲೆಯ ಮುಳ್ಳಿಂ ಬೈಯ್ದರಾತನ ರಾಜ ಎನುತಲಿ ಕೈದುವೆನುತಲೆ ಕೊಟ್ಟ ಬೆತ್ತದಿ ಹೊಡೆದರಾತನಿಗೆ ನರರೆ ಕೇಳಿರಿ, ದೇವರಾಜ್ಯದ ಮರುಮ ದೇವಜ ತಾನೆಯೊರೆದುದ ಮರೆಯದಿರ್ರೀ ರಾಜ್ಯಗಡಿಯೋಳ್ ಶೇರಬೇಕೆಂದೂ ಅರಸಿಕೊಳ್ವರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುತ್ತನು ಧರೆಯ ವರ್ತಕ ಜನರಲೊಬ್ಬನು ಹೊರಟುಹೋದನು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಬೇಸರಾಗದಲೇ </poem> == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * ಕಿಟೆಲರ ನಿಘಂಟಿನ [http://shastriyakannada.org/CIIL_Kittel.asp ಪದಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಬಹುದಾದ (searchable) ವೆಬ್ ತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920221928/https://shastriyakannada.org/CIIL_Kittel.asp |date=2020-09-20 }} * archive.orgನಲ್ಲಿರುವ [[iarchive:dli.CiXIV80a|ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿ]] *[http://www.prajavani.net/news/article/2017/08/13/513066.html ಮುದ್ರಣದ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಕಂಡ ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಕೃತಿ;ಎ ಗ್ರಾಮರ್ ಆಫ್ ಕರ್ನಾಟ ಲಾಂಗ್ವೇಜ್ -ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ವಿಲಿಯಂ ಕೇರಿ;ಪ್ರೊ. ಎ.ವಿ. ನಾವಡ;13 Aug, 20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816044439/http://www.prajavani.net/news/article/2017/08/13/513066.html |date=2017-08-16 }} *[[ವರದರಾಜ ಹುಯಿಲಗೋಳ]], ಡಾ. ಎಲ್. ಎಸ್. ಎಸ್. ಪುಸ್ತಕ ಮಾಲೆಯ ಜನವರಿ, ೧೯೭೯ ರಲ್ಲಿ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <References /> [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು|ರೆವರೆಂಡ್ ಕಿಟ್ಟೆಲ್]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರಕರು|ರೆವರೆಂಡ್ ಕಿಟ್ಟೆಲ್]] [[ವರ್ಗ:ಜರ್ಮನಿ]] [[ವರ್ಗ:೧೮೩೨ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೦೩ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ]] ad8mihzhyqk581c6cyvlpq8woj9k2ii 1434153 1434151 2026-10-24T06:11:22Z BENET G AMANNA 18509 /* ಕಿಟೆಲ್ ಸ್ಮಾರಕ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ */ 1434153 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ಫರ್ಡಿನೆಂಡ್ ಕಿಟೆಲ್ | image = File:Kittel, Ferdinand (1832-1903).jpg |caption=ರೆವರೆಂಡ್ ಫರ್ಡಿನ್ಯಾಂಡ್ ಕಿಟ್ಟೆಲ್ (1854) | birth_date = ಏಪ್ರಿಲ್ ೮. ೧೮೩೨ | birth_place = ರಾಸ್ಟರ್ ಹಾಫ್, ಜರ್ಮನಿ | death_date = ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೮, ೧೯೦೩ | occupation = ಕ್ರೈಸ್ತ ಪಾದ್ರಿಗಳು, ಕನ್ನಡ ಸಂಶೋಧನಾತ್ಮಕ ಬರಹಗಾರರು | citizenship = ಜರ್ಮನಿ | subject = ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟು, ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ |language=ಕನ್ನಡ, ಜರ್ಮನ್, ಲ್ಯಾಟಿನ್, ಗ್ರೀಕ್, ಹಿಬ್ರೂ, ಫ್ರೆಂಚ್, ಇಂಗ್ಲೀಷ್, ತಮಿಳು, ತೆಲುಗು, ಮಲಯಾಳಿ |parents=ಗಾಜ್ ಫ್ರೀಟ್ ಕಿಟೆಲ್ & ಟ್ಯುಡೋವ್ ಹೆಲೇನ್ ಹ್ಯೂಬರ್ಟ್ |death_place=ಟುಬಿನೆನ್, ಜರ್ಮನಿ }} '''ರೆವರೆಂಡ್ ಫರ್ಡಿನ್ಯಾಂಡ್ ಕಿಟ್ಟೆಲ್ (೧೮೩೨-೧೯೦೩)'''<ref>[[iarchive:reverendfkittel0000drsh x3h1/page/n45/mode/2up|''"ರೆವರೆಂಡ್ ಎಫ್. ಕಿಟೆಲ್"'', ಡಾ. ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಹಾವನೂರ]]</ref>,ಜರ್ಮನ್ ಸಂಜಾತ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿ. ಇವರ ಆದ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ ಪ್ರಚಾರವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಕನ್ನಡದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಒಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. [[ಕನ್ನಡ]]-[[ಇಂಗ್ಲೀಷ್]] [[ನಿಘಂಟು]]ಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ರಚಿಸಿದ ನಿಘಂಟೇ ಮೊದಲನೇಯದಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿ, ವ್ಯಾಕರಣ ಸಂಬಂಧಿತ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://books.google.co.in/books?id=XCHZ_pDUnVAC&pg=PA112&lpg=PA112&dq=reverend+f.+kittel&source=bl&ots=I7JKanFQxF&sig=U6ELeNwvjK0c8n5vIHGySadDjnA&hl=kn&sa=X&ei=0jXoU9XoKIvl8AXI5IFY&ved=0CGIQ6AEwBw#v=onepage&q=reverend%20f.%20kittel&f=false 'An Indian to the Indians ? : On the initial Failure and the Popsthumous Success.. 'Kittel's journey to India in 1853', P.112]</ref> ==ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ಇವರು ಜನಿಸಿದ್ದು, ೧೮೩೨ ರಲ್ಲಿ. [[ಜರ್ಮನಿ|ಜರ್ಮನಿಯ]] ಈಶಾನ್ಯ ಸಾಗರದ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಫ್ರೀಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ನಲ್ಲಿ. ಇದು ಹ್ಯಾನೋವರ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. ತಂದೆ '''''ಗಾಜ್ ಫ್ರೀಟ್''''', ಪಾದ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ತಾಯಿ '''''ಟ್ಯುಡೋವ್ ಹೆಲೇನ್ ಹ್ಯೂಬರ್ಟ್,''''' ಇವರ ೬ ಜನ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ ಹಿರಿಯವರು.೧೮೪೧ ರಿಂದ ೧೮೪೯ ರವರೆಗೆ ತಮ್ಮ ಊರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಲಿತರು. ಬಳಿಕ ೧೮೪೯, ಆಗಸ್ಟ್, ೩೦ [[ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಷನ್|ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್]] ಸಂಸ್ಥೆಯ, ಮಿಶನರಿ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಕಿಟೆಲ್ಲರ ಪರವಾಗಿ ಅವರ ತಂದೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ೧೮೫೦ ರಲ್ಲಿ ಮಿಶನರಿ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಸೇರಿದರು. ಇವರು [[ಭಾರತ]]ಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, [[ಹೀಬ್ರೂ]], [[ಗ್ರೀಕ್ ಭಾಷೆ|ಗ್ರೀಕ್]], [[ಲ್ಯಾಟಿನ್]], [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಮತ್ತು [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್]] ಕಲಿತುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕಿಟ್ಟೆಲ್‌ರು, [[ಮಂಗಳೂರು|ಮಂಗಳೂರಿನ]] ಪಾಲಿನ್ ಐತ್, ಎಂಬ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿ ೨ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆದರೆ ಕೇವಲ ೪ ವರ್ಷದ ವೈವಾಹಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲೇ ಆಕೆ ಮೃತರಾದರು. ಎರಡನೇ ಮದುವೆ ಪಾಲಿನ್ ಐತ್ ರ ತಂಗಿ ಜ್ಯೂಲಿಯವರ ಜೊತೆಗೆ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿತು. ಇವರ ವೈವಾಹಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಹೆಣ್ಣುಮಗುವಾಯಿತು. == ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ == ಬಾಸೆಲ್ ನಗರದ ಮಿಶನ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಿಟೆಲ್ ೧೮೫೪ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦ರಂದು ಮಂಗಳೂರನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಆ ಬಳಿಕ ಅವರು [[ಧಾರವಾಡ]]ಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ೧೮೫೬ರ ವರೆಗೆ [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ-ಧಾರವಾಡ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಮತಪ್ರಚಾರ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು. ಆಗ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರೀಟೀಶ್ ಅಧಿಕಾರಿ, ಕೆ. ಮೋರಿಕ್ ರ ಪರಿಚಯವಾಯಿತು ರೆ.ವೀಗಲ್ ಎಂಬ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಕೂಡ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿ ಆ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ತಮ್ಮ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೇ ಸಂವಹಿಸಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಿಟ್ಟೇಲ್ ಅವರು ಧಾರವಾಡದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ, ದೇಸಿ ಭಾಶೆಗಳನ್ನು ಅರಿಯಲು ಕಾಲುನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹಳ್ಳಿಗಾಡುಗಳಲ್ಲಿ, ಗುಡ್ಡಗಾಡುಗಳಲ್ಲಿ, ನಿರ್ಗಮ ಕಾಡು-ಮೇಡುಗಳಲ್ಲಿ ಊರೂರು ಅಲೆದು, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡುಭಾಷೆಯ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಕಿಟೆಲರು ಮಂಗಳೂರಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಕನ್ನಡದ ಜೊತೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ, ತುಳು, ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಗಳನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡರು. ಹೀಗೆ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಕನ್ನಡವನ್ನು ಕಲಿತ ಕೇವಲ ೧೩ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲೇ, ಹಳಗನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಸೂತ್ರಗಳು ಎಂಬ ಗ್ರಂಥ ಪ್ರಕಟಣೆ ಮಾಡುವ ಸಾಹಸ ಮಾಡಿದರು. ೧೮೮೩-೮೪ರಲ್ಲಿ ಧಾರವಾಡದ ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾಗಿ ಕಿಟ್ಟೆಲರು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಶಾಲೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ೧೮೩೧ ರಲ್ಲೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಾಲೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮೊತ್ತ ಮೊದಲು, ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಆಯಿತು. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಬಗ್ಗೆ ಒಲವಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾದ, ರಸೆಲ್, ಫ್ಲೀಟ್, ಮತ್ತು ಬಿ. ಎಲ್. ರೈಸ್ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಮುಖರು ಕಿಟೆಲ್ಲರ ಭಾಷಾ ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿ ನೆರವಾದರು. ೧೮೮೬ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೩ರಂದು ಅವರು ಧಾರವಾಡದಿಂದ ಮಡಿಕೇರಿಗೆ ಹೋದರು. == ಕೃತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಲೇಖನಗಳು == ೧೮೬೨ ರಲ್ಲಿ ಬೈಬಲ್ಲಿನ ಹೊಸಒಡಂಬಡಿಕೆಯನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ತಂದರು. ೧೮೬೩ ರಲ್ಲಿ,ಏಸುವಿನ ಜೀವನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಕಥನವಾಗಿರುವ ಕಥಾಮಾಲಿಕೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ೨೮೦ ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ, ೭೫ ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ ಹಾಗೂ ೧೭೫ ಪೂರ್ವೀರಾಗದ ಹಾಡುಗಳಿವೆ. ೧೮೬೫ ರಲ್ಲಿ, "ಸಂಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾವ್ಯಮಾಲೆ" ಪದ್ಯಸಂಗ್ರಹ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂತು. ಇದೇ ಮುಂದೆ, ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾವ್ಯಮಾಲೆ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡು ಹಲವಾರು ಆವೃತ್ತಿಗಳ ಬೆಳಕು ಕಂಡಿತು.ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಬಸವ ಪುರಾಣ’, ‘ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ’, ‘ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ’, ‘ಭಾಗವತ’, ‘ಗಿರಿಜಾ ಕಲ್ಯಾಣ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳ ಪದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಕವನಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಈ ಪದ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವಿಸ್ತೃತ ಪದಕೋಶವನ್ನೂ ಕೂಡಿಸಿದ್ದರು. ‘ಸಂಸಾರ ಕ್ರಮ’, ‘ಉಭಯ ಮಾರ್ಗ’, ‘ನಂಬಿ ಜೀವಿಸಿರಿ’, ‘ಡೇನಿಯಲನೂ ಅವನ ಜತೆಗಾರರೂ’ ಎಂಬಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಪ್ರಕತಿಟಿಸಿದರಲ್ಲದೆ ಹಲವಾರು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನೂ ಬರೆದರು. ಹೆನ್ರಿ ಮೊರಿಸ್ ಬರೆದ ‘History of England’ ಎಂಬ ಚರಿತ್ರೆಯ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ೧೮೬೪ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸಿದರು. ಅದೇ ವರ್ಷ ಅವರ ‘ಪಂಚತಂತ್ರ’ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡಿತು.೧೮೬೫ರಲ್ಲಿ ‘Coorg Superstitions’ ಎಂಬ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕೊಡಗಿನಲ್ಲಿಯ ಭೂತಾರಾದನೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿ ಗುಳಿಗ, ಕುಟ್ಟಿಚಾತ, ಕಲ್ಲುರ್ಟಿ, ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಕರಿಂಗಾಳಿ ಮೊದಲಾದ ಭೂತಗಳ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಕಿಟೆಲ್ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ಯೇಸು ಕ್ರಿಸ್ತನ ಶ್ರಮ ಚರಿತ್ರೆ’ಯಲ್ಲಿ ಯೇಸು ಅನ್ಯರಿಗಾಗಿ ಪಟ್ಟ ಶ್ರಮದ ಕಥೆ ಇದೆ. ಇದು ಸರಳ ಕನ್ನಡ ಗದ್ಯಶೈಲಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ೧೮೬೫ರಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ಲರಿಂದ ‘ಕನ್ನಡ ಸಂಗೀತಗಳು’ ಎಂಬ ಸಂಕಲನ ರಚಿತವಾಗಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ದೇಶಿಯ ಕವಿಗಳ ಪದ್ಯಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕವನಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಆ ವರ್ಷ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡ ‘ವೃತ್ತಾಂತ ಬೋಧಿನಿ’ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಅನೇಕ ವಿದ್ವತ್ಪೂರ್ಣ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಟೆಲರು ೧೮೬೫ರಲ್ಲಿ ‘ಸಂಕ್ಷೇಪ ವ್ಯಾಕರಣ’ ಎಂಬ ಕನ್ನಡದ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಆ ಬಳಿಕ ಅದನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿ ‘ಹಳೆಗನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಸೂತ್ರಗಳು’ ಎಂಬುದಾಗಿ ೧೮೬೬ರಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದರು. ೧೮೬೫ರಲ್ಲಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡ ‘ಸಂಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾವ್ಯಮಾಲೆ’ ಎಂಬ ಕವನ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ೧೮೬೮ರ ‘ಕರ್ನಾಟಕ ವಾಗ್ವಿಧಾಯಿನಿ’ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರೈಸ್, ಸ್ಯಾಂಡರ್ಸನ್ ಮೊದಲಾದವರೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಧಾರಾವಾಹಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೭೨ರಿಂದ ಅವರು ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಬರೆದ ೨೪ ಅಮೂಲ್ಯ ಲೇಖನಗಳು ‘Indian Antiquery’ ಎಂಬ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರಾವಿಡ ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕಗಳಲ್ಲದೆ ಹಲವಾರು ದ್ರಾವಿಡ ಪದಗಳ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಕುರಿತೂ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಕನ್ನಡ ಹಾಗೂ ಇತರ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳ ಬಗೆಗೆ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೭೩ರಲ್ಲಿ ಮಂಗಳೂರು ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಪ್ರಕಟಣಾಲಯದವರು ಕಿಟೆಲರು ಅನುವಾದಿಸಿದ ‘ಹೊಸ ಒಡಂಬಡಿಕೆ’ಯನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದರು. ಇದು ಅವರ ಹೆಸರುವಾಸಿ ಬೈಬಲ್ ಕೃತಿ. ಅದೇ ವರ್ಷ ಕರ್ನಾಟಕದ ವೈಷ್ಣವ ದಾಸರ ಬಗೆಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಯಿಸುತ್ತಾ ಪುರಂದರ, ಕನಕ, ಮಾಧವ, ವಿಠ್ಠಲ, ವಿಜಯದಾಸ, ವೆಂಕಟದಾಸ ಮೊದಲಾದವರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಅವರು ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದರು. ೧೮೭೫ರಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾವ್ಯಮಾಲೆ’ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅದೇ ವರ್ಷ ನಾಗವರ್ಮನ ‘ಛಂದೋಬುಧಿ’ಯನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿಯತನಕ ತಾಳೆಯಗರಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಇಂಥಹ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಕಿಟೆಲರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರೀತಿಯ ಗ್ರಂಥ ಸಂಪಾದನೆ ಕಿಟೆಲ್ ಅವರಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾದುದರಿಂದ ಅವರೇ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪಿತಾಮಹರು. ೧೮೭೫ರಲ್ಲಿ “Lingayat Lengends’ ಎಂಬ ತಮ್ಮ ಸುದೀರ್ಘ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮ, ಇತಿಹಾಸ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬಗೆಗೆ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾಗಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದೇ ವರ್ಷ “Jaina, Vaishnava and Shaiva Literature” ಎಂಬ ಸಂಶೋಧನಾತ್ಮಕ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಸ್ಥೂಲ ಚಿತ್ರಣ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿ ವೀರಶೈವನೆಂದು ಆಧಾರಸಮೇತವಾಗಿ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೭೬ರಲ್ಲಿ Washerman Virasena ಎಂಬ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ವೀರಶೈವ ಪುರಾಣದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕಿಟೆಲ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೭೭ರಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾವ್ಯಮಂಜರಿ’ಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಳಗನ್ನಡದ ಸೊಗಸಾದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಆಯ್ದು, ಸ್ವಕವನಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರಲ್ಲದೆ, ಟೀಕೆ, ಶಬ್ದಕೋಶ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕೂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೭೭ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯ ಹವೆಯ ಅನಾನುಕೂಲತೆಯಿಂದಾಗಿ ಕಿಟೆಲ್ ತಮ್ಮ ಶಬ್ದಕೋಶದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜರ್ಮನಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ೧೮೭೭ರಲ್ಲಿ ‘The Kongu Inscriptions’ ಎಂಬ ಲೇಖನವನ್ನೂ, ೧೮೭೮ರಲ್ಲಿ ‘ಕೆನರೀಸ್ – ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಡಾಯಲಾಗ್’ ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನೂ ಬರೆದರು. ಈ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕರು ಕಲಿಸುವ ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೮೦ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಕರಣ ಎಂಬ ಕಿರುಹೊತ್ತಗೆಯನ್ನು ಬರೆದರು. ಅದು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೦೩ರಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲರ ೪೮೩ಪುಟದ ೨೮ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಬೃಹತ್ ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಗ್ರಂಥ ‘A Grammar of Kannada Language’ ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಮುದ್ರಣಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಆ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ, ಹಳಗನ್ನಡ ಮತ್ತು ಹೊಸಗನ್ನಡ ಎಂಬ ಕನ್ನಡದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ವಿವಿಧ ಘಟ್ಟಗಳ ವಿವರಣೆ ಇದೆಯಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹಾಗೂ ಜನಪದ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕೇಶಿರಾಜನು ೧೮೭೨ ರಲ್ಲಿ ಬರೆದ [[ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣ]] ವೆಂಬ ಗ್ರಂಥದ ಸಂಪಾದನೆ, ಮತ್ತು ಪುನರ್‌ಪ್ರಕಟಣೆ ಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕಿಟೆಲರು [[ಕೇಶಿರಾಜ|ಕೇಶಿರಾಜನ]] ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದ ಪ್ರಥಮ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಲೇಖನ ಇದರಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಆಗಲೇ ಜೆ. ಗ್ಯಾರೆಟ್, ಎಂಬುವರು ೧೮೬೮ ರಲ್ಲಿ ಬರೆದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದರು. ರೆ.ಎಫ್. ಕಿಟೆಲ್ಲರು [[ಪಂಚತಂತ್ರ|ಪಂಚತಂತ್ರದ]] ಬಗ್ಗೆಯೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲದೆ, ಮನುಕುಲದ ಎಲ್ಲಾ ಸೇವಾಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಅವರು ಮುಂದಿದ್ದರು. ಕನ್ನಡಕಾವ್ಯದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪುನರ್ರಚನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ೧೪ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ [[ನಾಗವರ್ಮ|ನಾಗವರ್ಮನ]], ಛಂದೋಂಬುಧಿ ಸಂಗ್ರಹ ೧೮೭೫ ರಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆ. ಅವರು ಗದಗ, ಧಾರವಾಡ, ಮೈಸೂರು, ಕೊಡಗು, ಮಡಿಕೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಬಿ. ಎಲ್.ರೈಸ್ ಮತ್ತು ತಿರುಮಲೆ ಶಾಮಣ್ಣನವರ ಸಹಾಯವೂ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಕಿಟೆಲರ ಕೊನೆಯ ಗ್ರಂಥವಾದ A Grammar of the Kannada Language (೧೯೦೩) ಕೃತಿ ತಮ್ಮ ಕೈ ಸೇರಿದ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯, ೧೯೦೩ರಂದು ಕಿಟೆಲರು ನಿಧನರಾದರು. ==ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದನೆ== *ಆಗಿನ ಮುಂಬಯಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಿಂದ ಕನ್ನಡಿಗರ ಪರವಾಗಿ, " ವಿಚಿತ್ರ ವರ್ತಮಾನ ಸಂಗ್ರಹ" ವೆಂಬ ಪತ್ರಿಕೆ, ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. [ತಿಂಗಳಿಗೆ ೨ ಬಾರಿ] ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದನೆಯನ್ನು ೧೮೬೨ ರಲ್ಲಿ, ಕಿಟೆಲ್ಲರೂ, ೧೮೬೩ ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಜೆ. ಮ್ಯಾಕ್ ರವರೂ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. *ಬಿ. ಎಲ್. ರೈಸ್ ಅವರು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ‘ಅರುಣೋದಯ’ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಹ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಸಹಾ ದುಡಿದಿದ್ದಾರೆ. *೧೮೬೪ ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಪಾಠಗಳ ೩ನೆಯ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಹೊರತಂದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರು. *೧೮೬೭ ರಲ್ಲಿ, ತಾಯ್ನಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಧಾರವಾಡಕ್ಕೆ ಆಗಮನ. ೧೮೭೨ ರಲ್ಲಿ, ಇಂಡಿಯನ್ ಅಂಟಿಕ್ವಿಟಿ, ಎಂಬ ಪತ್ರಿಕೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಬಗ್ಗೆ, ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಲೇಖನಗಳ ಸಂಕಲನ. ==ಕನ್ನಡ-ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ನಿಘಂಟಿನ ರಚನೆ== *ಕಿಟ್ಟೆಲ್ ರು ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಕಿಟೆಲ್ಲರು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯರಾಗಿರುವುದು ಅವರ ಕನ್ನಡ-ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ನಿಘಂಟುವಿನಿಂದ<ref>{{Cite web |url=http://www.indiabookstore.net/isbn/9788120600492 |title=Kannada-English Dictionary &#91;Hardcover&#93; |access-date=2014-08-11 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314105949/https://www.indiabookstore.net/isbn/9788120600492 |url-status=dead }}</ref> ಅದಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೇ ರೀವ್ ಮತ್ತು ಗಿಲ್‌ ಕ್ರಿಸ್ಟ್ -ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿಯೇ ಕನ್ನಡ- ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ದಕೋಶಗಳ ರಚನೆಮಾಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಪಾಂಡಿತ್ಯಪೂರ್ಣ ಬರಹಕ್ಕೆ ಕಿಟೆಲ್ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ೧೮೭೨ ರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಅದರ ರೂಪರೇಷೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಅನವರತ ಅಭ್ಯಾಸ, ಪರಿಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಮುಂದಿನ ೨೦ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ, ೧೮೯೨ ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ೭೦,೦೦೦ ಪದಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯನ್ನು ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು.<ref>[https://books.google.co.in/books?id=E1C3dvguL3YC&pg=PR26&lpg=PR26&dq=moat+kannada+meaning&source=bl&ots=NBxvl3gS3R&sig=GISaxsb_SXBXpRGFQ0FbiygUm0U&hl=kn&sa=X&ei=aYAfVY7mPI6OuASOyYGIDg&ved=0CDkQ6AEwBQ#v=onepage&q=moat%20kannada%20meaning&f=false 'ರೆವರೆಂಡ್ ಕಿಟ್ಟೆಲ್ ರ, ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟು']</ref> *ಕನ್ನಡಭಾಷೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಈ ಪ್ರಯತ್ನ ಬಹಳವಾಗಿ ಹಿಡಿಸಿತು. ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ ಈ ನಿಘಂಟನ್ನು ಮದರಾಸು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. [[ಸರ್ ವಾಲ್ಟರ್ ಎಲಿಯಟ್]] ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರಿ, ಹಣದ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, [[ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ|ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರು]], ಎಲಿಯಟ್ ರವರನ್ನು ಸೆರೆ ಹಿಡಿದು, ಕಾರಾಗೃಹದಲ್ಲಿಟ್ಟರು. ಜೈಲಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೇಲೆ, ಅವರು ಧಾರವಾಡದ ಸಹಾಯಕ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಆದರು. *೧೮೮೨ರಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ ಧಾರವಾಡಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕನ್ನಡ –ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ದಕೋಶದ ರಚನಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ೧೮೮೯ರಲ್ಲಿ ‘ಹಳಗನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಸೂತ್ರಗಳು’ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅದೇ ವರ್ಷ ಧಾರವಾಡದ ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರ ವಿನಿಮಯ ನಡೆಯಿಸಿ ‘ಕನ್ನಡ-ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ದಕೋಶ’ದ ಹಸ್ತ ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಮುದ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಂಗಳೂರಿನ ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಪ್ರೆಸ್ಸಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಅದು ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಕನ್ನಡದಲಿ ಶಬ್ಧಕೋಶದ ರಚನೆಯ ಪರಂಪರೆಯೇ ಇದ್ದು, ೧೦ನೇ ಶತಮಾನದ 'ರನ್ನ ಕಂದ' ದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹಲವಾರು ಶಬ್ಧಕೋಶಗಳು ಲಭ್ಯ ಇವೆ. ಇದು ಮೊದಲ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ಧ ಒದಗಿಸಿದ ಕೋಶ. ಕಿಟೆಲ್ಲರ ‘ಕನ್ನಡ-ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ದಕೋಶ’ ಕನ್ನಡದ ಹಾಗೂ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧವಾದ ಹಾಗೂ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಸರ್ವಸಂಗ್ರಾಹಕ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಶಬ್ದಕೋಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೇರುಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ೧೭೬೨ ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಪುಟಗಳಿವೆಯಲ್ಲದೆ ಸುಮಾರು ೭೦,೦೦೦ ಶಬ್ಧಗಳನ್ನು ಅದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಕೋಶದ ಪುಟ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲರ ಅಪಾರ ವಿದ್ವತ್ತು ಪುಟಿದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ೧೮೮೯ರಿಂದ ಅದರ ಮುದ್ರಣ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡು ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ ಅದು ಮುಗಿದಾಗ ಕಿಟೆಲರು ಕಣ್ಣುನೋವು ಮತ್ತು ತಲೆನೋವುಗಳಿಂದ ನರಳುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಹುಟ್ಟೂರಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೇ ಶಬ್ದಕೋಶ ಪರಿವೀಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರಲ್ಲದೆ ಬಹು ಉಪಯುಕ್ತ ಮುನ್ನುಡಿಯನ್ನು ಬರೆದು ೧೮೯೩ರಲ್ಲಿ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲರ ಪರಮೋಚ್ಚವಾದ ಈ ಕೃತಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಕೋಶದಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿರುವ ಅಪಾರವಾದ ಶಬ್ದಸಂಪತ್ತು, ಕನ್ನಡದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಉಪಭಾಷೆಗಳ ಮಾತುಗಳು; ಗಾದೆ ನಾಣ್ಣುಡಿಗಳು; ಹಳಗನ್ನಡ, ಹೊಸಗನ್ನಡ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಕಿಟೆಲರ ಪರಿಶ್ರಮ, ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟುತನ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕತೆ, ವಿದ್ವತ್ತುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. *೧೮೭೧ರವೇಳೆಗೆ ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಸಂಸ್ಥೆ ಕಿಟೆಲರ ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾ ಪ್ರಭುತ್ವ ಹಾಗೂ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಕನ್ನಡ-ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ದಕೋಶವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿತು. ೧೮೭೨ರಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲರು ಕೇಶೀರಾಜನ ‘ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣ’ವನ್ನು ೯ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಆಧಾರದಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಸೂತ್ರಗಳ ಸಾರಾಂಶವನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದರು. == ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸನ್ಮಾನಗಳು == * ಕಿಟೆಲರ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ ಕೃತಿಯಾದ ಕನ್ನಡ –ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಡಿಕ್ಷನರಿ (೧೮೯೪)ಯನ್ನು ಅಂದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಗಮನಿಸದಿದ್ದರೂ ಜರ್ಮನಿಯ ಟ್ಯುಬಿಂಗನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಕಿಟೆಲರಿಗೆ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿಯನ್ನಿತ್ತು ಕೃತಾರ್ಥಗೊಂಡಿತು. ಕನ್ನಡದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿಯಿದು. * ಧಾರವಾಡದ [[ಕರ್ನಾಟಕ ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಸಂಘ]] ಸಂಸ್ಥೆ ಯ ವತಿಯಿಂದ ಗೌರವ [೧೮೯೦] ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಒಬ್ಬ ವಿದೇಶಿ ಪಾದ್ರಿ ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆ, ಒಂದು ಅಪೂರ್ವ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ. ==ಸ್ಮರಣೆ== ೧೯೦೩ ರಲ್ಲಿ, ರೆವರೆಂಡ್ ಎಫ್.ಕಿಟೆಲ್ ತಮ್ಮ ತಾಯ್ನಾಡಿನಲ್ಲೆ ದೈವಾಧೀನರಾದರು. ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮರಣ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ದಿನವನ್ನು ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಯಿತು. ಕಿಟೆಲ್ಲರ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು ಜೀವನವಿಡೀ ತಮ್ಮ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟರು. ಆ ದಿನ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡು, ರೆ.ಎಫ್. ಕಿಟೆಲ್ ರವರ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸಂಪತ್ತುಗಳನ್ನು ಮನಸಾರೆ ನೆನೆಯಲಾಯಿತು. == ಕಿಟೆಲ್ ಸ್ಮಾರಕ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ== # ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಯೋಹಾಲ್ ಬಳಿ, ರೆ.ಕಿಟ್ಟೆಲ್ ರವರ ಪ್ರತಿಮೆ # ದಾರವಾಡ ಕಿಟೆಲ್ ಕಲಾ ಮಹಾ ವಿದ್ಯಾಲಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಮೆ ಅನಾವರಣ- ೨೦೨೩ # ಮಂಗಳೂರಿನ ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಕಂಪೌಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ ಪ್ರತಿಮೆ ಅನಾವರಣ- ೨೦೨೫ # ಮಂಗಳೂರಿನ ಗೋರಿಗುಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೈಸ್ಕೂಲಿಗೆ ಕಿಟೆಲ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಹೆಸರು # ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ ಅಧ್ಸಯನ ಕೇಂದ್ರ # ದಾರವಾಡದ ಕಿಟೆಲ್‌ ಮಹಾ ವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ ಅದ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ. ಅಲ್ಲದೆ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಆಸ್ಟಿನ್ ಟೌನ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು "ರೆವರೆಂಡ್ ಕಿಟೆಲ್ ನಗರ" ವೆಂದು ಹೊಸದಾಗಿ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮಹಾನುಭಾವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಕಿಟೆಲ್ ಕಾಲೇಜು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದೆ. 'ಇವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನತೆ, ಕಿಟೆಲ್ ರವರ ಜ್ಞಾಪಕಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಅನುಪಮ ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿಗಳು'. ವರಕವಿ, [[ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ|ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆಯವರ]] ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ, '''ಕನ್ನಡಕೆ ಕನ್ನಡಿಯ ಹಿಡಿದು, ದುಡಿದವ ನೀನು''' ಎಂದಿದ್ದಾರೆ. “ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ವಿದ್ವತ್ತು ಬೆಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಕಿಟೆಲ್ ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ಕನ್ನಡದ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರೂ ಒಬ್ಬರು. ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅವರು ಕನ್ನಡಿಗರಾಗಿ ಮೆರೆದರು. ಅವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುವೊಂದನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದಂತೆ ಪುಣ್ಯಕರವಾದದ್ದು.” ಸಂಶೋದಕ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರರಾದ ಡಿ. ಎಲ್. ಎನ್ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ == ಕಿಟೆಲ್ ವಿರಚಿತ "ಕಾವ್ಯಮಾಲೆ" ಯಿಂದ ಆಯ್ದ ಪದ್ಯಗಳು == === ೧. ನಾಂದಿ ಪದ್ಯ === <poem> ಶ್ರೀ ಜನಾರ್ಚಿತ ಸತ್ಯಸಾಕ್ಷಿಯೆ ಭೂಜನೈಕೊ ಗುರುವೆ, ದೇವಜ ರಾಜಿಪವನೀ ರವಿಯೆ, ಸುಪಥವೆ, ಜೀವದಧಿಪತಿಯೆ ತೇಜದುದಯವೇ, ದೇವಕಾಂತಿಯೆ ಮೂಜಗನ್ನಾಥೇಸೊ, ನಿನ್ಮುಖ ಮಾಜಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಮೂಡು ಭಕ್ತರ ಹೃದಯಕಮಲದೊಳು </poem> === ೨. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿರುಗಾಳಿ ಬೀಸಿದಾಗ === <poem> ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲೇಸು ತನ್ನೊಡ ಬಂದ ಶಿಷ್ಯರ ಸಹಿತ ಹಡಗವ ನೆಂದಿನಂದದಿಯೇರಿ ಹೋಗಲಕಾಸಮಯದೊಳಗೇ ಸುಂದರಾನಿಲ ಶಾಂತಿಯಿದ್ದೆಡೆ ಮುಂದಘೋರದ ಕಂಪವೇಳಲ್ ಕಂದದಿಂದಲಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುತಲೇಸು ಮಲಗಿಹನೂ ಜ್ಯೋತಿ-ಮಂಡಲವಡಗಿ ಬಿರ್ರನೆ ವಾತ ಬೀಸಲು ಕಡಲಿನಲ್ಲಲೆ ಘಾತವಾಗುತ ಥೋರಥೋರದ ತೆರೆಗಳುಕ್ಕುತಲೆ ಘಾತ ಪೊದಗುವ ಹಾಗೆ ಹಡಗವ ಜಾತಕಾತರದಲೆಗಳದರಿಸ- ಲಾತನಡಿಗಡೆ ಶಿಷ್ಯರೋಡುತ ಬಂದು ಕೂಗಿದರೂ ಒಡೆಯ ಈ ಪರಿ ತೆರೆಯು ಹಡಗವ ಹೊಡೆಯೆ ಚಿಂತೆಯು ನಿಂಗೆ ಹತ್ತದೆ ಯೊಡೆದು ಹೋದೀತೀಗ ಯೆಲ್ಲರು ನಶಿಸಿಯೇವೆನ್ನೇ ಮಡಿವ ಭಯದವರನ್ನು ತನ್ನಯ ದಡಿಯಲೆಚ್ಚತ್ತಿಕ್ಷಿಸೇಸುವು ನುಡಿದ ಪವನವ ಕಡಲ ಬೆದರಿಸಿ ಸುಮ್ಮನಿರಿಸಿದನೂ ಶಾಂತಿಯಾಯಿತು ಘಾಳಿ ನಿಂತುವಿ ಕಾಂತಿ ಪಸರಿಸಿತೆಳೆಯ ಬಿಸಿಲಿಂ ಕ್ರಾಂತಿ ಕರ್ತನು ಬಳಿಕ ಶಿಷ್ಯರಿಗೊರೆದನಿಂತೆಂದೂ ಭ್ರಾಂತರಾದಿರಿ ಹೇಡಿಗಳೆ ಯಾ ಕಾಂತುಕೊಳ್ಳದೆ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿ ಕ್ಷಾಂತಿ ಮಾಡುವದೆಷ್ಟೊ ಸತ್ಯಾವೆ ನಿಮ್ಮಪನಂಬಿಕೆಯಾ ಪಾಪಸಾಗರ ದಾಟಿ ಸಗ್ಗಕೆ ಪೋಪ ಹಡಗವನೇಸುವೊಡೆಯನು ಕಾಪು ಕಾಯ್ವುದು; ಕಾಯದಿದ್ದರೆ ಕೇಳಿರಾಳುಗಳೇ ದೀಪವಿಲ್ಲದ ಗಾಢದಿರುಳಲಿ ಶಾಪದಲೆಗಳು ಹೊಡೆದು ಬಡೆಯಲು ತಾಪದಿಂ ನೀವಲೆಗಳೊಳ್ ಮುಳುಮುಳುಗಿ ಹೋಗುವಿರಿ. </poem> === ೩. ಯೇಸುಕ್ರಿಸ್ತನ ಬಂಧನ === <poem> ನುಡಿಯಲೆಂತು ದಯೆಯ ಪತಿಯು ತಡೆಯದಖಿಲ ಕಳ್ಳರೆದ್ದು ಹಿಡಿದರವನ ಶುಚಿ ಕರದಿ ಯಡನೆ ಯಡನೇ ಬಂಧಿಸೀದರು ಒಡನೇ ಪೇತ್ರನೆಂಬ ಶಿಷ್ಯ ತಡೆಯಲಾರ-ದೊರೆಯೊಳಿಂದ ಖಡುಗ ಹಿಡಿದು ಪೆಟ್ಟು ಹೊಡೆಯೆ ಎಡಿದು ಹರಿಯಿತೊಂದು ಕಿವಿಯು ಉಗುಳು ನೆತ್ತರವುಳ್ಳ ಕ್ರಿಸ್ತನ ಜಗುಲಿಯಲ್ನಿಲಿಸಧಿಪನೆಂದನು ಮಿಗಿಲು ಬಾಧಿಸಿ ತಪ್ಪು ಸಿಗದೀ ನರನ ದೃಷ್ಟಿಸಿರಿ ಜಗದ ಕರ್ತಗೆ ಮುಳ್ಳುಮುಕುಟವು ರಗುತ ಬಣ್ಣದ್ದಂಗಿಯಿದ್ದುದು ಮಗಳಿಯಧಿಪನು ನೋಡಿರೆಂಥಾ ನರನೆಯೆಂದೊರೆದಾ </poem> === ೪. ಯೇಸುವನ್ನು ವಧಾಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವಾಗ === <poem> ವೈದರಾತನ ದಂಡಿನಾಳ್ಗಳು ಹೊಯಿದರಾತನ ಬಾರು ಹಗ್ಗದಿ ಗೈದರಾತಗೆ ಹಾಸ್ಯ, ರಾಜನ ಸೋಗ ತೊಡಿಸುತಲೆ ಕೊಯ್ದರಾತನ ತಲೆಯ ಮುಳ್ಳಿಂ ಬೈಯ್ದರಾತನ ರಾಜ ಎನುತಲಿ ಕೈದುವೆನುತಲೆ ಕೊಟ್ಟ ಬೆತ್ತದಿ ಹೊಡೆದರಾತನಿಗೆ ನರರೆ ಕೇಳಿರಿ, ದೇವರಾಜ್ಯದ ಮರುಮ ದೇವಜ ತಾನೆಯೊರೆದುದ ಮರೆಯದಿರ್ರೀ ರಾಜ್ಯಗಡಿಯೋಳ್ ಶೇರಬೇಕೆಂದೂ ಅರಸಿಕೊಳ್ವರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುತ್ತನು ಧರೆಯ ವರ್ತಕ ಜನರಲೊಬ್ಬನು ಹೊರಟುಹೋದನು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಬೇಸರಾಗದಲೇ </poem> == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * ಕಿಟೆಲರ ನಿಘಂಟಿನ [http://shastriyakannada.org/CIIL_Kittel.asp ಪದಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಬಹುದಾದ (searchable) ವೆಬ್ ತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920221928/https://shastriyakannada.org/CIIL_Kittel.asp |date=2020-09-20 }} * archive.orgನಲ್ಲಿರುವ [[iarchive:dli.CiXIV80a|ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿ]] *[http://www.prajavani.net/news/article/2017/08/13/513066.html ಮುದ್ರಣದ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಕಂಡ ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಕೃತಿ;ಎ ಗ್ರಾಮರ್ ಆಫ್ ಕರ್ನಾಟ ಲಾಂಗ್ವೇಜ್ -ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ವಿಲಿಯಂ ಕೇರಿ;ಪ್ರೊ. ಎ.ವಿ. ನಾವಡ;13 Aug, 20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816044439/http://www.prajavani.net/news/article/2017/08/13/513066.html |date=2017-08-16 }} *[[ವರದರಾಜ ಹುಯಿಲಗೋಳ]], ಡಾ. ಎಲ್. ಎಸ್. ಎಸ್. ಪುಸ್ತಕ ಮಾಲೆಯ ಜನವರಿ, ೧೯೭೯ ರಲ್ಲಿ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <References /> [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು|ರೆವರೆಂಡ್ ಕಿಟ್ಟೆಲ್]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರಕರು|ರೆವರೆಂಡ್ ಕಿಟ್ಟೆಲ್]] [[ವರ್ಗ:ಜರ್ಮನಿ]] [[ವರ್ಗ:೧೮೩೨ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೦೩ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ]] 3inv0fvk6ktq0h9n2jm8wu3eb0zddmr 0 13379 1434107 1335864 2026-10-23T23:37:50Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1434107 wikitext text/x-wiki [[Image:Ustad Alauddin Khan Full 1 (cropped).jpg|thumb|200px|ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನ್ (೧೯೫೫ ರ ಚಿತ್ರ)]] '''ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನ್''' (ಬೆಂಗಾಲಿ: ওস্তাদ আলাউদ্দীন খান,'''ಬಾಬಾ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನ್ ''' <ref>https://books.google.co.in/books?id=OSZKCXtx-wEC&pg=PA69&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ಅಂತಲೂ ಸುಪರಿಚಿತ)(೧೮೮೧-೧೯೭೨) ಇವರು ಭಾರತ ದೇಶ ಕಂಡ 'ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸರೋದ್ ವಾದಕ'ರು, ಅನೇಕ ಇತರ ವಾದ್ಯಗಳ ವಾದಕರು ಮತ್ತು <ref>https://books.google.co.in/books?id=ZOlNv8MAXIEC&pg=RA2-PA204&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref>ಅತ್ತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಕರು.ಇವರು 'ಉಸ್ತಾದ್ ಅಲಿ ಅಕ್ಬರ್ ಖಾನ್' ಮತ್ತು 'ಅನ್ನಪೂರ್ಣಾ ದೇವಿ'ಯವರ ತಂದೆಯವರು. [[ಪಂಡಿತ್ ರವಿಶಂಕರ್]], ಪಂಡಿತ್ [[ನಿಖಿಲ್ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ]], ಉಸ್ತಾದ್ [[ಅಲಿ ಅಕ್ಬರ್ ಖಾನ್]], 'ಉಸ್ತಾದ್ ಬಹಾದೂರ್ ಖಾನ್', 'ಉಸ್ತಾದ್ ಆಶಿಶ್ ಖಾನ್', ಮತ್ತು 'ಪಂಡಿತ್ ಪನ್ನಾಲಾಲ್ ಘೋಷ್' ಇವರ ಗುರುಗಳು. ಇವರು ಹೇಗೆ ಅನೇಕ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವತಃ ಅನೇಕ ಗುರುಗಳ ಕಡೆಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು, ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ವಝಿರ ಖಾನ್ ಸಾಹೇಬರು' ಇವರ ಪ್ರಮುಖ ಗುರುವಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಸರೋದ್, ಸಿತಾರ್, ವಯೊಲಿನ್ ಮತ್ತು ಸೂರ ಬಹಾರ್ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. == ಬಾಲ್ಯ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಣ == ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನರ ಜನ್ಮವಾಗಿದ್ದು ಈಗೀನ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ ಬರಿಯಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಬಪುರದಲ್ಲಿ. ತಂದೆಯ ಹೆಸರು: 'ಸಬ್ದಾರ ಹೊಸೆನ್ ಖಾನ್' (ಸಾಧು ಖಾನರೆಂದಲೂ ಪರಿಚಿತ). ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನರಿಗೆ ಅಣ್ಣನಾದ 'ಫಕಿರ್ ಅಫ್ತಾಬುದ್ದೀನ್'ರಿಂದ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ. ==ಸಂಗೀತಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೋಡಿದರು== ತಮ್ಮ ಹತ್ತನೇಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಯಿಂದ ಓಡಿ ಹೋದ 'ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ 'ರು ಬಂಗಾಲದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನಾಟಕ ತಂಡವಾಗಿದ್ದ 'ಜಾತ್ರಾ'ವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಅದು ಅವರಿಗೆ 'ಬಂಗಾಲದ ಶ್ರೀಮಂತ ಜಾನಪದ <ref>{{Cite web |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Khan,_Ustad_Alauddin |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117005652/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Khan,_Ustad_Alauddin |archive-date=2019-11-17 |url-status=dead}}</ref>ಸಂಗೀತ'ವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಮುಂದೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ಕೊಲ್ಕತ್ತಾಗೆ ಹೋದಾಗ ಅಲ್ಲಿ 'ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ'(ನುಲೊ ಗೋಪಾಲರೆಂದಲೂ ಪರಿಚಿತ)ರು ಇವರನ್ನು ಶಿಷ್ಯರನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.ಅವರ ಹತ್ತಿರ ೧೨ವರ್ಷ ಕಾಲ ಗುರುಕುಲ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುವದಾಗಿ ದೀಕ್ಷೆ ತೊಟ್ಟರು. ಆದರೆ, ಇವರ ೭ವರ್ಷದ ಶಿಕ್ಷಣದ ನಂತರ 'ನುಲೊ ಗೋಪಾಲರು' ಪ್ಲೇಗಿಗೆ ಬಲಿಯಾದರು. ನಂತರ ಇವರು 'ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ'ರ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು 'ಕೊಲ್ಕತ್ತಾದ ಸ್ಟಾರ ಥಿಯೆಟರ'ದ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದ 'ಅಮೃತಲಾಲ ದತ್ತ'ರ ಬಳಿ ವಾದ್ಯ ವಾದಕರಾಗಬೇಕೆಂಬ ಗುರಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಡಮಾಸ್ಟರರಾಗಿದ್ದ 'ಮಿ. ಲೊಬೊ' ಎಂಬುವರ ಬಳಿ 'ಯುರೊಪಿಯನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಯಲಿ'ನ್ನನ್ನು ಸಹ ಅಭ್ಯಸಿಸಿದರು. == ಸರೋದ್ == ಒಮ್ಮೆ ಮುಕ್ತಾಗಚ್ಛಾದ ಜಮೀನ್ದಾರರಾಗಿದ್ದ 'ಜಗತ್ ಕಿಶೋರ ಆಚಾರ್ಯ'ರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ 'ಅಸ್ಘರ್ ಅಲಿ ಖಾನ'(ಉ. ಅಮ್ಜದ ಅಲಿ ಖಾನರ ಅಜ್ಜನ ಸೋದರ)ರ ಶಿಷ್ಯರಾಗಿದ್ದ 'ಅಹ್ಮೆದ್ ಅಲಿ ಖಾನ'ರ ಸರೋದ ವಾದನವನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ 'ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ'ರಿಗೆ 'ಸರೋದ' ಕಲಿಯಬೇಕೆಂಬ ಆಸಕ್ತಿಯುಂಟಾಯಿತು.'ಅಹ್ಮದ್ ಅಲಿ'ಯವರ ಶಿಷ್ಯತ್ವ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ 'ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ'ರು ಅವರ ಬಳಿ ೫ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸರೋದ ವಾದನವನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸಿದರು. ಇವರ ಮುಂದಿನ ಘಟ್ಟ, 'ತಾನಸೇನ'ರ ಕೊನೆಯ ನೇರ ಸಂಬಂಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ರಾಮಪುರದ ನವಾಬನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ವಿದ್ವಾನರಾಗಿದ್ದ 'ಬಿನ್ ಕಾರ ವಝಿರ ಖಾನ'ರ ಬಳಿ ಸಂಗೀತ ಕಲಿಯುವದಾಗಿತ್ತು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಇವರಿಗೆ ಉತ್ತರ ಭಾರತ ಸಂಗೀತದ ಅತ್ಯತ್ಕೃಷ್ಟ ಜ್ಞಾನ ನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಸೇನಿಯ ಘರಾಣಾ(ತಾನಸೇನರ ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆ)ಕ್ಕೆ ನೇರ ಪ್ರವೇಶ ದೊರಕಿತು. ಮುಂದೆ ಇವರು ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಂತದ 'ಮೈಹಾರ ಪ್ರದೇಶ'ದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ 'ಬ್ರಿಜ್ ನಾಥ ಸಿಂಘ'ರ ಆಸ್ಥಾನ ಸಂಗೀತ ವಿದ್ವಾನರಾದರು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ - ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತಗಾರರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಗೀತ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] 6jg8e7ljj1efklu7heglzwe7zpkf58g 0 18329 1434225 1340968 2026-10-24T09:53:55Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434225 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು |name = ಕರಾಚಿ |native_name = کراچی (''[[ಉರ್ದು ಭಾಷೆ|ಉರ್ದು]]'') |image_skyline = Karachi downtown.jpeg |image_caption = ಕರಾಚಿ ನಗರ |subdivision_type = [[ಸಾರ್ವಭೌಮ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ದೇಶ]] |subdivision_name = {{flag|Pakistan}} [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] |subdivision_type1 = ಪ್ರಾತ್ಯ |subdivision_name1 = ಸಿಂಧ್ |seat_type = ನಗರ ಸಭೆ |seat = ನಗರ ಭವನ, ಗುಲ್ಶನ್ ಪಟ್ಟಣ |government_footnotes = <ref name="govt">{{cite web |url=http://125.209.91.254/cdgk/Home/Government/tabid/99/Default.aspx |title=Government |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=2007-11-28 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114135435/http://125.209.91.254/cdgk/Home/Government/tabid/99/Default.aspx |url-status=dead }}</ref> |government_type = ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ |leader_title = ನಗರ ನಜೀಮ್ |leader_name = ಸಯ್ಯದ್ ಮುಸ್ತಫ ಕಮಾಲ್ |leader_title1 = ನಯೀಬ್ ನಜೀಮ್ |leader_name1 = ನಸ್ರೀನ್ ಜಲೀಲ್ |established_title = ಮುನಿಸಿಪಲ್ ಕಮಿಟಿ |established_date = ೧೮೫೩ |established_title1 = ಮುನಿಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ |established_date1 = ೧೯೩೩ |established_title2 = ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ |established_date2 = ೧೯೭೬ |established_title3 = ನಗರ ಜಿಲ್ಲಾ ಸರ್ಕಾರ |established_date3 = ಆಗಸ್ಟ್ ೧೪ ೨೦೦೧ |area_magnitude = 1 E+6 |area_footnotes = <ref name="area1">{{cite web |url=http://125.209.91.254/cdgk/Home/AboutKarachi/tabid/221/Default.aspx |title=About Karachi |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=2007-11-28 |archive-date=2007-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071205213503/http://125.209.91.254/cdgk/Home/AboutKarachi/tabid/221/Default.aspx |url-status=dead }}</ref> |area_total_km2 = 3527 |area_total_mile2 = 2193 |elevation_footnotes = |elevation_m = 8 |population_as_of = ೨೦೦೯ |population_footnotes = |population_note = |population_total = 18000000 |population_density_km2 = 5103 |population_density_ml2 = 8207 |timezone = [[Pakistan Standard Time|PST]] |utc_offset = +5 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=24 |latm=51 |lats=36 |latNS=N |longd=67 |longm=00 |longs=36 |longEW=E |coordinates_display=inline,title |area_code = 021 |website = http://www.karachicity.gov.pk |footnotes = }} '''ಕರಾಚಿ''' ([[ಸಿಂಧಿ ಭಾಷೆ|ಸಿಂಧಿ]]:ڪراچي, [[ಉರ್ದು ಭಾಷೆ|ಉರ್ದು]]:کراچی) [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರ, ಅದರ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ರಾಜಧಾನಿ. ಇದು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಕೂಡ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ೨೦ನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿದೆ.<ref name=UN>{{Cite web |url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |title=UN world Urbanization Prospects estimate for 2007 |access-date=2009-04-08 |archive-date=2008-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218103032/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |url-status=dead }}</ref> ಇದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕೈಗಾರಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == * [http://www.karachicity.gov.pk ಕರಾಚಿ ನಗರದ ಅಧಿಕೃತ ತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020325142014/http://www.karachicity.gov.pk/ |date=2002-03-25 }} * [http://www.historickarachi.com ಕರಾಚಿಯ ಇತಿಹಾಸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822124709/http://www.historickarachi.com/ |date=2008-08-22 }} * [https://web.archive.org/web/20190325215245/http://www.karachisnob.com/ ಕರಾಚಿ ನಗರದ ಮಾಹಿತಿ] * [[wikivoyage:Karachi|ವಿಕಿಟ್ರಾವೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಕರಾಚಿ]] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡದ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] 92l0kurscnh3x5ax8egrmiisadjimxt 0 22414 1434084 1380132 2026-10-23T14:01:45Z Ziv 92051 ([[c:GR|GR]]) [[File:Modern Hyderbad.jpg]] → [[File:Modern Hyderabad.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 1434084 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction |type = Metropolitan city |type_2 = Capital |official_name = ಹೈದರಾಬಾದ್ |metro = Hyderabad |native_name = |nickname = "City of Pearls", "City of Nizams" |state_name = [[ತೆಲಂಗಾಣ]] |skyline =Hyderabad india.jpg |skyline_caption = [[Charminar]] |latd = 17.41 |latNS = N |longd = 78.47 |longEW = E |locator_position = right |inset_map_marker = yes |subdivision_type = Country |subdivision_name = India |district = {{collapsible list |1=[[Hyderabad District, India|Hyderabad]] |2=[[Rangareddy district|Rangareddy]] |3=[[Medak district|Medak]] |4=[[Mahbubnagar district|Mahbubnagar]] |5=[[Nalgonda district|Nalgonda]] }} |area_total = 621.48 |area_magnitude = 8 |altitude = 536 |coastline = 0 |climate = Aw |precip = 603 |temp_annual = 26.0 |temp_summer = 35.9 |temp_winter = 23.5 |distance_1 = 1499 |direction_1 = S |destination_1 = Delhi |mode_1 = land |distance_2 = 711 |direction_2 = SE |destination_2 = Mumbai |mode_2 = land |distance_3 = 688 |direction_3 = N |destination_3 = Chennai |mode_3 = land |distance_4 = 565 |direction_4 = N |destination_4 = Bangalore |mode_4 = land |population_as_of = 2001 |population_total = 3637483 |population_rank = 6th |population_metro = 6290397 |population_metro_as_of = 2009 |population_metro_rank = 6th |population_density = 5852.9 |official_languages =[[Telugu language|Telugu]], [[Urdu language|Urdu]], [[ಆಂಗ್ಲ|English]] |leader_title_1 = [[Mayor]] |leader_name_1 = B.Karthika Reddy |leader_title_2 = Commissioner |leader_name_2 = S.P.Singh |established_title = Founded |established_date = 1592 |planning_agency = [[Greater Hyderabad Municipal Corporation|GHMC]], [[Hyderabad Metropolitan Development Authority|HMDA]] |area_telephone = 91-40 |postal_code = 500 xxx |vehicle_code_range = AP09, AP10, AP11, AP12, AP13, AP28, AP29 |unlocode = IN HYD |website = www.ghmc.gov.in |Info = www.happyhyderabad.com |footnotes = }} '''ಹೈದರಾಬಾದ್''' ({{Lang-te|హైదరాబాద్}},{{Lang-ur|حیدرآباد}}) [[ತೆಲಂಗಾಣ]]ದ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಹಾಗೂ [[ಭಾರತ]]ದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇರುವ ಒಂದು ನಗರ. ಹೈದರಾಬಾದ್ 4 ಮಿಲಿಯನ್‌ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="wgazetteer2"/> ಇದನ್ನು "[[ಮುತ್ತು]]ಗಳ ನಗರ" ಹಾಗೂ "[[ನಿಜಾಮ್‌]]ರ ನಗರ" ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಗರವು ತನ್ನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪರತೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ವಿಶಾಲವಾದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ,ಜನಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ [[A-1 ಸಿಟಿ]] ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>[http://www.csir.res.in/csir/external/heads/aboutcsir/announcements/cir371.pdf ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಗರ ಪಾಲಿಕೆ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಏಳಿಗೆಯು ಗೃಹ ಬಾಡಿಗೆ ಅನುಮತಿ/ ಪರಿಹಾರ (ನಗರ) ಅನುಮತಿಯ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಎ-1 ವರ್ಗದ ನಗರದಂತಿದೆ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408204518/http://www.csir.res.in/csir/external/heads/aboutcsir/announcements/cir371.pdf |date=2008-04-08 }} ಹಣಕಾಸು ಇಲಾಖೆ. ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ. 10 ಅಕ್ಟೋಬರ್. 2007</ref> ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಗರವು ಭಾರತದ [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]] ಕ್ಷೇತ್ರದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ತಾಣವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ನಗರವು ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಫಿಲ್ಮ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಆಗಿರುವ [[ರಾಮೋಜಿ ಫಿಲ್ಮ್ ಸಿಟಿ]]ಗೆ ಮನೆಯಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ''[[ಟಾಲಿವುಡ್]]'' ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾದ [[ತೆಲಗು ಫಿಲ್ಮ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ]]ಯು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಿನೆಮಾ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಇದು ಹಲವಾರು [[ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರೀಡಾತಾಣವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ನಗರವು [[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್‌]]ನ [[ಡೆಕ್ಕನ್ ಚಾರ್ಜರ್ಸ್]] ತಂಡಕ್ಕೆ ತವರಾಗಿದೆ. ಹೈದರಾಬಾದಿನ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ''ಹೈದರಾಬಾದಿಗಳು'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಗರವು ಆಧುನಿಕತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಪಾರಂಪಾರಿಕತೆ ಎರಡನ್ನೂ ಸಂಯೋಜನೆಗೊಂಡಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.hudahyd.org/|title=www.hudahyd.org/<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2010-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205020514/http://www.hudahyd.org/|url-status=dead}}</ref> ==ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ== 'ಹೈದರಾಬಾದ್' ಹೆಸರಿನ ಮೂಲ ಮತ್ತು [[ಶಬ್ದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರ]]ವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ <nowiki>ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಲ್ಲಿ</nowiki> ಒಮ್ಮತವಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ [[ಮಹಮ್ಮದ್ ಕೌಲಿ ಶಾ]]ನು ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಂತರ ''ಭಾಗ್ಯನಗರಂ'' ನ ''ಭಾಗ್ಯವತಿ'' ಅಥವಾ ''ಭಾಗ್ಮತಿ'' ಯೆಂಬ ಬಂಜಾರ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಆಕೆಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸಿ ಮದುವೆ ಆದನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಕೆ [[ಇಸ್ಲಾಂ]] ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರವಾದ ನಂತರ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೈದರ್ ಮಹಲ್ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡಳು, ಇದರ ಅರ್ಥ ಎರಡು [[ಉರ್ದು]] ಶಬ್ದಗಳಾದ ಹೈದರ್-ಎ’ಬಾದ್ ಅಂದರೆ ಹೈದರ್ ಧೀರ್ಘಾಯುಷಿಯಾಗೆಂದು ಆಗಿದ್ದು ಇದರಿಂದಲೇ ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಆದರೆ, ಸುಮಾರು ಕಾಲದ ವರೆಗೆ ಈ ನಗರದ ಹೆಸರು ಒಬ್ಬ ಇಸ್ಲಾಂ [[ಧರ್ಮಗುರು]] [[ಮಹಮ್ಮದ್‌]]ನ ಅಳಿಯ [[ಅಲಿ ಇಬ್ನ್ ತಾಲಿಬ್]] (ಹೈದರ್ ಎಂಬುದು ಈತನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾಗಿತ್ತು)ನ ಹೆಸರಿಂದ ಬಂದುದಾಗಿ ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="ATS_12">{{cite journal |title=Telugu Vāṇi |pages=12 |author=International Telugu Institute ({{Lang-te|Antarjātīya Telugu Saṃstha}}) }}</ref><ref>{{cite web|url=http://74.125.153.132/search?q=cache:AAuVO7d3cVMJ:www.hyderabadi.net/new/index.php%3Fview%3Darticle%26catid%3D1:latest-news%26id%3D1:history-of-hyderabad%26format%3Dpdf+Theories+explaining+the+origins+and+etymology+behind+Hyderabad's+name+differ.&cd=1&hl=en&ct=clnk&gl=in|title=74.125.153.132/search?q=cache:AAuVO7d3cVMJ:www.hyderabadi.net/new/index.php%3Fview%3Darticle%26catid%3D1:latest-news%26id%3D1:history-of-hyderabad%26format%3Dpdf+Theories+explaining+the+origins+and+etymology+behind+Hyderabad's+name+differ.&cd=1&hl=en&ct=clnk&gl=in<!--INSERT TITLE-->}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಹೈದರಾಬಾದ ನಗರವು ಸುಮಾರು 500 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಆವಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರೂ, ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ತಜ್ಞರು ನಗರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ [[ಐರನ್ ಏಜ್‌]]ನ ಕೆಲವು ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದು ಇವು ಕ್ರಿಸ್ತ ಪೂರ್ವ 500ನೇ ಇಸವಿಗೆ ಸೇರಿದವಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://economictimes.indiatimes.com/ET_Cetera/Hyderabads_history_dates_back_to_500_BC/articleshow/3468146.cms |title=Hyderabad's history could date back to 500 BC |publisher=Economic Times |accessdate=2008-09-10 |archive-date=2009-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104014349/http://economictimes.indiatimes.com/ET_Cetera/Hyderabads_history_dates_back_to_500_BC/articleshow/3468146.cms |url-status=deviated |archivedate=2009-01-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090104014349/http://economictimes.indiatimes.com/ET_Cetera/Hyderabads_history_dates_back_to_500_BC/articleshow/3468146.cms }}</ref> ಸುಮಾರು 1000+ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು [[ಕಾಕತೀಯ]]ರಿಂದ ಆಳಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. [[ಗೊಲ್ಕೊಂಡಾ]] ರಾಜ ಪರಂಪರೆಯ [[ಕುತ್ಬ್ ಶಾಹಿ ಕುಟುಂಬ]]ದ [[ಮುಹಮ್ಮದ್ ಕುಲಿ ಕುತ್ಬ್ ಶಾಹ]]ನು ಮೊದಲು ಬಹುಮನಿ ಸುಲ್ತಾನನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದು 1512 ರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರನಾದನು. ಈತನು ತಮ್ಮ ಹಳೆಯ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾದ [[ಗೋಲ್ಕೊಂಡಾದಲ್ಲಿ]] <ref name="Olson_Shadle_1996">{{cite book |title=Historical Dictionary of the British Empire |last=Olson |first=JS and R Shadle |pages=544 |year=1996 |publisher=Greenwood |isbn=0-31329-366-X }}</ref> ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅದನ್ನು ಪೂರೈಸಲು 1591ರಲ್ಲಿ [[ಮುಸಿ]] ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಗರವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದನು.<ref name="Aleem_1984">{{cite book |title=Developments in Administration Under H.E.H. the Nizam VII |last=Aleem |first=S |pages=243 |year=1984 |publisher=Osmania University Press }}</ref> ಆತನು 1591 ರಲ್ಲಿ [[ಚಾರ್ಮಿನಾರ್]] ಕಟ್ಟಲು, ಹುಸೇನನ (ಧರ್ಮ ಗುರು ಮೊಹಮ್ಮದನ ಮೊಮ್ಮಗ) ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಕಟ್ಟಿರುವ ಗೋರಿಯ ಪ್ರತಿರೂಪವನ್ನು ಮೊದಲು ಕಟ್ಟಿ ನಂತರ ಚಾರ್ಮಿನಾರ್ ಆಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು, ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಆದೇಶವಿತ್ತನು. ಇದು ಈ ನಗರವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಕಟ್ಟಡವಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಉದ್ದೇಶವು ತನ್ನ ನವನಗರದ ಮೇಲೆ ಬಂದ ಪ್ಲೇಗ್ ರೋಗವು ಯಾವುದೇ ದೊಡ್ಡ ಪೆಟ್ಟು ಮಾಡದಂತೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡಿದ ಭಗವಂತನ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಕೃತಜ್ಞತಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು.<ref name="Bansal_2005">{{cite book |title=Encyclopedia of India |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000unse_g8n3 |last=Bansal |first=SP |pages=[https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000unse_g8n3/page/61 61] |year=2007 |publisher=Smriti |isbn=8-18796-771-4 }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Tomb of Muhammad Quli Qutb Shah in Hyderabad W IMG 4738.jpg|thumb|ಭಾರತದ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಮೊಹಮದ್ ಕ್ಯುಲಿ ಕುತುಬ್ ಷಾ ಗೋರಿ]] 1687<ref name="Richards">{{cite journal|last=Richards|first=J. F.|title=The Hyderabad Karnatik, 1687–1707|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1975-04_9_2/page/241|year=1975|journal=[[Modern Asian Studies]]|volume=9|issue=2|pages=241–260|doi=10.1017/S0026749X00004996 | issn = 0026-749X}}</ref> ರಲ್ಲಿ [[ಮುಘಲ್ ದೊರೆ]] [[ಔರಂಗಜೇಬನು]] ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ವಶ ಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮತ್ತು ಅವನ ಆಡಳಿತದ ಚಿಕ್ಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅವನು ನೇಮಿಸಿದ ಗವರ್ನರ್‌ಗಳು ಈ ನಗರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. 1724 ರಲ್ಲಿ ಮೊಘಲ್ ದೊರೆಯಿಂದ [[ನಿಜಾಮ್-ಉಲ್-ಮುಲ್ಕ್]](ದೇಶದ ಗವರ್ನರ್) ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತನಾದ [[ಅಸಾಫ್ ಜಾ]]ನು ತನ್ನ ವಿರೋಧಿ ರಾಜನೊಬ್ಬನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.<ref name="Richards"/><ref>{{cite web |url=http://www.thomex.com/Industrylink/hyderabad.html |title=Cities of India : Hyderabad |access-date=2010-01-29 |archive-date=2010-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513022819/http://www.thomex.com/IndustryLink/hyderabad.html |url-status=dead }}</ref> ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ [[ಹೈದರಾಬಾದಿ]]ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಅಸಾಫ್ ಜಾಹೀ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಭಾರತವು ಬ್ರಿಟೀಷರಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗುವವರೆಗೆ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಅಸಾಫ್ ಜಾನ [[ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯವರು]] ಹೈದರಾಬಾದಿನ ನಿಜಾಮರಾಗಿ ಆಳಿದರು. ಏಳು ನಿಜಾಮರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಹಲವಾರು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ್ಯಧಾನಿಯಾಯಿತು, ಅಲ್ಲದೆ ಇದರಿಂದಾಗಿ ಗೋಲ್ಕಂಡವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಡೆಗಣಿಸಿದಂತಾಯಿತು. ಹಲವಾರು [[ನಿಗದಿತ ಯೋಜನೆ]]ಗಳಾದ [[ನಿಜಾಮ್‌ ಸಾಗರ]],[[ತುಂಗಭದ್ರ]],[[ಒಸಮನ್ ಸಾಗರ]],[[ಹಿಮ್ಯಾತ್ ಸಾಗರಗಳು]] ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ನಾಗರ್ಜುನ ಸಾಗರ]]ದ ಸರ್ವೇ ಕೆಲಸವು ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಇದರ ಕೆಲಸವನ್ನು 1969 ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]]ವು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವಾದ ’[[ಜಿವೆಲ್ಸ್‌ ಆಫ್ ನಿಜಾಮ್ಸ್]]’ ಇದು ನಿಜಾಮರ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಅವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ರಾಜಾಪತ್ಯದಲ್ಲಿನ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾದ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಜ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಸ್ತಾರವು 90,543 ಮೀಟರ್ ಇದ್ದು 1901 ರಲ್ಲಿ ಇದರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 50,073,759 ಇತ್ತು. ಇದು ಸರಿಸುಮಾರು 90,029,000 ಗಳಷ್ಟು ರಾಜ್ಯಾದಾಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="india elections">{{cite web|url=http://www.indiaelections.co.in/lok-sabha-constituencies/andhra-pradesh/hyderabad/comment-page-1/|title=www.indiaelections.co.in/lok-sabha-constituencies/andhra-pradesh/hyderabad/comment-page-1/<!--INSERT TITLE-->}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:India Palace.jpg|thumb|left|ಚೌಮಹಲ್ಲಾ ಅರಮನೆಯು ಆಸಫ್ ಜಾಹಿ ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ಆಸನವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ನಿಜಾಮನ ಅಧಿಕೃತ ನಿವಾಸವಾಗಿತ್ತು.]] [[ಚಿತ್ರ:Charminar-Pride of Hyderabad.jpg|thumb|left|ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಲ್ಲಿ ಚಾರ್ಮಿನಾರ್.]] 1947 ರ ಮುಂಚೆ ಹೈದರಾಬಾದ್ [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] [[ಸುಪರ್ದಿಯಲ್ಲಿ]]ತ್ತು ಆದರೆ ಇದು [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಇಂಡಿಯಾ]]ದ ಭಾಗವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. 1947 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಸ್ವತಂತ್ರಗೊಂಡು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಭಾರತ]] ಮತ್ತು [[ಪಾಕೀಸ್ತಾನ]]ಗಳೆಂದು [[ಇಬ್ಬಾಗ]]ವಾದಾಗ ಬ್ರಿಟೀಷರು [[ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ]]ವಿದ್ದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ತಮಗಿದ್ದ ಸುಪರ್ದಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ಅವರಿಗೆ ಅವರದೇ ಆದ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಿಟ್ಟರು. ನಿಜಾಮನು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೂ ಹೋಗಲು, ಅಥವಾ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿ ಉಳಿಯಲು ಇಚ್ಚಿಸಿದನು. ಆದರೆ, ಸಮಗ್ರತೆಯ ದೃಷ್ಠಿಯಿಂದ ಸಂಯುಕ್ತ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಈ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಅಸಹನೀಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇಂತಹ ನಿಜಾಮನ ಪ್ರಯತ್ನ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದೆನ್ನಬಹುದಾದ ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ ರೈತರ ದಂಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ನಿಜಾಮರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಲು ಸಂಯುಕ್ತ ಭಾರತವು ಒಂದು ಆರ್ಥಿಕ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ಹೈದರಾಬಾದನ್ನು ಈ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ನಿಜಾಮನ ಹಠಸ್ವಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತ ಭಾರತದ ಸುಪರ್ದಿಗೆ ತರಲು ಸೇನಾ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾಯಿತು. 1948ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 17ರಂದು [[ಆಪರೇಷನ್‌ ಪೊಲೋ]] ಹೆಸರಿನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ನಿಜಾಮರು, ಭಾರತ ಸಂಯುಕ್ತ ಒಕ್ಕೂಟ<ref name="a">{{cite web|url=https://answers.yahoo.com/question/index?qid=20090603030920AA851z8|title=answers.yahoo.com/question/index?qid=20090603030920AA851z8<!--INSERT TITLE-->|access-date=2021-07-20|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429095242/https://answers.yahoo.com/question/index?qid=20090603030920AA851z8|url-status=dead}}</ref> ದಲ್ಲಿ ಸೇರಲು [[ವಿಲೀನದ]] ಪತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. 1955 ರಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ [[ಡಾ.ಅಂಬೇಡ್ಕರ್]] ಅವರು [[ಭಾರತ]]ದ ಎರಡನೇ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದರು. ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿರುವಂತಹ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಇದ್ದು, ದೆಹಲಿಗಿಂತಲೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, ದೆಹಲಿಗೆ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ವೈಭವ ಇದಕ್ಕಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದರು. [[ದೆಹಲಿ]]ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬೇಕಾಗಿರುವ ಒಂದೇ ಸಂಗತಿ ಎಂದರೆ ಸಂಸತ್ತು ಅದನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಸುಲಭವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು.<ref>[http://www.ambedkar.org/ambcd/05E.%20Thoughts%20on%20Linguistic%20States%20PART%20V.htm ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‌ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ರಾಜಧಾನಿ ಎಂದಿದ್ದರು]</ref> ನವಂಬರ್ 1, 1956ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭಾಷಾವಾರು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು. [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ರಾಜ್ಯದ]] ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನೂತನವಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ''ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ'', ಮುಂಬಯಿ ರಾಜ್ಯ ನಂತರ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ಗಳ ನಡುವೆ ವಿಭಜಿಸಲಾಯಿತು. [[ತೆಲುಗು]] ಮಾತನಾಡುವ [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ರಾಜ್ಯ]]ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ತೆಲುಗು]] ಮಾತನಾಡುವ ರಾಜ್ಯವಾದ ಆಂಧ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಳಿಸಿ [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯ]] ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನೂತನ ರಾಜ್ಯ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://hyderabadonline.in/Profile/History/|title=hyderabadonline.in/Profile/History/<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2010-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20100921144224/http://hyderabadonline.in/Profile/History/|url-status=deviated|archivedate=2010-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921144224/http://hyderabadonline.in/Profile/History/}}</ref> 90ರಿಂದೀಚಿಗಿನ [[ಉದಾರಿಕರಣ]]ದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನಗರವು ಪ್ರಮುಖ ಐಟಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಜನರ ಜೀವನ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ತಂದಿತು. ಐಟಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]]ದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ 2000ರಲ್ಲಿ [[ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್]] ನಂತಹ ಇತರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು 2008-09ರ [[ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತ]]ವು ನಿರ್ಮಾಣ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮೇಲೆ ಗುರುತರವಾದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಿತು.<ref name="india elections"/> ೨೦೦೨ರಲ್ಲಿ ಸಾಯಿಬಾಬ ಮಂದಿರದ ಬಳಿ ಬಾಂಬ್ ಸ್ಫೋಟಗೊಂಡು ಒರ್ವ ಮಹಿಳೆ ಸಾವಿಗೀಡಾಗಿದ್ದು ೨೦ ಜನರಿಗೆ ಗಾಯಗಳಾಗಿತ್ತು. ೨೦೦೭ರ ಮೇ ಮತ್ತು ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಬಾಂಬುಗಳ ಪತ್ತೆಯಾಗಿ ಮತೀಯ ಗಲಭೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ೨೧ನೇ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ದಿಲ್‌ಸುಖ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾಂಬುಗಳು ಸ್ಫೋಟಗೊಂಡಿವೆ. == ಭೂಗೋಳ== [[ಚಿತ್ರ:Buddha statue 11102016.jpg|thumb|left|ಹುಸೈನ್ ಸಾಗರ್ ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ಕೆರೆ]] [[ದಖ್ಖನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಸರಾಸರಿ 489 ಮೀಟರ್ (1,607 ಅಡಿ) ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/2/Hyderabad.html|title=fallingrain.com: Hyderabad|access-date=2010-01-29|archive-date=2009-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20091002213200/http://www.fallingrain.com/world/IN/2/Hyderabad.html|url-status=dead}}</ref> ಬಹುತೇಕ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಶಿಲಾವೃತವಾಗಿದ್ದು ಮತ್ತು ಕೆಲ ಪ್ರದೇಶವು [[ಬೆಟ್ಟ]]ದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಸುತ್ತಲಿನ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭತ್ತದ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.iloveindia.com/travel/hyderabad/index.html|title=www.iloveindia.com/travel/hyderabad/index.html<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2010-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100115020005/http://www.iloveindia.com/travel/hyderabad/index.html|url-status=dead}}</ref> ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ ಮೂಲ ನಗರವನ್ನು [[ಮುಸಿ]] ನದಿ ತೀರದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.thisismyindia.com/about_hyderabad/hyderabad-history.html|title=www.thisismyindia.com/about_hyderabad/hyderabad-history.html<!--INSERT TITLE-->}}</ref> ಈಗ ''[[ಹಳೇ ನಗರ]]'' ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಗರದ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತಟದಲ್ಲಿ ಚಾರ್ ಮಿನಾರ್ ಮತ್ತು [[ಮೆಕ್ಕಾ ಮಸೀದಿ]] ಇವೆ. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ಹುಸೇನ್ ಸಾಗರ]] ಸರೋವರ ಸೇರಿದಂತೆ ಸರ್ಕಾರದ ಹಲವಾರು ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನಗರದ ಹೃದಯದ ಭಾಗವು ನದಿಯ ಉತ್ತರದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾವಣೆಗೊಂಡಿತು. ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರದ ಜೊತೆಗೆ [[ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್]], 12 ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಸರ್ಕಲ್ ಗಳು ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್]] ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಬೃಹತ್ತಾದ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಜನವಸತಿಯ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇಂದಿಗೂ ಹಲವಾರು ಗ್ರಾಮಗಳು ಸನಿಹದ ಭವಿಷ್ಯದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳಿ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಿಳಿತವಾಗುವುದನ್ನು ಎದುರು ನೋಡುತ್ತಿವೆ.<ref name="b">http://www.docstoc.com/docs/6180220/ಹೈದರಾಬಾದ್‌ __Andhra_Pradesh</ref> === ಹವಾಗುಣ === {{climate chart |Hyderabad |14.7|28.6|3.2 |17.0|31.8|5.2 |20.3|35.2|12.0 |24.1|37.6|21.0 |26.0|38.8|37.3 |23.9|34.4|96.1 |22.5|30.5|163.9 |22.0|29.6|171.1 |21.7|30.1|181.5 |20.0|30.4|90.9 |16.4|28.8|16.2 |14.1|27.8|6.1 |source=[http://www.worldweather.org/066/c00530.htm World Weather Information Service] |float=right |clear=none }} ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ ನಗರವು ಫೆಬ್ರವರಿ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಜೂನ್ ಪ್ರಾರಂಭದವರೆಗೆ ಬೇಸಿಗೆ ಇರುವ [[ಉಷ್ಣವಲಯದ ಹವಾಗುಣ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಾನ್ಸೂನ್ ಜೂನ್ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಪ್ರಾರಂಭದವರೆಗೆ ಇದ್ದು, ಅಕ್ಟೋಬರ್ ನಿಂದ ಫೆಬ್ರವರಿ ಪ್ರಾರಂಭದವರೆಗೆ ಲಘುವಾದ ಚಳಿಗಾಲವಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=https://answers.yahoo.com/question/index?qid=20090429080433AAjrK6S|title=answers.yahoo.com/question/index?qid=20090429080433AAjrK6S<!--INSERT TITLE-->|access-date=2021-07-20|archive-date=2021-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428142632/https://answers.yahoo.com/question/index?qid=20090429080433AAjrK6S|url-status=dead}}</ref> ನಗರವು ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ಮತ್ತು ಸಾಯಂಕಾಲ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಂಪಾದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಅಂದಾಜು 32 ಇಂಚು (810 ಮಿ.ಮೀ) ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬಹುತೇಕ ಮಾನ್ಸೂನ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜೂನ್ 2 1966ರಲ್ಲಿ 45.5 ^{ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್}(113.9&nbsp;°F) ತಾಪಮಾನ ದಾಖಲಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನ ಜನವರಿ 8 1946ರಲ್ಲಿ 6.1 ^{ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್} (43&nbsp;°F) ದಾಖಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web | last = Weatherbase | url = http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=82134&refer=&units=metric | title = Historical Weather for Hyderabad, India | accessdate = 2008-10-03 | archive-date = 2011-12-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111204143148/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=82134&refer=&units=metric | url-status = dead }}</ref> == ಜನಸಾಂದ್ರತೆ == {{IndiaCensusPop |title= Hyderabad Population |1971= 1796000 |1981= 2546000 |1991= 3059262 |2001= 3637483 |estimate= 4025335 |estyear= 2009 |estref=<ref name=wgazetteer2/> |footnote= World Gazetteer<ref>[http://censusindia.gov.in/ Census of India] Census of India does not have information from previous censuses on their site. Data from past censuses was obtained from World Gazetteer</ref> }} 2001ರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 3.6 ದಶಲಕ್ಷವಿದ್ದುದು 2009ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ 4 ದಶಲಕ್ಷ <ref name="wgazetteer2">[http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-104&amp;srt=npan&amp;col=aohdq&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಗರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061117081029/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-104&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&srt=pnan |date=2006-11-17 }} ವರ್ಲ್ಡ್ ಗೆಜೆಟೀರ್. 2009 ಜೂನ್ 29ರಂದು ಮರು ಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು.</ref> ತಲುಪುವ ಮೂಲಕ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಜನವಸತಿ ಇರುವ ಭಾರತದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. ಮೆಟ್ರೊಪಾಲಿಟಿನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 6.3 ಮಿಲಿಯನ್ ಇದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="gazetteer">[http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=80&amp;geo=-104&amp;srt=pnan&amp;col=aohdq&amp;msz=1500&amp;va=&amp;pt=a ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಮೆಟ್ರೋ ರೈಲು ಗಣತಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118124357/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=80&geo=-104&srt=pnan&col=aohdq&msz=1500&va=&pt=a |date=2008-01-18 }} ವರ್ಲ್ಡ್ ಗೆಜೆಟೀರ್. 2009 ಜೂನ್ 29ರಂದು ಮರು ಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು.</ref>. ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇ. 40 ರಷ್ಟು ಮುಸ್ಲಿಂರಿರುವ ಕಾರಣ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯವಿರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{Citation | last = Khan | first = Masood Ali | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | title = Muslim population in AP | newspaper = The Milli Gazette | pages = | year = | date = August, 2004 | url = http://www.milligazette.com/Archives/2004/16-31Aug04-Print-Edition/163108200423.htm}}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂರ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು,ಮತ್ತು ಹಳೆ ನಗರ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಗರದ ಜನಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು ಇದ್ದಾರೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್ ಗಳು ಕೂಡ ಇದ್ದು, ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಬಿಡ್ಸ್ ಜನಪ್ರಿಯ ಚರ್ಚ್ ಆಗಿದೆ.<ref name="c">{{cite web|url=http://www.docstoc.com/docs/6180223/Hyderabad__India|title=www.docstoc.com/docs/6180223/Hyderabad__India<!--INSERT TITLE-->}}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ ತೆಲುಗು ಮತ್ತು [[ಉರ್ದು]] ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷೆಗಳು ಆಗಿವೆ. ಸುಶಿಕ್ಷಿತ ಜನರ ನಡುವೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದೆ.<ref name="a"/> ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಉರ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದ್ದು, ಫಾರ್ಸಿ ಮತ್ತು ತುರ್ಕಿಶ್ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿನ ಉರ್ದುವಿಗೆ [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಉರ್ದು]] ಅಥವಾ [[ದಖ್ಖನಿ]] ಎಂದು ಕೆಲ ಬಾರಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಯಾಗಿರುವ ತೆಲುಗು ರಾಜ್ಯದ ಇತರಡೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಲ್ಲಿ ಕೊಂಚ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಆದರೆ ಭಾಷೆಯ ಮೂಲಸತ್ವ ಒಂದೇ ತೆರನಾಗಿದೆ.<ref name="b"/> ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲೂ ಕೆಲ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಆಡಳಿತ == [[File:APhighcourt hyderabad.jpg|thumb|ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಧೀಕರಣದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ]] ''[[ಗ್ರೇಟರ್ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್]] '' (GHMC) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ [[ನಗರ ನಿಗಮ]]ದಿಂದ ನಗರದ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ನಾಮಮಾತ್ರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ [[ಮೇಯರ್]] ಇದ್ದು, ಆತನಿಗೆ ಕೆಲವು ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.hindu.com/2008/04/17/stories/2008041719080100.htm |title=GHMC comes into existence |publisher=The Hindu |accessdate=2008-04-17 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಈ ಹಿಂದೆ ಮೇಯರ್ ಅವರನ್ನು [[ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್]] ಶಾಸಕಾಂಗ ಸಭೆಯಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕಳೆದ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಮುನ್ನ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾನೂನು, 1955ನ್ನು ಮಾರ್ಪಾಡುಗೊಳಿಸಿ, ಮೇಯರ್ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್ ಚುನಾವಣೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ನಿಜವಾದ ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಅಧಿಕಾರವು [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ]]ದಿಂದ ನೇಮಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ [[ಐಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿ]] [[ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಮಿಷನರ್]] ಅವರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಮೇಯರ್ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್ ಶಾಸಕಾಂಗವನ್ನು ಹಿಂದೆ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದೆ. ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್ ಗೆ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆದಿಲ್ಲ. ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೆ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ತನ್ನ ಅವಧಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದು, GHMC ಮತ್ತು ಮೇಯರ್ ಹುದ್ದೆಯ ಚುನಾವಣೆ ಬಾಕಿ ಇದೆ. ನಗರದ ಮೂಲ ಸೌಲಭ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ GHMC ಮೇಲೆ ಇದೆ. ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಗರವನ್ನು 150 [[ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ವಾರ್ಡ್]] ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಿಡಸಲಾಗಿದ್ದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಪೋರೇಟ್ ನಿಂದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಗೊಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಪೋರೇಟರ್ ಗಳನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯ ಮತದಾನದ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ [[ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು]] ತಮ್ಮ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯನ್ನು ಕಣಕ್ಕಿಳಿಸುತ್ತವೆ. [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌]] ಮತ್ತು ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್ ಅವಳಿ ನಗರಗಳು [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌]], [[ರಂಗಾರೆಡ್ಡಿ]] ಮತ್ತು [[ಮೆಡಕ್]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತವು [[ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ಕಲೆಕ್ಟರ್]] ಅವರಿಂದ ಮುನ್ನೆಡಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅವರು [[ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಆದಾಯ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಯ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.india.tm/php/show_distMore_wiki.php?state_name=Andhra%20Pradesh&district_id=56728&district_name=Hyderabad|title=www.india.tm/php/show_distMore_wiki.php?state_name=Andhra%20Pradesh&district_id=56728&district_name=Hyderabad<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2011-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007184100/http://www.india.tm/php/show_distMore_wiki.php?state_name=Andhra%20Pradesh&district_id=56728&district_name=Hyderabad|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Hyderabad Legislative.JPG|thumb|ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸಕಾಂಗ ಸಭೆ]] 6,250 ಕಿ. ಮೀ ಚದರ ಅಡಿಯ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾಮಗಾರಿ ಚಟುವಟಿಕೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ನೇತೃತ್ವದ ಮತ್ತು ಐಎಎಸ್ ಮಟ್ಟದ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಯೋಜನಾ ಸಂಸ್ಥೆ [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಮೆಟ್ರೊಪಾಲಿಟಿನ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="e"/> ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಮೆಟ್ರೊಪಾಲಿಟಿನ್ ಪ್ರದೇಶವು<ref>{{cite web|url=http://hmdahyd.org/inside/pn_ejhuda.doc|title=hmdahyd.org/inside/pn_ejhuda.doc<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325101908/http://hmdahyd.org/inside/pn_ejhuda.doc|url-status=dead}}</ref> ಈ ಕೆಳಗಿನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಜಿಲ್ಲೆ]] -ಪೂರ್ಣ, (16[[ಮಂಡಲಗಳು]]), [[ಮೆಡಕ್ ಜಿಲ್ಲೆ]] - ಭಾಗಶಃ (10 [[ಮಂಡಲಗಳು]]), [[ರಂಗಾರೆಡ್ಡಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] -ಭಾಗಶಃ (22 [[ಮಂಡಲಗಳು]]) [[ಮಹಬೂಬ್ ನಗರ]] - ಭಾಗಶಃ (64 [[ಮಂಡಲಗಳು]]) [[ನಲ್ಗೊಂಡಾ ಜಿಲ್ಲೆ]] -ಭಾಗಶಃ (4 [[ಮಂಡಲಗಳು]]) ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಮತದಾರರು 24 ಸದಸ್ಯರನ್ನು [[ಶಾಸನ ಸಭೆ]]ಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಐದು [[ಲೋಕಸಭಾ]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಹೊಸ ಶಾಸನ ಸಭೆಯ ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು (PC) ಹೀಗಿವೆ, ಮಲ್ಕಾಜಗಿರಿ, ಕುಕಟಪಲ್ಲಿ, ಉಪ್ಪಲ್, ಲಾಲ್ ಬಹಾದ್ದೂರ್ ನಗರ, (ಎಲ್ ಬಿ ನಗರ) ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್ ಕ್ಯಾಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್, ಮಲ್ಕಾಜಗರಿ ಪಿಸಿಯಲ್ಲಿನ ಕುತ್ಬುಲ್ಲಪುರ್; ಮುಶೀರಾಬಾದ್, ಅಂಬರಪೇಟ್, ಖೈರತಾಬಾದ್, ಜುಬಿಲಿ ಹಿಲ್ಸ್, ಸನತ್ ನಗರ, ನಂಪಲ್ಲಿ, ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್ ಪಿಸಿಯಲ್ಲಿನ ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್; ಮಾಲಕ್ ಪೇಟ್, ಕಾರವಾನ್, ಗೋಷಾಮಹಲ್, ಯಕುತಪುರಾ, ಚಾರ್ ಮಿನಾರ್, ಚಂದ್ರಾಯನಗುಟ್ಟಾ, ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಪಿಸಿಯಲ್ಲಿನ ಬಹಾದ್ದೂರ ಪುರಾ ಚೆವೆಲ್ಲಾ ಪಿಸಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ಮಹೇಶ್ವರಂ, ರಾಜೇಂದ್ರ ನಗರ, ಸೆರಿಲಿಂಗಪಲ್ಲಿ; ಮೇಡಕ್ ಪಿಸಿಯಲ್ಲಿನ ಪಟಣಚೇರು. ಗೃಹ ಮಂತ್ರಾಲಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ರಾಜ್ಯ ಪೊಲೀಸರಿಂದ ನಗರವನ್ನು [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಪೊಲೀಸ್]] ಮತ್ತು [[ಸೈಬರಾಬಾದ್ ಪೊಲೀಸ್]] ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, [[ಐಪಿಎಸ್]] ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಆಗಿರುವ [[ಕಮಿಷನರ್ ಗಳ]] ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. [[ಬಷೀರ್ ಬಾಗ್]] ನಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಇಲಾಖೆಗಳಾದ ಕಮಿಷನರ್ ಆಫೀಸ್, ಪೊಲೀಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ರೂಂ, ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ ಕಮಿಷನರ್ ಆಫೀಸ್, ಕೇಂದ್ರ ಸುಂಕ ಮತ್ತು ಅಬಕಾರಿ ಕಚೇರಿ, ಸೆಂಟ್ರಲ್ ರಿಸರ್ವೆಷನ್ ಆಫೀಸ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇವೆ. ನಗರವನ್ನು ಐದು ಪೊಲೀಸ್ ವಲಯಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಡೆಪ್ಯೂಟಿ ಕಮಿಷನರ್ ಆಫ್ ಪೊಲೀಸ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಮತ್ತು ಸೈಬರಾಬಾದ್ ಕಮಿಷನರೇಟ್ಸ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಟ್ರಾಫಿಕ್ ಪೊಲೀಸ್ ಅರೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಪಡೆದ ಅಂಗವಾಗಿದೆ.<ref name="d">{{cite web|url=http://bhagyanagartimes.com/govt.php|title=bhagyanagartimes.com/govt.php<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2011-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707231326/http://bhagyanagartimes.com/govt.php|url-status=dead}}</ref> [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಹೈಕೋರ್ಟ್]] ಇದ್ದು, ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಿವಿಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ [[ಸ್ಮಾಲ್ ಕಾಸಸ್ ಕೋರ್ಟ್]] ಮತ್ತು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ [[ಸೆಷನ್ಸ್ ಕೋರ್ಟ್]], ಎರಡು ಕೋರ್ಟ್ ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಿಜಾಮ್‌ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ]] ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಶಾಸನಸಭೆ ಇದೆ. == ಆರ್ಥಿಕತೆ == {{Interwikineeded}} [[:ವರ್ಗ:Industries in Hyderabad|ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ಉದ್ಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಕಂಪನಿ]]ಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ. [[File:Somajiguda hyderabad.jpg|thumb|ಸೊಮಾಜಿಗುಡ, ನಗರೀಕರಣ ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲಾ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದೂ. ]] [[File:Modern Hyderabad.jpg|thumb|ರಸ್ತೆಯ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆಧುನಿಕ ರಸ್ತೆ ]] ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯದ ವಾಣಿಜ್ಯ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ [[ಒಟ್ಟು ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನ]]ಕ್ಕೆ ನಗರವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯ ತೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಬಕಾರಿ ಆದಾಯದ ಮೂಲಕ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಅಂದಾಜು ಶೇ. 29.55 ರಷ್ಟು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ.{{Citation needed|date=December 2009}} 1990ರ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ನಗರದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಚಿತ್ರಣ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಸೇವಾ ನಗರವಾಗಿದ್ದ ಇದು ವ್ಯಾಪಾರ, ಸಾರಿಗೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಸಂಗ್ರಹ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿವಿಧ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವೈವಿದ್ಯತೆ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವವರ ಪೈಕಿ ಶೇ. 90 ರಷ್ಟು ನಗರಕೇಂದ್ರಿಕೃತ ಕಾರ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಸೇವಾ ಉದ್ಯಮ]] ಪ್ರಮುಖವಾದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://sandbproperties.com/|title=sandbproperties.com/<!--INSERT TITLE-->}}</ref> ಮೊದಲು ಮುತ್ತಿನ ನಗರ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಂತರ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿದೆ. [[ಲಾಡ್ ಬಜಾರ್]] ಎಂದು ಹೆಸರು ಪಡೆದಿರುವ ಬಳೆಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಚಾರ್ ಮಿನಾರ್ ಬಳಿ ಇದೆ. ಸಿಲ್ವರ್ ವೇರ್, ಸೀರೆಗಳು, ನಿರ್ಮಲ್ ಮತ್ತು [[ಕಲಮಕರಿ]] ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ವಸ್ತುಗಳು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ [[ಬಿದ್ರಿ]] [[ಕರಕುಶಲ]] ವಸ್ತುಗಳು, [[ಲಕೀರ್]], [[ಬಳೆ]], ಹರಳುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಹತ್ತಿ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಮಗ್ಗ ಆಧಾರಿತ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಿ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಫಾರ್ಮ್ಯಾಸುಟಿಕಲ್ಸ್ ಕಂಪನಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು. [[ಡಾ. ರೆಡ್ಡಿ ಲ್ಯಾಬೋರಟರಿಸ್]], ಮ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್ ಲ್ಯಾಬರೋಟರಿಸ್, ಹೆಟೆರ್ಜೊ ಡ್ರಗ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್, ಡಿವಿಸ್ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್, ಅರಬಿಂದೊ ಫಾರ್ಮಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್, ಲೀ ಫಾರ್ಮಾ ಮತ್ತು ವಿಮ್ಟಾ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್ ಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ಇವೆ. [[ಜಿನೋಮ್ ವ್ಯಾಲಿ]], ಫ್ಯಾಬ್ ಸಿಟಿ ಮತ್ತು ನ್ಯಾನೋ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಉದ್ಯಾನವನ ಗಳು ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಮೂಲ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸಲಿವೆ ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.iciciknowledgepark.com/icicikp/iciciinnerfiles/genomevalley.htm |title=The Genome Valley, Hyderabad |accessdate=2006-03-06 |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308042112/http://iciciknowledgepark.com/icicikp/iciciinnerfiles/genomevalley.htm |url-status=deviated |archivedate=2016-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308042112/http://iciciknowledgepark.com/icicikp/iciciinnerfiles/genomevalley.htm }}</ref> [[File:Laadbazar.jpg|thumb|left|ಲಾಡ್ ಬಜಾರ್‌ನ ಅಂಗಡಿವೊಂದರಲ್ಲಿ ಬಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಮಾರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲಾಡ್‌ಬಜಾರ್ ಮತ್ತು ಚಾರ್ಮಿನಾರ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮುತ್ತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ]] 1990ರಲ್ಲಿ ಐಟಿ ಕ್ಷೇತ್ರ ಆಧಾರಿತ ಆರ್ಥಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇತರ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಂತೆ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಗರ ಕೂಡ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು [[ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್]] ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrealtynews.com/real-estate-india/hyderabad/a-walk-down-hyderabad-property-avenue.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2010-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100123022917/http://www.indianrealtynews.com/real-estate-india/hyderabad/a-walk-down-hyderabad-property-avenue.html |url-status=deviated |archivedate=2010-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100123022917/http://www.indianrealtynews.com/real-estate-india/hyderabad/a-walk-down-hyderabad-property-avenue.html }}</ref> ಮತ್ತು ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಕಳೆದ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಿಕೃತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಸ್ತವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.uwlax.edu/faculty/gushiken/megatrends2000.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2009-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515010448/http://www.uwlax.edu/faculty/gushiken/megatrends2000.html |url-status=deviated |archivedate=2009-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090515010448/http://www.uwlax.edu/faculty/gushiken/megatrends2000.html }}</ref> ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೇಗಾ ಮಾಲ್ ಗಳು ತಲೆ ಎತ್ತಿವೆ ಅಥವಾ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತಿವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://property.magicbricks.com/news_tracker/hyderabad.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2010-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100805131308/http://property.magicbricks.com/news_tracker/hyderabad.html |url-status=dead }}</ref> ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಸುತ್ತಲಿನ ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಬೇಡಿಕೆಯು ಮೀತಿ ಮೀರಿದ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕಳೆದ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಗಳ ಏರಿಕೆ ಸಿಕ್ಕಾಪಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://rickshawchallenge.com/route/tech-raid/hyderabad|title=rickshawchallenge.com/route/tech-raid/hyderabad<!--INSERT TITLE-->}}</ref> ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿದೆ. ಹಲವಾರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ರ್ಯಾಂಡುಗಳು ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟ ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿವೆ. ನಗರದ ತುಂಬ ಹರಡಿರುವ ಮಲ್ಟಿಪಲ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಈ ನಗರ ಹೊಂದಿದೆ. ಹಳೆಯ [[ಚಾರ್ ಮಿನಾರ್]] ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಹೊಸತಾಗಿರುವ ಕೋಥಗುಡಾವರಗೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯವಹಾರಿಕ/ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿವೆ. ನಗರದಲ್ಲಿನ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸರ್ಕಾರವು ಎತ್ತರದ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ಸ್ ಅನ್ನು [[ರಾಜೇಂದ್ರ ನಗರ]]ದ ಬಳಿ ಇರುವ ಮಂಚಿರೆವುಲಾದಲ್ಲಿ 450 ಮೀಟರ್ [[APIIC ಟಾವರ್]] ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ, [[ಗಾಚಿಬೌಳಿ]] ಬಳಿಯ ಲಾಂಕೊ ಹಿಲ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಎತ್ತರವಾದ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುವವರಲ್ಲಿ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವಾಗಿದ್ದು ಕ್ರಮವಾಗಿ 113,098<ref>{{Cite web |url=http://www.apdes.ap.gov.in/Census%20%26%20Surveys%202006/emp-2006/sec_wise.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-09 |archive-date=2010-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101226015719/http://www.apdes.ap.gov.in/Census%20%26%20Surveys%202006/emp-2006/sec_wise.htm |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು 85,155<ref>{{Cite web |url=http://www.dget.nic.in/publications/ccge/census2001.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2010-07-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/5r4NgRobm?url=http://www.dget.nic.in/publications/ccge/census2001.pdf |url-status=dead }}</ref> ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. === ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಉದ್ದಿಮೆ === ಹೈದರಾಬಾದ್ [[ಐಟಿ]] ಮತ್ತು [[ಐಟಿ-ಪ್ರೇರಿತ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ]], [[ಔಷಧ ವಸ್ತುಗಳ ಮಾರಾಟಗಳಿಗೆ]], [[ಕಾಲ್ ಸೆಂಟರ್‌ಗಳಿಗೆ]] ಮತ್ತು [[ಮನೋರಂಜನಾ]] ಉದ್ದಿಮೆಗಳಿಗೆ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. 1990ರಿಂದಲೇ ಹಲವಾರು [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ತಂತ್ರಾಂಶ]] ದ ಕಂಪೆನಿಗಳು, ತಂತ್ರಾಶ ಸಮಾಲೋಚನೆಯ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, [[ವ್ಯವಹಾರ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ]] (ಬಿಪಿಓ) ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಐಟಿ ಮತ್ತು ಇತರ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತಮ್ಮ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಊರ್ಜಿತಗೊಳಿಸಿವೆ. [[ಹೈಟೆಕ್ ನಗರ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ತಾಂತ್ರಿಕ ಉದ್ಯಮದ ಮೂಲಭೂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತ ನಗರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಹಲವಾರು [[IT]] ಮತ್ತು [[ITES]] ಕಂಪೆನಿಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಲು ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯು ನಾಗರಿಕರು ನಗರವನ್ನು ''[[ಸೈಬರಾಬಾದ್]]'' ಎಂದು ಕರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web |url=http://finance.indiainfo.com/news/2005/05/11/1105it-exports.html |title=Report on IT exports of India |accessdate=2007-12-05 |archive-date=2009-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130025030/http://finance.indiainfo.com/news/2005/05/11/1105it-exports.html |url-status=deviated |archivedate=2009-11-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091130025030/http://finance.indiainfo.com/news/2005/05/11/1105it-exports.html }}</ref> ನಗರದೊಳಗಡೆ [[ಕಂಪೆನಿಗಳ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಮೂಹ]]ದಿಂದ ಹಲವಾರು ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದ [[ಡಿಜಿಟಲ್]] [[ಉದ್ಯಮದ ಮೂಲಭೂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಹೂಡಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಗರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಉನ್ನತಿಯ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್‌ಗಳನ್ನು ಈ ಪಟ್ಟಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಂಥ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದರೆ [[ಮಾಧಪುರ್]], [[ಕೊಂಡಾಪುರ್]], [[ಗಚಿಬೌಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಉಪ್ಪಳ್]]. ಹಲವು [[ಫಾರ್ಚ್ಯೂನ್ 500]] ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್‌ಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಐಟಿ ಅಥವಾ [[ಬಿಪಿಓ]] ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಾಗಿವೆ. [[ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್]] (ಯುಎಸ್‌ನಿಂದ ಹೊರಗಿನ ತನ್ನ ಅತೀದೊಡ್ಡ R&amp;D ಕ್ಯಾಂಪಸ್‍ನೊಂದಿಗೆ), [[ಆ‍ಯ್‌ಕ್ಸೆಂಚರ್,]] [[ಎಡಿಪಿ]], [[ಎಜಿಲೆಂಟ್]], [[ಆಲ್ಕಾಟೆಲ್ ಲ್ಯೂಸೆಂಟ್]], [[ಅಮೆಜಾನ್]], [[ಎಎಮ್‌ಡಿ]], [[AT&amp;T]], [[ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕಾ]], [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಅಸೋಸಿಯೇಟ್‍ಗಳು]], [[ಸಿಎಸ್‌ಸಿ]], [[ಕನ್‌ವರ್ಜಿಸ್]], [[ಡೆಲ್]], [[ಡಿಲಾಯಿಟ್ಟಿ]], [[ಡ್ಯುಪಾಂಟ್]], [[ಫಿಡೆಲಿಟಿ ಇನ್‌ವೆಸ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ಸ್]], [[ಫ್ರಾಂಕ್ಲಿನ್ ಟೆಂಪ್ಲೆಟಾನ್]], [[ಜಿಇ]], [[ಗೂಗಲ್]], [[ಹೀವ್‌ಲೆಟ್-ಪ್ಯಾಕ್ಕಾರ್ಡ್]], [[ಹನಿವೆಲ್]], [[ಹ್ಯುಂದೈ]], [[ಐಬಿಎಮ್]], [[ಮೊಟೊರೊಲಾ]], [[ಎನ್‌ವಿಡಿಯಾ]], [[ಒರಾಕ್‌ಲ್ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್]], [[ಕ್ವಾಲ್ಕೊಮ್]], [[ರಾಕ್‌ವೆಲ್ ಕಾಲಿನ್ಸ್]], [[SAP AG]], [[UBS AG]], [[ವೆರಿಜಾನ್]], [[ವರ್ಚುಸಾ]], [[ವೆಲ್ಸ್ ಫಾರ್ಗೋ]] - ಇವೆಲ್ಲ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಇವೆ. ಪ್ರಮುಖ ಭಾರತೀಯ [[ಐಟಿ]] ಕಂಪೆನಿಗಳಾದ [[ಮಹೀಂದ್ರ ಸತ್ಯಮ್]], [[ಹೆಚ್‌ಸಿಎಲ್]], [[ಇನ್ಫೋಸಿಸ್]], [[ವಿಪ್ರೋ]], [[ಪಾಟ್ನಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್]], [[ಕಾಗ್ನಿಜೆಂಟ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್]], [[ಟಾಟಾ ಕನ್ಸಲ್ಟೆನ್ಸಿ ಸರ್ವಿಸಸ್]] ಮತ್ತು [[ಪೋಲರಿಸ್]] ಕೂಡಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. == ಸಾರಿಗೆ == === ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ === [[File:Hyderabad volvo.JPG|thumb|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆಯು, ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಧಿಕ ವೇಗದ ಬಸ್ಸುಗಳ ಸಂಚಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,<ref name="guinnnes">[81]</ref> ಹೈದರಾಬಾದ್‌‍ನ ಸಮೀಪದ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ]] [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್]]<ref>{{cite web |url=http://apsrtc.gov.in/ |title=APSRTC |publisher= |accessdate=2006-08-29 |archive-date=2017-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808205705/http://www.apsrtc.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> ಸರತಿಯಲ್ಲಿ 19,000 ಬಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತೀದೊಡ್ಡದಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ.<ref name="guinnnes"/> ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ 89 ಬಸ್ಸುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ತುಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವ 72 ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರಂಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲೇ ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವ್ಯವಹಾರಿಕವಾಗಿ ಅದು [[ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ [[ಇಂಬ್ಲಿಬನ್]] ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. [[ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್‌]]ನಲ್ಲಿನ ಜುಬಿಲೀ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣಭಾರತ]]ದ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಬಸ್ಸುಗಳು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಆಟೋ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ [[ಆಟೋ ರಿಕ್ಷಾಗಳು]] ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಾರಿಗೆ ಸೇವೆಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕನಿಷ್ಟ ಬಾಡಿಗೆಯನ್ನು ಮೊದಲ 1.2 ಕಿ.ಮೀ ಗಳಿಗೆ ರೂ.12 ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಪ್ರತಿ ಕಿ.ಮೀ ಗೆ ರೂ.7 ರಂತೆ ನಿಗದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಖಾಸಗಿ ಒಡೆತನದ ರೇಡಿಯೊ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಬ್‌ಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ಸುಲಭ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಿವೆ.<ref name="abc">{{cite web|url=http://indiaforu.com/About%20Hyderabad.html|title=indiaforu.com/About%20Hyderabad.html<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2010-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006030503/http://indiaforu.com/About%20Hyderabad.html|url-status=deviated|archivedate=2010-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006030503/http://indiaforu.com/About%20Hyderabad.html}}</ref> [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಾದ]] [[ಎನೆಹೆಚ್-7]], [[ಎನ್‌ಹೆಚ್-9]] ಮತ್ತು [[ಎನ್‌ಹೆಚ್-202]] ಗಳ ಮೂಲಕ ಹೈದರಾಬಾದ್ ದೇಶದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಉಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಒಳ್ಳೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇತರ ನಗರಗಳಂತೆಯೇ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಕೂಡ ವಾಹನ ದಟ್ಟಣೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದೆ. ಒಳ ರಿಂಗ್ ರೋಡ್‌ನ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಗರದ ಸುತ್ತ [[ಹೊರ ರಿಂಗ್ ರೋಡ್‌]]ನ ಕಟ್ಟುವಿಕೆ ಕೂಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಇವು ನಗರದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿನ ವಾಹನ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು ಹಲವು [[ಫ್ಲೈಓವರ್‌]]ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು [[ಕೆಳರಸ್ತೆ]]ಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="abc"/> === ರೈಲು ಸಾರಿಗೆ === [[ಚಿತ್ರ:MMTS NecklaceRoadStation6.jpg|thumb|ನೆಕ್ಲೆಸ್ ರಸ್ತೆ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಎಮ್‌ಎಮ್‌ಟಿಎಸ್]] ಹೈದರಾಬಾದ್, ನಿತ್ಯಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ರೈಲು ಮತ್ತು ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆಯ ಮಧ್ಯೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ, [[ಬಹುಮಾದರಿ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] ([[MMTS]]) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಲಘು ರೈಲು ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. MMTS ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿನ ವಾಹನ ದಟ್ಟಣೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಯಸುವವರಿಗೆ ಇದೊಂದು ಸೂಕ್ತ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.tvsventures.com/html/why-hyd.htm|title=www.tvsventures.com/html/why-hyd.htm<!--INSERT TITLE-->}}</ref> [[ಹೈದರಾಬಾದ್ ಮೆಟ್ರೊ ರೈಲು|ಹೈದರಾಬಾದ್ ಮೆಟ್ರೊ]] ನಗರದಲ್ಲಿ [[ತ್ವರಿತ ಪ್ರಯಾಣ]]ಕ್ಕೆ ಮಂಡಿಸಿದ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ. [[ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ]]ವು [[ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯ]] [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೇಂದ್ರೀಯ ರೈಲ್ವೆ]] ವಲಯದ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ. ಈ ನಿಲ್ದಾಣವು [[ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್‌]]ನಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ]]ಯಲ್ಲಿನ ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು ಕೂಡುವ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿನ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳೆಂದರೆ [[ಹೈದರಾಬಾದ್ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ]] ([[ನಾಂಪಳ್ಳಿ]]) ಮತ್ತು [[ಕಚಿಗುಡ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ]]. ಈ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ನಗರದ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತವೆ. ನಗರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಲು, [[ಹೈಟೆಕ್ ಸಿಟಿ]] ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದ ಹತ್ತಿರ ಒಂದು ಆಧುನಿಕ ರೈಲ್ವೆ ಟರ್ಮಿನಲ್‌ನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://mountrose.in/hyd_transport.php|title=mountrose.in/hyd_transport.php<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721162952/http://mountrose.in/hyd_transport.php|url-status=deviated|archivedate=2011-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721162952/http://mountrose.in/hyd_transport.php}}</ref> ರೈಲು ದಟ್ಟಣೆಯಿಂದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ಅಂತರ್-ನಗರ [[ರೈಲ್ವೆ]] [[ಸಾರಿಗೆ]]ಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ನಾಲ್ಕನೇ ರೈಲ್ವೆ ಟರ್ಮಿನಲ್‍ನ್ನು<ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/2006/06/21/stories/2006062121130300.htm|title=www.hindu.com/2006/06/21/stories/2006062121130300.htm<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2011-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506042208/http://www.hindu.com/2006/06/21/stories/2006062121130300.htm|url-status=deviated|archivedate=2011-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110506042208/http://www.hindu.com/2006/06/21/stories/2006062121130300.htm}}</ref> ಕಟ್ಟುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳಿವೆ. === ವಾಯುಯಾನ/ಸಾರಿಗೆ === [[File:Hyderabad Airport.jpg|thumb|ಶಾಂಶಾಬಾದ್‌ನ ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ವರ್ಷಕ್ಕೆ 40 mn ಟರ್ಮಿನಲ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯತೆದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ]] ರೂಢಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದು ವಾಯುಯಾನದ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚುಮಾಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/01/28/stories/2008012858690400.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-08-08 |archive-date=2008-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081031043002/http://www.hindu.com/2008/01/28/stories/2008012858690400.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.newhyderabadairport.com/passenger_traffic_pop.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2009-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909153347/http://www.newhyderabadairport.com/passenger_traffic_pop.html |url-status=deviated |archivedate=2009-09-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090909153347/http://www.newhyderabadairport.com/passenger_traffic_pop.html }}</ref> [[ಬೇಗಮ್‌ಪೇಟ್‌]] ನಲ್ಲಿನ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಈ ಪರಿಸ್ಥಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದೆ 2008-03-2೨ರಂದು ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2008/03/23/stories/2008032359380500.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2010-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029112521/http://www.hinduonnet.com/2008/03/23/stories/2008032359380500.htm |url-status=deviated |archivedate=2010-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101029112521/http://www.hinduonnet.com/2008/03/23/stories/2008032359380500.htm }}</ref> ಮಾರ್ಚ್ 2008ರಲ್ಲಿ ನಗರದ ನೈರುತ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ [[ಶಂಶಾಬಾದ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಹೊಸ [[ರಾಜಿವ್ ಗಾಂಧಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]]ವು [[ಸೋನಿಯ ಗಾಂಧಿ]] ಅವರಿಂದ ಉದ್ಘಾಟನೆಗೊಂಡಿತು.<ref>.http://www.indianexpress.com/news/hyderabad-airport-opening-spicejet-pips-luf/287558/</ref> ಈ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವು [[ದೆಹಲಿ]]ಯ ಬಳಿಕ ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತೀದೊಡ್ಡ ರನ್‌ವೇಯನ್ನು<ref>{{Cite web |url=http://www.thaindian.com/newsportal/south-asia/delhis-new-airstrip-touted-indias-longest-is-just-seventh_100111377.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/68DS7iL0s?url=http://www.thaindian.com/newsportal/south-asia/delhis-new-airstrip-touted-indias-longest-is-just-seventh_100111377.html |url-status=deviated |archivedate=2012-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127004834/http://www.thaindian.com/newsportal/south-asia/delhis-new-airstrip-touted-indias-longest-is-just-seventh_100111377.html }}</ref> ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನ ಮತ್ತು ಸರಕು ಸಾಗಾಣಿಕೆಗೆ ಇದು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ದೇಶದೊಳಗಿನ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಎರಡೂ ಸೇರಿ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ವಿಮಾನಯಾನ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.hyderabad.aero/timings/flight.php |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2010-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818074553/http://www.hyderabad.aero/timings/flight.php |url-status=dead }}</ref> ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು [[ಮೆಹದಿಪಟ್ಟಣಮ್‌]]ನಿಂದ [[ರಾಜೇಂದ್ರನಗರ್‌]]ವರೆಗೆ [[ಕೆಳರಸ್ತೆ]] ಮತ್ತು [[ಟ್ರಂಪೆಟ್ ಇಂಟರ್‌ಚೇಂಜ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ [[ಪಿ ವಿ ನರಸಿಂಹ ರಾವ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ವೇ]]ಯು ಉನ್ನತಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿತು. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲೇ ಅತೀದೊಡ್ಡ [[ಫ್ಲೈಓವರ್]] ಆಗಿದೆ.<ref>http://www.expressbuzz.com/edition/story.aspx?title=Expressway%20off-limits%20to%20the%20aam%20aadmi?&amp;artid=RTgEA9tzokE=&amp;type={{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ನಗರದಿಂದ ಹೊಸ ವಿಮನನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಮೂರು ಅಗಲವಾದ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಆಧುನಿಕ [[ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು]] ಮತ್ತು ಬಸ್ಸುಗಳು ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದ ಮಧ್ಯೆ ಸಂಚರಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿವೆ. [[ನೆಹರೂ ಹೊರ ರಿಂಗ್ ರೋಡ್]], [[ಗಚಿಬೌಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಂಶಾಬಾದ್]] ನಡುವೆ [[ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ವೇ]] ಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಹೈದರಾಬಾದ್‌ [[ಉತ್ತರ ಭಾರತ]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]] ಸಂಗಮದ ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ. ''ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ ಜನರು'' ನಗರದ ನಿವಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅವರು [[ಹಿಂದೂ]] ಮತ್ತು [[ಮುಸ್ಲಿಂ]] ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಮಿಶ್ರಣವಾದ ವಿಭಿನ್ನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಜನರು [[ತೆಲುಗು]] ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಮುಸ್ಲಿಂರು [[ಉರ್ದು]] ಅಥವಾ ಮರಾಠಿ ಅಥವಾ ಮಾರ್ವಾರ ಅಥವಾ ಅನೇಕ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲೊಂದು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ತನ್ನ ಮನೆ ಎಂದು ರೂಪಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://cfw.ap.nic.in/CensusReligionwise.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619090327/http://cfw.ap.nic.in/CensusReligionwise.pdf |url-status=dead }}</ref> ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳ ಮಹಿಳೆಯರು ಭಾರತದ ಸಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉಡುಗೆ ಸೀರೆಯನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ, [[ಸೀರೆ]] ಅಥವಾ ಅದರಲ್ಲೂ ಯುವ ಜನತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಸಲ್ವಾರ್ ಕಮೀಜ್]] ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಉಡುಪುಗಳೆಂದರೆ [[ಖಾರಾ ದುಪ್ಪಟ]] ಮತ್ತು [[ಸಲ್ವಾರ್ ಕಮೀಜ್]] ಹಾಗೂ ಪುರುಷರಿಗೆ [[ಶೇರ್ವಾನಿ]].<ref>{{Cite web |url=http://www.asiarooms.com/travel-guide/india/hyderabad/hyderabad-overview/hyderabad-culture.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2010-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331203055/http://www.asiarooms.com/travel-guide/india/hyderabad/hyderabad-overview/hyderabad-culture.html |url-status=deviated |archivedate=2010-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100331203055/http://www.asiarooms.com/travel-guide/india/hyderabad/hyderabad-overview/hyderabad-culture.html }}</ref> ಇದು ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಣಬಹುದಾದ [[ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿಶೇಷಣಗಳ]]ಲ್ಲಿ ಒಂದು.<ref>{{Cite web |url=http://www.reachouthyderabad.com/society/index.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2010-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100114072652/http://reachouthyderabad.com/society/index.htm |url-status=dead }}</ref> ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ [[ಅನಂತ ಚತುರ್ದಶಿ]]ಯಲ್ಲಿ (ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಗಣೇಶ ನಿಮಜ್ಜನಂ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ) 10 ದಿನದ [[ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ]] ಆಚರಣೆಯ ನಂತರ [[ಗಣೇಶ]] ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸುವುದು ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನ ಒಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉತ್ಸವ. [[ಬೊನಾಲು]] ದೇಶ್ಯ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಭಾವ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಸಲ್ಮಾನರ ರಂಜಾನ್ ನ ಕೊನೆಯ ೩ ದಿನಗಳ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಗ್ರೀಟಿಂಗ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ [[ಈದ್ ಉಲ್-ಫಿಟರ್]] ಅನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈದ್‌ನಲ್ಲಿ ಶೀರ್ ಕ್ಯೊರ್ಮಾ ಎಂಬ ಸಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. [[ಚಾರ್ಮಿನಾರ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಶಿಯಾ]] ಮುಸ್ಲಿಂರು ಪ್ರತಿ ಮೊಹರಂನ (ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಪಂಚಾಂಗದ ಮೊದಲ ತಿಂಗಳು)10ನೇ ದಿನ ವಾರ್ಷಿಕ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಲು ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ಎದೆಗಳಿಗೆ ಹೊಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹರಿತವಾದ ಆಯುಧಗಳಿಂದ (ಚಾಕುಗಳು, ಕತ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಚಾಕುಗಳನ್ನು ಸರಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುತ್ತದೆ) ತಮ್ಮ ತಲೆ,ಎದೆ ಮತ್ತು ಬೆನ್ನಿಗೆ ಹೊಡೆದುಕೊಂಡು ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾದುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ರಕ್ತವನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.merinews.com/catFull.jsp?articleID=144502|title=www.merinews.com/catFull.jsp?articleID=144502<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2009-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090720004639/http://www.merinews.com/catFull.jsp?articleID=144502|url-status=dead}}</ref> === ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ === [[File:India food.jpg|thumb|ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಬಿರಿಯಾನಿ ]] '''ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ''' ಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ, [[ಮುಘಲ್]] ಮತ್ತು [[ಪರ್ಷಿಯನ್]] ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿಯ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ. [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಬಿರಿಯಾನಿ]]ಯ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿಯ ಹೆಗ್ಗುರುತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2005/08/18/stories/2005081817520200.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2007-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070329002326/http://www.hindu.com/2005/08/18/stories/2005081817520200.htm |url-status=dead }}</ref> ಇತರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಿದ್ದತೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಖುಬಾನಿ ಕಾ ಮೀಠಾ]], [[ಡಬಲ್ ಕಾ ಮೀಠಾ]], [[ಫಿರ್ನಿ]], ''[[ಪಾಯಾ]]'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡು [[ನಹಾರಿ ಕುಲ್ಚೆ]], [[ಹಲೀಮ್]] ( ಪವಿತ್ರ [[ರಮಜಾನ್]] ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ತಿನ್ನಲ್ಪಡುವ ಮಾಂಸದಡುಗೆ) ಕಡ್ಡು ಕಿ ಖೀರ್ (ಸಿಹಿ ಗುಂಬಳಕಾಯಿಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಸಿಹಿಯಾದ ಗಂಜಿ) ಶೀರ್ ಕುರ್ಮಾ (ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸೇವಿಗೆ ಹಾಕಿ ಕುದಿಸಿ ತಯಾರಿಸುವ ಸಿಹಿ ಖಾದ್ಯ) ಮಿರ್ಚಿ ಕಾ ಸಲಾನ್, ಬಾಗರೆ ಬೈಗಾನ್, ಖಟ್ಟಿ ಡಾಲ್, ಖಿಚಡಿ ಮತ್ತು ಖಟ್ಟಾ, ತೀಲ್ ಕಿ ಚಟ್ನಿ, ಬೈಗನ್ ಕಿ ಚಟ್ನಿ, ತೀಲ್ ಕಾ ಖಟ್ಟಾ, ಆಮ್ ಕಾ ಅಚಾರ್, ಗೋಷ್ಟ್ ಕಾ ಅಚಾರ್, ಪಿಯೋಸಿ (ಮೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿನ ಬಿಳಿ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಹಾಲಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು) ಶಾಹಿ ಟುಕ್ಡೆ, ಖೀಮಾ ಆಲೂ ಇತ್ಯಾದಿ.<ref>{{Cite web |url=http://www.hotels-hyderabad.com/hyderabadicusine.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-29 |archive-date=2010-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811181110/http://www.hotels-hyderabad.com/hyderabadicusine.htm |url-status=deviated |archivedate=2010-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100811181110/http://www.hotels-hyderabad.com/hyderabadicusine.htm }}</ref><ref>{{cite web|url=http://jannah.org/madina/index.php?topic=2944.0|title=jannah.org/madina/index.php?topic=2944.0<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2011-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724181431/http://jannah.org/madina/index.php?topic=2944.0|url-status=dead}}</ref> [[ಭಾರತೀಯ ಸಿಹಿ ಖಾದ್ಯ]]ಗಳು ತುಪ್ಪ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿವೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಸಿಹಿ ಅಂಗಡಿಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿವೆ. ಪುಲ್ಲಾ ರೆಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ರಾಮಿರೆಡ್ಡಿ ಸ್ವೀಟ್ಸ್‌ಗಳು ಪರಿಶುದ್ಧ ತುಪ್ಪದ ಸಿಹಿಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದು, ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಹಲವೆಡೆ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಬೀದಿಯ ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುವ [[ಇರಾನಿ ಕೆಫೆ]]ಗಳು ''ಇರಾನಿ ಚಾಯ್'', ''ಇರಾನಿ ಸಮೋಸಾ'' ಮತ್ತು ''ಓಸ್ಮಾನಿಯಾ ಬಿಸ್ಕತ್'' ನೀಡುತ್ತವೆ. ಇಟಾಲಿಯನ್, ಮೆಕ್ಸಿಕನ್, ಚೈನೀಸ್ ಮತ್ತು ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಆಹಾರಗಳು ಕೂಡ [[ಆಂಧ್ರ]] ಮತ್ತು ಇತರ ದಕ್ಷಿಣ ಬಾರತೀಯ ಆಹಾರಗಳಂತೆ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಪಡೆದಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://hyderabadmetrorail.com/Culture.html|title=hyderabadmetrorail.com/Culture.html<!--INSERT TITLE-->}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಪಬ್ ಗಳು ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸುತ್ತಿವೆ. == ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆ == [[File:Ind school of business.jpg|thumb|ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ವ್ಯವಹಾರಿಕ ಶಾಲೆಗಳು 2009ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್ನಿನ ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಟೈಮ್ಸ್‌ನಿಂದ ಜಾಗತಿಕ ಎಂಬಿಎ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ 15ನೇ ನಂಬರಿನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ <ref>[116]</ref>]] ಗಮನಿಸಕ್ಕಂತಹ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿವೆ.ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಿಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಸ್ವಾಯತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಆರು ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ಇವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 1917ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ [[ಉಸ್ಮಾನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾದ 7ನೇ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇಯದಾಗಿದೆ.<ref name="ouwebsite">{{cite web |url=http://www.osmania.ac.in/AboutUsVCSpeech.htm |title="Vice Chancellor's Speech about Osmania University" |accessdate=2007-11-15 }}</ref> [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಕೇಂದ್ರಿಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಲೀಗಲ್ ಸ್ಟಡಿಸ್ ಆಂಡ್ ರೀಸರ್ಚ್]], [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸಿಟ್ಯಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯುಟಿಕಲ್ ಎಜ್ಯುಕೇಷನ್ ಆಂಡ್ ರೀಸರ್ಚ್ (NIPER)]] [[ಪೊಟ್ಟಿ ಶ್ರೀರಾಮಲು ತೆಲುಗು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಮೌಲಾನಾ ಆಝಾದ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಉರ್ದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಮತ್ತು [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಆಂಡ್ ಫಾರಿನ್ ಲಾಂಗ್ವೇಜಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮುಕ್ತವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಮುಕ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.orissalinks.com/archives/1583|title=www.orissalinks.com/archives/1583<!--INSERT TITLE-->}}</ref> [[ಆಚಾರ್ಯ ಎನ್.ಜಿ. ರಂಗಾ ಕೃಷಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ವು ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಚಿತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ನಗರದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಇದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ [[ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್]] ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನ ಗಾಚಿಬೌಳಿಯಲ್ಲಿದೆ. ೫೦೦,೦೦೦ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ವೃತ್ತ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಹಾಗು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ತಾಳೆಗರಿಯ ಸಂಗ್ರಹ ಇರುವ [[ರಾಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ]] ಮೂಸಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿವೆ. ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜುಗಳ ಪೈಕಿ [[ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್ಸಿಟ್ಯಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಾಜಿ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌]], [[GITAM ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಕ್ಯಾಂಪಸ್]], [[BITS ಪಿಲಾನಿ ಕ್ಯಾಂಪಸ್]], [[ವಾಸವಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್]], [[ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಇನ್ಫರ್ಮೇಶನ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]], [[OUCE]], [[OUCT]], [[CBIT]],[[VNR ವಿಜ್ಞಾನ ಜ್ಯೋತಿ ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಅಂಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]], [[MVSR ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌]], [[ಮುಫಾಖಮ್ ಜಾ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]], [[ಡೆಕ್ಕನ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]] ಮತ್ತು [[ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಮುಂತಾದವುಗಳು ಈ ನಗರದಲ್ಲಿವೆ. ಪ್ರಮುಖ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಗಾಂಧಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಉಸ್ಮಾನಿಯಾ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಮತ್ತು ಇತರ ಖಾಸಗಿ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಾದ [[ಡೆಕ್ಕನ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್]] ಮತ್ತು ಶಾದನ್ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಫ್ಲೈ-ಟೆಕ್ ಎವಿಯೇಷನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಮತ್ತು ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಎವಿಯೇಷನ್ ಅಕಾಡೆಮಿಯು ವಾಯುಯಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆಗಿವೆ. ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇದ್ದು, ([[:ವರ್ಗ:Research institutes in Hyderabad|ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ]]) ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್ಸಿಟ್ಯಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಕೆಮಿಕಲ್ ಟೆಕ್ನಾಲಾಜಿ (IICT]]), [[ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಸೆಲ್ಯುಲರ್ ಆಂಡ್ ಮೊಲ್ಯಾಕುಲರ್ ಬಯೋಲಾಜಿ (CCMB)]], [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಜಿಯೋಫಿಸಿಕಲ್ ರೀಸರ್ಚ್ ಇನ್ಸಿಟ್ಯಿಟ್ಯೂಟ್ (NGRI)]], [http://www.ngri.org.in/ NGRI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707172807/http://www.ngri.org.in/ |date=2011-07-07 }}, [[IRISET]] ಫಾರ್ ರೈಲ್ವೆ ಸಿಗ್ನಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಆಂಡ್ [[ಐಸಿಐಆರ್ಐಎಸ್ಎಟಿ]], [[ಡಿಫೆನ್ಸ್ ರೀಸರ್ಚ್ ಆಂಡ್ ಡವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಆರ್ಗನೈಜೆಷನ್ (DRDO)]] ಜೊತೆಗೆ DRDL ಕೂಡ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ರಾಡಾರ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು [[ಇಂಟಿಗ್ರೆಟೆಡ್ ಮಿಸ್ಸೈಲ್ ಡವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್]] ಗಾಗಿ (IGMDP) ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಭಾರತೀಯ ಅಣುಶಕ್ತಿ ಇಲಾಖೆ]]ಯಡಿಯಲ್ಲಿನ ಮೂರು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇಲ್ಲಿರುವ ಮೂಲಕ ಅಣುಶಕ್ತಿ ವಿಭಾಗವು ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ನಗರದಲ್ಲಿ ತೋರ್ಪಡಿಸಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಅಟೋಮೆಟಿಕ್ ಮಿನರ್ಸ್ ಡೈರೋಕ್ಟರೇಟ್ ಫಾರ್ ಎಕ್ಸಫ್ಲೊರೇಷನ್ ಆಂಡ್ ರೀಸರ್ಚ್ (AMD)]] [[ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್ ಫ್ಯೂಯೆಲ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್]] (NFC) ಮತ್ತು [[ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಇಲ್ಲಿವೆ.<ref name="abc"/> ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣಗಳ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಣಿತ ತಜ್ಞರ ಸಮಾವೇಶ]]ವನ್ನು (ICM) ಅನ್ನು ಆಗಸ್ಟ್ 2010ರಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯವಹಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ ನಗರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.icm2010.org.in/|title=www.icm2010.org.in<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2010-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208184251/http://www.icm2010.org.in/|url-status=dead}}</ref> ಈ ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ವಿವಿಧ ಭಾಗದಿಂದ 4000ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗಣಿತ ತಜ್ಞರು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. == ಮಾಧ್ಯಮ == [[ಚಿತ್ರ:Imax theater hyderabad.jpg|thumb|ಪ್ರಸಾದ್ಸ್ ಐಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಐಮ್ಯಾಕ್ಸ್-3ಡಿ ಆಗಿವೆ.<ref>[125]</ref>]] [[ಚಿತ್ರ:Ravindra Bharathi on State Formation Day 2018.jpg|thumb|ರವೀಂದ್ರ ಭಾರತಿ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಲೆ ಹಾಗೂ ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಜನಪ್ರಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ]] ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು [[ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರ]]ಗಳನ್ನು ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ''[[ಟಾಲಿವುಡ್]]'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಇದು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಅಂದಾಜು ಮುನ್ನೂರು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಶರಧಿ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್, [[ಅನ್ನಪೂರ್ಣ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್]], ರಾಮಾನಾಯಿಡು ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್, ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್, ಪದ್ಮಾಲಯ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್, ರಾಮೋಜಿ ಫಿಲ್ಮಸಿಟಿ (ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಫಿಲ್ಮ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋ) ಮುಂತಾದವುಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳಾಗಿವೆ. ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಫಿಲ್ಮ್ ಕ್ಲಬ್ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ ಫಿಲ್ಮ್ ಡೈರೆಕ್ಟರ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ವತಿಯಿಂದ 2007ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.ಏಷಿಯಾದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಐಮ್ಯಾಕ್ಸ್ 3ಡಿ]] ಫಿಲ್ಮ್ ಥಿಯೇಟರ್ ಇಲ್ಲಿದ್ದು, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ 24 ಆಫ್ಟಿಕಲ್ ಫೋಕಸ್ ಅನ್ನು 4ಡಿ ಸಿಮ್ಯೂಲೇಟರ್ ನೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಪ್ರಸಾದ್ಸ್ ಐಮ್ಯಾಕ್ಸ್]] ಹೊಂದಿದೆ. [[ಐನಾಕ್ಸ್]], [[ಪಿವಿಆರ್ ಸಿನಿಮಾ]], [[ಸಿನೆ ಪ್ಲಾನೆಟ್]], ಸಿನೆಮ್ಯಾಕ್ಸ್, ಬಿಗ್ ಸಿನೆಮಾ ಮತ್ತು ಟಾಕಿ ಟೌನ್ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಮಲ್ಟಿಫ್ಲೆಕ್ಸ್ ಗಳು ಆಗಿವೆ. ಸನೀಹದ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ 17ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಹಳು ಕುಟಪಲ್ಲಿ, [[ಕಾಚಿಗುಡಾ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆ ಎತ್ತಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.bharat.co.in/about-hyd.html|title=www.bharat.co.in/about-hyd.html<!--INSERT TITLE-->}}</ref> ನಗರದ ಸೈಫಾಬಾದ್ ನಲ್ಲಿರುವ [[ರವೀಂದ್ರ ಭಾರತಿ]]ಯು ರಂಗಕಲೆ ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಹಲವಾರು ಕಲಾವಿದರು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೀಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಲಲೀತಕಲಾ ಥೋರನಮ್ ಮತ್ತು [[ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ವೇದಿಕಾ]] ಕಲೆ ಮತ್ತು ರಂಗಕಲೆಯ ಇತರ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಆಗಿವೆ. ಅತ್ಯಾಧುನಿಕವಾದ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಕಾನ್ವೆಷನ್ ಕೇಂದ್ರ (HICC) ಅಥವಾ HITEX ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷಿಯಾದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊದಲನೆಯದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಾನ್ವೇಷನ್ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://ahssan.wordpress.com/2009/02/04/amazing-hyderabad-the-wonders-within/|title=ahssan.wordpress.com/2009/02/04/amazing-hyderabad-the-wonders-within/<!--INSERT TITLE-->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718083931/http://ahssan.wordpress.com/2009/02/04/amazing-hyderabad-the-wonders-within/|archivedate=2011-07-18|access-date=2010-01-29|url-status=dead}}</ref> ರೇಡಿಯೋ ಉದ್ಯಮವು ಕೂಡ ಹಲವಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು [[ಸರ್ಕಾರಿ ಮಾಲೀಕತ್ವ]]ದ ಎಫ್ಎಂ ಚಾನೆಲ್ ಗಳ ಪರಿಚಯದಿಂದಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುವ ಎಫ್ಎಂ ರೇಡಿಯೋ ಚಾನೆಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ [[ಎಐಆರ್]], ''ವಿವಿಧ ಭಾರತಿ'', ಎಫ್ಎಂ (102.8&nbsp;MHz), ಏರ್ ರೈನ್ ಬೋ ಎಫ್ಎಂ (101.9&nbsp;MHz), [[ರೇಡಿಯೋ ಮಿರ್ಚಿ]] ಎಫ್ಎಂ (98.3&nbsp;MHz), [[ರೇಡಿಯೋ ಸಿಟಿ]] ಎಫ್ಎಂ (91.1&nbsp;MHz), [[ಬಿಗ್ ಎಫ್ಎಂ]] (92.7&nbsp;MHz), ರೆಡ್ ಎಫ್ಎಂ(93.5&nbsp;MHz) ಮತ್ತು ಏರ್ ಜ್ಞಾನ ವಾಣಿ (107.6&nbsp;MHz). ಸರ್ಕಾರಿ ಮಾಲೀಕತ್ವದ [[ದೂರದರ್ಶನ]]ವು ಎರಡು ಟೆರೆಸ್ಟ್ರರಿಯಲ್ ಟೆಲಿವಿಜನ್ ಚಾನೆಲ್ ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಒಂದು ಸ್ಯಾಟಲೈಟ್ ಟೆಲಿವಿಜನ್ ಚಾನೆಲ್ ನ್ನು ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಿಂದ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಿಂದ ಕೆಲ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಟೆಲಿವಿಜನ್ ಗಳಾದ ಎಬಿಎನ್- [[ಟಿವಿ9]] [[ಮಾಟಿವಿ]] [[ಐ-ನ್ಯೂಸ್]], [[ಆಂಧ್ರಜ್ಯೋತಿ ನ್ಯೂಸ್]] [[ಈಟಿವಿ]], [[ಜೆಮಿನಿ]], [[ತೇಜಾ]], [[ಜೀ ತೆಲುಗು]], [[ಈಟಿವಿ ಉರ್ದು]], [[ಈಟಿವಿ2]] ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಿ ಟಿವಿ, [[ಎನ್ ಟಿವಿ]], [[ಟಿವಿ5]] [[ಆರ್ ಟಿವಿ]], [[ಭಕ್ತಿ ಟಿವಿ]], [[ಲೋಕಲ್ ಟಿವಿ]] ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://letusknow.co.in/districts/hyd.html|title=letusknow.co.in/districts/hyd.html<!--INSERT TITLE-->}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮುದ್ರಣ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಮೂಹಗಳಿದ್ದು ಅವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು ಮತ್ತು ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ದಿನಪತ್ರಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಮುಖ ತೆಲುಗು ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಎಂದರೆ, ''[[ಈನಾಡು]]'', ''[[ಸಾಕ್ಷಿ]]'', ''[[ಸೂರ್ಯಾ]]'', ''[[ವಾರ್ತಾ]]'', ''[[ಆಂಧ್ರಜ್ಯೋತಿ]]'', ''[[ಆಂಧ್ರಪ್ರಭ]]'', ''[[ಆಂಧ್ರಭೂಮಿ]]'' ಮತ್ತು ''[[ಪ್ರಜಾಶಕ್ತಿ]]'' ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ''[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]]'', ''[[ದಿ ಹಿಂದು]]'', ''[[ದಿ ಡೆಕ್ಕನ್ ಕ್ರಾನಿಕಲ್]]'', ''[[ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಸ್ಟ್ರ್ಯಾಂಡರ್ಡ್]]'', ''[[ದಿ ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸಪ್ರೆಸ್]]'' ಮತ್ತು ''[[ಎಕನಾಮಿಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]'' ಪ್ರಮುಖ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಇತರ ಭಾರತದ ನಗರಗಳಿಗಿಂತ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಟು ಉರ್ದು ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಉರ್ದು ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಎಂದರೆ, ''[[ದಿ ಸಿಯಾಸತ್ ಡೈಲಿ]]'', ''[[ದಿ ಮುನ್ಸಿಫ್ ಡೈಲಿ]]'', ''[[ದಿ ಈತೆಮಾದ್]]'', ''ರೆಹ್ನುಮಾ-ಎ-ಡೆಕ್ಕನ್'', ''[[ರೋಝನಾಮಾ ರಾಷ್ಚ್ರೀಯ ಸಹಾರಾ]]'', ಮತ್ತು ''[[ದಿ ಡೈಲಿ ಮಿಲಾಪ್]]''. ಆಪ್ಟಿಕಲ್ ಫೈಬರ್ ನ ಬೃಹತ್ ಸಂಪರ್ಕ ಜಾಲದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಚಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು [[ಸ್ಥಿರ ದೂರವಾಣಿ]] ನಿರ್ವಾಹಕರಿದ್ದು [[ಬಿಎಸ್ಎನ್ಎಲ್]], [[ಟಾಟಾ ಇಂಡಿಕಾಮ್]], [[ರಿಲಾಯನ್ಸ್]], ಮತ್ತು [[ಏರ್ ಟೆಲ್]]. ನಗರದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು [[ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್]] ಕಂಪನಿಗಳು ಇದ್ದು, ಅವುಗಳು [[ಜಿಎಸ್ಎಂ]] ಇರುವ [[ವೋಡಾಫೋನ್]], [[ಏರ್ ಟೆಲ್]]. [[ಬಿಎಸ್ಎನ್ಎಲ್]], [[ಐಡಿಯಾ]], [[ಟಾಟಾ ಡೋಕೊಮೊ]], [[ರಿಲಾಯನ್ಸ್]], [[ಎರ್ ಸೆಲ್]], [[ಸಿಡಿಎಂಎ]], ಸೇವೆಯನ್ನು [[ಬಿಎಸ್ಎನ್ಎಲ್]], [[ವಿರ್ಜಿನ್ ಮೊಬೈಲ್]], [[ಟಾಟಾ ಇಂಡಿಕಾಮ್]], ಮತ್ತು [[ರಿಲಾಯನ್ಸ್]] ಸದ್ಯ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದು, [[ಸ್ಪೈಸ್ ಟೆಲಿಕಾಂ]] ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಿದೆ. == ಕ್ರೀಡೆ == {{FixBunching|beg}} [[ಚಿತ್ರ:Uppal stadium.jpg|thumb|ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]] {{FixBunching|mid}} [[ಚಿತ್ರ:India stadium hyderabad.jpg|thumb|ಜಿ.ಎಮ್.ಸಿ. ಬಾಲಯೋಗಿ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]] {{FixBunching|end}} ನಗರದಲ್ಲಿ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಮತ್ತು [[ಹಾಕಿ]] ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಆಗಿವೆ. 2005ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ [[ಪ್ರಿಮೀಯರ್ ಹಾಕಿ ಲೀಗ್]] ಚಾಂಪಿಯನ್ ಷಿಪ್ ಅನ್ನು [[ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ಸುಲ್ತಾನ್]] ತಂಡ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಗೇಮ್ಸ್ ಮತ್ತು [[ಆಫ್ರೊ-ಏಷಿಯನ್ ಗೇಮ್ಸ್]] ನ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೆಮ್ಮೆ ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ದಕ್ಕಿದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ 10 ಸಾವಿರ ಮೀಟರ್ ಮ್ಯಾರಾಥಾನ್ ಅನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="e">{{cite web|url=http://kkrchowdary.blogspot.com/2009/02/about-hyderabad.html|title=kkrchowdary.blogspot.com/2009/02/about-hyderabad.html<!--INSERT TITLE-->}}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು [[ಲಾಲ್ ಬಹಾದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]] ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಮೊದಲು ಫತೇಹ್ ಖಾನ್ ಮೈದಾನ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಇದು ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವ ಎಕಮಾತ್ರ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ ಆಗಿತ್ತು. ನವಂಬರ್ 19, 1955ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಯಿತು. ಸದ್ಯ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ ಅನ್ನು [[ಐಸಿಎಲ್]] ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಉಪ್ಪಲ್ ದಲ್ಲಿರುವ ನೂತನ [[ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]]ನಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜು 55,000 ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅತ್ಯಾಧುನಿಕವಾದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಮೇಲ್ದರ್ಜೆಗೆರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕವಾದ [[ಜಿಮ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ [[ಈಜುಕೋಳ]] ಕೂಡ ಇದೆ.<ref>{{cite web|url=http://sawaal.ibibo.com/hyderabad/about-stadiums-hyd-540175.html|title=sawaal.ibibo.com/hyderabad/about-stadiums-hyd-540175.html<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-01-29|archive-date=2012-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521132445/http://sawaal.ibibo.com/hyderabad/about-stadiums-hyd-540175.html|url-status=deviated|archivedate=2012-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120521132445/http://sawaal.ibibo.com/hyderabad/about-stadiums-hyd-540175.html}}</ref> ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ಮೂಲದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು ಎಂದರೆ, [[ಗುಲಾಮ್ ಅಹ್ಮದ್]], [[ಮಹ್ಮದ್ ಅಝರುದ್ದೀನ್]], [[ವಿವಿಎಸ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣ್]], (ಕ್ರಿಕೆಟ್) ಸಯ್ಯದ ಅಬ್ದುಲ್ ರಹೀಮ್, [[ಸಾನಿಯಾ ಮಿರ್ಜಾ]] (ಲಾನ್ ಟೆನ್ನಿಸ್), [[ಪುಲ್ಲೇಲ ಗೋಪಿಚಂದ್]], [[ಜ್ವಾಲಾ ಗುಟ್ಟಾ]], [[ಸೈನಾ ನೇಹ್ವಾಲ್]], ಚೇತನ್ ಆನಂದ್ (ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್), [[ಮುಕೇಶ ಕುಮಾರ್]] (ಹಾಕಿ).<ref>{{cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/sports/olympian-footballers-remember-rahim-saab-on-his-birth-centenary_100233825.html|title=Olympian footballers remember ‘Rahim Saab’ on his birth centenary|date=17 August 2009|publisher=Thaindian.com|access-date=29 ಜನವರಿ 2010|archive-date=18 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091018042851/http://www.thaindian.com/newsportal/sports/olympian-footballers-remember-rahim-saab-on-his-birth-centenary_100233825.html|url-status=deviated|archivedate=18 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091018042851/http://www.thaindian.com/newsportal/sports/olympian-footballers-remember-rahim-saab-on-his-birth-centenary_100233825.html}}</ref> [[ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರಿಮೀಯರ್ ಲೀಗ್]] ನ [[ಡೆಕ್ಕನ್ ಚಾರ್ಜರ್ಸ್]] ತಂಡವನ್ನು 107 ಮಿಲಿಯನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಗಳಿಗೆ [[ಡೆಕ್ಕನ್ ಕ್ರಾನಿಕಲ್]] ಖರೀದಿಸಿತು. 2009ರಲ್ಲಿ ಡೆಕ್ಕನ್ ಚಾರ್ಜರ್ಸ್ ತಂಡವು ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು. ಗಮನಿಸಬಹುದಾದ ಆಟಗಾರರು ಎಂದರೆ, [[ಆ್ಯಡಮ್ ಗಿಲಕ್ರಿಸ್ಟ್]], [[ಅಂಡ್ರ್ಯೂ ಫ್ಲಿಂಟಾಫ್]], [[ವಿವಿಎಸ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣ್]], [[ಹರ್ಷಲ್ ಗಿಬ್ಸ್]], [[ಸ್ಕಾಟ್ ಸ್ಟೈರಿಸ್]], [[ಆರ್.ಪಿ. ಸಿಂಗ್]], [[ಶಾಹಿದ್ ಆಫ್ರೀದಿ]], [[ರೋಹಿತ್ ಶರ್ಮಾ]], [[ಪ್ರಗ್ಯಾನ್ ಒಝಾ]], [[ಚಮಿಂಡಾ ವಾಸ್]] ಮತ್ತು [[ಚಮರಸಿಲ್ವಾ]]. 2009 ಋತುವಿನಲ್ಲಿ [[ಫಿಡೇಲ್ ಎಡ್ವರ್ಡ್ಸ್]], [[ಡ್ವೈನ್ ಸ್ಮಿಥ್]] ಅವರನ್ನು ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ ಹದಗೆಟ್ಟ ಕಾರಣ [[ಶಾಹಿದ್ ಆಫ್ರೀದಿ]] ಆಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಡೆಕ್ಕನ್ ಚಾರ್ಜರ್ಸ್ ಗೆ ಆಫ್ರೀದಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಆಟಗಾರ. ನಗರದಲ್ಲಿ [[ಐಸಿಎಲ್]] ಕೂಡ [[ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ಹೀರೋಸ್]] ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ತಂಡವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="c"/> ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಮತ್ತು ಹಾಕಿಗಾಗಿ ನಗರದ [[ಸ್ವರ್ಣಧಾರಾ ಪ್ರದೇಶ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್]], [[ಹಾಕಿ]] ಮತ್ತು ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ಗಾಗಿ [[ಗಾಚಿಬೌಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಜಿಎಂಸಿ ಬಾಲಯೋಗಿ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]] ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು, [[ಉಸ್ಮಾನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ಸೈಕ್ಲಿಂಗ್‌ಗಾಗಿ ನಯವಾದ [[ವೇಲೊಡ್ರಮ್]] ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಸರೂನ್ ನಗರ ಒಳಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]] ಮತ್ತು [[ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಹೈದ್ರಾಬಾದ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕವಾದ [[ಜಿಮ್ನಾಸ್ಟಿಕ್]], ಆರ್ಚರಿ, [[ಸೆಪಕ್ ಟಾಕ್ರವ್]], [[ಶೂಟಿಂಗ್]] ಸ್ಥಳವಿದೆ. ಗಾಚಿಬೌಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಕ್ವಾಟಿಕ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ 3000 ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಈಜು. ಡೈವಿಂಗ್, ವಾಟರ್ ಪೊಲೋ ಮತ್ತು ಸಿಂಕ್ರೊನೈಸ್ಡ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಕೋಟ್ಲಾ ವಿಜಯ ಭಾಸ್ಕರ್ ರೆಡ್ಡಿ ಒಳಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ವು ಬಹು ಉದ್ದೇಶಿತ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ ಆಗಿದ್ದು, 2500 ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ತಾಪ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸ್ಯಾಫ್ ಟೆನ್ನಿಸ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ನ ಕೇಂದ್ರ ಕೋರ್ಟ್ 5000 ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮತ್ತು ಸಿಂಥೇಟಿಕ್ ಮೇಲ್ಮೈಯೊಂದಿಗೆ ಏಳು ಅಂಕಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹುಸೇನ್ ಸಾಗರ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಜಲಕ್ರೀಡೆಗಳಾದ ರೋಯಿಂಗ್, ಯಾಚಿಂಗ್, [[ಕಾಯಾಕಿಂಗ್]] ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾನೋಯಿಂಗ್]] ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಐದು [[ಗೊ-ಕಾರ್ಟಿಂಗ್]] ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಸ್ ಮತ್ತು [[ಪೇಂಟ್ ಬಾಲ್]] ಫೀಲ್ಡ್ ಗಳು ಇವೆ. ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಟೆಬಲ್ ಟೆನ್ನಿಸ್, ಬಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್, [[ಈಕ್ವೇಸ್ಟ್ರಿಯನಿಸಮ್]], ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್, ವೈಟ್ ಲಿಪ್ಟಿಂಗ್ ಸ್ಥಳಗಳು ಇವೆ. ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮೋಟರ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು. 1977ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ '''ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮೋಟರ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್''', ಡೆಕ್ಕನ್ 1/4 ಮೈಲ್ ಡ್ರ್ಯಾಗ್, ಟಿಎಸ್ ಡಿ ರಾಲಿಸ್, 4x4 ಆಫ್ ರೋಡ್‌ಗಳನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಘಟಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಭಾರತದ ಎಲ್ಲ ಮೂಲೆಗಳಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಗರವು ಕುದುರೆ ರೇಸ್ ಗೆ ಕೂಡ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಿಜಾಮ್ ರೇಸ್ ಕ್ಲಬ್ ಎಂದು ಮೊದಲು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ [[ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ರೇಸ್ ಕ್ಲಬ್]] [[ಮಲಕಪೇಟ್]] ನಲ್ಲಿದೆ. ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಡರ್ಬಿ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ರೇಸ್ ಕ್ಲಬ್ ದೇಶದ ಎಲ್ಲ ಮೂಲೆಗಳಿಂದ ಜಾಕಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ. ಡೆಕ್ಕನ್ ಡರ್ಬಿಯು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ನಡೆಯುವ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೆ ವಿಂಟರ್ ರೇಸ್ ಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸಂಘಟಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಕೋಟ್ಲಾದ ವಿಜಯ ಭಾಸ್ಕರ್ ರೆಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ಗಾಚಿಬೌಳಿ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ [[ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್]] ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಯುವಕರು ಮತ್ತು ಹಿರಿಯರಿಂದ ಆಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. {{clear}} == ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಸ್ಥಳಗಳು == thumb|ಚೌಮಹಲ್ಲಾ ಅರಮನೆ [[ಚಿತ್ರ:Buddha statue 11102016.jpg|thumb|ಹುಸೇನ್‌ ಸಾಗರ್ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನ ವಿಗ್ರಹ]] [[ಚಿತ್ರ:Hyderabadmuseum.jpg|thumb|ಸಲಾರ್ ಜಂಗ್‌ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]] [[ಚಿತ್ರ:Hyderabad Ramoji.JPG|thumb|ರಾಮೋಜಿ ಫಿಲ್ಮ್ ಸಿಟಿ]] [[ಚಿತ್ರ:NTRFlowers.jpg|thumb|ಎನ್‌ಟಿಆರ್ ಉದ್ಯಾನಗಳು]] [[ಚಿತ್ರ:Golkonda Fort.jpg|thumb|ಗೊಲ್ಕೊಂಡಾ ಕೋಟೆ]] * [[ಬಿರ್ಲಾ ಮಂದಿರ್]], ಇದೊಂದು [[ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ]] ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದು, ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಳಿ ಅಮೃತಶಿಲೆ‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. * [[ಮೆಕ್ಕಾ ಮಸೀದಿ]] - ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮಸೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದು ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಸೀದಿ. * [[ಚಾರ್ಮಿನಾರ್]] - ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಆಕರ್ಷಕವಾದ [[ಮಸೀದಿ ಸ್ತಂಭ ಗೋಪುರ]]ಗಳು ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಇದು ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ [[ಮೊಹಮದ್ ಕ್ವಲಿ ಕುತ್‌ಬ್ ಷಾ]]ನು ಪ್ಲೇಗ್ ಎಂಬ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗ ಪಿಡುಗಿನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಮತ್ತು ಹುಸೇನ್‌ಗೆ ಶ್ಲಾಘನೆ ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಇದು ಚಾರ್‌ಮೀನಾರ್ ಸ್ಮಾರಕ ಕಟ್ಟಡದ ಎಲ್ಲಾ ನಾಲ್ಕು ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ರಸ್ತೆಗಳಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಕಮಾನು ಹಾದಿಗಳು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುವಂಥ ಚರ್ಕಮನ್‌ನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. * [[ಚೌಮಹಲ್ಲಾ ಅರಮನೆ]]- ಇದು [[ಆಸಫ್ ಜಹಿ]] ರಾಜವಂಶದ ಆಸನವಾಗಿತ್ತು, ಅಲ್ಲಿ ನಿಜಾಮ್ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರಿ ಬಂಧುಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕರಿಗೆ ಮನರಂಜನೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ. ನಿಜಾಮ್‌ನು [[ಸಲಾಬತ್ ಜಂಗ್]] ಅನ್ನು 1750ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು [[ಈಸ್ಫಾಹನ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಷಾ]]ನ ಅರಮನೆ ಸಾಲುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ. ಅದು [[ದರ್ಬಾರ್ ಹಾಲ್‌]]ನಂತೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನು ಬಳಸಿರುವ ಅರಮನೆಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದನ್ನು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಸಮ್ಮೇಳನಗಳಿಗೂ ಸಹ ನಿಶ್ಚಿತ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. * [[ಫಾಲಕ್ನುಮಾ ಅರಮನೆ]] -ಇದನ್ನು ಪೈಗ್ ನೊಬೆಲ್‌ ವಿಜೇತನಾದ ನವಾಬ್ ವಿಕ್ವಾರ್ ಆಲ್-ಉಮ್ರಾ ಇಟಾಲಿಯನ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಟಾಲಿಯನ್ ಅಮೃತಶಿಲೆ‌ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇಟಾಲಿಯನ್ ಅಮೃತಶಿಲೆ ಹಾಕಿದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಮತ್ತು ಅಲಂಕೃತ ನೀರಿನ ಬುಗ್ಗೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಲ್ಯಾವಿಶ್ ಮೊಘಲ್ ಪರಿಸರವನ್ನು [[ಲೂಯಿಸ್ XIV]]-ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿಸಿರುವ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕಲೆಯ ತುಣುಕು ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆರಿಟೇಜ್ ಹೋಟೆಲ್‍ ಆಗಿ ಇದನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಲು ಈಗ ಇದು ತಾಜ್ ಸಮೂಹದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ. * [[ಗೊಲ್ಕೊಂಡಾ ಕೋಟೆ]] - ಗೊಲ್ಕೊಂಡಾ ಕೋಟೆಯು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಕೋಟೆ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಬೆಟ್ಟದ ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸುರುಳಿಯಾಕಾರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ವಿನ್ಯಾಸವು ಇದನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಬೃಹತ್ ಕೋಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. * [[ಹುಸೈನ್ ಸಾಗರ್]] - [[ಹಜ್ರತ್ ಹುಸೈನ್ ಷಾ ವಾಲಿ]]ಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾನವ-ನಿರ್ಮಿತ ಜಲಾಶಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ನಗರದ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಕೆರೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ''ರಾಕ್ ಆಫ್ ಗಿಬ್ರಲ್ಟರ್'' ಎಂದು ಕರೆಯುವ ದ್ವೀಪ ದಿಬ್ಬದಲ್ಲಿ 19-ಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ ಬುದ್ಧ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ದಡದಲ್ಲಿ [[ಅಣೆಕಟ್ಟು]] ಇದ್ದು, ಇದು ಸುಂದರ ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ರಿಗಳ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. * [[ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ಮುತ್ತುಗಳು]] - ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ಯಾವಾಗಲೂ “ಮುತ್ತುಗಳ ನಗರ” ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಇದು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹೈದ್ರಾಬಾದ್‌ನ ಪತೇರ್‌ಗಟ್ಟಿ ಮುತ್ತಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. * [[ನೆಕ್ಲೆಸ್ ರಸ್ತೆ]] - ಇದು ಸರೋವರದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶಾಲ ರಸ್ತೆ ಸಾಲುಗಳಾಗಿವೆ. ಇದು ಐಮ್ಯಾಕ್ ಚಿತ್ರಮಂದಿರ ಮತ್ತು [[ಸಂಜೀವಯ್ಯ ಉದ್ಯಾನವನ‌]] ಅನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ಜನರಿಗೆ ಸಂಜೆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈ ಪಟ್ಟೆಯು ಸೊಂಪಾದ ಹುಲ್ಲುಹಾಸುಗಳು ಮತ್ತು ಹೂವಿನ ಮಡಿಗಳ ಉದ್ದದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೃಶ್ಯ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಟ್ರಿಪ್‌ (ಪಟ್ಟೆ, ಸಾಲು)ನಲ್ಲಿ ಈಟ್-ಸ್ಟ್ರೀಟ್, ವಾಟರ್ ಫ್ರಾಂಟ್‌ಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೆಸ್ಟೊರೆಂಟ್‌ಗಳಾಗಿವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಈ ಸ್ಟ್ರೀಪ್ ಜಲವಿಹಾರವಾಗಿದೆ, ಈ ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರೀಯಗಳಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿಗೊಳಿಸುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಫಿವಿ ಘಾಟ್ ಅನ್ನು ಪಿವಿ ನರಸಿಂಹರಾವ್‌ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. * [[ಕುತಬ್ ಷಾಹಿ ಗೋರಿಗಳು]] - [[ಕುತಬ್ ಷಾಹಿ ರಾಜವಂಶ]]ದ ಆಡಳಿತಗಾರರಿಗೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟ ವಿವಿಧ ಗೋರಿಗಳ ತಾಣವಾಗಿದೆ, ಇದು ಗೊಲ್ಕೊಂಡ ಕೋಟೆ ಸಮೀಪದ ಶೈಕ್‍ಪೆಟ್‌ನಲ್ಲಿದೆ. ಇವು ದೊಡ್ಡ ಮಸೀದಿ ಸ್ತಂಭ ಗೋಪುರಗಳು, ಬೃಹತ್ ಮಹಲುಗಳು, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಮೃತಶಿಲೆ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಬಹುವಿಧ ಒಳಾಂಗಣ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ಡೆಕ್ಕನ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ. * [[ರಾಮೋಜಿ ಫಿಲ್ಮ್ ಸಿಟಿ]] (RFC) -ಇದು ಸುಮಾರು 3,000 ಎಕರೆಗಳಲ್ಲಿ (8&nbsp;km²) ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಂಘಟಿತ ಫಿಲ್ಮ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಮತ್ತು ಥೀಮ್ ಉದ್ಯಾನವನ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಏಷ್ಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಫಿಲ್ಮ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಇದನ್ನು [[ವಿಶ್ವದ ಗಿನ್ನಿಸ್ ಪುಸ್ತಕ ದಾಖಲೆ]]ಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 1996 ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಾಯಿತು, ವಿಜಯವಾಡ ಮುಖ್ಯರಸ್ತೆಯ ಹೈದ್ರಾಬಾದ್‌ನಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕೇವಲ 20 ನಿಮಿಷದ ಪ್ರಯಾಣ. * [[ಸಲಾರ್ ಜಂಗ್ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]] - ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪುರಾತನ ಅವಶೇಷಗಳ ಏಕ-ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ಸಂಗ್ರಹಗಳು ''ದ ವೆಯಿಲ್ಡ್ ರೆಬೆಕಾ'' ವನ್ನು ಮತ್ತು ಕಳೆದ ಶತಮಾನಗಳ ಸಾಧನಗಳ ದೊಡ್ಡ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಸುತ್ತಲು ಒಂದು ದಿನ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. * [[ಲುಂಬಿನಿ ಉದ್ಯಾನವನ]] - ಲುಂಬಿನಿ ಉದ್ಯಾನವನವು 7.5 ಎಕರೆಗಳ (0.030 km2; 0.0117 sq mi) ಸಣ್ಣದಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಗರ ಉದ್ಯಾನವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ನೆಕ್ಲೆಸ್ ರಸ್ತೆ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಹುಸೈನ್ ಸಾಗರ್ ಜಲಾಶಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಬೃಹತ್ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. 2000 ರಿಂದ ಬುದ್ಧ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಇದನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ.<ref name="lumbini house">{{cite web|url=http://www.google.com/url?sa=D&q=http://www.hmdahyd.org/inside/bppa1.doc&usg=AFQjCNG2KEGuc2aoPGGuuMejWysKGbJdrA|title=BBPA|accessdate=2009-06-19}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ 25, 2007ರಂದು 44 ಜನರನ್ನು ಕೊಂದಂತಹ ಒಂದು ಭೀಕರ ಭಯೋತ್ಪಾದಕ ಚಟುವಟಿಕೆ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ ಇದಾಗಿದೆ <ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2007/aug/25hydblast.htm|title=Hyderabad: 42 killed, 50 injured in twin blasts|last=Syed Amin Jafri|date=25 August 2007<!-- 20:26 IST-->|publisher=Rediff News|accessdate=2009-06-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/2005/01/14/stories/2005011414980300.htm|title=Trial run of laser show begins today|last=Staff Reporter|date=Friday, 14 Jan 2005|publisher=The Hindu - Online Edition of India's National Newspaper|accessdate=2009-06-19|archive-date=2007-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20071214180440/http://www.hindu.com/2005/01/14/stories/2005011414980300.htm|url-status=deviated|archivedate=2007-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071214180440/http://www.hindu.com/2005/01/14/stories/2005011414980300.htm}}</ref> == ಜಂಟಿ/ಸಹೋದರಿ ನಗರಗಳು == {{Refimprovesect|date=August 2009}} * {{Flagicon|UAE}} ದುಬೈ, [[ಯುಎಇ]] * {{Flagicon|Russia}} [[ಕಾಜನ್]], [[ರಷಿಯಾ]] * {{Flagicon|Colombia}} [[ಮೆಡೆಲಿನ್]], [[ಕೊಲಂಬಿಯಾ]] * {{Flagicon|Germany}} [[ಮುನಿಕ್]], ಜರ್ಮನಿ * {{Flagicon|USA}} [[ರಿವರ್‌ಸೈಡ್, ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ]], ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್<ref>{{cite web|title=Riverside's Sister Cities|url=http://www.riversideca.gov/mayor/international.asp|date=2009|publisher=City of Riverside, California|accessdate=5 August 2009|archive-date=16 ಮೇ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516092400/http://www.riversideca.gov/mayor/international.asp|url-status=deviated|archivedate=16 ಮೇ 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516092400/http://www.riversideca.gov/mayor/international.asp}}</ref> * {{Flagicon|South Korea}} [[ಸುವಾನ್]], ಸೌತ್ ಕೊರಿಯಾ * {{Flagicon|Taiwan}} [[ತೈಪಿ]], [[ತೈವಾನ್]] * {{Flagicon|India}} [[ಸಿಕಂದ್ರಾಬಾದ್]], [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ್]], [[ಭಾರತ]] == ಇದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == * [[ಹೈದರಾಬಾದ್ ಜನರ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ರಾಜ್ಯ]] * [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] == ಆಕರಗಳು == {{Reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Commons category|Hyderabad}} * [http://www.ourmch.com ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ ನಗರಪಾಲಿಕೆ ಸಂಸ್ಥೆ] * [http://www.hudahyd.org/ ಹೈದರಾಬಾದ್‌‌ನಗರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100205020514/http://www.hudahyd.org/ |date=2010-02-05 }} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ರಾಜಧಾನಿಗಳು}} [[ವರ್ಗ:ಹೈದರಾಬಾದ್, ಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಮಹಾನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೫೯೦ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಜನಸಂದನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾದ ರಿವರ್‌ಸೈಡ್‌ನ ಸಹೋದರಿ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ರಾಜಧಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಜಧಾನಿ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]] 3wudju1yomu36uuq54d6ug4e1eupycm 0 22684 1434128 1350226 2026-10-24T04:04:27Z VASANTH S.N. 728 ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ಪರಿಷ್ಕರಣೆ 1434128 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Amaranthus tricolor0.jpg|thumb]] '''ದಂಟು''' ಮೂಲಿಕೆಗಳ ಒಂದು ಜಗದ್ವ್ಯಾಪಕ ಪಂಗಡ. ನೇರಳೆ ಮತ್ತು ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಬಂಗಾರದ ಬಣ್ಣದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸುವ ಹೂಜೋಡಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಲೆಗೊಂಚಲಿನ ಜೊತೆಗೆ ಸರಿಸುಮಾರು ೬೦ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪಂಗಡದ ಸದಸ್ಯಸಸ್ಯಗಳು ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿತವಾದ ''[[ಸೆಲೋಸಿಯಾ]]'' ಪಂಗಡದ ಸದಸ್ಯಸಸ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಬಳಕೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿವೆ. '''ಚಿಲ್ಕರಿವೆ ಸೊಪ್ಪು''' - [[ಅಮರ್ಯಾಂತೇಸೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಸೊಪ್ಪು [[ತರಕಾರಿ]]. ದಂಟು ಪರ್ಯಾಯನಾಮ. ==ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು== ಅಮರ್ಯಾಂತಸ್ ಗ್ಯಾಂಜಟಿಕಸ್ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯನಾಮ. ==ಆವಾಸ== ಉಷ್ಣಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೂಲವಾಸಿ. ಇದರ ಕೃಷಿ ಭಾರತಾದ್ಯಂತ ಉಂಟು. ==ಪ್ರಭೇದಗಳು== ಇದರಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾನ್ಸಿಯೋಲೇಟಸ್, ಲಿವಿಡಸ್, ಪಾಲಿಗ್ಯಾಮಸ್ ಮತ್ತು ಟ್ರಿಸ್ಟಸ್ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಗಳಿವೆ. ಅಮರಾಂಥಸ್ ಗ್ಯಾಂಗೆಟಿಕಸ್ ಅನ್ನು A. ಟ್ರೈಕಲರ್‍ನ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2632844 |title=''Amaranthus gangeticus'' L. |year=2010 |work=The Plant List |access-date=9 March 2013}}</ref> ಆದರೆ ಹಿಂದೆ ಇದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಜಾತಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿತ್ತು. A. ಗ್ಯಾಂಗೆಟಿಕಸ್ ಅನ್ನು ಆನೆ-ತಲೆಯ ಅಮರಾಂತ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಆಳವಾದ ನೇರಳೆ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು 2–3 ಅಡಿ (0.61–0.91 ಮೀ) ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯಬಹುದು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು ಎಲೆಗಳ ತರಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಹಸಿರು ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ನೋಟಿ ಶಾಕ್ (ನಟೆ ಶಾಕ್) [9] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಕೆಂಪು ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಲಾಲ್ ಶಾಕ್ (ಲಾಲ್ ಶಾಕ್) <ref>{{Cite web |date=September 18, 2021 |title=Notey Shaak |url=https://www.bongeats.com/recipe/notey-shaak |access-date=November 21, 2025 |website=Bong Eats}}</ref> and whose red variant is called ''Laal Shaak'' (লাল শাক)<ref>{{Cite web |last=Chowdhury |first=Anika |title=Lal Shak – Amaranth (Bangladeshi style) with Onions, Garlic, Ginger & Shrimp |url=https://kitchengatherings.com/amaranth-lal-shak/ |access-date=November 21, 2025 |website=Kitchen Gatherings}}</ref><ref>{{Cite web |date=September 15, 2024 |title=Laal Shaak |url=https://www.playfulcooking.com/laal-shaak/ |access-date=November 21, 2025 |website=Playful Cooking}}</ref>.ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಕ್ಕಿ ಆಧಾರಿತ ಆಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಧಾರಣವನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು.<ref>{{Cite journal | last1 = Larsen | first1 = T. | last2 = Thilsted | first2 = S. H. | last3 = Biswas | first3 = S. K. | last4 = Tetens | first4 = I. | title = The leafy vegetable amaranth (Amaranthus gangeticus) is a potent inhibitor of calcium availability and retention in rice-based diets | doi = 10.1079/BJN2003923 | journal = British Journal of Nutrition | volume = 90 | issue = 3 | pages = 521–527 | year = 2007 | pmid = 13129457| doi-access = free }}</ref> ==ಸಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಇದು ಏಕವಾರ್ಷಿಕ ಪೊದೆಸಸ್ಯ. ಇದರ ಕಾಂಡದ ಬಣ್ಣ ಹಸಿರು ಅಥವಾ ಕಡುಗೆಂಪು ಎಲೆಗಳು ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದವು. ಕೆಲವು ಸಲ ಊದಾಬಣ್ಣದ ಛಾಯೆಯಿರುವುದುಂಟು. ಹೂಗಳು ರೆಂಬೆಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ರೇಸೀಮ್ ಮಾದರಿಯ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿವೆ. ಬೀಜಗಳು ರಾಗಿಕಾಳಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕಗಾತ್ರದವು. ಅವುಗಳ ಬಣ್ಣ ಹೊಳೆಯುವ ಕಪ್ಪು. ==ಕೃಷಿ== ಚಿಲ್ಕರಿವೆ ಸೊಪ್ಪನ್ನು ನೀರು ನಿಲ್ಲದಂಥ ಎಲ್ಲ ತರದ [[ಮಣ್ಣು|ಮಣ್ಣಿ]]ನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಬಹುದು. [[ಭೂಮಿ]]ಯನ್ನು 3-4 ಸಾರಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉತ್ತು ಹೆಂಟೆ ಒಡೆದು ಪುಡಿ ಮಾಡಿ ಕಸಕಡ್ಡಿ ಆರಿಸಿ ಮಟ್ಟಮಾಡಬೇಕು. ಅಗತೆ ಮಾಡುವುದಾದರೆ 6" ಆಳಕ್ಕೆ ಅಗೆದು ಹದ ಮಾಡಬೇಕು. ಒಂದು ಎಕರೆಗೆ 20-25 ಗಾಡಿ ಕೊಳೆತು ಪುಡಿಯಾಗಿರುವ ಕೊಟ್ಟೆಗೆ [[ಗೊಬ್ಬರ]] ಹಾಕಿ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪಾತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನೀರು ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಒಂದು ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ 1.5-2.4 ಕೆ.ಜಿ. ಬೀಜ ಬೇಕಾಗುವುದು. [[ಬೀಜ]] ಚಿಕ್ಕದಾದ್ದರಿಂದ ಆದಷ್ಟು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಬಿತ್ತಬೇಕು. ಬೀಜದಷ್ಟೇ ಚಿಕ್ಕಗಾತ್ರದ ಮರಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಬಿತ್ತುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಬಿತ್ತನೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ತೇವಾಂಶವಿರಬೇಕು. ಬಿತ್ತನೆ ಅನಂತರ ಲಘುವಾಗಿ ನೀರು ಹಾಕಬೇಕು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ 4 ದಿವಸಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ನೀರು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದು ಮಧ್ಯವರ್ತಿಯಾಗಿ 3-4 ಬಾರಿ ಕಳೆ ಕೀಳಬೇಕು. ಬಿತ್ತನೆಮಾಡಿದ 4-5 ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸೊಪ್ಪು ಕೊಯ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸೊಪ್ಪನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಾಯಂಕಾಲ ಕೊಯ್ಯಬೇಕು. ಒಂದು ಹೆಕ್ಟೇರಿನಿಂದ 90-100 ಕ್ವಿಂಟಾಲ್ ಸೊಪ್ಪನ್ನೂ 1.8-2.8 ಕ್ವಿಂಟಾಲ್ ಬೀಜವನ್ನೂ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಚಿಲ್ಕರಿವೆ ಸೊಪ್ಪನ್ನು ಕೊಯ್ಲಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬಿತ್ತನೆಮಾಡಿ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಳೆಸಿ ನಿತ್ಯ [[ವ್ಯಾಪಾರ]]ಕ್ಕೆ ಕೊಯ್ಲು ಮಾಡಬಹುದು. ಮನೆ [[ತೋಟ]]ಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪಲ್ಯಕ್ಕೆ, ಸೊಪ್ಪು ಸಾರಿಗೆ ಸಿಗುವಂತೆ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಇದು ರಕ್ತಶುದ್ಧಿಗೆ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಎ, ಬಿ ಮತ್ತು ಸಿ [[ಜೀವಸತ್ವಗಳು|ವಿಟಮಿನ್ನು]]ಗಳೂ [[ಕಬ್ಬಿಣ]], [[ರಂಜಕ]], [[ಸುಣ್ಣ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರೋಟೀನ್|ಪ್ರೋಟೀನು]]ಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚಿಲ್ಕರಿವೆ ಸೊಪ್ಪು}} [[ವರ್ಗ:ಎಲೆ ತರಕಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು]] opm60hyjv9lez3hx3l61lvo4b5te07c 1434130 1434128 2026-10-24T04:05:31Z VASANTH S.N. 728 ಇನ್ಫೋಬಾಕ್ಸ್ ಅಳವಡಿಕೆ 1434130 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Amaranthus tricolor0.jpg|thumb]] {{Speciesbox |image = Amaranthus tricolor in a flower bed near Notre-Dame cathedral in Paris3.jpg |image_caption = |genus = Amaranthus |species = tricolor |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = {{collapsible list | {{plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | * ''Amaranthus amboinicus'' Buch.-Ham. ex Wall. * ''Amaranthus bicolor'' Nocca ex Willd. * ''Amaranthus cuspidatus'' Vis. * ''Amaranthus dubius'' Mart. nom. inval. * ''Amaranthus flexuosus'' Moq. * ''Amaranthus gangeticus'' L. * ''Amaranthus inamoenus'' Willd. * ''Amaranthus incomptus'' Willd. * ''Amaranthus japonicus'' Houtt. ex Willd. * ''Amaranthus japonicus'' Houtt. ex Steud. * ''Amaranthus lanceolatus'' Roxb. * ''Amaranthus lancifolius'' Roxb. * ''Amaranthus lividus'' Roxb. nom. illeg. * ''Amaranthus mangostanus'' Blanco * ''Amaranthus melancholicus'' <small>L.</small><ref>{{GRIN | ''Amaranthus melancholicus'' | 409117 | access-date = 2013-08-14}}</ref> * ''Amaranthus oleraceus'' Roxb. * ''Amaranthus polygamus'' Roxb. * ''Amaranthus rotundifolius'' Moq. * ''Amaranthus salicifolius'' H.J.Veitch * ''Amaranthus tristis'' L. * ''Blitum gangeticum'' Moench * ''Blitum melancholicum'' Moench * ''Glomeraria bicolor'' Cav. ex Moq. * ''Glomeraria tricolor'' (L.) Cav. }} }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2633132|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species}}</ref> }} '''ದಂಟು''' ಮೂಲಿಕೆಗಳ ಒಂದು ಜಗದ್ವ್ಯಾಪಕ ಪಂಗಡ. ನೇರಳೆ ಮತ್ತು ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಬಂಗಾರದ ಬಣ್ಣದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸುವ ಹೂಜೋಡಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಲೆಗೊಂಚಲಿನ ಜೊತೆಗೆ ಸರಿಸುಮಾರು ೬೦ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪಂಗಡದ ಸದಸ್ಯಸಸ್ಯಗಳು ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿತವಾದ ''[[ಸೆಲೋಸಿಯಾ]]'' ಪಂಗಡದ ಸದಸ್ಯಸಸ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಬಳಕೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿವೆ. '''ಚಿಲ್ಕರಿವೆ ಸೊಪ್ಪು''' - [[ಅಮರ್ಯಾಂತೇಸೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಸೊಪ್ಪು [[ತರಕಾರಿ]]. ದಂಟು ಪರ್ಯಾಯನಾಮ. ==ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು== ಅಮರ್ಯಾಂತಸ್ ಗ್ಯಾಂಜಟಿಕಸ್ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯನಾಮ. ==ಆವಾಸ== ಉಷ್ಣಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೂಲವಾಸಿ. ಇದರ ಕೃಷಿ ಭಾರತಾದ್ಯಂತ ಉಂಟು. ==ಪ್ರಭೇದಗಳು== ಇದರಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾನ್ಸಿಯೋಲೇಟಸ್, ಲಿವಿಡಸ್, ಪಾಲಿಗ್ಯಾಮಸ್ ಮತ್ತು ಟ್ರಿಸ್ಟಸ್ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಗಳಿವೆ. ಅಮರಾಂಥಸ್ ಗ್ಯಾಂಗೆಟಿಕಸ್ ಅನ್ನು A. ಟ್ರೈಕಲರ್‍ನ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2632844 |title=''Amaranthus gangeticus'' L. |year=2010 |work=The Plant List |access-date=9 March 2013}}</ref> ಆದರೆ ಹಿಂದೆ ಇದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಜಾತಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿತ್ತು. A. ಗ್ಯಾಂಗೆಟಿಕಸ್ ಅನ್ನು ಆನೆ-ತಲೆಯ ಅಮರಾಂತ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಆಳವಾದ ನೇರಳೆ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು 2–3 ಅಡಿ (0.61–0.91 ಮೀ) ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯಬಹುದು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು ಎಲೆಗಳ ತರಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಹಸಿರು ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ನೋಟಿ ಶಾಕ್ (ನಟೆ ಶಾಕ್) [9] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಕೆಂಪು ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಲಾಲ್ ಶಾಕ್ (ಲಾಲ್ ಶಾಕ್) <ref>{{Cite web |date=September 18, 2021 |title=Notey Shaak |url=https://www.bongeats.com/recipe/notey-shaak |access-date=November 21, 2025 |website=Bong Eats}}</ref> and whose red variant is called ''Laal Shaak'' (লাল শাক)<ref>{{Cite web |last=Chowdhury |first=Anika |title=Lal Shak – Amaranth (Bangladeshi style) with Onions, Garlic, Ginger & Shrimp |url=https://kitchengatherings.com/amaranth-lal-shak/ |access-date=November 21, 2025 |website=Kitchen Gatherings}}</ref><ref>{{Cite web |date=September 15, 2024 |title=Laal Shaak |url=https://www.playfulcooking.com/laal-shaak/ |access-date=November 21, 2025 |website=Playful Cooking}}</ref>.ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಕ್ಕಿ ಆಧಾರಿತ ಆಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಧಾರಣವನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು.<ref>{{Cite journal | last1 = Larsen | first1 = T. | last2 = Thilsted | first2 = S. H. | last3 = Biswas | first3 = S. K. | last4 = Tetens | first4 = I. | title = The leafy vegetable amaranth (Amaranthus gangeticus) is a potent inhibitor of calcium availability and retention in rice-based diets | doi = 10.1079/BJN2003923 | journal = British Journal of Nutrition | volume = 90 | issue = 3 | pages = 521–527 | year = 2007 | pmid = 13129457| doi-access = free }}</ref> ==ಸಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಇದು ಏಕವಾರ್ಷಿಕ ಪೊದೆಸಸ್ಯ. ಇದರ ಕಾಂಡದ ಬಣ್ಣ ಹಸಿರು ಅಥವಾ ಕಡುಗೆಂಪು ಎಲೆಗಳು ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದವು. ಕೆಲವು ಸಲ ಊದಾಬಣ್ಣದ ಛಾಯೆಯಿರುವುದುಂಟು. ಹೂಗಳು ರೆಂಬೆಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ರೇಸೀಮ್ ಮಾದರಿಯ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿವೆ. ಬೀಜಗಳು ರಾಗಿಕಾಳಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕಗಾತ್ರದವು. ಅವುಗಳ ಬಣ್ಣ ಹೊಳೆಯುವ ಕಪ್ಪು. ==ಕೃಷಿ== ಚಿಲ್ಕರಿವೆ ಸೊಪ್ಪನ್ನು ನೀರು ನಿಲ್ಲದಂಥ ಎಲ್ಲ ತರದ [[ಮಣ್ಣು|ಮಣ್ಣಿ]]ನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಬಹುದು. [[ಭೂಮಿ]]ಯನ್ನು 3-4 ಸಾರಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉತ್ತು ಹೆಂಟೆ ಒಡೆದು ಪುಡಿ ಮಾಡಿ ಕಸಕಡ್ಡಿ ಆರಿಸಿ ಮಟ್ಟಮಾಡಬೇಕು. ಅಗತೆ ಮಾಡುವುದಾದರೆ 6" ಆಳಕ್ಕೆ ಅಗೆದು ಹದ ಮಾಡಬೇಕು. ಒಂದು ಎಕರೆಗೆ 20-25 ಗಾಡಿ ಕೊಳೆತು ಪುಡಿಯಾಗಿರುವ ಕೊಟ್ಟೆಗೆ [[ಗೊಬ್ಬರ]] ಹಾಕಿ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪಾತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನೀರು ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಒಂದು ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ 1.5-2.4 ಕೆ.ಜಿ. ಬೀಜ ಬೇಕಾಗುವುದು. [[ಬೀಜ]] ಚಿಕ್ಕದಾದ್ದರಿಂದ ಆದಷ್ಟು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಬಿತ್ತಬೇಕು. ಬೀಜದಷ್ಟೇ ಚಿಕ್ಕಗಾತ್ರದ ಮರಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಬಿತ್ತುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಬಿತ್ತನೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ತೇವಾಂಶವಿರಬೇಕು. ಬಿತ್ತನೆ ಅನಂತರ ಲಘುವಾಗಿ ನೀರು ಹಾಕಬೇಕು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ 4 ದಿವಸಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ನೀರು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದು ಮಧ್ಯವರ್ತಿಯಾಗಿ 3-4 ಬಾರಿ ಕಳೆ ಕೀಳಬೇಕು. ಬಿತ್ತನೆಮಾಡಿದ 4-5 ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸೊಪ್ಪು ಕೊಯ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸೊಪ್ಪನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಾಯಂಕಾಲ ಕೊಯ್ಯಬೇಕು. ಒಂದು ಹೆಕ್ಟೇರಿನಿಂದ 90-100 ಕ್ವಿಂಟಾಲ್ ಸೊಪ್ಪನ್ನೂ 1.8-2.8 ಕ್ವಿಂಟಾಲ್ ಬೀಜವನ್ನೂ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಚಿಲ್ಕರಿವೆ ಸೊಪ್ಪನ್ನು ಕೊಯ್ಲಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬಿತ್ತನೆಮಾಡಿ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಳೆಸಿ ನಿತ್ಯ [[ವ್ಯಾಪಾರ]]ಕ್ಕೆ ಕೊಯ್ಲು ಮಾಡಬಹುದು. ಮನೆ [[ತೋಟ]]ಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪಲ್ಯಕ್ಕೆ, ಸೊಪ್ಪು ಸಾರಿಗೆ ಸಿಗುವಂತೆ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಇದು ರಕ್ತಶುದ್ಧಿಗೆ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಎ, ಬಿ ಮತ್ತು ಸಿ [[ಜೀವಸತ್ವಗಳು|ವಿಟಮಿನ್ನು]]ಗಳೂ [[ಕಬ್ಬಿಣ]], [[ರಂಜಕ]], [[ಸುಣ್ಣ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರೋಟೀನ್|ಪ್ರೋಟೀನು]]ಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚಿಲ್ಕರಿವೆ ಸೊಪ್ಪು}} [[ವರ್ಗ:ಎಲೆ ತರಕಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು]] dhiyj0vz53we6sv0d2nvwzjdgbip6yy 0 22766 1434115 1428157 2026-10-24T03:09:47Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434115 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:IQ curve.svg|thumb|ಬೃಹತ್ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರ ಐಕ್ಯೂಗಳನ್ನು ಒಂದು Normal Distributionನ ಮೂಲಕ ಮಾದರಿ ಮಾಡಬಹುದು.]] '''ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಕ್ವೋಶಿಯೆಂಟ್''', ಅಥವಾ '''IQ''', ಹಲವಾರು [[ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು]] ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ [[ನಿರ್ದಿಷ್ಟಗೊಳಿಸಲಾದ ಪರೀಕ್ಷೆ]]ಗಳಿಂದ ದೊರಕಿದ ಸ್ಕೋರ್ ಆಗಿದೆ. [[ಜರ್ಮನ್]] ಭಾಷೆಯ ''Intelligenzquotient'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವ "IQ"ವನ್ನು ಜರ್ಮನ್ ಮನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ [[ವಿಲಿಯಮ್ ಸ್ಟರ್ನ್]] 1912<ref>{{Cite web |url=http://www.indiana.edu/~intell/stern.shtml |title=William Stern |dateformat=mdy |accessdate=July 15, 2009 |year=2007 |author=Indiana University |publisher=Indiana University |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 26, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926231145/http://www.indiana.edu/~intell/stern.shtml |url-status=dead }}</ref> ರಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದ [[ಆಲ್ಫ್ರೆಡ್ ಬಿನೆಟ್]] ಮತ್ತು [[ಥಿಯೊಡೋರ್ ಸೈಮನ್]]ರ ಆಧುನಿಕ ಮಕ್ಕಳ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಸ್ಕೋರಿಂಗ್ ವಿಧಾನವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು.<ref>''i.e.'' as a [[quotient]] of "mental age" and "chronological age."</ref> "IQ" ಎಂಬ ಪದವು ಇನ್ನೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ, [[Wechsler Adult Intelligence Scale (ಸರಾಸರಿ IQ) 100, ಮತ್ತು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪಲ್ಲಟ|Wechsler Adult Intelligence Scale (ಸರಾಸರಿ IQ) 100, ಮತ್ತು ಒಂದು [[ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪಲ್ಲಟ]]]]ವನ್ನು 15, ಎಂದೂ ನಿಯಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಎಲ್ಲಾ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಈ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪಲ್ಲಟವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. IQ ಸ್ಕೋರ್‌ಗಳು [[ಅನಾರೋಗ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಮರ್ತ್ಯತೆ]],<ref>{{Cite web |url=http://www.jnnp.com/cgi/content/abstract/75/8/1100 |title= Premorbid cognitive testing predicts the onset of dementia and Alzheimer's disease better than and independently of APOE genotype |dateformat=mdy |accessdate=August 6, 2006 |year=2004 |author=Cervilla et al. |publisher=Psychiatry 2004;75:1100-1106.}}</ref> ಪೋಷಕರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ,<ref>[http://www.gifted.uconn.edu/siegle/research/Correlation/Intelligence.pdf Intelligence: Knowns and Unknowns] (Report of a Task Force established by the Board of Scientific Affairs of the American Psychological Association - ಬಿಡುಗಡೆ ಆಗಸ್ಟ್ 7, 1995 - ಇದರ ಕೊಂಚ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಅವತರಣಿಕೆಯು American Psychologist, ಫೆಬ್ರುವರಿ 1996ರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತವಾಯಿತು. APAನ ಅಧಿಕೃತ ಜರ್ನಲ್)</ref> ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಪೋಷಕರ ಐಕ್ಯೂ ಮುಂತಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ. ಇದು ಅನುವಂಶೀಯವೆ ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಕಳೆದೊಂದು ಶತಮಾನದಿಂದ ತನಿಖೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಹಾಗೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಅಂಶ ಅನುವಂಶೀಯವೆಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವಾದಗಳಿವೆ ಮತ್ತು [[ಅನುವಂಶೀಯತೆಯ ಯಾಂತ್ರಿಕ ರಚನೆಗಳು ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಚರ್ಚೆಗಳ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ]].<ref name="Devlin97">{{cite journal |author=Devlin B, Daniels M, Roeder K |title=The heritability of IQ |journal=Nature |volume=388 |issue=6641 |pages=468–71 |year=1997 |pmid=9242404 |doi=10.1038/41319 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-07-31_388_6641/page/468}}<br />ಇದೇ ಅಧ್ಯಯನವು ಐಕ್ಯೂನ [[ಅನುವಂಶೀಯ]] ಘಟಕವು ವಯಸ್ಸಿನ ಜತೆಗೇ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.</ref> ಐಕ್ಯೂ ಸ್ಕೋರ್‌ಗಳನ್ನು ಹಲವಾರು ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ: [[ಶಿಕ್ಷಣ]]ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಾಧನೆಗಳು ಅಥವಾ [[ವಿಶೇಷ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು]] ಊಹಿಸುವ ಸಾಧನವಾಗಿ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯೂ ಸ್ಕೋರ್‌ಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಐಕ್ಯೂ ಸ್ಕೋರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿ, ಮತ್ತು ವೃತ್ತೀಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು [[ಆದಾಯ]]ವನ್ನು ಊಹಿಸುವಲ್ಲಿ ಪೂರಕವಾಗಿ. ಹಲವಾರು ಜನಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಸರಾಸರಿ ಐಕ್ಯೂವು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಿಂದ ಪ್ರತಿ ದಶಕಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ಮೂರು ಅಂಕಗಳಂತೆ ಐಕ್ಯೂ ರೇಂಜ್‌ನ ಕೆಳಗಿನರ್ಧ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಫ್ಲಿನ್ ಪರಿಣಾಮ]] ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಕೋರ್‌ನ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆಯೇ ಅಥವಾ ಭೂತಕಾಲ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನಕಾಲಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಂಬಿಸುವುದೇ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವಾದಗಳಿವೆ. == ಇತಿಹಾಸ == '''ಮನೋಮಾಪನ''' ಡಾರ್ವಿನ್‌ವಾದದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಿದ್ದ ಆಂಗ್ಲ [[ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಗಾಲ್ಟನ್]] [[ಯುಜೆನಿಕ್ಸ್]] ಮತ್ತು ನಂತರ ಸೈಕೋಮೆಟ್ರಿಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಮೇಲ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಕೆಳವರ್ಗಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು.<ref>ಗಿಲ್‌ಹ್ಯಾಮ್, ಎನ್.ಡಬ್ಲ್ಯೂ(2001). Sir Francis Galton and the birth of eugenics. ''Annual Review of Genetics, 35'', 83-101.</ref>.ಗಾಲ್ಟನ್<ref>ಗಾಲ್ಟನ್, ಎಫ್. (1865). Hereditary talent and character. [http://psychclassics.yorku.ca/ ''Classics in the history of psychology'' ]. ಪಡೆದದ್ದು: ಏಪ್ರಿಲ್ 3, 2008.</ref> ಅನುವಂಶೀಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಬಿಳಿಯ ಉಚ್ಚವರ್ಗದವರು ಇತರ ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳಾಗಿರುವರೆಂದೂ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆರೈಕೆಯ ಪಾತ್ರವು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾದ್ದೆಂದೂ ವಾದಿಸಿದರು. '''ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಡಯಾಗ್ನಾಸ್ಟಿಕ್ಸ್''' ಬಿನೆಟ್ <ref>ಬಿನೆಟ್, ಎ. (1905). New methods for the diagnosis of the intellectual level of subnormals. [http://psychclassics.yorku.ca/ ''Classics in the history of psychology'' ]. ಪಡೆದದ್ದು: ಏಪ್ರಿಲ್ 3, 2008.</ref> ಆರೈಕೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂದು ವಾದಿಸಿದರು. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಬಿನೆಟ್ ಮತ್ತು ಸೈಮನ್ ವಿಶೇಷ ತರಬೇತಿಯ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಫ್ರೆಂಚ್ ಮಕ್ಕಳ ಬೌದ್ಧಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ವಯೋಮಾನವನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಸಲುವಾಗಿ ಬಿನೆತ್-ಸೈಮನ್ ಟೆಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು.<ref>ವಾಲಿನ್, ಜೆ. ಇ. ಡಬ್ಲ್ಯೂ. (1911). The new clinical psychology and the psycho-clinicist. ''Journal of Educational Psychology, 2'' (4), 191-210.</ref>. ಬಿನೆಟ್-ಸೈಮನ್ ಕಾರ್ಯಗಳು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಉದ್ದೇಶವು ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವೈಯುಕ್ತಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ತಟಸ್ಥಗೊಳಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಅಳತೆಯನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿತ್ತು. '''ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ''' ಯುಜೆನಿಸಿಸ್ಟ್ ಆಗಿದ್ದ ಸ್ಪಿಯರ್‌ಮ್ಯಾನ್<ref>ಸ್ಪಿಯರ್‌ಮ್ಯಾನ್, ಸಿ. (1904). “General intelligence,” objectively determined and measured. ''American Journal of Psychology, 15'' (2), 201-293.</ref> ಬೇರೆಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಗಳು ಇರುವುವೆಂಬುದನ್ನು ನಂಬುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬೌದ್ಧಿಕ ಅಂಶವೊಂದನ್ನು (ಅವರು ಇದನ್ನು ಜನರಲ್ ಇಂಟಲಿಜೆನ್ಸ್ ಎಂದು ಕರೆದರು) ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸುವ ಅನುರೂಪತೆಯ ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒಂದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು, ಈ ಅಂಶವು ಇಲ್ಲವೆಂದು ಬಿನೆಟ್ ವಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Mayrhauser, R. T. V. 1992">ಮೇಯರ್‌ಹಾಸರ್, ಆರ್. ಟಿ. ವಿ. (1992). The mental testing community and validity: A prehistory. ''American Psychologist, 47'' (2), 244-253.</ref>. '''ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಕ್ವೋಷೆಂಟ್‌(IQ)''' 1910ರಲ್ಲಿ ಯು.ಎಸ್.ಎಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯೂಜೆನಿಕ್ಸ್ ಚಳುವಳಿಯು ಬಿನೆಟ್ ಸೈಮನ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅದೇ ವರ್ಷ ಗೊಡಾರ್ಡ್ ಅನುವಾದಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ನಂತರ ಮಾನಸಿಕ ನ್ಯೂನತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಬಳಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು<ref>ರಿಚರ್ಡ್‌ಸನ್, ಟಿ. ಇ. (2003). Howard Andrew Knox and the origins of performance testing on Ellis Island, 1212-1216. ''History of Psychology, 6'' (2), 143-170.</ref>. ಟರ್ಮನ್ ಎಟ್ ಆಲ್.<ref>ಟೆರ್‌ಮ್ಯಾನ್, ಎಲ್. ಎಮ್, ಲೈಮನ್, ಜಿ., ಆರ್ಡಾಹ್ಲ್, ಜಿ., ಆರ್ಡಾಹ್ಲ್, ಎಲ್., ಗಾಲ್‌ಬ್ರೀದ್, ಎನ್., ಮತ್ತು ಟಾಲ್‌ಬರ್ಟ್, ಡಬ್ಲ್ಯೂ. (1915). The Stanford revision of the Binet-Simon scale and some results from its application to 1000 non-selected children. ''The Journal of Educational Psychology, 6'' (9), 551-562.</ref> ಬಿನೆಟ್-ಸೈಮನ್ ಅಳತೆಯನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿ ವಿಲಿಯಂ ಸ್ಟರ್ನ್‌ನ ಇಂಟಲಿಜೆನ್ಸ್ ಕ್ವೋಶಿಯೆಂಟ್(I.Q.) ಎಂಬ ಮಾನಸಿಕ ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ದೈಹಿಕ ವಯಸ್ಸುಗಳ ನಡುವಿನ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿ ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಹೊರಬಂದ ಸ್ಟ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್-ಬಿನೆಟ್ ಅಳತೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಸಾಧನವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸತೊಡಗಿದನು. '''ಮೊದಲನೇ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧ: ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು''' ಯುಗೆನಿಸಿಸ್ಟ್ ರಾಬರ್ಟ್ ಯೆರ್ಕಿಸ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ತಂಡವೊಂದು<ref>ಕಾರ್‌ಮೈಕೆಲ್, ಎಲ್. (1957). ರಾಬರ್ಟ್ ಮೆರ್ನ್ಸ್ ಯೆರ್ಕ್ಸ್. ''The Psychological Review, 64'' (1), 1-7.</ref> ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಅಳೆಯಲು ಮತ್ತು ನಿಯುಕ್ತಿಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಯು.ಎಸ್. ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದ್ದಿತು. ಅವರು ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡು ತಂಡಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗುವ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದರು: ವಿದ್ಯಾವಂತ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗಾಗಿ ಆಲ್ಫಾ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಅನಕ್ಷರಸ್ಥರಿಗಾಗಿ ಬೀಟಾ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಅವ್ರು 1,726,000 ನಿಯಮಿತ ಯೋಧರನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದರು<ref name="Yerkes, R. 1919">ಯೆರ್ಕ್ಸ್, ಆರ್. (1919). Report of the psychology committee of the national research council. ''The Psychological Review, 26'' (2), 83-149.</ref>. ಆದರೆ ಸಿಂಧುತ್ವ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಸಮಯದ ಅಭಾವವಿದ್ದಿತು<ref>ಡ್ರಿಸ್ಕೆಲ್, ಜೆ. ಇ., ಮತ್ತು ಓಮ್‌ಸ್ಟೆಡ್, ಬಿ. (1989). Psychology and the military: Research applications and trends. ''American Psychologist, 44'' (1), 43-54.</ref> ಮತ್ತು ಈ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಕಡಿಮೆಯಿತ್ತು<ref name="Kevles, D. J. 1968">ಕೆವ್‌ಲ್ಸ್, ಡಿ. ಜೆ. (1968). Testing the army’s intelligence: Psychologists and the military in World War I. ''The Journal of American History, 55'' (3), 565-581.</ref>. ಹಲವಾರು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಈ ಮನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರನ್ನು ನಂಬುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸುವ <ref name="Kevles, D. J. 1968"/> ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಪಕ್ಷಪಾತ ಮಾಡುವ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವರೆನ್ನುವ ಆರೋಪ ಹೊರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Keene, J. D. 1994">ಕೀನ್, ಜೆ. ಡಿ. (1994). Intelligence and morale in the army of a democracy: The genesis of military psychology during the First World War. ''Military Psychology, 6'' (4), 235-253.</ref>. ಕಡಿಮೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಅಂಕಗಳಿಂದಾಗಿ ಯಾರನ್ನೂ ಅಧಿಕಾರಿಯ ತರಬೇತಿನಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಬಾರದೆಂದೂ ಎಲ್ಲಾ ಬಿಡುಗಡೆಗಳನ್ನೂ ನ್ಯೂನತೆಯ ಸಮಿತಿಯೊಂದರಡಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾಗಿಯೂ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಲಾಯಿತು.<ref>ಕೆವ್‌ಲ್ಸ್, ಡಿ. ಜೆ. (1968). Testing the army’s intelligence: Psychologists and the military in World War I. The ''Journal of American History, 55'' (3), 565-581.</ref>. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಬರೇ 0.5%ರಷ್ಟು ನಿಯುಕ್ತವಾದವರನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಿಲ್ಲವೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಯರ್ಕ್ಸ್ <ref name="Yerkes, R. 1919"/> ಹತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಾನಸಿಕ ವಯಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸಿದ ಸುಮಾರು 3% ಜನರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಚಿಸಿದ್ದನು<ref name="Yerkes, R. 1919"/>. ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ವಾಲ್ಟರ್ ಡಿಲ್‌ನ ನೇತೃತ್ವದ ಮನಸಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಇನ್ನೊಂದು ತಂಡವು ಬಿನೆಟ್‌ನಂತೆ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣವೆಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ವಿಧಾನದ ಮೇಲೆ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟರು ಹಾಗೂ ಮಾನಸಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಪರಿಸರದ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರು<ref name="Mayrhauser, R. T. V. 1992"/>. ಇದಾದ ಕೆಲಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ ಸರಿಯಾದ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಒಂದು ಅಳತೆಗೋಲನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು<ref name="Keene, J. D. 1994"/> ಇದು ಅವರು ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆಯಾಗಿದ್ದು ಅವರ ತಳಪಾಯಮಟ್ಟದ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಸೈನ್ಯವು ಸ್ಕಾಟ್‌ರ ಈ ಸಿಬ್ಬಂದಿವರ್ಗದ ವಿಂಗಡಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಉತ್ಸಾಹ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿತು. ಯುದ್ಧ ಮುಗಿಯುವ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ಅವರು ಮಿಲಿಟರಿಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿಹೋಗಿದ್ದರು<ref name="Kevles, D. J. 1968"/> ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ಮೂರೂವರೆ ಮಿಲಿಯನ್ ಸೈನಿಕರನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ 973,೮೫೮ ಜನರನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದ್ದರು.<ref name="Yerkes, R. 1919"/>. '''ಯುದ್ಧನಂತರ 1929ರವರೆಗೆ''' ಯುದ್ಧಾನಂತರ ಸೈನ್ಯವು ಯೆರ್ಕೆಸ್‌ನ ತಂಡವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರೂ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪರೀಕ್ಷಾ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಲು ಇಬ್ಬರು ಮನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="Kevles, D. J. 1968"/>. ಆದರೆ ಯುದ್ಧಾನಂತರ ಸೈನ್ಯದ ಸೈಕಲಾಜಿಕಲ್ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಧನಾತ್ಮಕವಾದ ಪ್ರಚಾರ ದೊರೆತು ಮನಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಆದರದಿಂದ ಕಾಣುವಂತಾಯಿತು<ref>ಕೆನಡಿ, ಸಿ. ಎಚ್., ಮತ್ತು ಮೆಕ್‌ನೀಲ್ ಜೆ. ಎ. (2006). A history of military psychology. In C. H. Kennedy, E. A. Zillmer (Eds.), ''Military Psychology: Clinical and Operational Applications'' (pp.1-17). New York: Guilford Publications.</ref>. ಕ್ರಮೇಣ ಮನಶಾಸ್ತ್ರದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಹೆಚ್ಚಿದುವು ಮತ್ತು ಯಥೇಚ್ಚವಾದ ಧನಸಹಾಯವೂ ಒದಗಿತು<ref>ಕ್ಯಾಟ್‌ಜೆಲ್, ಆರ್. ಎ., ಮತ್ತು ಆಸ್ಟಿನ್, ಜೆ. ಟಿ. (1992). From then to now: the development of industrial-organizational psychology in the United States. ''Journal of Applied Psychology. '' ''77'' (6), 803-835.</ref>. ತಂಡ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಆಗತೊಡಗಿತು<ref name="Kevles, D. J. 1968"/>. ಯೆರ್ಕ್ಸ್‌ನ ತಂಡದಲ್ಲಿದ್ದ ಗೊಡಾರ್ಡ್<ref>ಗೊಡಾರ್ಡ್, ಎಚ್. ಎಚ್. (1921). The sub-normal mind versus the abnormal. ''Journal of Abnormal Psychology, 16'' (1), 47-54.</ref> ತಾವು ದೋಷಪೂರಿತ ತರ್ಕವನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯಮಿಸಿದ 45%ರಷ್ಟು ಜನರ ಮಾನಸಿಕ ವಯಸ್ಸು ಹನ್ನೆರಡು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಕೆಳಗಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಿತೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಇದು ದೊಡ್ಡ ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದರ ಜತೆಗೇ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯು ಏನನ್ನು ಅಳೆಯಬೇಕೆಂಬ ಬಗೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಒಪ್ಪಂದ ಇರಲಿಲ್ಲ<ref name="Alper, T. G. 1944">ಆಲ್ಪರ್, ಟಿ. ಜಿ., ಮತ್ತು ಬೋರಿಂಗ್, ಇ. ಜಿ. (1944). Intelligence-test scores of northern and southern white and negro recruits in 1918.ಜ್ ''Journal of Abnormal & Social Psychology, 39'' (4), 471-474.</ref><ref>ಥರ್ಸ್ಟೋನ್, ಎಲ್. ಎಲ್. (1934). The vectors of mind. ''Psychological Review, 41'', 1-32.</ref><ref>ಟರ್ಮನ್, ಎಲ್. ಎಮ್. (1924). The mental test as a psychological method. ''The Psychological Review, 31'' (2), 93-117.</ref> ಹಾಗೂ ಅಂಕಗಳಲ್ಲಿನ ಜನಾಂಗೀಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಬಗೆಗಿನ ವರದಿಗಳು<ref>ಗ್ಯಾರೆಟ್, ಎಚ್. ಇ. (1945). A note on the intelligence scores of negroes and whites in 1918. ''Journal of Abnormal & Social Psychology, 40'' (3), 344-346.</ref> ಗಳಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಸರದ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಟೀಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾದವು.<ref name="Alper, T. G. 1944"/><ref>ರೆಂಬಿಸ್, ಎಮ್. ಎ. (2004). “I ain’t been reading while on parole”: Experts, mental tests, and eugenic commitment law in Illinois, 1890-1940. ''History of Psychology, 7'' (3), 225-247.</ref>. ಆಧುನಿಕ ಐಕ್ಯೂ ಅಂಕಗಳಿಕೆಯು ಒಂದು ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಹಸೀ ಅಂಕಗಳ ಗಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯಗೊಳಿಸಲಾದ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಅಂಕಗಳ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ನೀಡಲಾಗುವ ಒಂದು ಗಣಿತದ ಸ್ತಿತ್ಯಂತರವಾಗಿದೆ.<ref>See: [[quantile]], [[percentile]], [[percentile rank]].</ref> ಆಧುನಿಕ ಸ್ಕೋರ್‌ಗಳನ್ನು ಕೆಲಬಾರಿ "ಡೀವಿಯೇಶನ್ ಐಕ್ಯೂ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ವಿಧಾನಗಳ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕ ಸ್ಕೋರ್‌ಗಳನ್ನು "ರೇಶಿಯೋ ಐಕ್ಯೂ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ವಿಧಾನಗಳು ಬೆಲ್ ಕರ್ವ್‌ನ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಹತ್ತಿರ ಬರುವ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ, ಅದರೆ ಹಳೆಯ ಅನುಪಾತದ ಐಕ್ಯೂಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ [[ಕೊಡುಗೆ]]ಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಐಕ್ಯೂ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಅತಿಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೀಡುತ್ತದೆ - ಉದಾ.[[Guinness Book of World Records]]ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ [[ಮೇರಿಲಿನ್ ವಾನ್ ಸವಂಟ್]]ಳ ರೇಶಿಯೋ ಐಕ್ಯೂ 228. ಈ ಅಂಕಗಳು [[Binet's]] ಸೂತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಿ ಮಾನಸಿಕ ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ದೈಹಿಕ ಮನಸ್ಸುಗಳ ನಡುವಿನ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಬಳಸಿದಾಗ ಸುಸಂಬದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕಿತ್ತು (ಆಗಲೂ ಒಂದು ಮಗುವಿಗಷ್ಟೇ), ಗಾಸ್ಸಿಯನ್ ಕರ್ವ್ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಅದು 7.9 ಇದ್ದು ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ ಡೀವಿಯೇಶನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಐಕ್ಯೂ ಹಂಚಿಕೆಯಿರುವ ಮನುಷ್ಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬೃಹದ್ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿರುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುವುದೆಂಬ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬರಬಹುದು. (ನೋಡಿ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಂಚಿಕೆ]]). Iಇದರ ಜತೆಗೇ ವೆಖ್‌ಸ್ಲರನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಂತಹ ಐಕ್ಯೂ ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳು 145ರ ಐಕ್ಯೂಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಳಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಲು ಶಕ್ತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಏಕೆಂದರೆ [[ಸೀಲಿಂಗ್ ಎಫೆಕ್ಟ್]]ಗಳು ಕಾಳಜಿಗೆ ಕಾರಣವಾದವು. Wechsler Adult Intelligence Scale (WAIS)ನ ಮುದ್ರಣವಾದಾಗಲಿಂದ, ಹೆಚ್ಚೂಕಡಿಮೆ ಎಲ್ಲಾ ಬುದ್ದಿಮತ್ತೆಯ ಅಳತೆಗೋಲುಗಳು ಅಂಕಗಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಂಚಿಕೆ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಂಚಿಕೆಯ ಸ್ಕೋರಿಂಗ್ ವಿಧಾನದ ಬಳಕೆಯಿಂದ "ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ [[ಕ್ವೋಶಿಯೆಂಟ್]]" ಎಂಬ ಪದವು ಗಣಿತದ ಪ್ರಕಾರ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವುದೆನ್ನುವಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಹೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ "I.Q." ಇನ್ನೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಅಲತೆಗೋಲುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲು ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಅನುವಂಶೀಯತೆ == {{Main|Inheritance of intelligence}} ಐಕ್ಯೂವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ಜೀನೋಟೈಪ್ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು (ನಿಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಆರೈಕೆ) ಪ್ಲೋಮಿನ್ ''ಎಟ್ ಆಲ್.'' ನಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ. (2001, 2003).<ref name="Plomin0103">Plomin ''et al.'' (2001, 2003)</ref>{{Failed verification|date=May 2009}} ಇತ್ತೀಚಿನವರೆಗೂ ಅನುವಂಶೀಯತಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹಲವಾರು ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಪ್ರಕಾರ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್]]ನಲ್ಲಿನ ಅನುವಂಶೀಯತಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು 0.4 ಮತ್ತು 0.8ರ ನಡುವೆ ಇದೆ;<ref>{{cite journal | author = R. Plomin, N. L. Pedersen, P. Lichtenstein and G. E. McClearn | year = 1994 | month = May | title = Variability and stability in cognitive abilities are largely genetic later in life | journal = Behavior Genetics | volume = 24 | issue = 3 | url = http://www.springerlink.com/content/t0844nw244473143/ | accessdate = 2006-08-06 | pages = 207 | doi = 10.1007/BF01067188 | pmid = 7945151 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Neisser95">{{cite web|url=http://www.lrainc.com/swtaboo/taboos/apa_01.html|title=Intelligence: Knowns and Unknowns|dateformat=mdy|accessdate=August 6, 2006|date=August 7, 1995|author=Neisser ''et al.''|publisher=Board of Scientific Affairs of the [[American Psychological Association]]|archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 9, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060809231348/http://www.lrainc.com/swtaboo/taboos/apa_01.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |author=Bouchard TJ, Lykken DT, McGue M, Segal NL, Tellegen A |title=Sources of human psychological differences: the Minnesota Study of Twins Reared Apart |journal=Science |volume=250 |issue=4978 |pages=223–228 |year=1990 |pmid=2218526 |doi=10.1126/science.2218526 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=2218526}}</ref> ಎಂದರೆ, ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಕೊಂಚ ಕಡಿಮೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲೇರಿರುವ ಐಕ್ಯೂ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ [[ಅನುವಂಶೀಯ ಬದಲಾವಣೆ]]ಯೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸತಕ್ಕ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಅನುವಂಶೀಯತೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಯಾವುದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಳತೆಮಾಡಲಾದ ಜನಸ್ತೋಮದ ಜೀನ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಅಳತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಗೆ ಜೀನ್‌ಗಳ ಕೊಡುಗೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಲ್ಲ. ಇದರ ಜತೆಗೇ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಅಂಶವೆಂದರೆ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಅನುವಂಶಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಪ್ರಭಾವಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿವೆಯೆಂಬುದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಥವಾ ಜೆರೆಮಿ ಫ್ರೀಸ್ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ - "ಲೆವೋಂಟಿನ್‌ನ ವಾದಗಳ ಸುಲಲಿತ ಹರಿವು ಕೂಡಾ ಜೀನ್‌ಗಳಿಂದಾಗಿ x% ಮತ್ತು ಜೀನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ (1 – x)% ಎಂದು ಹೇಳುವ ಈ ಅತಿ ಸರಳ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಚಿತ್ರಣಗಳ ಎದುರು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾಗಿಲ್ಲ." ಇದರ ಅರ್ಥವೇನೆಂದರೆ ಜೀನ್‌ಗಳು ಪರಿಸರದ ಮೇಲೂ ಪರಿಸರವು ಜೀನ್‌ಗಳ ಮೇಲೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ.<ref name="freese">"Commentary: The analysis of variance and the social complexities of genetic causation" by Jeremy Freese (2006) ''International Journal of Epidemiology'' '''35(3):''' 534-536 {{doi|10.1093/ije/dyl065}}</ref><ref name="rose">"Commentary: Heritability estimates—long past their sell-by date" by Steven P R Rose (2006) ''Int. J. Epidemiol.'' '''35:''' 525-527; {{doi|10.1093/ije/dyl064}}</ref><ref name="taylor">"Commentary: The analysis of variance is an analysis of causes (of a very circumscribed kind)" (2006) ''Int. J. Epidemiol.'' '''35: 527-531;''' {{doi|10.1093/ije/dyl063}}</ref><ref name="Vreeke">"Commentary: The attainability of causal knowledge of genetic effects in complex human traits" (2006) ''Int. J. Epidemiol.'' '''35:''' 531-534; {{doi|10.1093/ije/dyl066}}</ref><ref name="lewontin">"Commentary: Statistical analysis or biological analysis as tools for understanding biological causes" (2006) ''Int. J. Epidemiol.'' ''''35:''' ' 536-537; {{doi|10.1093/ije/dyl070}}</ref><ref name="lewontin 2">"The analysis of variance and the analysis of causes" (2006) ''Int. J. Epidemiol.'' '''35:''' 520-525; {{doi|10.1093/ije/dyl062}}</ref> 0.4 ರಿಂದ 0.8ರ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅನುವಂಶೀಯತಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಐಕ್ಯೂವು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಅನುವಂಶೀಯವೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಎಂದರೆ ಒಂದು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಯಾವುದೋ ಗಣನೀಯವಾದ ಭಾಗವು ಪಾರ್ಶಿಕವಾಗಿಯಾದರೂ ಜೀನ್‌ಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೆಂದು ಅರ್ಥ. ಐಕ್ಯೂ ಪರಿಧಿಯ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವಿಕೆಯ ಪರಿಣಾಮವು ಮ್ಯಾಟ್ ಮೆಕ್‌ಗ್ಯೂ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಮತ್ತು ಇವರು ಬರೆದ ಪ್ರಕಾರ, "ಪೋಷಕರ ಡಿಸಿನ್‌ಹಿಬಿಟರಿ ಸೈಕೋಪ್ಯಾಥಾಲಜಿ ಮತ್ತು ಕೌಟುಂಬಿಕ SESನ ಪರಿಧಿಯ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧವು ಅಡಾಪ್ಟಿವ್- ಸಿಬ್ಲಿಂಗ್ ಅನುರೂಪತೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ.. ಐಕ್ಯೂ."<ref name="McGue"> {{cite journal |author=McGue, M. ''et al.'' |title=The Environments of Adopted and Non-adopted Youth: Evidence on Range Restriction From the Sibling Interaction and Behavior Study (SIBS) |url=https://archive.org/details/sim_behavior-genetics_2007-05_37_3/page/449 |doi=10.1007/s10519-007-9142-7 |year=2007 |journal=Behavior Genetics |volume=37 |pages=449}}</ref> ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಗೆ, ಎರಿಕ್ ಟರ್ಕ್‌ಹೀಮರ್, ಆಂಡ್ರಿಯಾನಾ ಹೇಲೀ, ಮೇರಿ ವಾಲ್ಡ್ರನ್, ಬ್ರಯಾನ್ ಡಿ’ಓನೋಫ್ರಿಯೋ, ಇರ್ವಿಂಗ್ ಐ. ಗಾಟೆಸ್ಮಾನ್ ಜೀನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಐಕ್ಯೂ ಬದಲಾವಣೆಯ ಅನುಪಾತಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳ ಜತೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆಯೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಅವರು, ಬಡ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ "7-ವರ್ಷದ ಅವಳಿ ಮಾದರಿ"ಯೊಂದರ ಪ್ರಕಾರ ಶೇಕಡಾ 60ರಷ್ಟು ಐಕ್ಯೂ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಹಂಚಿಕೆಯಾದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಜೀನ್‌ಗಳ ಕೊಡುಗೆಯು ಸೊನ್ನೆಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು.<ref> {{cite journal |author=Turkheimer E, Haley A, Waldron M, D'Onofrio B, Gottesman II |title=Socioeconomic status modifies heritability of IQ in young children |journal=Psychol Sci |volume=14 |issue=6 |pages=623–628 |year=2003 |pmid=14629696 |doi= 10.1046/j.0956-7976.2003.psci_1475.x |url=http://www.doi.org/10.1046/j.0956-7976.2003.psci_1475.x}}</ref> ಐಕ್ಯೂನಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೇಲೆ ಅನುವಂಶೀಯ ಪ್ರಭಾವಗಳು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವಯಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದೆಂದು ಊಹಿಸುವುದು ಸಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು ಇದರ ವಿರುದ್ಧವಾದ್ದು{{Request quotation|date=May 2009}}. ಶೈಶವಾವಸ್ಥೆಯ ಅನುವಂಶೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಳತೆಗಳು 20%ರಷ್ಟು, ಮಧ್ಯಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ 40%ರಷ್ಟು, ಮತ್ತು ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ 80%ನಷ್ಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name="Plomin0103"/>{{Failed verification|date=May 2009}} 1995ರಲ್ಲಿ ''American Psychological Association'' ನ "Intelligence: Knowns and Unknowns" ಬಗೆಗಿನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ಪಡೆಯು ಬಿಳಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯೂನ ಅನುವಂಶೀಯತಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು "ಸುಮಾರು.75." ಆಗಿದೆಯೆಂದು ತೀರ್ಮಾನ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ''Minnesota Study of Twins Reared Apart'' ಎಂಬ 1979ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸಾಗಿದ ಬೇರೆಬೇರಾಗಿ ಬೆಳೆದ 100 ಜೋಡಿ ಅವಳಿ ಮಕ್ಕಳ ಅಧ್ಯಯನವು, ಐಕ್ಯೂನ ಶೇಕಡಾ 70ರಷ್ಟು ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಅನುವಂಶೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಎಂಬ ತೀರ್ಮಾನ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಅವಳಿಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಅನುರೂಪತೆಗಳು ಜನನಕ್ಕೂ ಮೊದಲಿನ ಮಾತೃತ್ವ ಪರಿಸರದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿರಬಹುದೆಂಬ ಅಂಶವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬೆಳೆದ ಅವಳಿಮಕ್ಕಳ ಐಕ್ಯೂ ಅನುರೂಪತೆ ಏಕೆ ಬಹಳ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದರ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ.<ref name="Devlin97"/> ಅನುವಂಶೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಕೆಲ ಅಂಶಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ: * ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುವಂಶೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆಯೆಂದರೆ, ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಸರದ ಪ್ರಭಾವ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದಾಗಲೀ, ಶಿಕ್ಷಣವು ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಪದಕೋಶದ ಗಾತ್ರವು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಅನುವಂಶಿಕವಾಗಿದೆ(ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯೊಂದಿಗೆ ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಅನುರೂಪತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ) ಆದರೂ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪದಕೋಶದ ಎಲ್ಲ ಪದಗಳನ್ನೂ ಕಲಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಪರಿಸರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪದಗಳು ಲಭ್ಯವಿರುವಾಗ, ಅದರಲ್ಲೂ ಅವನ್ನು ಮುಂದುವರಿದು ಕಲಿಯುವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯುಳ್ಳವರಿದ್ದಾಗ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ನಿಜವಾಗಿ ಕಲಿಯುವ ಪದಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಅವರ ಅನುವಂಶೀಯ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ.<ref name="Neisser95"/> * ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಶವು ಅನುವಂಶೀಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡುಬಿಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಅನುವಂಶೀಯ ಗುಣಗಳು ಕಲಿಕೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಅವಲಂಬಿಸಿರಬಹುದು, ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಸರದ ಪ್ರಭಾವವು ಕೂಡಾ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅನುವಂಶೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೌಲ್ಯವು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿನ ಪರಿಸರಗಳ (ಅಥವಾ ಜೀನ್‌ಗಳ) ಹಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಬದಲಾವಣೆಯುಂಟಾದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅತಿ ಬಡತನದ ಅಥವಾ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವ ವಾತಾವರಣವು ಒಂದು ಗುಣದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಬಹುದು, ಆಮೂಲಕ ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಬಹುದು. ಅನುವಂಶೀಯತೆಯ ಬದಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇದು ಅನುವಂಶೀಯ ಸಾರ್ಥ್ಯಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಊಹೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಬಹುದು.<ref name="Neisser95"/> ಇನ್ನೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ [[Phenylketonuria]]. ಈ ಅನುವಂಶಿಕ ತೊಂದರೆಯಿದ್ದವರಿಗೆ ಹಿಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕ ನ್ಯೂನತೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂದು ಇದನ್ನು ಪರಿಷ್ಕೃತ ಆಹಾರವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ತಡೆಗಟ್ಟಬಹುದು. * ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಗೆ, ಅನುವಂಶೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸದೇ ಇರುವ ಪರಿಸರದ ಪ್ರಭಾವಗಳು ಕೂಡ ಇರಬಹುದು. ಒಂದು ಗುಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪರಿಸರವು ಸಮುದಾಯದ ಎಲ್ಲ ಸದಸ್ಯರ ಮೇಲೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವಂತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದಲ್ಲಿ, ಅನುವಂಶೀಯವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಬದಲಾವಣೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಈ ಗುಣದ ಸರಾಸರಿ ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯುಂಟಾಗಬಹುದು (ಏಕೆಂದರೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ). ಇದು ದೈಹಿಕ ಎತ್ತರದ ವಿಚಾರವಾಗಿ ನಡೆದಿರುವುದು ಸುಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ: ಎತ್ತರದ ಅನುವಂಶೀಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸರಾಸರಿ ಎತ್ತರಗಳು ಕೂಡ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿವೆ.<ref name="Neisser95"/> * ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಒಂದು ಗುಣದ ಹೆಚ್ಚು ಅನುವಂಶೀಯತಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಗುಂಪಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುವುದು, ಮತ್ತು ಈ ಗುಂಪು ಇತರ ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವಣ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ಮೂಲದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ವಿವಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರದೇ ಇರಬಹುದು<ref name="Neisser95"/><ref> See: ''Ethnic Differences in Children's Intelligence Test Scores: Role of Economic Deprivation, Home Environment, and Maternal Characteristics''</ref> === ಪರಿಸರ === {{See also|Health and intelligence|environment and intelligence}} ಐಕ್ಯೂವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ಪರಿಸರದ ಅಂಶಗಳು ಮುಖ್ಯಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ [[ಆಹಾರಪೋಷಣೆ]] appears critical for [[ಅರಿವಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ; [[ಪೋಷಣೆಯ ಕೊರತೆಯು]] ಐಕ್ಯೂವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲೂ ಬಹುದು..{{Citation needed|date=October 2009}}ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ಅಧ್ಯಯನವೊಂದು [[ಸ್ತನಪಾನ]]ದ ಜತೆಗೇ [[FADS2]] ಜೀನ್ ಆ ತಳಿಯ ’ಸಿ’ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದವರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಏಳು ಐಕ್ಯೂ ಅಂಕಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. FADS2 ಜೀನ್‌ನ "G" ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೂ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ.<ref> [http://www.physorg.com/news113505546.html Gene governs IQ boost from breastfeeding]</ref><ref name="pmid17984066">{{cite journal |author=Caspi A, Williams B, Kim-Cohen J, ''et al.'' |title=Moderation of breastfeeding effects on the IQ by genetic variation in fatty acid metabolism |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue= 47|pages=18860 |year=2007 |pmid=17984066 |doi=10.1073/pnas.0704292104 |pmc=2141867}}</ref> ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಸಂಗೀತ]]ದ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದೂ ಕೂಡ ಐಕ್ಯೂವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref> ಶೆಲ್ಲೆನ್‌ಬರ್ಗ್, ಇ. ಜಿ. (2004). "Music lessons enhance IQ." Psychol Sci 15(8): 511-4. </ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ [[ಸಕ್ರಿಯ ನೆನಪು]]ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲು ತರಬೇತಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಐಕ್ಯೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ..<ref> (ಕ್ಲಿಂಗ್‌ಬರ್ಗ್ '' ಎಟ್ ಆಲ್.,'' 2002) </ref><ref>{{cite journal |author=Jaeggi SM, Buschkuehl M, Jonides J, Perrig WJ |title=Improving fluid intelligence with training on working memory |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=105 |issue=19 |pages=6829–6833 |year=2008 |pmid=18443283 |doi=10.1073/pnas.0801268105 |url=http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/0801268105v1 |pmc=2383929 |access-date=2010-03-09 |archive-date=2008-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515123428/http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/0801268105v1 |url-status=dead }}</ref> === ಕೌಟುಂಬಿಕ ವಾತಾವರಣ === ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳ [[Wiktionary:personality|ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ]]ದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸೂಚಿಸುವ ಪ್ರಕಾರ, ನಿರೀಕ್ಷೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಪರಿಸರದ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಒಂದೇ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಮಕ್ಕಳು("adoptive siblings") ಬೇರೆಬೇರೆ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಮಕ್ಕಳಷ್ಟೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು.<ref name="Plomin0103"/>{{Failed verification|date=May 2009}}<ref> ಹ್ಯಾರಿಸ್ (1998)</ref> ಮಕ್ಕಳ ಐಕ್ಯೂ ಮೇಲೆ ಕೆಲವು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಇವು ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸದ ನಾಲ್ಕನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ; ಅದರೆ ವಯಸ್ಕರಾಗುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಈ [[ಅನುರೂಪತೆ]] ಶೂನ್ಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal |author=Bouchard TJ |title=Genetic and environmental influences on adult intelligence and special mental abilities |journal=Hum. Biol. |volume=70 |issue=2 |pages=257–279 |year=1998 |pmid=9549239 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_human-biology_1998-04_70_2/page/257}}</ref> ಐಕ್ಯೂ ಬಗೆಗಿನ ದತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಹದಿಹರೆಯದ ನಂತರ ದತ್ತುತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾದ ಸಹೋದರ ಸಹೋದರಿಯರು ಐಕ್ಯೂನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾಮ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಪರಿಚಿತರಂತಿರುತ್ತಾರೆ (ಐಕ್ಯೂ ಅನುರೂಪತೆಯು ಸೊನ್ನೆಯ ಹತ್ತಿರ), ಆದರೆ ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ಸಹೋದರ ಸಹೋದರಿಯರಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯೂ ಅನುರೂಪತೆಯು ಸುಮಾರು 0.6ರಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಅವಳಿಮಕ್ಕಳ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಈ ಮಾದರಿಗೆ ಪುಷ್ಟಿ ನೀಡುತ್ತವೆ: ಬೇರೆಬೇರೆಕಡೆ ಬೆಳೆಸಲಾದ [[ಮಾನೋಜೈಗಾಟಿಕ್ (ಸಮಾನರೂಪದ) ಅವಳಿಗಳು]] ಐಕ್ಯೂನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೊಬ್ಬರಿಗೆ ಬಹಳ ಸಮಾನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ(0.86), ಇದು ಒಟ್ಟಿಗೇ ಬೆಳೆಸಲಾದ [[ಡೈಜೈಗಾಟಿಕ್ (ಸಹೋದರ) ಅವಳಿ]]ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು (0.6) ಮತ್ತು ದತ್ತುತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾದ ಸಹೋದರಸಹೋದರಿಯರಲ್ಲಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳವೇ ಹೆಚ್ಚು (~0.0).<ref name="Plomin0103"/>{{Failed verification|date=May 2009}} ಆದರೆ ಈ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ದತ್ತುತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಗಾಗ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. === ಹಳೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಪೂರ್ವಗ್ರಹಪೀಡಿತವೆ? === ಸ್ಟೂಲ್‌ಮಿಲ್ಲರ್ (1999)<ref name="Stoolmiller99">{{cite journal |author=Stoolmiller M |title=Implications of the restricted range of family environments for estimates of heritability and nonshared environment in behavior-genetic adoption studies |journal=Psychol Bull |volume=125 |issue=4 |pages=392–409 |year=1999 |pmid=10414224 |doi= 10.1037/0033-2909.125.4.392 |url=http://content.apa.org/journals/bul/125/4/392 }}</ref> ದತ್ತುತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕುಟುಂಬದ ಪರಿಸರಗಳ ಪರಿಮಿತಿಗಳ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಕುಟುಂಬಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗಿಂತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರು ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡ ಕೌಟುಂಬಿಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸೂಚಿಸಿದರು. ದತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಲಾದ ಪರಿಮಿತಿಯ ಪರಿಶೋಧನೆಗಳ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳು ಐಕ್ಯೂನ ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಶೇಕಡಾ 50ರಷ್ಟು ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Stoolmiller99"/> ಆದರೆ, ದತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಐಕ್ಯೂನ ಪರಿಮಿತಿಯ ನಿರ್ಬಂಧದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮ್ಯಾಟ್ ಮೆಕ್‌ಗ್ಯೂ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಈ ರೀತಿ ಬರೆದರು:"restriction in range in parent disinhibitory psychopathology and family socio-economic status had no effect on adoptive-sibling correlations [in] IQ".<ref name="McGue"/> ಎರಿಕ್ ಟರ್ಕ್‌ಹೀಮರ್ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು (2003),<ref> ಎರಿಕ್ ಟರ್ಕ್‌ಹೀಮರ್ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು (2003)</ref> ದತ್ತು ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ ಆದರೆ, ಬಡ ಯು.ಎಸ್ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡರು. ಇದರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಜೀನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಐಕ್ಯೂನ ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಅನುಪಾತಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾನ್-ಲೀನಿಯರ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುವುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದವು. ಈ ಮಾದರಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಬಡ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯೂನಲ್ಲಿನ ಶೇಕಡಾ 60ರಷ್ಟು ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಹಂಚಿಕೆಯಾದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ ಹಾಗೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಜೀನ್‌ಗಳ ಕೊಡುಗೆ ಹೆಚ್ಚೂಕಡಿಮೆ ಸೊನ್ನೆ; ಶ್ರೀಮಂತ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಫಲಿತಾಂಶವು ಹೆಚ್ಚೂಕಡಿಮೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref> [http://www.doi.org/10.1046/j.0956-7976.2003.psci_1475.x Socioeconomic status modifies heritability of iq in young children] Eric Turkheimer, Andreana Haley, Mary Waldron, Brian D'Onofrio, Irving I. Gottesman. Psychological Science 14 (6), 623–628. 2003 </ref> ಇವು ಹಳೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆ ಶ್ರೀಮಂತ ಮಧ್ಯಮವರ್ಗದ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಹಂಚಿಕೆಯಾದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ವಾತಾವರಣದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಲಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref>[http://www.connectforkids.org/node/516 New Thinking on Children, Poverty & IQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008033929/http://www.connectforkids.org/node/516 |date=2009-10-08 }} November 10, 2003 Connect for Kids</ref> === ಮಾತೃತ್ವದ (ಗರ್ಭದಲ್ಲಿನ) ಪರಿಸರ === ಡೆವ್‌ಲಿನ್ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ''[[Nature]]'' (1997),<ref name="Devlin97"/> ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಮೆಟಾ-ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ 212 ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ನಂತರ ಪರಿಸರದ ಪ್ರಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಪರ್ಯಾಯ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಿ, ಈ ಮಾದರಿಯು ಹಿಂದೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ’ಕುಟುಂಬ-ಪರಿಸರ’ ಮಾದರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ಷಮತೆಯಿಂದ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವುದೆಂದು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲಾದ ಮಾತೃತ್ವದ (ಗರ್ಭದ) ಪರಿಸರದ ಪರಿಣಾಮಗಳು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ನಿಜವಾಗಿ ಅವಳಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸಹ-ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಶೇಕಡಾ 20ರಷ್ಟು ಮತ್ತು ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 5ರಷ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಜೀನ್‌ಗಳ ಪರಿಣಾಮವು ಇದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕನಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಅನುವಂಶೀಯತೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಎರಡು ಅಳತೆಗಳು ಶೇಕಡಾ 50ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುವುದು.ಬೂಶಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಮೆಕ್‌ಗ್ಯೂ 2003ರ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಪರಾಮರ್ಶಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಅನುವಂಶೀಯತಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪರಿಮಾಣದ ಬಗೆಗಿನ ಡೆವ್‌ಲಿನ್‌ನೀರ್ಮಾನಗಳು ಹಿಂದಿನ ವರದಿಗಳಿಗಿಂತ ಬಹಳ ಭಿನ್ನವಾಗೇನೂ ಇಲ್ಲವೆಂದೂ ಜನ್ಮಪೂರ್ವ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಅವರ ತೀರ್ಮಾನಗಳು ಹಲವಾರು ಹಿಂದಿನ ವರದಿಗಳು ಹೇಳಿರುವುದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿವೆಯೆಂದೂ ಹೇಳಿದರು.<ref name="Bouchard02">{{cite journal |title=Genetic and environmental influences on human psychological differences |author=Bouchard, T.J.; McGue, M. |doi=10.1002/neu.10160 |year=2003 |journal=Journal of Neurobiology |volume=54 |pages=4}} </ref> ಅವರು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಬರೆದರು: <blockquote>ಚಿಪ್ಯುರ್ ಎಟ್ ಆಲ್. ಮತ್ತು ಲೋಹ್ಲಿನ್ ಜನ್ಮನಂತರದ ಪರಿಸರವು ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಪರಿಸರಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಡೆವ್ಲಿನ್ ಎಟ್ ಆಲ್.ರ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಗರ್ಭದ ವಾತಾವರಣವು ಅವಳಿಗಳ ಐಕ್ಯೂಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವುದೆಂಬ ತೀರ್ಮಾನವು ಗರ್ಭದ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಬೃಹದ್ಗಾತ್ರದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಗಮನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವಿಶೇಷವೆನಿಸುತ್ತದೆ. Price (1950)ರವರು ಸುಮಾರು 50 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಸಮಗ್ರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚೂಕಡಿಮೆ ಎಲ್ಲಾ ಅವಳಿ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ MZ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವು. 1950ರಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಎಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗ್ರಂಥವಿವರಣ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಕೊನೆಗೆ 1978ರಲ್ಲಿ 260 ಆಕರಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಅದೇ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪ್ರೈಸ್ ತನ್ನ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು Price reiterated his earlier conclusion. 1978ರ ವಿಮರ್ಶೆಯ ನಂತರದ ಅಧ್ಯಯನವು ಪ್ರೈಸ್‌ನ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. </blockquote> === ಡಿಕೆನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಫ್ಲಿನ್ ಮಾದರಿ === ಡಿಕನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಫ್ಲಿನ್<ref name="DickensFlynn2001">ಡಿಕೆನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಫ್ಲಿನ್ (2001)</ref> ಹಂಚಿಕೊಂಡ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಪರಿಸರದ ಅಳಿವಿನ ಬಗೆಗಿನ ವಾದಗಳು ಸಮಯದ ಮೂಲಕ ಬೇರಾದ ಗುಂಪುಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯವಾಗಬೇಕು ಎಂದು ತಮ್ಮ ವಿಚಾರಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿಚಾರವು [[ಫ್ಲಿನ್ ಪರಿಣಾಮ]]ದ ಮೂಲಕ ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.. ಇಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಜೆನೆಟಿಕ್ ಅನುವಂಶೀಯ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಿಂದಲೂ ವಿವರಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ವೇಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದುಹೋಗಿವೆ. [[ವಿರೋಧಾಭಾಸ]]ವನ್ನು "ಅನುವಂಶೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ"ದ ಅಳತೆಯು ಐಕ್ಯೂನ ಮೇಲೆ [[ಜೀನೋಟೈಪ್]]ನ ನೇರ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಜೀನೋಟೈಪ್ ಪರಿಸರವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಐಕ್ಯೂ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದು - ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಗಮನಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ವಿವರಣೆಗೆ ನಿಲುಕಬಹುದು. ಇದರರ್ಥವೇನೆಂದರೆ, ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಐಕ್ಯೂ ಹೊಂದಿರುವವರು ಅದನ್ನು ಅನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಡಲು ಉತ್ತೇಜಿಸುವಂತಹ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿರಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ನೇರವಾದ ಪರಿಣಾಮವು ಮೊದಮೊದಲು ಬಹಳ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಫೀಡ್‌ಬ್ಯಾಕ್ ಲೂಪ್‌ಗಳು ಐಕ್ಕ್ಯೂನ ಮೇಲೆ, ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ, ಅತಿ ಬೃಹತ್ ಪರಿಣಾಮದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನುಂಟುಮಾಡಬಹುದು, ಆದರೆ ಈ ಪರಿಣಾಮವು ಉತ್ತೇಜನವು ಮುಂದುವರಿಯದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಯದ ನಂತರ ಅಳಿಯಲು ಆರಂಭವಾಗಬಹುದು (ಈ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಳ್ಳಬಹುದು ಉದಾ. ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಅಂಶಗಳಾದ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಆಹಾರ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು. ಇವು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನುಂಟುಮಾಡಬಹುದು). ಫ್ಲಿನ್ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಜನರಿಗೆ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನೀಡುವ ವಾತಾವರಣದ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸಬಹುದು. ಐಕ್ಯೂವನ್ನು ಹೆಚ್ಚುಮಾಡಲೋಸುಗ ಇರುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಐಕ್ಯೂ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾದರೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಹೊರಗೆ ಅರಿವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೇಡುವ, ಆಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಐಕ್ಯೂ ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತಹ, ಮತ್ತು ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನಂತರವೂ ಅದನ್ನು ಬಹಳಕಾಲದವರೆಗೆ ಹೇಗೆ ರೆಪ್ಲಿಕೇಟ್ ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಲೇಖಕರು ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="DickensFlynn2001"> William T. Dickens and James R. Flynn, [http://www.apa.org/journals/features/rev1082346.pdf Heritability Estimates Versus Large Environmental Effects:The IQ Paradox Resolved], ''Psychological Review'' 2001. ಸಂಪುಟ 213, ಸಂಖ್ಯೆ 12. 346-369.</ref><ref>William T. Dickens and James R. Flynn, "[http://www.brookings.edu/views/papers/dickens/20020205.pdf The IQ Paradox: Still Resolved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408143155/http://www.brookings.edu/views/papers/dickens/20020205.pdf |date=2016-04-08 }}," ''Psychological Review'' 109, no. 4 (2002).</ref> == ಐಕ್ಯೂ ಮತ್ತು ಮೆದುಳು == {{Main|Neuroscience and intelligence}} 2004ರಲ್ಲಿ, [[University of California, Irvine]]ನ ಪೀಡಿಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್ ವಿಭಾಗದ ರಿಚರ್ಡ್ ಹಾಯರ್ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು [[University of New Mexico]]ಗಳು [[MRI]]ಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ 47 ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಥಿತಿಯ ವಯಸ್ಕರ ಮೆದುಳುಗಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾನವ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯು ಮೆದುಳಿನ [[ಗ್ರೇ ಮ್ಯಾಟರ್]] ಅಂಗಾಂಶಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ನೆಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆಯೆಂದೂ, ಮೆದುಳಿನ ಈ ಗ್ರೇ ಮ್ಯಾಟರ್‌ನ ಬರೆ ಶೇಕಡಾ ಆರು ಭಾಗದಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಐಕ್ಯೂಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವಂತೆ ಕಾಣುವುದೆಂದೂ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite web |url=http://today.uci.edu/news/release_detail.asp?key=1187 |title=Human Intelligence Determined by Volume and Location of Gray...dick Matter Tissue in Brain |dateformat=mdy |accessdate=August 6, 2006 |date=July 19, 2004 |author=Richard Haier |publisher=Brain Research Institute, UC Irvine College of Medicine |archive-date=ಫೆಬ್ರವರಿ 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220091948/http://today.uci.edu/news/release_detail.asp?key=1187 |url-status=dead }}</ref> ಹಲವಾರು ವಿವಿಧ ಮೂಲದ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಮುಂದಿನ ಪಟಲಗಳು [[ದ್ರವ್ಯರೂಪದ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ]]ಗೆ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದವು ಎಂಬ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿವೆ. Patients with damage to the [[ಮುಂಭಾಗದ ಪಟಲ]]ವು ಘಾಸಿಗೊಂಡಿರುವ ರೋಗಿಗಳು ದ್ರವ್ಯರೂಪದ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯೂನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.(ಡಂಕನ್ ಎಟ್ ಆಲ್. 1995). ಮುಂಭಾಗದ ಗ್ರೇ (ಥಾಂಪ್ಸನ್ ಎಟ್ ಆಲ್. 2001) ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಮ್ಯಾಟರ್ (ಶೂನ್ಮನ್ ಎಟ್ ಆಲ್. 2005)ಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯೊಡನೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜತೆಗೇ, ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ನ್ಯೂರೋಇಮೇಜಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಈ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಲ್ಯಾಟರಲ್ ಪ್ರಿಫ್ರಂಟಲ್ ಕಾರ್ಟೆಕ್ಸ್‌ಗೆ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿವೆ. ಡಂಕನ್ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು(2000) [[Positron Emission Tomography]]ಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಐಕ್ಯೂ ಜತೆಗೆ ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಅನುರೂಪತೆ ಹೊಂದಿರುವ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳು ಲ್ಯಾಟೆರಲ್ [[ಪ್ರಿಫ್ರಂಟಲ್ ಕಾರ್ಟೆಕ್ಸ್]]ಅನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವುದು ಎಂದು ತೋರಿಸಿದರು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಗ್ರೇ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು (2003) ಫಂಕ್ಷನಲ್ ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟಿಕ್ ರೆಸೊನೆನ್ಸ್ ಇಮೇಜಿಂಗ್ (fMRI) ಅನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸವಾಲೊಡ್ಡುವ ಸಕ್ರಿಯ ನೆನಪಿನ ಕಾರ್ಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ಮನಶ್ಚಾಪಲ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿರೋಧಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಐಕ್ಯೂ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಫ್ರಂಟಲ್ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆ - ಇವೆರಡೂ ಕಂಡುಬಂದವು. ಈ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪರಾಮರ್ಶೆಗಾಗಿ, ನೋಡಿ ಗ್ರೇ ಎಂಡ್ ಥಾಂಪ್ಸನ್ (2004).<ref>{{cite web |url=http://www.loni.ucla.edu/~thompson/PDF/nrn0604-GrayThompson.pdf |format=PDF |title=Neurobiology of Intelligence: Science and Ethics |accessdate=2006-08-06 |year=2004 |author=Jeremy R. Gray, Psychology Department, Yale University, and Paul M. Thompson, Laboratory of Nero Imaging, Department of Neurology, University of California, Los Angeles School of Medicine |publisher=Nature Publishing Group, Volume 5 |archive-date=2006-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060903204911/http://www.loni.ucla.edu/~thompson/PDF/nrn0604-GrayThompson.pdf |url-status=dead }}</ref> 307 ಮಕ್ಕಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ (ಆರರಿಂದ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ವಯಸ್ಸಿನವರು) ಅಧ್ಯಯನವೊಂದು ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟಿಕ್ ರೆಸೊನೆನ್ಸ್ ಇಮೇಜಿಂಗ್ (MRI) ಅನ್ನು ಬಳಸಿ ಮೆದುಳಿನ ರಚನೆಗಳ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಅಳತೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮೌಖಿಕ ಮತ್ತು ಅಮೌಖಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಅಳೆಯುವುದನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗಿದೆ.(ಶಾ ಎಟ್ ಆಲ್. 2006). ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಐಕ್ಯೂ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಟೆಕ್ಸ್‌ನ ರಚನೆಯ ನಡುವೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೆಂದು ಸೂಚಿಸಿತು-ಇದರ ಲಕ್ಷಣವಾದ ಬದಲಾವಣೆಯೆಂದರೆ ಉನ್ನತ ಐಕ್ಯೂ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಗುಂಪಿನವರ ಕಾರ್ಟೆಕ್ಸ್‌ಗಳು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತೆಳುವಾಗಿದ್ದು, ಹರೆಯದ ಕೊನೆಯ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದಪ್ಪವಾಗಿಬಿಡುವುದು.<ref>{{cite web |url=http://www.bri.ucla.edu/bri_weekly/news_060330.asp |title=Scans Show Different Growth for Intelligent Brains |accessdate=2006-08-06 |year=2006 |author=Nicholas Wade |publisher=Brain Research Institute, UCLA.. |archive-date=2006-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826014033/http://www.bri.ucla.edu/bri_weekly/news_060330.asp |url-status=dead }}</ref> 2006ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾದ ಒಂದು ಡಚ್ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ [[CHRM2]] [[ಜೀನ್]] ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ನಡುವೆ "ಬಹಳ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಸಂಯೋಜನೆಯಿದೆ". ಈ ಅಧ್ಯಯನವು [[chromosome 7]]ರ CHRM2 ಜೀನ್ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣಾ ಐಕ್ಯೂನ ನಡುವೆ ವೆಖ್‌ಸ್ಲರ್ ಅಡಲ್ಟ್ ಇನ್ಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಸ್ಕೇಲ್-ರೆವೈಸ್ಡ್‌ನ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಯೋಜನೆ ಇದೆ ಎಂಬ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಡಚ್ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಅಧ್ಯಯನವು 304 ಕುಂಟುಂಬಗಳಿಂದ 667 ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite journal |author=Gosso MF, van Belzen M, de Geus EJ, ''et al.'' |title=Association between the CHRM2 gene and intelligence in a sample of 304 Dutch families |journal=[[Genes, Brain and Behavior]] |volume=5 |issue=8 |pages=577–584 |year=2006 |pmid=17081262 |doi=10.1111/j.1601-183X.2006.00211.x |url=}}</ref> ಇದೇ ರೀತಿಯ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ''Minnesota Twin and Family Study'' ಯಲ್ಲಿ (ಕಮಿಂಗ್ಸ್ ಎಟ್ ಆಲ್. 2003) ಹಾಗೂ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲಾಯಿತು.<ref>{{cite journal |author=Dick DM, Aliev F, Kramer J, ''et al.'' |title=Association of CHRM2 with IQ: converging evidence for a gene influencing intelligence |journal=Behav. Genet. |volume=37 |issue=2 |pages=265–272 |year=2007 |pmid=17160701 |doi=10.1007/s10519-006-9131-2 |url=https://archive.org/details/sim_behavior-genetics_2007-03_37_2/page/265}}</ref> ಮೆದುಳಿನ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಆಗುವ ಗಾಯಗಳು, ಅದರಲ್ಲೂ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಆದವುಗಳು, ಐಕ್ಯೂನ ಮೇಲೆ ಗಣನೀಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರದೆ ಇರಬಹುದು.<ref>{{cite journal |author = Bava S, Ballantyne AO, Trauner DA |title = Disparity of verbal and performance IQ following early bilateral brain damage |journal = Cogn Behav Neurol |volume = 18 |issue = 3 |pages = 163–170 |year = 2005 |pmid = 16175020 |doi = 10.1097/01.wnn.0000178228.61938.3e |url = http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1543-3633&volume=18&issue=3&spage=163 |access-date = 2010-03-09 |archive-date = 2011-11-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111117214017/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1543-3633&volume=18&issue=3&spage=163 |url-status = dead }}</ref> ಮೆದುಳಿನ ಗಾತ್ರವು ಐಕ್ಯೂನ ಜತೆಗೆ ಧನಾತ್ಮಕವಾದ ಅನುರೂಪತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆಯೆಂಬ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸಂಘರ್ಷಪೂರ್ಣ ತೀರ್ಮಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಜೆನ್ಸೆನ್ ಮತ್ತು ರೀಡ್ ನಾನ್‌ಪ್ಯಾಥಾಲಾಜಿಕಲ್ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನೇರ ಅನುರೂಪತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾಧಿಸಿದರು.<ref> ರೀಡ್, ಟಿ.ಇ., ಮತ್ತು ಜೆನ್‌ಸೆನ್, ಎ.ಆರ್. 1993. Cranial capacity: new Caucasian data and comments on Rushton's claimed Mongoloid-Caucasoid brain-size differences. Intelligence, 17, 423-431 </ref> ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ಒಂದು ಮೆಟಾ-ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾದ್ದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ..<ref> ಮೆಕ್‌ಡೇನಿಯೆಲ್, ಎಮ್.ಎ. (2005) Big-brained people are smarter: A meta-analysis of the relationship between ''in vivo'' brain volume and intelligence. ''Intelligence, 33'', 337-346. [http://www.people.vcu.edu/~mamcdani/Big-Brained%20article.pdf (PDF).] </ref> ಪರ್ಯಾಯ ಅನುಸಂಧಾನವೊಂದು ನ್ಯೂರಲ್ ಪ್ಲ್ಯಾಸ್ಟಿಸಿಟಿಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಜತೆಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ,<ref> {{cite journal |author=Garlick D |title=Understanding the nature of the general factor of intelligence: the role of individual differences in neural plasticity as an explanatory mechanism |journal=Psychol Rev |volume=109 |issue=1 |pages=116–136 |year=2002 |pmid=11863034 |doi= 10.1037/0033-295X.109.1.116 |url=http://content.apa.org/journals/rev/109/1/116 }}</ref> ಮತ್ತು ಈ ನೋಟಕ್ಕೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಬೃಹತ್ ಮಟ್ಟದ ಬೆಂಬಲ ದೊರಕಿದೆ.<ref> {{cite journal |author=Shaw P, Greenstein D, Lerch J, ''et al.'' |title=Intellectual ability and cortical development in children and adolescents |journal=Nature |volume=440 |issue=7084 |pages=676–679 |year=2006 |pmid=16572172 |doi=10.1038/nature04513 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-03-30_440_7084/page/676}}</ref> == ಐಕ್ಯೂನ ವಿವಿಧ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು == {{Main|Flynn effect}} ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ ಸಹ ಐಕ್ಯೂ ಅಂಕಗಳು ಪ್ರತಿ ದಶಕಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ಮೂರು ಅಂಕಗಳಂತೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತ ಬಂದಿವೆ.<ref> (Flynn, 1999)</ref> ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ''ಫ್ಲಿನ್ ಪರಿಣಾಮ'' (ಅಥವಾ "ಲಿನ್-ಫ್ಲಿನ್ ಪರಿಣಾಮ") ವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು ಇದನ್ನು [[ರಿಚರ್ಡ್ ಲಿನ್]] ಮತ್ತು [[ಜೇಮ್ಸ್ ಆರ್. ಫ್ಲಿನ್]]ರ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾದ ವಿವರಣೆಗಳೆಂದರೆ ಆಹಾರ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು, ಸಣ್ಣ ಕುಟುಂಬದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಪರಿಸರ ಸಂಕೀರ್ಣತೆ ಮತ್ತು [[ಹೆಟೆರೋಸಿಸ್]]. ಕೆಲವು ಸಂಶೋಧಕರು ಆಧುನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವು ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳತ್ತ ಹೆಚ್ಚು ವಾಲಿದೆಯೆಂದೂ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಐಕ್ಯೂ ಅಂಕಗಳು ದೊರಕುತ್ತವಾದರೂ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ ನಂಬುತ್ತಾರೆ.<ref> {{Cite journal |last=Mingroni |first=Michael A. |title=Resolving the IQ Paradox: Heterosis as a Cause of the Flynn Effect and Other Trends |year=2007 |pages=806–829 }}</ref> ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಈ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಸರಾಸರಿ ಅಂಕಗಳಿಕೆಯು 100 ಆಗಿರುವಂತೆ ಅದನ್ನು ಪುನರ್ರಚನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[WISC]]-R (1974), WISC-III (1991) ಮತ್ತು WISC-IV (2003). ಈ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಸಮಯದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಕುರಿತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅಂಕಗಳಿಕೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೋಲಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸಂಶೋಧಕರು ಕೆಲವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಫ್ಲಿನ್ ಪರಿಣಾಮವು ಕೊನೆಗೊಂಡಿರಬಹುದು ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ 1980ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್]]<ref>[http://www.telegraph.co.uk/education/educationnews/4548943/British-teenagers-have-lower-IQs-than-their-counterparts-did-30-years-ago.html British teenagers have lower IQs than their counterparts did 30 years ago]. ದಿ ಟೆಲಿಗ್ಯ್ರಾಫ್‌ Feb 7, 2009.</ref>, 1990ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್<ref> ಟೀಸ್‌ಡೇಲ್, ಥಾಮಸ್ ಡಬ್ಲ್ಯೂ., ಮತ್ತು ಡೇವಿಡ್ ಆರ್. ಓವೆನ್. (2005). "A long-term rise and recent decline in intelligence test performance: The Flynn Effect in reverse." ''Personality and Individual Differences.'' 39(4):837-843. </ref> ಮತ್ತು ನಾರ್ವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.missouri.edu/~aab2b3/LFE_GNXP/sdarticle.pdf |title=The end of the Flynn Effect. A study of secular trends in mean intelligence scores of Norwegian conscripts during half a century. |accessdate=2006-08-06 |date= |author= |publisher= |archive-date=2006-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060115211047/http://www.missouri.edu/~aab2b3/LFE_GNXP/sdarticle.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> == ಮಾರ್ಪಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. == ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ನಂಬಲಾಗುವುದಾದರೂ ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಕೆಲವು ರೀತಿಯ ಮಾನಸಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮೆದುಳಿನ ಮಾಹಿತಿ ವಿಂಗಡನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆಂದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ಸಮಯದ ಜತೆಗೆ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲು ಅಥವಾ ಬದಲಾಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆಯೆಂಬ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬರಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಮೆದುಳನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ [[ನ್ಯೂರೋಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್]] ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಲಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಬದಲಾವಣೆ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನ್ಯೂರೋಸೈನ್ಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸವಾಲೊಡ್ಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮೆದುಳಿನ ಜೀನ್ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ತರಬಲ್ಲವು ಎಂದು ಸಂಕೇತ ನೀಡುತ್ತವೆ.(ಡೇಗುಗಳನ್ನು ಹುಲ್ಲುಬಾಚಿ ಬಳಸಲು ತರಬೇತುಗೊಳಿಸುವುದು<ref name="Okanoya"> {{cite journal |author=Okanoya K, Tokimoto N, Kumazawa N, Hihara S, Iriki A |title=Tool-use training in a species of rodent: the emergence of an optimal motor strategy and functional understanding |journal=PLoS ONE |volume=3 |issue=3 |pages=e1860 |year=2008 |pmid=18365015 |pmc=2268009 |doi=10.1371/journal.pone.0001860 |url= }}</ref> ಮತ್ತು ಮಕಾಕ ಮಂಗಗಳ ಮೆದುಳಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಇರಿಕಿರವರ ಮೊದಲ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು.) ಏಪ್ರಿಲ್ 2008ರಲ್ಲಿ ಮಿಚಿಗನ್ ಮತ್ತು ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳ ತಂಡವೊಂದು ಯುವ ವಯಸ್ಕರ ಬಗೆಗೆ ನಡೆಸಿದ ಅಧ್ಯಯನವೊಂದರ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ಲೇಖನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ [[ಸಕ್ರಿಯ ನೆನಪಿನ ತರಬೇತಿ]]ಯಿಂದ ದ್ರವ್ಯರೂಪದ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿತು..<ref> {{cite journal |author=Jaeggi SM, Buschkuehl M, Jonides J, Perrig WJ |title=Improving fluid intelligence with training on working memory |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=105 |issue=19 |pages=6829–6833 |year=2008 |pmid=18443283 |doi=10.1073/pnas.0801268105 |url= |pmc=2383929 }}</ref> ಈ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಲಾದ ವರ್ಗಾವಣೆಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ವಿಸ್ತಾರ ಮತ್ತು ಕಾಲವನ್ನು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ:<ref> {{cite journal |author=R.J. Sternberg |title=Increasing fluid intelligence is possible after all (Commentary) |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=105 |issue=19 |pages=6791–6792 |year=2008 |doi=10.1073/pnas.0803396105 |pmid=18474863 |pmc=2383939 }}</ref> ಇತರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಜತೆಗೇ, ಇದರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಬೇರೆ ವಿಧದ ದ್ರವ್ಯರೂಪದ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಗೂ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗಬಹುದೋ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಬಾಕಿಯಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದು ಸಾಧ್ಯವೆನ್ನುವುದಾದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿಯ ನಂತರ ದ್ರವ್ಯರೂಪದ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಗಳು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ವೃತ್ತೀಯ ಸಾಧನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಅನುರೂಪತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದೇ ಅಥವಾ ಇನ್ನಿತರ ಕೆಲಸಕಾರ್ಯಗಳ ಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಊಹಿಸುವಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯರೂಪದ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಬೆಲೆಯು ಬದಲಾಗುವುದೇ ಎಂದು ಕೂಡ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೇ ಈ ತರಬೇತಿಯು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾದ ಸಮಯವನ್ನು ತಾಳಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲುದೆ ಎನ್ನುವುದು ಕೂಡ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.ದ್ರವ್ಯರೂಪದ ಮತ್ತು ಹರಳುರೂಪದ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಗಳೆರಡರ ಉತ್ತುಂಗದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು 26 ವರುಷಗಳು. ಇದರ ನಂತರ ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ಅವನತಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>ಮೆಕ್‌ಆರ್ಡ್‌ಲ್ ಜೆ ಜೆ, ಫೆರರ್-ಕಾಜಾ ಇ, ಹಾಮಾಗಾಮಿ ಎಫ್, ವುಡ್‌ಕಾಕ್ ಆರ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ. (2002). Comparative longitudinal structural analyses of the growth and decline of multiple intellectual abilities over the life span. Dev. Psychol. 38: 115–142. PMID 11806695 Based on a sample of 1200 US individuals aged 2–95 years representative of both genders of major ethnic groups and all education levels</ref> == ಗುಂಪಿನೊಳಗಿನ ಭೇದಗಳು == ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇರುವ ಅತ್ಯಂತ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ವಿಷಯವು ವಿವಿಧ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗಳ ನಡುವಣ ಐಕ್ಯೂನಂತಹ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಅಳತೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆನ್ನುವುದು. ಇಂತಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ''ಅಸ್ತಿತ್ವ'' ದ ಬಗ್ಗೆ ಪಾಂಡಿತ್ಯಪೂರ್ಣ ಚರ್ಚೆಗಳು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ನಡೆದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಇದರ ''ಕಾರಣಗಳು'' ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯಗಳೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವಾದಗಳಿಗೀಡಾಗಿವೆ. === ಆರೋಗ್ಯ === {{Main|Health and intelligence}} ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಐಕ್ಯೂ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಕ [[ಅನಾರೋಗ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಮರ್ತ್ಯತೆ]]ಯ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. [[ಪೋಸ್ಟ್-ಟ್ರಾಮಾಟಿಕ್ ಸ್ಟ್ರೆಸ್ ಡಿಸಾರ್ಡರ್]],<ref name="Breslau"> {{cite journal |author=Breslau N, Lucia VC, Alvarado GF |title=Intelligence and other predisposing factors in exposure to trauma and posttraumatic stress disorder: a follow-up study at age 17 years |journal=Arch. Gen. Psychiatry |volume=63 |issue=11 |pages=1238–1245 |year=2006 |pmid=17088504 |doi=10.1001/archpsyc.63.11.1238 |url= }}</ref> ಮತ್ತು [[ಸ್ಕೀಜೋಫ್ರೇನಿಯಾ]]<ref>{{cite journal |author=Zinkstok JR, de Wilde O, van Amelsvoort TA, Tanck MW, Baas F, Linszen DH |title=Association between the DTNBP1 gene and intelligence: a case-control study in young patients with schizophrenia and related disorders and unaffected siblings |journal=Behav Brain Funct |volume=3 |issue= |pages=19 |year=2007 |pmid=17445278 |pmc=1864987 |doi=10.1186/1744-9081-3-19 |url=http://www.behavioralandbrainfunctions.com/content/3/1/19 |access-date=2010-03-09 |archive-date=2010-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125200704/http://behavioralandbrainfunctions.com/content/3/1/19 |url-status=dead }}</ref><ref> {{cite journal |author=Woodberry KA, Giuliano AJ, Seidman LJ |title=Premorbid IQ in schizophrenia: a meta-analytic review |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2008-05_165_5/page/579 |journal=Am J Psychiatry |volume=165 |issue=5 |pages=579–587 |year=2008 |pmid=18413704 |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07081242 }}</ref> ಗಳು ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಐಕ್ಯೂ ಇರುವವರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದು ಕಡಿಮೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖವಾದ [[ಖಿನ್ನತಾ ಘಟನೆ]]ಗೆ ಒಳಗಾಗಿರುವ ಜನರು ಸಮಾನ ಮೌಖಿಕ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಜನರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಐಕ್ಯೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಅರಿವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref> {{cite journal |author=Sackeim HA, Freeman J, McElhiney M, Coleman E, Prudic J, Devanand DP |title=Effects of major depression on estimates of intelligence |journal=J Clin Exp Neuropsychol |volume=14 |issue=2 |pages=268–288 |year=1992 |pmid=1572949 |doi= 10.1080/01688639208402828 }}</ref><ref name="Mandelli"> {{cite journal |author=Mandelli L, Serretti A, Colombo C, ''et al.'' |title=Improvement of cognitive functioning in mood disorder patients with depressive symptomatic recovery during treatment: an exploratory analysis |journal=Psychiatry Clin. Neurosci. |volume=60 |issue=5 |pages=598–604 |year=2006 |pmid=16958944 |doi=10.1111/j.1440-1819.2006.01564.x |url=http://www.doi.org/10.1111/j.1440-1819.2006.01564.x }}</ref> 1950ರ ಮತ್ತು 1960ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ಸ್ಕಾಟ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್]]ನ 7, 9 ಮತ್ತು 11 ವಯಸ್ಸಿನ 11,282 ಜನರು ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಇವರ ಬಾಲ್ಯದ ಐಕ್ಯೂ ಅಂಕಗಳ ಗಳಿಕೆ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಕರಾದ ನಂತರ ಅನಾರೋಗ್ಯಗೊಂಡು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಸೇರುವಿಕೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ "ವಿಲೋಮ ನೇರ ಸಂಬಂಧ"ವು ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಮಗುವಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದಾಗಲು ಸಹ ಬಾಲ್ಯದ ಐಕ್ಯೂ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಅನಾರೋಗ್ಯದ ನಡುವಿನ ವಿಲೋಮ ಸಂಬಂಧವು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತು.<ref> {{Cite web |url=http://www.ajph.org/cgi/content/abstract/AJPH.2005.080168v1 |title=Associations Between Childhood Intelligence and Hospital Admissions for Unintentional Injuries in Adulthood: The Aberdeen Children of the 1950s Cohort Study |dateformat=mdy |accessdate=January 10, 2007 |year=2006 |author= Debbie A. Lawlor, University of Bristol, Heather Clark, University of Aberdeen, David A. Leon, London School of Hygiene & Tropical Medicine |publisher=American Journal of Public Health, December 2006 }}</ref> ಸ್ಕಾಟ್‌ಲೆಂಡಿನ ಅಧ್ಯಯನವು ಐಕ್ಯೂನಲ್ಲಿ 15 ಅಂಕಗಳ ಇಳಿಕೆಯಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ 76ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೆ ಬದುಕುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಐದನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದೆಂದೂ, ಈ ಇಳಿಕೆಯು 30 ಅಂಕಗಳಷ್ಟಾದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಐಕ್ಯೂ ಹೊಂದಿದವರಿಗಿಂತ ಈ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅಷ್ಟುಕಾಲ ಬದುಕುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು 37%ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದೆಂದು ಸೂಚಿಸಿತು.<ref name="Whalley"> {{cite journal |author=Whalley LJ, Deary IJ |title=Longitudinal cohort study of childhood IQ and survival up to age 76 |journal=BMJ |volume=322 |issue=7290 |pages=819 |year=2001 |pmid=11290633 |pmc=30556 |doi= 10.1136/bmj.322.7290.819 |url=http://bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11290633 }}</ref> ಐಕ್ಯೂನಲ್ಲಿನ ಇಳಿಕೆಯಿಂದ ಮುಂದೆ ಬರಬಹುದಾದ [[ಆಲ್‌ಝೀಮರ್ಸ್ ಖಾಯಿಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಡಿಮೆನ್ಷಿಯಾ]]ನ ಇತರ ರೂಪಗಳ ಬರುವಿಕೆಯನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು ಎಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಡಲಾಗಿದೆ. 2004ರ ಅಧ್ಯಯನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಿಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಅರಿವಿನ ಜ್ಞಾನದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಡಿಮೆನ್ಷಿಯಾ ಆರಂಭವಾಗುವ ಸುಮಾರು ಒಂದು ದಶಕಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೇ ಅದನ್ನು ಊಹಿಸಲು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಬಹುದೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು.<ref>{{cite journal |author=Cervilla J, Prince M, Joels S, Lovestone S, Mann A |title=Premorbid cognitive testing predicts the onset of dementia and Alzheimer's disease better than and independently of APOE genotype |journal=J. Neurol. Neurosurg. Psychiatr. |volume=75 |issue=8 |pages=1100–1106 |year=2004 |pmid=15258208 |pmc=1739178 |doi=10.1136/jnnp.2003.028076 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1739178 |access-date=2010-03-09 |archive-date=2013-08-01 |archive-url=https://archive.today/20130801120013/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1739178 |url-status=dead }}</ref> ಆದರೆ, ಈ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಅರಿವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಎಂದರೆ 120 ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಐಕ್ಯೂ ಇರುವವರನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವಾಗ,<ref>{{cite web |url=http://laboratory-manager.advanceweb.com/common/editorial/editorial.aspx?CC=27318 |title=More Sensitive Test Norms Better Predict Who Might Develop Alzheimer's Disease |accessdate=2006-08-06 |date= |author=Dorene Rentz, Brigham and Women's Hospital's Department of Neurology and Harvard Medical School |publisher=Neuropsychology, published by the American Psychological Association |archive-date=2006-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061103230204/http://laboratory-manager.advanceweb.com/common/editorial/editorial.aspx?CC=27318 |url-status=dead }}</ref> ಇಂತಹ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಮಾದರಿಗಳನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರೋಗನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾಗದು, ಇವರಿಗಾಗಿ ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಐಕ್ಯೂಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮಾಡಲಾದ ಮಾದರಿಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. 2000ರಲ್ಲಿ ವ್ಹ್ಯಾಲೀ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ''Neurology,'' ಎಂಬ ಜರ್ನಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಲೇಖನವೊಂದು ಬಾಲ್ಯದ ಮಾನಸಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸಾದ ನಂತರ ಡಿಮೆನ್ಷಿಯಾ ಬರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳ ನಡುವಿನ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿತು. ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೊಳಗಾದ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕ್ರಮೇಣ ಡಿಮೆನ್ಷಿಯಾ ಬಂದ ಮಕ್ಕಳ ಮಾನಸಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name="Whalley00"> {{cite journal |author=Whalley LJ, Starr JM, Athawes R, Hunter D, Pattie A, Deary IJ |title=Childhood mental ability and dementia |journal=Neurology |volume=55 |issue=10 |pages=1455–1459 |year=2000 |pmid=11094097 |doi= |url=http://www.neurology.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11094097 }}</ref> ಹಲವಾರು ಅಂಶಗಳು ಗಣನೀಯ ಮಟ್ಟದ ಅರಿವಿನ ನ್ಯೂನತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವು ಮೆದುಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಹಂತಗಳಾದ ಬಸಿರು ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯದ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ರಕ್ತ-ಮೆದುಳಿನ ನಿರ್ಬಂಧ]]ವು ಕಡಿಮೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರುವಾಗ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇಂತಹ ನ್ಯೂನತೆಯು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡುಬಿಡಬಹುದು, ಅಥವಾ ಮುಂದಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗಶಃ ಇಲ್ಲವೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಿಹಾರ ದೊರಕಬಹುದು. ಅದಲ್ಲದೇ ಹಲವಾರು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅಂಶಗಳು ಒಟ್ಟುಸೇರಿಕೊಂಡು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ನ್ಯೂನತೆಯುಂಟಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಅರಿವಿನ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆನ್ನಲಾಗುವ ಹಲವಾರು ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಪದಾರ್ಥಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವಾರು ಆರೋಗ್ಯ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಆಹಾರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು [[ಬಲಪಡಿಸುವುದನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡ ಕಾನೂನುಗಳು ಹಾಗೂ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳ (ಉದಾ. ಲೆಡ್, ಪಾದರಸ ಮತ್ತು ಆರ್ಗ್ಯಾನೋಕ್ಲೋರೈಡ್‌ಗಳು) ಸುರಕ್ಷಿತ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ನಿಯಮಿತಗೊಳಿಸುವ ಕಾನೂನುಗಳು ಇವೆ. ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿನ ಅರಿವಿನ ಜ್ಞಾನದ ನ್ಯೂನತೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಸಮಗ್ರ ನೀತಿಯ ಶಿಫಾರಸುಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Olness"> {{cite journal |author=Olness K |title=Effects on brain development leading to cognitive impairment: a worldwide epidemic |journal=J Dev Behav Pediatr |volume=24 |issue=2 |pages=120–130 |year=2003 |pmid=12692458 |doi= |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0196-206X&volume=24&issue=2&spage=120 }}</ref> ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಆಹಾರದ ಪ್ರಭಾವದ ಬಗೆಗಿನ ಒಂದು ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಐಕ್ಯೂ ಹೊಂದಿರುವುದಕ್ಕೂ ವಯಸ್ಕರಾದ ಮೇಲೆ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿಗಳಾಗುವುದಕ್ಕು ಅನುರೂಪತೆಯಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite journal |last=Gale |first=CR |title=IQ in childhood and vegetarianism in adulthood: 1970 British cohort study |journal=British Journal of Medicine |volume=334 |issue=7587 |pages=245 |year=2007 |pmid=17175567 |doi=10.1136/bmj.39030.675069.55 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1790759 |last2=Deary |first2=IJ |last3=Schoon |first3=I |last4=Batty |first4=GD |pmc=1790759 |last5=Batty |first5=G D. |access-date=2010-03-09 |archive-date=2013-08-01 |archive-url=https://archive.today/20130801115713/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1790759 |url-status=dead }}</ref> ಇನ್ನೊಂದು ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯದ ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಐಕ್ಯೂ ಮತ್ತು ಧೂಮಪಾನ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗೂ ವಿಲೋಮ ಅನುರೂಪತೆಯಿದೆಯೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಡಲಾಯಿತು.<ref> {{cite journal |last=Taylor |first=MD |title=Childhood IQ and social factors on smoking behaviour, lung function and smoking-related outcomes in adulthood: linking the Scottish Mental Survey 1932 and the Midspan studies |journal=British Journal of Health Psychology |volume=10 |issue=3 |pages=399–401 |year=2005 |doi=10.1348/135910705X25075 |last2=Hart |first2=Carole L. |last3=Smith |first3=George Davey |last4=Starr |first4=John M. |last5=Hole |first5=David J. |last6=Whalley |first6=Lawrence J. |last7=Wilson |first7=Valerie |last8=Deary |first8=Ian J. }} </ref> === ಲಿಂಗ === {{Main|Sex and intelligence}} ಕೆಲವೊಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಸರಾಸರಿ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ನಡುವೆ ಗಣನೀಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ.<ref> Douglas N. Jackson and J. Philippe Rushton, Males have greater g: Sex differences in general mental ability from 100,000 17- to 18-year-olds on the Scholastic Assessment Test, Intelligence, Volume 34, Issue 5, September-October 2006, Pages 479-486. </ref><ref> ಲಿನ್, ಆರ್., ಮತ್ತು ಇರ್ವಿಂಗ್, ಪಿ. (2004). Sex differences on the Progressive Matrices: A meta-analysis. Intelligence, 32, 481−498 </ref> ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕೂಡಾ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಪುರುಷರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಸುಸಂಬಂದ್ಧವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಕಂಡುಬರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ (ಎಂದರೆ ಗಳಿಸಿದ ಅಂಕಗಳ ಪರಿಧಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಪುರುಷರ ಅಂಕಗಳು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿವೆ)<ref> ಡಿಯರಿ ಐ.ಜೆ., ಇರ್ವಿಂಗ್ ಪಿ., ಡರ್, ಜಿ., ಮತ್ತು ಬೇಟ್ಸ್, ಟಿ.ಸಿ. (2007). "Brother–sister differences in the g factor in intelligence: Analysis of full, opposite-sex siblings from the NLSY1979." Intelligence, '''35''' (5): 451-456. </ref>. ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಈ ಲೈಂಗಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಲಿಂಗದ ಬಗ್ಗೆ ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲ, ಅದರೆ, ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸುಸಂಬದ್ಧವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತೆಗೆಯಲಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸರಾಸರಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಲಿಂಗವು ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದೆಂಬ ಹೇಳಿಕೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದು. ಆದರೆ ಈ ರೀತಿಯ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತಿ ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕೆಲವರು ಈ ರೀತಿಯ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ ಉದಾಹರಣೆಗ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪುರುಷರ ಹೆಚ್ಚಿನಮಟ್ಟದ ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರುಷರು ಗಳಿಸಿದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಐಕ್ಯೂ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪುರುಷರು ಮಹಿಳೆಯರಿಗಿಂತ ಐಕ್ಯೂನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಅಂಕಗಳಷ್ಟು ಮುಂದಿರುವರೆಂದು ಸಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ,<ref> {{cite journal |author=Stumpf, H. and Jackson, D. N. |title=Gender-related differences in cognitive abilities: evidence from a medical school admissions program |url=https://archive.org/details/sim_personality-and-individual-differences_1994-09_17_3/page/335 |journal=Personality and Individual Differences |year=1994 |volume=17 |pages=335–344 |doi=10.1016/0191-8869(94)90281-X }}</ref> ಅಥವಾ ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ಪ್ರೌಢತೆಗಳ ಅಂಕಗಳಲ್ಲಿ ’ತಿದ್ದುಪಡಿ’ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.rlynn.co.uk/pages/publications.asp |title=ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು |access-date=2010-03-09 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218071311/http://www.rlynn.co.uk/pages/publications.asp |url-status=dead }}</ref> === ಜನಾಂಗ === {{Main|Race and intelligence}} 1996ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಸೈಕಲಾಜಿಕಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ಪಡೆಯ ತನಿಖೆಯು ಜನಾಂಗಗಳ ನಡುವಿನ ಐಕ್ಯೂಗಳಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆಯೆಂಬ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು.<ref name="Neisser95"/> ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳೇನೆಂದು ಅರಿಯುವಲ್ಲಿ ಒದಗಿಬರುವ ಆಡ್ಡಿಗಳು ಐಕ್ಯೂಗೆ ಒಡ್ಡಲಾಗುವ "ನೇಚರ್ ವರ್ಸಸ್ ನರ್ಚರ್"(ನೈಸರ್ಗಿಕ ವರ್ಸಸ್ ಬೆಳೆಸಲಾಗುವ)ನಿಂದ ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅನುವಂಶೀಯತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವ ಅವಶ್ಯಕ [[ದತ್ತಾಂಶ]]ಗಳ ಕೊರತೆಯಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಬಲವಾದ ಅನುವಂಶೀಯ ತಳಹದಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಾದಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಶೋಧಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರಾದವರೆಂದರೆ [[ಆರ್ಥರ್ ಜೆನ್ಸೆನ್]]. ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ಮಿಚಿಗನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ Culture and Cognition ಯೋಜನೆಯ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿರುವ [[ರಿಚರ್ಡ್ ನಿಸ್‌ಬೆಟ್]] ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯು ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರೀತಿಯ ’ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ’ಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಶಂಸಿಸುವ ಕೆಲವು ಪಕ್ಷಪಾತೀ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಾನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವುದೆಂದೂ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ "ಎಲ್ಲಾ ಮೆದುಳುಗಳೂ ಒಂದೇ ಬಣ್ಣ" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌ನ ಸಂಪಾದಕೀಯದಲ್ಲಿ ಡಾ.ನಿಸ್‌ಬೆಟ್‌ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಜನರ ನಡುವಣ ಐಕ್ಯೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಅನುವಂಶೀಯವೆಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯ ವಿರುದ್ಧ ವಾದವನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಗಮನಿಸಿರುವಂತೆ ದಶಕಗಳ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಾವುವೂ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ತೇಟ್ಸ್]]ನ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಜನಾಂಗವು ಆಂತರಿಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಜನಾಂಗಕ್ಕಿಂತ ಜೈವಿಕವಾಗಿ ಕೀಳು ಎಂಬ ವಾದವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿಲ್ಲ. ಅವರು ಈರೀತಿಯಾಗಿ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ,: “ಬಿಳಿಯರು ಸುಭಾಷಿತಗಳ ಉತ್ತಮ ಅರಿವು, ಸಾದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುರುತುಹಿಡಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಗಣಿತಪ್ರಮಾಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉತ್ತಮ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು - ಆದರೆ ಇದು ನೀಡಲಾದ ಸವಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪುಜನರಿಗಿಂತ ಬಿಳಿಯ ಜನರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅರಿವಿರಬಹುದಾದ ಪದಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಲಾದಾಗ ಮಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು. (ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ "yacht" ಎಂಬ ಪದವನ್ನು "boat" ಎಂಬ ಪದದ ಬಳಕೆಯ ಹೋಲಿಕೆ) ಆದರೆ ಈ ರೀತಿಯ ತಾರ್ಕಿಕ ಸವಾಲುಗಳಲ್ಲಿನ ಪದಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳು ಬಿಳಿಯ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಜನಾಂಗದವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ತಿಳಿದಿದ್ದಾಗ ಈ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜನಾಂಗದೊಳಗೂ ಹಿಂದಿನ ಜ್ಞಾನವು ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ತಾರ್ಕಿಕತೆಯನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಆದರೆ ಜನಾಂಗಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಒಂದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಜ್ಞಾನ ಮಾತ್ರ.” ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ''[[Nature]]'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಒಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ<ref name="Lahn09">{{cite journal| author=Lahn BT, Ebenstein L| title=Let's celebrate human genetic diversity. | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-10-08_461_7265/page/726| journal=Nature | year= 2009 | volume= 461 | issue= 7265 | pages= 726–8 | pmid=19812654 | doi=10.1038/461726a }}</ref> ಬರಹಗಾರರು ಡಾ. ನಿಸ್‌ಬೆಟ್‌ರ ವಾದಗಳಿಗೆ ಹೊಂದುವಂತಹ ಆಧಾರಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ದೊರೆತಿರುವ ದತ್ತಾಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ದೊರಕುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಬೇರೆಬೇರಾಗಿರುವ ಮಾನವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಅವರ ಜೀನೋಮ್‌ನ ಆಧಾರದ ಮೇರೆಗೆ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿಖರವಾಗಿ ಪಾಲಿಮಾರ್ಫಿಸಮ್‌ಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು: "ಈ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗೆ ಕಾರಣಾವಾಗುವ ಮೂಲ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಪಾಲಿಮಾರ್ಫಿಸಮ್ - ಜೀನೋಮ್‌ನ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ನಿಖರವಾದ ನೆಲೆಗಳು (ಅಥವಾ ಅಲೀಲ್ಸ್)". ಅವರು, ಈ ಪಾಲಿಮಾರ್ಫಿಸಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರಬಹುದು, ಎಂದರೆ ಹಲವಾರು ಅಳತೆಮಾಡಬಲ್ಲ ಮಾನವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು: "ಈ ಪಾಲಿಮಾರ್ಫಿಸಮ್‌ಗಳು ಚರ್ಮದ ಬಣ್ಣ, ಆಹಾರದ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ, ರೋಗಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿರೋಧಗುಣ (ಇದಕ್ಕೆ ಬಲವಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳಿವೆ), ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಕ್ರಿಯೆ, ದೈಹಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೆದುಳಿನ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ (ಇಲ್ಲಿನ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದವು) ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು". "Let's celebrate human genetic diversity" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯುಳ್ಳ ಈ ಲೇಖನವು ವಿಷಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಐಕ್ಯೂನಂತಹ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಜನಾಂಗಗಳ ನಡುವೆ ಪರಿಸರ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅನುವಂಶೀಯ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆಂದು ಒಪ್ಪುವುದಾದಲ್ಲಿ, ಡಾ ನಿಸ್‌ಬೆಟ್‌ರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಡುವುದು. ಈ ಲೇಖನವು ಮನುಷ್ಯರ ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವೆ ಅರ್ಥವತ್ತಾದಂತಹ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಅನುವಾಗುವಂತೆ ಎಲ್ಲ ಜನಾಂಗಗಳೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವರೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ "ಜೈವಿಕ ಸಮಾನತೆ"(ಬಯಲಾಜಿಕಲ್ ಈಗಾಲಿಟೇರಿಯನಿಸಮ್) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಲೇಖಕರು ಈ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಹಲವಾರು ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಜೈವಿಕವಾಗಿ ಕೀಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನಡೆದಿರುವ ದೌರ್ಜನ್ಯಗಳು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಮನುಷ್ಯರ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಸಣ್ಣವಿರಲಿ ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರಲಿ, ಸಮಾನ ಅವಕಾಶಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವ ಘನತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವಗಳು ಮಾನವಕುಲದ ಪ್ರಚಲಿತ ಹೆಬ್ಬಯಕೆಗಳಾಗಿರಬೇಕು" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. == Positive correlations with IQ == ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಐಕ್ಯೂವನ್ನು ’ಇದಕ್ಕಿಂತ ಇನ್ನಿಲ್ಲ’ವೆಂಬಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಾದರೂ, ಐಕ್ಯೂ ಮೇಲಿನ ಪಾಂಡಿತ್ಯಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಅದರ [[ಸಮರ್ಥನೆ]]ಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತವೆ, ಅಂದರೆ, ಐಕ್ಯೂನ ಅನುರೂಪತೆಯು ಫಲಿತಾಂಶಗಳೊಡನೆ ಎಷ್ಟುಮಟ್ಟಿನವರೆಗೆ ಇದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವೃತ್ತೀಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಅಥವಾ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಧನೆಗಳು. ವಿವಿಧ ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಬೇರಾಗಿದ್ದು ಅವು ಹಲವಾರು ರೀತಿಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಐಕ್ಯೂ ಮತ್ತು ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಅನುರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಊಹಿಸಬಲ್ಲ ವಿಧಾನವಾಗಿಯೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಓದುಗರು [[ದೃಢ ವಿಜ್ಞಾನ]] ಮತ್ತು [[ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ]]ಗಳ [[ಊಹೆ]]ಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು. === ಇತರ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು === ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ''g'' ([[general intelligence factor]]) ಮತ್ತು [[SAT]] ಅಂಕಗಳ ನಡುವೆ.82ರಷ್ಟು ಅನುರೂಪತೆಯಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದೆ;<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15147489 ]</ref> ಇನ್ನೊಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ''g'' ಮತ್ತು [[GCSE]] ಅಂಕಗಳ ನಡುವೆ.81ರಷ್ಟು ಅನುರೂಪತೆಯಿದೆಯೆಂದು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B6W4M-4JDN6DP-1/2/850d67264b9588a28059387bca359ff7 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-03-09 |archive-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215213320/http://www.sciencedirect.com/science/article/B6W4M-4JDN6DP-1/2/850d67264b9588a28059387bca359ff7 |url-status=dead }}</ref> ಐಕ್ಯೂ ಅಂಕಗಳು (ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ) ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಪರೀಕ್ಷಾ ಅಂಕಗಳ ನಡುವಿನ ಅನುರೂಪತೆಯು.81ರಷ್ಟಿವೆಯೆಂದು ಡಿಯರಿ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರಿವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಶೇಕಡಾವಾರು ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸದ ರೇಂಜ್ "ಗಣಿತದಲ್ಲಿ 58.6% ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲದಲ್ಲಿ 48%ನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ 18.1%ವರೆಗು" ಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref> Ian J. Deary, Steve Strand, Pauline Smith and Cres Fernandes, Intelligence and educational achievement, Intelligence, Volume 35, Issue 1, January-February 2007, Pages 13-21. </ref> === ವೃತ್ತಿ ನಿರ್ವಹಣೆ === ಶ್ಮಿಟ್ ಮತ್ತು ಹಂಟರ್ ಪ್ರಕಾರ, "ಒಂದು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಯಾವುದೇ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಊಹಿಸಬಲ್ಲ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾನಸಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ."<ref name="Schmidt98">ಶ್ಮಿಟ್, ಎಫ್. ಎಲ್. ಮತ್ತು ಹಂಟರ್, ಜೆ. ಇ. (1998). The validity and utility of selection methods in psychology: practical and theoretical implications of 85 years of research findings. ''Psychological Bulletin'', '''124''', 262–274.</ref> ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಅಧ್ಯನ ಮಾಡಲಾದ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ವೃತ್ತಿಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಊಹಿಸುವಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯೂನ ಬೆಲೆಯು ಸೊನ್ನೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಬೇರೆಬೇರೆ ವೃತ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೇರೆಬೇರೆ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಬೆಲೆಯು 0.2ರಿಂದ 0.6ರ ಪರಿಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="Hunter84">ಹಂಟರ್, ಜೆ. ಇ. ಮತ್ತು ಹಂಟರ್, ಆರ್. ಎಫ್. (1984 Validity and utility of alternative predictors of job performance. Psychological Bulletin, 96, 72–98.</ref> ಐಕ್ಯೂವು ತಾರ್ಕಿಕತೆಯ ಜತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಯಾಂತ್ರಿಕ ಕಾರ್ಯ<ref> {{cite journal |author=Warner MH, Ernst J, Townes BD, Peel J, Preston M |title=Relationships between IQ and neuropsychological measures in neuropsychiatric populations: within-laboratory and cross-cultural replications using WAIS and WAIS-R |journal=J Clin Exp Neuropsychol |volume=9 |issue=5 |pages=545–562 |year=1987 |pmid=3667899 |doi= 10.1080/01688638708410768 |url= }}</ref> ದೊಂದಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುರೂಪತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷಾ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಿಗಳ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನೂ ಊಹಿಸುತ್ತವೆ<ref name="Schmidt98"/>. ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ (ಸಂಶೋಧನೆ, ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್) ಕಡಿಮೆ ಐಕ್ಯೂ ಗಳಿಕೆಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅಡ್ಡಿಯುಂಟುಮಾಡಬಹುದು, ಆದರೆ, ಕಡಿಮೆ ಕುಶಲತೆ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿರುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ದೈಹಿಕ ಕ್ಷಮತೆಗಳು (ದೇಹಬಲ, ವೇಗ, ತ್ರಾಣ, ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜನೆಗಳು) ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ.<ref name="Schmidt98"/> ಐಕ್ಯೂ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ನಡುವಿನ ಕೊಂಡಿಗೆ ಅನುಷಂಗಿಕ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ವಾಟ್ಕಿನ್ಸ್ ಮತ್ತಿತರರು ನಡೆಸಿದ ರೇಖಾಂಶ ಅಧ್ಯಯನಗಳು, ಐಕ್ಯೂವು ಭವಿಷ್ಯದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅನುಷಂಗಿಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರುವುದಾದರೂ ಕೂಡ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಧನೆಗಳು ಭವಿಷ್ಯದ ಐಕ್ಯೂ ಗಳಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಗಣನೀಯವಾದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೇನೂ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref>ಮಾರ್ಲೀ ಡಬ್ಲ್ಯೂ ವಾಟ್ಕಿನ್ಸ್, ಪುಯ್-ವಾ ಲೀ ಮತ್ತು ಗ್ಯಾರಿ ಎಲ್. ಕ್ಯಾನಿವೆಜ್. (2007). Psychometric intelligence and achievement: A cross-lagged panel analysis, ''Intelligence'', '''35''', 59-68.</ref> ಟ್ರೀನಾ ಎಯ್‌ಲೀನ್ ರೋಹ್ಡ್ ಮತ್ತು ಲೀ ಆನ್ ಥಾಂಪ್ಸನ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರಿವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಂಕಗಳು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತವೆ, ನಿಶ್ಚಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಂಕಗಳಲ್ಲ; ಇದಕ್ಕಿರುವ ಅಪವಾದವೆಂದರೆ SAT ಗಣಿತದ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ಊಹೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಷ್ಕರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಪೇಶಿಯಲ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರಿವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಮೀರಿದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ.<ref>ಟ್ರೀನಾ ಎಯ್‌ಲೀನ್ ರೋಹ್ಡ್ ಮತ್ತು ಲೀ ಆನ್ ಥಾಂಪ್‌ಸನ್. (2007). Predicting academic achievement with cognitive ability, ''Intelligence'', '''35''', 83-92.</ref> [[American Psychological Association]]ನ ವರದಿ ''Intelligence: Knowns and Unknowns'' <ref name="Neisser95"/> ನ ಪ್ರಕಾರ ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಗುಣಗಳಾದ ಇಂಟರ್‌ಪರ್ಸನಲ್ ಕೌಶಲ್ಯಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಅಂಶಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಸಮಾನ ಅಥವಾ ಉನ್ನತ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಅಳೆಯಲು ಸರಿಯಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಲ್ಲ<ref name="Neisser95"/>, ಆದರೆ, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಇತರರು ವಾದ ಮಾಡುವ ಪ್ರಕಾರ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೃತ್ತಿಪರ ಕಾರ್ಯಗಳು ಈಗ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಥವಾ ಯಾಂತ್ರೀಕೃತಗೊಂಡಿದ್ದು ಇವು ಐಕ್ಯೂವನ್ನು ಸಮಯದೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಅಳತೆಯನ್ನಾಗಿಯೂ, ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಅನುರೂಪತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನತೆಯಿಂದ ಹಲವಾರು ಧನಾತ್ಮಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಾಗಿಯೂ, [[ವೃತ್ತಿಜೀವನದ]]ದ ಯಾವುದೇ ಹಂತದಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಉತ್ತಮ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ನೇಮಕವನ್ನು ಅನುಭವ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಪಕ್ಷಪಾತ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತರಬೇತಿಯ ಹೊರತಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾದ ಸಾಧನವಾಗಿಯೂ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. === ಆದಾಯ === ಕೆಲವು ಸಂಶೋಧಕರು ವಾದಿಸುವ ಪ್ರಕಾರ "ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಐಕ್ಯೂ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಇಳಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಅಲ್ಪ ಮೌಲ್ಯವನ್ನುಳ್ಳ ಯಾವುದೋ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅದು ಸಾಕಷ್ಟಿರುವುದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ, ಆದರೂ ಅದು ಬಹಳ ಬಹಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಏನನ್ನೂ ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದು."<ref> ಡೆಟರ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಮತ್ತು ಡೇನಿಯೆಲ್, 1989. </ref><ref>{{cite web |url=http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/24538/page/4 |title=The Role of Intelligence in Modern Society |pages=4 (Nonlinearities in Intelligence) |dateformat=mdy |accessdate=August 6, 2006 |datemonth=July |dateyear=1995 |author=Earl Hunt |publisher=American Scientist |archive-date=ಮೇ 21, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060521185816/http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/24538/page/4 |url-status=dead }}</ref> ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ವೃತ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಗಳು ಸಮಾನರೇಖಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಐಕ್ಯೂ ಮಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ, ಐಕ್ಯೂಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಹೆಚ್ಚಳವು ಒಡನೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿನ ಏರಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.<ref> ಕವರ್ಡ್, ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಎಮ್. ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಕೆಟ್, ಪಿ.ಆರ್. (1990). Linearity of ability-performance relationships: A reconfirmation. ''Journal of Applied Psychology,'' 75:297–300. </ref> ''[[ದ ಬೆಲ್ ಕರ್ವ್]],'' ನ ಸಹಲೇಖಕರಾದ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಮುರ್ರೇ, ಕೌಟುಂಬಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಐಕ್ಯೂವು ಆದಾಯದ ಮೇಲೆ ಗಣನೀಯ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದೆಂದು ಕಂಡುಕೊಂಡರು.<ref>ಮುರ್ರೇ, ಚಾರ್ಲ್ಸ್ (1998). Income Inequality and IQ, AEI Press [http://www.aei.org/docLib/20040302_book443.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513005602/http://www.aei.org/docLib/20040302_book443.pdf |date=2016-05-13 }}</ref> ಈ ಮೇಲಿನ ಎರಡೂ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದರೆ, ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಐಕ್ಯೂ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ವೃತ್ತೀಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಾದರೂ ಕೊಂಚ ಹೆಚ್ಚಿನ ಐಕ್ಯೂಗಿಂತ ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನ ಆದಾಯವನ್ನು ತರದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುವುದು. ಜತೆಗೇ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಐಕ್ಯೂವು ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಒಟ್ಟು ಲಾಭಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಕೂಡ ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/science/article1701377.ece |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-03-09 |archive-date=2008-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918015123/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/science/article1701377.ece |url-status=dead }}</ref> [[American Psychological Association]]ನ ವರದಿ''Intelligence: Knowns and Unknowns'' <ref name="Neisser95"/> ಐಕ್ಯೂ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ ದ ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ನಾಲ್ಕನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಮತ್ತು ಆದಾಯದ ಸಾಧ್ಯವತ್ಯಾಸದ ಆರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. Statistical controls for ಪೋಷಕರ SESಗೆ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಈ ಊಹೆಯ ನಾಲ್ಕನೇ ಒಮ್ದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಬಲವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿಬಿಡುವುದು. ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಬಲ್ಲ ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೈಕೋಮೆಟ್ರಿಕ್ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯು ಒಂದಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದು.<ref name="Neisser95"/> ಕೆಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಐಕ್ಯೂ ಆದಾಯದ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಕೇವಲ ಆರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದೆಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಹಲವಾರು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಯುವ ವಯಸ್ಕರನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುವುದು (ಇವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಮುಗಿಸಿರುವುದಿಲ್ಲ). ''[[The g Factor]]'' ನ ಪುಟ 568ರಲ್ಲಿ, [[ಆರ್ಥರ್ ಜೆನ್ಸೆನ್]] ಐಕ್ಯೂ ಮತ್ತು ಆದಾಯದ ನಡುವಿನ ಸರಾಸರಿ ಅನುರೂಪತೆಯು 0.4ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೂ (ಆರನೇ ಒಂದು ಅಥವಾ ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಶೇಕಡಾ 16ರಷ್ಟು), ಈ ಸಂಬಂಧವು ವಯಸ್ಸು ಜಾಸ್ತಿಯಾದಂತೆ ಏರುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಜನರು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಉತ್ತುಂಗವನ್ನು ತಲುಪುವ ಕಾಲವಾದ ಮಧ್ಯವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪುವುದು ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ''[[A Question of Intelligence]]'' ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ, [[ಡೇನಿಯೆಲ್ ಸೆಲಿಗ್‌ಮ್ಯಾನ್]] ಒಂದು ಐಕ್ಯೂ-ಆದಾಯ ಅನುರೂಪತೆಯು 0.5(25% ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸ)ದಷ್ಟಿರುವುದೆಂದು ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, 2002ರ ಅಧ್ಯಯನವೊಂದು<ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/aea/jep/2002/00000016/00000003/art00001 The Inheritance of Inequality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161106191407/http://www.ingentaconnect.com/content/aea/jep/2002/00000016/00000003/art00001 |date=2016-11-06 }} ಬೌಲ್ಸ್, ಸ್ಯಾಮ್ಯುಯೆಲ್; ಗಿಂಟಿಸ್, ಹರ್ಬರ್ಟ್. The Journal of Economic Perspectives. ಸಂಪುತ 16, ಸಂಖ್ಯೆ 3, 1 ಆಗಸ್ಟ್ 2002, pp. 3-30(28)</ref> ಮುಂದಕ್ಕೆ ಆದಾಯದ ಮೇಲೆ ಐಕ್ಯೂ-ಹೊರತಾದ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ ಅನಂತರ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ಠಳ, ವಂಶೀಯವಾಗಿ ಗಳಿಸಿದ ಆಸ್ತಿ, ಜನಾಂಗ ಮತ್ತು ಶಾಲಾಶಿಕ್ಷಣಗಳು ಐಕ್ಯೂವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಆದಾಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ 2004ರಲ್ಲಿ ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ಕೆಲಸಗಾರರು ಏಷ್ಯನ್-ಅಮೆರಿಕನ್‌ರ<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/prod/2005pubs/acs-01.pdf |title=Incomes, Earnings, and Poverty from the 2004 American Community Survey |publisher=[[United States Census Bureau]]|month=August | year=2005 |dateformat=mdy |accessdate=October 24, 2006 |format=PDF}}</ref> ನಂತರ ಅಮೆರಿಕನ್ [[ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಗುಂಪು]]ಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನ [[ಮಧ್ಯಮ]] ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಹಾಗೂ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ನಡುವಿನ ಗಣನೀಯವಾದ ಐಕ್ಯೂ ಅಂತರದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಮಾತ್ರ [[ವ್ಹೈಟ್ ಕಾಲರ್]] ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು(ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್, ವೃತ್ತಿಪರ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು) ಹೊಂದುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಜಾಸ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. === ಐಕ್ಯೂ ಜತೆಗಿನ ಇತರ ಅನುರೂಪತೆಗಳು === ಇದರ ಜತೆಗೇ ಐಕ್ಯೂ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ, [[ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಅಪರಾಧ]]ಗಳು, [[ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆ]], ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಸಫಲತೆಯ ಜತೆಗಿನ ಅನುರೂಪತೆಗಳು 2006ರ ಪ್ರಕಟಣೆಯಾದ ''Intelligence'' ನ ಲೇಖನವೊಂದರ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಲೇಖನವು ಯು.ಎಸ್. ರಾಜ್ಯಗಳ ಐಕ್ಯೂಗಳ ಸರಾಸರಿಗಳನ್ನು ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರದ [[National Assessment of Educational Progress]] ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಗಣಿತ ಮತ್ತು ಓದುವಿಕೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref> {{cite web |url=http://www.people.vcu.edu/~mamcdani/Publications/McDaniel%20(2006)%20Estimating%20state%20IQ.pdf |format=PDF|title=Estimating state IQ: Measurement challenges and preliminary correlates |accessyear= |date=accepted for publication August 2006 |author= Michael A. McDaniel, Virginia Commonwealth University |publisher=Intelligence }}</ref> ದೊಡ್ಡಪ್ರಮಾಣದ ಡೇನಿಶ್ ಮಾದರಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯೂ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಲಾಪರಾಧಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅನುರೂಪತೆಯು -0.19 ಇದ್ದಿತು; ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ತರದ ಅಂಶವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದಾಗ ಈ ಅನುರೂಪತೆಯು -0.17ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು. ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಹೆಚ್ಚಿನ "ಋಣಾತ್ಮಕ ಫಲಿತಾಂಶ"ಗಳ ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 0.20ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಅರ್ಥವು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ತಮ್ಮ ಒಟ್ಟು ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಶೇಕಡಾ 4ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಸೈಕೋಮೆಟ್ರಿಕ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಕಾರಣಾತ್ಮಕ ಕೊಂಡಿಗಳು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. ಶಾಲಾಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಮಗುವಿನಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಭಾವ ಮೂಡಬಹುದು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅವರು ಒಳ್ಳೆಯ ಫಲಿತಾಂಶ ಗಳಿಸುವ ಮಗುವಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಬಾಲಾಪರಾಧ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಜಾಸ್ತಿ.<ref name="Neisser95"/> [[ಕೆಲವು ಖಾಯಿಲೆ]]ಗಳ ಜತೆಗೂ ಕೂಡ ಐಕ್ಯೂ ಋಣಾತ್ಮಕ ಅನುರೂಪತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಟ್ಯಾಂಬ್ಸ್ ''ಎಟ್ ಆಲ್.'' <ref> ಟ್ಯಾಂಬ್ಸ್ ಕೆ, ಸನ್‌ಡೆಟ್ ಜೆ ಎಮ್, ಮ್ಯಾಗ್ನಸ್ ಪಿ, ಬರ್ಗ್ ಕೆ."Genetic and environmental contributions to the covariance between occupational status, educational attainment, and IQ: a study of twins." Behav Genet. 1989 Mar;19(2):209–22. PMID 995240</ref> ಕಂಡುಹಿಡಿದಂತೆ ವೃತ್ತೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಧನೆ, ಮತ್ತು ಐಕ್ಯೂಗಳು ವೈಯುಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಅನುವಂಶೀಯವಾಗಿವೆ; ಮತ್ತು " ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಧನೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವ ಅನುವಂಶೀಯ ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು...ವೃತ್ತೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುವಂಶೀಯ ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ಸರಿಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಐಕ್ಯೂನ ಅನುವಂಶೀಯ ಸಾಧ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧಭಾಗದಷ್ಟಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ". ಯು.ಎಸ್.ನ ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರ ಒಂದು ಮಾದರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ರೋವ್ ''ಎಟ್ ಆಲ್.'' <ref> ರೋವ್, ಡಿ. ಸಿ., ಡಬ್ಲ್ಯು. ಜೆ. ವೆಸ್ಟರ್‌ಡಾಲ್, ಮತ್ತು ಜೆ. ಎಲ್. ರಾಡ್ಜರ್ಸ್, "The Bell Curve Revisited: How Genes and Shared Environment Mediate IQ-SES Associations," University of Arizona, 1997 </ref> ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆದಾಯಗಳಲ್ಲಿನ ಅಸಮಾನತೆಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅನುವಂಶೀಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಜತೆಗೇ ಪರಿಸರದ ಅಂಶಗಳೂ ಕೂಡ ಉಪಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದುವೆಂದಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೀತಿಗಳು == {{globalize/USA}} {{Main|Intelligence and public policy}} [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್]]ನ ಕೆಲವು [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೀತಿ]] ಮತ್ತು [[ಕಾನೂನು]]ಗಳು, ಉದಾ. ಮಿಲಿಟರಿ ಸೇವೆಯ ಬಗ್ಗೆ,<ref> {{cite web |url=http://www.rand.org/pubs/technical_reports/2005/RAND_TR193.pdf |format=PDF|title=RAND_TR193.pdf }}</ref><ref> {{cite web |url=http://www.rand.org/pubs/monograph_reports/MR818/MR818.ch2.pdf |format=PDF|title=MR818.ch2.pdf }}</ref> ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ,<ref> {{cite web |url=http://www.ssa.gov/disability/professionals/bluebook/12.00-MentalDisorders-Adult.htm |title=Social Security Administration |date= |author= |publisher= }}</ref> ಅಪರಾಧ,<ref> {{cite web |url=http://www.isteve.com/2002_IQ_Supreme_Court_Death_Penalty.htm |title=IQ Defenders Feel Vindicated by Supreme Court |accessdate=2006-08-06 |date=Steve Sailer |author=June 24, 2002 |publisher=UPI }}</ref> ಹಾಗೂ ಉದ್ಯೋಗ ವಿಭಾಗಗಳು ತಮ್ಮ ನಿರ್ಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಐಕ್ಯೂ ಅಥವಾ ಅದರದೇ ರೀತಿಯ ಮಾಪನಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, 1971ರ [[Griggs v. Duke Power Co.]]ರ ಕೇಸ್‌ನಲ್ಲಿ, ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳ ಮೇಲೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬೀರುವ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನ ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಯು.ಎಸ್.ನ ಸುಪ್ರೀಮ್ ಕೋರ್ಟ್ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುವಾಗ ಐಕ್ಯೂ ಮಾಪನದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಅಪರೂಪದ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇನ್ನೆಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧಿಸಿತು<ref>ನಿಕೋಲಸ್ ಲೆಮಾನ್. The IQ Meritocracy. Time 100 [http://www.time.com/time/time100/scientist/other/iq.html ಕೊಂಡಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513142040/http://www.time.com/time/time100/scientist/other/iq.html |date=2009-05-13 }}</ref>. ಅಂತರ್ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ತರದಲ್ಲಿ ಆಹಾರಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿ [[ನ್ಯೂರೋಟಾಕ್ಸಿನ್]]ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ಕೆಲವಾರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೀತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಗುರಿಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯಲ್ಲಿನ ಇಳಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. == ವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಗಳು == === ಬಿನೆಟ್ === ಫ್ರೆಂಚ್ ಮನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ [[ಆಲ್‌ಫ್ರೆಡ್ ಬಿನೆಟ್]] ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಅಳತೆಗಳು ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಯೋಗ್ಯ ಸಾಧನಗಳು ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು "ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಕ್ವೋಶಿಯೆಂಟ್" ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲೂ ಇಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅದರ ಸಂಖ್ಯಾ ಉಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲೂ ಇಲ್ಲ.{{Citation needed|date=July 2009}} ಅವರು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು:{{quote|The scale, properly speaking, does not permit the measure of intelligence, because intellectual qualities are not superposable, and therefore cannot be measured as linear surfaces are measured.|Binet, ''1905''}}ಬಿನೆಟ್‌ರವರು ಶಾಲಾ ಪಾಠ್ಯಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿಶೇಷ ಸಹಾಯದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಬಿನೆಟ್-ಸೈಮನ್ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ಸರಿಯಾದ ಪರಿಹಾರೋಪಾಯಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೂ, ಯಾವುದೇ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಂದವರಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರು ಎಂದು ಅವರು ವಾದಿಸಿದರು. ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯು ಒಂದು ಅಳೆಯಬಲ್ಲ, ನಿಖರವಾದ ಅಂಶವೆಂದು ಅವರು ನಂಬುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.ಬಿನೆಟ್ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿದರು: {{quote|Some recent thinkers seem to have given their moral support to these deplorable verdicts by affirming that an individual's intelligence is a fixed quantity, a quantity that cannot be increased. We must protest and react against this brutal pessimism; we must try to demonstrate that it is founded on nothing.<ref> Rawat, R. [http://www.rso.cornell.edu/scitech/archive/95sum/bell.html The Return of Determinism?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091021163809/http://www.rso.cornell.edu/scitech/archive/95sum/bell.html |date=2009-10-21 }}</ref>}} === ದ ಮಿಸ್‌ಮೆಶರ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್ === ಕೆಲವು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ [[ಸೈಕೋಮೆಟ್ರಿಕ್ಸ್]] ಬಗೆಗೇ ಸಂಶಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ''[[ದ ಮಿಸ್‌ಮೆಶರ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್]]'' ನಲ್ಲಿ, ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಮತ್ತು ಪೇಲಿಯೆಂಟಾಲಜಿಸ್ಟ್ [[ಸ್ಟೀಫನ್ ಜೇ ಗೌಲ್ಡ್]]ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ದೋಷಪೂರಿತ ನಂಬುವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿವೆಯೆಂದೂ ವಾದಿಸಿದರಲ್ಲದೆ ಇವು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜನಾಂಗೀಯ ದ್ವೇಷ]]ಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದನ್ನೂ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು.. ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: {{quote|…the abstraction of intelligence as a single entity, its location within the brain, its quantification as one number for each individual, and the use of these numbers to rank people in a single series of worthiness, invariably to find that oppressed and disadvantaged groups—races, classes, or sexes—are innately inferior and deserve their status.(pp. 24–25)}} ಪುಸ್ತಕದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯೂನ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಟೀಕಿಸಿದ ಅವರು, ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಏಕೆ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತೆನ್ನುವ ಬಗೆಗಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ''[[g]]'' ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಗಣಿತದ ಮಾನವನಿರ್ಮಿತ ಅಂಶ ಏಕಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಬಗೆಗಿನ ತಾಂತ್ರಿಕ ಚರ್ಚೆಯನ್ನೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡರು. ಈ ಪುಸ್ತಕದ ನಂತರದ ಆವೃತ್ತಿಗಳು ''[[ದ ಬೆಲ್ ಕರ್ವ್]]ನ ಪರಾಮರ್ಶೆಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು.'' === ಐಕ್ಯೂ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ === {{See also|Intelligence}} 0}ಶಿಪ್ಪೆನ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಡಾ. ಸಿ.ಜಾರ್ಜ್ ಬೋರೀ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಎನ್ನುವುದು ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ (1)ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಗಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (ಎಂದರೆ ಕಲಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು), (2)ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದು), ಮತ್ತು (3)ಅಮೂರ್ತ ತರ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಅದು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬೌದ್ಧಿಕ ಬಲ ಮತ್ತು ಒಂದು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಅವಶ್ಯಕವಾದುದಾಗಿದೆ. ಮನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಇದನ್ನು ಕಳೆದ ಒಂದು ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ ಅಳೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಹಲವು ಇತರ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಡೇನಿಯೆಲ್ ಶ್ಯಾಕ್ಟರ್]], [[ಡೇನಿಯೆಲ್ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್]], ಮತ್ತಿತರರು ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ಐಕ್ಯೂಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref> ''[http://select.nytimes.com/2007/09/14/opinion/14brooks.html The Waning of I.Q.]'' by [[ಡೇವಿಡ್ ಬ್ರೂಕ್ಸ್]], [[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]] </ref> === ಪರೀಕ್ಷಾ ಪಕ್ಷಪಾತ === {{See also|Stereotype threat}} [[American Psychological Association]]ನ ವರದಿ ''Intelligence: Knowns and Unknowns'' <ref name="Neisser95" /> ನ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಮೂಲದ ಜನರ ಬಗ್ಗೆ ಪಕ್ಷಪಾತ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಶಾಲಾ ಸಾಧನೆಯಂತಹ ಭವಿಷ್ಯಕಾಲದ ಸಾಧನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇದು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮೂಲದ ಜನರ ಭವಿಷ್ಯಕಾಲದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಗೂ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Neisser95" /> ಆದರೆ, ಬೇರೆ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದಾಗ ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನು ತೋರಿಸಲೂ ಬಹುದು. 2005ರ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು "ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗೆಗೆ ಹೇಳುವುದರ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಸಮರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿರುವುದು WAIS-R ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವಗಳು WAIS-R ಅನ್ನು ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಅರಿವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅಳೆಯುವಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ,"<ref>[http://asm.sagepub.com/cgi/content/abstract/12/3/303 Culture-Fair Cognitive Ability Assessment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061017213558/http://asm.sagepub.com/cgi/content/abstract/12/3/303 |date=2006-10-17 }} ಸ್ಟೀವನ್ ಪಿ. ವರ್ನೀ ಅಸೆಸ್‌ಮೆಂಟ್, ಸಂಪುಟ. 12, ಸಂಖ್ಯೆ. 3, 303-319 (2005)</ref> ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾದ ಬಿಳಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ದುರ್ಬಲವಾದ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತು. ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ಹಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಸೌಥ್ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದಾಗ ಅವುಗಳ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ-ಸಮಂಜಸತೆ ಎಂತಹದ್ದಾಗಿರುವುದೆಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತವೆ.<ref> {{cite journal |author=Shuttleworth-Edwards AB, Kemp RD, Rust AL, Muirhead JG, Hartman NP, Radloff SE |title=Cross-cultural effects on IQ test performance: a review and preliminary normative indications on WAIS-III test performance |journal=J Clin Exp Neuropsychol |volume=26 |issue=7 |pages=903–920 |year=2004 |pmid=15742541 |doi= 10.1080/13803390490510824 |url=}}</ref><ref> [http://www.doi.org/10.1111/j.1468-2389.2006.00346.x Case for Non-Biased Intelligence Testing Against Black Africans Has Not Been Made: A Comment on Rushton, Skuy, and Bons (2004)] 1*, ಲಿಯಾಹ್ ಕೆ. ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್1, ಬೆಟ್ಟಿ ಆರ್. ಒನ್ಯುರಾಲ್ ಮತ್ತು ಆಂಡ್ರೂ ಎಸ್. ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಸೆಲೆಕ್ಷನ್ ಅನ್ದ್ ಅಸೆಸ್‌ಮೆಂಟ್ ಸಂಪುಟ 14 ಸಂಚಿಕೆ 3 ಪುಟ 278 - ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2006</ref> ಸ್ಟ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್-ಬಿನೆಟ್‌ನಂತಹ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 0}ಆಟಿಸಮ್ ಮತ್ತು ಡಿಸ್‌ಲೆಕ್ಸಿಯಾವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಇದಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಅಥವಾ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಪರಿಣತಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದರಿಂದ ಆಟಿಸ್ಟಿಕ್ ಮಕ್ಕಳ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಾಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಟಿಸ್ಟಿಕ್ ಮಕ್ಕಳು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ನ್ಯೂನತೆಯನ್ನುಳ್ಳವರೆಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂಡುವಂತಾಗಿದೆ.<ref>{{cite journal |author=Edelson, MG |year=2006 |title=Are the majority of children with autism mentally retarded? a systematic evaluation of the data |journal=Focus Autism Other Dev Disabl |volume=21 |issue=2 |pages=66–83 |url=http://www.willamette.edu/dept/comm/reprint/edelson/ |accessdate=2007-04-15 |doi=10.1177/10883576060210020301 |archive-date=2007-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070704201502/http://www.willamette.edu/dept/comm/reprint/edelson/ |url-status=dead }}</ref> === ಹಳತಾಗಿಹೋದ ವಿಧಾನ === 2006ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಲೇಖನವೊಂದು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಸಮಕಾಲೀನ ಪರೀಕ್ಷಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಗಣನೀಯವಾದ ಹೊಸ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ "ಇನ್ನೂ 1950ರ ದಶಕದಲ್ಲಿದ್ದಂತಹ ಸೈಕೋಮೆಟ್ರಿಕ್ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನೇ ಹೋಲುತ್ತಿದೆ" ಎಂದೂ ವಾದಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://users.fmg.uva.nl/dborsboom/papers.htm The attack of the psychometricians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904001559/http://users.fmg.uva.nl/dborsboom/papers.htm |date=2009-09-04 }}. ಡೆನ್ನೀ ಬೋರ್ಸ್‌ಬೂಮ್. Psychometrika Vol. 71, No. 3, 425–440. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2006</ref> ಈ ಲೇಖನವು ಇದರ ಜತೆಗೇ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಪಕ್ಷಪಾತ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಹಳತಾಗಿಹೋಗಿರುವ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆಯೆಂದು ತೋರಿಸಲು ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ಕೆಲವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಗುಂಪು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರ ವಾದದ{{Who|date=August 2009}} ಪ್ರಕಾರ ಐಕ್ಯೂ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸದಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಜೀವನಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಬೂಬುಗಳಂತೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು [[ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ]]ಯನ್ನು ಮತ್ತು ಹೆಂಗಸರನ್ನು ಅಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುವುದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ(ನೋಡಿ [[ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ]]). ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಇನ್ನು ಕೆಲವರು "ಉನ್ನತ-ಐಕ್ಯೂ ಹೊಂದಿರುವ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳು" ಅಸಮಾನತೆಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು ಅನೈತಿಕವಾದುದು ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref> {{cite web |url=http://www.isteve.com/How_to_Help_the_Left_Half_of_the_Bell_Curve.htm |title=How to Help the Left Half of the Bell Curve |accessdate=2006-08-06 |year=2000 |author=Steve Sailer |publisher=VDARE.com }}</ref> === ಅಮೆರಿಕನ್ ಸೈಕಲಾಜಿಕಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್‌ನ ವಿಚಾರಗಳು === ''[[ದ ಬೆಲ್ ಕರ್ವ್]]'' ಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ವಿವಾದಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ [[ಅಮೆರಿಕನ್ ಸೈಕಲಾಜಿಕಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್]]ನ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಅಫೇರ್ಸ್ 1995ರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಪಕ್ಷಗಳವರೂ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದಾದಂತಹ ಸಹಮತದ ಹೇಳಿಕೆಯೊಂದನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಪಡೆಯೊಂದನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿತು. ಈ ವರದಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಠ್ಯರೂಪವು ಈಗ ಹಲವಾರು ಜಾಲತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ.<ref name="Neisser95"/><ref>[http://www.gifted.uconn.edu/siegle/research/Correlation/Intelligence.pdf ] </ref> ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಅಸೊಸಿಯೇಶನ್‌ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಐಕ್ಯೂಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಆಗಾಗ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆಂಬ ವಿಚಾರದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಷಾದ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ: "ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಶೋಧನಾ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಅರ್ಹತೆ ಅಥವಾ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ತರ್ಕಬದ್ಧತೆಯ ಬದಲಾಗಿ ಅವುಗಳ ರಾಜಕೀಯ ವಿವಕ್ಷೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು." ಕಾರ್ಯಚರಣೆಯು ಐಕ್ಯೂ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಶಾಲಾ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆಧಾರಸಹಿತವಾದ ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾದ ಭವಿಷ್ಯನುಡಿಯಬಲ್ಲವು ಎಂಬ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, ಕೌಟುಂಬಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಂತಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸಾಧ್ಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದಾಗಲೂ ಕೂಡ ವಯಸ್ಕ ವೃತ್ತೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗೆಗಿನ ಐಕ್ಯೂನ ಭವಿಷ್ಯವು ನಿಖರವಾಗಿರುವುದೆಂದು ಅವರು ದೃಢಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನುವಂಶೀಯತೆಯು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವೈಯುಕ್ತಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ಮೇಲೆ ಗಣನೀಯ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆಯೆಂದೂ, ಜೀನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಸರವು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಜಂಟಿತನವು ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕವೆಂದು ಅವರು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಅತಿಯಾದ ಅಲ್ಪಾಹಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗುವ ಆಹಾರವು ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಸಾಕ್ಶ್ಯಾಧಾರಗಳು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಪಡೆಯು ಬಿಳಿಯ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಜನಾಂಗಗಳವರ ನಡುವಿನ ಸರಾಸರಿ ಐಕ್ಯೂ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆಯೆಂದೂ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿರುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ದೂಷಿಸಲಾಗದೆಂದೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ವಿವರಣೆಗಳು ಸಾಧ್ಯವೆಂದೂ, ಹಲವು ಜನಸಂಖ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಂಶಗಳು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸರಾಸರಿ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಏರಿಸಿವೆ ಎಂದೂ ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಪಡೆಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನುವಂಶೀಯ ಕಾರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನೇರವಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದೂ, ಇರುವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳು ಅನುವಂಶೀಯತೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿವೆಯೆಂದೂ ಅವರು ಗಮನಿಸಿದರು. ಈ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ APA ಜರ್ನಲ್ ''[[ಅಮೆರಿಕನ್ ಸೈಕಲಾಜಿಸ್ಟ್]],'' ನಂತರ ಜನವರಿ 1997ರಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಪರಾಮರ್ಶಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕತಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು ಈ ವರದಿಯು ಅರೆ-ಅನುವಂಶೀಯತೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಯಿತೆಂದು ಎಂದು ವಾದ ಹೂಡಿದವಾಗಿದ್ದವು. == ಉನ್ನತ ಐಕ್ಯೂ ಹೊಂದಿದ ಸಮಾಜಗಳು == {{Main| High IQ society}} ಹಲವಾರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಕೆಲವು ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದವು, ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಐಕ್ಯೂ ಬೆಲ್ ಕರ್ವ್‌ನ ಶೇಕಡಾ 98ರಷ್ಟು ಇಲ್ಲವೇ ಅದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕೃತ ಫಲಿತಾಂಶ ಗಳಿಸಿದವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮೀಸಲಾಗಿಡುತ್ತವೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[Mensa International]], ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಚಲಿತ ಹೆಸರು). ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ವಿಶೇಷ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ 98ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಣಿಕೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ). == ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬಳಕೆ == ಹಲವಾರು ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಐಕ್ಯೂ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸದ, [[ಲೈಂಗಿಕ‍ಜ್ಞಾನ]]ವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಥವಾ ಜನಪ್ರಿಯ ಜ್ಞಾನ ಪಡೆದಿರುವುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.plannedparenthood.org/health-topics/sex-101/your-sex-iq-4328.htm |title=Planned Parenthood Sex IQ |accessdate=2008-08-10 |archive-date=2008-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725134748/http://www.plannedparenthood.org/health-topics/sex-101/your-sex-iq-4328.htm |url-status=dead }}</ref> [[ಪೋಕರ್]],<ref> {{cite web |url=http://www.testyourpoker.com |title=NL Holdem Poker IQ Test |accessdate=2008-08-10 }}</ref> ಮತ್ತು [[ಅಮೆರಿಕನ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್]],<ref> {{Cite web |url=http://www.footballiqtest.com |title=American Football IQ |accessdate=2008-08-10 }}</ref> ಈ ರೀತಿಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವಾಗಿವೆ. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಈ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ [[ಗುಣಮಟ್ಟ]]ವನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇವು [[ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ]]ಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿವರಣೆಗೆ ಹೊಂದಿಬರುವುದಿಲ್ಲ. [[ವೆಖ್‌ಸ್ಲರ್ ಅಡಲ್ಟ್ ಇಂಟಲಿಜೆನ್ಸ್ ಸ್ಕೇಲ್]], [[ವೆಖ್‌ಸ್ಲರ್ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಸ್ಕೇಲ್ ಫಾರ್ ಚಿಲ್ಡ್ರನ್]], [[ಸ್ಟ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್-ಬಿನೆಟ್]], [[ವುಡ್‌ಕಾಕ್-ಜಾನ್ಸನ್ III ಟೆಸ್ಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಕಾಗ್ನಿಟಿವ್ ಎಬಿಲಿಟೀಸ್]], ಅಥವಾ [[ಕಾಫ್ಮನ್ ಅಸೆಸ್‌ಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಟರಿ ಫಾರ್ ಚಿಲ್ಡ್ರನ್-II]], ಮುಂತಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಬಹುದಾದ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಅವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡವರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ದೊರಕುವ ಸಾವಿರಾರು ’ಐಕ್ಯೂ’ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಂತೆ ಲೆಕ್ಕದ ಪ್ರಕಾರ ನಿಗದಿಪಡಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವು [[ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್]] ಅನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಈ ಹಿಂದೆ ಬರೆ ಅಪ್ಪಟ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆನ್ನಲಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನು (ಉದಾ, [[ಫ್ಲೂಯಿಡ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಸ್ಟಲೈಸ್ಡ್ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್]], ಸಕ್ರಿಯ ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ) ಕೂಡ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದು ಸಾವಿರಾರು ಆನ್‌ಲೈನ್ ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗದು, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ಈ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿದಾಗಲೆ ಅವುಗಳ ವಿಶೇಷತೆ ಇಲ್ಲವಾಗಿಬಿಡುವುದು. == ಪರಾಮರ್ಶೆ ಪಟ್ಟಿಗಳು == {{Main|IQ reference chart}} ಐಕ್ಯೂ ಪರಾಮರ್ಶೆ ಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಮನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಪರಿಧಿಯನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ವಿವಿಧ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == {{col-begin}} {{col-break}} * [[ಅಕ್ಯಾಡೆಮಿಯಾ]] * [[ಆಟೋಡೈಡ್ಯಾಕ್ಟಿಸಿಸಮ್]] * [[ಅದ್ಭುತ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ಬಾಲಕ]] * [[ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್ ಲ್ಯಾಂಗನ್]] * [[ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮೇಧಾವಿತನ]] * [[ಕ್ಯೂರಿಯಾಸಿಟಿ ಕೋಶಿಯೆಂಟ್]] * [[CHC ಸಿದ್ಧಾಂತ]] * [[ವಿಕಾಸದಲ್ಲಿ ನ್ಯೂನತೆ]] * [[ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ]] * [[EQ SQ ಸಿದ್ಧಾಂತ]] * [[ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆತ ಅನುವಂಶಿಕತೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರ.]] &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; * [[ಗ್ರ್ಯಾಜುಯೇಟ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಎಕ್ಸಾಮಿನೇಶನ್]] &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; * [[ಬೌದ್ಧಿಕ ಬಳುವಳಿ]] {{col-break}} * ''[[ಐಕ್ಯೂ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಅಸಮಾನತೆ]] '' * ''[[ಐಕ್ಯೂ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಂಪನ್ನತೆ]] '' * [[ಐಕ್ಯೂ ಪರಾಮರ್ಶೆ ಸೂಚಿ]] * [[ಪರಿಸರದ ವೈವಿಧ್ಯಗಳ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಐಕ್ಯೂ ಪರೀಕ್ಷೆ]] * [[ತಡವಾಗಿ ಅರಳುವವ]] * [[ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳ ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ.]] * [[ಮೇರಿಲಿನ್ ವೋಸ್ ಸವಾಂತ್]] * [[ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ]] * [[ಕುಂಠಿತವಾದ ಮಾನಸಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] * [[ಮೆನ್‌ಸಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್]] * [[ನೇಚರ್ ವರಸಸ್ ನರ್ಚರ್]] * [[ನರಶಾಸ್ತ್ರ]] * [[ಮನೋವೈದ್ಯ]] * [[ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ]] {{col-break}} * ''[[ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಜನಾಂಗೀಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು]]'' * [[ಸವಾಂಟ್ ಸಿಂಡ್ರೋಮ್]] * [[SAT]] * [[ಪಾಂಡಿತ್ಯಪೂರ್ಣ ವಿಧಾನ]] * [[ಸೆನ್‌ಸಿಯೆನ್ಸ್ ಕೋಶಿಯೆಂಟ್]] * [[ಸಾಮಾಜಿಕ ಐಕ್ಯೂ]] * [[ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ]] * [[ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮೇಧಾವಿತನ]] * [[ಬಹುವಿಧ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಗಳ ಸಿದ್ಧಾಂತ]] * [[ಟ್ರಯಾರ್ಕಿಕ್ ಥಿಯರಿ ಆಫ್ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್]] * [[ವೆಖ್‌ಸ್ಲರ್ ಇಂಡಿವಿಜುವಲ್ ಅಚೀವ್‌ಮೆಂಟ್ ಟೆಸ್ಟ್]] (WIAS) * [[ವುಡ್‌ಲಾಕ್-ಜಾನ್‌ಸನ್‌ರ ಕಾಗ್ನಿಟಿವ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ]] {{col-end}} == ಆಕರಗಳು == === ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು === {{Reflist|2}} === ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ === {{Refbegin}} * {{cite book |author=Carroll, J.B. |title=Human cognitive abilities: A survey of factor-analytical studies |url=https://archive.org/details/humancognitiveab0000carr |location=New York |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-38275-0 |year=1993 |page= }} * {{cite journal |author=Lahn, B.T.; Ebenstein, L. |title=Let's celebrate human genetic diversity |journal=[[nature (journal)]] |volume=461 |issue= |year=2009 |pages=726–728 |doi=10.1038/461726a }} * {{cite journal |author=Coward, W.M.; Sacket, P.R. |title=Linearity of ability-performance relationships: A reconfirmation. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-psychology_1990-06_75_3/page/297 |journal=[[Journal of Applied Psychology]] |volume=75 |issue= |year=1990 |pages=297–300 |doi=10.1037/0021-9010.75.3.297 }} * {{cite journal |author=Duncan, J. ''et al.'' |title=A neural basis for general intelligence |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-07-21_289_5478/page/457 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5478 |pages=457–60 |year=2000 |pmid=10903207 |doi=10.1126/science.289.5478.457 }} * {{cite journal |author=Duncan, J.; Burgess, P.; Emslie, H. |title=Fluid intelligence after frontal lobe lesions |url=https://archive.org/details/sim_neuropsychologia_1995-03_33_3/page/261 |journal=[[Neuropsychologia]] |volume=33 |issue=3 |pages=261–8 |year=1995 |pmid=7791994 |doi=10.1016/0028-3932(94)00124-8 }} * {{cite journal |author=Flynn, J.R. |title=Searching for Justice: The discovery of IQ gains over time. |journal=[[American Psychologist]] |volume=54 |issue= |pages=5–20 |year=1999 |url=http://www.stat.columbia.edu/~gelman/stuff_for_blog/flynn.pdf |format=PDF |doi=10.1037/0003-066X.54.1.5 }} * {{cite journal |author=Frey, M.C.; Detterman, D.K. |title=Scholastic assessment or ''g''? The relationship between the scholastic assessment test and general cognitive ability. |journal=[[Psychological Science]] |volume=15 |issue=6 |pages=373–378 |year=2003 |url= |pmid=15147489 |doi=10.1111/j.0956-7976.2004.00687.x }} * {{cite journal |author=Gale, C.R.; Deary, I.J.; Schoon, I.; Batty, G.D. |title=IQ in childhood and vegetarianism in adulthood: 1970 British Cohort Study |journal=[[British Medical Journal]] |volume=334 |issue=7587 |pages=245 |year=2007 |pmid=17175567 |doi=10.1136/bmj.39030.675069.55 |pmc=1790759 }} * {{cite journal |author=Gottfredson, L.S. |title=Why g matters: The complexity of everyday life. |journal=[[Intelligence (journal)|Intelligence]] |volume=24 |issue=1 |pages=79–132 |year=1997 |url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/1997whygmatters.pdf |format=PDF |doi=10.1016/S0160-2896(97)90014-3 }} * {{cite journal |author=Gottfredson, L.S. |title=The general intelligence factor. |journal=[[Scientific American Presents]] |volume=9 |issue=4 |pages=24–29 |year=1998 |url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/1998generalintelligencefactor.pdf |format=PDF }} * {{cite book |author=Gottfredson, L.S. |chapter=Suppressing intelligence research: Hurting those we intend to help. |title=Destructive trends in mental health: The well-intentioned path to harm |editor=Wright, R.H. and Cummings, N.A (Eds.) |location=New York |publisher=[[Taylor and Francis]] |year=2005 |pages=155–186 |url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/2005suppressingintelligence.pdf |format=PDF |isbn=0-415-95086-4 }} * {{cite book |author=Gottfredson, L.S. |chapter=Social consequences of group differences in cognitive ability (Consequencias sociais das diferencas de grupo em habilidade cognitiva) |title=Introdução à psicologia das diferenças individuais |editor=Flores-Mendoza, C.E. and Colom, R. (Eds.) |location=Porto Alegre, Brazil |publisher=[[ArtMed Publishers]] |year=2006 |pages=155–186 |url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/2004socialconsequences.pdf |format=PDF |isbn=8-536-30621-1 }} * {{cite book |author=[[Stephen Jay Gould|Gould, S.J.]] |title=The Mismeasure of Man: Revised and Expanded Edition |url=https://archive.org/details/mismeasureofman0000goul |editor=W. W. Norton & Co. |location=New-York |year=1996 |isbn=0140258248 |publisher=Penguin }} * {{cite journal |author=Gray, J.R.; Chabris, C.F.; Brave,r T.S. |title=Neural mechanisms of general fluid intelligence |journal=[[Nat. Neurosci.]] |volume=6 |issue=3 |pages=316–22 |year=2003 |pmid=12592404 |doi=10.1038/nn1014 }} * {{cite journal |author=Gray JR, Thompson PM |title=Neurobiology of intelligence: science and ethics |journal=[[Nat. Rev. Neurosci.]] |volume=5 |issue=6 |pages=471–82 |year=2004 |pmid=15152197 |doi=10.1038/nrn1405 }} * {{cite journal |author=Haier, R.J.; Jung, R.E.; Yeo, R.A.; Head, K.; Alkire, M.T. |title=The neuroanatomy of general intelligence: Sex matters |journal=[[NeuroImage]] |volume=25 |issue=1 |pages=320–327 |year=2005 |pmid=15734366 |doi=10.1016/j.neuroimage.2004.11.019 }} * {{cite book |author=Harris, J.R. |title=The nurture assumption : why children turn out the way they do |url=https://archive.org/details/nurtureassumptio00harr_0 |location=New York (NY) |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |isbn=0-684-84409-5 |year=1998 |page= }} * {{cite journal |author=Hunt, E |title=Multiple views of multiple intelligence. [Review of Intelligence Reframed: Multiple Intelligences for the 21st Century.] |url=https://archive.org/details/sim_contemporary-psychology_2001-02_46_1/page/5 |journal=[[Contemporary Psychology]] |volume=46 |issue= |pages=5–7 |year=2001 }} * {{cite book |author=Jensen, A.R. |title=Bias in mental testing |url=https://archive.org/details/biasinmentaltest0000unse |location=New York (NY) |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |isbn=0-029-16430-3 |year=1979 |page= }} * {{cite book |author=Jensen, A.R. |title=The g Factor: The Science of Mental Ability |url=https://archive.org/details/gfactorscienc00jens |location=Wesport (CT) |publisher=[[Praeger Publishers]] |isbn=0-275-96103-6 |year=1979 |page= }} * {{cite book |author=Jensen, A.R. |title=Clocking the Mind: Mental Chronometry and Individual Differences. |url=https://archive.org/details/clockingmindment0000jens |location= |publisher=[[Elsevier]] |isbn=0-080-44939-5 |year=2006 |page= }} * {{cite journal |author=Klingberg, T.; Forssberg, H.; Westerberg, H. |title=Training of working memory in children with ADHD |journal=[[J Clin Exp Neuropsychol]] |volume=24 |issue=6 |pages=781–91 |year=2002 |pmid=12424652 |doi=10.1076/jcen.24.6.781.8395 }} * {{cite journal |author=McClearn, G.E. ''et al.'' |title=Substantial genetic influence on cognitive abilities in twins 80 or more years old |url=https://archive.org/details/sim_science_1997-06-06_276_5318/page/1560 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=276 |issue=5318 |pages=1560–1563 |year=1997 |pmid=9171059 |doi=10.1126/science.276.5318.1560 }} * {{cite journal |author=Mingroni, M.A. |title=The secular rise in IQ: Giving heterosis a closer look |url=https://archive.org/details/sim_intelligence_2004_32_1/page/65 |journal=[[Intelligence (journal)|Intelligence]] |volume=32 |issue= |pages=65–83 |year=2004 |doi=10.1016/S0160-2896(03)00058-8 }} * {{cite book |author=Murray, C. |title=Income Inequality and IQ |location=Washington (DC) |publisher=[[AEI Press]] |isbn=0-8447-7094-9 |year=1998 |page= |url=http://www.aei.org/docLib/20040302_book443.pdf |format=PDF |access-date=2010-03-09 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513005602/http://www.aei.org/docLib/20040302_book443.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |author=Noguera, P.A |title=Racial politics and the elusive quest for excellence and equity in education. |journal=Motion Magazine |volume= |issue= |year=2001 |page= |id=Article # ER010930002 |url=http://www.inmotionmagazine.com/er/pnrp1.html }} * {{cite book |author=Plomin, R.; DeFries, J.C.; Craig, I.W.; McGuffin, P |title=Behavioral genetics in the postgenomic era |location=Washington (DC) |publisher=[[American Psychological Association]] |isbn=1-557-98926-5 |year=2003 |page= }} * {{cite book |author=Plomin, R.; DeFries, J.C.; McClearn, G.E.; McGuffin, P |title=Behavioral genetics |url=https://archive.org/details/behavioralgeneti0000unse_q6m8 |edition=4th |location=New York (NY) |publisher=[[Worth Publishers]] |isbn=0-716-75159-3 |year=2000 |page= }} * {{Cite journal |author=Rowe, D.C.; Vesterdal, W.J.; Rodgers, J.L. |title=The Bell Curve Revisited: How Genes and Shared Environment Mediate IQ-SES Associations |year=1997 }} * {{cite journal |author=Schoenemann, P.T.; Sheehan, M.J.; Glotzer, L.D. |title=Prefrontal white matter volume is disproportionately larger in humans than in other primates |journal=[[Nat. Neurosci.]] |volume=8 |issue=2 |pages=242–252 |year=2005 |pmid=15665874 |doi=10.1038/nn1394 }} * {{cite journal |author=Shaw, P. ''et al.'' |title=Intellectual ability and cortical development in children and adolescents |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-03-30_440_7084/page/676 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=440 |issue=7084 |pages=676–679 |year=2006 |pmid=16572172 |doi=10.1038/nature04513 }} * {{cite journal |author=Tambs, K.; Sundet, J.M.; Magnus, P.; Berg, K. |title=Genetic and environmental contributions to the covariance between occupational status, educational attainment, and IQ: a study of twins |url=https://archive.org/details/sim_behavior-genetics_1989-03_19_2/page/209 |journal=[[Behav. Genet.]] |volume=19 |issue=2 |pages=209–22 |year=1989 |pmid=2719624| doi=10.1007/BF01065905 }} * {{cite journal |author=Thompson, P.M. ''et al.'' |title=Genetic influences on brain structure |journal=[[Nat. Neurosci.]] |volume=4 |issue=12 |pages=1253–1258 |year=2001 |pmid=11694885 |doi=10.1038/nn758 }} * {{cite book |author=Wechsler, D. |title=Wechsler Adult Intelligence Scale |edition=3rd |location=San Antonia (TX) |publisher=The Psychological Corporation |isbn= |year=1997 |page= }} * {{cite book |author=Wechsler, D. |title=Wechsler Intelligence Scale for Children |edition=4th |location=San Antonia (TX) |publisher=The Psychological Corporation |isbn= |year=2003 |page= }} * {{cite journal |author=Weiss, V. |title=National IQ means transformed from Programme for International Student Assessment (PISA) Scores |journal=[[Journal of Social, Political, and Economic Studies|The Journal of Social, Political and Economic Studies]] |volume=31 |issue=1 |pages=71–94 |year=2009 |url=http://mpra.ub.uni-muenchen.de/14600/ }} {{Refend}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{wikiversity}} * [http://www.psychpage.com/learning/library/intell/mainstream.html Mainstream Science on Intelligence] * [http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/1997mainstream.pdf PDF Reprint - Mainstream science on intelligence: An editorial with 52 signatories, history, and bibliography.] * [http://www.psych.utoronto.ca/~reingold/courses/intelligence/cache/1198yam.html Scientific American: Intelligence Considered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809034731/http://www.psych.utoronto.ca/~reingold/courses/intelligence/cache/1198yam.html |date=2007-08-09 }} * [http://www.qi-inteligencia.com/index.php?option=com_content&view=category&id=35&Itemid=59 Articles in English at "Intelligence and IQ Tests"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190425080603/http://www.qi-inteligencia.com/index.php?option=com_content&view=category&id=35&Itemid=59 |date=2019-04-25 }} {{Human group differences}} {{DEFAULTSORT:Intelligence Quotient}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮನೋಮಾಪನ]] [[ವರ್ಗ:ಗುಪ್ತಚರ್ಯೆ]] [[ವರ್ಗ:ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಬಗೆ]] [[ವರ್ಗ:ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ]] ni2fi0j9ivvpvxtpp0wjqa88vwx662f 0 23062 1434243 1341969 2026-10-24T11:29:40Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434243 wikitext text/x-wiki [[ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ ಎನ್ನುವುದು [[ಜನಸಂಖ್ಯಾ ನಿಯತಾಂಕ]]ದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿಯ ಅಂದಾಜು ಮಾಡಿದ ಮಧ್ಯಂತರ. ನಿಯತಾಂಕವನ್ನು ಒಂದೇ ಮೌಲ್ಯದ ಮೇಲೆ ಅಂದಾಜು ಮಾಡುವ ಬದಲು, ನಿಯಾತಾಂಕವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಬಹುದಾದಂತಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವು ಒಂದು ಅಂದಾಜಿನ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಂತರವು ನಿಯತಾಂಕವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಭವನೀಯತೆಯನ್ನು '''ವಿಶ್ವಾಸ ಹಂತ''' ಅಥವಾ ವಿಶ್ವಾಸ ಗುಣಾಂಕದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಸ ಹಂತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವು ವಿಸ್ತೃತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ '''ವಿಶ್ವಾಸ ಹಂತ''' ದಿಂದ ಅರ್ಹಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಶೇಕಡಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ "95% ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ" ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳಬಹುದು. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರದ ತುದಿಗಳನ್ನು '''ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಿತಿಗಳು''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಅಂದಾಜು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ, ವಿಶ್ವಾಸ ಹಂತವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದಷ್ಟೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಂದಾಜು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಸ್ವಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ಊಹೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ – ಅದು ಮೂಲತಃ ''[[ನಿಯತಾಂಕಿಕ]]'' ವಿಧಾನ – ಉದಾಹರೆಣೆಗೆ, ಅದು ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಹರಹು [[ಸಾಮಾನ್ಯ]]ವಾದುದು ಎಂಬ [[ಊಹೆ]]ಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿರಬಹುದು. ಕೆಳಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು ತಮ್ಮಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾವೇ [[ಸಕ್ರಿಯ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ]]ಗಳಲ್ಲ, ಆದರೂ ಸಕ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು – [[ಸಕ್ರಿಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ]]ಗಳನ್ನು ನೋಡಿ. [[ನೇಮನ್‌–ಪಿಯರ್‌ಸನ್‌ (ಫ್ರೀಕ್ವೆಂಟಿಸ್ಟ್‌) ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಿತಿಯೊಳಗೇ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಬೇಸಿಯಾನ್‌ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಂಬಲರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ (ಕ್ರೆಡಿಬಲ್‌ ಇಂಟರ್‌ವಲ್‌)|ನೇಮನ್‌–ಪಿಯರ್‌ಸನ್‌ (ಫ್ರೀಕ್ವೆಂಟಿಸ್ಟ್‌) ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಿತಿಯೊಳಗೇ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ; [[ಬೇಸಿಯಾನ್‌ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ [[ನಂಬಲರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ (ಕ್ರೆಡಿಬಲ್‌ ಇಂಟರ್‌ವಲ್‌)]]]]ವು ಇಂಥದ್ದೇ ಪತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಂಬಲರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳ ತಳಹದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಫ್ರೀಕ್ವೆಂಟಿಸಮ್‌ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಯಾನ್‌ ನಡುವಿನ ಸಾಧಾರಣ ಚರ್ಚೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ, ಈ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಅನ್ವರ್ಥ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ, [[ಆಲ್ಟರ್‌ನೇಟಿವ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಟಿಕ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಿದಂತೆ. ==ಪರಿಕಲ್ಪನಾತ್ಮಕ ಆಧಾರ== [[File:Confidenceinterval.png|right|thumb|200px| ಈ ಬಾರ್ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ, ಬಾರ್‌ಗಳ ಮೇಲಿನ ತುದಿಗಳು ವೀಕ್ಷಣೆ ಬಗೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಸಾಲಿನ ಖಂಡಗಳು ಅವುಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.]] ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಿಂದು ಅಂದಾಜುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. ಬಿಂದು ಅಂದಾಜು ಎಂಬುದು ಆಸಕ್ತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ನಿಯತಾಂಕದ ಅಂದಾಜು ಎಂದು ನೀಡಲಾಗುವ ಒಂದೇ ಒಂದು ಮೌಲ್ಯ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಪರಿಮಾಣದ ಮಧ್ಯಕ. ಆದರೆ, ಮಧ್ಯಂತರ ಅಂದಾಜು ನಿಯತಾಂಕವು ಇರಬಹುದಾದ ಒಂದು ರೇಂಜ್‌ಅನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅದೇ ನಿಯಾಂತಕದ ಬಿಂದು ಅಂದಾಜುಗಳ ಗುಂಟ ಟೇಬಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ವರದಿಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂದಾಜುಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಒಂದು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಎಷ್ಟು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದು. ಒಂದು ಚುನಾವಣೆಯ ಮತದಾನ ಮಾಡುವ-ಇರಾದೆಯ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ, ಫಲಿತಾಂಶವು ಹೀಗೆ ಬರಬಹುದು - ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದವರಲ್ಲಿ 40%ರಷ್ಟು ಜನ ಒಂದು ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಮತ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. 90% ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ಣ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಅನುಪಾತಕ್ಕೆ ಅದೇ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ದಿನದಂದು ಅದೇ ಇರಾದೆ ಇರುವ ಅನುಪಾತ 38% ರಿಂದ 42% ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಡೇಟಾದಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು 95% ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಕಂದುಹಿಡಿಯಬಹುದು, ಆಗ ಅನುಪಾತವು 36%ದಿಂದ 44%ಶೇಕಡಾ ಆಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಬೇರೆಲ್ಲವೂ ಸಮನಾಗಿರುವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ ಇರುವ ಫಲಿತಾಂಶಕ್ಕಿಂತ ಚಿಕ್ಕ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ ಇರುವ ಫಲಿತಾಂಶವು ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಅಂದಾಜು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ನ ಗಾತ್ರ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆ. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ [[ಮಹತ್ತ್ವ ಪರೀಕ್ಷೆ]]ಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಒಂದು ನಿಯತಾಂಕದ ಅಂದಾಜು ''X'' ಆಗಿದ್ದರೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಹಂತ ''P'' ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು [''a'',''b'' ] ಆಗಿದ್ದರೆ, [''a'',''b'' ] ಮಧ್ಯಂತರದ ಆಚೆಗಿನ ಯಾವುದೇ ಮೌಲ್ಯವು ಮಹತ್ವ ಹಂತ {{nowrap|α {{=}} 1 − ''P''}}ರಲ್ಲಿ ''X'' ಗಿಂತ ಸಾಕಷ್ಟು ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಮಾಡಿದ ಅದೇ ಹರಹಿನ ಊಹೆಗಳಿಗೆ. ಅಂದರೆ, ಎರಡನೇ ನಿಯತಾಂಕವನ್ನು ಅಂದಾಜಿಸುವಾಗ ''a'' ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾದ ಅಥವಾ ''b'' ಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಲ್ಲಿ, α ಮಹತ್ತ್ವದ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಈ ನಿಯತಾಂಕದ ಮೌಲ್ಯವು ''X'' ಗೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ [[ಶೂನ್ಯ ಊಹೆ]]ಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬಹುದು, ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಎರಡನೇ ನಿಯತಾಂಕವನ್ನು ಅಂದಾಜಿಸುವಾಗ [''a'',''b'' ] ಮಧ್ಯಂತರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೆ, ನಿಯತಾಂಕವು ''X'' ಗೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಎರಡು ನಿಯತಾಂಕಗಳ ಅಂದಾಜುಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಎರಡು ಸ್ವತಂತ್ರ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ವ್ಯತ್ಯಯದ ಮಧ್ಯಕ ಮೌಲ್ಯ), ಕೊಟ್ಟಿರುವ ''P'' ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಚಾಚಾಗದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಸಂವಾದಿ ಮೌಲ್ಯ αದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡು ಮೌಲ್ಯಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿರುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭವನೀಯ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇದು ಅಕ್ಷರಶಃ ಸತ್ಯವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡು ಮಧ್ಯಕಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಮಹತ್ತ್ವ ಪರೀಕ್ಷೆಯು, ಆ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ಹರಹಿನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು ಎರಡು ನಿರಪೇಕ್ಷ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ಹರಹಿನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name="gh95">ಗೋಲ್ಡ್‌ಸ್ಟೈನ್, ಎಹ್., &amp; ಹೀಲೈ, ಎಮ್.ಜೆ.ಆರ್. (| 1995 [http://www.jstor.org/stable/view/2983411 "ದ ಗ್ರಾಫಿಕಲ್ ಪ್ರೆಸೆಂಟೇಶನ್ ಆಫ್ ಎ ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ಮೀನ್ಸ್."] ''ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ದ ರಾಯಲ್ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ'', '''158''', 175–77.</ref><ref>{{cite journal |author=Wolfe R, Hanley J |title=If we're so different, why do we keep overlapping? When 1 plus 1 doesn't make 2 |journal=CMAJ |volume=166 |issue=1 |pages=65–6 |year=2002 |month=Jan |pmid=11800251 |pmc=99228 |doi= |url=http://www.cmaj.ca/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11800251}}</ref> [[ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳು ಬಹು-ಪರಿಮಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಭವನೀಯ [[ಊಹಾತ್ಮಕ ದೋಷ]]ಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಬಹುದು ಆದರೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ) ಇದು ಒಂದು ಪರಿಮಾಣದ ಅಂದಾಜು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪರಿಮಾಣದ ಅಂದಾಜು ಕೂಡ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗದೇ ಹೋಗುವ ಸಂದರ್ಭವೇ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. [[ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಗುಂಪು]]ಗಳನ್ನು ನೋಡಿ. ರೂಢಿಯಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು 95% ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>ಝರ್, ಜೆ.ಎಹ್. (1984) ''ಬಯೋಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಅನಾಲಿಸೀಸ್.'' ಪ್ರೆಂಟಿಸ್ ಹಾಲ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್, ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ. ಪು 43–45</ref> ಆದರೆ, ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುವಾಗ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಹಲವು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಬಹುದು ಉದಾಹರಣೆಗೆ 50%, 95% ಮತ್ತು 99%. ==ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ== ===ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ=== ====ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಮಧ್ಯಂತರಗಳಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು==== ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಡೇಟಾಸೆಟ್‌ನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ: ''x'' ಎನ್ನುವುದು ಡೇಟಾಸೆಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದೇ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಗಮನಿಸಿರಬಹುದಾದ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವಾಗ ''X'' ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ''X'' ಅನ್ನು [[ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯ]] ಎಂಬಂತೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಫಲಿತಾಂಶವು ''X'' &nbsp;=&nbsp;''x''. ಒಂದು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ''u'' (.) ಮತ್ತು ''v'' (.) ಎಂಬ ಎರಡು ಉತ್ಪನ್ನವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಡೇಟಾಸೆಟ್‌ನ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು (''u'' (''x'' ),&nbsp;''v'' (''x'' )) ಮಧ್ಯಂತರ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಪೂರ್ತಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದರೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಮಧ್ಯಂತರ ಅಂದಾಜನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆಯೋ ಅದರ ಪರಿಮಾಣದ ಬಗೆಗೆ ಸಷ್ಟವಾದ ಅರಿವು ಇರಬೇಕು. ಈ ಪರಿಮಾಣವು ''w'' ಆಗಿದ್ದರೆ. (''u'' (''x'' ),&nbsp;''v'' (''x'' )) ಅನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ ಇರಬಹುದಾದ ''w'' ಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪ ತರುವ ''u'' (.) ಮತ್ತು ''v'' (.) ನಿಯಮದ ಗುಣಲಕ್ಷಣವು, (''u'' (''X'' ),&nbsp;''v'' (''X'' ))ನಿಂದ ಕೊಡಲಾದ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಮಧ್ಯಂತರಗಳ ಸೆಟ್‌ನ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುತ್ತದೆ: ಅಂದರೆ ತುದಿ-ಬಿಂದುಗಳನ್ನು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಣಲಕ್ಷಣವೇ ''coverage ಸಂಭವನೀಯತೆ'' ಅಥವಾ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಮಧ್ಯಂತರ ''w'' ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸಂಭವನೀಯತೆ ''ಸಿ''. :<math>c=\Pr(u(X)</math> ಇಲ್ಲಿ ತುದಿಬಿಂದುಗಳಾದ ''U'' &nbsp;=&nbsp;''u'' (''X'' ) ಮತ್ತು ''V'' &nbsp;=&nbsp;''v'' (''X'' )ಗಳು ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು (ಅಂದರೆ ಡೇಟಾಸೆಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಂದ ನಿಷ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದ [[ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯ]]ಗಳು). ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಮಧ್ಯಂತರ (''U'',&nbsp;''V'' ). ====ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು ==== ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಇದು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಮಧ್ಯಕವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕಾದರೆ, ಮುಂದುವರಿದ ಕೆಲವು ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳಿವೆ: ''X'' ಹೊರಹರಿವಿನ [[ಸಂಭವನೀಯತೆಯ ಹರಹು]] ಮತ್ತು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಮಾಣದ ನಡುವೆ ಒಂದು ಸಮಾನತೆ ಇರಬೇಕು. ಈ [[ಸಂಭವನೀಯತೆಯ ಹರಹು]], ಅಂದಾಜು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಪ್ರಮಾಣವಾದ - ಕಾಣಲಾಗದ [[ಸ್ಥಿರರಾಶಿ]]&nbsp;''θ'' ದಿಂದ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಬೇಡವಾದ ಕಾಣಲಾಗದ ಇತರೆ ಸ್ಥಿರರಾಶಿಗಳು&nbsp;''φ'' ನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೆ, ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಬೇಡವಾದ ಇತರ ಪ್ರಮಾಣಗಳಾದ φಗಳನ್ನು [[ರಗಳೆ ಸ್ಥಿರರಾಶಿ]]ಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲಸಮಾಡಲು ಇನ್ನೂ ದಾರಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ. 0 ಮತ್ತು 1ರ ನಡುವಿನ ಯಾವುದೇ ಸಂಖ್ಯೆ αದ θದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೆಂದರೆ, ಅದೊಂದು : <math> (u(X), v(X)) \, </math> ಮಧ್ಯಂತರ, ಇದಕ್ಕೆ : <math> {\Pr}_{\theta,\varphi}(u(X)</math> ಮತ್ತು ''u'' (''X'' ) ಮತ್ತು ''v'' (''X'' )ಗಳು ''ಕಾಣುವ'' ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯಗಳು, ಅಂದರೆ ''u'' (''X'' ) ಮತ್ತು ''v'' (''X'' )ಗಳ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಕಾಣದ ಪ್ರಮಾಣಗಳಾದ ''θ'',&nbsp;''φ'' ಗಳ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕಥೆಯಿಲ್ಲ. ಸಂಖ್ಯೆ 1&nbsp;−&nbsp;''α'' (ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶೇಕಾಡಾಂಶದಲ್ಲಿ ವರದಿಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ 100%·(1&nbsp;−&nbsp;''α'' )) ಎನ್ನುವುದು '''ವಿಶ್ವಾಸ ಹಂತ''', ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ '''ವಿಶ್ವಾಸ ಗುಣಾಂಕ''' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಲವಾರು ಪುಸ್ತಕಗಳು ಇದೇ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ, ಇಲ್ಲಿ ''α'' ಸಣ್ಣ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯ ''X'' (''θ'',&nbsp;''φ'' )ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಹರಹನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಾಗ, ಸಂಭವನೀಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು Pr_{''θ'',''φ''}ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವೆಂದರೆ, ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಮಧ್ಯಂತರ (''U'',&nbsp;''V'' )ಗಳು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದ ಮೌಲ್ಯ θವನ್ನೂ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಭವನೀಯತೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, θರ ನಿಜವಾದ ಮೌಲ್ಯ ಏನಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ. ಇಲ್ಲಿ Pr_{''θ'',''φ''} ಎಂಬುದು ಪರಿಸ್ಫುಟವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಸ್ಥಿರರಾಶೀಕೃತ ಹರಹಿನ ಕುಟುಂಬದ ಕಡೆಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಬೇಕೆಂದೇನೂ ಇಲ್ಲ, ಅನೇಕವೇಳೆ ಅದು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರೂ ಸಹ. ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯ ''X'' ವು, ಅದೇ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ವಾಸ್ತವದ ಅದೇ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುಬಹುದಾದ ''x'' ನ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳಿಗೆ ಕಾಲ್ಪನಿಕವಾಗಿ ಸಂವಾದಿಯಾಗುವ ಹಾಗೆ, (''θ'',&nbsp;''φ'' ) ಸ್ಥಿರರಾಶಿಗಳು ''X'' ನ ಹರಹು ವಿವಿಧ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ನಾವು ವಾಸ್ತವದ ಇತರ ಆವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ====ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಹೊರಹರಿವಿಗೆ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು==== ಮೇಲಿನಂತೆ, ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥಿರ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದು. [[ಮಧ್ಯಂತರ]]ವನ್ನೂ ನೋಡಿ. ಇದಕ್ಕೆ, ಒಂದು ಹೆಚ್ಚಿವರಿ ಏಕ-ಮೌಲ್ಯ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯ ''Y'' ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ, ಇದು ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ''X'' ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಅವಲಂಬಿತವಾಗದೆಯೂ ಇರಬಹುದು. ಆಮೇಲೆ, ''u'' (''x'' ),&nbsp;''v'' (''x'' )) ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ನಿಯಮವು, ಇನ್ನೂ ಕಾಣಬೇಕಾದ ''Y'' ನ ''y'' ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ :<math>{\Pr}_{\theta,\varphi}(u(X) </math> ಆಗಿರಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ Pr_{''θ'',''φ''}ಯನ್ನು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯಗಳಾದ (''X'', ''Y'' )ಗಳು (''θ'', ''φ'' ) ಸ್ಥಿರರಾಶಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದಾಗ ಜಂಟಿ ಹರಹಿನ ಸಂಭವನೀಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==== ಸರಿಸುಮಾರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು==== ಘನವಲ್ಲದ ಉಪಯೋಗಗಳಿಗೆ, ಬೇಕಾದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದು ಕೆಲವು ಸಾರಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುವ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದು. ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಮಧ್ಯಂತರದ ಕವರೇಜ್‌ ಸಂಭವನೀಯತೆ ''c'' (''θ'',&nbsp;''φ'' )ಯನ್ನು :<math>{\Pr}_{\theta,\phi}(u(X)</math> ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ನಿಯಮವನ್ನು, :<math>c(\theta,\phi)\approxeq 1-\alpha\text{ for all }(\theta,\phi)\,</math> ಒಪ್ಪಬಹುದಾದ ಸರಿಸುಮಾರು ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಬಹುದು. ==== ಬೇಸಿಯಾನ್‌ ಮಧ್ಯಂತರ ಅಂದಾಜುಗಳ ಜೊತೆ ಹೋಲಿಕೆ ==== ಬೇಸಿಯಾನ್‌ ಮಧ್ಯಂತರ ಅಂದಾಜನ್ನು [[ನಂಬಲರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ]] ಅಂದಾಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲಿನಂತೆಯೇ ಸಂಖ್ಯಾಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು, ಒಂದು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಮೌಲ್ಯ ''α'' <ref>{{cite book |author=Bernardo JE, Smith, Adrian |title=Bayesian theory |publisher=Wiley |location=New York |year=2000 |pages=259 |isbn=0-471-49464-X |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದ ''θ'' ದ ಮೌಲ್ಯದ ಒಂದು ನಂಬಲರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಹೀಗಿದೆ - :<math>\Pr(u(x)</math> ಇಲ್ಲಿ, ಮೌಲ್ಯ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದ ''θ'' ವನ್ನು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ Θಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡು ವಿಧದ ಮಧ್ಯಂತರಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. *ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು, ಕೊಟ್ಟಿರುವ (''θ'', ''φ'' )ಗಳಿಗೆ ''X'' ನ ಹರಹಿನಿಂದ ಕಂಡುಹಿಡಿದುಕೊಂಡ ಸಂಭವನೀಯತೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, (ಅಥವಾ ಈ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ) ಮತ್ತು ಆ ಷರತ್ತುಗಳು (''θ'',&nbsp;''φ'' )ಗಳ ಎಲ್ಲ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. *ನಂಬಲರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ''X'' = ''x'' ಗಳ ಕಾಣುವ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾದ Θನ ಹರಹಿನಿಂದ ಕಂಡುಹಿಡಿದ ಸಂಭವನೀಯತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು Φನ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಅಮುಖ್ಯಗೊಳಿಸಿದ (ಅಥವಾ ಸರಾಸರಿ ಮಾಡಿದ) ಸಂಭವನೀಯತೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ Φ ಪ್ರಮಾಣವು ''φ'' ನಲ್ಲಿರುವ [[ರಗಳೆ ಸ್ಥಿರರಾಶಿ]]ಗಳ ಅಸ್ಥಿರತೆಗೆ ಸಂವಾದಿಯಾದ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿರುವ [[ರಗಳೆ ಸ್ಥಿರರಾಶಿ]]ಗಳ ಪರಿಗಣನೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮತ್ತು ನಂಬಲರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುವ ಚರ್ಚೆಗಳಿಂದ ಕೈಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಅದು ಈ ಎರಡು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುವಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ. ಕೆಲವು ಸರಳ-ಸ್ಥಿರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಒಂದೇ ಡೇಟಾದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮತ್ತು ನಂಬಲರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿರಬಹುದು. [[ಬೇಸಿಯಾನ್‌ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ಅಥವಾ ಪ್ರಬಲ [[ಪೂರ್ವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು]] ಸೇರಿಸಿದರೆ ಅವೆರಡೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಬಹಳ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ===ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು=== ಸ್ಥಿರ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಯಾವಾಗ ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೂ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸ್ಥಿರರೀತಿಗಳು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಕೆಲವು ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರೂಪಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವ ಊಹೆಗಳು ನಿಜವಾದಲ್ಲಿ ಇದು ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಪೇಕ್ಷಣಿಯ ಗುಣಗಳೆಂದರೆ: ಸಾಕ್ಷ್ಯ, ಅತ್ಯುತ್ತಮಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವೈಷಮ್ಯ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ "ಸಾಕ್ಷ್ಯ" ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ, ಇದರ ಹಿಂದೆಯೇ ಬರುವುದು "ಅತ್ಯುತ್ತಮಿಕೆ". "ನಿರ್ವೈಷಮ್ಯ"ವನ್ನು ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ನಿಯಮ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ನಿಷ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನದ ಒಂದು ಗುಣಲಕ್ಷಣ ಎನ್ನಬಹುದು. ಅಸ್ಥಿರ ಉಪಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೇ ಬಯಸಬಹುದು. * ''ಸಾಕ್ಷ್ಯ.'' ಅತ್ಯಲ್ಪ ಕವರೇಜ್‌ ಸಂಭವನೀಯತೆಯ (ವಿಶ್ವಾಸ ಹಂತ) ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವು ಸರಿಯಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಉತ್ತಮ ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕೆಂದು ಇದರ ಅರ್ಥ. * ''ಅತ್ಯುತ್ತಮಿಕೆ.'' ಎಂದರೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ನಿಯಮವು, ಡೇಟಾ-ಸೆಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಸಾಧ್ಯವೋ ಅಷ್ಟು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಡೇಟಾಸೆಟ್‌ನ ಅರ್ಧದಷ್ಟನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದರೂ ಸಹ ಒಂದು ಮಾನ್ಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದೆಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಡಿ. ಅತ್ಯುತ್ತಮಿಕೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುವ ಒಂದು ವಿಧವೆಂದರೆ, ಮಧ್ಯಂತರದ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ವಿಸ್ತಾರಗಳಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುವ ಇತರ ಮಧ್ಯಂತರಗಳಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಒಂದು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿ ಎಂದು. * ''ನಿರ್ವೈಷಮ್ಯ.'' ಹಲವು ಉಪಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅಷ್ಟೇನೂ ಕರಾರುವಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮಧ್ಯರೇಖೆ ಆದಾಯದ ಅಂದಾಜಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಮಧ್ಯರೇಖೆ ಆದಾಯದ ಪ್ರತಿಘಾತವನ್ನು ಒದಗಿಸಲೂ ಬಳಸಬಹುದು, ನಕ್ಷಾ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ಇದೊಂದು ಸಮಾನ ಮಾನದಂಡವಾಗಿದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ. ಮಧ್ಯರೇಖೆ ಗಳಿಕೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಬಳಸುವ ವಿಧಾನವು ಮಧ್ಯರೇಖೆ ಗಳಿಕೆಯ ಪ್ರತಿಘಾತಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಬಳಸಿದಾಗಲೂ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯ: ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪೂರ್ವ ಮಧ್ಯಂತರದ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಮಧ್ಯಂತರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಪ್ರತಿಘಾತಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ===ನಿಷ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನಗಳು=== ಅಸ್ಥಿರ ಉಪಯೋಗಗಳಿಗೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಪನ್ನ ಮಾಡಲು ಅನೇಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಸ್ಥಿರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಈ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮರ್ಥಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ವಿವರಿಸಬಹುದು. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ನಿಯಮಗಳು, ಪರಿಗಣಿಸಿರುವ ಪ್ರಮಾಣದ [[ಬಿಂದು ಅಂದಾಜ]]ನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರೀತಿಗೆ ಬಹುತೇಕ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ;ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ : ಇದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡುವ [[ಕ್ಷಣಗಳ ವಿಧಾನ]]ಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರವಾದದ್ದು. ಇದಕ್ಕೆ ಸರಳವಾದ ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ, ಅಂದಾಜು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುವ ಪ್ರಮಾಣವು ಮಧ್ಯಕ, ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಂದಾಜು ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ಮಧ್ಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ವಾದಗಳು ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ವೈಷಮ್ಯವನ್ನು, ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ಮಧ್ಯಕದ ವೈಷಮಯವನ್ನು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲು ಬಳಸಬಹುದೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾದ ಮಧ್ಯಕಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸರಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ಮಧ್ಯಕದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಮಾಡಿ ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು, ಮಧ್ಯಕದ ಗಾತ್ರವು a ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ವೈಷಮ್ಯದ ವರ್ಗಮೂಲದ ಅಪವರ್ತ್ಯ. ;ಸಾಧ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧಾಂತ : ಇಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜುಗಳನ್ನು [[ಗರಿಷ್ಠ ಸಾಧ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧಾಂತ]]ವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಅಂದಾಜುಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ವಿಶ್ವಾಸ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಎರಡು ವಿಧಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ;ಸಮೀಕರಣಗಳನ್ನು ಅಂದಾಜು ಮಾಡುವುದು : ಈ ಅಂದಾಜು ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವು ಕ್ಷಣಗಳ ವಿಧಾನದ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ಗರಿಷ್ಠ ಸಾಧ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣ ಎಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು. ಗರಿಷ್ಠ ಸಾಧ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಸಂವಾದಿ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಿಸಣವೂ ಇದೆ, ಇವು [[ಸಮೀಕರಣಗಳನ್ನು ಅಂದಾಜು ಮಾಡುವುದರಿಂದ]] ನಿಷ್ಪನ್ನವಾದ ಅಂದಾಜುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ;[[ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ]] ಮೂಲಕ : ಒಂದು ಸ್ಥಿರರಾಶಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಒದಗುವುದಾದರೆ, "ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಮೌಲ್ಯವೇ ನಿಜವಾದ ಮೌಲ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಹಂತ (1-p)ನಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂಬ ಶೂನ್ಯ ಊಹೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಬಿಂದುಗಳನ್ನು 100p%ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು/ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. ==ಉದಾಹರಣೆಗಳು== ===ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳು=== [[File:Margarinefilling.png|right]]ಒಂದು ಯಂತ್ರವು ಕಪ್‌ಗಳನ್ನು ಕೃತಕ ಬೆಣ್ಣೆಯಿಂದ ತುಂಬುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಕಪ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 250ಗ್ರಾಂ‌ ಕೃತಕ ಬೆಣ್ಣೆಯಿರುವಂತೆ ಸರಿಹೊಂದಿಸಬೇಕು. ಯಂತ್ರವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಪ್‌ಅನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ 250&nbsp;ಗ್ರಾಂನಿಂದಲೇ ತುಂಬಲು ಸಾದ್ಯವಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಆ ವ್ಯತ್ಯಯವನ್ನು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯ X ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸೋಣ. ಈ ವ್ಯತ್ಯಯವು ಅಪೇಕ್ಷಿತ ಸರಾಸರಿ 250 ಗ್ರಾಂ‌ನ ಸುತ್ತ, ಮಾನಕ ವಿಚಲನೆ 2.5 ಗ್ರಾಂ‌ನೊಂದಿಗೆ [[ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹರಹಿದೆ]] ಎಂದು ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳೋಣ. ಯಂತ್ರವು ಸರಿಯಾದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು, ''n'' &nbsp;=&nbsp;25 ಕೃತಕ ಬೆಣ್ಣೆ ಕಪ್‌ಗಳು ಎಂಬ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕಪ್‌ಗಳನ್ನು ತೂಕಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ''X'' ₁,&nbsp;...,&nbsp;''X'' ₂₅ಗಳು ಕಪ್‌ಗಳ ತೂಕಗಳು, ಇದು ''X'' ನಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಒಂದು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌. μ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಯ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು, ಒಂದು ಅಂದಾಜನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ ಸಾಕು. ಸರಿಯಾದ [[ಅಂದಾಜು ಕಟ್ಟುವ]]ಸಾಧನವೆಂದರೆ ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ಮಧ್ಯಕ: :<math>\hat \mu=\bar X = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^n X_i.</math> ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ನಿಜವಾದ ತೂಕಗಳಾದ''x'' ₁,&nbsp;...,&nbsp;''x'' ₂₅ಗಳನ್ನು ಮಧ್ಯಕದೊಂದಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ: :<math>\bar x=\frac {1}{25} \sum_{i=1}^{25} x_i = 250.2\,\text{grams}.</math> ನಾವು 25 ಕಪ್‌ಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, 250.4 ಗ್ರಾಂ ಅಥವಾ 251.1 ಗ್ರಾಂ‌ನಂತಹ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ಕಪ್‍ಗಳ ತೂಕದ ಮಧ್ಯಕವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ 250 ಗ್ರಾಂ‌ ಆಗಿದ್ದರೆ, 280 ಗ್ರಾಂನ ಒಂದು ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ಮಧ್ಯಕ ಮೌಲ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ವಿರಳವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಗಣಿಸಿದ ಮೌಲ್ಯ 250.2ರ ಸುತ್ತ ಪೂರ್ಣ ಮಧ್ಯಂತರವೇ ಇದೆ, ಪೂರ್ತಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮಧ್ಯಕವು ಈ ರೇಂಜ್‌ನಲ್ಲೇ ಒಂದು ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಪರಿಗಣಿಸಿದ ಡೇಟಾವನ್ನು ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ''μ'' ಸ್ಥಿರರಾಶಿಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡುವುದು ಹೇಗೆ? ಮಧ್ಯಂತರದ ತುದಿಬಿಂದುಗಳನ್ನು ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ನಿಂದ ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡಬೇಕು, ಅವು ''X'' ₁,..., ''X'' ₂₅ನ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಕ್ಯಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವೇ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯಗಳೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ನಮ್ಮ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಹರಹಿನ ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ನ ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ಮಧ್ಯಕ {{overbar|''X''}}ವೂ ಕೂಡ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹರಹನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ತುದಿಬಿಂದುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು, ಅದೇ ''μ'' ನ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ, ಆದರೆ ಸ್ಥಿರದೋಷ ''σ'' /√''n'' &nbsp;=&nbsp;0.5&nbsp;(ಗ್ರಾಂ‌)ನೊಂದಿಗೆ. ಸ್ಥೀರಿಕರಿಸುವುದರಿಂದ ನಾವು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವ್ಯತ್ಯಯ :<math>Z = \frac {\bar X-\mu}{\sigma/\sqrt{n}} =\frac {\bar X-\mu}{0.5} </math> ಅನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೇವೆ, ಇದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುವ ಸ್ಥಿರರಾಶಿ μನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ''μ'' ಸ್ಥಿರರಾಶಿಯಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಸ್ಥಿರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹರಹಿನ ಜೊತೆಗೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ''μ'' ನಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ''z'' ಮತ್ತು ''z'' ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ 1 − α ಸಂಭವನೀಯತೆಯೊಂದಿಗೆ ''Z'' ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ನಾವು ಎಷ್ಟು ’ವಿಶ್ವಸನೀಯ’ವಾಗಿರಬೇಕಾಗುತ್ತೇವೆಂಬುದರ. ನಾವು 1&nbsp;−&nbsp;α = 0.95 ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ: :<math>P(-z\le Z\le z) = 1-\alpha = 0.95. \, </math> ಸಂಖ್ಯೆ ''z'' follows from the [[cumulative distribution ಉತ್ಪನ್ನವಾಕ್ಯದ]]: :<math> \begin{align} \Phi(z) &amp; = P(Z \le z) = 1 - \tfrac{\alpha}2 = 0.975,\\[6pt] z &amp; = \Phi^{-1}(\Phi(z)) = \Phi^{-1}(0.975) = 1.96, \end{align} </math> ಅದರಿಂದ :<math> \begin{align} 0.95 &amp; = 1-\alpha=P(-z \le Z \le z)=P \left(-1.96 \le \frac {\bar X-\mu}{\sigma/\sqrt{n}} \le 1.96 \right) \\[6pt] &amp; = P \left( \bar X - 1.96 \frac{\sigma}{\sqrt{n}} \le \mu \le \bar X + 1.96 \frac{\sigma}{\sqrt{n}}\right) \\[6pt] &amp; = P\left(\bar X - 1.96 \times 0.5 \le \mu \le \bar X + 1.96 \times 0.5\right) \\[6pt] &amp; = P \left( \bar X - 0.98 \le \mu \le \bar X + 0.98 \right). \end{align} </math> ಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು: 0.95 ಸಂಭವನೀಯತೆಯೊಂದಿಗೆ, ಸ್ಟೊಖ್ಯಾಸ್ಟಿಕ್‌ ತುದಿಬಿಂದುಗಳ ನಡುವೆ ''μ'' ಸ್ಥಿರರಾಶಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೇವೆ. :<math> \bar X - 0{.}98 \, </math> ಮತ್ತು :<math> \bar X + 0.98. \, </math> ಅಂದರೆ ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡಿದ ಮಧ್ಯಂತರದಲ್ಲಿ μ ಸ್ಥಿರರಾಶಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಸಂಭವನೀಯತೆ 0.95 ಎಂದು ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಸಾರಿ ಮಾಪನವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗಲೂ, ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ನ ಮಧ್ಯಕಕ್ಕೆ {{overbar|''X''}} ಮತ್ತೊಂದು ಮೌಲ್ಯ ಇರುತ್ತದೆ. 95% ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ಮಧ್ಯಕದಿಂದ ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡಿದ ತುದಿಬಿಂದುಗಳ ನಡುವೆ ''μ'' ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ 5% ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜವಾದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಳತೆಮಾಡಿದ ತೂಕಗಳನ್ನು ನಮೂದಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ 0.95 ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವು :<math>(\bar x - 0.98;\bar x + 0.98) = (250.2 - 0.98; 250.2 + 0.98) = (249.22; 251.18).\,</math> [[File:NYW-confidence-interval.svg‎|thumb‌|300px|ಲಂಬ [[ಸಾಲು ಖಂಡ]]ಗಳು μಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರದ 50 ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ]] ''μ'' ನ ಅಪೇಕ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯ 250 ಪರಿಣಮಿಸಿದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಯಂತ್ರವು ತಪ್ಪಾದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲು ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡಿದ ಮಧ್ಯಂತರಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಿರ ತುದಿಬಿಂದುಗಳಿವೆ, ಇಲ್ಲಿ μ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದು (ಅಥವಾ ಇರದೆಯೇ ಇರಬಹುದು). ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಘಟನೆಯು 0 ಅಥವಾ&nbsp;1ರ ಸಂಭವನೀಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. "(1&nbsp;−&nbsp;α)ರ ಸಂಭವನೀಯತೆಯೊಂದಿಗೆ ''μ'' ಸ್ಥಿರರಾಶಿಯು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯತಂತರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ" ಎಂದು ನಾವು ಹೇಳಲು '''ಆಗುವುದಿಲ್ಲ'''. 100(1 − α) % ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುವುದರಿಂದ μ ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡಿದ ಮಧ್ಯಂತರದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದಷ್ಟೇ ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿರುವುದು. ಆದರೆ ಅದು 100α % ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್‌ ಇದು ಯಾವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆಂದು ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ "'''ವಿಶ್ವಾಸ ಹಂತ''' 100(1&nbsp;−&nbsp;α)&nbsp;%ನೊಂದಿಗೆ, ''μ'' ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ." ಬಲದಲ್ಲಿರುವ ಚಿತ್ರವು, ಕೊಟ್ಟಿರುವ μ ಮಧ್ಯಕದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರದ 50 ಸಾಧನಗಳನ್ನು ತೊರಿಸುತ್ತದೆ. ನಾವು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಗಿ ಒಂದು ಸಾಧನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ, ನಾವು ಸ್ಥಿರರಾಶಿ ಇರುವ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಭವನೀಯತೆ 95% ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನಾವು ದುರಾದೃಷ್ಟರಾಗಿ ತಪ್ಪಾದ್ದನ್ನೂ ಅಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು. ನಮಗೆ ಎಂದಿಗೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ನಾವು ನಮ್ಮ ಮಧ್ಯಂತರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟಿರುತ್ತೇವೆ. ===ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಉದಾಹರಣೆ=== ''X'' ₁,&nbsp;...,&nbsp;''X'' _''n'' ಎನ್ನುವುದು ([[ಸ್ಥಿರರಾಶಿ]]ಗಳು) [[ಮಧ್ಯಕ]] ''μ'' ಮತ್ತು [[ವೈಷಮ್ಯ]] σ²ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಹರಹಿನ]] ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ [[ಸ್ವತಂತ್ರ]] ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ಎಂದುಕೊಳ್ಳೋಣ. :<math>\overline{X}=(X_1+\cdots+X_n)/n\,,</math> :<math>S^2=\frac{1}{n-1}\sum_{i=1}^n\left(X_i-\overline{X}\,\right)^2.</math> ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗೊತ್ತಿರುವ [[ಅಂಕಿಅಂಶ]]ಗಳು, [[ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ಮಧ್ಯಕ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ ವೈಷಮ್ಯ]]ಗಳಾಗಲಿ. ಆಗ :<math>T=\frac{\overline{X}-\mu}{S/\sqrt{n}}</math> ಎಂಬುದು [[ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಟಿ-ಹರಹ]]ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, ''n'' − 1 ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ. ''ಟಿ'' ನ ಹರಹು ಕಾಣದ ಸ್ಥಿರರಾಶಿಗಳಾದ ''μ'' ಮತ್ತು ''σ'' ²ಗಳ ಮೌಲ್ಯದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ; ಅಂದರೆ ಅದೊಂದು [[ಪರಿವರ್ತಿಸಬಲ್ಲ ಪ್ರಮಾಣ]]. ನಾವು ''μ'' ಗೆ 90% ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬೇಕೆಂದುಕೊಳ್ಳೋಣ. ಆಗ, ''c'' ಯನ್ನು ಈ ಹರಹಿನ 95ನೇ ಶೇಕಡಾ ಎಂದು Denote ಮಾಡಬೇಕು. :<math>\Pr(-c</math> (ಸೂಚನೆ: ಹಿಂದಿನ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿರುವ "95ನೇ" ಮತ್ತು "0.9"ಗಳು ಸರಿಯಾಗಿವೆ. ''ಟಿ'' −''c'' ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ಸಂಭವನೀಯತೆ 5% ಮತ್ತು +''c'' ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಸಂಭವನೀಯತೆ 5%. ಆದ್ದರಿಂದ, ''ಟಿ'' ಯು −''c'' ಮತ್ತು +''c'' ಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಯು ಶೇಕಡಾ 90%.) ಆದ್ದರಿಂದ :<math>\Pr(\overline{X} - \frac{cS}{\sqrt{n}} </math> ಮತ್ತು ನಾವು ''μ'' ಗೆ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ (stochastic) 90% ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೇವೆ. ಸ್ಯಾಂಪಲ್‌ಅನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನಾವು {{overbar|''X''}}ಗೆ {{overbar|''x''}} ಮತ್ತು ''S'' ಗೆ ''s'' ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುತ್ತೇವೆ, ಇದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತೇವೆ. :<math> \left[ \overline{x} - \frac{cs}{\sqrt{n}}, \overline{x} + \frac{cs}{\sqrt{n}} \right], \,</math> ಈ ಮಧ್ಯಂತರವು ತುದಿಬಿಂದುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ''μ'' ಸ್ಥಿರರಾಶಿಯನ್ನು ನಿಸ್ಸಂಶಯ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ''μ'' ಈ ಮಧ್ಯಂತರದಲ್ಲಿ ಇದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂದು. ==ಊಹಾ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಸಂಬಂಧ == ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು ಮತ್ತು [[ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ ಊಹಾ ಪರೀಕ್ಷೆ]] ಗಳು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವಾಗ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವೆರಡೂ ಕೆಲವೊಂದು ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಹಂತದವರೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿವೆ. ಎಲ್ಲಾ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಹೀಗೇ ನಿರ್ಮಿಸುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಾಗ ಬಳಸುವ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾರ್ಗವೆಂದರೆ - ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಹಂತ 100α%ದಲ್ಲಿ θ=θ₀ಅನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಊಹಾಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ θ₀ನ ಎಲ್ಲಾ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ 100(1−α)% ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವುದು. ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಊಹೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ವಿಧಾನವು ಸದಾಕಾಲ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ, ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಕಲ್ಪನೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳಿಗೆ ರವಾನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂವಾದಿಯನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭವಾಗಬಹುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರದ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿರರಾಶಿ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಊಹೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕೃತವಾಗದ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು, ಆದರೆ ಇದು ಅಪಾಯಕಾರಿ. ಹಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು ಕೇವಲ ಸರಿಸುಮಾರು ಮಾನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಬಹುಶಃ "ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಸ್ಥಿರ ದೋಷದ ದುಪ್ಪಟ್ಟು" ಎಂಬ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಷ್ಪನ್ನಮಾಡಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಸಂವಾದಿ ಎನ್ನಲಾಗುವ ಊಹಾ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇದರ ಪರಿಣಾಮಗಳೇನು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ==ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ == ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಕ್ರಮದ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ, ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ವಲ್‌ನ ಹಲವು ರೀತಿಯ ಅರ್ಥವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗುವುದು. *"ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ವಲ್‌ನ್ನು ಮಾದರಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗುವುದು (ಅಥವಾ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಮಾದರಿಗಳು): "''ಬಹು ವಿಧದ ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರಮವು ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುವುದು, ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿದ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ವಲ್ (ಯಾವುದು ಪ್ರತಿ ಮಾದರಿಯಲ್ಲೂ ಬದಲಾಗುವುದು) 90% ರಷ್ಟು ವೇಳೆ ಕರಾರುವಕ್ಕಾದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದು."'' <ref>ಕಾಕ್ಸ್‌ ಡಿ.ಆರ್‌, ಹಿಂಕ್ಲೇ ಡಿ.ವಿ.(1974) ಥಿಯೊರೆಟಿಕಲ್‌ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್, ಚ್ಯಾಪ್‌ಮನ್‌ &amp; ಹಾಲ್, p49, 209</ref> ಗಮನಿಸಿ ಏನೆಂದರೆ ಇದು ಅದೇ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಮಾದರಿಯಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯ ಮಾದರಿ<ref>ಕೆಂಡಾಲ್‌, ಎಮ್‌.ಜಿ. ಆಂಡ್‌ ಸ್ಟುವರ್ಟ್, ಡಿ.ಜಿ. (1973) ದಿ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‌ಡ್ ಥೇರಿ ಆಪ್‌ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌. ಸಂಪುಟ 2: ಇನ್ಫರನ್ಸ್ ಆಂಡ್ ರಿಲೇಶನ್‌ಶಿಪ್‌, ಗ್ರಿಫಿನ್, ಲಂಡನ್‌. ಸೆಕ್ಷನ್‌ 20.4</ref>. *ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ವಲ್‌ನ ವಿವರಣೆಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹೊಂದುವುದು: "''ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ವಲ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಲ್ಲಿ ಪರಿಮಾಣ ಮತ್ತು ಗಮನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಣಿಕೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ೧೦% ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ [[ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಮಹತ್ವ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ'' "<ref>ಕಾಕ್ಸ್‌ ಡಿ.ಆರ್‌, ಹಿಂಕ್ಲೇ ಡಿ.ವಿ. (1974) ಥಿಯೊರೆಟಿಕಲ್‌ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್, ಚ್ಯಾಪ್‌ಮನ್‌ &amp; ಹಾಲ್, p214, 225, 233</ref>. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಇದು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ವಲ್ ರಚಿಸಲ್ಪಡುವುದು ಅದನ್ನು ಸಂಬಂಧಿಸುವುದು. *ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ವಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಂಭವನೀಯತೆಯು ಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೂಡ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡಬಹುದು, ಅದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವಿಂಗಡನೆಗೆ ವಿಷಯದ ಅಭ್ಯಾಸ ಕೈಗೊಂಡಿರುವುದು ಚರ್ಚಿಸಲ್ಪಡುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಿಗಳು ನಿಜವಾದ ಪ್ರಯೋಗ ನಡೆಸುವ ಮೊದಲು ಅವರು, ಒಂದು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುವರು ಎಲ್ಲಿ ಅವರು ಒಂದು ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ವಲ್‌ನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವರು ಮತ್ತು ತಿಳಿದಿರುವರು, ಅಂದರೆ ಅವರು ಊಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ಇಂಟರ್ವಲ್‌ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ನಿಜವನ್ನು ಆದರೆ ತಿಳಿಯದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವುದು.<ref>[[ನೇಯ್‌ಮನ್‌, ಜೆ.]] (1937) [http://links.jstor.org/sici?sici=0080-4614%2819370830%29236%3A767%3C333%3AOOATOS%3E2.0.CO%3B2-6 "ಔಟ್‌ಲೈನ್ ಆಫ್ ಎ ಥೇರಿ ಆಫ್ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಎಸ್ಟೀಮೆಶನ್ ಬೇಸ್ಡ್ ಆನ್ ದ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಥೇರಿ ಆಫ್ ಪ್ರೊಬಾಬಿಲಿಟಿ"], ''ಫಿಲೊಸೊಫಿಕಲ್ ಟ್ರಾನ್ಸಾಕ್ಷನ್ಸ್ ಆಫ್ ದ ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಲಂಡನ್ ಎ,'' 236, 333–380.</ref> ಇದು ಮೇಲಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ "ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಮಾದರಿಗೆ" ಬಹಳ ಸದೃಶವಾಗಿರುವುದು, ಹೊರತಾಗಿ ಇದು ಮಾದರಿ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗದಂಥಹ ಊಹೆಮಾಡಿದ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ. [[ನೇಮನ್ ರಚನೆ]] ನೋಡಿ. ಮೇಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ, ಇವುಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವುದು: ಒಂದು ವೇಳೆ ಪರಿಮಾಣದ ನಿಜ ಮೌಲ್ಯವು ಒಮ್ಮೆ ಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ವಲ್‌ನ ೯೦% ಕ್ಕಿಂತ ಹೊರಗೆ ಇದ್ದರೆ, ನಂತರ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭ ೧೦% (ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ) ಉಂಟಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕೇವಲ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ವೇಳೆ. === "ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್" ಪದದ ಅರ್ಥ === ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಬಹಳ ಸಲ ಗೊಂದಲ ಮಾಡುವ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆಯ "ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್" ಶಬ್ದಕ್ಕೂ ಹಾಗೂ ಅದರ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಬಳಕೆಯ ಅರ್ಥಕ್ಕೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದು ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ವಲ್ಸ್ ನ [[ವಿಮರ್ಶಕ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಹೆಸರಿಸುವಂತೆ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದವರಲ್ಲದವರಿಂದ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಪದ ಬಳಸುವಿಕೆ, ತಪ್ಪು ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ, ಯಾವುದರಲ್ಲಾದರೂ ಶೇಖಡ 95% ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್‌ನ ಹಕ್ಕು ಸಾಧಿಸಿದರೆ ಅದು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, ಶೇಖಡ 95% ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್‌ನ ಹಕ್ಕು ಸಾಧಿಸಿದರೆ ಅದರ ಅರ್ಥ ಅನ್ವೇಶಕ ಇಪ್ಪತ್ತು ಅಥವಾ ಇನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಬಾರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಲ ಸಂಭವಿಸುವುದು ಎಂಬುದು ಅಷ್ಟೆ. ಯಾರಾದರು ಎರಡು ಪಗಡೆಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸಿ ಎರಡು ಆರುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾದರೆ (ಇದು 1/36ನೇಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯ, ಅಥವಾ 3%), ಕೆಲವರು ಪಗಡೆಗಳು ನಿಗದಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹಕ್ಕು ಸಾಧಿಸಿದರೂ ಸಹ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದಾದರೆ ನಾವು ಅದರ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು 97% ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್‌ ಇಡಬಹುದು. ಅದೇ ತರಹ, ವಸ್ತುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ನಿಜವಾದ ಸಂಪರ್ಕವಿದೆ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕೊಂಡಿಯ ಶೋಧನೆಯು 95% ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ರುಜುವಾತು ಅಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಇದು ಒಳ್ಳೆಯ ಸೂಚನೆಯು ಅಲ್ಲ. ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ ಹಲವು ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತೆ, ಸಾಮನರು ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಜೊತೆ ಸಂಭಂದಿಸಿದ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಅದರ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಫಲಿತಾಂಶದ ಮೇಲೂ ಅದೇ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಒಂದಾಗಿಸಿ ನಿರ್ನಯಿಸ ಬೇಕು ಹಾಗೂ ಅದು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಕೊಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಏಷ್ಟು ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಅನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 40 ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು 95% ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾದರೆ ಹಾಗೂ ಅದು 3 ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಸಿದರೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಯೋಗ ತಪ್ಪು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು 5% ಅವಕಾಶವಿದೆ ಎಂದು, ಹೀಗಾಗಿ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಲ 3 ತಪ್ಪು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಧ್ಯಯನದ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ತೀರ್ಮಾನಗಳು ಸರಿಯಿರಲು ಒಬ್ಬರಿಗೆ 32% ಅಷ್ಟು ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇರಬಹುದು, 95%ಗಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರೆ ಅನ್ವೇಶಕರು ಸ್ವೀಕರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎಂದು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. == ಪರ್ಯಾಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ-ಲೇಖನಗಳು == {{Main|Credible interval|Prediction interval}} ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು ಮಧ್ಯಂತರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಒಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಆವರ್ತನಕ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಸದೃಶ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು [[ಬೆಯೆಸ್‌ರ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ]]ಲ್ಲಿ [[ನಂಬಲರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ]]ಗಳು, ಹಾಗೇ ಒಂದು ಪರ್ಯಾಯ ಆವರ್ತನಕ ಕ್ರಮವು [[ಭವಿಷ್ಯದ ಮಧ್ಯಂತರ]]ವಾಗಿದೆ, ಅದು ''ವ್ಯಾಪ್ತಿ ನಿರ್ಣಯ'' ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ಬದಲು, ''ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವ'' ಮಾದರಿಗಳ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ: ಎಣಿಕೆಗಳ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡುಲಾಗುತ್ತವೆ- ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು ಮಾದರಿ ನೋಡುವ ವಿತರಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಾರವಾಗಿವೆ, ನಂಬಲರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು [[ಬೆಯಸ್‌ರ ಸಿದ್ಧಾಂತ]]ದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ - ಆದರೆ ಈ ಕ್ರಮಗಳ ಅನ್ವಯಿಸುವಿಕೆ, ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಉಪಯುಕ್ತತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ/ಪರಿಶೀಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬೆಯಸ್‌ರ ಕ್ರಮವನ್ನು ಬಳಸುವವರು, ಒಂದು [[ಮಧ್ಯಂತರ ಅಬಿಪ್ರಾಯ]]ವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರೆ, ಅದು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಾರೆ, "''ನನ್ನ '' ವಿಶ್ವಾಸದ'' ದರ್ಜೆಯೆಂದರೆ ಈ ಮಧ್ಯಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ಯಾರಾಮೀಟರ್ 90% ಆಗಿರುತ್ತದೆ,'' "<ref>ಕಾಕ್ಸ್‌ ಡಿ.ಆರ್‌, ಹಿಂಕ್ಲೇ ಡಿ.ವಿ. (1974) ಥಿಯೊರೆಟಿಕಲ್‌ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್, ಚ್ಯಾಪ್‌ಮನ್‌ &amp; ಹಾಲ್‌, p390</ref> ಹಾಗೆ ಭವಿಷ್ಯ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಬಳಸುವವರು ಬದಲಾಗಿ "ಈ ಮಧ್ಯಂತರದಲ್ಲಿ ''ಮುಂದಿನ ಮಾದರಿ'' ಯು ಸಮಯದ 90%ರಷ್ಟು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾನು ''ಭವಿಷ್ಯ ನುಡಿ'' ಯುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು ಸಂಭವನೀಯತೆಯ ಒಂದು ಭಾವ ಮತ್ತು ಸಂಭವನೀಯತೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನುಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿವೆ. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳ ಜೊತೆ ಹಲವು ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ವಾತಂತ್ರದ ಊಹೆಯ ಮೇಲೆ ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲಾಗಿದೆ, ಆ ಊಹೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು ಅಥವಾ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಗಳು ಅಸಿಂಧು ಎಂದು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಮಧ್ಯಂತರದ ಜೊತೆಗೆ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಕ್ಕೆ ಆರಿಸಿದರೆ, ಆ ಮಧ್ಯಂತರವು ಆ ಅಂಕಿಅಂಶಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಮುಂದೆ ಸರಿಯಾದ/ನಿಜವಾದ ಮಧ್ಯಂತರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಯ್ಕೆಯ ಕ್ರಿಯೆ ಸಂಭವನೀಯತೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವಿಧ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುವು ಧನಾತ್ಮಕ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆಯೋ ಅವುಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಮಧ್ಯಂತರವು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಅಸಿಂಧು ಎಂದು ಪ್ರತಿಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಮೊತ್ತಗಳು== {{See also|Margin of error|Binomial proportion confidence interval}} ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರಕ್ಕೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಂದಾಜಿನ ಅರ್ಥವೆನೇಂದರ‍ೇ ರಚಿಸಬಹುದಾದ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಛಲಪರಿಮಾಣಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ,[[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಿತಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ]]ದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇಡಬಹುದು, [[ಮಾದರಿ ಗಾತ್ರಗಳು]] ಮತ್ತು ಎಣಿಕೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದಷ್ಟು ಇದ್ದರೆ ಸಾಕು. ಮೇಲಿನ ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ತದ್ರೂಪವಾದ ಸೂತ್ರ(ಇಲ್ಲಿ ಮಾದರಿಯ ಅರ್ಥವೆಂದರೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಅರ್ಥದ ಬಗ್ಗೆ ಹಂಚುವಿಕೆ ). ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಛಲಪರಿಮಾಣದ [[ಸಂಭವನೀಯತೆ ಹಂಚಿಕೆ]] [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಂಚಿಕೆ]]ಗಿಂತ ತುಂಬಾ ಬೇರೆಯಾಗಿರದಿದ್ದಾಗ ಕೆಲವು ಡಜನ್‌ ವೀಕ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅಂದಾಜು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.(ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅದರ [[ಒಟ್ಟು ಹಂಚಿಕೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ]] ಯಾವುದೇ [[ಮಧ್ಯ ನಿಲ್ಲುವಿಕೆ]] ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರ [[ಓರೆತನ]] ಮಧ್ಯಮ ಹಂತದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ). ಒಂದು ತರಹದ ಮಾದರಿ ಸರಾಸರಿ ಎಂದರೆ [[ದಾಖಲೆ ಸೂಚಕ ಛಲಪರಿಮಾಣ]]ದ ಸರಾಸರಿ, ಇದು ಸರಿಯಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯ 1 ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ತಪ್ಪಿದಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯ 0 ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಛಲಪರಿಮಾಣದ ಸರಾಸರಿ ಒಂದು ಛಲಿಪರಿಮಾಣವಿರುವ ಅನುಪಾತಕ್ಕೆ ಸಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ (ಗುಂಪು ಹಾಗೂ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ). ಇದು [[ದಾಖಲೆ ಸೂಚಕ ಛಲಿಪರಿಣಾಮ]]ಗಳ ಉಪಯುಕ್ತ ಗುಣಲಕ್ಷಣ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಊಹಾಪೋಹ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ. [[ಕೇಂದ್ರ ಸಿಮತತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ]]ವನ್ನು ಅನ್ವಯಸಲು ಒಬ್ಬರು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಒಂದು ಹೆಬ್ಬೆರಳ ಕರಡು ನಿಯಮವೆಂದರೆ ಒಬ್ಬರು ದಾಖಲೆ ಸಚಕ 1 ಇರುವುದನ್ನು ಕನಿಷ್ಟ 5 ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು ಹಾಗೂ ದಾಖಲೆ ಸೂಚಕ 0 ಇರುವುದನ್ನು ಕನಿಷ್ಟ 5 ಸಲ ನೋಡಬೇಕು. ಮೇಲಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಮಧ್ಯಂತರಗಳು ಘನಸಂಖ್ಯೆ ಅಥವಾ 1 ಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಬಹುದು, ಆದರೆ ಅನುಪಾತಗಳು ನಿರ್ಧಷ್ಟವಾಗಿ ಘನ ಅಥವಾ 1 ಅನ್ನು ಮೀರಿದವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ, ಮಾದರಿ ಅನುಪಾತಗಳು ಬರಿ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ [[ಕೇಂದ್ರಿಯ ಸಿಮಿತತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ]] ಹಾಗೂ [[ಸಾಧಾರಣ ವಿತರಣೆ]]ಯು ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಮಧ್ಯಂತರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಉತ್ತಮ ಸಕರಣೆಗಳಲ್ಲ. ಈ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇನ್ನೂ ಉತ್ತಮ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಗಾಗಿ "[[ಬೈನಾಮಿಯಲ್ ಅನುಪಾತದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ]]"ವನ್ನು ನೋಡಿ. ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ== {{wikiversity}} * [[p-ವ್ಯಾಲ್ಯೂ]] * [[ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ರೀಜನ್‌]] * [[ಎರರ್‌ ಬಾರ್‌]] * [[ಪ್ರಿಡಿಕ್ಷನ್‌ ಇಂಟರ್‌ವಲ್‌]] * [[ಟಾಲೆರೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ವಲ್‌]] * [[ಬೂಟ್‌ಸ್ಟ್ರ್ಯಾಪಿಂಗ್‌(ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ)]] * [[ಬೈನಾಮಿನಲ್‌ ಪ್ರಪೋರ್ಶನ್ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ವಲ್‌]] * [[ರೋಬಸ್ಟ್‌ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ವಲ್‌]] * [[ಚೆಬಿಶೇವ್‌ನ ಅಸಮಾನತೆ ]] * [[ಇಂಟರ್‌ನಲ್‌ ಫೈನೈಟ್‌ ಇಲೆಮೆಂಟ್]] == ಅಂತರ್‌ಜಾಲ ಗಣಕಯಂತ್ರ == * [http://www.stat.tamu.edu/~jhardin/applets/index.html ಟಾಮು ಅವರ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್‌ ಇಂಟರ್‌ವಲ್ ಗಣಕಯಂತ್ರ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615083751/http://www.stat.tamu.edu/%7Ejhardin/applets/index.html |date=2010-06-15 }} * [http://www.graphpad.com/quickcalcs/index.cfm GraphPad QuickCalcs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430190150/http://www.graphpad.com/quickcalcs/index.cfm |date=2010-04-30 }} ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{reflist}} ==ಆಕರಗಳು== {{refbegin}} * [[ಫಿಶರ್, ಆರ್.ಎ.]] 1956) ''ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಮೆಥಡ್ಸ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಇನ್ಫೆರೆನ್ಸ್.'' ಆಲಿವರ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಬೊಯ್ಡ್ ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್. (See ಪು.&nbsp;32.) * ಫ್ರೆಂಡ್, ಜೆ.ಇ. (1962) ''ಮ್ಯಾಥಮ್ಯಾಟಿಕಲ್ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್'' ಪ್ರೆಂಟಿಸ್ ಹಾಲ್, ಇಗಲ್‌ವುಡ್ ಕ್ಲಿಪ್ಸ್ ಎನ್‌ಜೆ. (See ಪು.&nbsp;227–228.) * [[ಹಾಕಿಂಗ್, ಐ.]] (1965) ''ಲಾಜಿಕ್ ಆಫ್ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಇನ್ಫರನ್ಸ್‌.'' ೦.೨ ಕ್ಯಾಂಬ್ರಿಜ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ಕ್ಯಾಂಬ್ರಿಜ್. * ಕೀಪಿಂಗ್, ಇ.ಎಸ್. (1962) ''ಇಂಟ್ರಡಕ್ಷನ್ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಇನ್ಫರನ್ಸ್‌.'' ಡಿ. ವ್ಯಾನ್ ನೊಸ್ಟ್ರಾಂಡ್ ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ಟನ್, ಎನ್‌ಜೆ. * [[ಕಿಯೆಫರ್, ಜೆ.]] (1977) [http://links.jstor.org/sici?sici=0162-1459%28197712%2972%3A360%3C789%3ACCSACE%3E2.0.CO%3B2-9 "ಕಂಡಿಶನಲ್ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಸ್ಟೆಟ್‌ಮೆಂಟ್ಸ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಎಸ್ಟೀಮೇಟರ್ಸ್ (ವಿತ್ ಡಿಸ್ಕಶನ್)"] ''ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ದ ಅಮೆರಿಕನ್ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಅಸೊಸಿಯೇಶನ್,'' '''72,''' 789–827. * [[ನೀಮನ್, ಜೆ.]] (1937) [http://links.jstor.org/sici?sici=0080-4614%2819370830%29236%3A767%3C333%3AOOATOS%3E2.0.CO%3B2-6 "ಔಟ್‌ಲೈನ್ ಆಫ್ ಎ ಥೇರಿ ಆಫ್ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಎಸ್ಟಿಮೇಶನ್ ಬೇಸ್ಡ್ ಆನ್ ಥೇರಿ ಆಫ್ ಪ್ರೊಬಾಬಿಲಿಟಿ "] ''ಫಿಲೊಸೊಫಿಕಲ್ ಟ್ರಾನ್ಸಾಕ್ಷನ್ಸ್ ಆಪ್ ದ ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಲಂಡನ್ ಎ,'' '''236,''' 333–380. (ಸೆಮಿನಲ್ ವರ್ಕ್.) * ರಾಬಿನ್‌ಸನ್, ಜಿ.ಕೆ. (1975) [http://links.jstor.org/sici?sici=0006-3444%28197504%2962%3A1%3C155%3ASCTTTO%3E2.0.CO%3B2-4 "ಸಮ್ ಕೌಂಟರ್‌‌ಎಕ್ಸಾಂಪಲ್ಸ್ ಟು ದ ಥೇರಿ ಆಪ್ ಕಾಸ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ವಲ್ಸ್."] ''ಬಯೋಮೆಟ್ರಿಕಾ,'' '''62,''' 155–161. * Reiczigel ಜೆ. (2003) [http://www.zoologia.hu/qp/Reiczigel_conf_int.pdf ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ವಲ್ಸ್ ಫಾರ್ ದ ಬಿನೊಮಿಯಲ್ ಪ್ಯಾರಾಮೀಟರ್: ಸಮ್ ನ್ಯೂ ಕಂಸಿಡರೇಶನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525021429/http://www.zoologia.hu/qp/Reiczigel_conf_int.pdf |date=2010-05-25 }}. ''ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಇನ್ ಮೆಡಿಸಿನ್,'' '''22,''' 611–621. * ರೆಕ್ಜಿಗೆಲ್ ಜೆ., ಅಬೋನಿ-ಟಾತ್ ಜಡ್., & ಸಿಂಗರ್ ಜೆ. (2008) [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6V8V-4SF8SWR-3&amp;_user=10&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=&amp;_orig=search&amp;_sort=d&amp;_docanchor=&amp;view=c&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=4f659010da0d365ea71893796e30677f ಆನ್ ಎಕ್ಸಾಕ್ಟ್ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಸೆಟ್ ಫಾರ್ ಟು ಬಿನೊಮಿಯಲ್ ಪ್ರೊಪೊರ್ಶನ್ಸ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಎಕ್ಸಾಕ್ಟ್ ಅನ್‌ಕಂಡಿಶನಲ್ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ವಲ್ಸ್ ಫಾರ‍್ ದ ಡಿಫರೆನ್ಸ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ರೆಶಿಯೊ ಆಫ್ ಪ್ರೊಪೊರ್ಶನ್ಸ್] {{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''ಕಾಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್ ಸ್ಟೆಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ & ಡಾಟಾ ಅನಾಲಿಸೀಸ್,'' '''52,''' 5046–5053. * ಸ್ಮಿತ್‌ಸನ್, ಎಮ್. (2003) ''ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ವಲ್ಸ್''. ಕ್ವಾಂಟಿಟೇಟಿವ್ ಅಪ್ಲೀಕೇಶನ್ಸ್ ಇನ್ ದ ಸೋಶಿಯಲ್ ಸೈನ್ಸ್‌ಸ್ ಸೀರೀಸ್, ನಂ. 140. ಬೆಲ್ಮೌಂಟ್, ಸಿಎ: ಎಸ್‌ಎ‌ಜಿಇ ಪಬ್ಲೀಕೆಶನ್ಸ್. ISBN 9780761924999. {{refend}} ==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [http://www.latrobe.edu.au/psy/esci/ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ವಲ್ಸ್ ಪರಿಶೋಧನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಭೋದನೆಯ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ಎಕ್ಸೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122062933/http://www.latrobe.edu.au/psy/esci/ |date=2011-11-22 }} * [http://www.danielsoper.com/statcalc/calc28.aspx ಆರ್-ಸ್ಕ್ವಾರ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703130234/http://www.danielsoper.com/statcalc/calc28.aspx |date=2009-07-03 }}, [http://www.danielsoper.com/statcalc/calc26.aspx ರಿಗ್ರೆಶನ್ ಕೋಎಫಿಶಿಯಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806085113/http://www.danielsoper.com/statcalc/calc26.aspx |date=2009-08-06 }}, ಮತ್ತು [http://www.danielsoper.com/statcalc/calc27.aspx ರಿಗ್ರೆಶನ್ ಇಂಟರ್ಸೆಪ್ಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090404113030/http://www.danielsoper.com/statcalc/calc27.aspx |date=2009-04-04 }} ಗಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ ಕ್ಯಾಲ್ಕ್ಯುಲೇಟರ್. * {{mathworld | urlname = ConfidenceInterval | title = Confidence Interval}} * [http://www.causeweb.org CAUSEweb.org] ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಧ್ಯಂತರ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ ಕಲಿಕೆಗೆ ಹಲವು ಮಾರ್ಗಗಳು * [http://www.usablestats.com/tutorials/CI ಅ‍ಯ್‌ನ್ ಇಂಟರ್ಯಾಕ್ಟಿವ್ ಇಂಟರ್‌ಡಕ್ಷನ್ ಟು ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ವಲ್ಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327144746/http://www.usablestats.com/tutorials/CI |date=2010-03-27 }} * ''[http://demonstrations.wolfram.com/ConfidenceIntervalsConfidenceLevelSampleSizeAndMarginOfError/ ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ವಲ್ಸ್: ಕಾನ್ಫಿಡೆನ್ಸ್ ಲೆವೆಲ್, ಸ್ಯಾಂಪಲ್ ಸೈಜ್, ಅ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಮಾರ್ಜಿನ್ ಆಫ್ ಎರರ್]'' ಎರಿಕ್ ಶುಲ್ಜ್‌ರಿಂದ, ದ [[ವೋಲ್ಫ್ರಾಮ್ ಡೆಮಾನ್‌ಸ್ಟ್ರೇಶನ್ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್]]. {{statistics}} {{DEFAULTSORT:Confidence Interval}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:(ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದ ತರ್ಕ)]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ-ಪದಾವಳಿ]] [[ವರ್ಗ:ಎಕನೊಮೆಟ್ರಿಕ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಶೋಧನೆ]] [[ವರ್ಗ:ರಾಜಕೀಯ ಭವಿಷ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಬಯೋಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಮಾಪನ]] bmo6om4fku02123s4wer82vemyuvvs3 0 23252 1434106 1431594 2026-10-23T21:43:10Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1434106 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |name = ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ |image = Annie Besant.png |caption = ೧೮೮೦ರಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ |birth_date = {{birth date|df=yes|1847|10|1}} |birth_place = [[Clapham]], [[ಲಂಡನ್]], [[United Kingdom of Great Britain and Ireland]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1933|9|20|1847|10|1}} |death_place = [[Adyar (Tamil Nadu)|Adyar]], [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]], [[British India|India]] |other_names = |spouse = Frank Besant |children = Digby,<br /> Mabel |known_for = [[Theosophist]], [[women's rights]] [[activist]], [[writer]] and [[orator]] }} '''ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್''' ({{pron-en|ˈbɛsənt}}; ''ನೀ'' '''ವುಡ್‌''' ; [[ಕ್ಲಾಫಾಮ್]], [[ಲಂಡನ್]] 1 ಆಕ್ಟೋಬರ್ 1847 – [[ಭಾರತ]]ದ [[ಅಡ್ಯಾರ್‌]]ನಲ್ಲಿ, 20 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 1933) ಪ್ರಖ್ಯಾತ [[ಥಿಯೊಸೊಫಿಸ್ಟ್]], [[ಮಹಿಳಾ ಹಕ್ಕುಗಳ]] [[ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ]], [[ಬರಹಗಾರ್ತಿ]] ಮತ್ತು [[ವಾಗ್ಮಿ]] ಮತ್ತು [[ಐರಿಷ್]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತ]]ದ ಸ್ವ-ಆಡಳಿತ ಬೆಂಬಲಗಾರ್ತಿ. 1873ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಫ್ರಾಂಕ್ ಬೆಸೆಂಟ್‌ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌ಗೆ ತೆರಳಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಸಭಾಪತಿ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರ್ತಿ ಹಾಗೂ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್ಲಾಗ್‌|ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಸಭಾಪತಿ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರ್ತಿ ಹಾಗೂ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್ಲಾಗ್‌]]ರ ಅಪ್ತ ಗೆಳತಿಯಾದರು. ಜನನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಚಳುವಳಿಗಾರ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ನೊಲ್ಟನ್‌]]ರಿಂದ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿಸಿದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ 1877ರಲ್ಲಿ ಅವರುಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಹಗರಣ ಅವರನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಡ್ಲಾಗ್ 1880ರಲ್ಲಿ ನಾರ್ಥ್‌ಅಮ್ಟನ್‌ಗೆ [[MP]] ಆಗಿ ಚುನಾಯಿತರಾದರು. ಅನ್ನಿ ಯೂನಿಯನ್ ಸಂಘಟಕರ ಜೊತೆ ತೊಡಿಗಿಸಿಕೊಂಡರು, [[ಬ್ಲಡಿ ಸಂಡೆ]] ಗಲಭೆ ಮತ್ತು [[1888ರ ಲಂಡನ್ ಮ್ಯಾಚ್‌ಗರ್ಲ್‌ಸ್ ಸ್ಟ್ರೈಕ್‌]] ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ ಮತ್ತು [[ಫ್ಯಾಬಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿ]] ಮತ್ತು (ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ) [[ಸೋಶಿಯಲ್ ಡೆಮೊಕ್ರೆಟಿಕ್ ಫೆಡರೆಷನ್‌]]ಗೆ ಒಬ್ಬ ಮುಂದಾಳತ್ವ ಸಭಾಪತಿಯಾದರು ಮತ್ತು [[ಟವರ್ ಹ್ಯಾಮ್ಲೆಟ್ಸ್‌]]ಗೆ [[ಲಂಡನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಬೋರ್ಡ್‌]]ಗೆ ಚುನಾಯಿತರಾದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತದಾನ ಮಾಡಲು ಆರ್ಹರಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಇವರು ಅಧಿಕ ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಅಗ್ರ ಸ್ಥಾನಗಳಿಸಿದರು. 1890ರಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ [[ಹೆಲೆನಾ ಬ್ಲಾವಟ್ಸಕಿ]]ಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು ಮತ್ತು ನಂತರದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ [[ದೇವತಾ ತತ್ವಜ್ಞಾನ ಯೋಗ]]ದಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಯಿತು ಮತ್ತು ಸಮಾಜವಾದಿ ರಾಜಿಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು. ಅವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರು ಮತ್ತು 1988ರಲ್ಲಿ [[ಕೇಂದ್ರಿಯ ಹಿಂದೂ ಕಾಲೇಜ]]ನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಹಾಯಮಾಡಿದರು. 1902ರಲ್ಲಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಡರ್ ಅಫ್ ಕೋ-ಪ್ರಿಮಸೊನ್ರಿಯನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಸತಿಗೃಹಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. 1908ರಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ದೇವತಾ ತತ್ವಜ್ಞಾನ ಯೋಗ (ಥಿಯೊಫಿಸಿಕಲ್) ಸಮಾಜದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜವನ್ನು ಭೌದ್ಧಧರ್ಮದಿಂದ ದೂರ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಕಡೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಗ್ರೆಂಸ್‌]]ಗೆ ಸೇರುವ ಮೂಲಕ ಅವರನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಜಿಕೀಯದಲ್ಲಿ ಸಹ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಡರು. 1914ರಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಅರಂಭವಾದಾಗ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಚಳುವಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಹೋಂ ರೂಲ್ ಲೀಗ್‌]] ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಒಳಗಡೆ ಆಡಳಿತದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು, ಅದು 1917 ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌‌ನ ಅವರು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ ಆಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುವಂತಹ ಉಚ್ಚಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಯುದ್ಧ ನಂತರ ಆಕೆ 1933ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಾವಿನವರೆಗೆ ವರೆಗೆ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಅನ್ನಿ ವುಡ್ ಇರಿಷ್ ಮೂಲದ ಒಂದು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ 1847 ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೦ ರಂದು ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಇರಿಷ್ ಮೂಲದವರಾದ ಕಾರಣ ಯಾವಾಗಲೂ ಹೆಮ್ಮೆ ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಯೌವನ ದಿನಗಳ ಪೂರ್ತಿ ಇರಿಷ್ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಅನ್ನಿಯ ಐದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ತಂದೆ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ನಿರ್ಗತಿಕರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ಅವರ ತಾಯಿ [[ಹ್ಯಾರೊ]]‌ನಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರಾಗಿ ಒಂದು ವಸತಿ ಮನೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವ ಮೂಲಕ ಕುಟುಂಬದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆದ್ಯಾಗಿಯೂ, ಅವರು ಅನ್ನಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದರು ಮತ್ತು ಅನ್ನಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಗೆಳತಿ ಎಲ್ಲೆನ್ ಮೆರಿಯತ್‌‌ನ ಮನವೊಪ್ಪಿಸಿದರು. ಅನ್ನಿ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಾಗಿ ಮೆರಿಯತ್ ಖಚಿತ ಪಡಿಸಿದರು. ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಕರ್ತ್ಯವ್ಯದ ಒಂದು ದೃಡ ಅರಿವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ ಮಹಿಳೆ ಏನು ಸಾಧಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಒಂದು ಸಮಾನ ದೃಡ ಅರಿವನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಯಿತು. ಒಬ್ಬ ಯುವ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿ, ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಸಹ ಅವರು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಸದಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಯಾವತ್ತೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. [[ಚಿತ್ರ:Sibsey church tower.JPG|left|thumb|200px|ಸೆಂಟ್. ಮಾರ್ಗರೇಟ್ ಚರ್ಚ್, ಸಿಬ್ಸೆ, ಇಲ್ಲಿ ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್ ಬೆಸೆಂಟ್ ಪಾದ್ರಿಯಾಗಿದ್ದ, 1871–1917]] [[ಚಿತ್ರ:Sibsey Besant grave.JPG|right|thumb|200px|ಸಿಬ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್ ಬೆಸೆಂಟ್ ಸಮಾಧಿ,ಇಲ್ಲಿ ಇವನು ಪಾದ್ರಿಯಾಗಿ ಸಾಯುವವರೆಗೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ.]] 1867ರಲ್ಲಿ, ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರು [[ವಾಲ್ಟರ್ ಬೆಸೆಂಟ್‌]]ರ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ 26-ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಪಾದ್ರಿ ಫ್ರಾಂಕ್ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದರು. ಆತ ಇವ್ಯಾಲಾಂಜಲಿಕಲ್ ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಪಾದ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಅವರು ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಹಲವು ಆಸಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಹಮತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಫ್ರಾಂಕ್ [[ಲಿಂಕನ್‌ಶೈರ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಸಿಬ್ಸೆ]]ಯ ಬಿಷಪ್‌ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾದರು ಅನ್ನಿ ಅವರ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿಬ್ಸೆಗೆ ತೆರಳಿದರು, ಮತ್ತು ಕೆಲ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಎರಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿದರು: ಡಿಗ್ಬಿ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಬೆಲ್. ಆದ್ಯಾಗಿಯೂ, ಮದುವೆ ಒಂದು ದುರ್ಘಟನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಹಣ ಮತ್ತು ಅನ್ನಿಯ ಸ್ವಾಂತಂತ್ರ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮೊದಲ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಅನ್ನಿ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಮದುವೆಯಾದ ಮಹಿಳೆ ಸ್ವಂತ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಲು ಕಾನೂನಿ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರದ ಕಾರಣ, ಫ್ರಾಂಕ್ ಅವರು ಗಳಿಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ಹಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ರಾಜಕೀಯ ಇನ್ನಷ್ಟೂ ಈ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಬೇರೆಮಾಡಿತು. ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಲು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಜಮೀನಿನ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಅನ್ನಿ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಫ್ರಾಂಕ್ ಒಬ್ಬ [[ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ]] ಯಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಜಮೀನ್ದಾರರು ಮತ್ತು ರೈತರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನ್ನಿ ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮದ ಒಂದು [[ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ]]ಗೆ ಹಾಜರಾಗಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಾಗ ಉದ್ವೇಗ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಅವರು ಆತನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌ಗೆ ಮರಳಿದರು. ಅವರು ಕಾನೂನು ಬದ್ಧವಾಗಿ ಬೇರೆಯಾದರು ಮತ್ತು ಅನ್ನಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಅನ್ನಿ ಅವರ ಸ್ವಂತ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆಕೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾದ್ರಿಗಳಿಗೆ ತಿರುಗಿದರು. ಅವರು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಚರ್ಚ್‌]]ನ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ, [[ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಬೌವೆರಿಎ ಪುಸಿ]]ಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಸಹ ಹೋದರು. ಅನ್ನಿಗೆ ಆಕೆ ತುಂಬಾ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದಿರುವುದಾಗಿ ಆತ ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಅನ್ನಿ ಅವರ ಮದುವೆಯನ್ನು ಸರಿಗೊಳಿಸುವ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲು ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಬಳಿ ಮರಳಿದರು. ಅದು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕ ಎಂದು ಸಾಬೀತಾಯಿತು. ಅವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ [[ಲಂಡನ್|ಲಂಡನ್‌]]ಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಗೆ ವೀಚ್ಛೇಧನ ಯೋಚಿಸಲಾಗದಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ನಿಜವಾಗಿ [[ಮಧ್ಯಮ-ವರ್ಗ]]ದ ಜನರಿಗೆ ಎಟುಕುವಂತದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅನ್ನಿ ಉಳಿದ ಜೀವನ ಪೂರ್ತಿ ಶ್ರೀಮತಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ ಆಗಿಯೇ ಉಳಿಯ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಮೊದಲಿಗೆ, ಆಕೆ ತನ್ನ ಎರಡು ಮಕ್ಕಳ ಜೊತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದರು ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಬೆಲ್‌ನನ್ನು ಅವರ್ ಜೊತೆ ಹೊಂದಿದರು. ಆಕೆ ಫ್ರಾಂಕ್‌ನಿಂದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಭತ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಕೆ ಪತಿಗೆ ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳ ಅಧೀನವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. == ಬ್ರಿಕ್‌ಬೆಕ್ == ಕೆಲ ಸಮಯ ಆಕೆ [[ಬ್ರಿಕ್‌ಬೆಕ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಙ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಅರೆಕಾಲಿಕ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಭೀತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಒಂದು ಸಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಗವರ್ನರ್ ಆಕೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.<ref name="BBK">{{cite web |url=http://www.bbk.ac.uk/bbk/history/ |title=The History of Birkbeck |work=Birkbeck, University of London |accessdate=2006-11-26}}</ref> == ಸುಧಾರಣೆಗಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ಜಾತ್ಯತೀತ ವ್ಯಕ್ತಿ == [[ಚಿತ್ರ:Annie Besant - portrait.jpg|thumb|left|ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ - 1880]] ಅವರು ತಮಗೆ ಸರಿ ಎನಿಸಿದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು, [[ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ]]ದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಿಸಿ, ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕುಗಳು, [[ಜಾತ್ಯತೀತತೆ]] (ಆಕೆ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌]] ಜೊತೆಗೆ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಾತ್ಯತೀತ ಸಮಾಜ]]ದ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಸದಸ್ಯೆ), [[ಜನನ ನಿಯಂತ್ರಣ]], [[ಫ್ಯಾಬಿಯನ್ ಸಮಾಜವಾದ]] ಮತ್ತು [[ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು]] ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ಒಮ್ಮೆ ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಹಿಡಿತದಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಗಳ ಹೊಸ ಹರಿವಿಗೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟರು, ಅನ್ನಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದ ಅವರ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಸಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಸಹ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಚರ್ಚ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರು ಜನರ ಜೀವನಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ ವಿಧಾನದ ಬರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಆಕೆ ಒಂದು ರಾಜ್ಯ-ಪೋಷಿತ ನಂಬಿಕೆಯ ಹಾಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಚರ್ಚ್‌ನ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಆಕೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಾತ್ಯತೀತ ಸಮಾಜದ ವಾರ್ತಾಪತ್ರಿಕೆ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುಧಾರಾಣೆಗಾರ]]ಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಂಕಣವನ್ನು ಬರೆಯುವ ಮೂಲಕ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮೊತ್ತದ ವಾರದ ಸಂಬಳವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಸಮಾಜವು ಒಂದು ಜಾತ್ಯತೀತ ರಾಜ್ಯದ: ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮದ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಮುಕ್ತಾಯದ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಸಮಾಜವು ಆಕೆಗೆ ಅದರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭಾಷಣಕಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರ ಹಾಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅನುಮತಿಸಿತು. [[ವಿಕ್ಟೋರಿಯ ರಾಣಿಯ]] ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭಾಷಣಗಳು ತುಂಬಾ ಜನಪ್ರಿಯ ಮನೋರಂಜನೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಅನ್ನಿ ಒಬ್ಬ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಭಾಷಣಕಾರರಾಗಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಬೇಗ ವ್ಯಾಪಕ ಬೇಡಿಕೆ ಗಳಿಸಿದರು. ದಿನದ ಎಲ್ಲಾ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತ, ಯಾವಾಗಲೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರವನ್ನು ಆಗ್ರಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಳಸಿ, ಆಕೆ ದೇಶವನ್ನು ಸುತ್ತಾಡಿದರು. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗೆ ಅನ್ನಿ ಸಮಾಜದ ನಾಯಕ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌]]ರ ಸ್ನೇಹಿತೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರುಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಪ್ರೇಮಿಗಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವರ ಸ್ನೇಹ ತುಂಬಾ ಗಾಡವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್, ಒಬ್ಬ ಮಾಜಿ ನಾವಿಕ, ಅವರ ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಅನ್ನಿ ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್ ಮತ್ತು ಆತನ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಜೊತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಅವರುಗಳು ಹಲವು ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೆಲಸಮಾಡಿದರು. ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ ಒಬ್ಬ ನಾಸ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾದಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಆತ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ವೇದಿಕೆ ಗಳಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಲು [[ನಾರ್ಥ್‌ಅಮ್ಪನ್‌]]ಗೆ ಎಂಪಿ ಯಾಗಿ ಚುನಾಯಿತರಾಗುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಅವರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. 1877ರಲ್ಲಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್ ಅಮೆರಿಕದ ಜನನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಚಳುವಳಿಗಾರ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ನೋಲ್ಟನ್‌]]ನಿಂದ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿಸಿದಾಗ ಅವರಿಬ್ಬರು ಮನೆ ಮಾತಾದರು. [[ಕಾರ್ಮಿಕ ವರ್ಗ]]ದ ಕುಟುಂಬಗಳು ಅವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಮಕ್ಕಳು ಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗುವವರೆಗೆ ಅವರುಗಳು ಸಂತೋಷವಾಗಿರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆ ಪುಸ್ತಕ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅದು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸುವ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನೊಲ್ಟನ್‌ ಪುಸ್ತಕ ಚರ್ಚುಗಳಿಗೆ ಮಹಾ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು, ಆದರೆ ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುಧಾರಕರಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು: "ನಾವು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ ನೈತಿಕತವಾಗಿ ನಾವು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಾವು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತೇವೆ." ನೊಲ್ಟನ್ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರು ಅಪರಾಧಿಗಳು ಎಂದು ಪತ್ತೆಮಾಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಮನವಿಯನ್ನು ತೀರ್ಮಾನಿಸದೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ವ್ಯಾಪಕ ವಿರೋಧದ ಜೊತೆ, ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್ ಲಿಬರಲ್ ಪ್ರೆಸ್‌ನಿಂದ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಸಹ ಪಡೆದರು. ಈ ಕುರಿತಂತೆ ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಹಾ ವಾದಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ಒಂದು ಬಾರಿ, ಅವರನ್ನು ಜೈಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದೇ ಕಾಣಿಸಿತು. ಒಂದು ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಂಶದ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು: ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ವಿವಾದದಿಂದಾಗಿ ಅನ್ನಿ ಆಕೆಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಅನ್ನಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಶಕ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಆತನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಫ್ರಾಂಕ್ ಅವರು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮನವೊಪ್ಪಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾದರು. ನೊಲ್ಟನ್ ವಿವಾದದಿಂದ ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ರ ರಾಜಕೀಯ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ತೊಂದರೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವರು 1881ರಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತಿನ ಒಳಗೆ ಸೇರಿದರು. ಅವರ ನಾಸ್ತಿಕತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ, ಅವರು ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣ ವಚನಕ್ಕೆ ಅಣೆಮಾಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು ಹಲವು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ನಿಂದ ಚಕಿತರಾದರು, ಆದರೂ ಇತರರು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಲಿಬರಲ್ ನಾಯಕ [[ಗ್ಲಾಡ್‌ಸ್ಟೊನ್‌]]) ನಂಬಿಕೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಉಪ-ಚುನಾವಣೆಯ ಒಂದು ಸರಣಿ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಹಾಜರಿಗಳ ನಂತರ ಪೂರ್ತಿ ಘಟನೆಯು ಬಗೆ ಹರಿಯಲು (ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ರ ಪರ) ಆರು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಮಧ್ಯಂತರದಲ್ಲಿ ಬೆಸೆಂಟ್ [[ಇರಿಷ್ ಹೋಮ್ ರೂಲ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವರ]] ಜೊತೆ ನಿಕಟವಾದ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಆಕೆ ವಾರ್ತಾಪತ್ರಿಕೆಯ ಅಂಕಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಅವುಗಳು ನಿರ್ಣಾಯಕ ವರ್ಷಗಳಾಗಿದ್ದವು, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಷ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿಗಳು ಲಿಬರಲ್ ಪಕ್ಷದವರ ಮತ್ತು ತೀವ್ರಗಾಮಿಗಳ ಜೊತೆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನ್ನಿ ಚಳುವಳಿಯ ನಾಯಕರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಆಕೆಗೆ ಮೈಕಲ್ ಡೆವಿಟ್ಟ್‌ರ ಪರಿಚಯವಾಯಿತು, ಅವರು ನೆಲ ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಕ ಇರಿಷ್ ರೈತ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸಿದರು: ಜಮೀನುದಾರ ವಿರುದ್ಧ ಒಂದು ನೇರ ಹೋರಾಟ. ಅನ್ನಿ ನಂತರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಡವಿಟ್ಟ್ ಮತ್ತು ಅತನ ಭೂ ಒಕ್ಕೂಟದರ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಬರೆದರು. ಆದ್ಯಾಗಿಯೂ, ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ರ ಸಂಸತ್ತಿನ ಕೆಲಸ ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಅನ್ನಿಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಿತು. ಸಂಸತ್ತಿನ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅನ್ನಿ ಒಂದು ನಿಜವಾದ ರಾಜಿಕೀಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗಕ್ಕಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರು: ಭಾಷಣಗಾರ್ತಿ, ಲೇಖಕಿ ಮತ್ತು ಸಂಘಟಕಿಯಾಗಿ ಅವರ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಜವಾಗಿ ಕೆಲವು ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. == ಸಮಾಜವಾದಿ == ಅನ್ನಿಗೆ, ರಾಜಕೀಯ, ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ನಿಕಟವಾಗಿ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿದವು. ಸಮಾಜವಾದ ಪರ ಆಕೆಯ ತೀರ್ಮಾನ [[ಜಾರ್ಜ್ ಬರ್ನರ್ಡ್ ಶಾ]]‌ರ ಒಂದು ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧದ ಮೂಲಕ ಉಂಟಾಯಿತು, ಅವರು ಲಂಡನ್‌ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಹೆಣಗಾಡುವ ಯುವ ಲೇಖಕ, ಮತ್ತು [[ಫ್ಯಾಬಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿ]]ಯ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳಕು. ಅನ್ನಿ ಆತನ ಕೆಲಸದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಗೊಂಡರು ಮತ್ತು 1880ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅತನಿಗೂ ಸಹ ತುಂಬಾ ನಿಕಟವಾದರು. ಅನ್ನಿ ಆತನನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ, ಅನ್ನಿ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟರು. ಅವರು ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಅನ್ನಿಗೆ ಫ್ಯಾಬಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿಯನ್ನು ಸೇರಲು ಸೂಚಿಸಿದವರು ಶಾ. ಸೊಸೈಟಿಯ ಅದರ ಆರಂಭದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜಕೀಯದ ಬದಲಾಗಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡುವ, ಬಂಡವಾಳಗಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾದ ಜನರ ಸಮೂಹವಾಗಿತ್ತು. ಆನ್ನಿ ಫ್ಯಾಭಿಯನ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಬರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಇದು ಹೊಸ ಬದ್ಧತೆ- ಮತ್ತು ಶಾ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಸಂಬಂಧ- ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಡ್‌‍ಲೌಗ್‌ರ ನಡುವಿನ ಬಿರುಕನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು, ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್ ಒಬ್ಬ ಕಟ್ಟಾ ವ್ಯಕ್ತಿವಾದಿ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವಿಧದ ಸಮಾಜವಾದವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆತ ಮಾತಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನಾದರೂ ಕಾರ್ಮಿಕ ವರ್ಗದವರು ಉಗ್ರಗಾಮಿಗಳಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಕುರಿತು ಎಚ್ಚರ ಹೊಂದಿದ್ದನು. ನಿರುದ್ಯೋಗ ಆ ಸಮಯದ ಒಂದು ಕೇಂದ್ರ ಅಂಶವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು 1887ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು [[ಟ್ರಫಲ್ಘರ್ ಚೌಕ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅರಂಭಿಸಿದರು. 13 ನವೆಂಬರ್‌ರ ಒಂದು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಭಾಷಣಗಾರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಪೋಲಿಸ್‌ ಸಭೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಹೊಡೆದಾಟ ಹಠಾತ್ತನೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಸೇನೆಗಳನ್ನು ಕರೆಸಲಾಯಿತು. ಹಲವರು ಗಾಯಗೊಂಡರು, ಒಬ್ಬ ಮೃತನಾದನು, ಮತ್ತು ನೂರಾರು ಜನರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ವತಹ ಅನ್ನಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು, ಆದರೆ ಪೋಲಿಸರು ತೊಂದರೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಘಟನೆಯು ತುಂಬಾ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು, ಮತ್ತು [[ಬ್ಲಡಿ ಸಂಡೇ]] ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ- ಅನ್ನಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ದೂಷಿಸಲಾಯಿತು- ಅಥವಾ ಗೌವರವಿಸಲಾಯಿತು. ಬಂಧಿಸಿದ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಕಾನೂನಿನ ನೆರವವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ ಅನ್ನಿಯ ಸಂಬಂಧ ಮುರಿಯಿತು ಏಕೆಂದರೆ, ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್ ಅನ್ನಿ ಸಭೆಯ ಜೊತೆ ಮುಂದುವರಿಯುವ ಮೊದಲು ಅವರ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಸಮಾಜವಾದಿಗಳು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಂಘಗಳನ್ನು ಕೆಲಸಗಾರ ಸಂಘಟನೆಗೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಅವರಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೊದಲ ನಿಜವಾದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿದರು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಗಳು ಕುಶಲಕರ್ಮಿ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಆಗಿತ್ತು - ಅಂದರೆ ಅಂತಹ ಕುಶಲಕರ್ಮದ ಕೆಲಸಗಳು ಕಲಿಯಲು ಕೆಲಸಗಾರರಿಂದ ವರ್ಷಗಳ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ಅವರಿಗೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಮಾಜವಾದಿಗಳು ಉತ್ತಮ ವೇತನ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಲು ಚಾತುರ್ಯವುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಸಂಘಗಳ ಒಳಗೆ ತರಲು ಬಯಸಿದರು ಆ ಕಾಲದ ಆಕೆಯ ಅತಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಜಯವೆಂದರೆ [[1888ರ ಲಂಡನ್‌ ಮ್ಯಾಚ್‌ಗರ್ಲ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರೈಕ್‌‌]]ನಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳುವಿಕೆ. ಮೊದಲ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಈ "ಹೊಸ ಯೂನಿಯನಿಸಮ್" ನ ಯುದ್ಧದೆಡೆಗೆ ಅನ್ನಿ ಕೆಲ ಸಮಯ ತಾವು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಯುವ ಸಮಾಜವಾದಿ ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಬರ್ರೋವ್ಸ್‌ರಿಂದ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ಆತ [[ಬೋ, ಲಂಡನ್‌]]ನ [[ಬ್ರಿಯಾಂಟ್ ಅಂಡ್ ಮೇಸ್]] ಬೆಂಕಿಪಟ್ಟಣದ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಕೆಲಸಗಾರರ ಜೊತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿದ್ದ, ಅವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಯುವತಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಸಂಬಳವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬೆಂಕಿಯ ಕಡ್ಡಿಯ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ರಾಸಾಯಿನಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯಾನಕ ಕೈಗಾರಿಕ ವ್ಯಾಧಿಗಳಾದ ಮೂಳೆ ಸವೆತ, [[ಫೋಸಿ ಜಾ]] ಸಹ ಅವರನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದವು. ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಯ ಕೆಲಸಗಾರರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಘವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಕೆಲವರು ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಬುರ್ರೊವ್ಸ್‌ನಿಂದ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಅನ್ನಿ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು ಮತ್ತು ಒಂದು ಸಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಅದು ಉತ್ತಮ ವೇತನ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಒಂದು ಚಳುವಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿತು. ಕ್ರಿಯೆಯು ಬಾರಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅನ್ನಿ "ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ-ಹುಡುಗಿಯರ" ಮೂಲಕ ಪ್ರಾತ್ಯಕ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಪಾದ್ರಿಗಳು ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಬರೆದರು. ಕೇವಲ ಒಂದು ವಾರದಲ್ಲಿ ಅವರುಗಳು ಸಂಬಳ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಹಾಗೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಗೆ ಬಲವಂತ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಅನ್ನಿ ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ಸರಿಯಾದ ಸಂಘ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸಮಾಜಿಕ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯುತ್ತ್‌ ದೀಪಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಲಭ್ಯವಾಗಿರದ ಕಾರಣ, ಮತ್ತು [[ಮೇಣದ ಬತ್ತಿಗಳು]], ಎಣ್ಣೆ ದೀಪಗಳು, ಗ್ಯಾಸ್ ದೀಪಗಳು ಮತ್ತು ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಲು ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಗಳು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿದುದ್ದರಿಂದ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಒಂದು ಬಾರಿ ಬಲಿಷ್ಠ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದಾಗಿತ್ತು. (ಕೇವಲ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ 1872ರಲ್ಲಿ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ವಶೀಲಿಗಾರರು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅದರ ಯೋಜಿತ ತೆರಿಗೆ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಮನವೊಲಿಸಿದರು.) ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಯ ಉತ್ಪಾದಕರನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶ ಮೇಲೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದ್ದು ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಹೋರಾಟ, ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಮಾಜವಾದದ ಆರಂಭದ ವರ್ಷಗಳ ಗೆಲವಿನ ಒಂದು ಹೆಗ್ಗುರುತು ಎಂದು ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ == 1884ರ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ, ಅನ್ನಿ ಯುವ ಸಮಾಜವಾದಿ ಶಿಕ್ಷಕ [[ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಅವೆಲಿಂಗ್]] ಜೊತೆ ಒಂದು ತುಂಬಾ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದರು, ಕೆಲವು ಕಾಲ ಆತ ಅನ್ನಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವೆಲಿಂಗ್ ಒಬ್ಬ ಪಂಡಿತೋಚಿತ ಆಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆತ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ನ ಕೃತಿಗಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ರ ಮುಖ್ಯ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ಗೆ ಅನುವಾದಿಸಿದರು. ಅನ್ನಿ ಅವೆಲಿಂಗ್‌ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಆತನು ಅದೇ ಭಾವಿಸಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ಆತ ಖಚಿತವಾಗಿ ಆಕೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಮೇಲೆ ಬಾರಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ್ದನು, ಮತ್ತು ಆಕೆ ಅವನ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲವಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಅವೆಲಿಂಗ್ [[ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್]] ಮಗಳು, [[ಎಲಿನೊರ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್]] ಜೊತೆ ವಾಸಿಸಲು ಅನ್ನಿಯನ್ನು ತೊರೆದನು. ಇದು ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಎಲಿನೊರ್ ನಡುವೆ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕೆಟ್ತ ಭಾವನೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಹುಶಃ ವಿರೋಧಿ ಫ್ಯಾಬಿಯನ್‌ರ ಕಡೆಗೆ ಅನ್ನಿಯನ್ನು ದೂಡಿತು. ಎವೆಲಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಎಲಿನೊರ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಎಸ್‌ಡಿಎಫ್‌ ಸೇರಿದರು ಆದರೆ ಆದರ ನಾಯಕ, [[ಹೆನ್ರಿ ಹಿನ್ದ್‌ಮ್ಯಾನ್‌]]ರನ್ನು ಅವರು ನಂಬಲಿಲ್ಲ. ತಕ್ಷಣ ಅವರು ಕಲಾವಿದ [[ವಿಲ್ಲಿಯಂ ಮೊರ್ರಿಸ್]] ಸುತ್ತ ಕಟ್ಟಿದ ಒಂದು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಸಣ್ಣ ವಿಭಜಿತ ಪಕ್ಷ [[ಸಮಾಜವಾದಿ ಲೀಗ್‌]] ಸೇರಲು ಎಸ್‌ಡಿಎಫ್‌ ಬಿಟ್ಟರು. ಅನ್ನಿಯನ್ನು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸುವಲ್ಲಿ ಮೊರ್ರಿಸ್ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ ಹಾಗೆ ತೊರುತ್ತದೆ, ಆದರ 1888 ರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದು ಎಸ್‌ಡಿಎಫ್‌ ಹೊರತೂ ಸೋಶಿಯಲಿಸ್ಟ್ ಲೀಗ್ ಅಲ್ಲ. ಆಕೆ ಸದಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಉಳಿದರು ಮತ್ತು ಅದರ ಉತ್ತಮ ಭಾಷಣಗಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದರು. ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ, ಆಕೆ ಇನ್ನೂ ಹ್ಯಾಬಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಒಬ್ಬ ಸದಸ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಆಕೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯಾರು ಎರಡು ಚಳುವಳಿಗಳು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾಮರಸ್ಯವಿಲ್ಲದವು ಎಂದು ಭಾವಿಸದ ಹಾಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿದ ತಕ್ಷಣ, ಅನ್ನಿ [[ಲಂಡನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಬೋರ್ಡ್]] ಚುನಾವಣೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಿಳೆಯರು ಸಂಸತ್ತಿನ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು, 1918ರವರೆಗೆ ವರೆಗೆ ಅವರಿಗೆ ಮತದಾನವಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಯಾವಾಗಲೂ ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಮಹಿಳೆ ಗೃಹಸ್ಥರನ್ನು 1881ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಮತದಾರರ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಕರೆತರಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಗುರುತು ಮೂಡಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅನ್ನಿ ತಮ್ಮ ತಲೆಕೂದಲಿಗೆ ಒಂದು ಕೆಂಪು ರಿಬ್ಬನ್ನನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾ ಗದ್ದಲದ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. "ಇನ್ನು ಹಸಿದ ಮಕ್ಕಳಿರುವುದು ಬೇಡ," ಅವಳ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆ ಉಚ್ಚರಿಸಿತು." ಆಕೆಯ ಸಮಾಜವಾದ ಒಂದು ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತಾವಾದಿ ಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಆಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದರು: "ನಾನು ಮತದಾರ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ನನಗೆ ಮತ ನೀಡಲು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ, ಮತ್ತು ಮತದಾರರಲ್ಲವರಿಗೆ ನನಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಏಕೆಂದರೆ ಬೋರ್ಡ್‌ಗೆ ಮಹಿಳೆಯರು ಬೇಕಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅತ್ತಿ ಕಡಿಮೆ ಮಹಿಳಾ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿದ್ದಾರೆ." ಅಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿ, ಅನ್ನಿ ಟವರ್ ಹ್ಯಾಮ್ಲೆಟ್ಸ್‍ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 15,000 ಮತಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತಗಟ್ಟೆಯ ಮೊದಲಿಗರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ಅನ್ನಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ರಿಫಾರ್ಮ್‌ರ‍್ನಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ: " ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಒಂದು ಕ್ರೂರ ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮಾಂಧತೆ ನನ್ನಿಂದ ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕ ಮಗುವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡಿತು. ಈಗ ಲಂಡನ್‌ನ 763,680 ಮಕ್ಕಳ ಕಾಳಜಿಯನ್ನು ಭಾಗಶಃ ನನ್ನ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ." ಅನ್ನಿ "ಹಮಾಲಿ ಚರ್ಮಕಾರ"ರಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಸಹ ನಿಕಟವಾಗಿ ಒಳಗೊಂಡಿದರು. ಹಮಾಲಿ‌ಗಳಿಗೆ ಕಠಿಣ ಮತ್ತು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಕೆಲಸಗಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಸಂಬಳ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಹಂಗಾಮಿ ಕೆಲಸಗಾರರು, ಒಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. [[ಬೆನ್ ಟಿಲ್ಲೆಟ್ಟ್]] ಹಮಾಲಿಗಳಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಸಂಘ ಸ್ಥಾಪಿಇಸ್ದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಮಹತ್ವದವರು. ಆಕೆ ಟಿಲ್ಲೆಟ್ಟ್‌ಗೆ ಸಂಘದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಸಭೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಟಿಲ್ಲೆಟ್ಟ್ ಹಮಾಲಿಗಳ ಉತ್ತಮ ಸಂಬಳಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಹೋರಾಟದ ಮುಂದಳತ್ವ ವಹಿಸಿದರು: ಘಂಟೆಗೆ ಆರುಪೆನ್ಸ್ (2½p.) ನಂತೆ. ಅನ್ನಿ ಹಮಾಲಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಯ ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು. ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ-ಹುಡುಗಿಯರ ಹಾಗೆ, ಹಮಾಲಿಗಳು ಅವರ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್]]‌ನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ, [[ಕಾರ್ಡಿನಲ್ ಮ್ಯಾನ್ನಿಂಗ್]], ಸಹ ಅವರ ಪರವಹಿಸಿದರು. ಒಂದು ಕಟುವಾದ ಮುಷ್ಕರದ ನಂತರ " ಹಮಾಲಿ ಚರ್ಮಕಾರ"ರು ಜಯಗಳಿಸಿದರು. == ಕೋ-ಫ್ರೀಮ್ಯಾಸನ್ರಿ == [[ಚಿತ್ರ:Annie Besant in 1897.JPG|thumb|right|200px|1897ರಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್]] ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ, ಮಾನವೀಯತೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಸ್ಮಯ ಮತ್ತು ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಕಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಆಕೆಯ ಫ್ರೀಮ್ಯಾನ್ಶನರಿ ಮತ್ತು ನಂತರದ ನಾಯಕತ್ವ ಮತ್ತು ಚಳುವಳಿಗೇನೂ ಅಚ್ಚರಿಕರವಲ್ಲ ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. "ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಪುರುಷರನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ" ಮಾನ್ಶನರಿ ಇದೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಫ್ರೀಮ್ಯಾನ್ಶನರಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಸುಕರಾದರು. ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕಿನ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಉನ್ನತವಾದ ಬಾಂಧವ್ಯದ ಕುರಿತಾದ ತನ್ನ ಆಸಕ್ತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಆಕೆ ಫ್ರೀಮ್ಯಾನ್ಶನರಿ, ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ಕೋ-ಫ್ರೀಮ್ಯಾಸನ್ರಿ]], ಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು[[ಕೋ-ಫ್ರೀಮ್ಯಾನ್ಶನರಿ]]ಯನ್ನು, "ನಿಜವಾದ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಚಳುವಳಿ ಎಂದೂ, ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು ಅದರಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಪುರುಷರು ಸಮನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವರೆಂಬುದನ್ನು ಆಕೆ ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಆಕೆ ಆ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ತಕ್ಷಣ ಸೇರಲು ಬಯಸಿದರು", ಅದು ಈಗ ದಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಆರ್ಡರ್ ಅಫ್ ಕೋ-ಫ್ರೀಮ್ಯಾಸನ್ರಿ, Le Droit Humain ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. 1902ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸೆಸ್ಕಾ ಅರುನ್ಡಾಲ್‌ನಿಂದ ಸಂಪರ್ಕ ಉಂಟಾಯಿತು, ಅವರು ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ಗೆ ಆರು ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿದರು. "ಅವರನ್ನೆಲ್ಲ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, ಮೊದಲ ಮೂರು ಡಿಗ್ರೀಗಳಿಗೆ ಮೇಲೇರುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಅನ್ನಿ ಹಕ್ಕು ಪತ್ರ ಪಡೆದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ಮರಳಿದರು ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಲಾಡ್ಜ್ ಆಫ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಶನಲ್ ಮಿಕ್ಸ್‌ಡ್ ಮ್ಯಾಸನ್ರಿ, Le Droit Humain ಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು." ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಹೊದರಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಹೊಸ ವಸತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು:ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂರು, ದಕ್ಷಿಣ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂರು, ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪಡುವಣದಲ್ಲಿ ಮೂರು; ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಹ ಅವರು ಒಂದನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದರು." 1904ರಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಸಹೋದರಿಯರು ಮತ್ತು ಸಹೋದರರ ಜೊತೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವಾಗ ಪುರುಷ ವೀದಯತೆಯ ಇತರೆ ಸಹೋದರರನ್ನು ಹಾಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾದರು, ಅವರು ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು, Le Droit Humainನ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಸ್ತರಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು." ಅನ್ನಿ ಆ ರೀತಿಯ ಉಗ್ರತಾಪದ ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲಸ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು ತಕ್ಷಣ ಹೊಸ ವಸತಿಗಳು ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್, ದಕ್ಷಿಣ ಅಫ್ರಿಕಾ, ಕೆನಡಾ, ಭಾರತ, ಸಿಲೊನ್, ಅಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಜಿಲ್ಯಾಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವು. ಆ ಎಲ್ಲಾ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ವಸತಿಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಫೆಡೆರೇಷನ್‌ ಹೆಸರಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾದವು." <ref>ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುದ್ಧಿ, 20 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1933, ದ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ಕೋ-ಫ್ರೀಮಸೊನ್ರಿ,ಲೆ ದ್ರೊಯ್‌ಟ್ ಹ್ಯೂಮೇನ್</ref> ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್, ಕೇವಲ ತಾವು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಮೋಸ್ಟ್ ಪ್ಯೂಸಂಟ್ ಗ್ರಾಂಡ್ ಕಮ್ಯಾಂಡರ್ ಆದ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಫೆಡರೇಶನ್ ಆಫ್ಹ್ ಲೆ ಡ್ರೋಯ್ಟ್ ಹುಮೇನ್ ಅನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಆಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತರವಾದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದರು - ಆಕೆ ನಿಜವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬದ್ಧತೆಯುಳ್ಳ ಫ್ರೀಮ್ಯಾಸನ್ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಅಪರೂಪದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. == ಥಿಯೊಸೊಫಿಸ್ಟ್ == ಬೆಸೆಂಟ್ ಸಮೃದ್ಧ ಬರಹಗಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಲ ವಾಗ್ಮಿ. 1889ರಲ್ಲಿ, ''[[ದಿ ಸಿಕ್ರೆಟ್ ಡಾಕ್ಟರಿನ್‌]]'' ಮೇಲೆ ''ಪಾಲ್ ಮಾಲ್ ಗೆಜೆಟ್‌‌'' ಗೆ ಒಂದು ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಬರೆಯಲು ಆಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಲಾಯಿತು, [[ಎಚ್.ಪಿ. ಬ್ಲವಟ್ಸ್ಕಿ]]ಯ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕ. ಅದನ್ನು ಓದಿದ ನಂತರ, ಆಕೆ ಅದರ ಲೇಖಕನ ಜೊತೆ ಒಂದು ಸಂದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸಿದರು, ಬ್ಲಾವಟ್ಸ್ಕಿಯನ್ನು ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಮಾಡಿದರು. ಈ ರೀತಿ ಆಕೆ ಥಿಯೊಸೊಫಿಗೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ಹೊಂದಿದರು. ಅನ್ನಿಯ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪ್ರಯಾಣ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಯಾಮವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಇಡೀ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಒಂದು ಅನ್ವೇಷಣೆ. ಥಿಯೊಸೊಫಿಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಆಸ್ತಕಿ ಆಳವಾದ ಹಾಗೆ, ಫ್ಯಾಬಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಆಕೆಯ ಸದಸ್ಯತ್ವ ರದ್ದಾಗಲು ಅವರು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು (1890) ಮತ್ತು [[ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿಗಳ]] ಜೊತೆಗಿನ ಆಕೆಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಕಡಿದು ಕೊಂಡರು. 1891ರಲ್ಲಿ ಬ್ಲಾವಟ್ಸ್ಕಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದಾಗ, ಅನ್ನಿ ಥಿಯೊಸೊಫಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಅಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿ ಉಳಿದರು. [[ಚಿಕಾಗೋ ವರ್ಲ್ಡ್ ಫೆರ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ತೆರೆಳಿದ್ದಾಗ, ನಂಬಿಕೆಗೆ ಅವರ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬದ್ದತೆ 1893ರಲ್ಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಅವರು ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಗೆ ಸದಸ್ಯರಾದ ತಕ್ಷಣ, ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಹೊರಟರು (1893ರಲ್ಲಿ). [[ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ ಕ್ವಾನ್ ಜಡ್ಜ್‌]], ಅಮೆರಿಕ ವಿಭಾಗದ ನಾಯಕ, [[ಮಾಲೀಕ]]ರ ಕಾಗದಗಳನ್ನು ವಿಕಾರಗೊಳಿಸಿದ/ಮೋಸದಿಂದ ತಿದ್ದಿದ ಅಪಾದನೆಯ, ಒಂದು ವಿವಾದದ ನಂತರ ್, ಅಮೇರಿಕದ ವಿಭಾಗ ಒಡೆದು ದೂರವಾಯಿತು. ಸೊಸೈಟಿಯ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ನಂತರ [[ಹೆನ್ರಿ ಸ್ಟೀಲ್ ಒಲ್ಕೊಟ್ಟ್]] ಮತ್ತು ಬೆಸೆಂಟ್ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿದರು, ಇಂದು ಭಾರತದ, ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವಿದೆ ಮತ್ತು [[ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಅದ್ಯರ್]] ಎಂದು ಪರಿಚಿತ. ತರುವಾಯ ಅವರು ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೊಸೈಟಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅರ್ಪಿಸಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸಹ ಮುಡುಪಾಗಿಟ್ಟರು. [[ಬೆಸೆಂಟ್ ನಗರ್]], ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿನ ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಹತ್ತಿರದ ಒಂದು ನೆರೆಹೊರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಆಕೆಯ ನೆನೆಪಿಗಾಗಿ ಅವರ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. == ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ == [[ಚಿತ್ರ:Olcott Besant Leadbeater.jpg|thumb|right|250px|1905 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದ್ಯಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆನ್ರಿ ಒಲ್ಕೋಟ್ ಜೊತೆಗೆ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ (ಎಡಕ್ಕೆ) ಮತ್ತು (ಬಲಕ್ಕೆ)ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಲೀಡ್‌ಬೀಟರ್]] 1894ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಮೊದಲು ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಥಿಯೊಸೊಫಿಸ್ಟ್ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ವೆಬ್‌ಸ್ಟೆರ್ ಲಿಡ್‌ಬೀಟರ್]]‌ರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದರು. ಅವರುಗಳು ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಕಟ ಸಹ-ಕೆಲಸಗಾರಾದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಉಳಿದ ಜೀವನದವರೆಗೆ ಹಾಗೆ ಉಳಿದರು. ಮುಂದಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಙ್ಞೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದರು. 25 ಅಗಸ್ಟ್ 1895ನೇ ದಿನಾಂಕದ ಒಂದು ಕಾಗದದಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕಾ ಅರುನ್ಡಾಲ್‌, ಲೀಡ್‌‍ಬಿಟರ್ ಹೇಗೆ ಬೆಸೆಂಟ್ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿವೇಚನೆಯವರಾದರು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>ಈ ಪತ್ರ ಈಗ ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [http://www.tphta.ws/TPH_BCFU.HTM ಇಲ್ಲಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522042829/http://www.tphta.ws/TPH_BCFU.HTM |date=2010-05-22 }} ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಓದಬಹುದು</ref> ಅವರು ಜೊತೆಯಾಗಿ [[ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿವೇಚನೆ]]ಯ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತು, ವಿಷಯ, ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ಬಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಕುಲದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಹಲವು ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಹ-ಲೇಖಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಲೀಡ್‌ಬಿಟರ್ ಯುವಕರ ಜೊತೆ ಮಲಗಿದರು ಮತ್ತು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಹಸ್ತಮೈಥುನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದರು ಎಂದು ಹುಟ್ಟಿ ಕೊಂಡಾಗ 1906ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್‌ಬಿಟರ್ ತಕ್ಷಣ ವಿವಾದದ ಕೇಂದ್ರವಾದರು- ಲೀಡ್‌ಬಿಟರ್ ಅವರಿಗೆ ಮಹಿಳೆಯರೊಂದಿಗೆ ಮಲಗುವುದರಿಂದ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲಹೆ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಕೇಳಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಲೀಡ್‌ಬೀಟರ್ ವಿವರಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |url=http://leadbeater.org/tillettcwlchap10.htm |title=ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ವೆಬ್ಸ್‌ಟರ್ ಲೀಡ್‌ಬೀಟರ್ 1854-1934:ಗ್ರೇಗೊರಿ ಜಾನ್ ಟಿಲ್ಲೆಟ್‌ರಿಂದ ಒಂದು ಜೀವನಚಾರಿತ್ರಿಕ ಅಭ್ಯಾಸ,, 2008 |access-date=2010-05-06 |archive-date=2017-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703063510/http://leadbeater.org/tillettcwlchap10.htm |url-status=dead }}</ref> 1906ರಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯಿಂದ ರಾಜಿನಾಮೆ ನೀಡಲು ಬಲವಂತ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಪಟ್ಟು ಹಿಡಿಯುವಿಕೆಯ ಮೇಲೆ 1908ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್‌ಬೀಟರ್‌ ಅವರನ್ನು ಪುನಃ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಒಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಲೀಡ್‌ಬಿಟರ್ ಹುಡುಗರೊಂದಿಗಿನ ಅನುಚಿತ ಸಂಬಂಧಗಳ ಹಲವು ಅಪಾದನೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತ ಹೋದರು, ಆದರೆ ಬೆಸೆಂಟ್ ಎಂದಿಗೂ ಅವರನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟರ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯತೆಯು ಇರುವವರೆಗೆ [[ಥೆರವಾಡಾ]] [[ಬುದ್ದಿಸಮ್]] ಅನ್ನು ಮತ್ತು ಹೆನ್ರಿ ಒಲ್ಕೋಟ್ ತನ್ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉಪಯುಕ್ತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದ [[ಸಿಲೋನ್]] ದ್ವೀಪವನ್ನು ತನ್ನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ನಾಯಕತ್ವದಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರಕವಾದ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ "ದ ಆರ್ಯಾವರ್ತ" ಅಥವಾ ಮಧ್ಯ ಭಾರತವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಬೆಸೆಂಟ್ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಹಿಂದೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪೂರ್ವದ ಥಿಯೋಸೊಫಿಕಲ್ ನಾಯಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿದರು. ಸಿಲೋನಿನಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರನ್ನು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮವನ್ನು ಮರಳಿಸಲು ಮಾಡಿದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಲಾವಟ್ಸ್ಕಿ ಮತ್ತು ಓಲ್ಕೊಟ್‌ ಇಬ್ಬರೂ ನೀತಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿರೋಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರು (ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ: [[ಮಹಾ ಭೋದಿ ಸಮಾಜ]]). ಅನ್ನಿ ವಾರಣಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರಿಗಾಗಿ ಹೊಸ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು: [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಹಿಂದೂ ಕಾಲೇಜ್]]. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹೊಸ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಅದರ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬಾಲಕರು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಅವರು ದಿನದ 90 ನಿಮಿಷ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಹಿಂದು ಧರ್ಮ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅವರು ಅಧುನಿಕ ವಿಙ್ಞಾನವನ್ನು ಸಹ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. CHCಗೆ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು 3 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಹಿಡಿಯಿತು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಣ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕುಮಾರರಿಂದ ಬಂದಿತು. ಏಪ್ರಿಲ್ 1911ರಲ್ಲಿ, ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ್ [[ಮದನ್ ಮೋಹನ್ ಮಾಲ್ವಿಯ]] ಭೇಟಿಯಾದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಲು ಮತ್ತು ವಾರಣಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಿಂದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಕಾಲೇಜು ಹೊಸ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಒಂದು ಭಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾರತದ ಸರ್ಕಾರದ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಷರತ್ತಿಗೆ ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಿಯ ಹಿಂದು ಕಾಲೇಜಿನ ಜತೆಗಾರ ಟ್ರಸ್ಟಿಗಳು ಸಹ ಒಪ್ಪಿದರು. [[ಬನಾರಸ್ ಹಿಂದೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] 1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1917ರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಿಯ ಹಿಂದು ಕಾಲೇಜ್ ಜೊತೆ ಅದರ ಮೊದಲ ಅಂಗ/ಘಟಕ ಕಾಲೇಜಿನ ಹಾಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. 1889ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ಬ್ಲಾವಟ್ಸ್ಕಿ ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ವಿಧ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಒಂದು ಗುಂಪಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದರು ಸೊಸೈಟಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಿಜವಾದ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ ಆತ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಜಗತ್ತಿನ ಶಿಕ್ಷಕನ ಸ್ವಾಗತಕ್ಕೆ ಮನುಷ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿವುದು. ಬ್ಲಾವಟ್ಸ್ಕಿಯ ಮಅರ್ಣದ ಐದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, ಅದನ್ನು ಬೆಸೆಂಟ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ 1896ರಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದರು.<ref>ಲುಟಿಯೆನ್ಸ್, 'ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ: ದ ಇಯರ್ಸ್ ಆಫ್ ಅವೇಕನಿಂಗ್' ಪುಟ 12</ref> [[ಚಿತ್ರ:Music of Gounod - Annie Besant Thought Form - Project Gutenberg eText 16269.jpg|thumbnail|right|ಥಾಟ್-ಫಾರ್ಮ್ ನಲ್ಲಿ,ಬೆಸೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಸಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಲೀಡ್‌ಬೀಟರ್ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಗೌನೊಡ್‌ರ ಥಾಟ್-ಫಾರ್ಮ್ ಸಂಗೀತ(1901)]] == ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ == ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷ-ಸ್ಥಾನದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ತಕ್ಷಣ, ಅದ್ಯರ್‌ನ ಸೊಸೈಟಿಯ ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡ ಖಾಸಗಿ ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ [[ಜಿಡ್ಡು ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ]]ಯನ್ನು 1909ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್‌ಬೀಟರ್ ಕಂಡು ಹಿಡಿದರು. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಅವರ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಸಹೋದರನ ಜೊತೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಶೋಧನೆ ಅಧ್ಯರ್‌ನ ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹಾ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನೇ ಉಂಟುಮಾಡಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಹುಡುಗನನ್ನು ಕ್ರಿಸ್ತನ ಅವತಾರ ಎಂದೇ ಹೇಳಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದರು. ಜಿಡ್ಡು ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದರ ನಿತ್ಯ ಅವರನ್ನು ಥಿಯಾಸೊಫಿಸ್ಟರು ಆ ಕ್ಷಣದಿಂದ ಬೆಳೆಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಆ ಮಕ್ಕಳ ತಂದೆ ಅವರನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲು ಒಂದು ವಿಫಲ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ ಕಾನೂನು ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದರು. ಕೃಸ್ಣಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಬೆಸೆಂಟ್ ಒಮ್ದು ಆತ್ಮೀಯ ಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರನ್ನು ’ಅಮ್ಮ’ ಅಥವಾ ತಾಯಿ ಎಂದು ಸಂಭೊಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರದಲ್ಲಿ 1929 ರಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯವರು ಆ ವರೆಗೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದ್ದ ಹಾಗೂ ತಾವು ನಂತರದಲ್ಲಿ ನಾಯಕರಾದ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ದ ಸ್ಟಾರ್ ಆಫ್ ದ ಈಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿದರು. ಆದರೂ, ಬೆಸೆಂಟ್ ಅವರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಳಜಿ ಹೊಂದಿದರು ಮತ್ತು ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ {{convert|6|acre|m2}}ಯ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದರು, ನಂತರ ಅದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಫೌಂಡೆಶನ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯಾಯಿತು. == ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಚಳುವಳಿ == ಅನ್ನಿ ಅವರ ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಚಟುವಟಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರಾಜಕೀಯ ಹೋರಾಟಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಅವರು [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌]]ಗೆ ಸೇರಿದರು. ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವ ಹಾಗೆ, ಇದು ಮೂಲತಃ ಒಂದು ಪರ್ಯಾಲೋಚಿಸುವ ಅಂಗ, ಅದು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ರಾಜಕೀಯ ಅಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಭಾರತೀಯ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಬೇಡಿತು. ಇದು ಇನ್ನೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಜೊತೆ ಒಂದು ಶಾಶ್ವತ ಸಮೂಹ ಚಳುವಳಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದ್ದಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಆಕೆಯ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವೀವಚನೆಯನ್ನು ಕಳೆದು ಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಸಹ ಕೆಲಸಗಾರ ಸಿ,ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಲೀಡ್‌ಬಿಟರ್ ಸಿಡ್ನಿ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಕ್ಕೆ ತೆರೆಳಿದರು. 1914ರಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಶುರುವಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ [[ಜರ್ಮನಿ]]ಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಬೆಂಬಲ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿತ್ತು. ಅನ್ನಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: " ಭಾರತದ ಅವಕಾಶ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅವಶ್ಯ್ಕತೆ," ಇರಿಷ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದ ಘೋಷಣಾ ವಾಕ್ಯದ ಒಂಡು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯಾ ಹೆಸರಿನ ಒಂದು ವಾರ್ತಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕಿಯಾಗಿ, ಅವರು ಭಾರತದ ಸರ್ಕಾರದ (ಬ್ರಿಟಿಷ್) ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಸ್ವ-ಆಡಳಿತದೆಡೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮತ್ತು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಚಲನೆಗಳಿಗೆ ಕರೆ ನೀಡಿದರು. ಐರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಜೊತೆಯ ಹಾಗೆ, ಸರ್ಕಾರ ಯಾವುದೇ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿತು ಆಗ ಯುದ್ಧ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. [[ಚಿತ್ರ:Annie Besant.001.jpg|right|210px|thumb|ಸಿಡ್ನಿ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ, ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌, 1922]] 1916ರಲ್ಲಿ [[ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಲೀಗ್‌]]ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಐರಿಷ್‌ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭಾರತ ಬದಲಾವಣೆಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಲು ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಹಾಗಲ್ಲದೇ, ಲೀಗ್ ವರ್ಷ ಪೂರ್ತಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿತು. ಅದು ಸ್ಥಳೀಯ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ರಚಿಸಿತು, ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುವುದು. ಜೂನ್ 1917ರಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಒಂದು ಗಿರಿಧಾಮದಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಟ್ಟರು. ಆಕೆಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಅವರು ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬಾವುಟವನ್ನು ಹಾರಿಸಿದರು. ಆಕೆಯನ್ನು ಬಂಧ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸದಿದ್ದರೆ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮತ್ತು [[ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್]] ಜೊತೆಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಾಗಿ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಿದವು. ಅನ್ನಿಯ ಬಂಧನ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಒಂದು ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು, ಭಾರತಕ್ಕಾಗಿ ಧೀರ್ಘ-ಕಾಲದ ಸ್ವಾತಂತ್ರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದವರಿಗೆ ಒಂದು ಸರಳ, ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಒಂದು ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಬಲವಂತದಿಂದ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಆದರೆ ಗಮನಾರ್ಹ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು. ಭಾರತೀಯ ಸ್ವ-ಸರ್ಕಾರ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆಡಳಿತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಗುರಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು ಮತ್ತು ಆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಅಶ್ವಾಸಿತು. ಅನ್ನಿಯನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದ ಜನಸಮೂಹದಿಂದ ಭರ್ಜರಿ ಸ್ವಾಗತ ದೊರೆಯಿತು. ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಒಂದು ವರ್ಷ ಅವಧಿಗೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆಕೆಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬಹುಶಃ ಇದು ಆಕೆ ಗಳಿಸಿದ ಅತಿ ಉನ್ನತ ಗೌರವವಾಗಿರಬಹುದು. ಯುದ್ಧದ ನಂತರ, ವಾಪಸ್ಸ್ ಹೋಗುವುದು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಮೋಹನ್‌ದಾಸ್ ಕೆ. ಗಾಂಧಿ|ಮೋಹನ್‌ದಾಸ್ ಕೆ. ಗಾಂಧಿಯ ಸುತ್ತ ಒಂದು ಹೊಸ ನಾಯಕತ್ವ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು- ಅನ್ನಿಯ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ಬರೆದವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಅವರು ಒಬ್ಬ ನ್ಯಾಯವಾದಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಾವರು [[ದಕ್ಷಿಣ ಅಫ್ರಿಕಾ]]ದಲ್ಲಿನ ವರ್ಣಬೇಧ ನೀತಿಯ ವಿರುದ್ಧದ ಒಂದು ಶಾಂತಿಯುತ್ತ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಿಯಾದವರ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿ ಮರಳಿದರು. [[ಜವಾಹರ‌ಲಾಲ್ ನೆಹರು|ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು]], ಗಾಂಧಿಯ ಅಪ್ತ ಸಹೊದ್ಯಮಿ, ಅವರು ಒಂದು ಥಿಯೊಸೊಫಿಸ್ಟ್ ಶಾಲೆಯ ಮೂಲಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೊಸ ನಾಯಕತ್ವ ಕೂಡಾ ಚಳುವಳಿಗಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ತೀವ್ರಗಾಮಿತ್ವ ಎರಡೂ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಅನ್ನಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿತ್ತು. ಅವರ ಗತ ಜೀವನದ ಹೊರತಾಗಿ, ಅವರುಗಳ ಸಮಾಜವಾದಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳ ಜೊತೆ ಸಂತೋಷವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ, ಆಕೆಯ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ವರೆಗೆ, ಅವರು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಬ್ರಿಟನಿನ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಭಾರತೀಯ ಉಡುಪಿನ ಆಕೆಯ ಸ್ವಂತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮತಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಭಾಷಣಗಾರ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರವನ್ನು ಆಗ್ರಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತ ಆಕೆ ಕಾಗದಗಳ ಮತ್ತು ಲೇಖನಗಳ ಒಂದು ಸುರಿಮಳೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು. == ಕೊನೆಯ ವರ್ಷಗಳು == ಅನ್ನಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಗೆ ಆಕೆಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಎಂದಿಗೂ ನಿಜವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ಯಾಗಿಯೂ, ಆಕೆಯ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ವರೆಗೆ, ಅವರಿಬ್ಬರು ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿ ಉಳಿದರು. ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ 1933ರಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಮಗಳು, [[ಮ್ಯಾಬೆಲ್]]‌ ಮೂಲಕ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಉಳಿದರು. ಅವರ ಸಾವಿನ ನಂತರ, ಆಕೆಯ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳಾದ, ಜೆ. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ, ಅಲ್ಡೊಸ್ ಹಕ್ಸ್‌ಲೆ. ಡಾ. ಗೈಡೊ ಫೆರ್ರನ್ಡೊ, ಮತ್ತು ರೊಸಲಿಂಡ್ ರಾಜಗೋಪಾಲ್, ಹ್ಯಾಪಿ ವ್ಯಾಲಿ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದರು, ಈಗ ಆಕೆ ಸ್ಮರಣಾರ್ತಕವಾಗಿ [[ಬೆಸೆಂಟ್ ಹಿಲ್ ಶಾಲೆ]] ಎಂದು ಪುನರ್‌ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. == ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ವಂಶಸ್ಥರು == ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಜೀವಿಸಿದ ಯುಗದಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ 1940ರ ಕೊನೆಯಿಂದ ಕುಟುಂಬದ ಇತಿಹಾಸ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಛಿದ್ರವಾಗಿದೆ. ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಹಲವು ವಂಶಸ್ಥರನ್ನು ಆಕೆಯ ಮಗ [[ಅರ್ಥುರ್ ಡಿಗ್ಬಿ]]ಯ ಸಂತತಿಯ ವಿವರದಿಂದ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ತುರ್ ಡಿಗ್ಬಿಯ ಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳು ಸಿಲ್ವಿಯ ಬೆಸೆಂಟ್‌, ಆಕೆ [[ಕಮ್ಯಾಂಡರ್]] [[ಕ್ಲೆಮ್ ಲೆವಿಸ್‌]]ರನ್ನು 1920ರಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯಾದರು. ಅವರು ಒಂದು ಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದರು, ಕ್ಯಾಥ್ಲೀನ್ ಮೇರಿ, 1934ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು, ಆಕೆ ಜನಿಸಿದ ಮೂರು ವಾರದ ಒಳಗೆ [[ದತ್ತು]] ಕೊಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು [[ಲವಿನಿಯ ಪೊಲ್ಲಾಕ್]] ಆಕೆಯ ಹೊಸ ಹೆಸರು. 1953ರಲ್ಲಿ ಲವಿನಿಯ ಫ್ರಾಂಕ್ ಕ್ಯಾಸ್ಟಲ್‌ ಅನ್ನು ಮದುವೆಯಾದಳು ಮತ್ತು ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದಳು (ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು)- ಜೇಮ್ಸ್, ರಿಚರ್ಡ್, ಡೆವೀಡ್, ಫಿಯೊನಾ ಮತ್ತು [[ಅಂಡ್ರೆವ್ ಕ್ಯಾಸ್ಟಲ್]] - ಕೊನೆಯ ಮತ್ತು ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಮಾಜಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವೃತ್ತಿಪರ ಟೆನಿಸ್ ಆಟಗಾರರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಈಗ ದೂರದರ್ಶನದ ನಿರೂಪಕ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ. == ಆಯ್ದ ಕೃತಿಗಳು == * ''ದಿ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಸ್ಟೇಟಸ್ ಅಫ್ ವಿಮೆನ್'' (1874) * ''ಮೈ ಪಾಥ್ ಟು ಅಥೆಸಿಮ್'' (1877) * ''ದಿ ಲಾ ಅಫ್ ಪಾಪ್ಯುಲೆಷನ್'' (1877) * ''ಮ್ಯಾರೇಜ್, ಯಾಸ್ ಇಟ್ ವಾಸ್, ಯಾನ್ ಇಟ್ ಇಸ್, ಎಂಡ್ ಯಾಸ್ ಇಟ್ ಶುಡ್ ಬಿ: ಎ ಪ್ಲಿ ಫಾರ್ ರಿಫಾರ್ಮ್'' (1878) * ''ಅಟೋಬೈಯೊಗ್ರಾಫಿಕಲ್ ಸ್ಕೇಚ್ಸ್'' (1885) * "ವೈ ಐ ಬಿಕೇಮ್ ಎ ಥಿಯೊಸೊಫಿಸಿಟ್"(1889) * {{gutenberg|no=12085|name=Annie Besant by Annie Wood Besant}}(1893) * ''[[ದಿ ಅನ್ಶಿಯಂಟ್ ವಿಸ್ಡಂ]]'' (1898) * ''[[ಥಾಟ್ ಫಾರ್ಮ್ಸ್]]'' (1901) * ''ಭಗವದ್ ಗೀತ'' (ಅನುವಾದ) (1905) * ''ಇನ್ಟ್ರೂಡಕ್ಷನ್ ಟು ಯೋಗ'' (1908) * ''ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಲೆಕ್ಚರ್ಸ್'' (1908) * ''[[ಒಕಲಟ್ ಕೆಮಿಸ್ತ್ರಿ]]'' * ''ದಿ ಡಾಕ್ಟ್‌ರಿನ್ ಅಫ್ ದಿ ಹಾರ್ಟ್'' (1920) * '' ಎಸೊಟೆರಿಕ್ ಕೆಮಿಸ್ತ್ರಿ'' * ''ದಿ ಫ್ಯುಚರ್ ಅಫ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್'' (ಕೈಪಿಡಿ), ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್, ಅದ್ಯರ್, 1922 * {{gutenberg|no=12820|name=The Case for India by Annie Wood Besant}} ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ 26 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1917 ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್. * ಬೆಸೆಂಟ್, ಅನ್ನಿ ''ದಿ ಡೆವಚಾನಿಕ್ ಪ್ಲೇನ್''. ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್,, ಲಂಡನ್, ca 1895. * ಬೆಸೆಂಟ್, ಅನ್ನಿ. ''ಮ್ಯಾನ್ ಅಂಡ್ ಹಿಸ್ ಬಾಡಿಸ್''. ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್,, London, 1911. * ಬೆಸೆಂಟ್, ಅನ್ನಿ. ''ಮ್ಯಾನ್’ಸ್ ಲೈಫ್ ಇನ್ ದಿಸ್ ಅಂಡ್ ಅದರ್ ವರ್ಲ್ಡ್ಸ್.'' ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್,, Adyar, 1913. * ಬೆಸೆಂಟ್, ಅನ್ನಿ. ''[[ಸ್ಟಡಿ ಇನ್ ಕಾನ್ಶಿಯಸ್‌ನೆಸ್]] - ಎ ಕಾನ್ಟ್ರುಬ್ಯೂಷನ್‌ ಟು ಸೈನ್ಸ್ ಟು ಸೈಕಾಲಜಿ.'' ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್, ca 1907. * ಬೆಸೆಂಟ್, ಅನ್ನಿ ಅಂಡ್ ಬ್ಲವಟ್ಸ್ಕಿ, H P - "ಮೆಮೊರಿ ಅಂಡ್ ಇಟ್ಸ್ ನೇಚರ್", ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್,, ಮದ್ರಾಸ್, ca 1935. == ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ == * ಬೆಸೆಂಟ್, ಅನ್ನಿ. <u>ದ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ದ ಕಾಸ್ಮೊಸ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಅದರ್ ಲೆಕ್ಚರ್ಸ್: ಡೆಲಿವರ್ಡ್ ಎಟ್ ದ ಎಟಿಂನ್ತ್</u>. ದ ಪಾಥ್, 1894. * ಚಂದ್ರಶೇಖರ್,ಎಸ್. " ಎ ಡೈರಿ, ಫಿಲ್ತಿ ಬುಕ್": ದ ರೈಟಿಂಗ್ ಆಫ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ನೊವ್ಲ್‌ಟನ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಆನ್ ರೀಪ್ರೊಡಕ್ಟಿವ್ ಫಿಲೊಸಫಿ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಬರ್ತ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಆ‍ಯ್‌ನ್ ಅಕೌಂಟ್ ಆಫ್ ದ ಬ್ರಾಡ್‌ಲಾಫ್-ಬೆಸೆಂಟ್ ಟಯಲ್. ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಬರ್ಕೆಲೆಯ್ 1981 * ಗ್ರೋವರ್, ವೆರಿಂದರ್ ಮತ್ತು ರಂಜನಾ ಅರೋರಾ (eds.) ''ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್: ಗ್ರೇಟ್ ವುಮನ್ ಆಫ್ ಮಾಡರ್ನ್ ಇಂಡಿಯಾ – 1'' : ದೀಪ್ ಆಫ್ ದೀಪ್ ಪಬ್ಲೀಕೇಷನ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಕಟಣೆ, ನವ ದೆಹಲಿ, ಭಾರತ, 1993 * ಕುಮಾರ್, ರಾಜ್ ರಾಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಿ ಮತ್ತು ರೋಮಿಲಾ ಪ್ರುಥಿ. ''ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್: ಫೌಂಡರ್ ಆಫ್ ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಮೂವ್‌ಮೆಂಟ್ '', ಪೇಂಟರ್ ಪಬ್ಲೀಷರ್ಸ್, 2003 ISBN 81-7132-321-9 * ಮಾನ್ವೆಲ್,ರೋಜರ್. ದ ಟ್ರಯಲ್ ಆಫ್ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಆ‍ಯ್೦ಡ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಲಾಫ್. ಎಲೆಕ್, ಲಂಡನ್ 1976 * ನೆದರ್‌ಕೋಟ್, ಆರ್ಥರ್ ಎಚ್. ''ದ ಫಸ್ಟ್ ಲೈವ್ಸ್ ಆಫ್ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ '' ಹಾರ್ಟ್-ಡೆವೀಸ್: ಲಂಡನ್, 1961 * ನೆದರ್‌ಕೋಟ್, ಆರ್ಥರ್ ಎಚ್. ''ದ ಫೋರ್ ಲೈವ್ಸ್ ಆಫ್ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ '' ಹಾರ್ಟ್-ಡೆವೀಸ್: ಲಂಡನ್, 1961( ಚಿಕಾಗೋ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಕೂಡ 1963) ISBN 0-226-57317-6 * ಟೇಲರ್, ಅನ್ನಿ. ''ಆನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್: ಎ ಬಯೋಗ್ರಫಿ'', ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, 1991 (ಯುಎಸ್ ಆವೃತ್ತಿ ಕೂಡ 1992) ISBN 0-19-211796-3 == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಥಿಯೊಫಿಸಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ]] * [[ರೊಸಿ ಕ್ರಾಸ್‌ರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕ್ರಮ]] * [[ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತಾವಾದದ ಇತಿಹಾಸ]] == ಆಕರಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{sisterlinks|Annie_Besant}} * {{gutenberg author|id=Annie_Wood_Besant|name=Annie Wood Besant}} * ಸೂಸನ್ ದೋಬ್ರಾರಿಂದ [http://www.csuchico.edu/phil/sdobra_mat/besantpaper.html ಅನ್ನಿ ವುಡ್ ಬೆಸೆಂಟ್: ವಾಗ್ಮಿ, ಚಳುವಳಿಗಾರರು, ಯೋಗಿ, ವಾಕ್ಪಟು ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091106024025/http://www.csuchico.edu/phil/sdobra_mat/besantpaper.html |date=2009-11-06 }} * [http://www.theosophical.org/theosophy/questmagazine/marapr02/mackay/ ಕಂಗಾಲುಮಾಡುವಿಕೆಯೊ ಅಥವಾ ಆಶ್ಚರ್ಯವೋ? ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061203015147/http://www.theosophical.org/theosophy/questmagazine/marapr02/mackay/ |date=2006-12-03 }}ಕರೋಲ್ ಹನ್ಬರಿ ಮ್ಯಾಕೆಯ್‌ರಿಂದ [http://www.theosophical.org/theosophy/questmagazine/marapr02/mackay/ ಆನ್ನಿ ವುಡ್ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಹಲವಾರು ಮತಾಂತರ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061203015147/http://www.theosophical.org/theosophy/questmagazine/marapr02/mackay/ |date=2006-12-03 }} * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Wbesant.htm ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514034357/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Wbesant.htm |date=2011-05-14 }} * [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/besant_annie.shtml ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ (ಬಿಬಿಸಿ)] * [https://web.archive.org/web/20130517232540/http://www.alpheus.org/html/articles/theosophy/bevir3.html ಆನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಸತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅನ್ವೇಷಣೆ : ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯಾನಿಟಿ, ಜಾತ್ಯತೀತತೆ, ಮತ್ತು ಹೊಸ ಯುಗದ ವಿಚಾರ] * [http://www.kheper.net/topics/Theosophy/Besant.html ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಕೊಂಡಿಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612074327/http://kheper.net/topics/Theosophy/Besant.html |date=2010-06-12 }} * [http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Print%20Size/3.3%20x%202.9/MRS%20ANNIE%20BESANT ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆಯಿಂದ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಸ್ಮಾರಕ] * [http://www.ts-adyar.org/history.html ಥಿಯೋಸೋಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಇತಿಹಾಸ ಅದ್ಯಾರ್ ಮತ್ತು ಬೆಸೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060805115004/http://ts-adyar.org/history.html |date=2006-08-05 }} * [https://web.archive.org/web/20090103112516/http://dlxs2.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=cdl;idno=cdl364 ವಿಚಾರ ಶಕ್ತಿ, ಇದರ ನಿಂಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ] ಕ್ಯಾಮೆಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಬಂಧ ಸಂಗ್ರಹ {{Indian National Congress Presidents}} {{ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ}} {{Persondata |NAME=Besant, Annie |ALTERNATIVE NAMES= |SHORT DESCRIPTION=British social reformer |DATE OF BIRTH= 1 October 1847 |PLACE OF BIRTH=Clapham, London |DATE OF DEATH=20 September 1933 |PLACE OF DEATH=Adyar, India }} {{DEFAULTSORT:Besant, Annie}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೮೬ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೫೬೪ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ಲಾಪ್‌ಹಾಮ್‌ನ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಹಿಂದುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಥಿಸೊಫಿಕಲ್ ವಾದಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯಾನಿಟಿ]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಜನನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಬರಹಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ವಸ್ತುಭೂತವಾದ ವಿಷಯದ ಬರಹಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬರಹಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಚಳುವಳಿಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು]] [[ವರ್ಗ:ವೀಕ್ಟೊರಿಯ ರಾಣಿಯ ಯುಗದ ಮಹಿಳೆಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತಾಧಿಕಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತಾವಾದಿ ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:ಚೆನ್ನೈನ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮಹಿಳಾ ಬರಹಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಧಾರ್ಮಿಕ ಬರಹಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರ]] [[ವರ್ಗ:ಬಿರ್ಕ್‌ಬೆಕ್‌ನ ಅಲುಮ್ನಿ, ಲಂಡನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] [[ವರ್ಗ:ವಾರಣಾಸಿಯ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸಸ್ಯಹಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಾಜಿ ನಿರೀಶ್ವರವಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕವಾದಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತಾವಾದ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತಿಕತೆ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯಾ ಸ್ಕೌಟ್ ಮತ್ತು ಗೈಡ್]] [[ವರ್ಗ:ಬನರಾಸ್ ಹಿಂದೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು]] g75x03w1gqu1p44gkynm113656cfbqp 0 23887 1434240 1381431 2026-10-24T11:20:53Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434240 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} {{Refimprove|date=July ೨೦೦೭}} {{Taxobox | name =ಕಾಗೆ | image = Corvus corone cornix (Marek Szczepanek).jpg | image_width = 260px | image_caption = hooded crow (''Corvus corone cornix'') | regnum = [[animalia]] | phylum = [[ಖೋರ್ಡಾಟ]] | classis = [[ಪಕ್ಷಿಗಳು|ಪಕ್ಷಿವರ್ಗ]] | ordo = [[ಪಸ್ಸೆರೈನ್|ಪಸ್ಸೇರಿಫರ್ಮಿಸ್]] | familia = [[ಕೊರ್ವಿಡೆ]] | genus = '''''[[ಕೊರ್ವಸ್ (genus)|ಕೊರ್ವಸ್]]''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[೧೭೫೮]] | subdivision_ranks = Species | subdivision = See text.}} [[File:Crows In England.jpg|thumb|right|ಟಾವರ್ ಆಫ್ ಲಂಡನ್ ನ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಗೆಗಳು]] ಕೋರ್ವಿಡೇ ಪಕ್ಷಿ ಸಂತತಿ ಕುಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಹಕ್ಕಿ. ಈ ಹಕ್ಕಿಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೇರಿಕಾದ ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗ ] ಬಿಟ್ಟರೆ, ಜಗತ್ತಿನ ಮತ್ತೆಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ [[ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೇರಿಕಾ]], ಮಧ್ಯ ಅಮೇರಿಕಾ, [[ಯೂರೋಪ್]] ಮತ್ತು [[ಏಷಿಯಾ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಕಾಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋ (ಭಾರತದ ಕಾಗೆ), ರೂಕ್, ಜಾಕ್ ಡಾ, ಜೇ, ಮ್ಯಾಗ್ ಪೈ, ಟ್ರೀ ಪೈ ಇತ್ಯಾದಿ ಒಟ್ಟು ನೂರಿಪ್ಪತ್ತು ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ. ಪ್ರತಿ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಪ್ರಭೇದಗಳು ಕಾಣಸಿಕ್ಕರೆ, [[ಇಥಿಯೋಪಿಯಾ]] ದ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ತಾಣ ರೆವೆನ್ ನಲ್ಲಿ ೪೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಬೇಧಗಳು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಹಕ್ಕಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪಕ್ಷಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇವು ಪ್ರಾಣಿಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅತಿ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದು ವರ್ಷವಿಡೀ ಕಾಣಲು ಸಿಗುವ ಪಕ್ಷಿ. ==ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳು== ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಕಾಗೆಗಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಕಾಗೆಯ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಆದರೆ ಕರಿ/ ಬಿಳಿ, ನೀಲಿ/ಹಸಿರು, ಅಥವಾ ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ಕಾಗೆಗಳೂ ಇವೆ (ಉದಾ: ಮ್ಯಾಗ್ ಪೈ, ಟ್ರೀ ಪೈ). ಜೇ ಎನ್ನುವ ಪ್ರಭೇದದ ಬಣ್ಣ ನೀಲಿ/ಬಿಳಿ. ಕಾಗೆಗಳು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪಕ್ಷಿಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಭೇದಗಳು ಕಡ್ಡಿ, ಟೊಂಗೆಗಳಿಂದ ಗೂಡು ಕಟ್ಟಬಲ್ಲವು. ಮ್ಯಾಗ್ ಪೈ ಕಾಗೆ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿಫಲನ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಬಲ್ಲದು. ಬಹುತೇಕ ಕಾಗೆಗಳು ಜನವಸತಿಗೆ ಸಮೀಪವಾಗಿ ವಾಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಟ್ರೀ ಪೈ ಇತ್ಯಾದಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಭೇದಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಇವು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಇದ್ದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳಾದರೂ, ಬೇಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲಗಳಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಹೋಗುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ [[ಯೂರೋಪ್]], [[ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾ]] ಮತ್ತು ಉತ್ತರ [[ಏಷಿಯಾದ]] ಕೆಲ ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಗೆಗಳು ಸಮೂಹಜೀವಿಗಳು. ಬೆಳಗಿನ ಹಾಗೂ ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತು ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಾ ಗುಂಪುಗೂಡುವುದು ನಮ್ಮ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ== ಕಾಗೆಗಳ ಆಹಾರ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾದದ್ದು. ಹಕ್ಕಿಗೂಡುಗಳಿಂದ ಹಕ್ಕಿ ಮರಿಗಳು, [[ಮೊಟ್ಟೆ]]ಗಳು, [[ಇಲಿ]]ಗಳೇ ಮೊದಲಾದ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಸತ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ತರಕಾರಿಗಳು, ತ್ಯಾಜ್ಯವಸ್ತುಗಳು ಇವುಗಳ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಇವು ಹಕ್ಕಿ ಮರಿಗಳನ್ನು, ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಇತರೆ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಗುಂಪುಗೂಡಿ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ತರಕಾರಿ ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ರೈತರು ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮನುಷ್ಯ ರೂಪದ ಬೆರ್ಚಪ್ಪಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ scarecrow ಎಂದೇ ಹೆಸರಿದೆ. [[File:CrowWastebag.jpg|thumb|right|ಹೂಡೆಡ್ ಕಾಗೆ ಕಸದ ಒಡೆದ ಚೀಲದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಅರಸುತ್ತಿರುವುದು]] ==ಕುಟುಂಬ ಪದ್ಧತಿ== ಕಾಗೆಗಳು ಎಲ್ಲಾ ತರಹದ ಮರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗೂಡು ಕಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಟೊಂಗೆಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಗೂಡು ತಯಾರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಗೆ ೩-೮ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತದೆ. ಮರಿಗಳನ್ನು ತಂದೆ ಹಾಗೂ ತಾಯಿ ಕಾಗೆ ಎರಡೂ ಸಲಹುತ್ತವೆ. ===ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ=== [[File:Dwlhany.jpg|thumb|right|ಡೌರಿಯನ್ ಜಾಕ್ ಡಾವ್ಸ್]] *ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಕಾಗೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜಾಣ್ಮೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.(ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಈಸೋಪ]]ನ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ [[ಕಾಗೆ ಮತ್ತು ಗಡಿಗೆ(ಹೂಜಿ)]] ಕಥೆ). ಕಾಗೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾವೆನ್ ಗಳು ಜಾಣ್ಮೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. *ಇಸ್ರೇಲಿನ ಕಾಡು ಕಾಗೆಗಳು ಮೀನುಗಳ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಕೆಲವು ಬಾರಿ ರೊಟ್ಟಿ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಕಾಗೆಗಳು ವಾಯುಮಂಡಲದ ಮಧ್ಯೆ ಹಾರುವಾಗ ಸಹ ತಮ್ಮ ಸಮತೋಲನ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. *ಕಾಗೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಭೇದ [[ನಿವ್ ಕ್ಯಾಲೆಡೊನಿಯನ್ ಕಾಗೆ]]ಯ ಬಗ್ಗೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು ಅದು ತನ್ನ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯದ ಆಹಾರ ಹುಡುಕಲು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಸಲಕರಣೆ ಸಾಧನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಕಾಗೆಗಳು "ಚೂರಿಗಳ "ರೂಪದ ಒರಟು ಎಲೆಗಳು ಹಾಗೂ ಬಿರುಸು ಹುಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಕಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಇವುಗಳ ಜಾಣ್ಮೆ ಎಂದರೆ ಗಡುಸಾದ ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ರಸ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳಿಸಿ, ಅದು ಕಾರು ಅಥವಾ ಇನ್ನ್ಯಾವುದೇ ವಾಹನ ಹಾಯ್ದು ಪುಡಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಕಾಯುವುದು. ನಂತರ ಪಾದಚಾರಿಗಳ ಹಸಿರು ಲೈಟ್ ಹತ್ತಿದ ನಂತರ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು. *[[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ]] [[ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಆಕ್ಸ್ ಫರ್ಡ್]] ನ ಸಂಶೋಧಕರು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೫, ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ನಿವ್ ಕ್ಯಾಲೆಡೊನಿಯನ್ ಕಾಗೆಗಳ ಬಾಲದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ವಿಡಿಯೊ ಕ್ಯಾಮರಾವೊಂದನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯೋಗದ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಕಾಗೆಗಳು ಹಳೆಯ ಕಾಲದ್ದಕ್ಕಿಂತ ವಿಶಾಲ ವಿಧದ ಸಲಕರಣೆಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳಲು, ಮೆದುಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಟೊಂಗೆಗಳನ್ನು ಮಣಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ವಿವಿಧ ಆಹಾರ ಪಡೆಯಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. *[[ಕ್ವೀನ್ಸ್ ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿನ ಕಾಗೆಗಳಿಗೆ ವಿಷಕಾರಿಯಾದ [[ನೆಲಗಪ್ಪೆ]]ಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿನ್ನಬೇಕೆಂಬ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರಿವಿದೆ. ನೆಲಗಪ್ಪೆಯ ಗಂಟಲಿನ ತೆಳುಚರ್ಮವನ್ನು ಹುಷಾರಾಗಿ ಬಗೆದು, ಅದರಲ್ಲಿನ ವಿಷಕಾರಿಯಲ್ಲದ ಕರುಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಡುವಿನ ಭಿನ್ನತೆ, ಅಂತರವನ್ನು ಕಂಡು ಹಿಡಿಯಲು ಕಾಗೆಗಳು ಸಮರ್ಥವಾಗಿವೆ. ==ಸಿಸ್ಟಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್(ವಿಭಿನ್ನತೆಯ ವಿಧಾನಗಳು)== *ಇದರ ವಂಶವಾಹಿನಿಯನ್ನು [[ಲಿನ್ನಾಯುಸ್]] ಎಂಬಾತ ತನ್ನ ೧೮ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೃತಿ ''[[ಸಿಸ್ಟೆಮಾ ನೇಚರಾ]]'' ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ <ref>{{la icon}} {{cite book | last=Linnaeus | first=C | authorlink=Carolus Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. |publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii)|year=೧೭೫೮ | url=http://dz1.gdz-cms.de/index.php?id=img&no_cache=1&IDDOC=265100| page=೮೨೪}}</ref> ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಹೆಸರನ್ನು [[ಲ್ಯಾಟಿನ್]] ನ ''ಕೊರ್ವಸ್ '' ಅಂದರೆ "ದೊಡ್ಡ ಕಾಗೆ" ಎಂಬುದರಿಂದ <ref>{{cite book | last = Simpson | first = D.P. | title = Cassell's Latin Dictionary | publisher = Cassell Ltd. | year= ೧೯೭೯| edition = ೫ | location = London | url =https://archive.org/details/cassellslatineng0000unse_w6a1| doi = | isbn = 0-304-52257-0 | page = ೮೮೩}}</ref> ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. *ಇದರ [[ವಿವಿಧ ಜೀವಿಗಳು]] ಅಂದರೆ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ದೊಡ್ಡ ಕಾಗೆ]] (ಕೊರ್ವಸ್ ಕೊರಾಕ್ಸ್ ); ಇವುಗಳಲ್ಲದೇ ಇನ್ನು ಕೆಲವನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕ್ಯಾರಿಯಾನ್ ಕ್ರೌ]] ''( [[ಸಿ.ಕೊರೊನೆ]])'', ದಿ [[ಹೂಡೆಡ್ ಕ್ರೌ]]''(C. ಕೊರ್ನಿಕ್ಸ್)'', ಚಿಲಿಪಿಲಿಗುಟ್ಟವ [[ರುಕ್]]''(C. ಫ್ರುಜಿಲೆಗಸ್ )'' ಮತ್ತು [[ಜಾಕ್ ಡಾವ್]] ''(C. ಮೊನೆಡುಲಾ )'' ಇತ್ಯಾದಿ. *ಸದ್ಯ ಈ ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿ ಉತ್ತಮ ಪದ್ದತಿಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದಿಲ್ಲ. ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾಗಿ ಹತ್ತಿರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಕಾಗೆ ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಒಂದೇ ತೆರನಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಹಾಗು ಕಾಣುವುದು ಅಪರೂಪ. ಇದು ಸಮಂಜಸವಾಗಿಲ್ಲ ಎನ್ನಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕಾರಿಯನ್ /ಕೊಲಾರ್ಡ್ /ಹೌಸ್ ಕ್ರೊ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಒಂದೊಕ್ಕೊಂದು ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆಯಾದರೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಇದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಆಸ್ಟ್ರ್ತ್ಫೇಲಿಯನ್ /ಮೆಲಾನಿಸಿಯನ್ ಬಗೆಗೆ ನಾವು ಕಾಣಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೇ ಕೆಲವು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಒಂದೇ ತೆರನಾಗಿ ಕಂಡರೂ ಅವುಗಳ ಗೋಚರತೆ ಮತ್ತು ಆಕಾರ ಗುಣಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಗಾತ್ರದ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಒಟ್ಟು ಐದು ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ.(ಬಹುಶಃ ಆರಿರಬಹುದು) *ಇವುಗಳ [[ಪಳೆಯುಳೆಕೆ]]ಗಳ ದಾಖಲೆ ಗಮನಿಸಿದರೆ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ದೊಡ್ಡದಿದೆ. ಆದರೆ ಇನ್ನುಳಿದ ಜೀವ ಸಂಕುಲಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿಮೆ. ಜಾಕ್ ಡೊವ್, ಕಾಗೆ-ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ರಾವೆನ್ ಗಾತ್ರದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಬಹುಕಾಲದಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲಿವೆ.[[ಶಿಲಾಯುಗ]]ದ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯರ ಬೇಟೆಗೆ ಇವು ತುತ್ತಾಗುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ. ಇವುಗಳ ದಾಖಲಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಟಾಕ್ಸಾ ಬದಲಾವಣೆಯು ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಾಗೆಗಳು ಅಷ್ಟು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿಲ್ಲ. *ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರ ವಸಾಹತುಕರಣದಿಂದಾಗಿ ಇವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಾ ಅವನತಿಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ದ್ವೀಪಗಳಾದ ನಿವ್ಜಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಹವಾಯಿ ಮತ್ತು ಗ್ರೀನ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ===ವಿಭಿನ್ನ ಜೀವಸಂಕುಲ=== '''ಬದುಕಿರುವ ಮತ್ತು ಅಳಿವಿನಂಚಿನ ಜೀವಿಗಳು''' [[File:crowinflight.jpg|thumb|right|ವಿಮಾನದಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯಾರಿಯಾನ್ ಕಾಗೆ]] * ''ಪಕ್ಷಿ ಸಂಕುಲದ ಹೆಸರು '' - ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರುಗಳು(ಶ್ರೇಣಿ) * ''ಉಪಜೀವಿ ಸಂಕುಲದ ಜೀವಿಗಳು.'' * ''ಕೊರ್ವಸ್ ಅಲ್ಬೆರಿಕುಲಸ್ '' - [[ವ್ಹೈಟ್ -ನೆಕ್ಡ್ ರಾವೆನ್]] ಅಥವಾ ಕೇಪ್ ರಾವೆನ್ (ದಕ್ಷಿಣ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾ) * ''ಕೊರ್ವಸ್ ಅಲ್ಬಸ್ '' - [[ಪೈಡ್ ಕ್ರೌ]] (ಸೆಂತ್ರಲ್ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಕೋಸ್ಟ್ಸ್ ದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ) ಕೊರ್ವಸ್ ಅಲ್ಬಸ್ -ಪೈಡ್ * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಬೆನ್ನೆಟ್ಟಿ '' - [[ಲಿಟಲ್ ಕ್ರೌ]] (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಬ್ಫ್ರಾಚಿಂಚೊಸ್ '' - [[ಅಮೆರಿಕನ್ ಕ್ರೌ]] (ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್, ಸದರ್ನ್ ಕೆನಡಾ, ನಾರ್ದರ್ನ್ ಮೆಕ್ಸಿಕೊ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಕೆಪೆನ್ಸಿಸ್ '' - [[ಕೇಪ್ ಕ್ರೌ]] ಅಥವಾ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಕ್ರೌ ಅಥವಾ ಕೇಪ್ ರುಕ್ (ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಸದರ್ನ್ ಆಫ್ರಿಕಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಕೌರಿನಸ್ '' - [[ನರ್ಥ್ ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಕ್ರೌ]] (ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಪಿನುಸುಲಾದಿಂದ ಸೌತ್ ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಅಲಾಸ್ಕಾ ) * ''ಕೊರ್ವುಕ್ಸ್ ಕೊರಾಕ್ಸ್'' - [[ಕಾಮಾನ್ ರಾವೆನ್]] ಅಥವಾ ನಾರ್ದರ್ನ್ ರಾವೆನ್ (ದಿ ಹೊಲಾರ್ಕಿಕ್ಟ್ ಸೌತ್ ಥ್ರೊಔಟ್ ಮಿಡಲ್ ಯುರೊಪ್, ಏಷಿಯಾ ಮತ್ತು ನಾರ್ತ್ ಅಮೆರಿಕಾದಿಂದ ನಿಕಾರ್ಗುವಾ ) ** ''ಕೊರ್ವುಸ್ (ಕೊರಾಕ್ಸ್) ಸೈನುಟಸ್'' - [[ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ರಾವೆನ್]] (ಹೊಲಾರ್ಕ್ಟಿಕ್; ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್, ನಾರ್ತ್ ಅಮೆರಿಕಾ, ಯುರೆಸಿಯಾ, ನಾರ್ದರ್ನ್ ಆಫ್ರಿಕಾ, ಪ್ಯಾಸಿಸ್ಫಿಕ್ ಐಲೆಂಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟ್ಶ್ ಐಸ್ಲೇಸ್) ** ''ಕೊರ್ವುಸ್ಸ್(ಕೊರಾಕ್ಸ್) ವಿವಿಧ '' ಮೊರ್ಫಾ''ಲುಕೊಫೆಯಸ್'' - [[ಪೈಡ್ ರಾವೆನ್]] ಒಂದು ಅಳಿವಿನಂಚಿನ ವಿವಿಧ ಪಕ್ಷಿಗಳು (ಹೊಲಾರ್ಕ್ಟಿಕ್) * ''ಕೊರ್ವಸ್ ಕೊರೊನ್'' - [[ಕಾರಿಯೊನ್ ಕ್ರೌ]] ಅಥವಾ ಯುರೇಸಿಯನ್ ಕ್ರೌ (ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಯುರೊಪ್ ಫ್ರಾಮ್ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಐಸ್ಲೆಸ್ to ಜರ್ಮನಿಗೆ, ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಏಷಿಯಾ ) ** ''ಕೊರ್ವುಸ್(ಕೊರೊನೆ) ಕೇಪಲ್ ನೆಸ್'' - [[ಮೆಸೊಪೊಟಿಯಮನ್ ಕ್ರೌ]] ಅಥವಾ ಇರಾಕ್ ಪೈಡ್ ಕ್ರೌ (ಸದರ್ನ್ ಇರಾಕ್ ಗೆ ಕೊನೆಯ ಸೌಟ್ ವೆಸ್ಟ್ ಇರಾನ್) ** ''ಕೊರ್ವುಸ್(ಕೊರೊನೆ) ಕೊರೊನಿಕ್ಸ್'' - [[ಹೂಡೈಡ್ ಕ್ರೌ]] (ನಾರ್ದರ್ನ್ ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಯುರೊಪಿಯನ್ ಮೂಲಕ through ಟರ್ಕಿ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ನ ವಾಯುವ್ಯ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡನ್ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ದೊಡ್ಡ ಕಾಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ರ ಪ್ರಮುಖ ಭೂ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇರಾನ್, ಸಿರುಯಾ, ಇರಾನ್ ಮತ್ತು ಇರಾಕ್) ** ''ಕೊರ್ವುಸ್ಸ್ (ಕೊರೊನೆ) ಮೂಲದ '' - [[ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಕಾರಿಯೊನ್ ಕ್ರೌ]] (ಯುರೆಸಿಯಾ ಮತ್ತು ನಾರ್ದರ್ನ್ ಆಫ್ರಿಕಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಕೊರೊನೈಡ್ಸ್'' - [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾವೆನ್]] (ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಮತ್ತು ಸದರ್ನ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಕ್ರಾಸಿರೊಸ್ಟ್ರಿಯಸ್ '' - [[ದಪ್ಪ-ಚೊಂಚಿನ ರಾವೆನ್]] (ಎತಿಯೊಪಿಯಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಕ್ರಿಸ್ಟೊಲಿಕಸ್'' - [[ಚಿಹೊ ಹೌ ರಾವೆನ್]] (ವಾಯು ವ್ಯU.S., ನೈಋತ್ಯ ಮೆಕ್ಸಿಕೊ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ದೌರಿಕಸ್'' - [[ಡೌರಿಯನ್ ಜಾಕ್ ಡಾವ್]] (ಪೂರ್ವ ಯುರೊಪ್ to ಪೂರ್ವ ಜಪಾನ್, ಆಗಾಗ ಸ್ಕ್ಯಾಂಡೇವಿನಿಯಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಎನಕಾ'' - [[ಉದ್ದ-ಚೊಂಚಿನ ಕಾಗೆ]] (ಮಲೆಸಿಯಾ, ಬೊರ್ನಿಯೊ, ಇಂಡೊನೇಶಿಯಾ) ** ''ಕೊರ್ವುಸ್ (ಎನಕಾ) ವಯೊಲಿಸಿಯಸ್'' - ವಯೊಲಿಸಿಯಸ್ ಕಾಗೆ(ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್, ಸೆರೆಮ್, ಮೊಲುಕುಎಸ್) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಫ್ಲೊರೆನ್ಸಿಸ್ '' - [[ಫ್ಲೊಸ್ರ್ಸ್ ಕಾಗೆ]] (ಫ್ಲೊರೆಸ್ ದ್ವೀಪ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಫ್ರಾಗುಲಿಗಸ್'' - [[ರುಕ್]] (ಯುರೊಪ್, ಏಷಿಯಾ, ನಿವ್ಜಿಲ್ಯಾಂಡ್ ) * ''ಕೊವುಸ್ ಫುಸಿಕ್ಯಾಪಿಲಿಯಸ್'' - [[ಕಂದು-ತಲೆಯ ಕಾಗೆ]] (ನಿವ್ ಗೈನಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಹವಾಯೈನಿಸಿಸ್'' (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ''C. ಟ್ರೊಪಿಕಸ್'' ) - [['ಅಲಾಲಾ']] or ಹವೆಯಿನ್ ಕಾಗೆ(ಹವಾಯಿ ದ್ವೀಪ ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಇಂಪರೇಟಸ್'' - [[ತಮೌಲಿಪಾಸ್ ಕಾಗೆ]] (ಮಿಕ್ಸಿಕೊ ಕೊಲ್ಲಿ ಕರಾವಳಿ ನಿವೊದಿಂದ ಲಿಯಾನ್ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಅದರಿಂದ ರಿಯೊ ಗ್ರಾಂಡೆ ಡೆಲ್ಟಾ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಟ್ಯಾಂಪಿಕೊ ಟ್ಯಮೊಲಿಪಸ್ ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಜಮೈಕೆನಿಸಿಸ್'' - [[ಜಮೈಕಿನ್ ಕಾಗೆ]] (ಜಮೈಕಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಕುಬಾರಿಯೊ'' - [[ಮರಿಯಾನಾ ಕಾಗೆ]] ಅಥವಾ ಅಗಾ(ಗೌಮ್, ರೊಟಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಲಿಕೊಘ್ನಾಪಾಲ್ಸಸ್'' - [[ಬಿಳಿ-ಕತ್ತಿನ ಕಾಗೆ]] (ಹೈಟಿ, ಡೊಮೆನಿಕನ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್, ಪುರುಟೊ ರಿಕೊ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಮ್ಯಾಕ್ರೊರಿಚಂಚೊಸ್'' - [[ದೊಡ್ಡ -ಚೊಂಚಿನ ಕಾಗೆ]] (ಪೂರ್ವ ಏಷಿಯಾ, ಹಿಮಾಲಯಾಸ್, ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್) ** ''ಕೊರ್ವುಸ್ (ಮ್ಯಾಕ್ರೊರಿಂಚೊಸ್) ಲೆವಿಲ್ಲಂಟಿಲ್'' - [[ಕಾಡು ಕಾಗೆ]] (ಭಾರತ, ಬರ್ಮಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಮೀಕಿ'' - [[ಬೌಗಿನ್ ವಿಲ್ಲೆ ಕಾಗೆ]] ಅಥವಾ ಸೊಲೊಮನ್ ದ್ವೀಪಗಳ ಕಾಗೆ(ಉತ್ತರ ಸೊಲೊಮನ್ ದ್ವೀಪಗಳು)<ref name="sic">ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಬೌಗಿನ್ ವಿಲ್ಲೆ ಕಾಗೆ ಮತ್ತು ಬಿಳಿ-ಚೊಂಚಿನ ಕಾಗೆ ಗಳು ಒಂದೇ ತೆರನಾದ ಹೆಸರು "ಸೊಲೊಮ್ಯಾನ್ ಕ್ರೊ" ಇವೆರಡೂ ಸೊಲೊಮ್ಯಾನ್ ಐಲೆಂಡ್ಸ್ ; ಬೌಗೈನ್ ವಿಲ್ಲೆ ಕ್ರೌ ಇನ್ ದಿ ನಾರ್ತ್,ಅಂಡ್ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ದಿ ಬಿಳಿ-ಚೊಂಚಿನ ಕಾಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಜೀವಿಸುತ್ತವೆ.</ref> * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಮೆಲ್ಲೊರಿ'' - [[ಲಿಟಲ್ ರಾವೆನ್]] (ವಾಯುವ್ಯ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ) * ಕೊರ್ವುಸ್'' ಮೊನೆಡುಲಾ'' - [[ಜಾಕ್ ಡಾವ್]] ಅಥವಾ ಪಸ್ಗ್ಚಿಮ ಜಾಕ್ ಡಾವ್ (ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಐಸ್ಲೆ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಯುರೊಪ್, ಸ್ಕ್ಯಾಂಡೇವಿನಿಯಾ, ನಾರ್ದರ್ನ್ ಏಷಿಯಾ, ನಾರ್ದರ್ನ್ ಆಫ್ರಿಕಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಮೊನೊಡುಡ್ಲೆಸ್'' - [[ನಿವ್ ಕ್ಯಾಲೆಡೊನಿಯನ್ ಕಾಗೆ]] (ನಿವ್ ಕ್ಯಾಲೆಡೊನಿಯಾ, ಲಾಯಲ್ಟಿ ದ್ವೀಪಗಳು) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ನಾಸಿಕಸ್'' - [[ಕುಬನ್ ಕಾಗೆ]] (ಕ್ಯುಬಾ, ಐಸ್ಲಾ ಡೆ ಲಾ ಜುವೆಂಟುಡ್, ಗ್ರಾಂಡ್ ಕೈಕೊಸ್ ದ್ವೀಪ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಒರು'' - [[ಟ್ರೆಸಿಯನ್ ಕಾಗೆ]] ಅಥವಾ ಆಸ್ಟ್ಯ್ರೇಲಿಯನ್ ಕಾಗೆ (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ನಿವ್ ಗೈನಾ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರದ ದ್ವೀಪಗಳು) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಒಸಿಫ್ರಾಗಸ್'' - [[ಮೀನು ಕಾಗೆ]] (ಪೂರ್ವ U.S. ಕರಾವಳಿ, ಈಶಾನ್ಯ U.S. ಫ್ಲೊರಿಡಾ, ಮೂಲಕ ಪಶ್ಚಿಮದ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು ಒಕ್ಲೊಮಾ ಮತ್ತು ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಪಾಮಾರಮ್'' - [[ಪಾಮ್ ಕಾಗೆ]] (ಕ್ಯುಬಾ, ಹೈಟಿ, ಡೊಮೊನಿಕನ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ರಿಪಿಡ್ಸುರಸ್'' - [[ರೆಕ್ಕೆ-ಬಾಲದ ರಾವೆನ್]] (ನೈಋತ್ಯ ಆಫ್ರಿಕಾ, ಮಧ್ಯ ಪೂರ್ವ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ರಫಿಕೊಲಿಸ್'' - [[ಕಂದು-ಕೊರಳಿನ ರಾವೆನ್]] ಅಥವಾ ಮರಭೂಮಿ ರಾವೆನ್ (ಉತ್ತರ ಅಫ್ರಿಕಾ, ಅರೇಬಿಯಾ, ಆಗ್ನೇಯದಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಏಷಿಯಾ) ** ''ಕೊರ್ವುಸ್ (ರಫಿಕೊಲಸ್) ಎಡಿಥೆಯ್'' - [[ಸೊಮಾಲಿ ಕಾಗೆ]] ಅಥವಾ ಗಿಡ್ಡ ರಾವೆನ್ (ಆಗ್ನೇಯ ಆಫ್ರಿಕಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಸಿನಾಲೊಯ್'' - [[ಸಿನಾಲೊಯನ್ ಕಾಗೆ]] (ಪ್ಯಾಸಿಫಿಕ್ ಕರಾವಳಿ ಸೊನೊರಾದಿಂದ ಕೊಲಿಮಾ ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಸ್ಪ್ಲೆಂಡೆನ್ಸ್'' - [[ಮನೆ ಕಾಗೆ]] ಅಥವಾ ಭಾರತೀಯ ಮನೆ ಕಾಗೆ(ಭಾರತ ಉಪಖಂಡ, ಮಧ್ಯಪೂರ್ವ, ಪೂರ್ವ ಆಫ್ರಿಕಾ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಟ್ಯಾಸ್ ಮಎನಿಕಸ್'' - [[ಅರಣ್ಯದ ರಾವೆನ್]] ಅಥವಾ ಟ್ಯಾ ಮೆನಿಯನ್ ರಾವೆನ್ (ಟಾಸ್ಮೆನಿಯಾ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರದ ದಕ್ಷಿಣ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಕರಾವಳಿ) ** ''ಕೊರ್ವುಸ್ (ಟಾಸ್ ಮೆನಿಕಸ್) ಬೊರಿಯಸ್'' - [[ರಿಲಿಕ್ಟ್ ರಾವೆನ್]] (ಈಶಾನ್ಯ ನಿವ್ ಸೌತ್ ವೇಲ್ಸ್) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಟೊರ್ಕ್ವ್ಟಸ್'' - [[ಕ್ಲೆರ್ಡ್ ಕಾಗೆ]] (ಪೂರ್ವ ಚೀನಾ, ದಕ್ಷಿಣದೊಳಗಿನ ವಿಯಟ್ನಾಮ್) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಟ್ರಿಸ್ಟಿಸ್ '' - [[ನೇರಳೆ ಕಾಗೆ]] ಅಥವ ಬರಿ-ಮುಖದ ಕಾಗೆ(ನಿವ್ ಗಯನಾ ಮತ್ತು ನೆರೆಯ ದ್ವೀಪಗಳು ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಟಿಪಿಕಸ್'' - [[ಉದ್ದದ ಕಾಗೆ]] ಅಥವಾ ಸೆಲೆಬೆಯ ಪೈಡ್ ಕಾಗೆ (ಉದ್ದ ಮೂತಿಯ)(ಸಲ್ವೆಸಿ, ಮುನಾ, ಬುಟುಂಗ್) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ಯುನಿಕಲರ್'' - [[ಬಾಂಗೈ ಕಾಗೆ]] (ಬಾಂಗೈ ದ್ವೀಪ) - ಸುಮಾರಾಗಿ ಅಳಿವಿನಂಚಿನ) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ವ್ಯಾಳಿಡಸ್ '' - [[ಉದ್ದ-ಚೊಂಚಿನ ಕಾಗೆ]] (ನಾರ್ದರ್ನ್ ಮೊಲುಕ್ಕೆಸ್) * ''ಕೊರ್ವುಸ್ ವುಡ್ ಫೊರ್ಡಿ'' - [[ಬಿಳಿ-ಚೊಂಚಿನ ಕಾಗೆ]] ಅಥವಾ ಸೊಲೊಮನ್ ದ್ವೀಪಗಳ ಕಾಗೆ(ದಕ್ಷಿಣ ಸೊಲೊಮನ್ ದ್ವೀಪಗಳು)<ref name="sic" /><font size="1">'''ಪಟ್ಟಿ ಮೂಲಗಳು ''' </font><ref name= "marzluff ">{{ cite book |title=In the Company of Crows and Ravens |url=https://archive.org/details/incompanyofcrows0000marz |pages=೭೨–೭೯ |author=John M. Marzluff |coauthors =Tony Angell |publisher=[[Yale University Press]] |year=2005 |isbn=0-300-10076-0}}</ref> ===ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯ ಜಾತಿಗಳು=== *[[ನಿವ್ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಕಾಗೆ]], ''ಕೊರ್ವುಸ್'' sp. ([[ಇತಿಹಾಸ ಪೂರ್ವ]]) * [[ಚಟಾಮ್ ದ್ವೀಪಗಳ ರಾವೆನ್]], ''C. ಮೊರಿಯೊರಮ್'' ([[ಇತಿಹಾಸ ಪೂರ್ವ]]) * [[ನಿವ್ ಜಿಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾವೆನ್]], ''C. ಆಂಟಿಪೊಡಿಯಮ್'' ([[ಇತಿಹಾಸ ಪೂರ್ವ]]) *[[ಎತ್ತರದ-ಚೊಂಚಿನ ಕಾಗೆ]], ''C. ಇಂಪ್ಲುವಿಯಎಟಸ್'' ([[ಇತಿಹಾಸ ಪೂರ್ವ]]) *[[ರೊಬಸ್ಟ ಕಾಗೆ]], ''C. ವಿರೊಸಸ್ '' ([[ಇತಿಹಾಸ ಪೂರ್ವ]]) *''[[ಕೊರ್ವುಸ್ ಲಾರ್ಟೆಟಿ]]'' ([[ಪಳೆಯುಳಿಕೆ]]: ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನ ಹಿಂದಿನ ಮಿಯಿಸೆನೆ ಅಥವಾ C ಯುರೊಪ್?) *''[[ಕೊರ್ವುಸ್ ಪ್ಲಿಯೊಕೆಯನ್ಸ]]'' ([[ಪಳೆಯುಳಿಕೆ]]: ಹಿಂದಿನ ಪ್ಲಿಯೊಕೆಯನ್ಸ–? ಆರಂಭಿಕ ಪ್ಲಿಯೊಕೆಯನ್ಸ ನ ವಾಯುವ್ಯ ಯುರೊಪ್ ) *''[[ಕೊರ್ವುಸ್ ಆಂಟಾಕೊರೆಕ್ಸ್]]'' ([[ಪಲೆಯುಳಿಕೆ]]: ಹಿಂದಿನ ಪ್ಲಿಯೊಕೆಯನ್ಸ/ಆರಂಭಿಕ– ಹಿಂದಿನ ಯುರೊಪಿನ ಪ್ಲಿಯೊಕೆಯನ್ಸ; ಇವು ''[[ಕೊರ್ವುಸ್ ಕೊರಾಕ್ಸ್]]'' ನ ಉಪವರ್ಗವಾಗಿರಬಹುದು. *''[[ಕೊರ್ವುಸ್ ಬೆಟ್ ಫಿಯಾನ್ಸಸ್]]'' ([[ಪಳೆಯುಳಿಕೆ]]) *''[[ಕೊರ್ವುಸ್ ಪ್ರೆಯೊಕ್ಸ್]]'' ([[ಪಳ್ಕೆಯುಳಿಕೆ]]) *''[[ಕೊರ್ವುಸ್ ಸಿಮಿನೊಯಿಸ್ಕಿ]]'' ([[ಪಳೆಯುಳಿಕೆ]]) *''[[ಕೊರ್ವುಸ್ ಫಾಸಿಲಿಯಸ್]]'' ([[ಪಳೆಯುಳಿಕೆ]]) *''[[ಕೊರ್ವುಸ್ ಮೊರವಿಕ್ಸ]]'' ([[ಪಳೆಯುಳಿಕೆ]]) *''[[ಕೊರ್ವುಸ್ ಹಂಗೇರಿಕಸ್]]'' ([[ಪಳೆಯುಳಿಕೆ]]) *[[ಪುರೆಟೊ ರಿಕಾನ್ ಕಾಗೆ]] ''C. ಅಥವಾ"ಚಾಂಗೊ" "ಮೊಜಾಂಬಿಕ್" ಪಮಿಲಿಸ್'' ([[ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ]];ಬಹುಶಃನಾಸಿಕಸ್ /ಪಾಮರಮ್ ಉಪಜಾತಿ ''C. /'' ) *''[[ಕೊರ್ವುಸ್ ಗಲುಶಾಯಿ]]'' ([[ಪಳೆಯುಳಿಕೆ]]: ದೊಡ್ಡ ಸ್ಯಾಂಡಿ ಹಿಂದಿನ ಮಿಯೊಸೆನೆ ಆಫ್ ವಿಕಿಅಪ್, USA) *''[[ಕೊರ್ವುಸ್ ನಿಯೊಮೆಕ್ಸಿಕಸ್]]'' ([[ಪಳೆಯುಲಳಿಕೆ]]: ಹಿಂದಿನ ಡ್ರಾಯ್ ಕೇವ್ ನ ಪ್ಲೆಸ್ಟೊಸೆನೆ, USA) ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ಇತಿಹಾಸ ಪೂರ್ವದ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಬಾರಿ [[ಕ್ರೊನೊಸುಬಸ್ಪೀಸಿಸ್]] ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಯಿತು. ಇವುಗಳು ಆಯಾ ಪಕ್ಷಿ ಜೀವಸಂಕುಲದ ಜೊತೆಗೆ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ==ಕಾಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರು== *ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಕಾಮನ್ ರಾವೆನ್]], [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾವೆನ್]] ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾರಿಯೊನ್ ಕ್ರೌ]] ಜಾತಿಯವುಗಳೆಲ್ಲಾ ದುರ್ಬಲ ಕುರಿಮರಿ ಜಾತಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತಾಜಾ ಎನ್ನುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸತ್ತ ದೇಹಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ. ಅಂದರೆ ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಅವು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ. *ಒರಟು ದನಿಯ ಕಾಗೆ ಜಾತಿಯ [[ರೂಕ್ಸ್]] ಗಳು UK ನಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಂದು ನಾಶ ಮಾಡಿದರೆ,[[ಕಂದು-ಕತ್ತಿನ ರಾವೆನ್]] ಗಳು ಮರಳುಗಾಡಿನ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಖರ್ಜೂರದ ಬೆಳೆಗೆ ದಾಳಿ ಇಟ್ಟು ನಾಶ ಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ <ref name="CotW83">{{cite book|author=Goodwin D.|year=1983|title=Crows of the World |publisher=Queensland University Press, St Lucia, Qld|isbn=0-7022-1015-3}}</ref> ದೂರುಗಳಿವೆ. *ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನ ಔಬುರ್ನ್ (USA), ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೫,೦೦೦ ದಿಂದ ೫೦,೦೦೦ ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಾಗೆಗಳು (C. ಬ್ರ್ಯಾಚಿ ರಿಕೊಸ್)ಆ ಪುಟ್ಟ ನಗರದಲ್ಲಿನ ವಿಶಾಲ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೯೯೩ ರಿಂದಲೂ ತಮ್ಮ ವಾಸಸ್ಥಾನ <ref>[http://www. cnylinks. com/crows/ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ನಿವ್ ಯಾರ್ಕ್ ಇನಫರ್ಮೇಶನ್ ಅಂಡ್ ಲಿಂಕ್ಸ್]</ref> ಕಂಡು ಕೊಂಡಿವೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಶಬ್ದ ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆಯಲು ಇವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಒಂದು ಸಂಘಟಿತ ಕಾಗೆ ಬೇಟೆಯ ವಿಷಯವು ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ವಿವಾದ <ref>[http:// www.auburnpub.com/articles/2003/02/03/opinion/our_view/ourview01.txt ದಿ ಸಿಟಿಜನ್, ಅಬುರ್ನ್ NY]</ref> ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.(ಸಾರ್ವಜನಿಕಮ್ ಆರೋಗ್ಯ ಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗು ಕರ್ಕಶವಾದ ಕಾಗೆಗಳ ಕೂಗು) *ಸುಮಾರು 2008 ಮಾರ್ಚ್ ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಟೆಕ್ನಾಲಾಜಿ ಎಂಟರ್ ಟೇನ್ಮೆಂಟ್ ಡಿಸೈನ್ ಕಾನ್ ಫೆರೆನ್ಸ]]ಲ್ಲಿ[[ಜೊಶುವಾ ಕ್ಲೆನ್]] ಎಂಬಾತ ಇವುಗಳ ಸಮರ್ಪಕ ಬಳಕೆಗಾಗಿ [[ವೆಂಡಿಂಗ್ ಮಶಿನ್]] ವಿಧಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ. ಕಾಗೆಗಳಿಗೆ [[ಕಚಡಾ]]ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿ ಈ ವೆಂಡಿಂಗ್ ಮಶಿನ್ ನ್ನು ಕಸದ ವಿಲೇವಾರಿಯ ಪರ್ಯಾಯಕ್ಕೆ <ref>TED [http://www.ted.com/index.php/talks/joshua_klein_on_the_intelligence_of_crows.html ಜೊಶು ಕ್ಲೆನ್: ದಿ ಅಮೇಜಿಂಗ್ ಇಂಟೆಲೆಜೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಕ್ರೌಸ್ ] [[TED ಕಾನ್ಫೆರೆನ್ಸ್]] ಮಾರ್ಚ್ ನಲ್ಲಿ 2008, ಪಡೆದಿದ್ದು ೯ ಜುಲೈ ೨೦೦೮</ref> ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. *ಕಾಗೆಗಳು ಸಹ [[ಮನುಷ್ಯರ ಧ್ವನಿ]]ಯನ್ನು [[ಗಿಳಿ]]ಗಳಂತೆ ಅನುಕರಿಸಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. [[ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ]]ದಲ್ಲಿ "ಮಾತನಾಡುವ" ತರಬೇತು ಪಡೆದ ಕಾಗೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಡಿಕೆ ಇದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಅದೃಷ್ಟ ಎಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರು ಕಾಗೆಗಳನ್ನು [[ಸಾಕು ಪಕ್ಷಿ-ಪ್ರಾಣಿ]]ಗಳಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. *ಮನುಷ್ಯರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡದಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ "ಕೆಟ್ಟ" ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ. ಅವು ತಮ್ಮ ಕರ್ಕಶ ಕೂಗಿನಿಂದ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು <ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=106826971 ದಿ ಕ್ರೌ ಪ್ಯಾರಾಡೊಕ್ಸ್] ರಾಬರ್ಟ್ ಕ್ರುಲ್ವೆಚ್ ರಿಂದ. ಮಾರ್ನಿಂಗ್ ಎಡಿಶನ್, ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ರೇಡಿಯೊ. 27 ಜುಲೈ 2009.</ref> ಕಂಡು ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲವು. ===ಬೇಟೆ=== *ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸನಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯುಂಟು ಮಾಡುವ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಕಾನೂನು ರೀತ್ಯ ಅನುಮತಿ ಇದ್ದು, ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಗಸ್ಟ್ ನಿಂದ ಮಾರ್ಚ್ ವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. *"ಕಾಗೆಗಳ ಬೇಟೆ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ" ಇವುಗಳ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಿತಿ ಇಲ್ಲ. US ನ ''ಕೋಡ್ ಆಫ್ ಫೆಡರಲ್ ರೆಗ್ಯುಲೇಶನ್ಸ್'' ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೇ ಪಡೆಯಬಹುದು. [[USFWS]] 50 [[CFR]] ೨೧.೪೩ (ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸ್ತು ನಾಶ ಮಾಡುವ ಕಪ್ಪು ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಗೋಕಾಗೆಗಳು, ದೊಂಬ ಕಾಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಾಗೆಗಳು)ಇಂತಹ ಕಾಗೆಗಳೋ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಯಾವುದೇ ಪರವಾನಿಗೆ ಬೇಡ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಧ್ವಂಸ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗೊಡಗಿದರೆ" ಅಂದರೆ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಅಥವಾ ನೆರಳಿನ ಗಿಡಗಳು, ಕೃಷಿ ಬೆಳೆಗಳು, ಪಶು-ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅಥವಾ ವನ್ಯ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ತೊಂದರೆ ನೀಡಿದರೆ ಅಥವಾ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುವ ಇಲ್ಲವೆ ಗದ್ದಲ ಎಬ್ಬಿಸುವ" ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಬಹುದಾಗಿದೆ. <li>ಆದರೆ ಇಂತಹ ಕಾಗೆಗಳ ಅಂಗಗಳ ಅಥವಾ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವುದು ನಿಷಿದ್ದವಾಗಿದೆ.</li> <li>ಈ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯವು ಫೆಡರಲ್ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದೇ ಕಾಗೆಗಳ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಟ್ಟು ಪಾಡುಗಳಿಲ್ಲ. ಆಯಾ ಕಟ್ಟಡ ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡ ಇಮಾರತುಗಳ ಮೇಲೆ ಅವು ತಮ್ಮ ಜಾಗೆಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಆಯಾ ವಿಭಾಗದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಆದೇಶದ ಮೇರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು</li> <li>ಹೀಗೆ ಇವುಗಳ ಗದ್ದಲ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಫೆಡರಲ್ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಆಯಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಮಯ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಅಲ್ಲಿನ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಅನುಮತಿ ಮೇರೆಗೆ ಈ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಾಟವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.</li> *ಬ್ರಿಟನ್ ನಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಯನ್ನು ಒಂದು ಉಪಟಳದ ಪಕ್ಷಿ ಎಂದು(ಬೆಳೆ ನಾಶಕ) ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಕೆಲವು ಬಾರಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನಡಿ ಇದನ್ನು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಕೊಲ್ಲಬಹುದಾಗಿದೆ ==ವಿಕಸನ== *ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಗೆಗಳು ಕೇಂದ್ರ [[ಏಷ್ಯಾ]]ದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ನಂತರ [[ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾ]],[[ಆಫ್ರಿಕಾ]],[[ಯುರೋಪ್]] ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿ ವಿಕಸನ ಹೊಂದಿದವು. ಇತ್ತೀಚಿನ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿನ <ref>[http://www.pnas.org/ cgi/content /abstract/0401892101v1 ಪ್ರೊಸೀಡಿಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಿಸ್]</ref> *ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅಂದರೆ ಅಲ್ಲಿನ ಕೊರ್ವೈಡ್ (ಕಪ್ಪು ಪಕ್ಷಿ ಜಾತಿ) ವರ್ಗದಿಂದ ಇದು ವಿಕಸನಗೊಂಡದ್ದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಯಾದರೂ ಇದರ ಸಂಕುಲವು ಆಧುನಿಕ [[ಜಯ್ಸ್]](ಚಿಲಿಪಿಲಿಗುಟ್ಟುವ),[[ದೊಂಬಕಾಗೆಗಳು]]ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಕಪ್ಪು ''ಕೊರ್ವುಸ್'' ಗಳು ಪ್ರಧಾನ ವರ್ಗ ವಾಗಿದ್ದು, ಇದೀಗ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲೇಸಿಯಾ]]ದಿಂದ ತೆರಳಿ [[ಏಷ್ಯಾ]]ದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಿಕಸನ ಕಂಡು ಕೊಂಡಿವೆ. ''ಕೊರ್ವುಸ್'' ಎಂಬ ವರ್ಗವು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಮರುಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದಿದ್ದು (ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೆ) ಇದೇ ವರ್ಗವು ಐದು ಇತರ ತಳಿಗಳ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಉಪ-ಜಾತಿ ಎನ್ನಬಹುದಾಗಿದೆ. ==ನಡವಳಿಕೆ== ===ಗಟ್ಟಿಯಾಗದ ಕೂಗು=== <div style="float:right"> *ಕಾಗೆಗಳು ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ಕೂಗು ಅಥವಾ ಧ್ವನಿ ಹೊರಡಿಸುತ್ತವೆ. ಸದ್ಯ ಕಾಗೆ ತನ್ನ ಸಂಹನಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಉಚ್ಚಾರವನ್ನು ಒಂದು [[ಭಾಷೆ]]ಯಂತೆ ಬಳಸುತ್ತಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಗೆಗಳು ಇನ್ನುಳಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗಿಗೂ ಸ್ಪಂದಿಸುವ ಗುಣ ಹೊಂದಿವೆ. ಇದು ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಪಕ್ಷಿ ವರ್ಗದ ನಡವಳಿಕೆ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. *ಆದರೆ ಕಾಗೆಗಳ' ಉಚ್ಚಾರವು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದುದಲ್ಲದೇ ಸರಳವಾಗಿ ತಿಳಿವಿಗೆ ಬಾರದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಗೆಗಳು "ಕೊವ್ವ್ " ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ನಡುವುನ ಸಂಹನದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸರಣಿಯ "ಕೊವ್ವ್ಸ್ "ಗಾತ್ರದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಕೂಗು ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಕಾಗೆಗಳ ಮತ್ತು ಕೊಂಚ ದೊಡ್ಡದಾದ ಜಾತಿಯ ಕಾಗೆಗಳ ಧ್ವನಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.(ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪಕ್ಷಿ ತನ್ನ ಗೂಡು ತೊರೆಯುವಾಗ ಇದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ)ಇದು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಂತೆ ಹಿಂದೆ ಬಂದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಧ್ವನಿ ಉಚ್ಚರಣೆ ಆಯಾ ಜಾತಿಗಳ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹುಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಆಲಂಬಿಸಿದೆ. *ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಮೇಲೆ ಇದನ್ನು ಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. (ಕಾಗೆಗಳ ಬರುವ ಸಮಯ ಅಥವಾ ಹೊರಹೋಗುವ ಸಮಯ) ಕಾಗೆಗಳು ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗಾಢವಾದ ಶಬ್ದವನ್ನು ಅದು ಆಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದರ ಕೂಗು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಯುವಾಗ ಇದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. *ಗಡಸು ಧ್ವನಿಯ "ಕಾ-ಕಾ-ಆಹಾ" ಈ ಉಚ್ಚರಣೆಯು ತನ್ನ ಹಸಿವು ಅಥವಾ ತನ್ನ ವಾಸ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ವಾಸದ ಗೂಡು ಅಥವಾ ಆಹಾರದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕಾಗೆಗಳು ತಮ್ಮ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡದು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಗಾತ್ರವನ್ನೂ ತೋರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೆದು ಮಧುರ ಶಬ್ದಗಳ ಮೆಲ್ಲ ಗುಟುರುಗಳು ತಮ್ಮ ಕರೆಯ ಅಕ್ಕರೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂತಹುದು ಅವುಗಳ ಗಂಟಲೊಳಗಿಂದ ಬಂದು ಬೆಕ್ಕೊಂದು ಗುಟುರಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. == ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ == :''ಇಲ್ಲಿ [[ರಾವೆನ್ ನ್ನು ಪುರಾಣ ಕಥೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ರಾವೆನ್ ಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನ]]ದಲ್ಲಿ ಈ ಕಪ್ಪು ಹಕ್ಕಿಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.'' [[File:The-Twa-Corbies.jpg|right|thumb|ದಿ ತ್ವಾ ಕೊಬಿಸ್ ಆರ್ಥರ್ ರಕಮ್ ಅವರಿಂದ]] [[File:Corbeau branche Kyo.jpg|thumb|right|110px|ಕ್ರೌ ಆನ್ ಎ ಬ್ರಾಂಚ್, ಮರುಯಾಮಾ Ōkyo (1733–1795)]] *ಕಾಗೆಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಿರುಗಿನ [[ರಾವೆನ್]] ಗಳು [[ಯುರೊಪಿ]]ನ [[ಪುರಾಣ]]ಗಳು ಅಥವಾ [[ಪ್ರಾಚೀನ ಕಥೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿನಾಶ ಅಥವಾ [[ಸಾವಿ]]ನ ಧೂತ ಎಂದು [[ಬಿಂಬಿಸಲಾಗಿದೆ]]. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣ, ಕರ್ಕಶ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಸತ್ತ [[ಕೊಳೆತ]] ಪ್ರಾಣಿಗಳ (ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡಾ)ಮಾಂಸ ತಿನ್ನುತ್ತವೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಯುದ್ದದ ರಣರಂಗ]]ದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತವೆ. ಅಂದರೆ ಸಾವಿನ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. *[[ಮಾಂತ್ರಿಕ]] ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವೇಳೆ ರಾವೆನ್ ಮತ್ತು ಕಾಗೆಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪುರಾಣ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಜಾನಪದಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು[[ಸಾಂಕೇತಿಕ]]ವಾಗಿ ಸಾವಿನ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಂಶವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಸಾವಿನ [[ನಂತರದ ಬದುಕು]] ಅಥವಾ ಭೌತಿಕ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ರಾವೆನ್ ಗಳು ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ತೆರನಾದ ವಿಫುಲ ಅಪರೂಪಗಳೂ ಇವೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಕಾಗೆಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆನಿಸಿವೆ. ಆದರೆ ರಾವೆನ್ ಗಳು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರದ ಕಾರಣ ಇವುಗಳನ್ನು ಜಾನಪದದ ಭಾಗವಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ: #ಇವು ಕೊಳೆತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಳಿ ಇವುಗಳು ಆಕಸ್ಮಿತವಾಗಿ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ. #[[ಶ್ಮಶಾನಗಳ]]ಲ್ಲಿ ಅವು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕೊಳೆತ ದೇಹಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸಿಗದೇ ಹೋದರೂ (ಬಹುಶಃ ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ಬಯಲುಗಳಲ್ಲಿಸಿಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಸಿಗಬಹುದು) ಅವುಗಳು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಜೀವಿಸುತ್ತವೆ. ''[[ಕಾಂಪೆಂಡಿಯಮ್ ಆಫ್ ಮೆಟಿರಿಯಾ ಮೆಡಿಕಾ]]'' ಹೇಳುವಂತೆ ಕಾಗೆಗಳು ತಮ್ಮ ಬಳಗದ ದುರ್ಬಲ ಪೋಷಕರು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಗೂಡಿನಲ್ಲಿಟ್ಟು ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಆ [[ಸಂತತಿಯ ತಳಿಯ ಕಾರ್ಯ]]ಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ===ಪುರಾಣ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ=== *ರಾವೆನ್ ಕಾಗೆ ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಲವಾರು ದೇವ ದೇವತೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುವ ಒಂದು ಅಪೂರ್ಣ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕೆಲವು ಕಾಯಿಲೆಗಳ ವಾಸಿ ಮಾಡುವ ನಾಮಸೂಚಕದೊಂದಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ಯಾಸಿಫಿಕ್ ನಾರ್ತ್ ವೆಸ್ಟ್ ನ [[ಸ್ಥಳೀಯ]] ವಿಗ್ರಹಗಳು ಅಂದರೆ ''[[ರಾವೆನ್]]'' ಮತ್ತು ಕಾಗೆ, ''[[ಹುಗಿನ್ ಮತ್ತು ಮುನಿನ್]]'' ಗಳ ಜೊತೆಯಾಗಿ ರಾವೆನ್ ಇವುಗಳು [[ಒಡಿನ್]] ನ [[ನೊರ್ಸೆ]]ದೇವತೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. [[ಸೆಲ್ಟಿಕ್]] ದೇವತೆ,''[[ಮೊರಿಗಾನ್]]'' ಅಥವಾ ''[[ಬಾಡ್ಬ್]]'' (ಇಲ್ಲಿ ಮೊರ್ರಿಗಾನ್ ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಮತ್ತು ''[[ಶನಿ]]'' ದೇವರು [[ಹಿಂದು]] ದೇವರು ''ಕಾಗೆ'' ಯನ್ನೇ ತನ್ನ ವಾಹನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. *''[[ಗಿಲ್ಗಮಿಶ್ ಪುರಾಣ]]'' ದಲ್ಲಿ [[ಚಲ್ಡಿಯನ್ ಪುರಾಣ]]ದಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರ [[ಉತ್ನಾಪಿಶ್ಟಿಮ್]] ಒಂದು [[ಪಾರಿವಾಳ]] ಮತ್ತು ರಾವೆನ್ ನನ್ನು ಭೂಮಿ ಹುಡುಕಲು ಬಿಟ್ಟಾಗ ಪಾರಿವಾಳ ಸುಮ್ಮನೆ ಸುತ್ತು ಹಾಕಿ ವಾಪಸಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಉತ್ನಾಪಿಶ್ಟಿಮ್ ನಾಲ್ಕನೆಯ ರಾವೆನ್ ನನ್ನು ಕಳಿಸಿದಾಗ ಅದು ವಾಪಸಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ನಾಪಿಶ್ಟಿಮ್ ದೇವತೆಯು ರಾವೆನ್ ನನ್ನು ಕಳಿಸಿದಾಗ ಅದು ವಾಪಸಾಗದೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು. ಇದರ್ಥವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಯ ಜಾಣತನವನ್ನು ಎತ್ತಿತೊರಿಸಲಾಯಿತು. *ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದ ಸಂಪ್ರದಾಯವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇನ್ನುಳಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕಾಗೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಚತುರ ಹಕ್ಕಿ ಜಾತಿಯಾಗಿದೆ. ಈಗ ಕೂಡಾ ಅದನ್ನು ನಾವು ಕುಶಲಮತಿ ಎಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತೇವೆ. *[[ಬೌದ್ದ ಧರ್ಮ]]ದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪಾಲ (ಧರ್ಮರಕ್ಷಕ)[[ಮಹಾಕ್ಕಾಲಾ]]ನನ್ನು ಕಾಗೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಅವಲೊಕಿತೇಶ್ವರ]][[ಚೆನ್ರೆಜಿಗ್]] ಭೂಮಿ ಮೇಲೆ [[ದಲಾಯಿ ಲಾಮಾ]]ನ ಅವತಾರ ಧರಿಸಿದ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಮೊದಲ ಅವತಾರವು ಕಾಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಮೊದಲ ದಲಾಯಿ ಲಾಮಾ ಜನಿಸಿದಾಗ ಅವರ ಮನೆಯು ಡಕಾಯಿತರಿಂದ ಲೂಟಿಯಾಯಿತು. *ಆಗ ಪೋಷಕರು ಮನೆ ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋದರಲ್ಲದೇ ಮಗು ಲಾಮಾನನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ವಿಫಲರಾದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ ಅನಾಹುತವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಕಾದಿತ್ತು ಅವರ ಮನೆ ಲೂಟಿಯಾಗಿರದೇ ಎರಡು ಕಾಗೆಗಳಿಂದ ಕಾವಲು ಕಾಯುತಿತ್ತು.ಅವು ದಲಾಯಿ ಲಾಮಾನ ಮಗುವನ್ನು ಕಾಳಜಿಯಿ6ದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿದವು. ಈ ಕಾಗೆಗಳು ಮೊದಲ, ಏಳನೆಯ, ಎಂಟನೆಯ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಲಾಮಾಗಳ ದೇವಧೂತರಂತೆ ಅವರ ಬರವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದವು. ನಂತರದ ಸದ್ಯದ ದಲಾಯಿ ಲಾಮಾ,[[ಟೆಂಜಿನ್ ಗ್ಯಾಟೊಸ್]] ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಬೌದ್ದ ಮತ]]ದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಅದರಲ್ಲೂ ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಬುದ್ದರಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. *ಒವಿಡ್ ಅವರ ಪುರಾಣ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವಂತೆ ಕಾಗೆಯು; ಪ್ರಿಯತಮ [[ಕೊರೊನಿಸ್]] ತನಗೆ ಮೋಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು [[ಅಪೊಲೊ]] ದೇವತೆಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಆತ ತುಂಬಾ ಕೋಪಗೊಂಡು ತನ್ನ ಕೋಪದ ಫಲದಿಂದಾಗಿ ಕಾಗೆಯ ಬಿಳಿರೆಕ್ಕೆಗಳು ಕಪ್ಪಾಗುವಂತೆ ಶಾಪ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. *ಭಾರತೀಯ [[ಹಿಂದು ತತ್ವ]]ದ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗಳು ಪುರಾತನರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸತ್ತವರ ಪರವಾಗಿ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು "ಬಲಿ ಕಾಕ್ಕಾ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಜನರು ತಮ್ಮ ಮೃತಪಟ್ಟ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳು ಬಂಧುಬಳಗದವರಿಗಾಗಿ ಅನ್ನಾಹಾರವನ್ನು [[ಶ್ರಾದ್ಧದ]] ದಿನ ಕಾಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಗೂಬೆಗಳ ನಡುವಿನ ಕಾಳಗವು [[ಮಹಾಭಾರತದ]] ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯಾಯಿತು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. *ಚೀನಾದ [[ಪುರಾಣ ಕಥೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತು ಹತ್ತು ಸೂರ್ಯರಿಂದ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು,ಅದು ಹತ್ತು ಕಾಗೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಧರೆಯಲ್ಲಿ ಉದಿಸಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯಿತು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಈ ಹತ್ತೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬೆಳೆದು ನಿಲ್ಲಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಾಗ ಆಹಾರ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಆಗ ಕೂಡಲೇ ದೇವತೆಗಳು ಇವುಗಳ ಬೇಟೆಗೆ ಬಿಲ್ಲುಗಾರ [[ಹೊಯು]] ನನ್ನು ಕಳಿಸಿ ಒಂಬತ್ತು ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಒಂದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬದುಕಿಸಿ ಹದ್ದುಬಸ್ತಿಗೆ ತಂದರು. "ಕಾಗೆಯ ಕೊಕ್ಕು" ವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು [[ಅಪಶಕುನ]] ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. *[[ಕೊರಿಯನ್ ಪುರಾಣ]], ದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು [[ಸಮ್ಜಿಕ್ಗೊ]](ಹಾಂಗುಲ್: [[삼족오]]; ಹಂಜಾ: [[三足烏]]).ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಗೊಗುರಿಯೊ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ]]ದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಜೊಗೊವನ್ನು ಶಕ್ತಿ ಅಧಿಕಾರದ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಅಲ್ಲದೇ ಡ್ರ್ಯಾಗನ್ ಮತ್ತು ಕೊರಿಯನ್ ಫೀನಿಕ್ಸ್ ಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಟ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. *ಸದ್ಯ ಕೊರಿಯನ್ ಮುದ್ರೆಯಲ್ಲಿರುವ ಡ್ರ್ಯಾಗನ್ ನನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಲು[[ಮೂರು ಕಾಲಿನ ಪಕ್ಷಿ]]ಯೊಂದನ್ನು ಇನ್ನಿತರ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ೨೦೦೮ [೧೮]ರಲ್ಲಿ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆಯಾಗಿದ್ದು ಮರುಪರಿಶೀಲನೆ ನಡೆದಿದೆ. ಸಮ್ಜೊಗೊವನ್ನು ಗೊಗುರಿಯೊದ ಸಂಕೇತ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ== *ದಿ [[ಚೈಲ್ಡ್ ಬ್ಯಾಲಡ್]] ''[[ದಿ ಥ್ರೀ ರಾವೆನ್ಸ್]]'' ಗಳು ಸೇನಾನುಯಾಯಿಯೊಬ್ಬನ ಶವವನ್ನು ತಿನ್ನಬಹುದೇ ಎಂದು ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿವೆ. ಆದರೆ ಆತನ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಶೈಲಿ, ಆತನ ಬೇಟೆ ಕುಶಲತೆ ಹಾಗು ಆತನ ನಿಜವಾದ ಪ್ರೀತಿ ಅವುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನದಂತೆ ಪ್ರೇರೆಪಿಸಿತು. *''ದಿ ತ್ವಾ ಕೊಬೀಸ್'' ಈ ರಕ್ಷಕರು ಈಗಾಗಲೇ ಈ ಸತ್ತ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮರೆತಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ರಾವೆನ್ ಗಳು ತಮ್ಮ ಪಾಲಿನದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಭಕ್ಷಿಸಲು ಅನುವಾದವು. ಅವುಗಳ ಈ ತೆರನಾದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಅವುಗಳ ತಿನ್ನುವ ಬಗೆಗಿನ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅತಿರೇಕವೆಂಬಂತೆ ತೋರಿಸಲಾಯಿತು. *ಆಧುನಿಕ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ [[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest]], [[Damien: Omen II]],''[[ದಿ ಕ್ರೌ]]'' ಮತ್ತು ಕಾಗೆಗಳು ಜೀವಂತ ಜನರ ಕಣ್ಣು ಕೀಳುವುದನ್ನು [[Exorcist: The Beginning]] ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾಗೆಗಳು ಇಂತಹ ಚಿತ್ರಣಗಳಿಗೆ ಒಗ್ಗುವಂತವುಗಳಲ್ಲ. ಅವುಗಳು ಸತ್ತ ಕೊಳೆತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಸತ್ಯ. *ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ABC TV ಧಾರಾವಾಹಿ [[ಫ್ಲ್ಯಾಶ್ ಫಾರ್ವರ್ಡ್]] ನಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆದಾರಿ ಸುಳಿವು ನೀಡುವ ಹಕ್ಕಿಗಳೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದೂ ಅಲ್ಲದೇ CW'ಯ TV ಧಾರಾವಾಹಿ [[ದಿ ವ್ಯಾಂಪೈರ್ ಡೈರೀಸ್]] ಮತ್ತು ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇನ್ನುಳಿದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗಳ ಗುಂಪು ಗಿರಕಿ ಹೊಡೆಯುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಲೆನಾ ಪಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. *ದಿ ಅಡೆಲೆಡಿ ಫೂಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರೂಲ್ಸ್ ಫೂಟ್ಬಾಲ್ )ಚಿನ್ಹೆಯು ಒಂದು ಕಾಗೆ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದಲ್ಲದೇ ಅದನ್ನು 'ದಿ ಕ್ರೌಸ್ 'ಅಥವಾ 'ಅಡೆಲೆಡೆ ಕ್ರೌಸ್ 'ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. == ವೈರಸ್‌‌ಗಳು == ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಾಗೆಗಳು [[ವೆಸ್ಟ್ ನೈಲ್ ವೈರಸ್]] ಗೆ ಬಹುಬೇಗನೆ ಬಲಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಸೋಂಕು ರೋಗವು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದೆ. ಈ ಸೋಂಕಿಗೆ ಬಲಿಯಾದ ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಾಗೆಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದೇ ವಾರದಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಮಾತ್ರ ಇದರ ಸೋಂಕಿನಿಂದ ಬದುಕಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಸದ್ಯ ಈ ಕಾಗೆಗಳ ಸಾವು ವೆಸ್ಟ್ ನೈಲ್ ವೈರಸ್ ಸೋಂಕು ಕಾಣಿಸಿದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತೋರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾಯಿಲೆ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದೆ ಎಂದೂ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ==ಅಳಿವಿನಂಚಿನ ಪಕ್ಷಿ ಸಂಕುಲದ ಪರಿಧಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು== ಕಾಗೆಗಳ ಪಕ್ಷಿ ಗುಂಪಿನ ಎರಡು ಕಾಗೆಗಳು ಅಳಿವಿನಂಚಿಗೆ ತಲುಪಿವೆ ಎಂದು US ನ ಫಿಶ್ ಅಂಡ್ ವೈಲ್ಡ್ ಲೈಫ್ ಸರ್ವಿಸಿಸ್ :ದಿ [[ಅಲಾಲಾ]] ಮತ್ತು ದಿ [[ಮರಿಯಾನಾ ಕ್ರೌ]] ಇವುಗಳು <ref>[http://www.fws.gov/pacific/ ecoservices/ endangered/recovery/5yearactive.html ಪ್ಯಸಿಫಿಕ್ ಪ್ರದೇಶದ ಅಳಿವಿನಂಚಿನ ಜೀವಿಗಳು, U.S. ಫಿಶ್ ಅಂಡ್ ವೈಲ್ಡ್ ಲೈಫ್ ಸರ್ವಿಸಿಸ್]</ref> ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. *ದಿ [[ಅಮೆರಿಕನ್ ಕ್ರೌ]] ಇದರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೯೯೯ರೊಳಗೆ ೪೫% ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ವೆಸ್ಟ್ ನೈಲ್ ವೈರಸ್ ಇದನ್ನು [[ಸ್ಪೀಸಿಸ್ ಆಫ್ ಲೀಸ್ಟ್ ಕನ್ಸರ್ನ್]] ==ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಕಾಗೆಯ ಬಗೆಗೆ ಅಧ್ಯಯನ== *ಮಾನವನ ಬದುಕಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಸರಗಳನ್ನೇ ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕಾಗೆಯಂತಹ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನದ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಆರಿಸಿದಾಗ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ನಮ್ಮ ನಗರಗಳ ಪರಿಸರದಲ್ಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು? *ಇಂತಹ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಕಾಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕಾರಣಗಳೆರಡರಿಂದಲೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಸ್ತುವೆಂದು ಗ್ರೀನೊ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ಹರಡಿರುವ ಭಾರತೀಯ ಕಾಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯರೊಡನೆ ಒಂದು ಅವಶ್ಯಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. *ಅಂದರೆ ಗಿಣಿ, ಪಾರಿವಾಳದಂಥ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಕಾಗೆ ಸಾಕುವ ಪಕ್ಷಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕಾಡುಪಕ್ಷಿಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ತನ್ನ ಜೀವನಾಧಾರಕ್ಕೆ ಮನುಷ್ಯರ ಹಂಗಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಜೀವಿಯಾಯಿತು. ಹಾಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಹಾರ ತ್ಯಾಜ್ಯಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗಳು ಬದುಕುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. *ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯನೇ ಆಗಿಬಿಡುವ ಕಾಗೆಯನ್ನು ‘ಹಂಗಿನ ಒಡನಾಡಿ’ (ಒಬ್ಲಿಗೇಟ್ ಕಂಪಾನಿಯನ್) ಎಂದು ಗ್ರೀನೊ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಒಂದೆಡೆ ನೆಲೆಸುವ ಸ್ಥಿರ ಬದುಕು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಮೇಲೆ ಕಾಗೆಗಳು ತಮ್ಮ ಜೀವವಿಕಾಸದ ಪಥದಲ್ಲಿಯೇ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರವಾಗಿ ಬದುಕಲಾರಂಭಿಸಿದವು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ನಂತರ ಕಾಗೆಗಳು ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ, ಆಚಾರವಿಚಾರಗಳ (ಅದರಲ್ಲೂ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ) ಅಂಗವಾಗಿರುವುದು ಓದುಗರಿಗೆ ಪರಿಚಿತ ವಿಚಾರ. *ಈ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ ಒಂದೆಡೆಗಿರಲಿ. ಕಾಗೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಇತರ ಪಕ್ಷಿಗಳು (ಕಾರ್ವಿಡ್ ಎಂದು ಇವುಗಳನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಪಕ್ಷಿ-ಪ್ರಾಣಿ ಸಂಕುಲದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಬುದ್ಧಿವಂತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ದೇಹದ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿ (ಬಾಡಿ ಮಾಸ್) ಮತ್ತು ಮೆದುಳಿನ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ, ಕಾಗೆಯ ಕುಟುಂಬದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ವಾನರನ ಸಮನಾಗಿವೆ. ಅಂದರೆ ಜೀವವಿಕಾಸದ ಪಥದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆ ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು. *ಆದರೆ ಅದರ ಮೆದುಳಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮುಂದುವರೆಯಿತು ಹಾಗೂ ಅದರ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಹಾಗಾಗಿ ಕಾಗೆಯ ಕುಟುಂಬದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸಲಕರಣೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಹೀಗೆ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಕೂಡ ಕಾಗೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಪಕ್ಷಿಯೆನ್ನುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಿದ್ದರೂ ಕಾಗೆಯನ್ನು ಪಕ್ಷಿಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾಗಲಿ, ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾಗಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿಲ್ಲ. *ಕಳೆದ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಭಾರತದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು, ಈ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪತ್ರಿಕಾ ವರದಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಗ್ರೀನೊ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಕೊರತೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಗೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಷ್ಟಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಈಗ ಎಷ್ಟಿರಬಹುದು ಎನ್ನುವ ನಿಖರ ಅಂದಾಜು ದೊರಕುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹಲವಾರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಬದುಕಿನ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದ ಕಾಗೆ ಕಾಣೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಎನ್ನುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ಜೀವಿಗಳನ್ನು (ಪ್ರಾಣಿ-ಸಸ್ಯಗಳೆರಡನ್ನೂ) ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.prajavani.net/news/article/2017/03/24/479645.html |title=ಪೃಥ್ವಿ ದತ್ತ ಚಂದ್ರ ಶೋಭಿ;ಕಂಡಿರಾ ಕಾಗೆ... ಕಾಣೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಹೇಗೆ?;24 Mar, 2017 |access-date=2017-03-24 |archive-date=2017-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323220656/http://www.prajavani.net/news/article/2017/03/24/479645.html |url-status=dead }}</ref> ==ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳನ್ನೂ ನೋಡಬಹುದು== *[[ನೀಲಿ ಕಾಗೆಗಳು]] *[[ಕೊರ್ವಿಡೆ]] *[[ಹೆರಾಲ್ಡ್ರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೊರ್ವುಸ್]] *[[ಇಸ್ಕಿಸ್]] ಗ್ರೀಕನ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಯ ಪುಕ್ಕಗಳೇಕೆ ಕಪ್ಪಗಿವೆ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಕಥೆ ಇದೆ. *[[ಸ್ಕೇರ್ ಕ್ರೌ]] s *[[ಸಿನಂಥ್ರೊಪಿಸ್]] *[[ಟೆಡ್ ಹ್ಯುಗ್ಸ್]]' ಕವಿತೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ''ಕಾಗೆ'' *[[ತಿನ್ನಲು ಬೇಯಿಸಿದ ಕಾಗೆ]] ==ಆಕರಗಳು== {{Reflist}} {{Refbegin}} * ಗಿಲ್, ಬಿ. ಜೆ. (2003): ಒಸ್ಟಿಯೊಮೆಟ್ರಿ ಮತ್ತು 1: 43-58. [112] (HTML ಸಂಗ್ರಹ) * ವರ್ದಿ, ಟ್ರೆವರ್H. & ಹೊಲ್ಡಾವಾಡ್, ರಿಚರ್ಡ್ ಎನ್. (೨೦೦೨): ''ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಆಫ್ ದಿ ಮೊವಾ:ನಿವ್ ಜಿಲ್ಯಾಂಡ್ ನ ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವದ ಜೀವನ ''. [[ಇಂಡಿಯಾನಾ ಯುನ್ವರಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್]], ಬ್ಲೂಮಿಂಗ್ಟನ್. ISBN 0-03-063748-1 {{Refend}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Commons category|Corvus}} {{Wikisource1911Enc|Crow}} *[https://web.archive.org/web/20210126130244/http://www.birds.cornell.edu/crows/crowfaq.htm ಪದೇ ಪದೇ ಬಾರಿ ಕಾಗೆಗಳ ಬಗ್ಗೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು] *[http://www.birdhouses101.com/crow.asp ಕ್ರೌ: ಬರ್ಡ್ ಹೌಸಿಸ್ ನಿಂದ 101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210183259/http://www.birdhouses101.com/crow.asp |date=2020-12-10 }} *[http://www.crows.net/ crows.net: ದಿ ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜ್&amp; ಕಲ್ಚರ್ ಆಫ್ ಕ್ರೌಸ್] *[http://nationalzoo.si.edu/Publications/ZooGoer/2005/6/Books_naturally_ND_05.cfm ಇನ್ ದಿ ಕಂಪನಿ ಆಫ್ ಕ್ರೌ ಅಂಡ್ ರಾವೆನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021045919/http://nationalzoo.si.edu/Publications/ZooGoer/2005/6/Books_naturally_ND_05.cfm |date=2010-10-21 }} ಜೊನ್ ಎಂ. ಮಾರ್ಜ್ಲುಫ್ ಅಂಡ್ ಟೊನಿ ಅಂಜಿಲ್ ನಿಂದ *[http://www.clcookphoto.com/crows.htm ಕಾಗೆಗಳ ಭಾವಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶೆಗಳು] *[http://www.sciencemag.org/feature/data/crow/ ಕಾಗೆ ಮಾಡುವ್ ಮತ್ತು ಸಲಕರಣೆಗಳ ಉಪಯೋಗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100723085328/http://www.sciencemag.org/feature/data/crow/ |date=2010-07-23 }} *[http://users.ox.ac.uk/~kgroup/tools/tools_main.shtml ಕಾಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಸಲಕರಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ] *[http://ibc.lynxeds.com/family/crows-corvidae ಕ್ರೌ ವಿಡೊಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314050252/http://ibc.lynxeds.com/family/crows-corvidae |date=2016-03-14 }} ಇಂಟರ್ ನೆಟ್ ನಲ್ಲಿ ಬರ್ಡ್ ಕಲೆಕ್ಷನ್ *[http://www.ted.com/talks/view/id/261 TED ಟಾಕ್: ದಿ ಅಮಿಜಿಂಗ್ ಇಟೈಲಿಜೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಕ್ರೌಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720150141/http://www.ted.com/talks/view/id/261 |date=2008-07-20 }} ಜೊಶು ಕ್ಲೆನ್ ರಿಂದ *[http://www.corvidcorner.com ಕೊರ್ವಿಡ್ ಕಾರ್ನರ್ ] -ಕಾಗೆಯ ಕುಟುಂಬದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಸೈಟ್ *[https://www.youtube.com/watch?v=zJoBJM8G4JA ವಿಡಿಯಿಕಾಗೆವೊಂದು ವಿದ್ಯುತ್ ತಂತಿ ಒಯ್ದು ಗೂಡು ಕಟ್ಟುತ್ತಿರುವುದು: ] [[ವರ್ಗ:ಕೊರ್ವುಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಮಾತನಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನಗರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪಕ್ಷಿಗಳು]] [[fr:Corneille (oiseau)]] [[hu:Varjú]] [[ja:カラス]] [[nl:Kraai]] [[pl:Kruk i wrona w kulturze]] [[sw:Kunguru]] c7ei3398n3buwpxor1srowintiujnd6 0 24685 1434109 1375884 2026-10-23T23:57:51Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1434109 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist| <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | Name = ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌‍ಫೋಲ್ಡ್‌‌‌‌‌‍ | Img = Avenged Sevenfold.JPG | Img_capt = | Img_upright = 1.2 | Background = group_or_band | Origin = [[Huntington Beach, California]], USA | Genre = <!--DO NOT TOUCH GENRES WITHOUT CONSULTING THE TALK PAGE!!!-->[[Hard rock]], [[heavy metal music|heavy metal]], [[metalcore]] (early) | Years_active = 1999–present | Label = [[Good Life Recordings|Good Life]], [[Hopeless Records|Hopeless]], [[Warner Music Group|Warner Bros.]] | Associated_acts = [[Pinkly Smooth]], [[Suburban Legends]], [[Brian Haner]], [[Atreyu (band)|Atreyu]], [[Bleeding Through]], [[Dream Theater]], [[Burn Halo]], [[Good Charlotte]] | URL = [http://www.avengedsevenfold.com www.avengedsevenfold.com] | Current_members = [[M. Shadows]]<br />[[Zacky Vengeance]]<br />[[Synyster Gates]]<br />[[Johnny Christ]] | Past_members = [[The Rev]]<!-- DO NOT ADD "DECEASED' ANYWHERE ON THIS LISTING. — See the musician template instructions for proper formatting. The infobox member field states: "no notation other than names"--><br />[[Dameon Ash]]<br />[[Justin Meacham|Justin Sane]]<br />Matt Wendt }} ಅಮೆರಿಕದ ಖ್ಯಾತ ರಾಕ್ ಸಂಗೀತ ತಂಡವಾದ '''ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್''' ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಬಳಿಯ ಹಂಟಿಂಗ್‌ ಟನ್ ಬೀಚ್‌ನಲ್ಲಿ 1999ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಈ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಗಾಯಕರಾಗಿದ್ದವರು ಎಮ್.ಶಾಡೋ, ಇನ್ನುಳಿದಂತೆ ಗಿಟಾರ್ ವಾದಕರಾಗಿ ಸಿನಿಸ್ಟರ್ ಗೇಟ್ಸ್, ರಿದಂ ಗಿಟಾರ್ ವಾದಕರಾಗಿ ಝಾಕಿ ವೆಂಜೆಯಾನ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಬಾಸಿಸ್ಟ್ ಆಗಿ ಜಾನಿ ಕ್ರಿಸ್ಟ್ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಚೊಚ್ಚಲ ಪ್ರಯತ್ನವಾದ ''ಸೌಂಡಿಂಗ್ ದಿ ಸೆವೆಂತ್ ಟ್ರಂಫೆಟ್'' {{Citation needed|date=August 2010}} ಆಲ್ಬಂನಲ್ಲಿ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್ ಕಿರುಚು ಧ್ವನಿಯ ಸಂಗೀತ ಹಾಗೂ ಪುನರಾವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುವ ಹೆವಿ ಗಿಟಾರ್ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಮೆಟಾಕ್ಲೋರ್ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು. ಆದರೆ ಮೂರನೇ ಆಲ್ಬಂ ''ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಈವಿಲ್‌'' ನ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ಬ್ಯಾಂಡ್ ತನ್ನ ಮೆಟಾಕ್ಲೋರ್ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಶರಣು ಹೊಡೆದು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿ ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿ ರಾಕ್‌ಗೆ ಮರಳಿತ್ತು.{{Citation needed|date=August 2010}} ಆ ನಂತರವೂ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಹೊಸ ಸಂಗೀತಗಳ ಅನ್ವೇಷಣೆಯನ್ನು ಕೈ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಹೊಸ ಬಗೆಯ ತಮ್ಮದೇ ಶೇರ್ಷಿಕೆಯ ಸಂಗೀತಗಳಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡುತ್ತಲೇ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾ ಯಶಸ್ಸಿನ ತುತ್ತ ತುದಿಗೇರಿತು. ಹೀಗೆ ಆನೆ ನಡೆದದ್ದೇ ಹಾದಿ ಎಂಬಂತೆ ಯಶಸ್ಸಿನೆಡೆಗೆ ದಾಪುಗಾಲಿಕ್ಕುತ್ತಾ ಹೊರಟಿದ್ದ ತಂಡಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಆಘಾತ ನೀಡಿದ್ದು [[೨೦೦೯|2009]]ರಲ್ಲಾದ ತಂಡದ ಡ್ರಮ್ಮರ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಸುಲ್ಲಿವನ್, ದ ರೇವ್ ಅವರ ಅಕಾಲಿಕ ಮರಣ. ಅತಿಯಾದ ಮಾದಕಸೇವನೆಯಿಂದ ಜೇಮ್ಸ್ ಮರಣ ಹೊಂದುವುದರೊಂದಿಗೆ ತಂಡ ಬಸವಳಿದಂತಾದರೂ, ಆಘಾತದಿಂದ ಶೀಘ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡ ''ನೈಟ್‌ಮೇರ್'' ತಂಡ [[ಡ್ರೀಮ್ ಥಿಯೇಟರ್]] ಡ್ರಮ್ಮರ್ ಮೈಕ್ ಪೊರ್ಟ್‌ನೋಯ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಡೆ ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡು [[೨೦೧೦|2010]]ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಐದನೇ ಆಲ್ಬಂ ನೈಟ್‌ಮೇರ್ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌ಫೊಲ್ಡ್ ತಂಡ ಈವರೆಗೆ ಐದು ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಆಲ್ಬಂಗಳು, ಒಂದು ಲೈವ್ ಆಲ್ಬಂ/ಸಂಕಲನ ಹಾಗೂ ಸುಮಾರು ಹದಿನೈದು ಏಕಗೀತೆಗಳನ್ನು ಲೋಕಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಒಂದು ಸಂಗೀತ ತಂಡವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ತಾವು ಹೊಂದಿದ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿ ಯಶಸ್ಸಿನ ಸಾಕಷ್ಟು ಫಲವುಂಡದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ, ಅಮೆರಿಕದ ಹೆವಿಮೆಟಲ್ ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅಲೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಸಂಗೀತ ತಂಡಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಗೀತ ತಂಡ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಕೂಡ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್ ಪಾಲಿಗೆ ಸಂದಿದೆ. ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್ ತಂಡ ದಶಕದ ಅಲ್ಟಿಮೇಟ್ ಗಿಟಾರ್‌ನ ಟಾಪ್ ಟೆನ್ ಸಂಗೀತ ತಂಡಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. == ಬ್ಯಾಂಡ್ ಇತಿಹಾಸ == === ಪ್ರಾರಂಭ (1999-2004) === [[ಚಿತ್ರ:avenged sevenfold logo.jpg|thumb|200px|left|ಬ್ಯಾಂಡಿನ ಲೋಗೊ]] ಈ ಸಂಗೀತ ತಂಡ 1999ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ ಹಂಟಿಂಗ್‌ಟನ್ ಬೀಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡಾಗ ತಂಡದಲ್ಲಿದ್ದದ್ದು ಎಮ್.ಶಾಡೋಸ್, ಝಾಕಿ ವೆಂಜೆಯನ್ಸ್, ದಿ ರೇವ್ ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಟ್ ವೆಂಡಟ್. ಈ ಸಂಗೀತ ತಂಡವೇನೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಮ್.ಶಾಡೋಸ್ ತಮ್ಮ ತಂಡದ ಹೆಸರನ್ನು ಬೈಬಲ್‌ನ ಪರ್ವ 4:24ರಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಗೊಂಡಿರುವ ಕೇನ್ ಹಾಗೂ ಅಬೆಲ್ ಕಥೆಯಿಂದ ಹೆಕ್ಕಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.<ref>ಡೆಕರ್, ಆಶ್ಲೆ [http://www.skratchmagazine.com/interviews/INTavengedsevenfold.php ಇಂಟರ್ವ್ಯೂ ವಿತ್ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102183518/http://www.skratchmagazine.com/interviews/INTavengedsevenfold.php |date=2011-01-02 }} ''ಸ್ಕ್ರಾಚ್ ಮ್ಯಾಗ್‌ಜೀನ್''.</ref> ತಂಡದ ರಚನೆಯ ನಂತರ ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ ಗುಪ್ತನಾಮಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವರ ಶಾಲಾ ದಿನಗಳ ಅಡ್ಡ ಹೆಸರುಗಳು.<ref>[http://blogsnroses.com/2009/03/30/interview-with-avenged-sevenfold-through-jacky-bam-bam.aspx?ref=rss ಇಂಟಾರ್ವ್ಯೂ ವಿತ್ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ತ್ರೂ ಜಾಕೀ ಬಾಮ್ ಬಾಮ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708021033/http://blogsnroses.com/2009/03/30/interview-with-avenged-sevenfold-through-jacky-bam-bam.aspx?ref=rss |date=2011-07-08 }} "ಐ ಥಿಂಕ್ ವಿ ಲ್ ಕೈಂಡ್ ಆಫ್ ಹ್ಯಾಡ್ [ದ ಸೂಡೊನೈಮ್ಸ್] ಬಿಫೋರ್ ವಿ ವರ್ ಇನ್ ದ ಬ್ಯಾಂಡ್." ''93.3 ಡಬ್ಲುಎಮ್‌ಎಮ್‌ಆರ್ ರೇಡಿಯೋ''. ಮಾರ್ಚ್ 5, 2009.</ref> ತಮ್ಮ ಚೊಚ್ಚಲ ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ತಂಡ 1999 ಹಾಗೂ 2000ದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಡೆಮೊ ಆಲ್ಬಂಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಿದ್ದರು. ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್ ತಂಡದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಆಲ್ಬಂ ''ಸೌಂಡಿಂಗ್ ದಿ ಸೆವೆಂತ್ ಟ್ರಂಪೆಟ್'' ರೂಪು ತಳೆದಾಗ ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರಿನ್ನೂ 18ರ ಹರೆಯದ, ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅದು ಅವರ ಮೊದಲ ಲೇಬಲ್, ಗುಡ್ ಲೈಫ್ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ೨೦೦೧ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://music.aol.com/album/sounding-the-seventh-trumpet/490617 |title=AOL.com |access-date=2010-09-13 |archive-date=2008-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080217053858/http://music.aol.com/album/sounding-the-seventh-trumpet/490617 |url-status=dead }}</ref> ಪ್ರಮುಖ ಗಿಟಾರ್‌ವಾದಕ ಸಿನಿಸ್ಟರ್ ಗೇಟ್ಸ್ ತಂಡಕ್ಕೆ 1999ರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡ ಹಾಗೂ ಟು ಎಂಡ್ ದಿ ರಾಪ್ಚರ್ ಎಂಬ ಪರಿಚಯಾತ್ಮಕ ಹಾಡಿನ ಪುನರ್‌ಮುದ್ರಣವಾದಾಗ ಆತನಿಗೆ ಕೇವಲ 18 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿತ್ತು. ಸದರಿ ಆಲ್ಬಂ 2002ರಲ್ಲಿ ಹೋಪ್‌ಲೆಸ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಮೂಲಕ ಎರಡನೇ ಬಾರಿ ಮರುಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಕ್ರಮೇಣ ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮನ್ನಣೆಗಳಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್ ಸಂಗೀತ ತಂಡ ಮಶ್‌‍ರೂಮ್‌‌ಹೆಡ್ ಹಾಗೂ ಶಾಡೋಸ್ ಫಾಲ್ ರೀತಿಯ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಸಂಗೀತ ತಂಡಗಳ ಕೂಡ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ತನ್ನ ಛಾಪು ಮೂಡಿಸಿತು. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಟೇಕ್ ಆಕ್ಷನ್ ಟೂರ್‌‍‌‌‍ನಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಭೆ ಮೆರೆಯಿತು.<ref>ಬ್ರೇಸ್, ಎರಿಕ್. "ದ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್." ದಿ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಪೋಸ್ಟ್. [http://www.lexisnexis.com ಲೆಕ್ಸಿಸ್‌ನೆಕ್ಸಿಸ್‌] ನ ಮೂಲಕ ವೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. " ಶಾಡೋಸ್ ಫಾಲ್, ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಹೈ ಆನ್ ಫೈರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಕ್ಲೀವ್‌ಲೆಂಡ್‌ನ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಎನ್ವಲೋಪ್-ಪುಶಿಂಗ್ ಮೆಟಲ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಮಶ್ರೂಮ್‌ಹೆಡ್ ವೆಡ್ನಸ್‌ಡೆ ನೈಟ್ ಎಟ್ ಜಾಕ್ಸ್‌ನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ (703-569-5940)." ಅಕ್ಟೋಬರ್ 9, 2004</ref><ref>[http://www.nineronline.com/2.5292/take-action-tour-2003-1.553552 ಟೇಕ್ ಆ‍ಯ್‌ಕ್ಷನ್ ಟೂರ್ 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506055211/http://www.nineronline.com/2.5292/take-action-tour-2003-1.553552 |date=2009-05-06 }} ''ನೈನರ್‌ಆನ್‌ಲೈನ್''. ಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 19, 2006.</ref> ಓರ್ಥ ಬಾಸ್ಸಿಸ್ಟ್ ಜಾನಿ ಕ್ರಿಸ್ಟ್ ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಒಡಂಬಡಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಬಳಿಕ 2003 ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಪ್‌ಲೆಸ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಮೂಲಕ ''ವೇಕಿಂಗ್ ದಿ ಫಾಲನ್'' ಆಲ್ಬಂ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮುಂಚಿನ ಅವರೆಲ್ಲಾ ಆಲ್ಬಂಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸುಧಾರಿತ, ಪ್ರಬುದ್ಧ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಸಂಗೀತ ತಂಡ ''ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್'' ಹಾಗೂ ''ದ ಬೋಸ್ಟನ್ ಗ್ಲೋಬ್‌'' ಗಳಿಂದ ಹಲವಾರು ಪ್ರೊಫೈಲ್‌ಗಳನ್ನು ತಂಡ ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು. ವ್ಯಾನ್ಸ್ ವಾರ್ಪಡ್ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲೂ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿತು.<ref>"ಆರ್ಟಿಸ್ಟ್ಸ್ ಟಿ ವಾಚ್: ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್." ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್ "ಆರೆಂಜ್ ಕೌಂಟೀ, Calif.'s ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಎಟ್ ಎ ಕ್ರಾಸ್‌ರೋಡ್ಸ್. ಕೀಲ್ಟೀ, ಟಾಮ್ "ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ರಿವ್ಯೂ ದ ವ್ಯಾನ್ಸ್ ಆಫ ದ ವಾಲ್ ಟೂರ್ ಸ್ಯೂಸೈಡ್ ಮಶಿನ್ಸ್, ದ ಅನ್‌ಸೀನ್ ಆ‍ಯ್‌‍೦ಡ್ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್" ''ದ ಬೊಸ್ಟನ್ ಗ್ಲೋಬ್''. [http://www.lexisnexis.com ಲೆಕ್ಸಿಸ್‌ನೆಕ್ಸಿಸ್] ಮೂಲಕ ವೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. "ಅರ್ಲಿಯರ್, ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಶೋವ್ಡ್ ಎ ಡ್ರಮಾಟಿಕ್ ಪ್ಲೈರ್, ಒಪನಿಂಗ್ ಇಟ್ಸ್ ಸೆಟ್ ವಿತ್ ಎ ಸ್ಯಾಂಪಲ್ ಆಫ್ ದ ಥೀಮ್ ಫ್ರಂ ಒಪನಿಂಗ್ ಇಟ್ಸ್ ಸೆಟ್ ವಿತ್ ಅ ಸ್ಯಾಂಪಲ್ ಆಫ್ ದ ಥೀಮ್ ಫ್ರಂ "ದ ಎಕ್ಸೋರಿಸ್ಟ್" ಬಿಫೋರ್ ಕಂಬೈನಿಂಗ್ ಇಂಪ್ರೆಸ್ಸಿವ್ ಹಾರ್ಮೋನೀಸ್ ವಿತ್ ಎ ಮಸ್ಕ್ಯುಲಾರ್ ಮೆಲೊಡಿ ದಟ್ ರಿಕಾಲ್ಡ್ ಅರ್ಲೀ ಎ.ಎಫ್.ಐ."</ref><ref>[http://www.unratedmagazine.com/Document.cfm?Page=Articles/index.cfm&amp;Article_ID=66 ವ್ಯಾನ್ಸ್ ರ್ಯಾಪ್ಡ್ ಟೂರ್ 2003 ನ್ಯೂಸ್] ''ಅನ್‌ರೇಟೆಡ್ ಮ್ಯಾಗ್‌ಜೀನ್ ''. ಪ್ರಚಾರ ಪ್ರಕಟಣೆ.</ref> 2004ರಲ್ಲಿ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್ ತಂಡ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ವ್ಯಾನ್ಸ್ ವಾರ್ಪಡ್ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡಿತು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಅನ್‌ಹೋಲಿ ಕನ್‌ಫೆಶನ್ಸ್ ಹಾಡಿಗೆ ವೀಡಿಯೋ ಚಿತ್ರೀಕರಣವನ್ನೂ ಮಾಡಿತು. ಅದು ನಂತರ ಎಮ್‌ಟಿವಿ2ನ ಹೆಡ್‌ಬ್ಯಾಂಗರ‍್ಸ್ ಬಾಲ್ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗಿ ಜನಮನ್ನಣೆ ಗಳಿಸಿತು.<ref>"ಹೆಡ್‌ಬ್ಯಾಂಗರ್ಸ್ ಬಾಲ್ ಸ್ಪೌನ್ಸ್ ಸೆಕೆಂಡ್ ಕಾಂಪ್ಲಿಕೇಶನ್" ''ಬಿಪಿಐ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್ ನ್ಯೂಸ್ ವೈರ್''. "ಹಿಯರ್ ಇಸ್ ದ ಎಮ್‌ಟಿವಿ2 ಹೆಡ್‌ಬ್ಯಾಂಗರ್ಸ್ ಬಾಲ್, 2" ಟ್ರಾಕ್‌ಲಿಸ್ಟ್... ಡಿಸ್ಕ್ ಒನ್... 'ಅನ್‌ಹೊಲೀ ಕನ್ಫೆಶನ್ಸ್,' ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್." ಆಗಸ್ಟ್ 5, 2004</ref> ''ವೇಕಿಂಗ್ ದಿ ಫಾಲನ್'' ಆಲ್ಬಂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್ ಹೋಪ್‌ಲೆಸ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಜೊತೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಂಡಿತು ಹಾಗೂ ವಾರ್ನರ್ ಬ್ರದರ್ಸ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಜೊತೆ ಒಡಂಬಡಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು. === ''ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಈವಿಲ್ '' (2005—2007) === ತಂಡದ ಮೂರನೇ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ''ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಈವಿಲ್'' 2005 ಜೂನ್ 7ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಂಡಿದ್ದ ಈ ಆಲ್ಬಂ ''ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್'' 200ರ ಚಾರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ #30ನೇ ಸ್ಥಾನಗಳಿಸಿತ್ತು. ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೊದಲ ವಾರದಲ್ಲಿಯೇ 30 ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರತಿಗಳು ಬಿಕರಿಯಾಗಿದ್ದವು.<ref>ವಿತ್‌ಮಿರ್, ಮಾರ್ಗೊ [https://web.archive.org/web/20090426223401/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1000961567 ಕೋಲ್ಡ್‌ಪ್ಲೇ ಅರ್ನ್ಸ್ ಫರ್ಸ್ಟ್ ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್ 200 ನಂ. 1] ''ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್''. ಜೂನ್‌ 8, 2005</ref><ref>[http://www.marketwire.com/press-release/Warner-Bros-Records-665437.html ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್'s "ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಎವಿಲ್" ಅನ್‌ಲೀಶ್ಡ್ ಜೂನ್ 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090507100505/http://www.marketwire.com/press-release/Warner-Bros-Records-665437.html |date=2009-05-07 }} ''ಮಾರ್ಕೆಟ್ ವೈರ್''. ಜೂನ್‌ 22, 2005</ref> ಮೆಟಾಕ್ಲೋರ್ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ನ ಈ ಮೊದಲ ಆಲ್ಬಂಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಈ ಆಲ್ಬಂನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಅನ್ನಬಹುದಾದ ಮೆಟಲ್ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="ocregister">[https://web.archive.org/web/20090507152142/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-9428621_ITM ವಾರ್ಪ್ಡ್ ಟೂರ್ ಔಟ್‌ಲಸ್ಟೆಡ್ ಬೈ ಪುಟ್ಟಿಂಗ್ ಟೀನೆಜರ್ಸ್ ಇಂಟರೆಸ್ಟ್ಸ್ ಫರ್ಸ್ಟ್] ''ದ ಆರೆಂಜ್ ಕೌಂಟೀ ರಿಜಿಸ್ಟರ್''. ಜುಲೈ 6, 2007 ಆದರೆ ಈ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಮೆಟಾಕೋರ್‌‍ಗೆ ಬದಲಾದೆವು ಆದರೆ ಈ ಆಲ್ಬಮ್‌ನ ನಂತರದಲ್ಲಿ ನಾವು ನಿಜಕ್ಕೂ ಇದರಿಂದ ಹೊರಬರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದೆವು. ನಾವು ಯಾಕೆ ಕಿರಿಚುತ್ತಿದ್ದೇವೆಂದೂ ನಮಗೆ ಎಂದೂ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ದಿನ, ನಾವು ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು, '(Bleep) this, ನಮಗೆ ಬೇರೆ ದಾರಿಯಿರಲಿಲ್ಲ.ನವು ಇನ್ನೊಂದು ರೆಕಾರ್ಡ್‌ಗೆ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು.'"</ref><ref>"ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್: ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಇವಿಲ್." ''ದ ನ್ಯೂಸಿಲೆಂಡ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್'' ''ಲೆಕ್ಸಿಸ್‌ನೆಕ್ಸಿಸ್'' ಮೂಲಕ ವೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ [http://www.lexisnexis.com ]. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 8, 2005. " ಆದರೆ ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಎವಿಲ್ ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಭಾವೋದ್ವೇಗಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ರಾಕ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ರೋಲ್ ಸುತ್ತಲಿನ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿದೆ. ಈ ಆಲ್ಬಮ್ ಒಂದು ಘರ್ಜಿಸುವಂತೆ ಮತ್ತು ಗುರುಗುಟ್ಟುವಂತಿದೆ, ಹೀಗಾಗಿ ಮೆಟಲ್‌ಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅನೇಕ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಮೆಟಲ್‌ನ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಾದರು."</ref> ಕಿರುಚು ಧ್ವನಿ ಹಾಗೂ ಗ್ರೌಲ್‌ ಸಂಗೀತದಿಂದ ಹೊರತಾದ ಈ ಆಲ್ಬಂ ಆ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಜನರ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿತ್ತು. ಆಲ್ಬಂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಹಲವು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯ ತರಬೇತಿದಾರ ರಾನ್‌ ಆಂಡರ್ಸನ್‌ (ಅವರ ಸಹಾಯ ಪಡೆದುಕೊಂಡವರಲ್ಲಿ ಆಕ್ಸಲ್‌ ರೋಸ್‌ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಸ್‌ ಕಾರ್ನೆಲ್‌ ಕೂಡ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ) ಜೊತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಎಮ್‌.ಶಾಡೋಸ್‌ ಹೊಸದೊಂದು ಸಾಧನೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರು. “ಧ್ವನಿ ಹೊಂದಿಯೂ ’ಗ್ರಿಟ್‌’ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡ ಆಲ್ಬಂ” ಎಂಬ ಮೆಚ್ಚುನುಡಿ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಕೇಳಿ ಬಂತು.<ref name="ocregister"/><ref>[http://www.blistering.com/fastpage/fpengine.php/link/1/templateid/10992/ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಸಂದರ್ಶನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910201708/http://www.blistering.com/fastpage/fpengine.php/link/1/templateid/10992/ |date=2011-09-10 }} ''ಬ್ಲಿಸ್ಟರಿಂಗ್''.</ref> ಹಲವಾರು ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ, ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಆಲ್ಬಂ ಕುರಿತು ಉತ್ತಮ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ದೆಸೆಯಿಂದಾಗಿ ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ತಂಡ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು 2006ರಲ್ಲಿ ಒಝಾಫೆಸ್ಟ್‌ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ ಬಳಿಕ ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ಆರ್&amp;ಬಿ ಸಿಂಗರ್ಸ್‌, ರಿಹನ್ನಾ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಸ್‌ ಬ್ರೌನ್, ಪ್ಯಾನಿಕ್‌ ! ಎಟ್‌ ದಿ ಡಿಸ್ಕೋ, ಎಂಜೆಲ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಏರ್ ವೇವ್ಸ್‌ ಹಾಗೂ ಜೇಮ್ಸ್‌ ಬ್ಲಂಟ್ ತಂಡಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿದ ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ತಂಡ, ಫಿಯರ್ ಅಂಡ್ ಲೋಥಿಂಗ್ ಇನ್‌ ಲಾಸ್‌ ವೆಗಾಸ್‌ ಕೃತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಣೆಪಡೆದ ತಮ್ಮ “ಬ್ಯಾಟ್ ಕಂಟ್ರಿ” ಹಾಡಿಗೆ MTV ವೀಡಿಯೋ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌ ಅವಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಸ್ಟ್‌ ನ್ಯೂ ಆರ್ಟಿಸ್ಟ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>[http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/12/29/avenged-sevenfold-drummer-jimmy-the-rev-sullivan-dead-at-28/ Rollingstone.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100315032855/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/12/29/avenged-sevenfold-drummer-jimmy-the-rev-sullivan-dead-at-28/ |date=2010-03-15 }} ''ರೋಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೋನ್''.</ref> ಪುನಃ ವ್ಯಾನ್ಸ್‌ ವಾರ್ಪಡ್ ‍ಟೂರ್‌‌‌ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ತಂಡ ಈ ಬಾರಿ ತನ್ನದೇ ಆದ “ಸಿಟೀಸ್‌ ಆಫ್‌ ಈವಿಲ್‌ ಟೂರ್” ಎಂಬ ಹಣೆಪಟ್ಟಿ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡಿತು.<ref>''ವಾರ್ಮರ್ ಬ್ರದರ್ಸ್. ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್'' ಮೂಲಕ [http://www.marketwire.com/press-release/Warner-Bros-Records-669408.html ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್‌ನ ಸಿಟೀಸ್ ಆಫ್ ಸಿಟೀಸ್ ಆಫ್ ಎವಿಲ್ ಟೂರ್ 2005 ಟು ಬಿಗಿನ್ ] {{Webarchive|url=http://archive.wikiwix.com/cache/20180417070958/http://www.marketwire.com/press-release/Warner-Bros-Records-669408.html |date=2018-04-17 }} ''ಮಾರ್ಕೆಟ್ ವೈರ್''. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 13, 2005.</ref> ಈ ನಡುವೆ ಅವರ “ಬ್ಯಾಟ್ ಕಂಟ್ರಿ” ಹಾಡು ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ನ ಮೇನ್‌ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ರಾಕ್ ಚಾರ್ಟ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ #2ನೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ನ ಮಾಡರ್ನ್‌ ರಾಕ್‌ ಚಾರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ #6ನೇ ಸ್ಠಾನಕ್ಕೇರಿತು ಹಾಗೂ ಅದರ ವೀಡಿಯೋ ಆವೃತ್ತಿ MTV’s ಟೋಟಲ್‌ ರಿಕ್ವೆಸ್ಟ್‌‍ನಲ್ಲಿ #1ನೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೇರಿತು.<ref name="mtvappetite">ಮಾಸ್, ಕೊರೆ [http://www.mtv.com/bands/a/avenged_sevenfold/news_feature_060103/ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್: ಅಪೆಟೈಟ್ ಫಾರ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್ ಅಪೆಟೈಟ್ ಫಾರ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320012721/http://www.mtv.com/bands/a/avenged_sevenfold/news_feature_060103/ |date=2015-03-20 }} ''ಎಮ್‌ಟಿವಿ''.</ref> ಈ ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಿ ಆಲ್ಬಂ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ನ ಮೊದಲ ಸುವರ್ಣ ದಾಖಲೆಯಾಗಿ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾಯಿತು.<ref>[http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&amp;newsitemID=48463 Roadrunnerrecords.com]</ref> ಇದು ನಂತರ 2009ರಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಟೀನಂ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೂ ಭಾಜನವಾಯಿತು. === ಸೆಲ್ಫ್‌ ಟೈಟಲ್ಡ್‌ ಆಲ್ಬಂ (2007—2008) === [[ಚಿತ್ರ:Zackyvengence(by Scott Dudelson).jpg|thumb|150px|left|2007ರಲ್ಲಿಯ ಜಾಕೀ ವೆಂಗೆಯನ್ಸ್.]] ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ತಂಡದ ಯಶಸ್ಸು ಅವರಿಗೆ 2006ರ ಓಝ್‌ಫೆಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಡ್ರ್ಯಾಗನ್‌ಫೋರ್ಸ್‌, ಲ್ಯಾಕುನಾ ಕಾಯಿಲ್‌, ಹೇಟ್‌ಬ್ರೀಡ್‌, ಡಿಸ್ಟರ್ಬಡ್‌ ಹಾಗೂ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಆಫ್‌ ಎ ಡಾನ್‌ ಮುಂತಾದ ಖ್ಯಾತ ಹಾರ್ಡ್ ರಾಕ್‌ನ ಹೆವಿ ಮೆಟಲ್ ತಂಡಗಳ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ತಂಡ ತನ್ನ ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಪೂರೈಸಿತು.<ref>ಹ್ಯಾರೀಸ್, ಕ್ರಿಸ್ [http://www.mtv.com/news/articles/1532120/20060519/avenged_sevenfold.jhtml ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಕನ್‌ಫರ್ಮ್ಡ್ ಫಾರ್ ಒಜ್‌ಫೆಸ್ಟ್ಸ್ ಮೈನ್ ಸ್ಟೇಜ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817061824/http://www.mtv.com/news/articles/1532120/20060519/avenged_sevenfold.jhtml |date=2007-08-17 }} ''ಎಮ್‌ಟಿವಿ ನ್ಯೂಸ್''. ಮೇ 21, 2006</ref> ಈ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ತಂಡ ಅಮೆರಿಕ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌, (ಯೂರೋಪ್‌ನ ಮುಖ್ಯಭೂಭಾಗದಲ್ಲಿ), ಜಪಾನ್‌, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಹಾಗೂ ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಂಗೀತ ಸುಧೆ ಹರಿಸಿತು. ತಮ್ಮ ''ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಈವಿಲ್‌'' ಆಲ್ಬಂ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸುಮಾರು ಹದಿನಾರು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡ ತಂಡ ಕೊನೆಗೆ ತಾವು ಹೊಸ ಆಲ್ಬಂನ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ತಮ್ಮ 2006ರ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು.<ref name="mtv100406">ಮೊಸ್, ಕೋರೆ [http://www.mtv.com/news/articles/1542300/20061003/avenged_sevenfold.jhtml ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಸೀಕ್ ರ್ಯಾಟ್-ಇನ್‌ಫೆಸ್ಟೆಡ್ ಗ್ಯಾರೆಜ್ ಟೊ ರೆಕಾರ್ಡ್ ನೆಕ್ಸ್ಟ್ ಎಲ್‌ಪಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902172713/http://www.mtv.com/news/articles/1542300/20061003/avenged_sevenfold.jhtml |date=2010-09-02 }} ''ಎಮ್‌ಟಿವಿ ನ್ಯೂಸ್''. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 4, 2009</ref> ಎಮ್‌.ಶಾಡೋಸ್‌, ತಮ್ಮ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಆಲ್ಬಂನ ಹೆಸರನ್ನು-ತಂಡ ಇದಕ್ಕೆ ತಾನೇ ಹೆಸರು ಇಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲದೇ, ತಾನೇ ನಿರ್ಮಿಸಿತು- “ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಈವಿಲ್‌ ಭಾಗ 2” ಅಥವಾ “ವೇಕಿಂಗ್‌ ದಿ ಫಾಲನ್‌ ಭಾಗ 2” ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಮೇಲ್ತೋರಿಕೆಗೆ ಹಳೆಯ ಆಲ್ಬಂಗಳ ಮುಂದುವರಿದ ಭಾಗ ಎಂಬಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಈ ಆಲ್ಬಂ ಹೊಸ ಬಗೆಯ ಗ್ರಿಟ್ಟಿಯರ್ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref name="mtv100406"/><ref>ಕ್ರಿಸ್ಟೈನ್, ಡಿಕ್ಸನ್ [http://punktv.ca/news/105/ARTICLE/3089/2008-01-05.html ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಇಂಟರ್ವೂ ವಿತ್ ಜಾನೀ ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091006000924/http://punktv.ca/news/105/ARTICLE/3089/2008-01-05.html |date=2009-10-06 }} ''ಪಂಕ್‌ಟಿವಿ''. ಜನವರಿ 5, 2008.</ref> ಈ ಆಲ್ಬಂಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿ, ಮಂತ್ರಮುಗ್ದರನ್ನಾಗಿಸುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ತಂಡ “''ಆಲ್‌ ಎಕ್ಸೆಸ್'' ‌” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ತಮ್ಮ ಪ್ರಥಮ ಡಿ.ವಿ.ಡಿಯನ್ನು 2007 ಜುಲೈ 17ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು.<ref>[http://www.marketwire.com/press-release/Warner-Bros-Records-750412.html ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಬ್ರಿಂಗ್ಸ್ "ಆಲ್ ಎಕ್ಸೆಸ್" ಟು ದ ಬಿಗ್ ಸ್ಕ್ರೀನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326063942/http://www.marketwire.com/press-release/Warner-Bros-Records-750412.html |date=2019-03-26 }} ''ಮಾರ್ಕೆಟ್ ವೈರ್''. ಜುಲೈ 6, 2007</ref> ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ #1 ಡಿ.ವಿ.ಡಿ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡ “''ಆಲ್‌ ಎಕ್ಸೆಸ್‌'' ” ತಂಡದ 8 ವರ್ಷಗಳ ಲೈವ್‌ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಬ್ಯಾಕ್‌ಸ್ಟೇಜ್ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. [[Strung Out on Avenged Sevenfold: Bat Wings and Broken Strings]] ಹಾಗೂ [[Strung Out on Avenged Sevenfold: The String Tribute]] ಎಂಬ ಎರಡು ಟ್ರೈಬ್ಯೂಟ್‌ ಆಲ್ಬಂಗಳು ಕೂಡ 2007 ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಕಾರ್ಪಣೆಗೊಂಡವು. 2007 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 30ರಂದು ತಂಡದ ನಾಲ್ಕನೇ ಆಲ್ಬಂ, ''ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌'', ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ 200ರಲ್ಲಿ #4 ನೇ ಸ್ಥಾನಗಳಿಸಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಸುಮಾರು 90 ಸಾವಿರ ಪ್ರತಿಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗಿದ್ದವು.<ref name="Billboard">[http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003669047 ಈಗಲ್ಸ್ ಪ್ಲೈ ಪಾಸ್ಟ್ ಬ್ರಿಟ್ನೀ ಟು ಡಿಬಟ್ ಎಟ್ ನಂ. 1"], ''Biliboard.com'', ನವೆಂಬರ್ 7, 2007.</ref> ಆಲ್ಬಂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಎರಡು ಏಕ ಸಂಗೀತಗಳಾದ, “ಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಅಕ್ಲೇಮ್‌” ಹಾಗೂ “ಆಲ್ಮೋಸ್ಟ್‌ ಈಸಿ” ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದವು. 2007 ಡಿಸೆಂಬರ್‌‌ನಲ್ಲಿ “ಎ ಲಿಟ್ಲ್‌ ಪೀಸ್‌ ಆಫ್‌ ಹೆವನ್‌” ಹಾಡಿಗೆ ಎನಿಮೇಷನ್‌ ಒಳಗೊಂಡ ವೀಡಿಯೋ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಹಾಡಿನ ವಿಷಯ ವಿವಾದಾಸ್ಪದವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ವಾರ್ನರ್ ಸಹೋದರರು ಅದನ್ನು ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ನ MVI ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ಮೂರನೇಯ ಏಕಸಂಗೀತ, “ಆಫ್ಟರ್ ಲೈಪ್‌” ಹಾಗೂ ಅದರ ವೀಡಿಯೋ 2008 ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಅವರ ನಾಲ್ಕನೇ ಏಕಸಂಗೀತ, “ಡಿಯರ್ ಗಾಡ್‌” 2008 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 30ಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಹಾಗಿದ್ದೂ, ಮಿಶ್ರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಸ್ವ-ಶೀರ್ಷಿಕೆಯುಳ್ಳ ಆಲ್ಬಂನ ಐದುಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರತಿಗಳು ಬಿಕರಿಯಾದವು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕೆರಾಂಗ್! ಅವಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ “ಆಲ್ಬಂ ಆಫ್‌ ದಿ ಇಯರ್” ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಮುಡಿಗೇರಿಸಿಕೊಂಡಿತು <ref>[http://www.ultimate-guitar.com/news/general_music_news/avenged_sevenfold_won_kerrangs_album_of_the_year_award.html ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ವಾನ್ ಕರಂಗ್‌ನ 'ಆಲ್ಬಮ್ ಆಫ್ ದಿ ಇಯರ್' ಪ್ರಶಸ್ತಿ] ''ಅಲ್ಟಿಮೇಟ್ ಗಿಟಾರ್''. ಆಗಸ್ಟ್‌ 22, 2008</ref> === ''ಲೈವ್ ಇನ್ ದಿ ಎಲ್‌ಬಿಸಿ ಆಂಡ್‌‌ ಡೈಮಂಡ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ದಿ ರಫ್‌ '' (2008—2009) === ಅವೆಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ತನ್ನ 2008ರ ಟೇಸ್ಟ್‌ ಆಫ್‌ ಕೆಯಾಸ್‌ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಆಟ್ರೆಯು, ಬುಲೆಟ್‌ ಫಾರ್ ಮೈ ವಾಲೆಂಟೈನ್, ಬ್ಲೆಸ್‌ ದಿ ಫಾಲ್‌ ಹಾಗೂ ಈಡಿಯಟ್‌ ಪೈಲಟ್‌ಗಳಿಂದ ಹಚ್ಚಹಸಿರಾಗಿಸಿತು.<ref name="buzznet">{{Cite web |url=http://www.buzznet.com/web/music/journals/entry/2461301 |title=ಝಾಕಿ ವೆಂಜೆಯಾನ್ಸ್: ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ವುಡ್‌ಹ್ಯಾವ್ ’ಸ್ಕೇರ್ಡ್ ದ ಎಮೊ ಕಿಡ್ಸ್’ ಆನ್ ರ್ಯಾಪ್ಡ್ ಟೂರ್ |access-date=2010-09-13 |archive-date=2008-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608010512/http://www.buzznet.com/web/music/journals/entry/2461301 |url-status=dead }}</ref> ಅವರು ತಮಗೆ ಬೇಕಾದ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಗಳನ್ನು 2008 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 16ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಲಾಂಗ್‌ ಬೀಚ್‌ನಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ''ಲೀವ್ ಇನ್‌ ದಿ ಎಲ್‌ಬಿಸಿ &amp; ಡೈಮಂಡ್ಸ್‌ ಇನ್ ದಿ ರಫ್‌'' ನ ಎರಡು-ಡಿಸ್ಕ್‌, ಬಿ-ಸೈಡ್ಸ್‌ ಸಿಡಿ ಹಾಗೂ ಲೈವ್ ಡಿ.ವಿ.ಡಿಯಿಂದ ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ತಮ್ಮದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ಅವರು, ಪಂಥೇರಾದ “ವಾಕ್‌”, ಐರನ್‌ ಮೈಡನ್‌ನ “ಫ್ಲ್ಯಾಷ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಬ್ಲೇಡ್‌” ಹಾಗೂ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ ಸಬ್ಬತ್‌ನ “ಪ್ಯಾರನಾಯ್ಡ್‌” ಮುಂತಾದ ಪ್ರಧಾನ ಹಾಡುಗಳನ್ನೂ ಮುದ್ರಸಿದರು.<ref name="buzznet"/><ref>[http://www2.kerrang.com/2008/06/maiden_heaven_track_listing_re.html ಕೆರಾಂಗ್!][http://www2.kerrang.com/2008/06/maiden_heaven_track_listing_re.html ಮೇಯ್ಡನ್ ಹೆವನ್ ಟ್ರಾಕ್ ಲಿಸ್ಟಿಂಗ್ ರಿವೀಲ್ಡ್!] ಕೆರಾಂಗ್! ಜೂನ್ 12, 2008.</ref><ref>[http://www.metalhammer.co.uk/news/avenged-sevenfold-to-cover-black-sabbath/ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಟು ಕವರ್ ಬ್ಲಾಕ್ ಸಬ್ಬಾತ್] ''ಮೆಟಲ್ ಹ್ಯಾಮರ್''. ಜನವರಿ 12, 2009</ref> ಅವರು ಆಫ್ಟರ್ ಲೈಫ್‌, ಆಲ್ಮೋಸ್ಟ್‌ ಈಸಿ, ಬ್ಯಾಟ್‌ ಕಂಟ್ರಿ, ಬೀಸ್ಟ್ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಹ್ಯಾರ್ಲೊಟ್ ಹಾಗೂ ಟ್ಯಾಷ್ಡ್‌ ಅಂಡ್‌ ಸ್ಕ್ಯಾಟರ್ಡ್‌ ಎಂಬ ಐದು ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಗಿಟಾರ್ ಟ್ಯುಟೋರಿಯಲ್ ಡಿ.ವಿ.ಡಿಯೊಂದನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಾಡಿನಲ್ಲೂ ಗಿಟಾರ್ ಸೋಲೋ ಅನ್ನು ಹಾಗೂ ರಿಫ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.metalhammer.co.uk/news/avenged-sevenfold-guitar-tutorial-dvd-announced/ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಗಿಟಾರ್ ಟ್ಯೊಟೋರಿಯಲ್ ಡಿವಿಡಿ ಅನೌನ್ಸ್‌ಡ್] ''ಮೆಟಲ್ ಹ್ಯಾಮರ್''. ಫೆಬ್ರುವರಿ 2, 2009.</ref> ಲೀಡ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ರೀಡಿಂಗ್‌ನ ಸೋಲ್ಡ್‌-ಔಟ್‌ ಸಂಗೀತಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದ ತಂಡ ಎಮ್‌.ಶಾಡೋ ಅವರ ಗಂಟಲುನೋವಿನಿಂದಾಗಿ ತನ್ನ ಲೀಡ್ಸ್‌ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸುವ ಹಾಗೂ ಅವರ ರೀಡಿಂಗ್ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಗೊಳಗಾಯಿತು.<ref>[http://avengedsevenfold.com/news/important-reading-performance ಇಂಪಾರ್ಟೆಂಟ್/ರೀಡಿಂಗ್ ಪರ್ಫಾರ್ಮೆನ್ಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418194247/http://www.avengedsevenfold.com/news/important-reading-performance |date=2010-04-18 }} ''ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಅಫಿಶಿಯಲ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್''.</ref> ಹಲವು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ, ತಂಡ ತನ್ನ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿ ಅದನ್ನು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 15ಕ್ಕೆ ಮುಂದೂಡಿತು.<ref>[http://www.avengedsevenfold.com/news/avenged-sevenfold-postpone-tour-dates ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಮುಂದೂಡಿದ ಪ್ರವಾಸದ ದಿನಾಂಕಗಳು ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003131540/http://www.avengedsevenfold.com/news/avenged-sevenfold-postpone-tour-dates |date=2009-10-03 }} ''ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಕಛೇರಿಯ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್''.</ref> === ''ನೈಟ್‌ಮೇರ್ '' (2009—ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ) === 2009 ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಎಮ್‌.ಶಾಡೋಸ್‌ ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಸೆಲ್ಫ್‌-ಟೈಟಲ್ಡ್‌ ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು ಹೊರತರಲಿದ್ದು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವಶ್ಯವಿರುವ ಬರವಣಿಗೆಯ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದರು.<ref>[http://www.metalhammer.co.uk/news/a7x-we-wanted-to-cover-mr-bungle/ ವಿ ವಾಂಟೆಡ್ ಟೊ ದವರ್ ಮಿ.ಬಂಗಲ್ ] ''ಮೆಟಲ್ ಹ್ಯಾಮರ್''. ಜನವರಿ 12, 2009</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ 2009ರ ಮೇ 16-17ರಂದು ನಡೆಯಲಿದ್ದ ರಾಕ್‌ ಆನ್‌ ದಿ ರೇಂಜ್‌ನಲ್ಲೂ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ತಂಡ ಹೇಳಿತ್ತು.<ref>[http://www.avengedsevenfold.com/news/rock-range ರಾಕ್ ಆನ್ ದ ರೇಂಜ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217161321/http://www.avengedsevenfold.com/news/rock-range |date=2009-02-17 }} ''ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಕಛೇರಿಯ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್''.</ref> ಏಪ್ರಿಲ್‌ 16ರಂದು ಲಾಸ್‌ ಏಂಜೆಲ್ಸ್ ನ ನೋಕಿಯಾ ಥೇಟರ್ ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ತಂಡ ಸ್ಲ್ಯಾಷ್‌ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಗನ್ಸ್‌ ಎನ್‌’ ರೋಸಸ್‌ನ ಆವೃತ್ತಿಯಾದ “ಇಟ್ಸ್‌ ಸೋ ಈಸೀ” ಯ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರು.<ref>[http://www.metalhammer.co.uk/tag/avenged-sevenfold-slash/ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್ ಪರ್ಫಾರ್ಮ್ ವಿತ್ ಸ್ಲ್ಯಾಷ್] ''ಮೆಟಲ್ ಹ್ಯಾಮರ್''. ಎಪ್ರಿಲ್ 17, 2005.</ref> ಸ್ಲ್ಯಾಷ್‌ನ ಚೊಚ್ಚಲ ಸೋಲೋ ಆಲ್ಬಂ “''ಸ್ಲ್ಯಾಷ್'' ‌”ನ “ನಥಿಂಗ್ ಟು ಸೇ” ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಮ್‌.ಶಾಡೋಸ್‌ ಕೂಡ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಎಮ್‌.ಶಾಡೋಸ್‌ ಹಾಗೂ ತಂಡದ ಇತರರು ತಮ್ಮ ಸೆಲ್ಫ್‌-ಟೈಟಲ್ಡ್‌ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ಗೆ ಫಾಲೋ-ಅಪ್‌ ಮಾಡಲು ತೀವ್ರ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸಿದ್ದರು. ಜೂನ್‌ 2009ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ 2009ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌‌‌ನಲ್ಲಿಯೇ ತಮ್ಮ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್‌ ಅನ್ನೂ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಇರುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಎಮ್‌.ಶಾಡೋಸ್‌ ''ಲವ್‌ಲೈನ್‌‌'' ಗೆ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಸೆಲ್ಫ್‌-ಟೈಟಲ್ಡ್‌ ರೆಕಾರ್ಡ ಮೂಲತಃ ಹೊಸತನದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರಿಂದ ನಂತರದ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ ಮೊದಲಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹೆವಿ ಮೆಟಲ್‌, ಹೆಚ್ಚು ರಾಕ್‌ ಪ್ರಣೀತ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ ಆಗಲಿದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆಯನ್ನೂ ನೀಡಿದ್ದರು. ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಗತಿಶೀಲವೂ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ದೀರ್ಘಗತಿಯ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಎಂದೂ ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದರು. “ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೊಲ್ಡ್‌ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ ಇದಾಗಿರುತ್ತದೆ” ಎಂದೂ ಶಾಡೋಸ್‌ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಪರಿಕಲ್ಪನಾ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ ಕುರಿತು ಚಿಂತನೆ ನಡೆಸಿರುವುದಾಗಿಯೂ ಅವರು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ್ದರು. 2009 ಜುಲೈ 15ರಂದು ನವೀಕರಣಗೊಂಡ ತಮ್ಮ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ ಹಾಗೂ ಮೈಸ್ಪೇಸ್‌ ಪ್ರೊಫೈಲ್‌ನಲ್ಲಿ ತಾವೆಲ್ಲವೂ ಮುಂದಿನ ಆಲ್ಬಂ ಕುರಿತು ಕೆಲಸ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಶಾಡೋಸ್‌, ಹಾಗಿದ್ದೂ, ತಾವಿನ್ನೂ ಹೊಸ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದರು. ನವೀಕರಣಗೊಂಡ ದಿನವೇ ''ವೇಕಿಂಗ್‌ ದಿ ಫಾಲನ್‌'' ಗೋಲ್ಡ್‌‌‍ಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನ್ನೂ ಖಚಿತಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಎಮ್‌.ಶಾಡೋಸ್‌ ಆಗಸ್ಟ್‌ 2ರಂದು ನಡೆಯುವ ಸೋನಿಸ್‌ಸ್ಪಿಯ್‌ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಂಡ ಅಂತಿಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುವುದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಇದಾದ ಬಳಿಕ ತಾವೆಲ್ಲರೂ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಗೆ ತೆರಳಿ ಹೊಸ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಆಲ್ಬಂ ತಯಾರಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬರವಣಿಗೆ ಹಾಗೂ ರೆಕಾರ್ಡ್‌‌ನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವುದಾಗಿಯೂ, ತಮ್ಮ ಸೆಲ್ಫ್‌-ಟೈಟಲ್ಡ್‌ ಆಲ್ಬಂಗೆ ಫಾಲೋ ಅಪ್‌ ಅನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗಿಯೂ ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದರು.<ref>[http://www.ultimate-guitar.com/news/upcoming_releases/avenged_sevenfold_to_begin_new_album_after_tour.html Ultimate- ಗಿಟಾರ್.com]</ref> [[ಚಿತ್ರ:Erikkalaurenpic.jpg|210px|thumb|right| 2007ರಲ್ಲಿ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೋಲ್ಡ್.]] 2009 ನವೆಂಬರ್ 5ರಂದು ತಂಡದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸದಸ್ಯ ಝಾಕಿ ವೆಂಜೆಯಾನ್ಸ್‌ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಶವೊಂದನ್ನು ಹರಿಯಬಿಟ್ಟರು. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರು ಈಗಾಗಲೇ ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದು ತಮ್ಮದೇ ಆಲ್ಬಂ ತಯಾರಿಕೆಯ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಂತದ್ದಾದ ಒಂದು ನಿರ್ಮಾಣ ತಂಡವೊಂದನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಕಡೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿದ್ದರು. “ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ವರಚಿಹ್ನೆಗಳೂ ನಮಗೆ ಹಾಗೂ ನಿಮಗೆ ನ್ಯಾಯವೊದಗಿಸಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಬರುವವರೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಿ-ತೀಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತೇವೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ನಿರ್ಮಾಣ ತಂಡ, ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳು ಹಾಗೂ ಎಂಜಿನೀಯರ್‌‍ಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಅಂತಿಮ ಹಂತದಲ್ಲಿ ನಾವಿದ್ದೇವೆ. ನಮ್ಮ ಈ ಕನಸು ನನಸು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಈ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾವು ನಮ್ಮ ಸ್ಟುಡಿಯೋದಲ್ಲಿಯೇ ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಈ ಆಲ್ಬಂ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಹೊಸದೊಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದಂತೂ ಖಚಿತ...” ಎಂದು ಝಾಕಿ ವೆಂಜೆಯಾನ್ಸ್‌ ತಮ್ಮೊಳಗನ್ನು ತೋಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ಅಲ್ಟಿಮೇಟ್‌ ಗಿಟಾರ್‌‌‍ನ ದಶಕದ ಟಾಪ್‌ ಟೆನ್‌ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದ್ದಾಗಿ 2009 ಡಿಸೆಂಬರ್ 24ರಂದು ಪ್ರಕಟಣೆ ಹೊರಬಿತ್ತು. ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನ ಮೆಟಾಲಿಕಾ ಪಾಲಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://deathbatnews.wordpress.com/2009/12/24/avenged-sevenfold-make-ultimate-guitars-top-ten-bands-of-the-decade/ Wordpress.com]</ref> ಕೆರಾಂಗ್! ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌ನ 2009 ಡಿಸೆಂಬರ್ 31ರ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಮ್‌.ಶಾಡೋಸ್‌ ಅವರ ಸಂದರ್ಶನ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಶಾಡೋಸ್‌, “ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಸಂಕೀರ್ಣ ರೆಕಾರ್ಡ್‌. ಸಂಗೀತ ಭಾವಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಆಲ್ಬಂನ ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಭಾಗಗಳು ಕೂಡ ಬಹುಕಾಲ ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಹಚ್ಚಹಸಿರಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ನಮ್ಮ ಗುರಿ. ಸಂಗೀತ ಅಪ್ಪಟ ಇಲ್ಲಿಯ ಮಣ್ಣಿನದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಜೀವಂತಿಕೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವಂತಿರುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ರಾಕ್‌ ಲಾವಣಿಗಳನ್ನು, ತಮಾಷೆಯ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು, ಪಿಯಾನೋ, ಕಾಯರ್, ಆರ್ಕೇಸ್ಟ್ರಾ ಹಾಗೂ ನೀವು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಗಳು ನವೀನ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬರಲಿವೆ. ಇನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡಬೇಕೆಂದರೆ, ಇಂದಿನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಸಂಗತಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಶಾಲಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಹಣಕಾಸು, ಧರ್ಮ, ಯುದ್ಧ, ನಮ್ಮದೇ ಸರ್ಕಾರಗಳ ವರ್ತನೆ ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಗತಿಯಿಂದಲೂ ಪ್ರೇರಣೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಅದೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿಯ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿತಗೊಳ್ಳಲಿದೆ. ಕಂದಮ್ಮಗಳು ಹೇಗೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ವಾಸ್ತವದಿಂದ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಂತರ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿನ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಗೊಂಡಿದೆ” ಎಂದು ತಮ್ಮ ಆಲ್ಬಂ ಕುರಿತು ತುಂಬು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮಾತನಾಡಿದ್ದರು.<ref name="Wordpress.com">[http://deathbatnews.wordpress.com/2010/01/10/m-shadows-talks-new-record-to-kerrang-in-dec-31st-issue/ Wordpress.com]</ref> 2010 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 17ರಂದು ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ತಂಡದ ಅಧಿಕೃತ ಟ್ವಿಟರ್ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ ಝಾಕಿ ವೆಂಜೆಯಾನ್ಸ್‌ ಅವರ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಸಂದೇಶ ಉಲಿದಿತ್ತು. “ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್‌ ಕೆಲಸ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 4 ಗಂಟೆಗೆ ಮನೆಗೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಡ್ರೈವ್‌ ಮಾಡುವಾಗ ಈ ಹಾಡು ಕೇಳುತ್ತಾ ಹೋಗುವ ಅನುಭವವಿದೆಯಲ್ಲಾ ಅದನ್ನು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ” ಎಂದಿದ್ದರು ಝಾಕಿ.<ref>{{cite web|url=http://www.metalhammer.co.uk/news/avenged-sevenfold-new-album-recording-complete/|title=Avenged Sevenfold New Album Recording Complete|publisher=''[[Metal Hammer]]''|accessdate=April 22, 2010|date=April 19, 2010}}</ref> ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ನ ಏಕಗಾನ “ನೈಟ್‌ಮೇರ್” ನ ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು 2010 ಮೇ 18ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ತಂಡದ ಈ ಐದನೇ ಸ್ಟುಡೀಯೋ ಆಲ್ಬಂ 2010 ಜುಲೈ 27ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. <ref name="A7X-5th-Blabber">{{cite web|url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=139734|title=AVENGED SEVENFOLD To Release ''Nightmare'' Single This Month|date=May 7, 2010|accessdate=May 12, 2010|work=[[Blabbermouth.net]]|publisher=[[Roadrunner Records]]}}</ref><ref name="Nightmare-MH">{{cite web|url=http://www.metalhammer.co.uk/news/avenged-sevenfold-nightmare-further-details-made-available/|title=Avenged Sevenfold ''Nightmare'' – Further Details Made Available!|publisher=''[[Metal Hammer]]''|date=May 7, 2010|accessdate=May 12, 2010}}</ref> ಹಾಡಿನ ಪೂರ್ವವೀಕ್ಷಣಾ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ''Amazon.com'', ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ 2020 ಮೇ 6ರಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತಾದರೂ ಕೆಲವೊಂದು ಅನಿವಾರ್ಯ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅದನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref name="Nightmare-MH"/><ref>{{cite web|url=http://deathbatnews.wordpress.com/2010/05/06/youll-have-a-nightmare-on-may-18th/|title=YOU’LL HAVE A ''NIGHTMARE'' ON MAY 18|publisher=''Deathbat News''|date=May 6, 2010|accessdate=May 12, 2010}}</ref> ನೈಟ್‌ಮೇರ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಮೊದಲೇ, 2010 ಮೇ 12ರಂದು, ಹಾರ್ಡ್‌ಡ್ರೈವ್‌ ಎಂಬ ರೇಡಿಯೋ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೊಂದರಲ್ಲಿ ಎಮ್‌.ಶಾಡೋಸ್‌ ಹಾಗೂ ಸಿನಿಸ್ಟರ್ ಗೇಟ್ಸ್‌ ಅದರ ಕುರಿತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿದ್ದರು. {{cquote|[...] The new album, ''Nightmare'', is dedicated to ''[[The Rev]]'' memory and although it's not exactly a concept album, it does center around The Rev. The eeriest thing about it is there is a song on the album called "Fiction" (a nickname The Rev gave himself) which started out with the title "Death". And the song was the last song The Rev wrote for the album, and when he handed it in, he said, that’s it, that’s the last song for this record. And then 3 days later, he died.<ref name="Nightmare-Album">{{cite web|url=http://deathbatnews.wordpress.com/2010/05/13/tons-of-details-on-avenged-sevenfold-entitled-nightmare/|title=TONS OF DETAILS ON AVENGED SEVENFOLD ENTITLED ALBUM ''NIGHTMARE''|date=May 13, 2010|accessdate=May 13, 2010|publisher= ''Deathbat News''}}</ref>}} ಅವರು ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ, ಆಲ್ಬಂನ ಮಿಕ್ಸಿಂಗ್‌ ಕಾರ್ಯ [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ]]ದಲ್ಲಿಯೇ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಜುಲೈ 27ರಂದು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಅದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref name="drummer-blabbermouth">{{cite web| url= http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=140059| title= Late AVENGED SEVENFOLD Drummer 'Appears' On Band's New Album| work= [[Blabbermouth.net]]| publisher= [[Roadrunner Records]]| date= May 14, 2010| accessdate= May 14, 2010}}</ref> ಸಂಗೀತ ವಿಶ್ಲೇಷಕರಿಂದ ಈ ಆಲ್ಬಂ ಕುರಿತು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು ಬಂದಿದ್ದವು. ಅದರ ಜೊತೆಗೆ, ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು ಸಂಗೀತಾಭಿಮಾನಿಗಳು ತೆರೆದ ಹೃದಯದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.’ಮೆಟಾಕ್ರಿಟಿಕ್‌’ನಲ್ಲಿ ಆಲ್ಬಂಗೆ 9.1 ಅಂಕ ದೊರಕಿದ್ದು ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ==== ದಿ ರೇವ್ ಅವರ ಅಕಾಲಿಕ ಮರಣ ==== 2009 ಡಿಸೆಂಬರ್ 28ರಂದು 28ರ ಹರೆಯದ ಡ್ರಮ್ಮರ್ ಜೇಮ್ಸ್‌ “ದಿ ರೇವ್” ಸಲ್ಲಿವನ್ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟಿರುವುದು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂತು.<ref>[http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&amp;newsitemID=132643 RoadRunnerRecords.com]</ref> ಮರಣೋತ್ತರ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಲಾಯಿತಾದರೂ ಸಾವಿನ ರಹಸ್ಯ ಬಗೆ ಹರಿಯಲಿಲ್ಲ.<ref>http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=9438887</ref> ಅಂತೂ 2010 ಜೂನ್‌ 9ರಂದು ಮರಣದ ಹಿಂದಿನ ರಹಸ್ಯ ಹೊರಬಿತ್ತು. “ಆಕ್ಸಿಕೊಡೋನ್‌, ಆಕ್ಸಿಮಾರ್ಫೋನ್‌, ಡೈಯಾಜೆಪಮ್‌/ನಾರ್ಡಿಯಾಜೆಪಮ್‌ ಹಾಗೂ ಇಥನಾಲ್‌ ಗಳ ಒಟ್ಟಾರೆ ಪರಿಣಾಮದಿಂದಾಗಿ ಪಾಲಿಡ್ರಗ್ ಇಂಟಾಕ್ಸಿನೇಷನ್‌ನಿಂದ” ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು <ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/music/news/17386/112469 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-09-13 |archive-date=2010-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100922134520/http://www.rollingstone.com/music/news/17386/112469 |url-status=dead }}</ref>. ಈ ಕುರಿತು ಒಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೇಳಿಕೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ಸಂಗೀತ ತಂಡ, ದಿ ರೇವ್‌ ಅವರ ಸಾವಿಗೆ ಮರುಗಿದ್ದಲ್ಲದೇ, ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಖಾಸಗಿತನವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿತು. {{bquote|It is with great sadness and heavy hearts that we tell you of the passing today of Jimmy “The Rev” Sullivan. Jimmy was not only one of the world's best drummers, but more importantly he was our best friend and brother. Our thoughts and prayers go out to Jimmy's family and we hope that you will respect their privacy during this difficult time.<ref>[http://www.facebook.com/notes/avenged-sevenfold/jimmy-the-rev-sullivan/228040186985 Facebook.com]</ref>}} ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ತಂಡದ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಶ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಸಲ್ಲಿವನ್‌ ಕುಟುಂಬ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆತನನ್ನು ಪೊರೆದ, ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ ಆತನ ಅಭಿಮಾನಿ ಬಳಗಕ್ಕೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. {{bquote|"We would like to thank all of Jimmy's fans for the heartfelt comments that have been posted – it is comforting to know that his genius and antics were appreciated and that he was loved so much. Our hearts are broken – he was much too young to fall. Óg agus saor go deo (forever young and free)"<ref>{{Cite web |url=http://www.ryansrockshow.com/php2/news/37-tidbits/1375-jimmy-the-rev-sullivan-family-thanks-fans-for-support.html |title=Ryansrockshow.com |access-date=2010-09-13 |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20180417071047/http://www.ryansrockshow.com/php2/news/37-tidbits/1375-jimmy-the-rev-sullivan-family-thanks-fans-for-support.html |archive-date=2018-04-17 |url-status=dead}}</ref>}} ಸಲ್ಲಿವಾನ್‌ರ ಸಾವಿನ ಕುರಿತಾಗಿ ಕೇಳಿಬಂದ ಅನುಕಂಪದ ಮಾತುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಮೆನೆಜರ್ ಲ್ಯಾರಿ ಜಾಕೊಬ್ಸನ್‌ ಅವರು ಸಲ್ಲಿವಾನ್ ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲರ ಜೊತೆಗೆ ಹೇಗೆ ದಯಾಳುವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಜಾಕೋಬ್ಸನ್‌ ಅದೇ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ{{bquote|He was expressive. He'd tell you how he felt about you – you didn't wonder because he'd put his arm around you," he said. "He knew how to tell his friends he loved them." <ref>[http://www.myfoxla.com/dpp/entertainment/dpg-Drummer-Avenged-Sevenfold-Found-Dead-fc-20091229 Myfoxla.com]</ref>}} ಸುಮಾರು 50ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಗೀತಗಾರರು ಸಲ್ಲಿವಾನ್‌ನ ಸಾವಿಗೆ ದುಃಖ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>[http://deathbatnews.wordpress.com/in-memory-of-jimmy-the-rev-sullivan/ Wordpress.com]</ref> ಜನವರಿ 5, 2010ರಂದು ಖಾಸಗಿ ದೇಹ ಧಫನ್‌ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ದಿ ರೆವ್‌ಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆ ಖಾಸಗಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಂಡದ ಸ್ನೇಹಿತರಾದ ಲಾಸ್ಟ್‌ ಪ್ರೊಫೆಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಿನಿಯರ್, ಬ್ರಿಯಾನ್ ಹ್ಯಾನರ್ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಜನವರಿ 6, 2010ರಲ್ಲಿ ಜೇಮ್ಸ್ ಸಲ್ಲಿವಾನ್‌ರ ದೇಹವು [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯ|ಕ್ಯಾಲಿಪೋರ್ನಿಯಾ]]ದ ಹಂಟಿಂಗ್‌ಟಾನ್ ಬೀಚ್‌ನ ಗುಡ್ ಶೆಫರ್ಡ್ ಸಿಮೆಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>[https://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GRid=46102374 ]</ref> 2010 ಜನವರಿ 13ರಂದು ಕೆರಾಂಗ್!ನ ಆವೃತ್ತಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ದಿ ರೇವ್‌ ಅವರ ಮರಣದ ಕುರಿತ ನುಡಿಚಿತ್ರವೊಂದು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ದಿ ರೇವ್‌ ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ಬಹಳಷ್ಟು ಸ್ಟಾರ್‌ಗಳು ಕೂಡ ಮಡಿದ ಸಂಗೀತಕಾರನಿಗೆ ಅಂತಿಮ ನಮನ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು.<ref>[http://deathbatnews.wordpress.com/2010/01/12/issue-1295-of-kerrang-features-tribute-to-the-rev-zacky-v-forever/ Wordpress.com]</ref> ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಝಾಕಿ ವಿಂಜೆಯಾನ್ಸ್‌ ತನ್ನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ ಸ್ನೇಹಿತನ ಅಕಾಲಿಕ ಮರಣದ ಕುರಿತು ತನ್ನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, “ನಾನು ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿಯೂ ಜಿಮ್ಮಿ ನನ್ನೊಂದಿಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕಣ್ಣೀರುಗರೆಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಇಂದಿನಿಂದ ನಾನು ಹೊಸ ಬದುಕನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಿದ್ದೇನೆ..ಎಂದೆಂದಿಗೂ” ಎಂದು ಕಂಬನಿ ಮಿಡಿದಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |url=http://twitter.com/Vengenz1/status/7677192948 |title=Twitter.com |access-date=2012-07-23 |archive-date=2021-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421201651/http://twitter.com/Vengenz1/status/7677192948 |url-status=dead }}</ref> ===== ಪರಿಣಾಮಗಳು ===== ದಿ ರೇವ್‌ ಅವರ ಮರಣದ ಕುರಿತ ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಎಮ್‌.ಶಾಡೋಸ್‌ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ನ ಐದನೇ ಆಲ್ಬಂ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಖಚಿತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Wordpress.com"/> “ನಾನು ಹೇಳಬೇಕೆಂದಿರುವ ಸಂಗತಿಗಳು ಬಹಳಷ್ಟಿವೆ. ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲವಕ್ಕೂ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ನ್ಯಾಯವೊದಗಿಸುವ ಮಟ್ಟಿಗಿನ ಶಬ್ದ ಭಂಡಾರ ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ನನ್ನನ್ನು ನಾನು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೊಳಿಸಲು ಸಮಯ ಎಂದು ಸಮ್ಮತಿಸುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸಹನೆಯಿಂದ ಕಾಯುತ್ತೇನೆ. ಇನ್ನುಳಿದವರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆಯೇನು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಇದೆ. ಜಿಮ್ಮಿಯೊಂದಿಗಿನ ಬರವಣಿಗೆ ಹಾಗೂ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೇ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ. ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮುಂದಿನ ಭವಿಷ್ಯ ಹೇಗಿದೆ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಭರವಸೆ ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದರ ಕುರಿತು ಈಗ ಯೋಚಿಸುವುದೇ ಯಾತನಾಮಯ. ಆದರೆ, ನಾವು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅಂದರೆ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕು ಹಾಗೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಅಗಲಿದ ಜಿಮ್ಮಿಗೆ, ಜಿಮ್ಮಿಯ ನೆನಪಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಆತ ಪ್ರತಿ ರಾತ್ರಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹಾಡುಗಳ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಹಾಗೆ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಲೇ, “ನೋಡ್ತಾ ಇರು, ಈ ಹಾಡು ಮಾತ್ರ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಹುಮ್ಮಸ್ಸಿನಿಂದ ನುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ. ಆಗ ನಾನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಆತ ಹೇಳಿದ್ದು ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಎಂದು ನನಗೆ ಖಂಡಿತಾ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ನಮ್ಮ ಕುರಿತು ಸಹನೆ ಇರಲಿ. ನಾವು ಇನ್ನೆಷ್ಟು ಸಂಕಟದಾಯಕ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕೋ ನಮಗಂತೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆತನ ನೆನಪಿಗೋಸ್ಕರವಾದರೂ ನಾವಿದನ್ನೂ ಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಆ ನಂತರ, ಯಾರಿಗೆ ಗೊತ್ತು?” ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.avengedsevenfold.com/news/m-shadows-talks-about-rev |title=AvengedSevenfold.com |access-date=2010-09-13 |archive-date=2010-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831043436/http://www.avengedsevenfold.com/news/m-shadows-talks-about-rev |url-status=dead }}</ref> ಹಂಟಿಂಗ್‌ಟನ್‌ ಬೀಚ್‌ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್‌ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯೊಂದು ನಡೆಸಿದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಜಿಮ್ಮಿ ಸಲ್ಲಿವನ್‌ ನ ಪೋಷಕರಾದ ಬಾರ್ಬರಾ ಹಾಗೂ ಜೋಸೆಫ್‌ ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೊಲ್ಡ್‌‌ನ ಈ ಹೊಸ ಆಲ್ಬಂ ಕುರಿತು ಕೆಲವು ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ್ದರು. “ಆತನ ಕುರಿತು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸಂಗತಿ ಎಂದರೆ, ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌‌‌ಗೆ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಪೂರೈಸಿದ್ದ-ಅದನ್ನು ಆತ ತನ್ನ ಹಲವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು ಎಂದೂ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದ. ಹಾಡು ಬರೆದ ನಂತರ ಆತ ತನ್ನ ಹಾಡುಗಳ, ಪಿಯಾನೋ ಹಾಗೂ ಡ್ರಮ್‌ನ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗಳನ್ನು ರೆಕಾರ್ಡ್‌ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ. ಅದೆಲ್ಲದನ್ನೂ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಅವುಗಳನ್ನು ನನ್ನೆದುರು ನುಡಿಸುವಾಗ ನಂತರ ಸೇರಿಸಬಹುದಾದ ಗಿಟಾರ್‌‌‍ನ ಭಾಗಗಳನ್ನೂ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಆತನ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತವನ್ನು ನಾನೆಷ್ಟು ಇಷ್ಟ ಪಡುತ್ತೇನೆ, ಗೌರವಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಆತನೆದುರಿಗೇ ಹೇಳಿದ್ದೆ. ನಂತರ ಮಾತನಾಡಿದ ಬಾರ್ಬರಾ, “ಜಿಮ್ಮಿ ಕೆಲವೊಂದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದ. ಆತನ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಪರಿಮಿತ ಗೌರವವಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಬ್ಯಾಂಡ್‌ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದಾದರೂ ಆತನ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿತು. ಈ ಎಲ್ಲಾ “ಜಿಮ್ಮಿ”ಯ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಯಾವ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್‌ ಅನ್ನೂ ಕೇಳಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಬೇರೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕಿಲ್ಲ. ಆತ ನಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ದೊರೆತ ವರ” ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="HBindependent.com">[http://www.hbindependent.com/articles/2010/02/12/top_stories/hbi-pipeline02182010.txt HBindependent.com]</ref> ಅವರ ಹೊಸ ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು ದಿ ರೇವ್‌ಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲು ಚಿಂತನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="HBindependent.com"/> 2010 ಫೆಬ್ರುವರಿ 17ರಂದು ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ತಾವು ದ ರೇವ್‌ ಅವರ ಸ್ಥಾನ ತುಂಬಿದ್ದ [[ಡ್ರೀಮ್ ಥಿಯೇಟರ್|ಡ್ರೀಮ್‌ ಥಿಯೇಟರ್]] ಡ್ರಮ್‌ ವಾದಕ ಮೈಕ್‌ ಪೊರ್ಟನೊಯ್‌ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸ್ಟುಡೀಯೋವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. “ನಮ್ಮ ಹೃದಯದ ತುಂಬಾ ಜಿಮ್ಮಿಯನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ನಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್‌ಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಮ್ಮ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಗಮನಕ್ಕೆ ತರಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇವೆ. ಜಿಮ್ಮಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಅತ್ಯದ್ಭುತ ಕೊಡುಗೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀಡಿ ನಿರ್ಗಮಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನಮ್ಮ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸುವುದು ಈಗ ನಮ್ಮ ಹೊಣೆ. ಜಿಮ್ಮಿಯ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದ್ದ ಮೈಕ್‌ ಪೊರ್ಟನೊಯ್‌ ಅವರಿಗೆ ಜಿಮ್ಮಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಡ್ರಮ್‌ ವಾದನದ ಹೊಣೆ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಒದಗಿದ ಗೌರವ ಎಂದುಕೊಂಡು ಮೈಕ್‌ ಅವರೂ ಮರುಮಾತನಾಡದೇ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗೆ ಹೆಗಲು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನೇ ಜಿಮ್ಮೀ ಕೂಡ ಬಯಸಿದ್ದ. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ಜನಪ್ರಿಯ ಡ್ರಮ್‌ ವಾದಕ ಮೈಕ್‌‌ನಂಥ ಪ್ರತಿಭೆ ಜಿಮ್ಮಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕುರಿತು ಅಷ್ಟೊಂದು ಆರಾಧನಾಭಾವನೆ ಹಾಗೂ ಗೌರವ ಹೊಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನಿರಾಳ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಆ ಸಹೋದರ ಇಂದು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಆತನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಒಡಮೂಡಿದ ಸಂಗೀತದ ಮೂಲಕ ಆತನ ಸತ್ವ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚಿರಕಾಲ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಯಶಸ್ಸಿಗಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಆತ ಒಂದು ದಂತಕತೆ ಅಥವಾ, ಅದನ್ನು ಹೀಗೂ ಹೇಳಬಹುದು, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಆತನ ಅಭಿಮಾನಗಳ ಮಡಿಲಿಗೆ ಹಾಕಲು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಿಮ್ಮಿಯ ನೆನಪಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲು ನಾವೂ ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದೇವೆ” ಎಂದು ಮನಬಿಚ್ಚಿ ನುಡಿದಿದ್ದರು ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ತಂಡದವರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.avengedsevenfold.com/news/a7x-enters-studio-mike-portnoy |title=AvengedSevenfold.com |access-date=2010-09-13 |archive-date=2010-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822033125/http://www.avengedsevenfold.com/news/a7x-enters-studio-mike-portnoy |url-status=dead }}</ref> ಈ ಹೊಸ ಆಲ್ಬಂ ಜೊತೆಯೇ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ತಂಡ ಸನ್ನದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಎಮ್‌.ಶಾಡೋಸ್‌, “ಈ ಪ್ರವಾಸ ಸರಣಿಯ ಬಳಿಕ ಏನಾಗುವುದು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ನಮಗ್ಯಾರಿಗೂ ಖಚಿತತೆ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಗುವಿಗೂ ಈ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಸುವುದಷ್ಟೇ ನಮ್ಮ ಮುಂದಿರುವ ಗುರಿ. ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರೆಲ್ಲರ ಮನದಲ್ಲೂ ರೇವ್‌ ಚಿರಕಾಲ ಬಾಳಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ನಮ್ಮ ಆಸೆ” ಎಂದಿದ್ದರು. ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌‌ನ ಅಂತಿಮ ಆಲ್ಬಂ ಹಾಗೂ ಸಲ್ಲಿವನ್‌ನ ಬರವಣಿಗೆಯಾದ ನೈಟ್‌ಮೇರ್ ಅನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು ವಾರ್ನರ್ ಸಹೋದರರು ಜುಲೈ 27ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ( ಡ್ರೀಮ್‌ ಥಿಯೇಟರ್ ಡ್ರಮ್‌ ವಾದಕ ಮೈಕ್‌ ಪೊಟೊನಾಯ್ ಸಲ್ಲಿವನ್‌ ಬರೆದ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಡ್ರಮ್‌ ನುಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೂ ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೂ ಹೋಗಲಿದ್ದಾರೆ.)<ref>http://www.ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್.com/#/news/avenged-sevenfold-returns-with-nightmare-1004106062.story{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''ನೈಟ್‌ಮೇರ್'' ಹಾಡುಗಳು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತಿವೆ. ''ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್'' ‌200ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವಕ್ಕೂ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂಬಂತೆ, 163,000 ಘಟಕಗಳಷ್ಟು ಮೊದಲ ವಾರದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾರಾಟವಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/industry/e3i33196e5b482225222fc6fa25b154de7d|title=Avenged Sevenfold Tops Billboard 200|date=August 4, 2010|work=Billboard|accessdate=August 5, 2010}}</ref> == ಸಂಗೀತದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು == === ಶೈಲಿ === ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ನ ಬತ್ತಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಂಗೀತ ಹಲವು ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವಂಥದ್ದು. ತಂಡದ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅನುಭವದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾಗಿ ಬೆಳೆದಿರುವಂಥದ್ದು. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ತಂಡದ ಚೊಚ್ಚಲ ಆಲ್ಬಂ ''ಸೌಂಡಿಂಗ್ ದಿ ಸೆವೆಂಥ್‌ ಟ್ರಂಪೆಟ್‌'' ಮೆಟಕೋರ್ ಸದ್ದಿನಿಂದಲೇ ಮೂಡಿಬಂದಿತ್ತು. ಹಾಗಿದ್ದೂ ಈ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ಬಗೆಯ ತಿರುವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬಹುದಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳೆಂದರೆ, ಪಂಕ್‌ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಮೈದಳೆದ “ಸ್ಟ್ರೀಟ್ಸ್‌” ಹಾಗೂ ಪಿಯಾನೋ ಪ್ರಧಾನ ಲಾವಣಿ “ವಾರ್ಮನೆಸ್‌ ಆನ್ ದಿ ಸೋಲ್‌”.<ref>[http://www.globaldomination.se/reviews/avenged-sevenfold-sounding-the-seventh-trumpet ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್: ಸೌಂಡಿಂಗ್ ದ ಸೆವೆಂತ್ ಟ್ರಂಪ್ಟ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025011706/http://www.globaldomination.se/reviews/avenged-sevenfold-sounding-the-seventh-trumpet |date=2008-10-25 }} ''ಗ್ಲೋಬಲ್ ಡಾಮಿನೇಶನ್''. ಡಿಸೆಂಬರ್ 11, 2007.</ref> ''ವೇಕಿಂಗ್ ದಿ ಫಾಲನ್‌‌'' ನಲ್ಲಿ ತಂಡ ಸಮಕಾಲೀನ ಮೆಟಾಕ್ಲೋರ್ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು. ಆದರೆ, ಮೊದಲಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬುದ್ಧ, ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಗೀತದ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಈ ಆಲ್ಬಂನಲ್ಲಿ ಶೋಧಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿತು. ತಂಡದ ''ಆಲ್‌ ಎಕ್ಸೆಸ್‌'' ಡಿ.ವಿ.ಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಮುಡ್‌ರಾಕ್‌ ಈ ಮೀರುವಿಕೆಯ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, “''ಸೌಂಡಿಂಗ್ ದಿ ಸವೆಂಥ್ ಟ್ರಂಫೆಟ್'' ‌” ನಂತರ ತಂಡವನ್ನು ನಾನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದೆ. ಆಗ ಅವರು ತಮ್ಮ ''ವೇಕಿಂಗ್ ದ ಫಾಲನ್‌‌'' ನನ್ನು ಆಲ್ಬಂನಿಂದ ಹೊರಗಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಆ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ ಪೂರ್ತಿ ಕಿರುಚುವಿಕೆಯೇ ಇದೆ. ನಾವು ಮಾಡಬೇಕೆಂದಿರುವ ಆಲ್ಬಂ ಅರ್ಧ ಹಾಡು ಹಾಗೂ ಇನ್ನರ್ಧ ಕಿರುಚುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಿರುಚಾಡಲು, ಕೂಗಲು ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಆ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ ನಂತರ ಕೇವಲ ಹಾಡುಗಳೇ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಎಮ್‌.ಶಾಡೋಸ್‌ ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದರು” ಎಂದಿದ್ದರು ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಮುಡ್‌ರಾಕ್‌. ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌‌‌ನ ಮೂರನೇ ಆಲ್ಬಂ, ''ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಈವಿಲ್‌'' ನಲ್ಲಿ, ತಂಡ ತನ್ನ ಎಂದಿನ ಮೆಟಾಕ್ಲೋರ್ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹಾರ್ಡ್‌ ಕೋರ್ ರಾಕ್‌ ಶೈಲಿಯನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿತು. ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ನ ಸೆಲ್ಫ್‌-ಟೈಟಲ್ಡ್‌ ಆಲ್ಬಂ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ, ಹಲವಾರು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು, ತಿರುವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಆಲ್ಬಂನ ಮುಖ್ಯ ಹಾರ್ಡ್‌ ರಾಕ್‌ ಶೈಲಿ ಹಾಗೂ ಹೆವಿ ಮೆಟಲ್ ಹಾಡುಗಳ ಏಕತಾನತೆಯನ್ನು ಮೀರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. “ಡಿಯರ್ ಗಾಡ್‌” ಗ್ರಾಮ್ಯಶೈಲಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಡ್‌ವೇ ಶೋ ರಾಗಗಳ ಪ್ರಭಾವದ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿಯೇ ಮುಳುಗೇಳುವ “ಎ ಲಿಟ್ಲ್‌ ಪೀಸ್‌ ಆಫ್‌ ಹೆವನ್‌”ನಲ್ಲಿ ಬಾಸ್‌ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಆರ್ಕೇಷ್ಟ್ರಾಗಳನ್ನು ಮುಂಚೂಣಿಯ ಹಾಗೂ ಲಹರಿಯ ಗಿಟಾರ್ ಬದಲು ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ಮೊದಲ ಆಲ್ಬಂಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಈಗ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಬದಲಾವಣೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ “ಹೆವಿ ಬ್ಯಾಂಡ್‌” ಎಂಬ ಹಣೆಪಟ್ಟಿ ಹಚ್ಚಲಾಗಿತ್ತು. ಒಮ್ಮೆ ಮೆಟಾಕ್ಲೋರ್‌ನಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಕಿರುಚು ಧ್ವನಿಯ, ಗ್ರೋವಲ್‌ ಶೈಲಿಯ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ, ಸ್ಫೋಟಕ ಧ್ವನಿಯ ಗಿಟಾರ್ ರಿಫ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರೆಕ್‌ಡೌನ್‌‍ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದವು. === ಪ್ರಭಾವಗಳು === ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್ ತಂಡ ತನ್ನ ಸಂಗೀತ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಹಲವಾರು ತಂಡಗಳಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಅವರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ ಸಂಗೀತ ತಂಡಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಬ್ಯಾಡ್ ರಿಲಿಜನ್‌, ಗನ್ಸ್ ಎನ್‌’ ರೋಸಸ್‌, ಐರನ್ ಮೈಡನ್, ಪಂಥೇರಾ, [[ಡ್ರೀಮ್ ಥಿಯೇಟರ್]], ಮೆಟಾಲಿಕಾ, NOFX, ಅಲಿಸ್ ಇನ್ ಚೈನ್ಸ್, ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಫ್ಲ್ಯಾಗ್, ಕರೋಶನ್‌ ಆಫ್ ಕನ್‌ಫರ್ಮಿಟಿ, ದ ಮಿಸ್‌ಫಿಟ್ಸ್‌, ಸ್ಲೇಯರ್, ದ ವಾಂಡಲ್ಸ್, ರೇಜ್ ಅಗೈನೆಸ್ಟ್ ದ ಮಿಷಿನ್, [[ಕಾರ್ನ್]]‌, ಡೆಫ್‌ಟೋನ್ಸ್‌ ಹಾಗೂ AFI ಮುಂತಾದ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಸಂಗೀತ ತಂಡಗಳಿವೆ [http://www.answers.com/topic/avenged-sevenfold ]. === ತಂಡದ ಹೆಸರು ಹಾಗೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಸ್ತು === ಈ ಸಂಗೀತ ತಂಡದ ಹೆಸರಿನ ಜಾಡು ಹಿಡಿದು ಹೊರಟರೆ ಅದು ನಮ್ಮನ್ನು [[ಬೈಬಲ್|ಬೈಬಲ್‌]]ನ ಬುಕ್‌ ಆಫ್‌ ಜೆನೆಸಿಸ್‌ಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಸಹೋದರನನ್ನು ಕೊಂದ ತಪ್ಪಿಗೆ ಅಜೀವ ನಿಷೇಧ ಅನುಭವಿಸುವ ಕೇನ್‌ನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗುವ 4:24 ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ. ಶಿಕ್ಷೆಯ ಅವಧಿ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ಯಾರಾದರೂ ಆತನನ್ನುಕೊಲೆ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ದೇವರು ಆತನ ಮೇಲೆ ಗುರುತು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಆತನ ಪಾಪದ ಗುರುತು. ಯಾರು ಕೇನ್‌ನನ್ನು ಕೊಲೆಗೈಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು “ಏಳು ಬಾರಿ ದೇವರ ದ್ವೇಷ”ಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%204:24&amp;version=9 BibleGateway.com]</ref>{{Or|date=March 2010}} “A7X” ಎಂಬ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪವನ್ನ ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ತಂಡದ ಹೆಸರನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬುದು ತಂಡದ ಝಾಕಿ ವೆಂಜೆಯಾನ್ಸ್ ಅವರ ಸಲಹೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್ ಆಲ್ಬಂನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹಾಡು “ಚಾಪ್ಟರ್ ಫೋರ್” ಜೆನೆಸಿಸ್‌ನ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅಬೆಲ್‌ ಹಾಗೂ ಕೇನ್‌ ಸಹೋದರರ ದ್ವೇಷದ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಹಾಡಿನ ಕೇಂದ್ರ ವಸ್ತುವು ಕೂಡ ಅದೇ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಹೋಲುವಂತಿದೆ. “ಬೀಸ್ಟ್‌ ಅಂಡ್ ದ ಹಾರ್ಲೊಟ್” ಹಾಡು ಕೂಡ ಬೈಬಲ್‌ನಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಣೆ ಪಡೆದಿರುವಂಥದ್ದು. ಪ್ರಥಮ ವ್ಯಕ್ತಿ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಬುಕ್‌ ಆಫ್‌ ರಿವಿಲೇಷನ್‌ ಮೂಲದ ಈ ಕಥೆ ಬ್ಯಾಬಿಲೋನ್‌ ದ ಗ್ರೇಟ್‌ನಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷೆಗಳು ಹಾಗೂ ಹುಸಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕುರಿತಾದಂಥದ್ದು. “ದ ವಿಕೆಡ್‌ ಎಂಡ್‌” ಹಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಬೈಬಲ್‌ನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ, “ಸೇಬಿನ ಮೇಲಿನ ಧೂಳು ಒರೆಸು, ಹಣ್ಣಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚೂರನ್ನೂ ಸವಿ, ಆಗ ಮಾತ್ರ ಆಡಮ್‌ ಎಷ್ಟು ಸರಿ ಎನ್ನುವುದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ” ಎಂಬ ಸಾಲು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಪಾಪಭರಿತ, ನಿಷೇಧಿತ ಹಣ್ಣನ್ನು ಸವಿಯುತ್ತಿರುವ ಈವ್‌ಳನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆದದ್ದು ಎನ್ನುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅನುಮಾನವೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಸಂಗೀತ ತಂಡದ ಬಹುತೇಕ ಹಾಡುಗಳು ಹಾಗೂ ಸದಸ್ಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಧಾರ್ಮಿಕವೆಂಬಂತೆ ಕಂಡು ಬಂದರೂ, ಶಾಡೋಸ್‌ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಅವರದ್ದು ಧಾರ್ಮಿಕ ತಂಡವಲ್ಲ. “ನಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಓದಿದ ಹಾಗೂ ನಮ್ಮ ಕುರಿತು ತಿಳಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ನಾವು ಯಾವ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ” ಎನ್ನುವ ಶಾಡೋಸ್‌, “ನಮ್ಮ ತಂಡದ ಕುರಿತ ಸಂಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ತುಂಬಾ ಮೆಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಪ್ರೀತಿಸುವುದು ಏನೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ತಂಡ ಇಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹೇರಿಲ್ಲ. ಸಂಗೀತ ಏನಿದ್ದರೂ ಮನೋರಂಜನೆಯ ಹಾದಿ. ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಚಿಂತನೆಗೆ ಹಚ್ಚುವುದೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ನಾವೆಂದೂ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಂಥ ಯತ್ನಕ್ಕೆ ಕೈ ಹಾಕಿಲ್ಲ. ಯಾರ ಹೆಗಲ ಮೇಲೂ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಭಾರ ಹೊರಿಸಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದಿನ ಬಹುತೇಕ ಸಂಗೀತ ತಂಡಗಳು ಇದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.<ref>[http://www.ultimate-guitar.com/news/general_music_news/avenged_sevenfold_not_religious_band.html ultimate-guitar.com article]</ref> ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರೇರಿತ ಎಂಬಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ “ಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಅಕ್ಲೈಮ್‌”, “ಗನ್ಸ್‌ ಲಿಂಗರ್” ಹಾಗೂ “ಬ್ಲೈಂಡೆಡ್ ಇನ್ ಚೈನ್ಸ್” ರೀತಿಯ ಹಾಡುಗಳೂ ಈ ಸಂಗೀತ ತಂಡದ ಬತ್ತಳಿಕೆಯಲ್ಲಿವೆ. ''ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಈವಿಲ್‌'' ಆಲ್ಬಂನ “ಬಿಟ್ರೇಯ್ಡ್” ಹಾಡನ್ನು “ಡಿಮೆಬಾಗ್ ಡಾರೆಲ್‌‌ನ ಮರಣ”ದ ಕುರಿತು ಬರೆದಿರುವಂಥದ್ದು. === ಡೆತ್‌ಬ್ಯಾಟ್‌ === ಈ ಸಂಗೀತ ತಂಡ ಹೊಂದಿರುವ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು “ಡೆತ್‌ಬ್ಯಾಟ್‌” ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವೇಂಜ್ಡ್‌ ಸೆವೆನ್‌ಫೋಲ್ಡ್‌ ತಂಡದ ಹೈಸ್ಕೂಲು ಸ್ನೇಹಿತ ಮಿಖಾ ಮಾಂಟೇಜ್‌ ವಿನ್ಯಾಸಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನಲಾಗುವ ಈ ಚಿಹ್ನೆ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಮೊದಲ ಡಿವಿಡಿ, ''ಆಲ್‌ ಎಕ್ಸೆಸ್‌‌'' ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಆಲ್ಬಂನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕವರ್ ಮೇಲೂ ಈ ಚಿಹ್ನೆ ರಾರಾಜಿಸಿದೆ. ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಂಡದ ಗೆಳೆಯ ಕ್ಯಾಮೆರಾನ್ ರಕಮ್‌ ರಚಿಸಿದ್ದು. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಾವಲಿಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಬುರುಡೆಯಾಗಿದ್ದ ಡೆತ್‌ಬ್ಯಾಟ್‌ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ನಂತರ ಬಾವಲಿಗಳ ರೆಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿದ ಪೂರ್ತಿ ಮನುಷ್ಯಾಕೃತಿಯ ಅಸ್ತಿಪಂಜರವಾಗಿ ಸುಧಾರಣೆಗೊಂಡಿತು. ಅದನ್ನು ''ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಈವಿಲ್‌'' ಆಲ್ಬಂನ ಕವರ್ ಮೇಲೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ''ಸೌಂಡಿಂಗ್ ದ ಸೆವೆಂಥ್ ಟ್ರಂಫೆಟ್'' ಕವರ್ ಮೇಲೆ ಇಬ್ಬರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಆಕೃತಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ (ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವರು ಕೇನ್‌ ಹಾಗೂ ಎಬೆಲ್‌ ಇರಬಹುದು). ಹಾಗೆಯೇ ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಗಂಧರ್ವ ಕನ್ಯೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ ಡೆತ್‌ಬ್ಯಾಟ್‌ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ “ಬ್ಯಾಟ್ ಕಂಟ್ರಿ”, “ವಾರ್ಮ್‌ನೆಸ್ ಆನ್ ದ ಸೋಲ್” ಹಾಗೂ “ಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಅಕ್ಲೈಮ್‌” ರೀತಿಯ ಹಲವಾರು ಏಕಗೀತೆಗಳ ಕವರ್‌ಗಳ ಮೇಲೂ ಡೆತ್‌ಬ್ಯಾಟ್‌ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. == ವಾದ್ಯ-ವೃಂದದ ಸದಸ್ಯರು == <small> ಬ್ಯಾಂಡ್ ಸದಸ್ಯರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಾವು ಬಳಸುತ್ತಿರುವ ಉಪಕರಣವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯದನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವೆಂದರೆ</small> {{col-begin}} {{col-2}} ;ಈಗಿನ ಸದಸ್ಯರು * ಎಮ್. ಶಾಡೋಸ್ – ಲೆಡ್ ವೋಕಲ್ಸ್ <small>(1999-ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ)</small> * ಝಾಕಿ ವೆಂಜೆಯಾನ್ಸ್ – ರಿದಮ್ ಗಿಟಾರ್, ಬ್ಯಾಕಿಂಗ್ ವೋಕಲ್ಸ್ <small>(1999–ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ)</small> * ಸೈನಿಸ್ಟರ್ ಗೇಟ್ಸ್ – ಲೆಡ್ ಗಿಟಾರ್, ಬ್ಯಾಕಿಂಗ್ ವೋಕಲ್ಸ್ <small>(2000–ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ)</small> * ಜಾನೀ ಕ್ರಿಸ್ಟ್ – ಬಾಸ್, ಬ್ಯಾಕಿಂಗ್ ವೋಕಲ್ಸ್ <small>(2002–ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ)</small> {{col-2}} ;ಮಾಜಿ ಸದಸ್ಯರು * ದ ರೆವ್ – ಡ್ರಮ್ಸ್, ಬ್ಯಾಕಿಂಗ್ ವೋಕಲ್ಸ್<small>(1999–2009)</small> * ಮಟ್ ವೆಂಟ್ – ಬಾಸ್<small>(1999–2000)</small> * ಜಸ್ಟಿನ್ ಸಾನೆ – ಬಾಸ್ <small>(2000–2001)</small> * ಡಾಮೆಯಾನ್ ಆ‍ಯ್‌ಶ್ – ಬಾಸ್ <small>(2001–2002)</small> {{col-end}} ;ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಸದಸ್ಯರು * ಮೈಕ್ ಪೋರ್ಟ್‌ನೋಯ್ – ಡ್ರಮ್ಸ್ <small>(2010)</small><ref>ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್‌ದ ಸಂದೇಶಗಳು [http://www.avengedsevenfold.com/news/a7x-enters-studio-mike-portnoy ಮೆಸೇಜ್ ಫ್ರಂ ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822033125/http://www.avengedsevenfold.com/news/a7x-enters-studio-mike-portnoy |date=2010-08-22 }}''avengedsevenfold.com''.</ref><ref>ಮೆಸೇಜ್ ಫ್ರಂ ಜಾಕಿ ವೆಂಗಿಯನ್ಸ್ [http://www.facebook.com/notes/avenged-sevenfold/update-from-zacky-in-the-studio/326904856985 ಮೆಸೇಜ್ ಫ್ರಂ ಜಕಿ ವೆಂಗಲೆನ್ಸ್] ''facebook.com/AvengedSevenfold''.</ref> * ಬ್ರೈನ್ ಹೇನರ್, ಸೀನಿಯರ್. – ಗಿಟಾರ್ <small>(2005–ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ)</small> {{col-begin}} ;ಸಂಚರಿಸುವ ಸದಸ್ಯರು * ಮೈಕ್ ಪೋರ್ಟ್‌ನೋಯ್ – ಡ್ರಮ್ಸ್<small>(2010)</small> {{col-end}} === ಕಾಲಾನುಕ್ರಮಣಿ === <div class="left"> <timeline> ImageSize = width:800 height:400 PlotArea = left:110 bottom:120 top:0 right:30 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/1999 till:07/30/2010 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy</div> Colors = id:ಬಾಸ್ value:brightgreen legend :ಬಾಸ್&nbsp;ಗಿಟಾರ್ id:ಗಿಟಾರ್;ಪಿಯಾನೊ value:orange legend:ಬಾಸ್&nbsp;ಗಿಟಾರ್,&nbsp;ಪಿಯಾನೊ id: ಗಿಟಾರ್;ಪಿಯಾನೊ;ವೋಕಲ್ಸ್ value:brightblue legend:ಲೆಡ್&nbsp;ಗಿಟಾರ್,&nbsp;ಪಿಯಾನೊ,&nbsp;ಬ್ಯಾಕಿಂಗ್&nbsp;ವೋಕಲ್ಸ್ id:ವೋಕಲ್ಸ್ value:purple legend:ಲೆಡ್&nbsp;ವೋಕಲ್ಸ್ id:ರಿದಮ್;ವೋಕಲ್ಸ್ value:red legend:ರಿದಮ್&nbsp;ಗಿಟಾರ್,&nbsp;ಬ್ಯಾಕಿಂಗ್&nbsp;ವೋಕಲ್ಸ್ id:ಡ್ರಮ್ಸ್;ಪಿಯಾನೊ;ವೋಕಲ್ಸ್ value:teal legend:ಡ್ರಮ್ಸ್,&nbsp;ಪಿಯಾನೊ,ಬ್ಯಾಕಿಂಗ್&nbsp;ವೋಕಲ್ಸ್ id:ಲೈನ್ value:black legend:ಸ್ಟೂಡಿಯೋ&nbsp;ಆಲ್ಬಂ legend = orientation:vertical position:bottom columns:2 ScaleMajor = increment:1 start:1999 LineData = at:01/31/2001 color:black layer:back at:08/26/2003 color:black layer:back at:06/07/2005 color:black layer:back at:10/30/2007 color:black layer:back at:07/27/2010 color:black layer:back BarData = bar:Shadows text:"ಎಮ್. ಶಾಡೋಸ್" bar:Zacky text:"ಝಾಕಿ ವೆಂಜೆಯಾನ್ಸ್" bar:Wendt text:"ಮಟ್ ವಾಂಟ್" bar:Rev text:"ದ ರೆವ್" bar:Gates text:"ಸೈನಿಸ್ಟರ್ ಗೇಟ್ಸ್" bar:Sane text:"ಜಸ್ಟಿನ್ ಸಾನೆ" bar:Ash text:"ಡಾಮೆಯಾನ್ ಆ‍ಯ್‌ಶ್" bar:Christ text:"ಜಾನಿ ಕ್ರಿಸ್ಟ್" PlotData= width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) bar:Shadows from:01/01/1999 till:end color:ವೋಕಲ್ಸ್ bar:Zacky from:01/01/1999 till:end color:ರಿದಮ್;ವೋಕಲ್ಸ್ bar:Wendt from:01/01/1999 till:12/31/1999 color:ಬಾಸ್ bar:Rev from:01/01/1999 till:12/28/2009 color:ಡ್ರಮ್ಸ್;ಪಿಯಾನೊ;ವೋಕಲ್ಸ್ bar:Gates from:01/01/2000 till:end color: ಗಿಟಾರ್;ಪಿಯಾನೊ;ವೋಕಲ್ಸ್ bar:Sane from:01/01/2000 till:12/31/2000 color: ಗಿಟಾರ್;ಪಿಯಾನೊ bar:Ash from:01/01/2001 till:12/31/2001 color:ಬಾಸ್ bar:Christ from:01/01/2002 till:end color:ಬಾಸ್ </timeline> == ಸಂಗೀತ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆಗಳ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆ == ;ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಳು * ''ಸೌಂಡಿಂಗ್ ದ ಸೆವೆಂತ್ ಟ್ರಂಪೆಟ್ '' (2001) * ''ವಾಕಿಂಗ್ ದ ಫಾಲೆನ್'' (2003) * ''ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಎವಿಲ್'' (2005) * ''ಅವೆಂಜ್ಡ್ ಸೆವೆನ್ಫೊಲ್ಡ್'' (2007) * ''ನೈಟ್‌ಮೇರ್'' (2010) == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Commons|Avenged Sevenfold}} * {{Official website|http://www.avengedsevenfold.com}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾದ ಹಾರ್ಡ್ ರಾಕ್ ಸಂಗೀತ ತಂಡಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕನ್ ಮೆಟಲ್ ಕೋರ್ ಸಂಗೀತ ತಂಡಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಗೀತದ ಚತುರತಂಡಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಎಮ್‌ಟಿವಿ ವಿಡಿಯೋ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ವಿಜೇತರು]] [[ವರ್ಗ:ರಾಕ್ ಶೈಲಿಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] 5oo64wnqix6yt9cutiu9rm2agej8ivw 0 25330 1434245 1342116 2026-10-24T11:42:53Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434245 wikitext text/x-wiki [[File:Colliery.jpg|thumb|350px|ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ಮಾಲಿಕ ಮತ್ತು ಕೆಲಸಗಾರರ ನಡುವಿನ ತಾರತಮ್ಯ ನೀಗಿಸುತ್ತದೆ.]] '''"ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು''' (ಅಥವಾ"ಲೇಬೊರ್", ಅಥವಾ"ಉದ್ಯೋಗ" ಕಾನೂನು) ಇದನ್ನು ಕಾನೂನಿನ [[ಕಾನೂನು|ರಚನೆ]]ಗಳು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.ಅಲ್ಲದೇ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಮಗಳು,ಅದಲ್ಲದೇ ಕಾನೂನು ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿವರಣೆ ಮಾಡುವ,ನಿಬಂಧನೆಗಳುಕಾರ್ಯನಿರತ ಜನರು ಅಲ್ಲದೇ ಅವರ ಸಂಘಟನೆಗಳ ವಿವರವನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಟ್ರೇಡ್ ಯುನಿಯನ್,ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಅಂಶಗಳನ್ನು,ಉದ್ಯೋಗದಾತರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರು ಇವರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆನಡಾದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಕೆಲಸದ ತಾಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತವೆಯೇ ವಿನಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ವಿಷಯವನ್ನಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ತೆರನಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಬಹುತೇಕ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆಯಾದರೂ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಶಾಲ ವರ್ಗದ ಹಂತಗಳಿವೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಸಮೂಹ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು, ಮೂರು ತೆರನಾದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ,ಅದು ಕಾರ್ಮಿಕ,ಉದ್ಯೋಗದಾತ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ಕೊಂಡಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು,ಇದು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕೆಲಸದ ಜಾಗೆಯಲ್ಲಿನ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ,ಅದಲ್ಲದೇ ಒಪ್ಪಂದ ಮೇರೆಗೆ ಕೆಲಸದ ವಿಷಯವನ್ನು ಅದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗಿನ ಕಾರ್ಮಿಕ ಚಳವಳಿಯು ಕಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕುರಿತಾದ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವಂತೆ ೧೯ ಮತ್ತು ೨೦ ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಕವಾದವು. ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಕಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು ಸಮಗ್ರತೆ ನೀಡಿದವಲ್ಲದೇ ಅವುಗಳು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿವೆ. ==ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನಿನ ಚರಿತ್ರೆ== {{labor}} {{Main|History of labour law}} ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ಜಾರಿಗೆ ಹಲವಾರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ;ಉತ್ತಮ ಕೆಲಸದ ವಾತಾವರಣಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸಗಾರರ ಬೇಡಿಕೆ,ಸಂಘಟನೆಗೆ ಹಕ್ಕುಗಳು,ಅಲ್ಲದೇ ಈ ಕೆಲಸಗಾರರ ಸಂಘಗಳಮಿತಿ ಮೀರಿದ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ನಿರ್ಭಂಧ ಹಾಕಬೇಕೆಂದು ಉದ್ಯೋಗದಾತರ ಒತ್ತಡ ಹಾಗು ಕಾರ್ಮಿಕ ವೆಚ್ಚಗಳ ಕಡಿತಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂಬ ಒತ್ತಾಯಗಳು ಈ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ಹುಟ್ಟಲು ಕಾರಣವಾದವು. ಉದ್ಯೋಗದಾತರ ವೆಚ್ಚಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಲು ಕಾರ್ಮಿಕರು ಸಂಘಟನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹೆಚ್ಚು ವೇತನಕ್ಕೆ ಆಗ್ರಹ,ಅಥವಾ ಕಾನೂನುಗಳ ಅಳವಡಿಕೆಯ ಖರ್ಚು ಅಧಿಕವಾಗುವುದು,ದುಬಾರಿ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಕೆಲಸ ನೀಡುವವರ ಖರ್ಚು ಅಧಿಕಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಅಥವಾ ಉದ್ದಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಪಾಲು ಇತ್ಯಾದಿ ವೆಚ್ಚ ಹೆಚ್ಚಾಗಲು ಕಾರಣ. ಕೆಲಸಗಾರರ (ಕಾರ್ಮಿಕರ) ಸಂಘಟನೆಗಳಾದ ಟ್ರೇಡ್ ಯುನಿಯನ್ಸ್ ಗಳು ಕೈಗಾರಿಕೆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ನೈಜ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಿ ರಾಜಕೀಯ ವಲಯದಲ್ಲೂ ತಮ್ಮ ಲಾಭ ಪಡೆದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನಿನ ಯಥಾಸ್ಥಿತಿ ಎಂದರೆ ಅದು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದ ಉತ್ಪಾದನೆ,ಅದರ ಅಂಶ ಹಾಗು ಸಮಾಜದ ವಿಭಿನ್ನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗಿನ ಸಂಘರ್ಷವಾಗಿದೆ. ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು== ===ಉದ್ಯೋಗದ ಒಪ್ಪಂದದ ಕರಾರು=== {{Main|Employment contract|At-will employment}} ಯಾವುದೇ ದೇಶದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಅದು ಉದ್ಯೋಗದಾತ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಆಗಿದೆ.ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಆಗುವ ಉದ್ಯೋಗ ಕುರಿತಾದ ಒಪ್ಪಂದ-ಕರಾರು ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಊಳಿಗ ಮಾನ್ಯ ಪದ್ದತಿಯ ವಿನಾಶ ಹಾಗು ಆಧುನಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳ ಅಗ್ರ ಸಂಬಂಧವು ಹೊಸತನಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿತು. ಈ ಕೆಲಸದ ಕರಾರು ಅಥವಾ ಒಡಂಬಡಿಕೆಗಳ ನೀತಿ-ನಿಯಮ-ನಿಯಂತ್ರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಇಲ್ಲವೆ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಜನರ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿರ್ಭಂದಿಸಿ,ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗೆ ಪೂರಕವಾದ ಹಲವಾರು ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಮಿಕ ವಲಯದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ U.S.ನಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ರಾಜ್ಯ ಕಾನೂನುಗಳು "ಮನಸೋಚ್ಛೆ" ನಡೆಯುವಂತೆ ಇರುತ್ತವೆ.ಅದೆಂದರೆ ಉದ್ಯೋಗದಾತನು ಯಾವಾಗ ಬೇಕಾದರೂ ಕಾರ್ಮಿಕನನ್ನು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಲ್ಲದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸದಿಂದ ವಜಾ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ.ಅಂದರೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೂತ್ರಗಳ ನೀತಿ-ನಿಯಮ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯೂ ಕಾರ್ಮಿಕನನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ.<ref>ಉದಾಹರಣೆಗೆ,ಒಬ್ಬ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲು ನಿರಾಕರಣೆ ಅಥವಾ ಆತನ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿದರೆ ಇದು ಅಗತ್ಯ.</ref> ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ<ref>e.g. ಇನ್ ದಿ ಯುರೊಪಿಯನ್ ಯುನಿಯನ್, ಡೈರೆಕ್ಟಿವ್೯೧/೫೩೩</ref> ಉದ್ಯೋಗದಾತನು ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗದ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಲಿಖಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.ಅದನ್ನು ''ಎಸೆಸ್ನ್ಸಿಲಿಯಾ ನೆಗೊಶೀ'' ಎಂದು ಆ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ [[ಲ್ಯಾಟಿನ್]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ,ಅಂದರೆ ಕಾರ್ಮಿಕನಿಗಾಗಿ ಅಗತ್ಯ ಕೆಲಸದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳು) ಇದು ಕಾರ್ಮಿಕನಿಗೆ ತನ್ನ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಕಲ್ಪನೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ;ಕೂಲಿ ಹಣ,ರಜಾದಿನದ ಹಕ್ಕುಗಳು,ವಜಾಕಾಲದಲ್ಲಿನ ಪೂರ್ವ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಹೀಗೆ ಹಲವಾರು ವಿಷಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉದ್ಯೋಗದಾತ ಕಾನೂನು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಕರಾರನ್ನು ಬರೆದು ಕೊಡಲಾರ ಏಕೆಂದರೆ ಆತ ನೀಡುವ ವೇತನ ಅಥವಾ ಕೂಲಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ್ದಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ಕಾರ್ಮಿಕನು ತನ್ನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕಳೆಯುವ ಬಗ್ಗೆ ಉದ್ಯೋಗದಾತನಿಗೆ ನೀಡುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.ಅಥವಾ ಅಸಂಬದ್ದವಾಗಿ ತನ್ನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕುತ್ತು ಬರಬಹುದೆಂಬ ಕಾರಣವೂ ಇದರ ಹಿಂದಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಜನರು ಇಂತಹ ಕಾನೂನು ಬಾಹಿರ ಇಲ್ಲವೇ ಅಸಮಂಜಸ ಕರಾರುಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪದೇ ಇರಬಹುದು. ಹೇಗೆಯಾದರೂ ಆಯಾ ದೇಶದ ಕಾನೂನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಮಸೂದೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.<ref>ಇನ್ ದಿ US,ಅಂಡರ್ ದಿನ್ಯಾಶನಲ್ ಲೇಬರ್ ರಿಲೇಶನ್ಸ್ ಆಕ್ಟ್,ಎ ವರ್ಕರ್ ಹ್ಯಾಸ್ ನೊ ರೈಟ್ ಟು ಆರ್ಗೈನೈಜ್ ವ್ಹೇರ್ ಹಿ ಈಸ್ ಕನ್ಸಿಡ್ರೆಡ್ ಎ ಮ್ಯಾನೇಜರ್,ನೋಡಿ''NLRB v.ಕೆಂಟುಕಿ ರಿವರ್ ಕಮ್ಯುಇಟಿ ಕೇರ್'', [http://www.lawmemo.com/nlrb/kyrivercases.htm 532 U.S. 706] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713192158/http://www.lawmemo.com/nlrb/kyrivercases.htm |date=2011-07-13 }} (೨೦೦೧)</ref> ===ಕನಿಷ್ಠ ವೇತನ=== {{Main|Minimum wage}} ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಕಾರ್ಮಿಕನಿಗೂ ಕನಿಷ್ತ ವಿತನ ನೀಡುವ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ,ಬೆಲ್ಜಿಯಮ್,ಕೆನಡಾ,ಚೀನಾ,ಫ್ರಾನ್ಸ್,ಗ್ರೀಸ್,[[ಹಂಗೇರಿ]],[[ಇಂಡಿಯಾ]],[[ಐರ್ಲೆಂಡ್]],ಜಪಾನ್,ಕೊರಿಯಾ,ಲಕ್ಸೆಂಬರ್ಗ್,ದಿ ನೆದರ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್,ನ್ಯುಜಿಲ್ಯಾಂಡ್,ಪರ್ಗ್ವೆ,ಪೊರ್ಚಗಲ್,ಪೊಲಂಡ್,ರೊಮಾನಿಯಾ,ಸ್ಪೇನ್,ತೈವಾನ್,ದಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್,ದಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್,ಇನ್ನುಳಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ದೇಶಗಳು ಈ ಕನಿಷ್ಟ ವೇತನ-ಕೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿವೆ. ಕನಿಷ್ಟ ವೇತನವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ವೇತನಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ;ಇದನ್ನು ಪೂರೈಕೆ ಮತ್ತು ಬೇಡಿಕೆಯ ಸೂಚ್ಯಂಕದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದು ಮುಕ್ತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಲೆ ನಿಗದಿಯ ತಳಪಾಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಶವು ಕನಿಷ್ಟ ವೇತನ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣದ ಕಾನೂನನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ;ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಕೈಗಾರಿಕರಣಗೊಂಡ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಟ ಕೂಲಿ ನಿಗದಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ,ಆದರೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕಾನೂನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದರ ಕನಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಪೂರಕ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವೀಡನ್ ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗನುಗುಣವಾಗಿ ವೇತನ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.(ಯುನಿಯನ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗದಾತರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬನೆ)ಒಟ್ಟು ಸಮೂಹದ ನಿಯಮ್ಗಳು ಅಸಂಘಟಿತ (ಮಾಲಿಕರನ್ನೂ)ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಕನಿಷ್ಟ ವೇತನ ಕುರಿತ ಕಾನೂನುಗಳು ಮೊದಲು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸನಲ್ಲಿ <ref name="dol">{{cite news| url=http://www.dol.gov/esa/minwage/chart.htm| publisher=Department of Labor| title=History of Federal Minimum Wage Rates Under the Fair Labor Standards Act, 1938 - 1996| date=March 31, 2006| access-date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 8, 2010| archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 17, 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110917155757/http://www.dol.gov/ESA/minwage/chart.htm| url-status=dead}}</ref> ೧೯೩೮ ರಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಗೊಂಡವು,ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೧೯೪೮,ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ <ref name="France">{{cite news|url=http://www.eurofound.eu.int/emire/FRANCE/MINIMUMWAGEGUARANTEED-FR.html|publisher=European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions|title=MINIMUM WAGE (GUARANTEED)|date=March 31, 2006|access-date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 8, 2010|archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 7, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061207054230/http://www.eurofound.eu.int/emire/FRANCE/MINIMUMWAGEGUARANTEED-FR.html|url-status=dead}}</ref> ೧೯೫೦ ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಗ್ಡಮ್ ನಲ್ಲಿ <ref name="uk">{{cite news| url=http://www.dti.gov.uk/er/nmw/nmwhist.htm| publisher=dti| title=National Minimum Wage| date=March 31, 2006| access-date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 8, 2010| archive-date=ಜನವರಿ 29, 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20090129174946/http://www.dti.gov.uk/er/nmw/nmwhist.htm| url-status=dead}}</ref> ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ. [[ಯುರೋಪಿನ ಒಕ್ಕೂಟ|ಯುರೊಪಿಯನ್ ಯುನಿಯನ್]],ನ ೨೫ ಸದಸ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ೧೮ ರಲ್ಲಿ ಸದ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕನಿಷ್ಟ ಕೂಲಿ ನಿಯಮವಿದೆ.<ref name="Eurostat 2005">ಯುರೊಸ್ಟಾಟ್(೨೦೦೫):''ಮಿನಿಮಮ್ ವೇಜಿಸ್ ೨೦೦೫: ಮೇಜರ್ ಡಿಫರನ್ಸಿಸ್ಸ್ ಬಿಟ್ವೀನ್ EU ಮೆಂಬರ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್'' [http://www.eds-destatis.de/en/downloads/sif/nk_05_07.pdf (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718233256/http://www.eds-destatis.de/en/downloads/sif/nk_05_07.pdf |date=2011-07-18 }}</ref> ===ಕೆಲಸದ ವೇಳೆ=== {{See also|Eight-hour day}} [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯ ಮೊದಲು ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯು ೧೧ ರಿಂದ ೧೪ ಗಂಟೆಗಳ ವರೆಗೆ ಇತ್ತು. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪದ್ದತಿ ಬೆಳೆದಂತೆ ಮತ್ತು ಯಂತ್ರಗಳ ಪರಿಚಯಿಸಿದಂತೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸದ ಅವಧಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಯಿತಾದರೂ ೧೪-೧೫ ಗಂಟೆಗಳ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿ ಇತ್ತು,ಆದರೆ ೧೬ ಗಂಟೆಯ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಇತ್ತು. ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಗಳಲ್ಲಿ[[ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ]]ರನ್ನೂ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತಿತ್ತು. ಆಗ ೧೭೮೮ ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಜಲಶಕ್ತಿಯ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು-ಮೂರಾಂಶರಷ್ಟು ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>[http://www.galbithink.org/child.htm ಚೈಲ್ಡ್ ಲೇಬರ್ ಅಂಡ್ ಡಿವಿಜನ್ ಆಫ್ ಲೇಬರ್ ಇನ್ ದಿ ಅರ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಾಟನ್ ಮಿಲ್ಸ್]</ref> ಕೆಲಸದ ಎಂಟು-ಗಂಟೆಗಳ ಚಳವಳಿ ೧೮೩೩ ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯ ಕಾನೂನನ್ನು ತಂದು, ಗಣಿಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ೧೨ ಗಂಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ೮ ಗಂಟೆಗಳೆಂದು ನಿಯಮ ರೂಪಿಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ೧೦-ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ೧೮೪೮ ರಲ್ಲಿ ನಿಗದಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.ಅದರ ನಂತರ ಅದರ ಕೂಲಿ ನಿಗದಿಗೂ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ೧೮೦೨ ರಲ್ಲಿಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಆಕ್ಟ್ ಎಂಬ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನನ್ನು UK ನಲ್ಲಿ ಜಾರಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನಂತರ ಜರ್ಮನಿಯು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿ ಮಾಡಿತು.ಚಾನ್ಸಲರ್ ಆಗಿದ್ದ ಬಿಸ್ಮಾರ್ಕ್ ಗೆ ಸೊಸಿಯಲ್ ಡೆಮಾಕ್ರಾಟಿಕ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಜರ್ಮನಿಯನ್ನು (SPD)ಕೆಳಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ತರುವ ಗುರಿ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಬಿಸ್ಮಾರ್ಕ್ ೧೮೭೮ ರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸಮಾಜವಿರೋಧಿ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿದ,ಆದರೂ ಸಮಾಜವಾದಿಗಳು ರೀಚ್ ಸ್ಟ್ಯಾಗ್ ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಚಾನ್ಸ್ ಲರ್ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ [[ಸಮಾಜವಾದ|ಸಮಾಜವಾದ ಪದ್ದತಿ]]ಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ವಿಭಿನ್ನ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದ. ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಮೂಹವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲು,ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಆತ ಹಲವಾರು ಕಲ್ಯಾಣ ಕಾರ್ಯಕಮಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡ.ಇವುಗಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆ ಎಂಬಂತೆ ಮೂಡಿದವು. ಅದೇ ವರ್ಷ ೧೮೮೩ ರಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆ ಕಾನೂನು,ಇದು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಆರೋಗ್ಯದ ಭದ್ರತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು,ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡುವ ನಿಧಿಗೆ ಕೆಲಸಗಾರ ಎರಡು-ಮೂರಾಂಶವಾದರೆ ಮಾಲಿಕ ಒಂದ್ಮೂರಾಂಶ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದ. ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ೧೮೮೪ ರಲ್ಲಿ ಅಪಘಾತ ವಿಮೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದರೆ ೧೮೮೯ ರಲ್ಲಿ ಪಿಂಚಣಿ ಯೋಜನೆಗೆ ಚಾಲನೆ ದೊರೆಯಿತು. ಇನ್ನುಳಿದ ಕಾನೂನುಗಳು ಮಹಿಳೆಯರು ಮಕ್ಕಳ ನೇಮಕಕ್ಕೆ ನಿರ್ಭಂಧ ಹೇರಿದವು. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ.ಬಿಸ್ಮಾರ್ಕ್ ನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ತೀವ್ರ ವಿರೋಧಿ ಧೋರಣೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊರ ಹೊಮ್ಮಲಿಲ್ಲ. ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ೧೮೪೧ ರಲ್ಲಿ ಜನಾದೇಶ ಪಡೆಯುತು. ಆದರೆ,ಇದು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಗಣಿ ಕೆಲಸಗಾರರು,ಅವರ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತಗೊಂಡಿತ್ತು.ಇದುಥರ್ಡ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳ್ಳುವ ವರೆಗೂ ಇದು ಸುಧಾರಣೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ.ಆದರೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವಾಲ್ಡೆಕ್-ರೌಸ್ಸೆಯು ಕಾನೂನು ೧೮೮೪ ರಲ್ಲಿಟ್ರೇಡ್ ಯುನಿಯನ್ಸ್ ಗಳನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ದಗೊಳಿಸಿತು ನಂತರ ಮಟಿಗ್ನಾನ್ ಆಕಾರ್ಡ್ಸ್,ನಂತೆ ಪಾಪ್ಯುಲರ್ ಫ್ರಂಟ್ (೧೯೩೬–೩೮)ರಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಗಳ ರೂಪಿಸಿ ಎರಡು ವಾರ ಅಂದರೆ ೧೨ ದಿನಗಳೆಂದು ಕೆಲಸದ ಅವಧಿ ನಿಗದಿ ಮಾಡಿತು.(ಎರಡು ವಾರಗಳು)ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಸಂಬಳಸಹಿತ ರಜೆಗಳ ನ್ನು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ನೀಡಿತಲ್ಲದೇ ವಾರಕ್ಕೆ ೪೦ ಗಂಟೆಗಳ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿಗದಿ ಮಾಡಿತು.(ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕೆಲಸ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) *''ಲಿಕ್ನೆರ್ ವಿ. ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ '', ೧೯೮ U.S. ೪೫ (೧೯೦೫), ಇದೊಂದು ಅಸಂಬದ್ದ ನಿಯಮವಾಗಿತ್ತು ಈಗ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯೆಗೊಂಡಿದೆ.US ಸುಪ್ರಿಮ್ ಕೋರ್ಟ್ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯನ್ನು (ಬೇಕರಿ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ)ದಿನಕ್ಕೆ ೧೦ ಗಂಟೆಗಳೆಂದು ನಿಗದಿಗೊಳಿಸಿತು. ===ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆ === {{Main|Occupational safety and health}} ಇನ್ನುಳಿದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳು ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಕುರಿತ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆರಂಭಿಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಕಾನೂನನ್ನು೧೮೦೨ ರಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು.ಇದು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ|ಮಕ್ಕಳು]] [[ಬಟ್ಟೆ|ಜವಳಿ]] ಕೆಲಸಗಾರರ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಹರಿಸಿತು. ===ಭೇದಭಾವ-ವಿರೋಧಿ=== {{Main|Anti-discrimination law}} ಈ ಅಧಿನಿಯಮದಡಿ ಕೆಲಸಗಾರರ ವಿರುದ್ದದ ಭೇದಭಾವವು ನೈತಿಕವಾಗಿ ಒಪ್ಪಲಾಗದ್ದು ಮತ್ತು ಕಾನೊನುಬಾಹಿರವಾಗಿದೆ.ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಜನಾಂಗೀಯ ಭೇದಭಾವ ಅಥವಾ ಲಿಂಗ ಭೇದಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿವೆ. ===ವಿನಾಕಾರಣ ವಜಾ === {{Main|Unfair dismissal|Wrongful dismissal|At-will employment}} ಕನ್ವೆನ್ಸಶನ್ ನಂ.೧೫೮ರ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಲೇಬರ್ ಆರ್ಗೈನೈಜೇಶನ್ ಹೇಳುವ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸಗಾರನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ಸಕಾರಣವಿಲ್ಲದೇ "ಕೆಲಸದಿಂದ ವಜಾಗೊಳಿಸದೇ" ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ತನ್ನಕೆಲಸದ ಬಗ್ಗೆ"ಆತನಿಗೆ ವಿವರಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ". ಹೀಗೆ,೨೦೦೬ ರ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೮ ರಲ್ಲಿ ಅನಧಿಕೃತ ಫ್ರೆಂಚ್ಫಸ್ಟ್ ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್ ಕಾಂಟ್ರಾಕ್ಟ್ (CPE)ನ್ನು ಹಿಂದೆ ಪಡೆದ ನಂತರ;ಲಾಂಗ್ಜೆಮೆಯು (ಎಸ್ಸೊನ್ನೆ)''ಕೊನ್ಸೆಲ್ ಡೆಸ್ ಪ್ರುಡ್,ಹೊಮೆಸ್ವ್'' (ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ನ್ಯಾಯಾಲಯ)ನೂತನ ಉದ್ಯೋಗ ಕರಾರ(CNE)ನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ,ಕಾನೂನಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ಪಾಸು ಮಾಡಿತು.ಆದ್ದರಿಂದ ವಜಾ ಯಾವಾಗಲೂ "ಕಾರಣರಹಿತ" ಮತ್ತು"ಯಾವುದೇ ನ್ಯಾಯಿಕ ಮೌಲ್ಯ"ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ತಾರತಮ್ಯದ ನಿರ್ಣಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿತು. ಆಗ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಾದರೂ "ಮನಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಚೆಯಂತೆ ತೆಗೆದು ಹಾಕಲು" ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು.(ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ಉದ್ದೇಶವಿರದೇ)ವಜಾ ಮಾಡುವುದು"ವಿನಾಕಾರಣ",ಅಲ್ಲದೇ ಕನ್ವೆನಶನ್ ನಂ.೧೫೮, ಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾದುದೆಂದು ಫ್ರಾನ್ಸ್ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿತು.<ref name="Reuters">{{Fr icon}} {{Cite news | title=Un contrat en CNE jugé contraire au droit international | date=April 28, 2006 | accessdate=2006-05-05 | publisher=[[Reuters]] | url=http://today.reuters.fr/news/newsArticle.aspx?type=topNews&storyID=2006-04-28T165412Z_01_TOU860781_RTRIDST_0_OFRTP-FRANCE-EMPLOI-CNE-TRIBUNAL-20060428.XML | archive-date=2006-05-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060524110508/http://today.reuters.fr/news/newsArticle.aspx?type=topNews&storyID=2006-04-28T165412Z_01_TOU860781_RTRIDST_0_OFRTP-FRANCE-EMPLOI-CNE-TRIBUNAL-20060428.XML | url-status=dead }}</ref><ref>{{Fr icon}} {{Cite news | title=[[Bernard Thibault]] au plus haut | date=April 28, 2006 | accessdate=2006-05-05 | work=[[L'Express (France)|L'Express]] | url=http://www.lexpress.fr/info/quotidien/actu.asp?id=3591 | archive-date=2007-10-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071017020632/http://www.lexpress.fr/info/quotidien/actu.asp?id=3591 | url-status=dead }}</ref> ===ಬಾಲ ಕಾರ್ಮಿಕ=== {{Main|Child labour}}[[File:Abolish child slavery.jpg|thumb|right|ಯಿದ್ದಿಶ್ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಇಬ್ಬರು ಬಾಲಕಿಯರು "ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ದತಿ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿ!!"ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಬ್ಯಾನರ್ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ.ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿನಲ್ಲಿ 1909 ರ ಮೇ ಡೇ ಪರೇಡ್, ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪಥಚಲನೆ]] ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ ಎಂದರೆ ಕಾನೂನು ಅಥವಾ ಅಧಿನಿಯಮ ವಿಧಿಸಿದ ವಯೋಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾದವರನ್ನು ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನುಶೋಷಣೆ ಎಂದು ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಘಟನೆಗಳು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದವು. ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ದತಿಯು ಇಡೀ ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.ಆದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ವಿವಾದದ, ವ್ಯಾಜ್ಯದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಲು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾದ[[ಶಿಕ್ಷಣ|ಶಾಲಾಶಿಕ್ಷಣ]] ಮತ್ತುಕಾರ್ಮಿಕರ' ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಅದಲ್ಲದೇಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳುಚರ್ಚೆಗೆ ಗ್ರಾಸವಾದವು. ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ ಕೆಲಸವೆಂದರೆ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಕೆಲಸ, ಗಣಿ ಕೆಲಸ,ಅಥವಾ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ,ಕೃಷಿ, ಪೋಷಕರ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿಸಹಾಯ ಅಥವಾ ತನ್ನದೇ ಸ್ವಂತಸಣ್ಣ ವ್ಯವಹಾರ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ತಿಂಡಿ ಮಾರಾಟ), ಅಥವಾ ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು. ಕೆಲವು ಮಕ್ಕಳು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಗಳಾಗಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಅಂಗಡಿ ಮತ್ತು ಉಪಹಾರ ಗೃಹಗಳಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದು ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. (ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೇವಕರಾಗಿಯೂ ದುಡಿಯುತ್ತಿರಬಹುದು). ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶ್ರಮದಾಯಕ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗಗಳಿವೆ.ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಜೋಡಣೆ,ಅಥವಾ ಶೂಗಳ ಪಾಲಿಶ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಹಿತಿಂಡಿ ಅಂಗಡಿ ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ದತಿಯು ವಿದ್ಯುಕ್ತವಲ್ಲದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಅದೆಂದರೆ "ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮಾರುವುದು, [[ಕೃಷಿ|ಬೇಸಾಯ]]ದಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವುದು ಅಥವಾ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಗೋಪ್ಯವಾಗಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಮಿಕ ಉದ್ಯೋಗಸ್ಥ ವಿಚಾರಣಾಧಿಕಾರಿಯಿಂದ ಹಾಗು ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ವಿಚಕ್ಷತೆಯಿಂದ ದೂರವಿರಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="unicef">{{cite web | title=The State of the World's Children 1997 | work=UNICEF | url=http://www.unicef.org/sowc97/report/ | accessdate=2007-04-15 | archive-date=2011-08-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110809110938/http://www.unicef.org/sowc97/report/ | url-status=dead }}</ref> ==ಸಾಮೂಹಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು == ಈ ಸಾಮೂಹಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ಮೂರು ತೆರನಾದ ಸಂಬಂದಗಳ ಬೆಸೆಯುತ್ತದೆ.ಉದ್ಯೋಗದಾತ, ಕೆಲಸಗಾರ ಮತ್ತು ಟ್ರೇಡ್ ಯುನಿಯನ್ಸ್ ಈ ಮೂರೂ ಜನರ ನಡುವೆ ಒಂದು ಕೊಂಡಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಟ್ರೇಡ್ ಯುನಿಯನ್ಸ್ ಗಳನ್ನು ಕೆಲವು ವೇಳೆ "ಲೇಬರ್ ಯುನಿಯನ್ಸ್ " ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ===ಟ್ರೇಡ್ ಯುನಿಯನ್ಸ್ (ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು) === {{Main|Trade union}} ಕೆಲವು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಾರರ ಬಗ್ಗೆ ನಿಶ್ಚಿತ ನೀತಿ-ನಿಯಮ ರೂಪಿಸಲು ಈ ಯುನಿಯನ್ ಗಳು ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಚಳವಳಿಗಿಳಿದರೆ ಅವರು ಟ್ರೇಡ್ ಯುನಿಯನ್ಸ್ ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸದಸ್ಯತ್ವ ಪಡೆದಿರುವರೇ ಅಥವಾ ಅವರು ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಿರ್ಧಾರಕವೇ ಇಲ್ಲವೇ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರೇರಿತವೇ ಎಂದು ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾನೂನುಗಳು ಇಂತಹ ಯುನಿಯನ್ಸ್ ಗಳ ಸೇರ್ಪಡೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ.(ಇದು ಉದ್ಯೋಗದಾತರ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸುತ್ತದೆ), ಅಥವಾ ಈ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೌನ ತಾಳಬಹುದು. ಕೆಲವು ಕಾನೂನಿನ ನಿಯಮಗಳು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ನಿರ್ಭಂದ ಹೇರುವಂತೆ ಯುನಿಯನ್ಸ್ ಗಳನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಬಹುದು.ಪ್ರತಿಭಟನೆ,ಚಳವಳಿಯಂತಹದರಲ್ಲಿ ಇದು ಸೂಕ್ತ ಕ್ರಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಇದನ್ನು ನಿರ್ಭಂಧಿಸುತ್ತವೆ,ಉದಾಹರಣೆಗೆ'ಕೆಲಸದ ಹಕ್ಕು'ಇದನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ದಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ===ಮುಷ್ಕರಗಳು === {{Main|Strike action}} [[File:Tyldesley miners outside the Miners Hall during the 1926 General Strike.jpg|right|thumb|ಟಿಲ್ಡೆಸೆಯ್ ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಮುಷ್ಕರ ನಿರತರು 1926 ರಲ್ಲಿ U.K.ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜನರಲ್ ಸ್ಟ್ರೈಕ್]] ಮುಷ್ಕರ ಕ್ರಿಯೆಕಾರ್ಮಿಕರ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಈಡೇರಿಕೆಗೆ ಒಂದು ಅಸ್ತ್ರ,ಇದು ಸಂಘಟನೆಗಳ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಒತ್ತಾಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಒಂದು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಮುಷ್ಕರಗಳು ಕೆಲ ನಿಯಮಗಳಡಿ ಕಾನೂನುಬದ್ದವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ: * ಮುಷ್ಕರವನ್ನು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ತತ್ವಗಳಾಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಸ್ವರೂಪ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. (ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಮುಷ್ಕರಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಕಾನೂನು ಬಾಹಿರ). * ಅನುಕಂಪದ ಮುಷ್ಕರಗಳು,ಕೂಡಾ ನಿಷೇಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ,ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಿಳಿಯುವುದು,ಇತ್ಯಾದಿ. * ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮುಷ್ಕರಗಳನ್ನುಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಜ್ಞೆಮೂಲಕ ನಿರ್ಭಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಕೆಲವು ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಭಾಗದ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮುಷ್ಕರ ಹೂಡುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ.(ವಿಮಾನಯಾನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ,ಆರೋಗ್ಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿ,ಶಿಕ್ಷಕರು,ಆರಕ್ಷಕರು ಅಥವಾ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕದವರು ಇತ್ಯಾದಿ) * ಮುಷ್ಕರಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ವೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.ಜಪಾನ್ ನಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಕರ ಕ್ರಿಯೆವೆಂದರೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಪಾದನೆ ಅಥವಾ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಂತಹ ನಿಗದಿಯನ್ನು ವಿನಾಕಾರಣ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಬಹಿಷ್ಕಾರ ಎಂದರೆ ಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಣೆ,ಮಾರಲು,ಅಥವಾ ನಿಗದಿತ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ವಹಿವಾಟಿಗೆ ಒಲ್ಲೆ ಎನ್ನುವುದು ಅಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡವರು ನೈತಿಕವಾಗಿ ತಪ್ಪನ್ನು ಎಸಗುವವರು. ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ,ಕೆಲಸಗಾರರು ಹಲವಾರು ತಂತ್ರಗಳ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ;ಉದಾಹರಣೆಗೆನಿಧಾನ-ಗತಿ, ವಿಧ್ವಂಸಕ ಕೃತ್ಯ, ಅಥವಾ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನಿಧಾನತೆ ಕೊಟ್ಟು ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಯತ್ನಿಸುವುದು ಇಲ್ಲವೇ ಕಡಿಮೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಕೆಲಸದ ವಾತಾವರಣದ ನಿಯಂತ್ರಣ ಪಡೆಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ.[http://www.af-north.org/lordstown.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213065526/http://www.af-north.org/lordstown.html |date=2006-02-13 }}. ಕೆಲವು ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳು ಇದನ್ನು ಯಾವುದೇ ಮುಚ್ಚುಮರೆಯಿಲ್ಲದೇ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಪ್ರತಿಭಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ===ಕೆಲಸ ಮಾಡದಂತೆ ತಡೆ=== {{Main|Picketing (protest)}} ಕೆಲಸ ಮಾಡದಂತೆ ಪಹರೆ ಮುಷ್ಕರಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡಾ ಕೆಲಸಗಾರರು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ತಂತ್ರವಾಗಿದೆ. ಕಂಪನಿ ಅಥವಾ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತೆರಳುವವರನ್ನು ಪಹರೆ ಮೇಲೆ ತಡೆದು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿ-ಆತಂಕ ತರುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ.ಮುಷ್ಕರ ಮುರಿಯುವವರನ್ನು (ತಡೆಯಲು) ಇವರು ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಪ್ರಿಮೈಸಿಸ್ ನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸದಂತೆ ತಡೆಯುವುದೂ ಒಂದು ವಿಧಾನ ಕೆಲವು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲ.ಆದರೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ನಿರ್ಭಂಧ,ಇಂತಹ ಪಿಕೆಟಿಂಗ್ ಗಳ ಮೇಲೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಆಜ್ಞೆ ತರುವ ಸಂದರ್ಥಗಳೂ ಉಂಟು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ,ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಸೆಕೆಂಡರಿ ಪಿಕೆಟಿಂಗ್ (ನೇರವಾಗಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡದೇ ಅದಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯ ಸಾಮಗ್ರಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವಿಕೆ,ಅದರೊಂದಿಗೆ ತಕರಾರು,ವ್ಯಾಜ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ),ಅಥವಾ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ತಡೆಗಳು (ಸಂಚಾರಿ ಮುಷ್ಕರಗಳು ಇಂತವರು ಪಿಕೆಟಿಂಗ್ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮುಷ್ಕರದಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ). ಕೆಲಸಗಾರರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತೆರಳುವಾಗ ಅವರಣ್ಣು ಮುಷ್ಕರ ನಿರತರು ಅದನ್ನು ತಡೆದು ಇಲ್ಲವೆ ಅವರ ಕಾನೂನುಬದ್ದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ತರುವುದಾದರೆ ಅದನ್ನು(ಮುಷ್ಕರ ಮುರಿಯುವ ನ್ಯಾಯಯುತ ಕ್ರಮ)ಎನ್ನಬಹುದು.ಹೀಗೆ ಪಿಕೆಟಿಂಗ್ ಕುರಿತಂತೇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನಂತಹ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಕಾನೂನುಬದ್ದವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಕಾನೂನು ಎಲ್ಲದರಂತೆ ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.(ಪಿಕೆಟಿಂಗ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವಾಚ್ಯ ಶಬ್ದಗಳ ಬಳಕೆ,ಅರಚಾಟ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ನಿಷೇಧ ಇರುತ್ತದೆ.) ===ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ವಾತಾವರಣ=== {{Main|Industrial democracy}} ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಜಾಗೆಯು ಸ್ವಸ್ಥ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ಇರಬೇಕೆಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.ಆಯಾ ಕಂಪನಿಗಳು ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಕೇಳಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಇದೆ. ಕೈಗಾರಿಕರಣದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಪದ್ದತಿಯು ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೊಂದಿದೆ,ಆದರೆ ಇದು ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿದೆ. ಕೆಲಸಗಾರರ ಅಹವಾಲುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಅದನ್ನು ಅವರ ಮತಾಭಿಪ್ರಾಯದ ಮೂಲಕವೂ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ===ಸಹಮತದ-ನಿರ್ಧಾರ=== {{Main|Co-determination|Industrial democracy}} ಈ ಸಹಮತದ ನಿರ್ಧಾರದ ಶಬ್ದವು ಜರ್ಮನಿಯ ಮೂಲದ್ದಾಗಿದೆ;(ಅಥವಾ ಇದನ್ನು''ಮಿಟ್ಬೆಸ್ಟಿಮುಂಗ್'' ) ನಿಯಮಾವಳಿ ಅಥವಾ ನಡವಳಿಕೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.ಈ ಪದ್ದತಿಯನ್ನು ಯುರೊಪ್ ಖಂಡದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ,ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹಾಲಂಡ್ ಮತ್ತು ಝೆಕ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಅಲ್ಲದೇ ಸ್ಕ್ಯಾಂಡಿನಿವಿಯನ್ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ(ಸ್ವೆಡೆನ್ ) ಈ ನಡಾವಳಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಕೆಲಸಗಾರರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಂಪನಿಯ ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮಂಡಳಿಗೆ ಕಾರ್ಮಿಕ ಯುನಿಯನ್ಸ್ ನ ನಾಯಕರನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜರ್ಮನಿ ಕಂಪನಿ ಕಾನೂನು ಪ್ರಕಾರ ಮಂಡಲಿಯ ವಿಭಜನೆ ತತ್ವದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ "ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣಾ ಮಂಡಳಿ"ಯು (''ಆಫ್ಸ್ಕಿಸ್ಟಾರ್ಟ್ಟ್'' )ಅನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿದಾಗ ಅದು ಒಂದು 'ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಮಂಡಳಿ'''ವೊರ್ಸ್ಟಾಂಡ್ '' ನ್ನು ಇದರ ಚರ್ಚೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶೇರುದಾರರು ಮತ್ತು ಯುನಿಯನ್ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣಾ ಮಂಡಳಿಗೆ ಸಮಬಲದ ಸದಸ್ಯರ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ,ಹೀಗೆ ಈ ಮಂಡಳಿಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಸಹಮತನಿರ್ಧಾರದ ಕಾನೂನಿನ್ವಯ ಶೇರುದಾರರು ಅಮ್ತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಅವರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮ್ಮತಿ ದೊರೆಯದಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಆದರಿಸುವ ಪರಿಪಾಠವಿದೆ.ಇದುಹೆಲ್ಮುಟ್ ಸ್ಕಿಮ್ಡಿಟ್ ಎಂಬಸೊಸಿಯಲ್ ಡೆಮಾಕ್ರಾಟ್ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತದ ಕಾಲ ೧೯೭೬ ರಿಂದಲೂ ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದೇ ಪದ್ದತಿಯನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ನಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಸರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ,ಇದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರದ ಮಂಡಣೆಗೆ ಬುಲಕ್ ರಿಪೊರ್ಟ್ (ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪದ್ದತಿಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ)ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರದಿಯು ೧೯೭೭ ರಲ್ಲಿಜೇಮ್ಸ್ ಕಾಲಿಂಗನ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಹೊರಬಂತು. ಈ ವರದಿ ನಡಾವಳಿಕೆಯು ಈ ತೆರನಾದ ವಿಭಜಿತ ಮಂಡಲಿಯ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ,ಅಲ್ಲದೇ ಇದರ ಬದಲಾವಣೆ ಹೆಚ್ಚು ವಿವೇಚನಾಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಕಂಪನಿ ಕಾನೂನುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ತೆರನಾದ ವಿಭಜಿತ ರೂಪವಿಲ್ಲ,ನಿರ್ದೇಶಕರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಂತೆ ಯುನಿಯನ್ ನವರು ನೇರವಾಗಿ ಕಂಪನಿಯಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶೇರುದಾರರಿಗೆ ಕೊಂಚ ಮೇಲ್ಗೈ ನೀಡಿ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ನಿಯಮಗಳ ಅನುಸರಿಸಿಕೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ;'ಸ್ವತಂತ್ರ' ಎಂಬ ಅಂಶ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಮಂಡಳಿಯು ೨x + y ಈ ಸಮೀಕರಣಕ್ಕೆ ವಾಲುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಕೂಡಾ,UK ಈ ರಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರೂ ತನಗಾದಅತೃಪ್ತಿ ಅಲೆಯನ್ನು ಅದು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಯುರೊಪಿಯನ್ ಆಯೋಗದ ಶಿಫಾರಸ್ಸುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕೆಲಸಗಾರರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಇದ್ದರೂ ಅದಿನ್ನೂ'ಫಿಫ್ತ್ ಕಂಪನಿ ಲಾ ಡೈರೆಕ್ಟಿವ್ 'ನಡಿ ಜಾರಿಯಾಗದೇ ವಿಳಂಬವಾಗಿದೆ. ಸ್ವೀಡನ್ ನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು 'ಲಾ ಆನ್ ಬೋರ್ಡ್ ರಿಪ್ರೆಜೆಂಟೇಶನ್ 'ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಬಿಟ್ಟಿದೆ.(ಲ್ಯಾಗಿನ್ ಒಮ್ ಸ್ಟಿರೆಲೆರೆಪ್ರೆಂಟೇಶನ್ ) ಈ ಕಾನೂನು ಎಲ್ಲಾ ಖಾಸಗಿ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದ್ದು ೨೫ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ(ಯುನಿಯನ್ ಮೂಲಕ) ಇಬ್ಬರು ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಪರ್ಯಾಯ ಸದಸ್ಯರ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ೧,೦೦೦ ಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ ಕೆಲಸಗಾರರಿದ್ದರೆ ಮೂವರು ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಮೂವರು ಪರ್ಯಾಯ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಕೆಲಸಗಾರರು/ಯುನಿಯನ್ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ವಾಡಿಕೆಯಂತೆ ಸ್ಥಾನಗಳು ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಪರವಹಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಯುನಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ==ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು== ಕೆಲಸಗಾರರ ಅತ್ಯಂತ ಆತಂಕಕಾರಿ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಅವರ {{Who|date=May 2008}}ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮಹತ್ವ,ಇಲ್ಲಿ [[ಜಾಗತೀಕರಣ]]ದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೆಲಸದ ಕಾನೂನುಗಳು ಮಹತ್ವ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ,ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವರು ಆರ್ಥಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳು ಯುರೊಪಿಯನ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳಂತೆಯೇ ಇದ್ದು ಅಂತಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇನೂ ಇಲ್ಲ.ಆದರೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹಕ್ಕು ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಂದು ಅಪವಾದವೆಂಬಂತೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಉತ್ತಮ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳ ಟಿಪ್ಪಣಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಇತ್ತೀಚಿನ ದೊಹಾ ದುಂಡು ಮೇಜಿನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಚರ್ಚೆಗಳು[[ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಘಟನೆ|ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸಂಘಟನೆ]]ಮೂಲಕ ಇತ್ಯರ್ಥಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದವು.ಕೆಲಸಗಾರರ ಕನಿಷ್ಟ ವಿದ್ಯೆ,ಗುಣಮಟ್ಟ ಅವರ ರಕ್ಷಣಾ ವಿಧಾನಗಳ ಚರ್ಚೆಯಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಗೆ ಬಂದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಯೆಂದರೆ ಅದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಕಟ್ಟಳೆಗಳ ಸಡಲಿಸಿ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆಯೇ,ಅಲ್ಲದೇ ಬಹುದ್ದೇಶಿತ ಕಂಪನಿಗಳ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚಳದ ಸಾಧ್ಯತೆ,ವೆಚ್ಚ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲದೇ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ನೀಡುವ ವೇತನ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ದೇಶಗಳೂ ನೀಡಬಲ್ಲವೇ ಎಂಬುದು ಚರ್ಚೆಯಾಯಿತು. ಈ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಗಳು ತಮ್ಮ ವ್ಯವಹಾರ ಕೊಂಡಿಯನ್ನು ಒಂದೆಡೆಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಅವುಗಳಪೂರೈಕ್ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಒಂದು ದೇಶದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿ "ನಿಯಮಿತ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಆಳಕ್ಕೆ"ನೇರ ಪೂರಕವಾಗಬಲ್ಲುವೇ ಎಂಬುದು ಉತ್ತರ ಕಾಣಬೇಕಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ,ಏಕೆಂದರೆ ಕೇವಲ ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯತಿ ಮತ್ತು ರಿಯಾಯ್ತಿಗಳಿಗೆ ಇದು ಸೀಮಿತವಾದರೆ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಲಾರದು.[[ತೆರಿಗೆ]] ದರಗಳು ಮತ್ತುಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳುಈ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಗಳ ಗುರಿಯಾಗದೇ ಇದು ಕೇವಲ ಉದ್ಯೋಗದಾತರ ಖರ್ಚು ವೆಚ್ಚಕ್ಕೂ ಮಾರಕವಾಗದೇ ಪೂರಕವಾಗಬೇಕೆಂಬುದೇ ಅದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ನಿಯಮವನ್ನು ದೇಶಗಳು ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ಒತ್ತಡ ತರಲಾಗುತ್ತಿದೆ.ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳುವಿದೇಶ ಬಂಡವಾಳ ಅವಕಾಶದಿಂದ ವಂಚಿತವಾಗಬಾರದೆಂಬ ಒಳಸೂಚನೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ.ಇಲ್ಲದೇ ಹೋದರೆ ಅವು ಹೆಚ್ಚು "ಭಾರ" ಅಲ್ಲದೇ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಡವರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಪಾತ್ರ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ವಾದವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಆಧಾರವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಗಣನೆಗೆ ತಾರದಿರಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ದವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ{{Who|date=May 2008}} ತಿಳಿಸುವ ಕೆಲವು ದೇಶಗಳು ಮುಕ್ತಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆ ವಲಾಯದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸುತ್ತಿವೆ.ಈ ಸಮರ್ಥ ಬಂಡವಾಳದಿಂದಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನ ಭದ್ರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಒತ್ತಡ ವಿಧಾನಗಳಿಂದಾಗಿ ದೇಶಗಳು ಇನ್ನಿತರ ವಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಅಂದರೆ ಶಿಕ್ಷಣ,ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಕುಶಲತೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ದುಡಿಯುವ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಪೈಪೋಟಿ ಸೌಲಭ್ಯ ನೀಡಲು ಮುಂದಾಗಿವೆ. ಹೀಗೆ ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಕ್ರಮಗಳು ಪ್ರಚೋದನೆಗಳಾಗಿ ಸುದೀರ್ಘ ಬಂಡವಾಳದ ಅವಧಿಗೆ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿವೆ.ಇದರಿಂದ ಇವುಗಳ ನಿಗಾ-ನಿಯಂತ್ರಣವೂ ಸಾಧ್ಯ. ಈ ವಿಧಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಇವುಗಳ ಮೇಲಿನ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಅಧಿಕಾರವು ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿವೆ ಎನ್ನಲಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲ. ಅವರ ಹೇಳಿಕೆ ಪ್ರಕಾರ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆ (ಕೆಳಗೆ ನೋಡಿ)ಇಲ್ಲವೇ ಯುರೊಪಿಯನ್ ಯುನಿಯನ್ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರವು. ===ಅಂತರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆ === {{Main|International Labor Organization}} ದಿ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಲೇಬರ್ ಆರ್ಗೈನೇಜೇಶನ್ ( ಅಂತರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆ)(ILO),ಇದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು ಜಿನೆವಾದಲ್ಲಿದೆ,ಇದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾದ ಸಂಘಟನೆ ಎನ್ನಬಹುದು.ಅದಲ್ಲದೇಲೀಗ್ ಆಫ್ ನೇಶನ್ಸ್ ವೇಳೆಗೆ ಅಂದರೆ ಮೊದಲ ವಿಶ್ವ ಮಹಾಯುದ್ದದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡ ಇದುವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಏಕೈಕ ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ಸಂಸ್ಥೆ ಎನಿಸಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವವೆಂದರೆ "ಕಾರ್ಮಿಕ ಒಂದು ವಸ್ತುವಲ್ಲ"ಸಾಮಾನಗಳ ವ್ಯವಹಾರದಂತೆ ಆತನನ್ನು ನೋಡದೇ ಮಾನವೀಯ ಗುಣಗಳಿ೬ದ ಗೌರವಿಸಬೇಕೆಂದು ಸಾರುತ್ತದೆ.ಆತನ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಳ ಜಾಗೆಯಲ್ಲೂ ಆತನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಮನ್ನಣೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಅದು ಮನವರಿಕೆ ಮಾದಿದೆ.<ref>ಲೇಖನ ನೋಡಿ [http://www.itcilo.it/english/actrav/telearn/global/ilo/law/lablaw.htm ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಲೇಬರ್ ಲಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070606200342/http://www.itcilo.it/english/actrav/telearn/global/ilo/law/lablaw.htm|date=2007-06-06}} ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ [http://www.itcilo.it/english/actrav/telearn/global/ilo/default.htm ಗ್ಲೊಬಲೈಜೇಶನ್ ಅಂಡ್ ವರ್ಕರ್ಸ್ ರೈಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070606202659/http://www.itcilo.it/english/actrav/telearn/global/ilo/default.htm|date=2007-06-06}} ಸೆಕ್ಸೆನ್ ಗಳಿಗಾಗಿ [http://www.itcilo.it/english/actrav/telearn/index.htm ಆಕ್ಟ್ರಾವ್ ಡಿಸ್ಟನ್ಸ್ ಲರ್ನಿಂಗ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607014228/http://www.itcilo.it/english/actrav/telearn/index.htm|date=2007-06-07}} ನಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಲೇಬರ್ ಆರ್ಗೈನೈಜೇಶನ್ [http://www.ilo.org/]</ref> ಹೀಗೆ ILO ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡಬೇಕೆಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ನೀತಿ-ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ.ಆಯಾ ದೇಶಗಳು ಸೂಕ್ತ ಗುಣಮಟ್ಟ ಆಯ್ಕೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ದೇಶಗಳು ತಾವಲ್ಲದೇ ಇನ್ನಿತರ ಸಮಾವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕನೂನುಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿವೆ. ಹೇಗೆಯಾದರೂ ಈ ಸಮಾವೇಶದಲ್ಲಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಯಾರ ಮೇಲೂ ಹೇರಿಲ್ಲ;ಅವು ಸಮಂಜಸವಾಗಿ ಜಾರಿ ಕಂಡಿಲ್ಲವೆಂಬ ಟೀಕೆಗಳೂ ಇವೆ. ===ಯುರೋಪಿಯನ್ನರ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು=== {{Main|European labour law}} ಹೀಗೆ [[ಯುರೋಪಿನ ಒಕ್ಕೂಟ|ಯುರೊಪಿಯನ್]] ನ ವರ್ಕಿಂಗ್ ಟೈಮ್ ಡೈರೆಕ್ಟಿವ್ಕೆಲಸಗಾರರ ವಾರದ ಕೆಲಸ ಅವಧಿಯನ್ನು ೭ ದಿನಗಳಿಗೆ ೪೮ ಗಂಟೆಗಳು ಎಂದು ನಿಗದಿ ಮಾಡಿದೆ.ಅಲ್ಲದೇ ಪ್ರತಿ ೨೪ ಗಂಟೆಗಳ ಕಾರ್ಯಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ೧೧ ಗಂಟೆಗಳ ಕನಿಷ್ಟ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನೂ ನೀಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ EU ನಿರ್ದೇಶಿಕದಂತೆ ಈ ಅಧಿನಿಯಮದ ಜಾರಿಯನ್ನು ಆಯಾ ದೇಶಗಳು ತಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನದ ಕಾನೂನಿನಂತೆ ಪಾಸು ಮಾಡಿಸಿ ಅಳವಡಿಸಬೇಕು. ಈ ನಿರ್ದೇಶಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂತ್ರವು ಎಲ್ಲಾ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ,ಈ ವಾರದ ೪೮ ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿಯ ಕೆಲಸದ ನಿಯಮದ ಬಗ್ಗೆ "ತಮ್ಮ ನಿಲುವಿಗೆ,ಆಯ್ಕೆಗೆ" ಬಿಟ್ಟ ವಿಷಯ ಇದಾಗಿದೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಲು ಇಲ್ಲಿ ಮರೆತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ದವಾಗಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಒಂದು ವಾರಕ್ಕೆ ೩೫ ಗಂಟೆಗಳ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿದೆ.(ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿ ಅದರ ಪರ್ಯಾವಲೋಚನೆಗೆ ಬಿಟ್ಟದ್ದು) ಇದರಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಡೈರೆಕ್ಟಿವ್ ಆನ್ ಸರ್ವಿಸಿಸ್ ಇನ್ ದಿ ಇಂಟರ್ ನಲ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್(ಆಂತರಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿನ ಸೇವಾ ವಿತರಣ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ನಿರ್ದೇಶಿಕೆ) (ಅಕಾ"ಬೊಲ್ಕೆಟಿಯನ್ ಡೈರೆಕ್ಟಿವ್")ನ್ನು ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಪಾಸ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು.{{Citation needed|date=November 2009}} ==ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು== === ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು=== {{Main|Australian labour law}} {{Expand section|date=June 2008}} ===ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು=== {{Main|British labour law}} ಆಗಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಆಕ್ಟ್ಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವ ಪಡೆದಾಗ(ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಒಂದು ೧೮೦೨ ರಲ್ಲಿ, ನಂತರ ೧೮೩೩ ರಲ್ಲಿ) ಅಲ್ಲದೇ ೧೮೩೨ರಲ್ಲಿಮಾಸ್ಟರ್ ಅಂಡ್ ಸರ್ವಂಟ್ ಆಕ್ಟ್ಇವು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗಾಗಿ ಬಂದ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ನಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಕಾನೂನುಗಾಳಾಗಿವೆ. ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿಕೆ ಕಾನೂನು ಲಾ ಆಫ್ ಕಾಂಟ್ರಾಕ್ಟ್ ನ ಮೂಲವಾಗಿಸಿ ೧೯೬೦ ರಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನಿಗೆ ಬೆಳಕು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಆವಾಗಿನಿಂದಲೂ ಕಾರ್ಮಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ "ಸಮಾನತೆ {{Citation needed|date=April 2008}}ಚಳವಳಿ"ತನ್ನ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದು ಅದು ಯುರೊಪಿಯನ್ {{Citation needed|date=April 2008}}ಯುನಿಯನ್ ಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಕಾನೂನಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ,ಮೂರು ಮೂಲಗಳಿವೆ: ಸಂಸದೀಯ ಕಾನೂನುಗಳಿಗೆ ಶಾಸನ ಸಭೆಯ ಕಟ್ಟಳೆಗಳೆನ್ನುತ್ತಾರೆ;ಸ್ಟಾಚುಟರಿ ರೆಗ್ಯುಲೇಶನ್ಸ್(ಸಚಿವ-ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಿಂದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಾನೂನಡಿ ಇದನ್ನು ಮಂಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಅಲ್ಲದೇ ಕೇಸ್ ಲಾ[ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳ ಕಾನೂನು[(ಇದನ್ನು ವಿವಿಧ ಕೋರ್ಟ್ ಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ). ಮೊದಲ ಆಧುನಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನಿಗೆ ಮುದ್ರೆ ಬಿದ್ದದ್ದು 1970 ರ ಇಕ್ವಲ್ ಪೇ ಆಕ್ಟ್ ಗೆ ಇದು ಕೊಂಚ ಜಟಿಲವಾಗಿದ್ದರಿಂದ 1972 ರ ವರೆಗೆ ಜಾರಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನ-ಮಾನ ತರುವ ಉದ್ದೇಶ ಇದರದಾಗಿತ್ತು. ಲೇಬರ್ ಗವರ್ನ್ ಮೆಂಟ್ ನ 1997 ರ ಚುನಾವಣೆ ವರೆಗೆ UK ದ ಉದ್ಯೋಗ ಕಾನೂನಿಗೆ ಹಲವಾರು ಬದಲಾವಣೆ ತರಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಹೆರಿಗೆ ಪೂರ್ವದ ಮತ್ತು ನಂತರದ ವೇತನ-ರಜೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ,ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಮಿನಿಮಮ್ ವೇಜ್ ಆಕ್ಟ್ ನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.ಇದು ಕೆಲಸದ,ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ವೇಳೆ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ರಜೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಿತು. ಭೇದಭಾವ ತಡೆಯುವ ವಿಶೇಷ ಕಾನೂನು ಕೂಡಾ ಈ ತಾರತಮ್ಯಕ್ಕೆ ಕಡಿವಾಣ ಹಾಕಿತು.ವಯಸ್ಸು,ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಶ್ರದ್ದೆ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ,ಜನಾಂಗೀಯತೆ ಮತ್ತು ಅಂಗವಿಕಲತೆಯ ಬಗೆಗಿನ ತಾರತಮ್ಯಗಳ ದೂರ ಮಾಡುವಿಕೆ ಇದರ ಮೂಲಮಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ===ಕೆನೆಡಿಯನ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು=== {{Main|Canadian labour and employment law}} ಕೆನಡಿಯನ್ ಕಾನೂನಲ್ಲಿ'ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು'ಅಸಂಘಟಿತ ಕೆಲಸದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದರೆ;'ಉದ್ಯೋಗ ಕಾನೂನು'ಒಟ್ಟಾಗದ ಅಸಂಘಟಿತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮೀರಿದ ಕಂಪನಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. === ಚೀನಾದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು=== {{Main|Chinese labour law}} [[ಚೀನಿ ಜನರ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಚೀನಾ]] ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹೆಚ್ಚು ಚರ್ಚೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು.ಅಲ್ಲಿನಹಿನ್ನಡೆ ಸಾಧಿಸಿದ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಗಳು ಮತ್ತುನಗರೀಕರಣದ ತೀವ್ರತೆಯ ಬಿಸಿಚೀನಾಕ್ಕೆ ಕೊಂಚ ಹಿನ್ನಡೆ ಉಂಟು ಮಾಡಿತು. ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳೆಂದರೆಲೇಬರ್ ಲಾ ಆಫ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಚೀನಾ,(ಜಾರಿಯಾದದ್ದು ೫ ಜುಲೈ ೧೯೯೪);ಮತ್ತು ದಿಲಾ ಆಫ್ ದಿ ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಚೀನಾ ಆನ್ ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್ ಕಾಂಟ್ರಾಕ್ಟ್ಸ್ (ಇದನ್ನು ೨೮ನೆಯ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿವಾಗಿದ್ದ ಸ್ಥಾಯಿ ಸಮಿತಿಯಾಗಿದ್ದ ೧೦ನೆಯ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನಿಂದ ಜೂನ್ ೨೯, ೨೦೦೭,ರಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿ, ಜನವರಿ ೧, ೨೦೦೮ರಿಂದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಜಾರಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು). ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಸ್ಟೇಟ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಮೂಲಕ ಜಾರಿ ಮಾಡಲಾಯ್ತು.ಹೀಗೆ ಸಚಿವತ್ವದ ಕಾನೂನುಗಳು,ಮತ್ತು ಸುಪ್ರೀಮ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಕೋರ್ಟ್ ನ ಹಲವಾರು ವಿವರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚೀನಾದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಬರ್ ಯುನಿಯನ್ ನನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ಮೂಲಕ ಆಲ್ ಚೀನಾ ಫೆಡೆರೇಶನ್ ಆಫ್ ಟ್ರೇಡ್ ಯುನಿಯನ್ಸ್ ಮೂಲಕ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇಅರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಧಾನ ಕಂಪನಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಾಡುವ ಇದು ಮೇನ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಚೀನಾದಲ್ಲಿನ ಏಕೈಕ ದೊಡ್ಡ ಕಾನೂನು ಸಂಸ್ಥೆ ಎನಿಸಿದೆ. ಮುಷ್ಕರವು ನ್ಯಾಯಬದ್ದವಾಗಿದ್ದರೂ ಆದರೆ ನಿರ್ಬಂಧನೆಗಳಿಂದಾಗಿ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ===ಫ್ರೆಂಚ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು === {{main|French labour law}} ಫ್ರಾನ್ಸನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳೆಂದರೆವಾಲ್ಡೆಕ್ ರೌಸ್ಸೊವ್'ನ ಮೂಲದ ಕಾನೂನುಗಳು ೧೮೮೪ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಯಾದವು. ಅದೇ ರೀತಿ ೧೯೩೬ ಮತ್ತು೧೯೩೮ ರ ನಡುವೆ ದಿ ಪಾಪ್ಯುಲರ್ ಫ್ರಂಟ್ ಒಂದು ಕಡ್ಡಾಯ ಕಾನೂನನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿತು.ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ೧೨ ದಿನಗಳ(೨ ವಾರಗಳು) ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಸಂಬಳಸಹಿತ ರಜೆ ನೀಡಬೇಕು.ಮತ್ತೊಂದು ಕಾನೂನುಕೆಲಸವನ್ನು ವಾರದಲ್ಲಿ ೪೦ ಗಂಟೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿತು,ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅವಧಿಯ ಕೆಲಸ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ದಿ[[:fr:Accords de Grenelle|ಗ್ರೆನ್ನೆಲೆ ಎಕಾರ್ಡ್ಸ್]]ಎನ್ನುವ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯನ್ನು ಮೇ೨೫ ಮತ್ತು ೨೬ ನೆಯ ಮೇ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದ ೧೯೬೮ ರ ವಿವಾದದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.ಅದರಲ್ಲಿ ವಾರದ ಕೆಲಸ ಅವಧಿಯನ್ನು೪೪ಗಂಟೆಗಳಿಗೆ ನಿಗದಿಗೊಳಿಸಿ ಟ್ರೇಡ್ ಯುನಿಯನ್ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಯಾ ಎಂಟರ್ ಪ್ರೈಜಿಸಿಗಳಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>[[:fr:section syndicale d'entreprise|fr:ಸೆಕ್ಸನ್ ಸಿಂಡಿಕೇಲ್ ಡಿ'ಎಂಟರ್ ಪ್ರೈಜ್]]'' ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೭, ೧೯೬೮ ಲಾ''</ref> ಕನಿಷ್ಟ ಕೂಲಿಯನ್ನೂ ಸಹ ೨೫% ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು.<ref>[[:fr:Salaire minimum interprofessionnel garanti|fr:SMIG]]</ref> ನಂತರ ೨೦೦೦ರಲ್ಲಿಲಾಯಿನೆಲ್ ಜೊಸ್ಪಿನ್ ಅವರ ಸರ್ಕಾರವು೩೫-ಗಂಟೆ ವಾರದಕೆಲಸ,ದ ನಿಗದಿಯ ಕಾನೂನನ್ನು ತಂದಿತು,ಇದು ೩೯ ಗಂಟೆಗಳಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕಿಳಿಯಿತು. ಐದು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಕಾಂಜರ್ವೇಟಿವ್ ಪ್ರಧಾನಿಡೊಮಿನಿಕ್ ಡೆ ವಿಲ್ಲೆಪಿನ್ ನೂತನನಿವ್ ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್ ಕಾಂಟ್ರಾಕ್ಟ್ (CNE).ಕಾನೂನನನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು. ಉದ್ಯೋಗದಾತರ ಬೇಡಿಕೆಗಳಾದ ಹೆಚ್ಚುಸಡಿಲಿಕೆ(ಸಲತ್ತು) ಫ್ರೆಂಚ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ ಬಗ್ಗೆ CNE ಹಠಾತ್ ವಿವಾದ-ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು.ಟ್ರೇಡ್ ಯುನಿಯನ್ಸ್ ಗಳು ಮಾಲಿಕ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಸವಲತ್ತು ನೀಡುವುದನ್ನು ಪ್ರತಿರೋಧಿಸಿದವು.ಇದರಿಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುಜವಾಬ್ದಾರಿ ಕೆಲಸದ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೆ ಈಡಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಟ್ರೇಡ್ ಯುನಿಯನ್ ಗಳ ವಾದವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿಫಸ್ಟ್ ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್ ಕಾಂಟ್ರಾಕ್ಟ್ (CPE)ಕಾನೂನನ್ನು ತುರ್ತು ಮತದಾನದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮೂಲಕ ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು.ಆದರೆ ಇದುವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಯುನಿಯನ್ಸ್ ಗಳ ತೀವ್ರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಅಧ್ಯಕ್ಷಜಾಕ್ವೆಸ್ ಚಿರಾಕ್ಅವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದಾರಿ ಕಾಣದೇ ಇದನ್ನು ವಾಪಸ್ಸು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. === ಜರ್ಮನ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು=== {{Main|German labour law}} ===ಭಾರತದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು=== {{Main|Indian labour law}} ===ಇರಾನ್ ನ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು=== {{Main|Iranian labour law}} {{Expand section|date=June 2008}} ===ಜಪಾನಿಯನ್ನರ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು=== {{Main|Japanese employment law}} ===ಮೆಕ್ಸಿಕೊ ದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು === {{Main|Mexican labor law}} ಮೆಕ್ಶಿಕನ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ಪ್ರಕಾರ ಕೆಲಸಗಾರರು ಸಂಘಟನೆಗಳ ಕಟ್ಟಬಹುದು,ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆ ಮಂಡಿಸಬಹುದು ಅಲ್ಲದೇ ಮುಷ್ಕರದ ಹಕ್ಕನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಸದ್ಯದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾನ್ ಫಿಡೆರೇಶನ್ಸ್ ಆಫ್ ಮಿಕ್ಸಿಕನ್ ವರ್ಕ್ಸಗಳ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಇದರ ಜೊತೆ ಇನ್ ಸ್ಟಿಟುಶನಲ್ ರೆವಲುಶನರಿ ಪಾರ್ಟಿ (ಇನ್ ಸ್ಟಿಟುಶನಲ್ ರೆವಲುಶನರಿ ಪಾರ್ಟಿಅಥವಾ PRI)ಈ ಪಕ್ಷವು ಮೆಕ್ಸಿಕೊವನ್ನು ಸುಮಾರು ಎಪ್ಪತ್ತುವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಡಳಿತದ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೊಳಪಡಿಸಿತ್ತು. ಈ ಕಾನೂನು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಮುಷ್ಕರದ ಹಕ್ಕು,ಸಂಘಟನೆ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕು ಇತ್ಯಾದಿ ಕೊಟ್ಟರೂ ಇದು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ.ಇವುಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಘಟನೆ ಮಾಡಲಾರವು ಭ್ರಷ್ಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಯುನಿಯನ್ಸ್ ಗಳನ್ನು ಆಳಬಾರದೆಂಬುದು ಈ ಕಾನೂನಿನ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ===ಸ್ವೀಡನ್ನಿನ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು=== ಸ್ವಿಡೀಶ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನುಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದು 'ತೆಳು'ಪ್ರವೃತ್ತಿಯದು ಎನ್ನಬಹುದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಇನ್ನುಳಿದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತ ಯಂತ್ರ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.ಇಲ್ಲಿನ ಸ್ಟೇಟ್ ಅಥವಾ ಫೆಡರಲ್ ಕಾನೂನು ಕೆಲಸದ ವೇಳೆ,ಕನಿಷ್ಟ ವೇತನ,ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯ ಪರಿಹಾರ ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಯುನಿಯನ್ಸ್ ಗಳ ಸಾಮೂಹಿಕಾಭಿಪ್ರಾಯದ ಮೇರೆಗೆ ತನ್ನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅದು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ===ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನು === {{Main|United States labor law}} [[File:PalmercarpenterA.jpg|thumb|right|ಒಬ್ಬ ಅಮೆರಿಕನ್ ಬಿಲ್ಡರ್]] ದಿಫೇರ್ ಲೇಬರ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ಸ್ ಆಕ್ಟ್೧೯೩೮ರಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಟ ವಾರದ ಕೆಲಸದ ಸಮಯವನ್ನು೪೪ ಗಂಟೆಗಳಿಗೆ,ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿತು.ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ೧೯೫೦ರಲ್ಲಿ೪೦ ಗಂಟೆಗಳಿಗೆ ಇಳಿಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿಗ್ರೀನ್ ಕಾರ್ಡ್ಗಳನ್ನು ವಲಸೆ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ,ಇವರು ಕೇವಲ ಸಾಮಾನ್ಯ US ನಾಗರಿಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಇವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಕೆಲಸದ ಪರವಾನಿಗೆಗಳ ನೀಡಿಲಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ೪೦-ಗಂಟೆಗಳ ವಾರದ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಇದನ್ನೇ[http://deskinlawfirm.com/working_more_than_72_hours_in_a_week_cannot_be_required ಗರಿಷ್ಟ ಕೆಲಸದ ವಾರ],ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇನ್ನು ಕೆಲವೆಡೆ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಗುರಿ ತಲುಪಬೇಕಾದ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ೪೦-ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸ ಇರಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನೀವು ಕೃಷಿ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಕರಾಗಿದ್ದರೆ ಪ್ರತಿವಾರ ೭೨ ಗಂಟೆಗಳ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ,ನೀವು ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಚಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಆದರೆ ಕಾನೂನು ಪ್ರಕಾರ ನೀವು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ನೀವು ಕೃಷಿಯ ಸುಗ್ಗಿ ಕಾಲದ ಸಮಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ಬೇಸಾಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.ಇಲ್ಲಿ ೨೪ ಗ್ಕಂಟೆಗಳ ದಿನದ ಅವಧಿಯೆಂದರೆ ವಾರಕ್ಕೆ ೭೨ ಗಂಟೆಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ನ್ಜಿಶ್ಚಿತ ಕೃಷಿ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಕೆಲಸಕ್ಕೂ ರಿಯಾಯ್ತಿಗಳಿವೆ.ಉದಾಹರಣೆಗೆ ದ್ರಾಕ್ಷಿ,ಹಣ್ಣಿನ ಗಿಡಗಳು ಮತ್ತು ಹತ್ತಿ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಅವರದೇ ಆದ ನಿಗದಿತ ಅವಧಿ ಇದೆ. ವೃತ್ತಿಪರರು,ಗುಮಾಸ್ತರು(ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಹಾಯಕರು), ತಾಂತ್ರಿಕ,ಮತ್ತು ಯಾಂತ್ರಿಕ ಪದ್ದತಿ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ವಾರದಲ್ಲಿ೭೨ ಗಂಟೆ ಮಾಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅವರನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಲಾಗದು,ಅವರಿಗೆ ಅವರದೇ ಆದ ಸಮಯಾವಧಿ ಇದೆ. ಇಂತಹ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸದ ಅವಧಿ ಪಡೆಯುವ ಮತ್ತು ಪೈಪೋಟಿ ಯುಗದ ಜಾಬ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಕೆಲಸಗಾರರು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಗಂಟೆ ಏನು ಎತ್ತ ಎಂಬ ಲೆಕ್ಕ ಬರದೇ ಕೆಲಸ ಮಾತ್ರ ಗಣನೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಯುರೊಪಿಯನ್ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅಮೆರಿಕನ್ ಕೆಲಸಗಾರರು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ರಜಾಅವಧಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊ೬ದುತ್ತಿರುವ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚು.<ref>http://www.infoplease.com/ipa/A೦೯೨೨೦೫೨.html{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಐದನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ[[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸಂವಿಧಾನದ]]ತಿದ್ದುಪಡಿಯು[[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ|ಫೆಡೆರಲ್]] ಮತ್ತು[[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ್ [ಸ್ಟೇಟ್ ]]] ಸರ್ಕಾರಗಳತಾರತಮ್ಯ ನೀತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಡಳಿತ ಯಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಖಾಸಗಿ ವಲಯವು ನೇರವಾಗಿ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಭಂಧನೆಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿಲ್ಲ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಗಳತಾರತಮ್ಯ ನೀತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಡಳಿತ ಯಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಖಾಸಗಿ ವಲಯವು ನೇರವಾಗಿ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಭಂಧನೆಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿಲ್ಲ ಇಲ್ಲಿ [http://finduslaw.com/us_constitution_5th_and_14th_amendments#1 ಐದನೆಯ ತಿದ್ದುಪಡಿಯು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524202013/http://finduslaw.com/us_constitution_5th_and_14th_amendments#1 |date=2007-05-24 }} ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ.ಯಾಕೆಂದರೆ ಸರ್ಕಾರವು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ"ಜೀವಿಸುವಿಕೆ, ವಿಮೋಚನೆ, ಅಥವಾ ಆಸ್ತಿ ಮಾಡುವಿಕೆ", ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ನಿರ್ಭಂಧ ವಿಧಿಸದೇ ಕಾನೂನಿನ ಸಮಾನ ಹಕ್ಕು-ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನುಅ ಅದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ[http://finduslaw.com/us_constitution_5th_and_14th_amendments#2 ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ತಿದ್ದುಪಡಿಯು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524202013/http://finduslaw.com/us_constitution_5th_and_14th_amendments#2 |date=2007-05-24 }} ರಾಜ್ಯವು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸೂಕ್ತ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡುಗುವಿಕೆ ಮತ್ತುಸಮಾನ ರಕ್ಷಣೆ.ಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದು ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರವಾದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಾನ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾನೂನು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಫೆಡೆರಲ್ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಅಧಿಕಾರವನ್ನುಭೇದಭಾವದ ಅನುಷ್ಟಾನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.ಕೆಲಸದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಬಗ್ಗೆ,ಹಿಂದಿನ ಕೆಲಸಗಾರರ ಬಗೆಗೆನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಅಥವಾ ಕೆಲಸಗಳ ಅಳವಡಿಕೆ ಇವುಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣಲು ಸದಸ್ಯತ್ವದ ಸಮೂಹ,ಅಂದರೆ ಜನಾಂಗೀಯ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದ ಬಗ್ಗೆ ಕೊಂಚ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನುವಾಗುತ್ತದೆ.. ಈಕಾರ್ಯ ನಿರತತೆ (ಡ್ಯು ಪ್ರಾಸೆಸ)ಕೆಲಸಗಾರರ ರಕ್ಷಣೆ ಕುರಿತಂತೆ ಹಾಗು ಅವರನ್ನು ಕೆಲಸದಿ೬ದ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದು ಅವರ ಹಕ್ಕಿನ "ವಿಮೋಚನೆ"ಗೆ ಅವರ ವಜಾ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲವೆ ಅವರಮುಕ್ತ ವಾಕ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯspeech, ಅಥವಾ ಒಂದು ಆಸ್ತಿಯ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯದಾಗಿದ್ದರೆ ಈ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಅಗತ್ಯ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಲು ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿಏಜ್ ಡಿಸ್ಕ್ರಿಮಿನೇಶನ್ ಇನ್ ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್ ಆಕ್ಟ್ ಆಫ್ ೧೯೬೭ ಇದು ಕೆಲಸಗಾರರ ವಯೋಮಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಡುವ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ.ಅಂದರೆ ೪೦ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿಮ ವಯೋಮಾನದವರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಈ ಕಾನೂನು ಇದೆ. ಈ ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ನೀಡಿ ಅವರ ವಯೋಮಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಅದು ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಹೀಗಾಗಿ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಾದಿತ ವಯೋಮಿತಿಯ ಭೇದಭಾವ ತೊರೆಯಲು ಇದು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗದಾತ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಅವರ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಈ ಕಾನೂನು ನಿವಾರಣೆಗೆ ಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ.ಯಾಕೆಂದರೆ ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮೇಲೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಆಗಬಾರದು.ಹಿರಿಯ ಕೆಲಸಗಾರರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಉಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರಮ-ದುಡಿಮೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇದ್ದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಈ ಕಾನೂನು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.ಕೆಲಸದ ದಕ್ಷತೆ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಳು ಉಳಿಯುತ್ತವೆ ಆದರೆ ವಯಸ್ಸಾದವರಿಗೆ ಸುದೀರ್ಘ ಅವಧಿ ವರೆಗೆ ನಿರುದ್ಯೋಗದ ಬಿಸಿ ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.ಹೀಗಾಗಿ ಅವರ ವೃತ್ತಿಕೌಶಲವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವ ಅಪಾಯವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದೇ ಇದರ ಉದ್ದೇಶ.ಇದು ವಾಣಿಜ್ಯ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಕುಂಠಿತಗೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ,ಸದ್ಯ ಹಿರಿಯ ಕೆಲಸಗಾರರು ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗುವ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.ಅವರ ಆತಂಕ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಕ್ಕೆ ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವರನ್ನು ನಿರಾಯಾಸಗೊಳಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಒಂದು ಕಟ್ಟಳೆ ಹಾಕುವುದರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸರಕುಗಳ ಮುಕ್ತ ಸಾಗಾಟ,ಲಭ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಸಮೀಕರಿಸಬಹುದೆಂಬ ಆಶಯವೂ ಇದರ ಹಿಂದಿದೆ. [http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21 ಟೈಟಲ್ VII ಆಫ್ ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಆಕ್ಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021141154/http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21 |date=2010-10-21 }} ಇದುಉದ್ಯೋಗ ತಾರತಮ್ಯದಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸುವ ಫೆಡರೆಲ್ ಕಾನೂನು ಕಟ್ಟಳೆಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಅದು ತಡೆಯುತ್ತದೆ.ಖಾಸಗಿ ಉದ್ಯಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತುಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಗ್ಹಟಣೆಗಳ,ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ತಾರತಮ್ಯ ಕೊನೆಗಾಣಿಸಲು ಇದನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗ ಏಜೆನ್ಸೀಗಳು ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮ,ವರ್ಣ,ಜನಾಂಗೀಯತೆ,ಲಿಂಗ,ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಭೇದಭಾವ ತೋರುವುದನ್ನು ನಿರ್ಭಂಧಿಸುತ್ತದೆ.ಇದನ್ನು[http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21 ಟೈಟಲ್ VII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021141154/http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21 |date=2010-10-21 }} ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಕಾನೂನಿನಡಿಯ ಯಾವುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವಿರೋಧಿಸುವವರನ್ನು ಅಥವಾ ಅದರ ವಿರುದ್ದ ಆಪಾದನೆ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಅದಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವವರನ್ನುಇಲ್ಲವೇ ಸರ್ಕಾರದ ಯಾವುದೇ ನಿಭಂಧನೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸದೇ ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ವರ್ತಿಸುವವರ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದನ್ನೂ ಅದು ತಡೆಯುತ್ತದೆ.ಸರ್ಕಾರ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ನೀತಿ-ನಿಯಮಾವಳಿಗಳ ಮೀರಿ ಸೀಮಿತ ಪರಿಧಿ ದಾಟದಂತೆ ಅದು ನಿಗಾ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಆಕ್ಟ್ ಆಫ್ ೧೯೯೧ ಇದು[http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21 ಟೈಟಲ್ VII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021141154/http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21 |date=2010-10-21 }} ಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ನಷ್ಟಗಳ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ,ಅಲ್ಲದೇ ಪ್ರಕರಣಗಳು [http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21 ಟೈಟಲ್ VII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021141154/http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21 |date=2010-10-21 }} ರಲ್ಲಿನ ಕಕ್ಷಿದಾರರ ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೂಲಕ ಪರಿಹಾರ ಯಾಚಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ದಿನ್ಯಾಶನಲ್ ಲೇಬರ್ ರಿಲೇಶನ್ಸ್ ಆಕ್ಟ್ ನ್ನು ೧೯೩೫ ರಲ್ಲಿನಿವ್ ಡೀಲ್ ಶಾಸನದ ಭಾಗವಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು,ಇದು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಸಂಘಟನೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಒಕ್ಕೂಟ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಸನ ಮತ್ತು ಅದರ ಮುಂದಿನ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿನ ಅಂದರೆ U.S. ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿನ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ==ನೋಡಿ== [[ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳು]] ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== {{Portal|Organized labour}} {{div col|3}} * ಸಾಮುದಾಯಿಕ ಚೌಕಾಸಿ ಮಾಡುವಿಕೆ * ಆನುಷಂಗಿಕ ಕೆಲಸ * (ಔದ್ಯಮಿಕ)ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಬಂಧಗಳು * ''ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಇಂಡ್ವಿಜ್ವಲ್ ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್ ರೈಟ್ಸ್ '' * ಕಾರ್ಮಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿ * ಕಾರ್ಮಿಕ ಚಳವಳಿ * ಲೀಗಲ್ ವರ್ಕಿಂಗ್ ಏಜ್ ಅಂಡ್[[ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ|ಚೈಲ್ಡ್ ಲೇಬರ್]] * ಮಾಸ್ಟರ್ ಅಂಡ್ ಸರ್ವಂಟ್ ಆಕ್ಟ್ * ಪ್ರೊಟೆಕ್ಟಿವ್ ಲಾಜ್(ಆನ್ ಜಂಡರ್) * ಕೆಲಸ-ಮಾಡುವ-ಹಕ್ಕಿನ ಕಾನೂನು * ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆ * ಸಿಹಿತಿಂಡಿ ಅಂಗಡಿಗಳು * ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಲ್ಲದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ದತಿ * ಯುನಿಯನ್ ಆರ್ಗ್ ನೈಜರ್ * ವಿಕೇರಿಯಸ್ ಲೈಬ್ಲಿಟಿ * ವಾರಾಂತ್ಯಗಳು * ಕೆಲಸದ ಆಯ್ಕೆಗಳು * ಕೆಲಸದ ಉತ್ತಮ ವಾತಾವರಣ {{div col end}} ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{Reflist|2}} ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ== *ಸ್ಟೆಫೆನ್ ಎಫ್. ಬಿಫೊರ್ಟ್ ಅಂಡ್ ಜಾನ್ ಡಬ್ಲು. ಬಡ್,''ಇನ್ವಿಜಿಬಲ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ಸ್, ಇನ್ವಿಜಿಬಲ್ ಅಬ್ಜೆಕ್ಟೀವ್ಸ್:ಬ್ರಿಂಗಿಂಗ್ ವರ್ಕ್ ಪ್ಲೇಸ್ ಲಾ ಅಂಡ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಪಾಲಿಸಿ ಇಂಟು ಫೊಕಸ್'' (೨೦೦೯) ಸ್ಟ್ಯಾನ್ ಫೊರ್ಡ್ ಯುನ್ವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್ *ನಾರ್ಮನ್ ಸೆಲ್ವಿನ್''ಸೆಲ್ವಿನ್ಸ್ ಲಾ ಆಫ್ ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್'' (೨೦೦೮) ಆಕ್ಸ್ ಫೊರ್ಡ್ ಯುನ್ವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್ *ಸೈಮನ್ ಹನಿಬಾಲ್,''ಹನಿಬಾಲ್ ಅಂಡ್ ಬೌವರ್ಸ್'ಟೆಕ್ಸ್ಟ್ ಬುಕ್ ಆನ್ ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್ ಲಾ'' (೨೦೦೮)ಆಕ್ಸ್ ಫೊರ್ಡ್ ಯುನ್ವರ್ಸಿಟಿ *ಕೀಥ್ ಇವಿಂಗ್,ಐಲೀನ್ ಮ್ಯಾಕ್ ಕೊಲ್ಗನ್ ಅಂಡ್ ಹಗ್ ಕೊಲ್ಲಿನ್ಸ್''ಲೇಬರ್ ಲಾ,ಕೇಸಿಸ್,ಟೆಕ್ಸ್ಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಮಟಿರಿಯಲ್ಸ್'' (೨೦೦೫) ಹಾರ್ಟ್ ಪಬ್ಲಿಶಿಂಗ್ *ಸೈಮನ್ ಡಿಕೆನ್ ಅಂಡ್ ಗಿಲ್ಲಿಯನ್ ಮೊರಿಸ್''ಲೇಬರ್ ಲಾ'' (೨೦೦೫) ಹಾರ್ಟ್ ಪಬ್ಲಿಶಿಂಗ್ ISBN ೯೭೮೧೮೪೧೧೩೫೬೦೧ *ಕೇಶ್ವನ್ ವಾಕರ್ ಅಂಡ್ ಅರ್ನ್ ಮೊರೆಲ್,"''ಲೇಬರ್ ಅಂಡ್ ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್:ವರ್ಕ್ ಪ್ಲೇಸ್ ವಾರ್ ಝೋನ್'' ",ಜಾರ್ಜ್ ಟೌನ್ ಯುನ್ವರ್ಸಿಟಿ ಥೆಸಿಸ್(೨೦೦೫) ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== *[http://www.1911encyclopedia.org/Labour_Legislation ಲೇಬರ್ ಲೆಜಿಸ್ಲೇಶನ್] ಫ್ರಾಮ್೧೯೧೧ Encyclopedia.org, ''ಎನ್ ಸೈಕ್ಲೊಪಿಡಿಯಾ ಬ್ರಿಟಾನ್ನಿಕಾ'''ಗಳು ೧೯೧೧ ಸಂ''' '' *[http://www.emplaw.co.uk ಬ್ರಿಟ್ಸಿಶ್ ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್ ಲಾ ಆಟ್ emplaw.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228235329/http://www.emplaw.co.uk/ |date=2010-12-28 }} *[http://www.dbj.at/phps/start.php?noie=&amp;lang=de&amp;content=publikationen_show.php&amp;navi=publikationen&amp;publikation_nr=167 ಒವರ್ ವಿವ್ ಆರ್ಟಿಕಲ್ಸ್ ಆನ್ ಆಸ್ಟ್ರಿಯನ್ ಲೇಬರ್ ಲಾ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.g-p.ge/files/25_37_111820_newsletter_5.pdf ಒವರ್ ವಿವ್ ಆರ್ಟಿಕಲ್ಸ್ ಆನ್ ಜಾರ್ಜಿಯನ್ ಲೇಬರ್ ಲಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319202726/http://www.g-p.ge/files/25_37_111820_newsletter_5.pdf |date=2009-03-19 }} ಆಟ್ ಗೆಟ್ಸೇಜ್ & ಪಟೆಶಿವಿಲ್ಲೆ ಲಾ ಆಫೀಸ್ *[http://www.lassche.nl/en/employmentlaw.html ಸಮ್ಮರಿ ಆಫ್ ಡಚ್ ಲೇಬರ್ ಲಾ ಇನ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619195700/http://www.lassche.nl/en/employmentlaw.html |date=2010-06-19 }} *[http://www.dbj.co.at/phps/start.php?noie=1&amp;lang=en&amp;content=publikationen_liste.php&amp;fach_nr=8&amp;navi=publikationen ಅದರ್ ಆರ್ಟಿಕಲ್ಸ್ ಆನ್ ಆಸ್ಟ್ರಿಯನ್ ಲೇಬರ್ ಲಾ(ಮೇನ್ಲಿ ಇನ್ ಜರ್ಮನ್ ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜ್)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001035201/http://www.dbj.co.at/phps/start.php?noie=1&lang=en&content=publikationen_liste.php&fach_nr=8&navi=publikationen |date=2011-10-01 }} *[http://www.law.harvard.edu/programs/lwp ಲೇಬರ್ ಅಂಡ್ ವರ್ಕ್ ಲೈಫ್ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್] ಆಟ್ [http://www.law.harvard.edu ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಲಾ ಸ್ಕೂಲ್] *[http://www.iww.org/en/culture/articles/zinn13.shtml ರೆಪ್ರೆಸ್ಸನ್ ಅಗೇನ್ಸ್ಟ್ ದಿ IWW] *[http://finduslaw.com/california_labor_code ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ ಲೇಬರ್ ಕೋಡ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227075026/http://finduslaw.com/california_labor_code |date=2011-12-27 }} *[http://library.msstate.edu/content/templates/?a=1323&amp;z=83 ಫಾರೆನ್ ಕಂಟ್ರೀಸ್ - ಲೇಬರ್, ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್&amp; ಇನ್ ಕಮ್ ಡಾಟಾ,ಪಾಲಸಿ&amp; ಲಾ ರಿಸರ್ಚ್ ಗೈಡ್ ಫ್ರಾಮ್ ದಿ ಮಿಸ್ಸಿಸಿಪಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಯುನ್ವರ್ಸಿಟಿ ಲೈಬ್ರರೀಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080321071919/http://library.msstate.edu/content/templates/?a=1323&z=83 |date=2008-03-21 }} *[https://web.archive.org/web/20100410050651/http://www.ilr.cornell.edu/library/research/subjectGuides/laborEmploymentLaw.html ಲೇಬರ್ ಅಂಡ್ ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್ ಲಾ ಸಬ್ಜೆಕ್ಟ್ ಗೈಡ್ ಫ್ರಾಮ್ ಕ್ಯಾಥ್ವುಡ್ ಲೈಬ್ರರಿ,ILR ಸ್ಕೂಲ್, ಕೊರ್ನೆಲ್ ಯುನ್ವರ್ಸಿಟಿ ] *[http://www.alpha-hr.co.uk/employment-law-training.html ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಎಂಪ್ಲಾಮೆಂಟ್ ಲಾ ಟ್ರೇನಿಂಗ ] *[http://www.acftu.net/ ಆಲ್ ಚೀನಾ ಫೆಡೆರೇಶನ್ಸ್ ಆಫ್ ಟ್ರೇಡ್ ಯುನಿಯನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101006091732/http://www.acftu.net/ |date=2010-10-06 }} *[http://www.szlaodong.com/laodongfa/ ಲೇಬರ್ ರಿಲೇಟೆಡ್ ಲಾಜ್ ಅಂಡ್ ರೆಗ್ಯುಲೇಶನ್ಸ್ ಆಫ್ ಪಿ.ಆರ್.ಚೀನಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809102918/http://www.szlaodong.com/laodongfa/ |date=2010-08-09 }} *[http://www.svenskarbetsratt.se ಸ್ವಿಡೀಶ್ ಲೇಬರ್ ಲಾ] ಇನ್ ಫಾರ್ಮೇಶನ್ ಅಬೌಟ್ ಸ್ವೀಡೀಶ್ ಲೇಬರ್ ಲಾ {{Employment}} {{Law}} {{DEFAULTSORT:Labour Law}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣಾ ಮಂಡಳಿ]] [[ವರ್ಗ:ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಮಾಜವಾದ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾಯಿದೆ]] [[ವರ್ಗ:ಉದ್ಯೋಗ ಪರಿಹಾರ]] [[ವರ್ಗ:ಕೆಲಸದ ವಾತಾವರಣ]] [[ವರ್ಗ:ಕೆಲಸದ ವೇಳೆ]] [[ವರ್ಗ:ಉದ್ಯೋಗದ ಕಾನೂನು]] t1akkbvoxqxe8o0qx9jfttqu8705416 0 25441 1434114 1429459 2026-10-24T01:33:41Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434114 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:OCD handwash.jpg|thumb|right|ಕೈಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಒಂದು ಮಾದರಿಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯ, ಇದು ಸೋಂಕನ್ನು ಹರಡುವ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Showering on Skylab - GPN-2000-001710.jpg|thumb|right|ಭೂಮಿಯ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿರುವ, ಸ್ಕೈಲ್ಯಾಬ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣದ ಗುಂಪಿನ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ವರ್ಕ್‌ಶಾಫ್(OWS) ನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವಸತಿಯಲ್ಲಿ ಗಗನಯಾತ್ರಿಯ ಬಿಸಿನೀರಿನ ಸ್ನಾನ.ಷವರ್ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವಾಗ, ಷವರ್ ನ ಪರದೆಯನ್ನು ನೆಲದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಲಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಸೀಲಿಂಗ್‌ಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ.ಒಂದು ಮೆತುನೀರ್ಕೊಳವಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿರುವ ಒತ್ತುಗುಂಡಿಯ ಷವರ್ ಮೂಲಕ ನೀರು ಬರುತ್ತದೆ.ನೀರನ್ನು ನಿರ್ವಾತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಎಳೆದು ಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ.]] '''ಆರೋಗ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ''' ವೆಂಬುದು ಆರೋಗ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗು ಸ್ವಸ್ಥ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. == ಆರೋಗ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಕಲ್ಪನೆ == {{noref|section|date=September 2010}} ಆರೋಗ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ(ನೈರ್ಮಲ್ಯ)ವೆಂಬುದು ವೈದ್ಯಕೀಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಹಳೆಯ ಕಲ್ಪನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇದು ಜೀವನದ ಹಲವು ಅಂಶಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಾಗು ವೃತ್ತಿಪರ ಕಾಳಜಿಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು. ವೈದ್ಯಕೀಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಮನೆ (ಗೃಹಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ) ಹಾಗು ನಿತ್ಯಜೀವನದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ರೋಗನಿರೋಧಕ ಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ರೋಗದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಹಾಗು ಕಾಯಿಲೆ ಹರಡದಂತೆ ತಡೆಗಟ್ಟಲು ರೂಢಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು. ಆಹಾರ, ಔಷಧ, ಪ್ರಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿ ಹಾಗು ಇತರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಉತ್ತಮ ನೈರ್ಮಲ್ಯವು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಭರವಸೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ ಅದೆಂದರೆ, ಉತ್ಪನ್ನವು ಅದರ ಬಳಕೆಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸುವುದು. ಶುಚಿತ್ವ(ಅಥವಾ ಶುದ್ಧತೆ) ಹಾಗು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪರ್ಯಾಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡಬಹುದು. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ, ನೈರ್ಮಲ್ಯವೆಂಬ ಪದವು, ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳು ಹರಡದಂತೆ ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಶುದ್ದಿಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು(ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು) ಸೋಂಕನ್ನು ಹರಡುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳು ಜೊತೆಗೆ ಧೂಳು ಹಾಗು ಮಣ್ಣನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಇವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಸಾಧನಗಳು. ಪದದ ಇತರ ಬಳಕೆಗಳು: ''ದೇಹದ ಆರೋಗ್ಯ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆರೋಗ್ಯ'', ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಹಲ್ಲಿನ ಆರೋಗ್ಯ, ಹಾಗು ''ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಆರೋಗ್ಯ'' ಎಂಬ ಪದಗುಚ್ಛಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. "ಹೈಜೀನ್" ಎಂಬ ಪದವು, [[ಆರೋಗ್ಯ]], ಶುಚಿತ್ವ ಹಾಗು ನೈರ್ಮಲ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣಳಾದ [[ಗ್ರೀಕ್ ಪುರಾಣ ಕಥೆ|ಗ್ರೀಕ್ ದೇವತೆ]] ಹೈಜಿಯಳಿಂದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ''ಹೈಜೀನ್'' (ಆರೋಗ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಆರೋಗ್ಯದ ಪ್ರಚಾರ ಹಾಗು ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಜ್ಞಾನದ ವಿಭಾಗಕ್ಕೂ ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಹೈಜಿನಿಕ್ಸ್ ಎಂದೂ ಸಹ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕೃತವಾದ ಅಂಶಗಳು ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕೃತವಾಗಬಹುದು. == ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯ == ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯವೆಂದರೆ, ಔಷಧಿ ಕೊಡುವುದು ಹಾಗು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಆರೈಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು. ಇದು ರೋಗವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಅದು ಹರಡುವ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ: * ಸೋಂಕು ಹರಡದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಸೋಂಕಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅಥವಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಳಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಸಂಪರ್ಕ ನಿಷೇಧಗೊಳಿಸುವುದು. * ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಸಲಕರಣೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಿಮಿಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮಾಡುವುದು. * ಮುಸುಕುಗಳು, ನಿಲುವಂಗಿಗಳು, ಟೋಪಿಗಳು, ಕನ್ನಡಕಗಳು ಹಾಗು ಕೈಗವಸುಗಳಂತಹ ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡುವುದು. * ಗಾಯಗಳಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಡ್ರೆಸ್ಸಿಂಗ್ ಮಾಡಿ(ಗಾಯವನ್ನು ತೊಳೆದು ಪಟ್ಟಿ ಹಾಕುವುದು) ಬ್ಯಾಂಡೇಜು ಪಟ್ಟಿ ಕಟ್ಟುವುದು. * ವೈದ್ಯಕೀಯ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಎಸೆಯುವುದು. * ಮರುಬಳಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳ ಸೋಂಕುನಿವಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು(ಅದೆಂದರೆ ಲಿನೆನ್, ಪ್ಯಾಡ್ ಗಳು, ಸಮವಸ್ತ್ರಗಳು) * ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕೊಠಡಿಯಿಂದ ಹೊರ ಬಂದ ನಂತರ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮಾಡುವುದು, ಕೈತೊಳೆಯುವುದು, ಆದರೆ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯ-ಕಾಳಜಿಯನ್ನು ವಹಿಸಬೇಕಾದಾಗಲೂ ಈ ರೀತಿ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರೋಗಗಳು ಒಬ್ಬರಿಂದ ಒಬ್ಬರಿಗೆ ಹರಡಬಹುದು<ref>https://www.nytimes.com/2009/09/17/health/17chen.html ವೈ ಡೋಂಟ್ ಡಾಕ್ಟರ್ಸ್ ವಾಶ್ ದೇರ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಮೋರ್?</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಯಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಇದು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿತು. 20ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಠಾತ್ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ರೋಗಗಳು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ|AIDS]] ಹಾಗು ಎಬೋಲ ದಂತಹ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಕೆಲವೊಂದು ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು(ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ವಿಲೇವಾರಿ). == ಗೃಹ ಹಾಗು ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ == ಗೃಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯವು, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹರಡುವ ರೋಗವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವುದು ಅಥವಾ ಅದರ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೂಟಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ, ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು ಮುಂತಾದವು. ಮನೆ ಹಾಗು ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯವು, ಸೋಂಕುಕಾರಕ ರೋಗಗಳ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="globalburden">ಬ್ಲೂಮ್ಫೀಲ್ಡ್ SF, ಎಕ್ಸೆನರ್ M, ಫಾರ GM, ನಾಥ್ KJ, ಸ್ಕಾಟ್, EA; ವ್ಯಾನ್ ಡೇರ್ ವೂರ್ಡೆನ್ C. ಗೃಹ ಹಾಗು ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಜಾಗತಿಕ ಹೊಣೆ. (2009) ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಫೋರಮ್ ಆನ್ ಹೋಂ ಹೈಜೀನ್. http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/111e68ea0824afe1802575070003f039/29858aa006faaa22802572970064b6e8?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171635/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/111e68ea0824afe1802575070003f039/29858aa006faaa22802572970064b6e8?OpenDocument |date=2011-07-26 }} ಇಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಹಲವು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೈಯನ್ನು ಶುಚಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ, ಆಹಾರ ಹಾಗು ನೀರಿನ ನೈರ್ಮಲ್ಯ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಗೃಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯ(ಪರಿಸರ ಸ್ಥಳಗಳು ಹಾಗು ಮೇಲ್ಮೈ ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು), ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆರೈಕೆ, ಹಾಗು ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಆರೋಗ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು(ಸೋಂಕಿಗೆ ಬಹಳ ಬೇಗನೆ ಈಡಾಗುವವರ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುವುದು). ಪ್ರಸಕ್ತ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಈ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಿಷಯಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ತೆರನಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿ ವಿಜ್ಞಾನದ ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಆಧರಿತವಾಗಿವೆ. ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವುದೆಂದರೆ ಸೋಂಕು ರವಾನೆಯ ಸರಪಣಿಯನ್ನು ಮುರಿಯುವುದು. ಒಂದು ಸರಳ ತತ್ತ್ವವೆಂದರೆ, ಸೋಂಕಿನ ಸರಪಣಿಯನ್ನು ಒಡೆದುಹಾಕಿದರೆ, ಸೋಂಕು ಹರಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಗೃಹ ಹಾಗು ನಿತ್ಯಜೀವನದ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸಂಕೇತಗಳ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಗೃಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಫೋರಮ್ ಅಪಾಯ ಆಧಾರಿತ ಮಾರ್ಗವೊಂದನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ(ಇದು ಹಜಾರ್ಡ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್ ಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಪಾಯಿಂಟ್ (HACCP)ನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ), ಇದು "ಗುರಿಯಾದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ"ವೆಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. ಗುರಿಯಾದ ನೈರ್ಮಲ್ಯವು, ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ರೋಗಕಾರಕಗಳ ಹರಡುವಿಕೆಯ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸೋಂಕಿನ ಸರಪಣಿಯನ್ನು ಒಡೆಯಲು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ನಿರ್ಣಾಯಕ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸೋಂಕಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದರೆ<ref name="sustainability">{{Cite web |url=http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/f5236e2da2822fef8025750b000dc985/62812e8ac19247fe802576c60054693f?OpenDocument |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-10-12 |archive-date=2011-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103070618/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/f5236e2da2822fef8025750b000dc985/62812e8ac19247fe802576c60054693f?OpenDocument |url-status=dead }}</ref> ಜನರು(ಇವರು ರೋಗವಾಹಕಗಳಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಸೋಂಕಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ), ಆಹಾರ(ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಚ್ಚಾ ಆಹಾರ) ಹಾಗು ನೀರು, ಜೊತೆಗೆ ಸಾಕು ಪ್ರಾಣಿಗಳು(ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 50%ಗೂ ಅಧಿಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳಿರುತ್ತವೆ). ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ನಿಂತ ನೀರು ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವ ಸ್ಥಳಗಳು-ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸಿಂಕುಗಳು, ಶೌಚಾಲಯಗಳು, ನಿರುಪಯುಕ್ತ ಪೈಪುಗಳು, ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವ ಸಾಧನಗಳು, ಮುಖವನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಬಟ್ಟೆಗಳು-ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ, ಜೊತೆಗೆ ಇವುಗಳು ಎರಡನೇ ಸೋಂಕಿನ ಭಂಡಾರಗಳಾಗಿವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ "ಅಪಾಯ"ದ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಬೆದರಿಕೆಯಾಗಿವೆ. ರೋಗಾಣುಗಳು(ಸಂಭಾವ್ಯವಾಗಿ ಸೋಂಕುಕಾರಕ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ, ವೈರಸ್ ಮುಂತಾದವು) ಸತತವಾಗಿ ಮ್ಯೂಕಸ್,(ಲೋಳೆ ತುಂಬಿರುವ) ಫೀಸಸ್(ಅಮೇಧ್ಯ), ವಾಂತಿ, ಚರ್ಮದ ಪದರಗಳ ಮೂಲಕ ಈ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಪಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರೆ, ಜನರು ಇದಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಆಹಾರ ಅಥವಾ ನೀರಿನ ಮೂಲಕವಾಗಿ ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡಾಗ, ಸೋಂಕು ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಬಹುದು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗಾಣುಗಳು ಹರಡುವ "ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗಗಳೆಂದರೆ" ಕೈಗಳು, ಕೈ ಹಾಗು ಆಹಾರವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವ ಮೇಲ್ಮೈಗಳು, ಹಾಗು ಒಗೆಯುವ ಬಟ್ಟೆಗಳು <ref name="sustainability"/> ಹಾಗು ಪಾತ್ರೆಗಳು. ರೋಗಾಣುಗಳು ಬಟ್ಟೆ ಹಾಗು ಮನೆಬಳಕೆಯ ಲಿನಿನ್ ಗಳಾದ ಟವಲ್‌ಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಸಹ ಹರಡಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಶೌಚಾಲಯಗಳು ಹಾಗು ವಾಶ್ ಬೇಸಿನ್ ಗಳಂತಹ ಉಪಯುಕ್ತತೆಗಳನ್ನು ಮಾನವ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಸುರಕ್ಷಿತ ವಿಲೇವಾರಿಗಾಗಿ ಸಂಶೋಧಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇವುಗಳು ಇನ್ನೂ ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಇದು ಕೆಲವೊಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರತರ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಬಹುದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅತಿಸಾರದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದಾಗ,ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಬಹುದು. ಮಾನವ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಸುರಕ್ಷಿತ ವಿಲೇವಾರಿಯು ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಳಪೆ ನೈರ್ಮಲ್ಯದಿಂದ ಅತಿಸಾರದಂತಹ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ಉಂಟಾಗಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಉಸಿರಾಟದ ಮೂಲಕ ಹರಡುವ ವೈರಸ್ ಗಳು ಹಾಗು ಶಿಲೀಂಧ್ರದ ಬೀಜಕಣಗಳು ಸಹ ಗಾಳಿಯ ಮೂಲಕ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿನ ಉತ್ತಮ ನೈರ್ಮಲ್ಯವೆಂದರೆ ಗಂಭೀರ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವಿಧಾನಗಳ ಮೇಲೆ ಗುರಿಯಿರಿಸುವುದು. ಸೂಕ್ತ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಂಕಿನ ಸರಪಣಿಯನ್ನು ಒಡೆಯುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಅದೆಂದರೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹರಡುವ ಮೊದಲು ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು.<ref name="sustainability"/> ಏಕೆಂದರೆ, ಕೆಲವು ರೋಗಕಾರಕಗಳಿಗೆ "ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕತೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು" ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಿರಬಹುದು(10-100 ಏಕಮಾನಗಳು, ಅಥವಾ ಕೆಲವು ವೈರಸ್ ಗಳಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆ), ಹಾಗು ರೋಗಕಾರಕಗಳು ಕೈಗಳ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಆಹಾರವನ್ನು ಬಾಯಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡಾಗ, ಮೂಗಿನ ಲೋಳೆಪೊರೆ ಅಥವಾ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಮೇಲ್ಮೈ ಮೂಲಕ ನೇರವಾಗಿ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುವುದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗಂಭೀರ ಮೇಲ್ಮೈಗಳಿಂದ ರೋಗಕಾರಕಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು 'ನೈರ್ಮಲ್ಯಕಾರಿ ಶುಚಿತ್ವದ' ವಿಧಾನಗಳು ಸಾಕಾಗುತ್ತವೆ. ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಶುಚಿತ್ವವನ್ನು ಈ ಕೆಳಕಂಡ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬಹುದು: * ಸಾಬೂನು ಅಥವಾ ಮಾರ್ಜಕವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಯಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು(ಅದೆಂದರೆ ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವುದು) ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಕ್ರಮವು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಬೇಕಾದರೆ, ಮೇಲ್ಮೈಯಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಸುರಿಯುವ ನೀರಿನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಳೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. * ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿನ ರೋಗಕಾರಕಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಬಳಕೆಮಾಡಬೇಕು. ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳನ್ನು "ಮೈಕ್ರೋ-ಬಯೋಸೈಡಲ್" ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಬಳಸಿ ಕೊಲ್ಲಬಹುದು ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೋಂಕು ನಿವಾರಕ ಅಥವಾ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ ನಿರೋಧಕ ಉತ್ಪನ್ನ ಅಥವಾ ಜಲರಹಿತ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಯಾನಿಟೈಜರ್(ಕೈಯನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಪದಾರ್ಥ), ಅಥವಾ ಶಾಖವನ್ನು ಬಳಸುವ ಮೂಲಕ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಕೆಲವೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಯನ್ನು ತೊಲಗಿಸಲು ಅವುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹಾಗು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಲಿನಿನ್ ಗಳಾದ ಚೌಕಗಳು ಹಾಗು ಹಾಸುಹೊದಿಕೆಗಳು ಹಾಗು ದಿಂಬು ಚೀಲಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದು. === ಕೈ ನೈರ್ಮಲ್ಯ === {{mainarticle|Hand Hygiene}} ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು ಅಥವಾ ಸಾಬೂನು ಹಾಗು ನೀರು ಅಥವಾ ನೀರುರಹಿತ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಯಾನಿಟೈಜರ್ ನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕೈಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಅರ್ಥನಿರೂಪಣೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಮನೆ ಹಾಗು ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಕೈಯನ್ನು ಶುಚಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="handhygiene">ಬ್ಲೂಮ್ಫೀಲ್ಡ್, SF, ಐಎಲ್ಲೊ AE, ಕುಕ್ಸನ್ B, ಓ’ಬೋಯ್ಲೆ C, ಲಾರ್ಸನ್, EL, ಗೃಹ ಹಾಗು ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಸೋಂಕುಗಳ ಅಪಾಯವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು ಹಾಗು ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್-ಆಧಾರಿತ ಸ್ಯಾನಿಟೈಜರ್ ಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತಹ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕೈಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವಿಧಾನಗಳು" ಅಮೆರಿಕನ್ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಇನ್ಫೆಕ್ಷನ್ 2007;35, suppl 1:S1-64</ref> ಕೆಲವೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಬೂನಿನಿಂದ ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ(ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಲ್ಲದಿರಬಹುದು), ಒಂದು ನೀರಿಲ್ಲದ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಯಾನಿಟೈಜರ್ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಜೆಲ್ ನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಇದನ್ನೂ ಸಹ ಬಳಸುವುದರಿಂದ "ಸೋಂಕಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಈಡಾಗುವವರಲ್ಲಿ" ಅಪಾಯದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರಲು, ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಜೆಲ್ ಗಳು 60%v/vಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಾರದು. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಯಾನಿಟೈಜರ್ ಗಳು ಆಯ್ಕೆರಾಹಿತ್ಯವಾಗಿದೆ; ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯು ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸೂಕ್ತ ಪರಿಹಾರಗಳಾದ, ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನ ಅಗತ್ಯದ ಟಿಪ್ಪಿ-ಟ್ಯಾಪ್ ಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು, ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ದೊರಕುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಬಹುದು. ಕಡಿಮೆ ವರಮಾನವಿರುವ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮಣ್ಣು ಅಥವಾ ಬೂದಿಯನ್ನು ಕೆಲವೊಂದು ಬಾರಿ ಸಾಬೂನಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಬಳಕೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. === ಉಸಿರಾಟದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ === ಸರಿಯಾದ ಉಸಿರಾಟ ಹಾಗು ಕೆಮ್ಮುವಾಗ ಹಾಗು ಸೀನುವಾಗ ಕೈಗಳ ನೈರ್ಮಲ್ಯವು ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಳಿಗಾಲ ಹಾಗು ತೀವ್ರ ನೆಗಡಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ.<ref name="globalburden"/> * ನೆಗಡಿ ಹಾಗು ಸೀನುಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮೃದುವಾದ ಕಾಗದಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು * ಬಳಸಿದ ನಂತರ ತಕ್ಷಣವೇ ಮೃದುಕಾಗದಗಳನ್ನು ವಿಲೇವಾರಿ ಮಾಡುವುದು * ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಥವಾ ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಯಾನಿಟೈಜರ್ ನ್ನು ಬಳಸುವ ಮೂಲಕ ಕೈಯನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬೇಕು. === ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ === {{mainarticle|Food hygiene}} ಆಹಾರ ನೈರ್ಮಲ್ಯವು ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ವಿಷದ ಪರಿಣಾಮ ತಡೆಗಟ್ಟಲು ರೂಢಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. WHO ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯದಲ್ಲಿರಬೇಕಾದ ಐದು ಮುಖ್ಯ ತತ್ತ್ವಗಳೆಂದರೆ,<ref>[http://www.who.int/foodsafety/consumer/5keys/en/index.html]</ref>: # ಜನರು, ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಹಾಗು ಕ್ರಿಮಿಕೀಟಗಳಿಂದ ಹರಡುವ ರೋಗಕಾರಕಗಳು ಆಹಾರದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಕಲುಷಿತಗೊಳ್ಳದಂತೆ ತಡೆಗಟ್ಟುವುದು. # ಬೇಯಿಸಿದ ಆಹಾರ ಕಲುಷಿತವಾಗದಂತೆ ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಕಚ್ಚಾ ಹಾಗು ಬೇಯಿಸಿದ ಆಹಾರವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಡುವುದು. # ರೋಗಕಾರಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಆಹಾರವನ್ನು ಸೂಕ್ತ ಅವಧಿಗೆ ಹಾಗು ಸೂಕ್ತ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಬೇಕು. # ಸರಿಯಾದ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಶೇಖರಿಸಿಡಬೇಕು. # ಸುರಕ್ಷಿತ ನೀರು ಹಾಗು ಕಚ್ಚಾ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು. === ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಹಾಗು ಸುರಕ್ಷಿತ ಸಂಗ್ರಹಣೆ === ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಹಾಗು ಸುರಕ್ಷಿತ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಂತಹ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಕುಟುಂಬ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು, ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಖಾತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಉಳಿದುಬಿಟ್ಟಿದೆ, ಇದು ಕೇವಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ<ref name="WHO2007">ಗೃಹ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಿಂದ ಬರುವ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು. ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ 2007 http://www.who.int/water_sanitation_health/publications/combating_diseasepart1lowres.pdf</ref>, ಮುಂದುವರೆದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ<ref name="IFHhhwater">ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಫೋರಮ್ ಆನ್ ಹೋಂ ಹೈಜೀನ್. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ನಿರ್ವಹಣೆ ಹಾಗು ಪಾಯಿಂಟ್-ಆಫ್-ಯೂಸ್ ಸಂಸ್ಕರಣೆ (2005) http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/a639aacb2d462a2180257506004d35db/aa885658ec1f19ee8025752200559653?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171445/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/a639aacb2d462a2180257506004d35db/aa885658ec1f19ee8025752200559653?OpenDocument |date=2011-07-26 }}</ref>; ಯುರೋಪಿಯನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, 120 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು ಸುರಕ್ಷಿತ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವು ಕಳಪೆಯಾಗಿರುವ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನೀರು ಸರಬರಾಜಿಗೆ ಅಡಚಣೆ ಉಂಟಾದ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಅತಿಸಾರದಂತಹ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಬಹುದು.<ref name="WHO2007"/><ref name="IFHhhwater"/><ref name="Clasen2008">ಕ್ಲಾಸೇನ್ TF, ಹಾಲ್ಲರ್ L. ಅತಿಸಾರವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ: ಬೆಲೆ ಹಾಗು ಬೆಲೆಯ-ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವ. 2008, ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ, ಜಿನೀವ. http://www.who.int/water_sanitation_health/economic/prevent_diarrhoea/en/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911233251/http://www.who.int/water_sanitation_health/economic/prevent_diarrhoea/en/index.html |date=2010-09-11 }} ನಿಂದ ವರದಿಯು ಲಭ್ಯವಾಗಿದೆ</ref><ref name="who.int">[http://www.who.int/household_water/resources/emergencies.pdf ವಿಪತ್ತು ಹಾಗು ತುರ್ತುಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಸಂಸ್ಕರಣೆ.][http://www.who.int/household_water/resources/emergencies.pdf ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ ]</ref> ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾದಂತಹ ನೀರು ಕಲುಷಿತಗೊಳ್ಳಬಹುದು(ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕಲುಷಿತವಾದ ಕೈಗಳಿಂದ ಮುಟ್ಟಿದರೆ ಅಥವಾ ಕೊಳಕಾದ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಟ್ಟರೆ), ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡುವಿಕೆ ಸಹ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಸಂಸ್ಕರಣೆಗೆ ಇರುವ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ<ref name="hygieneprocedures">ಬೇಯುಮರ್ R, ಬ್ಲೂಮ್ಫೀಲ್ಡ್ SF, ಎಕ್ಸೆನರ್ M, ಫಾರ GM, ನಾಥ್ KJ, ಸ್ಕಾಟ್ EA. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ವಿಧಾನಗಳು ಹಾಗು ಅವುಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವ: ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಒಂದು ವಿಮರ್ಶೆ(2008). ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಫೋರಮ್ ಆನ್ ಹೋಂ ಹೈಜೀನ್. http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/111e68ea0824afe1802575070003f039/c9bf235b5d76ad09802572970063c5d8?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171522/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/111e68ea0824afe1802575070003f039/c9bf235b5d76ad09802572970063c5d8?OpenDocument |date=2011-07-26 }}</ref>,<ref name="who.int" /> ಈ ಕೆಳಕಂಡಂತಹವು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ: # ಕ್ಲೋರಿನ್ ಅಥವಾ ಐಯೋಡಿನ್ ನನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ರಾಸಾಯನಿಕ ಸೋಂಕು ನಿವಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು. # ನೀರನ್ನು ಕುದಿಸುವುದು # ಸೆರಾಮಿಕ್ ಶೋಧಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ನೀರನ್ನು ಶೋಧಿಸುವುದು<ref>http://www.potpaz.org/</ref><ref>http://www.purifier.com.np{{Dead link|date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ಸೌರ ಸೋಂಕು ನಿವಾರಣೆ - ಸೌರ ಸೋಂಕು ನಿವಾರಣೆ ಒಂದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸೋಂಕು ನಿವಾರಕಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಇದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎನಿಸುತ್ತದೆ.<ref>http://www.sodis.ch</ref><ref>http://www.who.int/water_sanitation_heal{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} th/dwq/wsh0207/en/.</ref> # UV(ನೇರಳಾತೀತ) ವಿಕಿರಣ - ಸಮುದಾಯ ಅಥವಾ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ UV ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಬ್ಯಾಚ್(ಒಟ್ಟಾಗಿ ಜೋಡಣೆ)ಅಥವಾ ನೀರು ಹರಿಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ನೀರಿನ ಕಾಲುವೆಯ ಮೇಲೆ ದೀಪಗಳನ್ನು ತೂಗು ಹಾಕಬಹುದು ಅಥವಾ ಹರಿಯುವ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಬಹುದು. # ಸಂಯೋಜಿತ ಕುಚ್ಚಾಗುವ/ಸೋಂಕು ನಿವಾರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು - ಇದು ಪುಡಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಪೊಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಇದು ನೀರಿನ ಕಣಗಳನ್ನು ಘನೀಕರಿಸುವುದರ ಜತೆಗೆ ಕುಚ್ಚಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ಹಿಂದೆಯೇ ಕ್ಲೋರಿನ್ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. # ಬಹುಪ್ರತಿಬಂಧಕ ವಿಧಾನಗಳು - ಕೆಲವು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮೇಲೆ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಎರಡು ಸಂಸ್ಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವದ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಒಂದರ ನಂತರ ಒಂದನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.pureitwater.com/about/how_it_works.asp |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-07-14 |archive-date=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131132843/http://www.pureitwater.com/about/how_it_works.asp |url-status=dead }}</ref> === ಅಡುಗೆಮನೆ, ಸ್ನಾನಗೃಹ ಹಾಗು ಶೌಚಾಲಯದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ === ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ "ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ" ಬರುವ ಸ್ಥಳಗಳು ಹಾಗು ಮೇಲ್ಮೈಗಳನ್ನು (ಕೈ, ಆಹಾರ ಹಾಗು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು) ವಾಡಿಕೆಯಂತೆ ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವುದು(ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಟಾಯ್ಲೆಟ್ ಸೀಟುಗಳು ಹಾಗು ಫ್ಲಶ್(ನೀರನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಸಿ ವಸ್ತು/ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಹೊರದೂಡುವುದು) ಹಿಡಿಕೆಗಳು, ಬಾಗಿಲು ಹಾಗು ನಲ್ಲಿಯ ಹಿಡಿಕೆಗಳು, ಕೆಲಸದ ಮೇಲ್ಮೈಗಳು, ಸ್ನಾನದ ಹಾಗು ಬೊಗುಣಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಗಳು), ಸ್ನಾನಗೃಹದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಶೌಚಾಲಯದಲ್ಲಿ ರೋಗಾಣುಗಳು ಹರಡುವ ಅಪಾಯವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="hygieneprocedures"/> ಶೌಚಾಲಯವನ್ನು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಸೋಂಕು ಹರಡುವ ಅಪಾಯವು ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಚೊಕ್ಕಟಗೊಳಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಡಿಯುವುದು ಹಾಗು ವಾಯುಕಲಿಲದ ರಚನೆಗಳು ಉಂಟಾಗಬಹುದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಅತಿಸಾರವಿದ್ದರೆ ಸೋಂಕಿನ ಅಪಾಯ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಮಾರ್ಜನದ ಅಥವಾ ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ವಾಶ್ ಬೇಸಿನ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ಮಷ ಅಥವಾ ಚಕ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳು ಉಳಿದುಕೊಂಡೇ ಇರಬಹುದು. ಷವರ್ ಗಳ ಕೊಳವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನಾರುವ ನೀರು, ರೋಗಾಣು ಕಲುಷಿತವಾಗಿರಬಹುದು, ಷವರ್ ನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾಗ ಇದು ಗಾಳಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. ಷವರ್ ಅನ್ನು ಕೆಲಕಾಲದಿಂದ ಬಳಸದೆ ಹಾಗೆ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡುವ ಮುಂಚೆ ಬಿಸಿಯಾದ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲ ಅದರಿಂದ ನೀರು ಹರಿದುಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಶಿಲೀಂಧ್ರದ ಸೋಂಕುಗಳು ಹರಡದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವುದು ಬಹಳ ಅವಶ್ಯಕ.<ref name="scott2010">ಸ್ಕಾಟ್ E. ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಪಾಯದ ಇಳಿಕೆ: ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಶುಚಿತ್ವದ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು. 2010 ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ. ಕೋಲ್ E. ಮನೆಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಮೂಲಕ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಕಲುಷಿತಗೊಂಡ ಕೊಳವನ್ನು ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಲರ್ಜಿಕಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ. ಪ್ರೊಸೀಡಿಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತಿ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ 2000;4:435-6.</ref> ಪುಡಿಮಣ್ಣು ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾಗು ನೆಲದ ಹೆಂಚಿನ ಮೇಲೆ ಹಾಗು ಷವರ್ ನ ತೆರೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಉಳಿದಿರಬಹುದು. ಸೋಂಕುಗಳ ಹರಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪುಡಿಮಣ್ಣು ಸಹ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು, ಇದು ಅಲರ್ಜಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮೇಲ್ಮೈಗಳು ಕೆಡುತ್ತವೆ/ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗು ಅಹಿತಕರ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶಿಲೀಂಧ್ರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಪ್ರದೇಶವೆಂದರೆ ನಿರ್ಜೀವ ಮೇಲ್ಮೈಗಳು, ಇದರಲ್ಲಿ ನೆಲಹಾಸುಗಳು ಹಾಗು ಮೃದುವಾದ ಪೀಠೋಪಕರಣಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref name="Cole2000">ಕೋಲ್ E. ಮನೆಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಕಲುಷಿತಗೊಂಡ ಕೊಳವನ್ನು ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಲರ್ಜಿಕಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ. ಪ್ರೊಸೀಡಿಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತಿ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ 2000;4:435-6.</ref> ಗಾಳಿಯ ಮೂಲಕ ಹರಡುವ ಶಿಲೀಂಧ್ರಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತೇವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು, ಗಾಳಿಬೆಳಕಿನ ಕೊರತೆ ಅಥವಾ ಮುಚ್ಚಿದ ಗಾಳಿಯಾಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಶೌಚಾಲಯವನ್ನು ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವುದು ಹಾಗು ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ದುರ್ಗಂಧವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಜೊತೆಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕಾರಯೋಗ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹತೆಯು, ಶೌಚಾಲಯದ ಬಳಕೆ ಹಾಗು ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಜನರಿಗೆ ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯುವುಳ್ಳ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ. === ಲಾಂಡ್ರಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ === ಲಾಂಡ್ರಿ(ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಒಗೆದು ಇಸ್ತ್ರಿ ಮಾಡುವುದು) ನೈರ್ಮಲ್ಯವೆಂದರೆ, ಮಣ್ಣಾದ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಹಾಗು ಗೃಹಬಳಕೆಯ ಲಿನೆನ್ ಗಳಾದ ಚೌಕಗಳಿಂದ ರೋಗದ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಹಾಗು ಸೋಂಕನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವುದು ಅಥವಾ ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದೇ ಆಗಿದೆ.<ref name="hygieneprocedures"/> ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ರೋಗಕಾರಕಗಳಿಂದ ಕಲುಷಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಒಳಉಡುಪುಗಳು, ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಚೌಕಗಳು, ಮುಖಕ್ಕೆ ಒರೆಸುವ ಬಟ್ಟೆಗಳು, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಟ್ಟುವ ಬಟ್ಟೆಗಳು. ಲಾಂಡ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಯ ಹಾಗು ಲಿನೆನ್‌ನ ಕಲುಷಿತಗೊಂಡ ಹಾಗು ಕಲುಷಿತವಾಗದ ಪದಾರ್ಥಗಳ ನಡುವೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳು ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗಬಹುದು. ಹೊಸ ಸಮುದಾಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣುಜೀವಿಗಳಾದ MRSA ಕಳವಳದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ<ref name="MRSA">ಬ್ಲೂಮ್ಫೀಲ್ಡ್ SF, ಕುಕ್ಸನ್ B, ಫಾಲ್ಕಿನರ್ F, ಗ್ರಿಫ್ಫಿತ್ C, ಕ್ಲೆಯರಿ V. ಮೆಥಿಸಿಲ್ಲಿನ್ ರೆಸಿಸ್ಟೆಂಟ್ ಸ್ಟ್ಯಾಫಿಲೋಕೊಕಸ್ ಔರೆಯಸ್ (MRSA), ಕ್ಲೋಸ್ಟ್ರಿಡಿಯಂ ಡಿಫಿಸೈಲ್ ಹಾಗು ESBL-ಪ್ರೊಡ್ಯೂಸಿಂಗ್ಎಸ್ಚೇರಿಚಿಯ ಕಾಲಿ ಇನ್ ಹೋಂ ಅಂಡ್ ಕಮ್ಯೂನಿಟಿ: ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದು, ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವುದು. (2006). ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫೋರಮ್ ಆನ್ ಹೋಂ ಹೈಜೀನ್. http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/eb85eb9d8ecd365280257545005e8966/c63d07b19fa214d3802574dd003efc1a?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171715/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/eb85eb9d8ecd365280257545005e8966/c63d07b19fa214d3802574dd003efc1a?OpenDocument |date=2011-07-26 }} ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ.</ref> USA ಅನುಭವದ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳು ಕುಟುಂಬಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಸರಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಇವುಗಳು ಬಂದಿಖಾನೆಗಳು, ಶಾಲೆಗಳು ಹಾಗು ಕ್ರೀಡಾತಂಡಗಳಂತಹ ಸಮುದಾಯಗಳ ಒಳಗೂ ಸಹ ಹರಡಬಹುದು. ಚರ್ಮದಿಂದ ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕ (ಇದರಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಪದರದ ಚರ್ಮವೂ ಸಹ ಸೇರಿದೆ) ಹಾಗು ಚೌಕಗಳು, ಹಾಳೆಗಳು ಹಾಗು ಕ್ರೀಡಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಂತಹ ಕಲುಷಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಪ್ರಸರಣದ ಒಂದು ವಿಧಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="MRSA"/> ಬಟ್ಟೆ ಹಾಗು ಲಿನೆನ್ ನನ್ನು ಶುಚಿಗೊಳಿಸಲು ಎರಡು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸೂಕ್ತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ:<ref name="hygieneprocedures"/> * 60&nbsp;°C ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಒಗೆಯುವುದು ಅಥವಾ ಒಗೆದು ಇಸ್ತ್ರಿ ಮಾಡುವುದು * ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಿಳುಪಾಗಿಸುವ ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು 30-40&nbsp;°Cನಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಒಗೆಯುವುದು ಅಥವಾ ಒಗೆದು ಇಸ್ತ್ರಿ ಮಾಡುವುದು. ಇದು ಕೈಯಿಂದ ಕೊಳೆಯನ್ನು ಹೋಗಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ರಾಸಾಯನಿಕ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಕರಣದಿಂದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಶುದ್ದಗೊಳಿಸುವುದು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಕೆಲವು ಮಾದರಿಯ ಶಿಲೀಂಧ್ರಗಳು ಹಾಗು ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. 40&nbsp;°C ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಿಳುಪಾಗಿಸದ ಉತ್ಪನ್ನದಿಂದ ಒಗೆದರೆ ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೊಳೆಯನ್ನು ತೊಲಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರಬಹುದು. === ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯ === ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯವೆಂದರೆ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ಹರಡದಂತೆ ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು. ಇದು ಸೋಂಕಿತರಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೇವೆ ಅಥವಾ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸೋಂಕಿತರಾದವರಿಗೆ ಅಥವಾ ಸೋಂಕಿನ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಆರೈಕೆ ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ, ಜನರು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದಂತೆ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಸರ್ಕಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕ ಒತ್ತಡಗಳಿವೆ. ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುವುದು ಒಂದು ಉತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಅಸಮರ್ಪಕ ಸೋಂಕು ನಿಯಂತ್ರಣವು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಈ ಎಲ್ಲ "ಅಪಾಯಕಾರಿ" ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಬ್ಬ ಆರೋಗ್ಯಶುಷ್ರೂಷಕ ಇವರ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ವಹಿಸಬಹುದು, ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಇವರಿಗೆ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಮಟ್ಟದ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇರುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. ಸೋಂಕಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರತಿರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಜನರಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇವರು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ(ಪ್ರಸಕ್ತದಲ್ಲಿ 20%ವರೆಗೂ).<ref name="globalburden"/> ಇವರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣವು ಹಿರಿಯವಯಸ್ಕರಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇವರು ರೋಗವ್ಯಾಪನೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇವರಲ್ಲಿ ಸೋಂಕಿಗೆ ಪ್ರತಿರಕ್ಷೆಯು ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನವರು, ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ರೋಗಿಗಳು, ಪ್ರತಿರಕ್ಷೆ ನಿರೋಧಕ ಔಷಧವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರು ಅಥವಾ ಇನ್‌ವೇಸಿವ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು(ಚುಚ್ಚುಮದ್ದು ಅಥವಾ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ) ಬಳಸುವವರು ಮುಂತಾದವರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ರೋಗಿಗಳು, ಅಥವಾ ಮನೆಯಲ್ಲೇ "ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯ"ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಆರೈಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ತೂರುನಳಿಕೆಯ ಅಥವಾ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ಅಧಿಕ ಅಪಾಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಕತ್ತರಿಸಿದ ಭಾಗ, ಚರ್ಮದ ತರಚುಗಾಯಕ್ಕೆ ಕೀವುಗಳೆಕಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಬಹುದು, ಇವುಗಳು ನೆತ್ತರುನಂಜನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಹಾನಿಕರ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯದ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷ ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲದೆ ದಿನನಿತ್ಯದ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು,<ref name="trainingresource">ಗೃಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯ - ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸೋಂಕನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವುದು: ರೋಗಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಹಾಗು ಅವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವವರಿಗೆ, ಒಂದು ತರಬೇತಿ ಅಧ್ಯಯನ (2003) ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಫೋರಮ್ ಆನ್ ಹೋಂ ಹೈಜೀನ್. http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/571fd4bd2ff8f2118025750700031676/9aaaeb306bb3c50c80257522004b4fdc?OpenDocumentನಲ್ಲಿ{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಲಭ್ಯವಿದೆ</ref> ಕುಟುಂಬದ ಇತರರಿಗಿಂತ ಸೋಂಕಿನ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯವಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದರೆ, ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ, ಸೋಂಕಿನ ಅಪಾಯವು ಅಧಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. === ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯವುಳ್ಳ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯ === ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಿರುವ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ದಶಕಗಳಿಂದಲೂ, ನೀರು ಹಾಗು ಶೌಚಾಲಯದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಸೌಲಭ್ಯವು ತಡೆಗಟ್ಟಬಹುದಾದ ID ಹೊರೆ ತಗ್ಗಿಸಬಹುದಾದ ಅಗತ್ಯ ಹೆಜ್ಜೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಪ್ರಚಾರದಿಂದ ಸಂಘಟಿತವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಧಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ಹಾಗು ಅದರ ಲಭ್ಯತೆ, ಹಾಗು ನಿರ್ಮಲೀಕರಣದ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು ಎರಡು ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು ಅತಿಸಾರದಂತಹ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಸಾವನ್ನಪ್ಪುತ್ತಾರೆ, ಇವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಐದು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳು.<ref name="WHO2008">WHO 2008. ಕಾಯಿಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಹೊಣೆ: 2004 ಪರಿಷ್ಕರಣ. http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/2004_report_update/en/index.html.ನಲ್ಲಿ{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಲಭ್ಯವಿದೆ</ref> ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ಇದರಿಂದ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ, ಇವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ತೀವ್ರತರವಾದ ಬಡತನದ ಬೇಗೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ, ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಇವರು ನಗರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿರುವ ನಿವಾಸಿಗಳು ಅಥವಾ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು. ಸಾಕಷ್ಟು ಸುರಕ್ಷಿತ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆ, ವಿಸರ್ಜಿತ ವಸ್ತುಗಳ ಚೊಕ್ಕಟ ವಿಲೇವಾರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು, ಹಾಗು ಸುಭದ್ರ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ನಡವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವುದು, ಈ ಅಪಾಯದ ಅಂಶಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆದಿವೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ರೂಢಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಲ್ಲಿ ಸಾಬೂನಿನಿಂದ ಕೈ ತೊಳೆಯುವಿಕೆ ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಶೇಕಡಾ ಐವತ್ತರಷ್ಟು ಅತಿಸಾರದಂತಹ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ<ref name="Curtis2003">ಕರ್ಟಿಸ್ V, ಕೈರ್ನ್ಕ್ರಾಸ್ S. ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಅತಿಸಾರದ ಅಪಾಯವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಸಾಬೂನಿನಿಂದ ಕೈಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದರ ಪರಿಣಾಮ: ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ವಿಮರ್ಶೆ. ಲಾನ್ಸೆಟ್ ಇನ್ಫೆಕ್ಷಿಯಸ್ ಡಿಸೀಸಸ್ 2003;3:275-81.</ref><ref name="Aiello2008">ಐಎಲ್ಲೊ AE, ಕೌಲ್ಬಾರ್ನ್ RM, ಪೆರೆಜ್ V, ಲಾರ್ಸನ್ EL. ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಸೋಂಕುಕಾರಕ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಕೈಯಿನ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಪರಿಣಾಮ: ಒಂದು ಮೆಟಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ. ಅಮೆರಿಕನ್ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಹೆಲ್ತ್ 2008;98:1372-81.</ref><ref name="Fewtrell2005">ಫೆವ್ಟ್ರೆಲ್ L, ಕೌಫ್ಫ್ಮನ್ RB, ಕೆಯ್ D, ಏನನೋರಿಯ W, ಹಾಲರ್ L, ಕಾಲ್ಫೋರ್ಡ್ JM. ಕಡಿಮೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಸಾರದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ನೀರು, ಶೌಚಾಲಯ, ಹಾಗು ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳು: ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ವಿಮರ್ಶೆ ಹಾಗು ಮೆಟಾ-ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, ಲಾನ್ಸೆಟ್ ಇನ್ಫೆಕ್ಷಿಯಸ್ ಡಿಸೀಸಸ್ 2005; 5: 42-52. </ref> ಹಾಗು ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ ಇಪ್ಪತ್ತೈದರಷ್ಟು ಉಸಿರಾಟದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸೋಂಕುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ<ref name="WELLfactsheet">ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದರಿಂದ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಣಾಮ. WELL ಆಧಾರ ಪತ್ರಿಕೆ 2006. http://www.lboro.ac.uk/well/resources/fact-sheets/fact-sheets-htm/Handwashing.htm.ನಲ್ಲಿ{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಲಭ್ಯವಿದೆ</ref><ref name="Jefferson">ಜೆಫರ್ಸನ್ T, ಫಾಕ್ಸ್ಲೀ R, ಡೆಲ್ ಮರ್ C, ಮತ್ತಿತರರು. ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ವೈರಸ್ ಗಳ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಅಥವಾ ಭಂಗಮಾಡಲು ದೈಹಿಕ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಗಳು: ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ವಿಮರ್ಶೆ. ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಜರ್ನಲ್ 2007;336:77-80. doi:10.1136/British Medical Journal.39393.510347.BE.</ref> ಸಾಬೂನಿಂದ ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದರಿಂದ ಚರ್ಮದ ಕಾಯಿಲೆಗಳೂ ಸಹ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ<ref name="Luby2005">ಲುಬಿ S, ಅಗ್ಬೋತಾಲ M, ಫೆಯಿಕಿನ್ DR, ಪೈಂಟರ್ J, ಬಿಲ್ಹಿಮ್ಮರ್ W, ಅಟ್ರೆಫ್ A, ಹೊಯೆಕ್‌ಸ್ಟ್ರಾ RM. ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದರಿಂದ ಮಕ್ಕಳ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಣಾಮ: ಒಂದು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಾ ಪ್ರಯೋಗ. ಲಾನ್ಸೆಟ್ 2005 366 225-33.</ref><ref name="Luby2002">ಲುಬಿ S, ಅಗ್ಬೋಟ್ವಾಲ M, ಸ್ಚ್ನೆಲ್ BM, ಹೊಯೆಕ್ಸ್ಟ್ರ RM, ರಹ್ಬರ್ MH, ಕೆಸ್ವಿಚ್ಕ್ BH. ಚರ್ಮದ ಅಂಟುರೋಗ(ಇಂಪಿಟೈಗೊ)ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ ನಿರೋಧಕ ಸಾಬೂನಿನ ಪರಿಣಾಮ, ಕರಾಚಿ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ. ಅಮೆರಿಕನ್ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಟ್ರಾಪಿಕಲ್ ಮೆಡಿಸಿನ್ ಅಂಡ್ ಹೈಜೀನ್ 2002; 67:430-5.</ref>, ಕಣ್ಣಿನ ಸೊಂಕುಗಳಾದ ಟ್ರಕೋಮ(ರೆಪ್ಪೆಯ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಣಕಣವಾಗಿ ಗುಳ್ಳೆಗಳೇಳುವ ರೋಗ) ಹಾಗು ಕರುಳಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಜಂತುಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಸ್ಕರಿಯಾಸಿಸ್ ಹಾಗು ಟ್ರಿಚುರಿಯಾಸಿಸ್.<ref name="ashmudd">ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯ ಉಳ್ಳ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೈತೊಳೆಯಲು ಬೂದಿ ಹಾಗು ಮಣ್ಣಿನ ಬಳಕೆ. S.F. ಬ್ಲೂಮ್ಫೀಲ್ಡ್; K.J ನಾಥ್ http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/eb85eb9d8ecd365280257545005e8966/9ae568b43e25c9258025764f004bae1c?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171607/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/eb85eb9d8ecd365280257545005e8966/9ae568b43e25c9258025764f004bae1c?OpenDocument |date=2011-07-26 }}</ref> ಇತರ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳೆಂದರೆ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಸುರಕ್ಷಿತ ವಿಲೇವಾರಿ, ಮೇಲ್ಮೈನ ನೈರ್ಮಲ್ಯ, ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಾಳಜಿಯೂ ಸಹ ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯವುಳ್ಳ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಂಕಿನ ಪ್ರಸರಣದ ಸರಪಣಿಯನ್ನು ಒಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="guidelines">ದೇಶಿಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಸೋಂಕು ಹಾಗು ಅಡ್ಡ-ಸೋಂಕನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳು: ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಸಂಗತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇಣುಕುನೋಟ(2002). ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಫೋರಮ್ ಆನ್ ಹೋಂ ಹೈಜೀನ್. http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/70f1953cec47d5458025750700035d86/24eb06345354d067802574e1005a075d?OpenDocumentನಲ್ಲಿ{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಲಭ್ಯವಿದೆ</ref> === ಗೃಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೋಂಕು ನಿವಾರಕಗಳು ಹಾಗು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ ನಿರೋಧಕಗಳು === {{noref|section|date=September 2010}} ರಾಸಾಯನಿಕ ಸೋಂಕು ನಿವಾರಕಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು(ಹಾನಿಕರ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ, ವೈರಸ್ ಗಳು ಹಾಗು ಶಿಲೀಂಧ್ರಗಳು). ಒಂದು ಉತ್ಪನ್ನವು ಸೋಂಕು ನಿವಾರಕವಾಗಿದ್ದರೆ, ಉತ್ಪನ್ನದ ಮೇಲಿರುವ ಗುರುತಿನ ಚೀಟಿ ಮೇಲೆ "ಸೋಂಕು ನಿವಾರಕ" ಎಂದು ಹಾಗು/ಅಥವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳು ಅಥವಾ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು "ನಾಶ" ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮುದ್ರಿತವಾಗಿರಬೇಕು, ಕೆಲವು ರಾಸಾಯನಿಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬಿಳಿಚುಕಾರಿಗಳು ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಸೊಂಕುನಿವಾರಕಗಳಾಗಿ "ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತವೆ". ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು "ಸೋಂಕು ನಿವಾರಕ"ಗಳೆಂದು ಮುದ್ರಿಸಲಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಬಗೆ ಸೋಂಕು ನಿವಾರಕಗಳು ಎಲ್ಲ ಮಾದರಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಬಗೆ ಸೋಂಕು ನಿವಾರಕಗಳು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತವೆ (ಇದನ್ನು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಸೈಡಲ್(ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ). ಕೆಲವು ಶಿಲೀಂಧ್ರಗಳನ್ನೂ(ಶಿಲೀಂಧ್ರನಾಶಕ), ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾದ ಬೀಜಕಗಳು(ಸ್ಪೋರಿಸೈಡಲ್) ಹಾಗು/ಅಥವಾ ವೈರಸ್ ಗಳನ್ನು(ವೈರುಸೈಡಲ್) ಕೊಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ ನಿರೋಧಕ ಉತ್ಪನ್ನವು, ಕೆಲವು ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾದ ವಿರುದ್ಧ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. "ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ ನಿರೋಧಕ" ಎಂದು ಗುರುತು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿರುವ ಕೆಲವು ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವೊಂದು ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಸಾರೀಕರಣವಾದ ಸಕ್ರಿಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು ಇದು ಅವುಗಳು ವೃದ್ಧಿಸದಂತೆ ಮಾತ್ರ ಕೇವಲ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಒಂದು ಉತ್ಪನ್ನದ ಲೇಬಲ್ (ಗುರುತುಪಟ್ಟಿ)"ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ ವನ್ನು "ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ" ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದು ಬಹಳ ಅವಶ್ಯಕ. ಒಂದು ಲೇಬಲ್ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳದ ಹೊರತು ಒಂದು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ ನಿರೋಧಕವು ಶಿಲೀಂಧ್ರನಿರೋಧಕ ಅಥವಾ ವೈರಸ್ ನಿರೋಧಕವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ಅಗತ್ಯವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಸ್ಯಾನಿಟೈಜರ್( ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಪದಾರ್ಥ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಶುದ್ದಗೊಳಿಸುವ ಹಾಗು ಸೋಂಕು ನಿವಾರಿಸುವ ಎರಡೂ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತೀರ ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಈ ಪದವನ್ನು ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್-ಆಧಾರಿತ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೂ ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇವುಗಳು ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಸೋಂಕನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ(ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಯಾನಿಟೈಜರ್). ಆದಾಗ್ಯೂ ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಯಾನಿಟೈಜರ್ ಗಳು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೈಗಳಿಗೆ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಯೋಸೈಡ್ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬದುಕಿರುವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ, ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅನ್ಯಥಾ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೀವುಗಳೆಕಗಳು ಹಾಗು ಸೋಂಕುನಿವಾರಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇವು ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುತ್ತವೆ, ಹಾಗು ಇವುಗಳು ಕ್ರಿಮಿನಾಶಕಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. == ದೇಹದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ == {{See also|Body hygiene kit}} ದೇಹದ ನೈರ್ಮಲ್ಯವೆಂದರೆ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತಮ್ಮ ದೇಹದ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗು ಉತ್ತಮ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ಶುಚಿಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಗಳಾಗಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವುದು, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವುದು, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆರೋಗ್ಯ ಹಾಗು ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿ ಇರುವುದು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಂಗೀಕಾರ ಹಾಗು ಇತರರಿಗೆ ರೋಗಗಳು ಹರಡದಂತೆ ತಡೆಗಟ್ಟುವುದು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ: ವೈದ್ಯರನ್ನು ಭೇಟಿಮಾಡುವುದು, ದಂತವೈದ್ಯರನ್ನು ಭೇಟಿಮಾಡುವುದು, ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಶುಚಿಗೊಳ್ಳುವುದು/ಸ್ನಾನಮಾಡುವುದು, ಹಾಗು ಆರೋಗ್ಯಕರವಾದ ಆಹಾರಸೇವನೆ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು. ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಅಂದಗೊಳ್ಳುವುದು ವೈಯಕ್ತಿಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಉತ್ತಮವಾದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಾಗು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ರೂಪದ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯಕರವಾಗಿ ಇರಬೇಕೆಂಬ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇನೂ ಇಲ್ಲ. ದೇಹದ ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕ ದೇಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಾದ: ಸಾಬೂನು, ಕೂದಲಿಗೆ ಬಳಸುವ ಶ್ಯಾಂಪೂ, ಹಲ್ಲುಜ್ಜುವ ಬ್ರಷ್ ಗಳು, ಹಲ್ಲುಜ್ಜುವ ಪೇಸ್ಟ್ ಗಳು, ಹತ್ತಿಯುಂಡೆಗಳು, ಸ್ವೇದರೋಧಕಗಳು, ಮುಖಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಮೃದು ಕಾಗದಗಳು,ಬಾಯಿತೊಳೆಯುವುದು,ಉಗುರುಗಳನ್ನು ನಯಗೊಳಿಸುವ ಸಾಧನಗಳು, ಶೌಚಾಲಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಕಾಗದಗಳು ಹಾಗು ಇಂತಹ ಇತರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಸೇರಿವೆ. == ಅತಿಯಾದ ದೇಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯ == ದೇಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಅತಿಯಾದ ದೇಹದ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಅಪಾಯಗಳಿಂದ ಕುಂದಬಹುದು, ಇದು ಅಲರ್ಜಿ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ಹಾಗು ದೇಹದ ಕೆರಳಿಕೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. === ಅತಿಯಾದ ದೇಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಹಾಗು ಅಲರ್ಜಿಗಳು === ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಆಧಾರಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು 1989ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ಟ್ರಾಚನ್ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಇವರು ಕುಟುಂಬದ ಗಾತ್ರ ಹಾಗು ಅಟೋಪಿಕ್ ಅಲರ್ಜಿ ರೋಗಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ನಡುವೆ ವಿರುದ್ಧ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೆಂದು ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ - ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರೆ, ಅವರುಗಳು ಈ ಮಾದರಿಯ ಅಲರ್ಜಿಗಳಿಗೆ ಈಡಾಗುವುದು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ.<ref name="Strachan2000">ಸ್ಟ್ರಾಚನ್ DP. ಕುಟುಂಬದ ಗಾತ್ರ, ಸೋಂಕು ಹಾಗು ಅಟೋಪಿ: "ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಆಧಾರ ಕಲ್ಪನೆಯ ಮೊದಲ ದಶಕ. ಥೋರಾಕ್ಸ್ 55 Suppl 1:S2-10.: S2-10, 2000.</ref> ಇದರಿಂದ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಸೋದರ/ಸೋದರಿಯರಿಂದ "ಸೊಂಕುಗಳಿಗೆ" ಮಕ್ಕಳು ಒಡ್ಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೊರತೆಯಿಂದ, ಇದು ಕಳೆದ ಮೂವತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಟೋಪಿಕ್ ರೋಗಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಅಭಿವೃದ್ದಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದೆಂದು ಅವರು ಆಧಾರಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಟ್ರಾಚನ್, ಈ ಒಡ್ಡುವಿಕೆಯು ಪ್ರಸಕ್ತದಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದರೆ, ಇದು ಕೇವಲ ಸಣ್ಣ ಕುಟುಂಬಗಳತ್ತ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಆದರೆ "ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿನ ಸುಧಾರಿತ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಹಾಗು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಶುಚಿತ್ವಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ". ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಒಡ್ಡಿಕೆಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಕೆಲವೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲರ್ಜಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಆದರೆ ಹಾನಿಕಾರಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳಿಗೆ(ಸೋಂಕುಕಾರಕ) ನಮ್ಮನ್ನು ನಾವು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಅಥವಾ ನಾವು ಸೋಂಕಿಗೆ ಒಳಪಡುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳಿಲ್ಲ.<ref name="hh">ಸ್ಟಾನ್ವೆಲ್ ಸ್ಮಿತ್ R, ಬ್ಲೂಮ್ಫೀಲ್ಡ್ SF. ಗೃಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯಕ್ಕೆ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಆಧಾರಕಲ್ಪನೆ ಹಾಗು ಪ್ರಭಾವ. ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಫೋರಮ್ ಆನ್ ಹೋಂ ಹೈಜೀನ್. ದಿನಾಂಕ - ಇಲ್ಲಿಂದ ಲಭ್ಯವಿದೆ: http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/111e68ea0824afe1802575070003f039/ce9bc2e0228ad9d480257522005b4748?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171622/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/111e68ea0824afe1802575070003f039/ce9bc2e0228ad9d480257522005b4748?OpenDocument |date=2011-07-26 }}</ref><ref name="tooclean">ಬ್ಲೂಮ್ಫೀಲ್ಡ್ SF, ಸ್ಟಾನ್ವೆಲ್ -ಸ್ಮಿತ್ R. ಕ್ರೆವೆಲ್ RWR, ಪಿಕ್ಅಪ್ J. ತೀವ್ರ ಸ್ವಚ್ಚತೆ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಸ್ವಚ್ಛತೆ: ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಆಧಾರ ಕಲ್ಪನೆ ಹಾಗು ಗೃಹ ನೈರ್ಮಲ್ಯ. ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಅಂಡ್ ಎಕ್ಸ್ಪರಿಮೆಂಟಲ್ ಅಲರ್ಜಿ 2006; 36:402-25.</ref><ref name="Bremner2008">ಬ್ರೆಂನೆರ್ SA, ಕಾರೆಯ್ IM, ಡೆವೈಲ್ಡ್ S, ರಿಚರ್ಡ್ಸ್ N, ಮೈಯೇರ್ WC, ಹಿಲ್ಟನ್ SR, ಸ್ಟ್ರಾಚನ್ DP, ಕುಕ್ DG. ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಆರೈಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸೋಂಕುಗಳು ಹಾಗೂ ನಂತರ UK ಯ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಬೇಸಿಗೆ ಉಬ್ಬಸದ ಅಪಾಯ. ಅಲರ್ಜಿ 2008;63(3):274–83.</ref> ಅಥವಾ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಾದ ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು, ಶುದ್ಧ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು ಮುಂತಾದವು ಅಟೋಪಿಕ್ ರೋಗಗಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಿಲ್ಲ <ref name="ashmudd" /><ref name="guidelines" />, ಈ ರೀತಿಯಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಸೋಂಕನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವುದು ಹಾಗು ಅಲರ್ಜಿಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವ ಗುರಿಗಳ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ದ್ವಂದ್ವ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಿಣಿತರ ನಡುವೆ ಇದೀಗ ಒಂದು ಒಮ್ಮತವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವು ಜೀವನಶೈಲಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಇದು ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಯ ಅಥವಾ ಇತರ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಒಡ್ಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹೆಲ್ಮಿಂತ್ ಗಳು(ಲಾಡಿಹುಳಗಳು), ಇವು ಪ್ರತಿರಕ್ಷಾ-ನಿಯಂತ್ರಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.<ref name="Rook">ರೂಕ್ GAW, ಸೋಂಕು, ಉರಿಯೂತ ಹಾಗು ತೀವ್ರತರವಾದ ಪ್ರಚೋದಕ ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ 99ನೇ ದಹ್ಲೆಮ್ ಸಮಾವೇಶ: ಡಾರ್ವಿನಿಯನ್ ಔಷಧ ಹಾಗು 'ನೈರ್ಮಲ್ಯ' ಅಥವಾ 'ಹಳೆ ಸ್ನೇಹಿತರ' ಆಧಾರ ಕಲ್ಪನೆ. ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಅಂಡ್ ಎಕ್ಸ್ಪರಿಮೆಂಟಲ್ ಇಮ್ಮ್ಯುನಾಲಜಿ, 160: 70–79.</ref> ಯಾವ ಮಾದರಿಯ ಜೀವನಶೈಲಿಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇವುಗಳು ಈಗಲೂ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಆಧಾರಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಸಾರವು ಇದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ. ಒಂದು ಬಲವಾದ 'ಸಾಮೂಹಿಕ ಮನಸ್ಥಿತಿ'ಯು ಕಲ್ಮಶವನ್ನು 'ಆರೋಗ್ಯವೆಂದು' ಹಾಗು ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು 'ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕವೆಂದು' ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯವಾದ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯದ ಆರೋಗ್ಯಕರ ನಡವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ವೈದ್ಯಕೀಯ ವೃತ್ತಿಪರರ ನಡುವೆ ಕಳವಳ ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ. ಗೃಹ ಹಾಗು ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಫೋರಮ್ ಆನ್ ಹೋಂ ಹೈಜೀನ್, ಮನೆಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯಕ್ಕೆ "ಅಪಾಯ-ಆಧಾರಿತ" ಅಥವಾ ಗುರಿಯಿರಿಸಿದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. ಇದರಂತೆ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕ್ರಮಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಖಾತರಿ ಮಾಡಿದೆ. ಇದು ಸೋಂಕು ಪ್ರಸರಣಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾದ ಕಾಲಗಳ ಮೇಲೆ ಕೂಡ ಗಮನಹರಿಸಿದೆ.<ref name="sustainability"/> ಗುರಿಯಿರಿಸಿದ ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸದ ಒಂದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳ ವರ್ಗದ "ಸಾಮಾನ್ಯ" ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಒಡ್ಡಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದು ಸಮತೋಲನವಾದ ಪ್ರತಿರಕ್ಷಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. === ಕಿವಿಯ ಬಾಹ್ಯ ನಾಳಗಳ ಅತಿಯಾದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ === {{See also|Earwax}} ಕಿವಿಯ ನಾಳಗಳನ್ನು ತೀವ್ರವಾದ ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವುದು ಸೋಂಕು ಅಥವಾ ಕಿರಿಕಿರಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. ದೇಹದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗಿಂತ ಕಿವಿಯ ನಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಶುಚಿತ್ವವು ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರೂ ಸಹ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ಬಹಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ದೇಹದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಗಮನವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ.{{Citation needed|date=August 2009}} ಕಿವಿಯ ನಾಳಗಳ ಮೂಲಕ ಗುಗ್ಗೆಯನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದ ಕಿವಿಗೆ ಕಸ ಹಾಗು ಧೂಳಿನ ಪದಾರ್ಥದ ಪ್ರವೇಶವಾಗುವ ಮೂಲಕ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಿವಿಯ ನಾಳದ ಶುಚಿತ್ವವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಇದಲ್ಲದೆಯೂ ಸಹ ಗುಗ್ಗೆಯು ಕಿವಿಯಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಹೊರಬರುವುದು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. === ಚರ್ಮದ ಅತಿಯಾದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ === {{See also|Skin}} ಚರ್ಮದ ಅತಿಯಾದ ನೈರ್ಮಲ್ಯವು ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಕಿರಿಕಿರಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೈಲದ ಒಂದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪದರವಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಚರ್ಮವು ಒಣಗದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ತೊಳೆಯುವಾಗ ಪರ್ಯಾಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನೀರಿನ ಕ್ರೀಮ್ ನ್ನು ಬಳಸದ ಹೊರತು, ಈ ಪದರವು ತೆಗೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಚರ್ಮವು ಅಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಾಬೂನುಗಳು, ಕ್ರೀಮುಗಳು ಹಾಗು ಮುಲಾಮುಗಳ ತೀವ್ರತರ ಬಳಕೆಯೂ ಸಹ ಚರ್ಮದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸಾಬೂನುಗಳು ಹಾಗು ಮುಲಾಮುಗಳು ಚರ್ಮದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ತೈಲವನ್ನು ಹಾಗು ಕೊಬ್ಬಿನ-ವಿಲೇಯ ಅಂಶವಾದ ಕೋಲೆಕ್ಯಾಲ್ಸಿಫೆರೋಲ್(ವಿಟಮಿನ್ D3)ನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು, ಹಾಗು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಾರ್ಮೋನುಗಳ ಸಮತೋಲನಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಮಾಡಲು ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. == ಪಾಕಶಾಲೆಯ(ಆಹಾರ) ನೈರ್ಮಲ್ಯ == {{Main|Food safety}} ಪಾಕಶಾಲೆಯ ಆಹಾರ ನೈರ್ಮಲ್ಯವೆಂದರೆ, ಆಹಾರ ಕಲುಷಿತಗೊಳ್ಳದಂತೆ, ಆಹಾರ ನಂಜನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಹಾಗು ಇತರ ಆಹಾರಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ಹರಡದಂತೆ ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಆಹಾರದ ನಿರ್ವಹಣೆ ಹಾಗು ಅಡುಗೆ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಾಗಿದೆ. ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು, ಆಹಾರದ ಸುರಕ್ಷಿತ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ತಯಾರಿಕೆ, ಬಡಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸೇವನೆಯನ್ನು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಕಶಾಲೆಯ ಆಹಾರದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ: * ಆಹಾರವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಸ್ಥಳ ಹಾಗು ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವುದು ಹಾಗು ಸೋಂಕುರಹಿತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹಸಿ ಮಾಂಸ ಹಾಗು ತರಕಾರಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಉತ್ತಮ ಮಟ್ಟದ ಕತ್ತರಿಸುವ ಹಲಗೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು). ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವಾಗ ಕ್ಲೋರಿನ್ ಬಿಳುಪುಕಾರಕ, ಈಥನೋಲ್, ನೇರಳಾತೀತ ಕಿರಣ, ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಸೋಂಕು ನಿವಾರಣೆ ಮಾಡಲು ಬಳಸಬಹುದು. * ರೋಮಕ್ರಿಮಿಗಳಿಂದ, ಸಾಲ್ಮೊನೆಲ್ಲದಿಂದ, ಹಾಗು ಇತರ ರೋಗಕಾರಕಗಳಿಂದ ಕಲುಷಿತಗೊಂಡ ಮಾಂಸವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ದೂರವಿಡುವುದು; ಅಥವಾ ಸಂದೇಹಾಸ್ಪದ ಮಾಂಸಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇಯಿಸುವುದು. * ಕಚ್ಚಾ ಆಹಾರವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವಾಗ ವಿಪರೀತವಾದ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುವುದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸುಶಿ ಹಾಗು ಸಾಶಿಮಿ. * ಸಾಬೂನು ಹಾಗು ಶುದ್ಧ ನೀರಿನಿಂದ ತೊಳೆಯುವ ಮೂಲಕ ಸಂಸ್ಥಾಲಕ್ಷಣದ ಆಹಾರಪಾತ್ರೆಗಳ ಸ್ಯಾನಿಟೈಸಿಂಗ್ ಮಾಡುವುದು. * ಯಾವುದೇ ಆಹಾರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಕ್ಕೆ '''ಮುಂಚೆ''' ಕೈಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತೊಳೆಯುವುದು. * ಆಹಾರವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವಾಗ ಬೇಯಿಸದ ಆಹಾರವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಕೈಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು. * ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವಾದ ಒಂದೇ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಬಳಸದಿರುವುದು. * ತಿನ್ನುವಾಗ ಚಾಕುಕತ್ತರಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು. * ತಿನ್ನುವಾಗ ಅಥವಾ ತಿಂದ ನಂತರ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಕೈಯನ್ನು ನೆಕ್ಕದಿರುವುದು. * ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ನೆಕ್ಕಿದ ಯಾವುದೇ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ತೊಳೆದ ನಂತರವೇ ಬಳಸುವುದು. * ಸರಿಯಾಗಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕ್ರಿಮಿಕೀಟಗಳಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವುದು. * ಆಹಾರವನ್ನು ಶೈತ್ಯೀಕರಿಸುವುದು(ಹಾಗು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವೆನಿಸದಿದ್ದರೆ ಕೆಲವೊಂದು ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಶೈತ್ಯೀಕರಣ ಮಾಡದಿರುವುದು). * ಆಹಾರವು ಎಂದು ತಯಾರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಪಟ್ಟಿ ಹಚ್ಚುವುದು(ಅಥವಾ, ಆಹಾರ ತಯಾರಕರು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟರೆ ಅದನ್ನು "ನಿಗದಿತ ದಿನದೊಳಗೆ ಬಳಸುವ" ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು). * ತಿನ್ನದೇ ಬಿಟ್ಟ ಆಹಾರ ಹಾಗು ಪ್ಯಾಕೆಜಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಲೇವಾರಿ ಮಾಡುವುದು ಸೇರಿದೆ. == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸೇವಾ ನೈರ್ಮಲ್ಯ == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸೇವಾ ನೈರ್ಮಲ್ಯವೆಂದರೆ, ಜನರಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾಳಜಿಯ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವಾಗ ಸಾಧನಗಳ ಬಳಕೆ ಹಾಗು ಕಾಳಜಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಾಗಿವೆ: ವೈಯಕ್ತಿಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ: * ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವವರು ತಾವು ಬಳಸುವ ಸಾಧನವನ್ನು ಕ್ರಿಮಿನಾಶನಗೊಳಿಸಬೇಕು, ಇವರಲ್ಲಿ ಕ್ಷೌರಿಕರು, ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಧಕರು, ಹಾಗು ಇತರ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವವರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. * ದೇಹಕ್ಕೆ ಚುಚ್ಚುವಾಗ ಹಾಗು ಹಚ್ಚೆಯನ್ನು ಹಾಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗುವ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಸ್ವತಾಪಕ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಕ್ರಿಮಿನಾಶಗೊಳಿಸಬೇಕು. * ಕೈಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದು. == ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಇತಿಹಾಸ == {{Mergefrom|Body grooming|date=March 2009}} ಆರೋಗ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರವಾದ ನಿಯಮಗಳು ಮನುಸ್ಮೃತಿ ಹಾಗು [[ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ]]ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಹಿಂದೂ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.sulabhtoiletmuseum.org/fact.htm ಸುಲಭ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಟಾಯ್ಲೆಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061220124551/http://www.sulabhtoiletmuseum.org/fact.htm |date=2006-12-20 }}.</ref> ಹಿಂದೂಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡುವುದು ಐದು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ(ದಿನನಿತ್ಯದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು) ಒಂದೆನಿಸಿದೆ, ಹಾಗು ಈ ನಿಯಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆಂದು ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿವೆ. ಈ ನಿಯಮಗಳು ರೂಢಿಪ್ರಕಾರದ ಶುದ್ಧತೆಯ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ ಜೊತೆಗೆ ಇವುಗಳು ರೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಹಾಗು ಅವುಗಳು ಹರಡುವ ಸಾಧನಗಳ ಒಂದು ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಬೋಧಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಕೆಲವು ರೂಢಿಪ್ರಕಾರದ ನಿಯಮಗಳು ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದವು, ಬಹುಶಃ ಇದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿಯೂ ಇರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಕೆಲವು ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಉತ್ತಮ ಆರೋಗ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬನದಿಂದ ರೂಢಿಗತ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಗಳಿಸಿದವು. ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಸ್ನಾನಮಾಡುವುದು ರೋಮನ್ ನಾಗರೀಕತೆಯ ಒಂದು ಲಕ್ಷಣವಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.channel4.com/history/microsites/T/timeteam/snapshot_rom_bath.html ರೋಮನ್ ಬಾತ್ ಹೌಸಸ್]</ref> ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿನ ಜನರು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಶುಚಿತ್ವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮೂಲಭೂತಸೌಕರ್ಯಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೆಯೊಡ್ಡಿದ್ದರು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳು ದೊಡ್ಡದಾದ, ಈಜುಕೊಳ ಮಾದರಿಯ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳು, ಸಣ್ಣದಾದ ತಂಪು ನೀರಿನ ಹಾಗು ಬಿಸಿ ನೀರಿನ ಕೊಳಗಳು, ಆವಿ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳು, ಹಾಗು ಸ್ಪಾ-ಮಾದರಿಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಜನರು ಕೂದಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಕೊಂಡು, ಎಣ್ಣೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮಾಲೀಸಿಗೆ ಸಹ ಒಳಗಾಗಬಹುದಿತ್ತು. ನೀರನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಾಲೆಯ ಮೂಲಕ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಹೊರಭಾಗದ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳು ಸಣ್ಣದಾಗಿ, ಕಡಿಮೆ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದವು, ಅಥವಾ ದೇಹ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಕೇವಲ ನೀರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಳಸುವುದು. ರೋಮನ್ ನಗರಗಳು ದೊಡ್ಡದಾದ ಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದವು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕ್ಲೋಅಕಾ ಮ್ಯಾಕ್ಸಿಮ, ಇದಕ್ಕೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಾಗು ಖಾಸಗಿ ಪಾಯಿಖಾನೆಗಳ ತ್ಯಾಜ್ಯವು ಹರಿದುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ರೋಮನ್ನರು ಫ್ಲಶ್ ಮಾಡುವ ಶೌಚಾಲಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೀರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. (ಇದೆ ಮಾದರಿಯ ಶೌಚಾಲಯಗಳು''ಎಕ್ಸೋಡಸ್'' ಚಲನಚಿತ್ರದ ಅಕ್ರೆ ಪ್ರಿಸನ್ ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ). 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ, ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ನಗರಗಳ ಗಣ್ಯರು ಮಾತ್ರ ತಮ್ಮ ದೈಹಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ಒಳಾಂಗಣ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಳವರ್ಗದ ಅನೇಕರು ಹಿತ್ತಿಲಿನಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ರೊಚ್ಚುಗುಂಡಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದಂತಹ ಸಾಮುದಾಯಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. Dr. ಜಾನ್ ಸ್ನೋ, ಕಾಲರ ರೋಗವು, ಅಮೇಧ್ಯದ ನೀರಿನ ಕಲುಷಿತತೆಯಿಂದ ಹರಡುತ್ತದೆಂದು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿದ ನಂತರ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಅವರ ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರವು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಲು ದಶಕಗಳೇ ಬೇಕಾದರೂ, ಸರ್ಕಾರಗಳು ಹಾಗು ಶೌಚಾಲಯ ಸುಧಾರಕರಿಗೆ ತರುವಾಯ ಮಾನವನ ತ್ಯಾಜ್ಯದಿಂದ ನೀರು ಕಲುಷಿತವಾಗದಂತೆ ಮಾಡಲು ಚರಂಡಿಗಳ ಬಳಕೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಆರೋಗ್ಯದ ಅನುಕೂಲಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮನದಟ್ಟಾಯಿತು. ಇದು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಫ್ಲಶ್ ಶೌಚಾಲಯದ ಅಂಗೀಕಾರ ಹಾಗು ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳು ಮನೆಯ ಒಳಗಡೆ ಇರಬೇಕು ಹಾಗು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಖಾಸಗಿಯಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ನೈತಿಕ ಅತ್ಯಗತ್ಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿತು.<ref>''[http://www.amazon.com/dp/193259521X ಪೋಪ್ ಕಲ್ಚರ್: ಹೌ ಅಮೆರಿಕ ಈಸ್ ಶೇಪಡ್ ಬೈ ಇಟ್ಸ್ ಗ್ರಾಸೆಸ್ಟ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್]'', ISBN 1-932595-21-X. </ref> === ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನ್ಯಾಯತತ್ತ್ವ === {{Main|Islamic hygienical jurisprudence}} {{See|Islamic cleanliness|Wudu|Ghusl|Islamic dietary laws|Islamic toilet etiquette}} ಏಳನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ, [[ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ|ಇಸ್ಲಾಂ]] ಧರ್ಮವು ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ಬಲವಾದ ಒತ್ತನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಪ್ರತಿನಿತ್ಯದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕಾರವಾಗಿ ಶುದ್ದಗೊಳ್ಳುವುದರ ಹೊರತಾಗಿಯೂ(ಅರೇಬಿಕ್ ನಲ್ಲಿ: ''ಸಲತ್'' ), ವುಡು ಹಾಗು ಘುಸ್ಲ್ ನ ಮೂಲಕ, ಮುಸ್ಲಿಮರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಇತರ ನಿಯಮಗಳಿವೆ. ಇತರ ಸಂಗತಿಗಳು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮದ ಆಹಾರನಿಯಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ, ಕುರಾನ್, ಮುಸ್ಲಿಮರು ದೈಹಿಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೀಡಬೇಕೆಂಬುದಾಗಿ ಹಾಗು ಎಷ್ಟು ಸಾಧ್ಯವೋ ಅಷ್ಟು ಶುಚಿಯಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. === ಪ್ರಾಚೀನ ಯುರೋಪ್ ನಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ === ಜನಪ್ರಿಯ ನಂಬಿಕೆಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ<ref>{{Cite web |url=http://historymedren.about.com/od/dailylifesociety/a/bod_weddings.htm |title=ದಿ ಬ್ಯಾಡ್ ಓಲ್ಡ್ ಡೇಸ್ — ವೆಡ್ಡಿಂಗ್ಸ್ & ಹೈಜೀನ್ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2017-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130223521/http://historymedren.about.com/od/dailylifesociety/a/bod_weddings.htm |url-status=dead }}</ref> ಹಾಗು ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮದ ಹಿಂದಿನ ನಾಯಕರುಗಳು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಲ್ಲವೆಂದು ಖಂಡಿಸಿದರೂ ಸಹ,<ref>[http://www.wordinfo.info/words/index/info/view_unit/2701 ಅಬ್ಯುಲೆಶನ್ಸ್ ಆರ್ ಬಾತಿಂಗ್, ಹಿಸ್ಟಾರಿಕಲ್ ಪರಸ್ಪೆಕ್ಟೀವ್ಸ್ + (ಲ್ಯಾಟಿನ್: ''ಅಬ್ಲುಯೇರೆ'', ಟು ವಾಶ್ ಎವೇ)]</ref> [[ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಪತನದೊಂದಿಗೆ ಯುರೋಪ್ ನಲ್ಲಿ [[ಸ್ನಾನ|ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು]] ಹಾಗು ನಿರ್ಮಲೀಕರಣವು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite web |url=http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title=ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ಫಾಮೈನ್(1315-1317) ಅಂಡ್ ದಿ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಡೆತ್ (1346-1351) |access-date=2010-10-12 |archive-date=2008-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308175242/http://www.vlib.us/medieval/lectures/Black_death.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.middle-ages.org.uk/middle-ages-hygiene.htm ಮಿಡಲ್ ಏಜಸ್ ಹೈಜೀನ್]</ref> "[[ಅಂಧಕಾರಯುಗ]]"ವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಬೂನುತಯಾರಿಕೆಯು ಮೊದಲ ಒಂದು ಸ್ಥಾಪಿತ ವ್ಯಾಪಾರವಾಯಿತು. ರೋಮನ್ನರು, ಇತರ ಪರ್ಯಾಯಗಳ ನಡುವೆ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ತೈಲಗಳನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು(ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇದನ್ನು ಈಜಿಪ್ಟ್ ನಿಂದ ತರಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು). ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ಯುರೋಪ್ ನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಬಳಕೆ ತಪ್ಪಿ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಯುರೋಪ್ ನಲ್ಲಿ ಬೆವರ ಸ್ನಾನ ಹಾಗು ಸುಗಂಧ ತೈಲವು, ಚರ್ಮದ ಮೂಲಕ ದೇಹಕ್ಕೆ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ಹರಡುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡಿತು.( ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ನೀರು ಯಾವುದೇ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ಹರಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸ್ನಾನಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ರೋಗವು ಹರಡಬಹುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು [[ರೋಗಾಣು|ರೋಗಕಾರಕ]]ಗಳಿಂದ ಕಲುಷಿತಗೊಂಡಿದ್ದರೆ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ಹರಡುತ್ತದೆ.) ಮಧ್ಯಯುಗದ ಚರ್ಚ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ನಾನ ಅನೈತಿಕತೆ ಹಾಗು ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಮುಕ್ತವಾದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿತ್ತು. ಯೂರೋಪನ್ನು ಸಿಫಿಲಿಸ್ ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ ಪಾರುಮಾಡುವ ವ್ಯರ್ಥ ಪ್ರಯತ್ನದ ಭಾಗವಾಗಿ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್ ನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳನ್ನು ಕೂಡ ನಿಷೇಧಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite book | last = Paige | first = John C | authorlink = | coauthors = Laura Woulliere Harrison | title = Out of the Vapors: A Social and Architectural History of Bathhouse Row, Hot Springs National Park | publisher = U.S. Department of the Interior | year = 1987 | location = | pages = | url = http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf | isbn = | access-date = 2010-10-12 | archive-date = 2008-05-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080528190147/http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf | url-status = dead }}</ref> 19 ಹಾಗು 20ನೇ ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೂ ಆಧುನಿಕ ಶೌಚಾಲಯಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅನುಮೋದನೆ ದೊರೆತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಧ್ಯಯುಗದ ಇತಿಹಾಸಜ್ಞ ಲಿನ್ನ್ ಥಾರ್ನ್ಡೈಕ್ ರ ಪ್ರಕಾರ, ಬಹುಶಃ ಮಧ್ಯಯುಗದ ಯುರೋಪ್ ನ ಜನರು, 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಜನರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.<ref>[http://www.godecookery.com/mtales/mtales08.htm ಟೇಲ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಮಿಡಲ್ ಏಜಸ್ - ಡೇಲಿ ಲೈಫ್].</ref> == ಅಧ್ಯಯನ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು == * ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಹೈಜೀನ್ ಹಾಗು ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್, ISSN: 1438-4639, ಎಲ್ಸೆವಿಯೇರ್ == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == {{col-begin}} {{col-2}} * ಕಾರ್ಲ್ ರಾಜರ್ಸ್ ಡಾರ್ನಲ್ * ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಬದುಕಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು * ಶುಚಿತ್ವ * ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ * ಹಲ್ಲಿನ ಆರೋಗ್ಯ * ಸೋಂಕು ನಿವಾರಕ * ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟ * ಆಹಾರ ನೈರ್ಮಲ್ಯ * ಸ್ತ್ರೀಯರ ನೈರ್ಮಲ್ಯ * ಹ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಯಾನಿಟೈಜರ್(ಕೈಯನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಪದಾರ್ಥ) * ಕೈಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು * ಸಾಬೂನಿನಿಂದ ಕೈ ತೊಳೆಯುವುದು * ಆರೋಗ್ಯದ ಸೂತ್ರದ ಕಲ್ಪನೆಗಳು * ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ * ಆರೋಗ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ {{col-2}} * ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನ್ಯಾಯತತ್ತ್ವ * ಲೈಫ್ ವಾಟರ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ * ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಹಾನಿಕರ ಕಾರಕಗಳಿಗೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳದಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಜಾಗವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸ. * ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾಳಜಿ * ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ * ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವಿಕೆ * ಸುಗಂಧಭರಿತ ನೀರು * ನಿದ್ರಾ ಆರೋಗ್ಯ * ಸಾಮಾಜಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಅಭಿಯಾನ * ಟೈಫಾಯ್ಡ್ ಮೇರಿ * ಪ್ರಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿ * ಶೌಚಾಲಯ ನೀರು {{col-end}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Wiktionary}} * [http://www.cdc.gov US ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಡಿಸೀಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಅಂಡ್ ಪ್ರಿವೆನ್ಷನ್] * [http://www.ecdc.europa.eu/en ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಡಿಸೀಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಅಂಡ್ ಪ್ರಿವೆನ್ಷನ್ ] * [http://www.who.int/water_sanitation_health/en/WHO ವಾಟರ್ ಸ್ಯಾನಿಟೆಶನ್ ಅಂಡ್ ಹೈಜೀನ್ ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ifh-homehygiene.org ದಿ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಫೋರಂ ಆನ್ ಹೋಂ ಹೈಜೀನ್ ] * [http://www.simmons.edu/hygieneandhealth/ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಹೈಜೀನ್ ಅಂಡ್ ಹೆಲ್ತ್ ಇನ್ ಹೋಂ ಅಂಡ್ ಕಮ್ಯೂನಿಟಿ, ಸೈಮನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್, ಬಾಸ್ಟನ್, USA] * [http://www.hygienecentral.org.uk/The ಹೈಜೀನ್ ಸೆಂಟರ್, ಲಂಡನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಹೈಜೀನ್ ಅಂಡ್ ಟ್ರಾಪಿಕಲ್ ಮೆಡಿಸಿನ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224161956/http://www.hygienecentral.org.uk/The |date=2021-02-24 }} * [http://www.wsscc.org/ ವಾಟರ್ ಸಪ್ಲೈ ಅಂಡ್ ಸ್ಯಾನಿಟೆಶನ್ ಕೊಲಾಬರೇಟಿವ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180107030519/http://wsscc.org/ |date=2018-01-07 }} * [http://www.irc.nl/ IRC ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಟರ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಯಾನಿಟೆಶನ್ ಸೆಂಟರ್ ] * [http://www.mheu.org/en/bathing/ ಏ ವರ್ಚುವಲ್ ಎಕ್ಸಿಬಿಶನ್ ಆನ್ ದಿ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಬೆಥಿಂಗ್ ] * [http://www.tufts.edu/med/apua/Patients/handwashing.html ಅಲ್ಲೈನ್ಸ್ ಫಾರ್ ಪ್ರೂಡೆಂಟ್ ಯೂಸ್ ಆಫ್ ಆಂಟಿಬಯೋಟಿಕ್ಸ್ ಆನ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ ವಾಶಿಂಗ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826012824/http://www.tufts.edu/med/apua/Patients/handwashing.html |date=2010-08-26 }} * [http://www.cdc.gov/handhygiene/ ಸೆಂಟರ್ಸ್ ಫಾರ್ ಡಿಸೀಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಆನ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಹೈಜೀನ್ ಇನ್ ಹೆಲ್ತ್ ಕೇರ್ ಸೆಟ್ಟಿಂಗ್ಸ್ ] * [http://hearth.library.cornell.edu/ ಹೋಂ ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್ ಆರ್ಕೈವ್: ಟ್ರೆಡಿಶನ್, ರಿಸರ್ಚ್, ಹಿಸ್ಟರಿ (HEARTH)] <br />ಕಾರ್ನೆಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ [http://www.mannlib.cornell.edu/ ಮಾನ್ ಗ್ರಂಥಾಲಯ] ವು ತಯಾರಿಸಿದ 1850ರಿಂದ 1950ರವರೆಗೂ ಗೃಹ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಡೆದ 1000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಇ-ಬುಕ್ ಸಂಗ್ರಹ. ನೈರ್ಮಲ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ ಅವಧಿಯ ಹಲವಾರು ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಒಂದು [https://web.archive.org/web/20100623150556/http://hearth.library.cornell.edu/h/hearth/bibs/hygiene.pdf ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ] ಯಲ್ಲಿ ಬಾಬುವಾರು ಪಟ್ಟಿಮಾಡಲಾಗಿದೆ. {{Public health}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ನೈರ್ಮಲ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯ]] 82afe8uouvoc908kr7e93xjizpvpxi9 10 25782 1434167 1209942 2026-08-16T22:52:22Z en>Zackmann08 0 removing support for deprecated parameters that have been cleaned. 1434167 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | above = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | aboveclass = fn org | autoheaders = y | abovestyle = background-color: #E7DCC3;color:#000; | headerstyle = background-color: #E7DCC3;color:#000; | imagestyle = padding: 0.3em 0.2em 0.2em 0.2em; | captionstyle = padding: 0.2em 0em; | bodystyle = width:24.5em; line-height:1.5em; | subheaderclass= nickname | subheader = {{{other_name|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->||size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|}}}|sizedefault=272px|maxsize=288px|alt={{{image_alt|}}}}} | caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{image_caption|}}}|{{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2=|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2=|name=caption|qid={{{qid|}}}|qual=P2096|qualsonly=true|rank=best|maxvals=1|ps=2}}<!-- -->}}}} | {{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|data36|data1}} = {{#if:{{{pushpin_map|}}} | <div style="padding:0.2em 0.2em 0.5em 0.2em;">{{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map | default_width = 272 | max_width = 288 | pushpin_mark = Red triangle with thick white border.svg | pushpin_mark_size = 16 | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = {{{name|}}} | coordinates = {{if empty|{{{range_coordinates|}}}|{{{coordinates|}}}}} }} </div> }} | {{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|data37|data2}} = {{#if:{{{image_map|}}} |<div style="padding:0.2em 0.2em {{#if:{{{image_map_caption|}}}{{{map_caption|}}}{{{location|}}}|0.5em|0.2em}} 0.2em;">{{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{{image_map|}}} |size={{if empty|{{{map_width|}}}|{{{map_size|}}}}} |upright={{{map_upright|}}} |sizedefault=272px |maxsize=288px |alt={{{map_alt|}}}}}{{#switch:{{if empty|{{{image_map_caption|}}}|{{{map_caption|}}}}}|none|=|#default=<div>{{if empty|{{{image_map_caption|}}}|{{{map_caption|}}}}}</div> }}</div> }} | {{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|data38|data3}} = <!-- -->{{#invoke:Infobox mapframe | auto | onByDefault = {{#if:{{{image_map|}}}{{{pushpin_map|}}}|no|yes}} | mapframe-coord = {{if empty|{{{mapframe-coordinates|}}}|{{{range_coordinates|}}}||{{{coordinates|}}}}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = {{#if:{{{mapframe-coordinates|}}}{{{mapframe-coord|}}}{{{range_coordinates|}}}{{{coordinates|}}}|no|yes}} | mapframe-marker = mountain | mapframe-type = mountain | mapframe-length_km = {{{length_km|}}} | mapframe-length_mi = {{{length_mi|}}} | mapframe-width_km = {{{width_km|}}} | mapframe-width_mi = {{{width_mi|}}} | mapframe-area_mi2 = {{{area_mi2|}}} | mapframe-area_km2 = {{{area_km2|}}} | mapframe-id = {{{qid|}}} | mapframe-shape = yes }} | {{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|data39|data4}} = {{#invoke:Infobox mapframe |autocaption |onByDefault={{#if:{{{image_map|}}}{{{pushpin_map|}}}|no|yes}} }} | header5 = Highest&nbsp;point | label6 = Peak | data6 = {{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2={{{highest|}}}|name=highest|qid={{{qid|}}}|qual=P2561|qualsonly=Y|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|noicon=false}}<!-- -->|{{If last display both|,&#32;|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2={{{highest_location|}}}|name=highest_location|qid={{{qid|}}}|qual=P276|qualsonly=Y|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|qshortname=true|noicon=false}}<!-- -->}}}} | label7 = [[Summit|Elevation]] | data7 = {{If empty|{{{elevation|}}}|{{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|{{Convinfobox|{{{elevation_m|}}}|m|{{{elevation_ft|}}}|ft}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2=|name=elevation|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2044}}}}}}}}{{{elevation_ref|}}}{{If last display both|<br/>|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2={{{elevation_system|}}}|name=elevation_system|qid={{{qid|}}}|qual=P459|qualsonly=Y|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|qshortname=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->}} | label8 = [[Topographic prominence|Prominence]] | data8 = {{If empty|{{{prominence|}}}|{{#if:{{{prominence_m|}}}{{{prominence_ft|}}}|{{Convinfobox|{{{prominence_m|}}}|m|{{{prominence_ft|}}}|ft}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2660|2=|name=prominence|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2660}}}}}}}}{{#if:{{{prominence_ref|}}}|{{{prominence_ref|}}}}} | label9 = [[Topographic prominence#Prominence parentage|Parent peak]] | data9 = {{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P3137|2={{{parent_peak|}}}|name=parent_peak|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|shortname=true|maxvals=1|noicon=false|replacetext={{#ifeq:{{{fetchwikidata|}}}|ALL||[[Category:Wikidata value to be checked for Infobox mountain]]}}<!-- -->}}|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P3137}}}}}} | label10 = [[Topographic isolation|Isolation]] | data10 = {{If empty|{{{isolation|}}}|{{#if:{{{isolation_km|}}}{{{isolation_mi|}}}|{{Convinfobox|{{{isolation_km|}}}|km|{{{isolation_mi|}}}|mi}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2659|2=|name=isolation|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2659}}}}}}}}{{If last display both|<br/>to&nbsp;|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2659|2={{{isolation_parent|}}}|name=isolation_parent|qid={{{qid|}}}|qual=P2210|qualsonly=Y|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|qshortname=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->}}{{#if:{{{isolation_ref|}}}|{{{isolation_ref|}}}}} | class11 = category | label11 = [[Lists of mountains|Listing]] | data11 = {{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P361|2={{{listing|}}}|name=listing|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|qshortname=true|sorted=true|noicon=false|list=ubl|replacetext={{#ifeq:{{{fetchwikidata|}}}|ALL||[[Category:Wikidata value to be checked for Infobox mountain]]}}<!-- -->}}|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P3137}}}}}} | label12 = Coordinates | data12 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:mountain|{{#if:{{{range_coordinates|}}}||scale:{{Map scale|type=mountain|<!-- -->length_km={{{length_km|}}}|length_mi={{{length_mi|}}}|width_km={{{width_km|}}}|width_mi={{{width_mi|}}}|<!-- -->area_mi2={{{area_mi2|}}}|area_km2={{{area_km2|}}}}}}}}}<!-- -->{{{coordinates_ref|}}} }} | header20 = Dimensions | label21 = Length | data21 = {{If first display both|{{If empty|{{{length|}}}|{{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}|{{Convinfobox|{{{length_km|}}}|km|{{{length_mi|}}}|mi}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2043|2=|name=length|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2043}}}}}}}}|{{If last display both|&#32;|{{If empty|{{{length_orientation|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2043|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q36477|nomatch=}}<!-- -->|Q36477|(NS)|}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2043|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q34027|nomatch=}}<!-- -->|Q34027|(EW)|}}}}}}{{{length_ref|}}}}} | label22 = Width | data22 = {{If first display both|{{If empty|{{{width|}}}|{{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|{{Convinfobox|{{{width_km|}}}|km|{{{width_mi|}}}|mi}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2049|2=|name=width|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2049}}}}}}}}|{{If last display both|&#32;|{{If empty|{{{width_orientation|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2049|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q36477|nomatch=}}<!-- -->|Q36477|(NS)|}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2049|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q34027|nomatch=}}<!-- -->|Q34027|(EW)|}}}}}}{{{width_ref|}}}}} | label23 = Area | data23 = {{If first display both|{{If empty|{{{area|}}}|{{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_mi2|}}}|{{Convinfobox|{{{area_km2|}}}|km2|{{{area_mi2|}}}|mi2}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2046|2=|name=area|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2046}}}}}}}}|{{{area_ref|}}}}} | label24 = Volume | data24 = {{If first display both|{{If empty|{{{volume|}}}|{{#if:{{{volume_km3|}}}{{{volume_mi3|}}}|{{Convinfobox|{{{volume_km3|}}}|km3|{{{volume_mi3|}}}|mi3}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2234|2=|name=volume|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2234}}}}}}}}|{{{volume_ref|}}}}} | header25 = Naming | label26 = [[Etymology]] | data26 = {{{etymology|}}} | class27 = nickname | label27 = [[Nickname|Nickname{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}}]] | data27 = {{{nickname|}}} | class28 = nickname | label28 = Native name | data28 = {{native name checker|{{{native_name|}}}}} | label29 = {{longitem|English translation}} | data29 = {{{translation|}}} | label30 = {{longitem|Language of name}} | data30 = {{#if:{{{native_name|}}}||<!-- -->{{#if:{{{language|}}}|{{{language}}}|<!-- -->{{#if:{{{native_name_lang|}}}|{{ISO 639 name|{{{native_name_lang|}}}|link=yes}}}}}}}} | label31 = Pronunciation | data31 = {{{pronunciation|}}} | label32 = {{longitem|Defining authority}} | data32 = {{{authority|}}} | header35 = Geography <!-- data36 <=> data1 reserved for map when image is present --> <!-- data37 <=> data2 reserved for map image when image is present --> <!-- data38+data39 <=> data3+data4 mapframe slots --> | class40 = label | label40 = Location | data40 = {{{location|}}} | class41 = label | label41 = {{longitem|{{If empty|{{{country_type|}}}|{{pluralize from text|{{{country|}}}|singular=Country|plural=Countries}}}}}} | data41 = {{{country|}}} | class42 = label | label42 = {{longitem|{{If empty|{{{subdivision1_type|}}}|{{{state_type|}}}|State{{pluralize from text|{{if empty|{{{subdivision1|}}}|{{{state|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data42 = {{if empty|{{{subdivision1|}}}|{{{state|}}}}} | class43 = label | label43 = {{longitem|{{If empty|{{{subdivision2_type|}}}|{{{region_type|}}}|Region{{pluralize from text|{{if empty|{{{subdivision2|}}}|{{{region|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data43 = {{if empty|{{{subdivision2|}}}|{{{region|}}}}} | class44 = label | label44 = {{longitem|{{If empty|{{{subdivision3_type|}}}|{{{district_type|}}}|District{{pluralize from text|{{if empty|{{{subdivision3|}}}|{{{district|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data44 = {{if empty|{{{subdivision3|}}}|{{{district|}}}}} | label45 = {{longitem|{{If empty|{{{subdivision4_type|}}}|{{{part_type|}}}|Subdivision{{pluralize from text|{{if empty|{{{subdivision4|}}}|{{{part|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data45 = {{if empty|{{{subdivision4|}}}|{{{part|}}}}} | label46 = {{longitem|{{If empty|{{{settlement_type|}}}|Settlement{{pluralize from text|{{{settlement|}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data46 = {{{settlement|}}} | label47 = {{longitem|Range coordinates}} | data47 = {{#if:{{{range_coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{range_coordinates|}}}||type:mountain|scale:{{Map scale|type=mountain|<!-- -->length_km={{{length_km|}}}|length_mi={{{length_mi|}}}|width_km={{{width_km|}}}|width_mi={{{width_mi|}}}|<!-- -->area_mi2={{{area_mi2|}}}|area_km2={{{area_km2|}}}}}}}<!-- -->{{{range_coordinates_ref|}}}}} | class48 = category | label48 = [[Mountain range|{{nowrap|Parent range}}]] | data48 = {{if empty|{{{parent|}}}|{{{range|}}}}} | label49 = Borders on | data49 = {{{borders_on|}}} | label50 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid]] | data50 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|{{Gbmappingsmall|{{{grid_ref_UK|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}{{{grid_ref_UK_ref|}}}}} | label51 = [[Irish grid reference system|OSI/OSNI grid]] | data51 = {{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}{{{grid_ref_Ireland_ref|}}}}} | label52 = [[Topographic map|Topo map{{pluralize from text|{{if empty|{{{topo|}}}|{{{topo_map|}}} }}|likely=(s)|plural=s}}]] | data52 = {{#if:{{{topo_maker|}}}|{{{topo_maker}}}&nbsp;}}{{if empty|{{{topo|}}}|{{{topo_map|}}} }} | label53 = [[Biome]] | data53 = {{{biome|}}} | header62 = Geology | label63 = [[Mountain formation|Formed by]] | data63 = {{{formed_by|}}} | label64 = [[Orogeny|{{pluralize from text|{{{orogeny|}}}|singular=Orogeny|plural=Orogenies}}]] | data64 = {{{orogeny|}}} | label65 = [[Geologic time scale|Rock age{{pluralize from text|{{{age|}}}|likely=(s)|plural=s}}]] | data65 = {{{age|}}} | label66 = {{longitem|[[List of mountain types|Mountain type{{pluralize from text|{{if empty|{{{mountain_type|}}}|{{{type|}}}}}|<!-- -->likely=(s)|plural=s}}]]}} | data66 = {{if empty|{{{mountain_type|}}}|{{{type|}}}}} | label67 = [[List of rock types|Rock type{{pluralize from text|{{if empty|{{{geology|}}}|{{{rock|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}]] | data67 = {{if empty|{{{geology|}}}|{{{rock|}}}}} | label68 = Volcanic&nbsp;zone | data68 = {{{volcanic_zone|}}} | label69 = {{nowrap|[[Volcanic arc]]}} | data69 = {{{volcanic_arc|}}} | label70 = {{nowrap|[[Volcanic belt]]}} | data70 = {{{volcanic_belt|}}} | label71 = {{nowrap|[[Volcanic field]]}} | data71 = {{{volcanic_field|}}} | label73 = {{nowrap|[[volcanic eruption|Last eruption]]}} | data73 = {{{last_eruption|}}} | header80 = Climbing | label81 = [[First ascent]] | data81 = {{{first_ascent|}}} | label82 = [[Normal route|{{nowrap|Easiest route}}]] | data82 = {{{easiest_route|}}} | label83 = [[Normal route]] | data83 = {{{normal_route|}}} | label84 = Access | data84 = {{{access|}}} | header85 = _BLANK_ | data86 = {{{embedded|}}} | data87 = {{{module|}}} }}{{main other|{{#if:{{{region|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:string|replace|{{{region}}}|^[A-Z0-9/\-]*$|MATCH|plain=false}}|MATCH|[[Category:Pages using infobox mountain with unknown parameters|ρ]] }}}} }}{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image |1={{{image|}}}{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}} |2={{{nocat_wdimage|}}}}} }}{{main other| {{#if:{{{language|}}}|[[Category:Pages using infobox mountain with language parameter|{{#invoke:string|replace|{{{language}}}|[^A-Za-z0-9]||plain=false}} ]]}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox mountain with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox mountain]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| pushpin_map_args = y | access | age | area | area_km2 | area_mi2 | area_ref | authority | biome | borders_on | child | coordinates | coordinates_ref | country | country_type | district | district_type | easiest_route | elevation | elevation_ft | elevation_m | elevation_ref | elevation_system | embed | embedded | etymology | fetchwikidata | first_ascent | formed_by | geology | grid_ref_Ireland | grid_ref_Ireland_ref | grid_ref_UK | grid_ref_UK_ref | highest | highest_location | image | image_alt | image_caption | image_map | image_map_caption | image_size | image_upright | isolation | isolation_km | isolation_mi | isolation_parent | isolation_ref | language | last_eruption | length | length_km | length_mi | length_orientation | length_ref | listing | location | map_alt | map_caption | map_size | map_upright | map_width | module | mountain_type | name | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | normal_route | onlysourced | orogeny | other_name | parent | parent_peak | part | part_type | prominence | prominence_ft | prominence_m | prominence_ref | pronunciation | qid | range | range_coordinates | range_coordinates_ref | refs | region | region_type | rock | settlement | settlement_type | state | state_type | subbox | subdivision1 | subdivision1_type | subdivision2 | subdivision2_type | subdivision3 | subdivision3_type | subdivision4 | subdivision4_type | suppressfields | topo | topo_maker | topo_map | translation | type | volcanic_arc | volcanic_belt | volcanic_field | volcanic_zone | volume | volume_km3 | volume_mi3 | volume_ref | width | width_km | width_mi | width_orientation | width_ref }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox mountain]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox mountain with conflicting parameters}} | map_width; map_size | subdivision1; state | subdivision2; region | subdivision3; district | subdivision4; part | parent; range | topo; topo_map | mountain_type; type | geology; rock | child; embed }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> nkd0rlmwjp4ivuzcr60fzzpqgeh8egc 1434168 1434167 2026-10-24T07:31:51Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Infobox_mountain]] 1434167 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | above = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | aboveclass = fn org | autoheaders = y | abovestyle = background-color: #E7DCC3;color:#000; | headerstyle = background-color: #E7DCC3;color:#000; | imagestyle = padding: 0.3em 0.2em 0.2em 0.2em; | captionstyle = padding: 0.2em 0em; | bodystyle = width:24.5em; line-height:1.5em; | subheaderclass= nickname | subheader = {{{other_name|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->||size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|}}}|sizedefault=272px|maxsize=288px|alt={{{image_alt|}}}}} | caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{image_caption|}}}|{{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2=|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2=|name=caption|qid={{{qid|}}}|qual=P2096|qualsonly=true|rank=best|maxvals=1|ps=2}}<!-- -->}}}} | {{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|data36|data1}} = {{#if:{{{pushpin_map|}}} | <div style="padding:0.2em 0.2em 0.5em 0.2em;">{{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map | default_width = 272 | max_width = 288 | pushpin_mark = Red triangle with thick white border.svg | pushpin_mark_size = 16 | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = {{{name|}}} | coordinates = {{if empty|{{{range_coordinates|}}}|{{{coordinates|}}}}} }} </div> }} | {{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|data37|data2}} = {{#if:{{{image_map|}}} |<div style="padding:0.2em 0.2em {{#if:{{{image_map_caption|}}}{{{map_caption|}}}{{{location|}}}|0.5em|0.2em}} 0.2em;">{{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{{image_map|}}} |size={{if empty|{{{map_width|}}}|{{{map_size|}}}}} |upright={{{map_upright|}}} |sizedefault=272px |maxsize=288px |alt={{{map_alt|}}}}}{{#switch:{{if empty|{{{image_map_caption|}}}|{{{map_caption|}}}}}|none|=|#default=<div>{{if empty|{{{image_map_caption|}}}|{{{map_caption|}}}}}</div> }}</div> }} | {{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|data38|data3}} = <!-- -->{{#invoke:Infobox mapframe | auto | onByDefault = {{#if:{{{image_map|}}}{{{pushpin_map|}}}|no|yes}} | mapframe-coord = {{if empty|{{{mapframe-coordinates|}}}|{{{range_coordinates|}}}||{{{coordinates|}}}}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = {{#if:{{{mapframe-coordinates|}}}{{{mapframe-coord|}}}{{{range_coordinates|}}}{{{coordinates|}}}|no|yes}} | mapframe-marker = mountain | mapframe-type = mountain | mapframe-length_km = {{{length_km|}}} | mapframe-length_mi = {{{length_mi|}}} | mapframe-width_km = {{{width_km|}}} | mapframe-width_mi = {{{width_mi|}}} | mapframe-area_mi2 = {{{area_mi2|}}} | mapframe-area_km2 = {{{area_km2|}}} | mapframe-id = {{{qid|}}} | mapframe-shape = yes }} | {{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|data39|data4}} = {{#invoke:Infobox mapframe |autocaption |onByDefault={{#if:{{{image_map|}}}{{{pushpin_map|}}}|no|yes}} }} | header5 = Highest&nbsp;point | label6 = Peak | data6 = {{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2={{{highest|}}}|name=highest|qid={{{qid|}}}|qual=P2561|qualsonly=Y|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|noicon=false}}<!-- -->|{{If last display both|,&#32;|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2={{{highest_location|}}}|name=highest_location|qid={{{qid|}}}|qual=P276|qualsonly=Y|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|qshortname=true|noicon=false}}<!-- -->}}}} | label7 = [[Summit|Elevation]] | data7 = {{If empty|{{{elevation|}}}|{{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|{{Convinfobox|{{{elevation_m|}}}|m|{{{elevation_ft|}}}|ft}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2=|name=elevation|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2044}}}}}}}}{{{elevation_ref|}}}{{If last display both|<br/>|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2={{{elevation_system|}}}|name=elevation_system|qid={{{qid|}}}|qual=P459|qualsonly=Y|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|qshortname=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->}} | label8 = [[Topographic prominence|Prominence]] | data8 = {{If empty|{{{prominence|}}}|{{#if:{{{prominence_m|}}}{{{prominence_ft|}}}|{{Convinfobox|{{{prominence_m|}}}|m|{{{prominence_ft|}}}|ft}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2660|2=|name=prominence|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2660}}}}}}}}{{#if:{{{prominence_ref|}}}|{{{prominence_ref|}}}}} | label9 = [[Topographic prominence#Prominence parentage|Parent peak]] | data9 = {{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P3137|2={{{parent_peak|}}}|name=parent_peak|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|shortname=true|maxvals=1|noicon=false|replacetext={{#ifeq:{{{fetchwikidata|}}}|ALL||[[Category:Wikidata value to be checked for Infobox mountain]]}}<!-- -->}}|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P3137}}}}}} | label10 = [[Topographic isolation|Isolation]] | data10 = {{If empty|{{{isolation|}}}|{{#if:{{{isolation_km|}}}{{{isolation_mi|}}}|{{Convinfobox|{{{isolation_km|}}}|km|{{{isolation_mi|}}}|mi}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2659|2=|name=isolation|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2659}}}}}}}}{{If last display both|<br/>to&nbsp;|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2659|2={{{isolation_parent|}}}|name=isolation_parent|qid={{{qid|}}}|qual=P2210|qualsonly=Y|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|qshortname=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->}}{{#if:{{{isolation_ref|}}}|{{{isolation_ref|}}}}} | class11 = category | label11 = [[Lists of mountains|Listing]] | data11 = {{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P361|2={{{listing|}}}|name=listing|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|qshortname=true|sorted=true|noicon=false|list=ubl|replacetext={{#ifeq:{{{fetchwikidata|}}}|ALL||[[Category:Wikidata value to be checked for Infobox mountain]]}}<!-- -->}}|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P3137}}}}}} | label12 = Coordinates | data12 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:mountain|{{#if:{{{range_coordinates|}}}||scale:{{Map scale|type=mountain|<!-- -->length_km={{{length_km|}}}|length_mi={{{length_mi|}}}|width_km={{{width_km|}}}|width_mi={{{width_mi|}}}|<!-- -->area_mi2={{{area_mi2|}}}|area_km2={{{area_km2|}}}}}}}}}<!-- -->{{{coordinates_ref|}}} }} | header20 = Dimensions | label21 = Length | data21 = {{If first display both|{{If empty|{{{length|}}}|{{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}|{{Convinfobox|{{{length_km|}}}|km|{{{length_mi|}}}|mi}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2043|2=|name=length|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2043}}}}}}}}|{{If last display both|&#32;|{{If empty|{{{length_orientation|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2043|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q36477|nomatch=}}<!-- -->|Q36477|(NS)|}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2043|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q34027|nomatch=}}<!-- -->|Q34027|(EW)|}}}}}}{{{length_ref|}}}}} | label22 = Width | data22 = {{If first display both|{{If empty|{{{width|}}}|{{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|{{Convinfobox|{{{width_km|}}}|km|{{{width_mi|}}}|mi}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2049|2=|name=width|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2049}}}}}}}}|{{If last display both|&#32;|{{If empty|{{{width_orientation|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2049|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q36477|nomatch=}}<!-- -->|Q36477|(NS)|}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2049|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q34027|nomatch=}}<!-- -->|Q34027|(EW)|}}}}}}{{{width_ref|}}}}} | label23 = Area | data23 = {{If first display both|{{If empty|{{{area|}}}|{{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_mi2|}}}|{{Convinfobox|{{{area_km2|}}}|km2|{{{area_mi2|}}}|mi2}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2046|2=|name=area|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2046}}}}}}}}|{{{area_ref|}}}}} | label24 = Volume | data24 = {{If first display both|{{If empty|{{{volume|}}}|{{#if:{{{volume_km3|}}}{{{volume_mi3|}}}|{{Convinfobox|{{{volume_km3|}}}|km3|{{{volume_mi3|}}}|mi3}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2234|2=|name=volume|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2234}}}}}}}}|{{{volume_ref|}}}}} | header25 = Naming | label26 = [[Etymology]] | data26 = {{{etymology|}}} | class27 = nickname | label27 = [[Nickname|Nickname{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}}]] | data27 = {{{nickname|}}} | class28 = nickname | label28 = Native name | data28 = {{native name checker|{{{native_name|}}}}} | label29 = {{longitem|English translation}} | data29 = {{{translation|}}} | label30 = {{longitem|Language of name}} | data30 = {{#if:{{{native_name|}}}||<!-- -->{{#if:{{{language|}}}|{{{language}}}|<!-- -->{{#if:{{{native_name_lang|}}}|{{ISO 639 name|{{{native_name_lang|}}}|link=yes}}}}}}}} | label31 = Pronunciation | data31 = {{{pronunciation|}}} | label32 = {{longitem|Defining authority}} | data32 = {{{authority|}}} | header35 = Geography <!-- data36 <=> data1 reserved for map when image is present --> <!-- data37 <=> data2 reserved for map image when image is present --> <!-- data38+data39 <=> data3+data4 mapframe slots --> | class40 = label | label40 = Location | data40 = {{{location|}}} | class41 = label | label41 = {{longitem|{{If empty|{{{country_type|}}}|{{pluralize from text|{{{country|}}}|singular=Country|plural=Countries}}}}}} | data41 = {{{country|}}} | class42 = label | label42 = {{longitem|{{If empty|{{{subdivision1_type|}}}|{{{state_type|}}}|State{{pluralize from text|{{if empty|{{{subdivision1|}}}|{{{state|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data42 = {{if empty|{{{subdivision1|}}}|{{{state|}}}}} | class43 = label | label43 = {{longitem|{{If empty|{{{subdivision2_type|}}}|{{{region_type|}}}|Region{{pluralize from text|{{if empty|{{{subdivision2|}}}|{{{region|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data43 = {{if empty|{{{subdivision2|}}}|{{{region|}}}}} | class44 = label | label44 = {{longitem|{{If empty|{{{subdivision3_type|}}}|{{{district_type|}}}|District{{pluralize from text|{{if empty|{{{subdivision3|}}}|{{{district|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data44 = {{if empty|{{{subdivision3|}}}|{{{district|}}}}} | label45 = {{longitem|{{If empty|{{{subdivision4_type|}}}|{{{part_type|}}}|Subdivision{{pluralize from text|{{if empty|{{{subdivision4|}}}|{{{part|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data45 = {{if empty|{{{subdivision4|}}}|{{{part|}}}}} | label46 = {{longitem|{{If empty|{{{settlement_type|}}}|Settlement{{pluralize from text|{{{settlement|}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data46 = {{{settlement|}}} | label47 = {{longitem|Range coordinates}} | data47 = {{#if:{{{range_coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{range_coordinates|}}}||type:mountain|scale:{{Map scale|type=mountain|<!-- -->length_km={{{length_km|}}}|length_mi={{{length_mi|}}}|width_km={{{width_km|}}}|width_mi={{{width_mi|}}}|<!-- -->area_mi2={{{area_mi2|}}}|area_km2={{{area_km2|}}}}}}}<!-- -->{{{range_coordinates_ref|}}}}} | class48 = category | label48 = [[Mountain range|{{nowrap|Parent range}}]] | data48 = {{if empty|{{{parent|}}}|{{{range|}}}}} | label49 = Borders on | data49 = {{{borders_on|}}} | label50 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid]] | data50 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|{{Gbmappingsmall|{{{grid_ref_UK|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}{{{grid_ref_UK_ref|}}}}} | label51 = [[Irish grid reference system|OSI/OSNI grid]] | data51 = {{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}{{{grid_ref_Ireland_ref|}}}}} | label52 = [[Topographic map|Topo map{{pluralize from text|{{if empty|{{{topo|}}}|{{{topo_map|}}} }}|likely=(s)|plural=s}}]] | data52 = {{#if:{{{topo_maker|}}}|{{{topo_maker}}}&nbsp;}}{{if empty|{{{topo|}}}|{{{topo_map|}}} }} | label53 = [[Biome]] | data53 = {{{biome|}}} | header62 = Geology | label63 = [[Mountain formation|Formed by]] | data63 = {{{formed_by|}}} | label64 = [[Orogeny|{{pluralize from text|{{{orogeny|}}}|singular=Orogeny|plural=Orogenies}}]] | data64 = {{{orogeny|}}} | label65 = [[Geologic time scale|Rock age{{pluralize from text|{{{age|}}}|likely=(s)|plural=s}}]] | data65 = {{{age|}}} | label66 = {{longitem|[[List of mountain types|Mountain type{{pluralize from text|{{if empty|{{{mountain_type|}}}|{{{type|}}}}}|<!-- -->likely=(s)|plural=s}}]]}} | data66 = {{if empty|{{{mountain_type|}}}|{{{type|}}}}} | label67 = [[List of rock types|Rock type{{pluralize from text|{{if empty|{{{geology|}}}|{{{rock|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}]] | data67 = {{if empty|{{{geology|}}}|{{{rock|}}}}} | label68 = Volcanic&nbsp;zone | data68 = {{{volcanic_zone|}}} | label69 = {{nowrap|[[Volcanic arc]]}} | data69 = {{{volcanic_arc|}}} | label70 = {{nowrap|[[Volcanic belt]]}} | data70 = {{{volcanic_belt|}}} | label71 = {{nowrap|[[Volcanic field]]}} | data71 = {{{volcanic_field|}}} | label73 = {{nowrap|[[volcanic eruption|Last eruption]]}} | data73 = {{{last_eruption|}}} | header80 = Climbing | label81 = [[First ascent]] | data81 = {{{first_ascent|}}} | label82 = [[Normal route|{{nowrap|Easiest route}}]] | data82 = {{{easiest_route|}}} | label83 = [[Normal route]] | data83 = {{{normal_route|}}} | label84 = Access | data84 = {{{access|}}} | header85 = _BLANK_ | data86 = {{{embedded|}}} | data87 = {{{module|}}} }}{{main other|{{#if:{{{region|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:string|replace|{{{region}}}|^[A-Z0-9/\-]*$|MATCH|plain=false}}|MATCH|[[Category:Pages using infobox mountain with unknown parameters|ρ]] }}}} }}{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image |1={{{image|}}}{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}} |2={{{nocat_wdimage|}}}}} }}{{main other| {{#if:{{{language|}}}|[[Category:Pages using infobox mountain with language parameter|{{#invoke:string|replace|{{{language}}}|[^A-Za-z0-9]||plain=false}} ]]}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox mountain with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox mountain]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| pushpin_map_args = y | access | age | area | area_km2 | area_mi2 | area_ref | authority | biome | borders_on | child | coordinates | coordinates_ref | country | country_type | district | district_type | easiest_route | elevation | elevation_ft | elevation_m | elevation_ref | elevation_system | embed | embedded | etymology | fetchwikidata | first_ascent | formed_by | geology | grid_ref_Ireland | grid_ref_Ireland_ref | grid_ref_UK | grid_ref_UK_ref | highest | highest_location | image | image_alt | image_caption | image_map | image_map_caption | image_size | image_upright | isolation | isolation_km | isolation_mi | isolation_parent | isolation_ref | language | last_eruption | length | length_km | length_mi | length_orientation | length_ref | listing | location | map_alt | map_caption | map_size | map_upright | map_width | module | mountain_type | name | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | normal_route | onlysourced | orogeny | other_name | parent | parent_peak | part | part_type | prominence | prominence_ft | prominence_m | prominence_ref | pronunciation | qid | range | range_coordinates | range_coordinates_ref | refs | region | region_type | rock | settlement | settlement_type | state | state_type | subbox | subdivision1 | subdivision1_type | subdivision2 | subdivision2_type | subdivision3 | subdivision3_type | subdivision4 | subdivision4_type | suppressfields | topo | topo_maker | topo_map | translation | type | volcanic_arc | volcanic_belt | volcanic_field | volcanic_zone | volume | volume_km3 | volume_mi3 | volume_ref | width | width_km | width_mi | width_orientation | width_ref }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox mountain]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox mountain with conflicting parameters}} | map_width; map_size | subdivision1; state | subdivision2; region | subdivision3; district | subdivision4; part | parent; range | topo; topo_map | mountain_type; type | geology; rock | child; embed }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> nkd0rlmwjp4ivuzcr60fzzpqgeh8egc 1434201 1434168 2026-10-24T07:36:00Z A826 72368 1434201 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | above = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | aboveclass = fn org | autoheaders = y | abovestyle = background-color: #E7DCC3;color:#000; | headerstyle = background-color: #E7DCC3;color:#000; | imagestyle = padding: 0.3em 0.2em 0.2em 0.2em; | captionstyle = padding: 0.2em 0em; | bodystyle = width:24.5em; line-height:1.5em; | subheaderclass= nickname | subheader = {{{other_name|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->||size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|}}}|sizedefault=272px|maxsize=288px|alt={{{image_alt|}}}}} | caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{image_caption|}}}|{{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2=|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2=|name=caption|qid={{{qid|}}}|qual=P2096|qualsonly=true|rank=best|maxvals=1|ps=2}}<!-- -->}}}} | {{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|data36|data1}} = {{#if:{{{pushpin_map|}}} | <div style="padding:0.2em 0.2em 0.5em 0.2em;">{{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map | default_width = 272 | max_width = 288 | pushpin_mark = Red triangle with thick white border.svg | pushpin_mark_size = 16 | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = {{{name|}}} | coordinates = {{if empty|{{{range_coordinates|}}}|{{{coordinates|}}}}} }} </div> }} | {{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|data37|data2}} = {{#if:{{{image_map|}}} |<div style="padding:0.2em 0.2em {{#if:{{{image_map_caption|}}}{{{map_caption|}}}{{{location|}}}|0.5em|0.2em}} 0.2em;">{{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{{image_map|}}} |size={{if empty|{{{map_width|}}}|{{{map_size|}}}}} |upright={{{map_upright|}}} |sizedefault=272px |maxsize=288px |alt={{{map_alt|}}}}}{{#switch:{{if empty|{{{image_map_caption|}}}|{{{map_caption|}}}}}|none|=|#default=<div>{{if empty|{{{image_map_caption|}}}|{{{map_caption|}}}}}</div> }}</div> }} | {{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|data38|data3}} = <!-- -->{{#invoke:Infobox mapframe | auto | onByDefault = {{#if:{{{image_map|}}}{{{pushpin_map|}}}|no|yes}} | mapframe-coord = {{if empty|{{{mapframe-coordinates|}}}|{{{range_coordinates|}}}||{{{coordinates|}}}}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = {{#if:{{{mapframe-coordinates|}}}{{{mapframe-coord|}}}{{{range_coordinates|}}}{{{coordinates|}}}|no|yes}} | mapframe-marker = mountain | mapframe-type = mountain | mapframe-length_km = {{{length_km|}}} | mapframe-length_mi = {{{length_mi|}}} | mapframe-width_km = {{{width_km|}}} | mapframe-width_mi = {{{width_mi|}}} | mapframe-area_mi2 = {{{area_mi2|}}} | mapframe-area_km2 = {{{area_km2|}}} | mapframe-id = {{{qid|}}} | mapframe-shape = yes }} | {{#if:<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|data39|data4}} = {{#invoke:Infobox mapframe |autocaption |onByDefault={{#if:{{{image_map|}}}{{{pushpin_map|}}}|no|yes}} }} | header5 = ಅತ್ಯುನ್ನತ&nbsp;ಬಿಂದು | label6 = ಶಿಖರ | data6 = {{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2={{{highest|}}}|name=highest|qid={{{qid|}}}|qual=P2561|qualsonly=Y|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|noicon=false}}<!-- -->|{{If last display both|,&#32;|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2={{{highest_location|}}}|name=highest_location|qid={{{qid|}}}|qual=P276|qualsonly=Y|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|qshortname=true|noicon=false}}<!-- -->}}}} | label7 = ಎತ್ತರ | data7 = {{If empty|{{{elevation|}}}|{{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|{{Convinfobox|{{{elevation_m|}}}|m|{{{elevation_ft|}}}|ft}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2=|name=elevation|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2044}}}}}}}}{{{elevation_ref|}}}{{If last display both|<br/>|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2={{{elevation_system|}}}|name=elevation_system|qid={{{qid|}}}|qual=P459|qualsonly=Y|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|qshortname=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->}} | label8 = ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ | data8 = {{If empty|{{{prominence|}}}|{{#if:{{{prominence_m|}}}{{{prominence_ft|}}}|{{Convinfobox|{{{prominence_m|}}}|m|{{{prominence_ft|}}}|ft}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2660|2=|name=prominence|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2660}}}}}}}}{{#if:{{{prominence_ref|}}}|{{{prominence_ref|}}}}} | label9 = ಮೂಲ ಶಿಖರ | data9 = {{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P3137|2={{{parent_peak|}}}|name=parent_peak|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|shortname=true|maxvals=1|noicon=false|replacetext={{#ifeq:{{{fetchwikidata|}}}|ALL||[[Category:Wikidata value to be checked for Infobox mountain]]}}<!-- -->}}|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P3137}}}}}} | label10 = ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆ | data10 = {{If empty|{{{isolation|}}}|{{#if:{{{isolation_km|}}}{{{isolation_mi|}}}|{{Convinfobox|{{{isolation_km|}}}|km|{{{isolation_mi|}}}|mi}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2659|2=|name=isolation|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2659}}}}}}}}{{If last display both|<br/>ಗೆ&nbsp;|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2659|2={{{isolation_parent|}}}|name=isolation_parent|qid={{{qid|}}}|qual=P2210|qualsonly=Y|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|qshortname=true|maxvals=1|noicon=true}}<!-- -->}}{{#if:{{{isolation_ref|}}}|{{{isolation_ref|}}}}} | class11 = category | label11 = ಪಟ್ಟಿ | data11 = {{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P361|2={{{listing|}}}|name=listing|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|qshortname=true|sorted=true|noicon=false|list=ubl|replacetext={{#ifeq:{{{fetchwikidata|}}}|ALL||[[Category:Wikidata value to be checked for Infobox mountain]]}}<!-- -->}}|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P3137}}}}}} | label12 = ನಿರ್ದೇಶಾಂಕಗಳು | data12 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:mountain|{{#if:{{{range_coordinates|}}}||scale:{{Map scale|type=mountain|<!-- -->length_km={{{length_km|}}}|length_mi={{{length_mi|}}}|width_km={{{width_km|}}}|width_mi={{{width_mi|}}}|<!-- -->area_mi2={{{area_mi2|}}}|area_km2={{{area_km2|}}}}}}}}}<!-- -->{{{coordinates_ref|}}} }} | header20 = ಅಳತೆಗಳು | label21 = ಉದ್ದ | data21 = {{If first display both|{{If empty|{{{length|}}}|{{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}|{{Convinfobox|{{{length_km|}}}|km|{{{length_mi|}}}|mi}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2043|2=|name=length|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2043}}}}}}}}|{{If last display both|&#32;|{{If empty|{{{length_orientation|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2043|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q36477|nomatch=}}<!-- -->|Q36477|(NS)|}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2043|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q34027|nomatch=}}<!-- -->|Q34027|(EW)|}}}}}}{{{length_ref|}}}}} | label22 = ಅಗಲ | data22 = {{If first display both|{{If empty|{{{width|}}}|{{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|{{Convinfobox|{{{width_km|}}}|km|{{{width_mi|}}}|mi}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2049|2=|name=width|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2049}}}}}}}}|{{If last display both|&#32;|{{If empty|{{{width_orientation|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2049|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q36477|nomatch=}}<!-- -->|Q36477|(NS)|}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s=<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2049|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q34027|nomatch=}}<!-- -->|Q34027|(EW)|}}}}}}{{{width_ref|}}}}} | label23 = ವಿಸ್ತೀರ್ಣ | data23 = {{If first display both|{{If empty|{{{area|}}}|{{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_mi2|}}}|{{Convinfobox|{{{area_km2|}}}|km2|{{{area_mi2|}}}|mi2}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2046|2=|name=area|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2046}}}}}}}}|{{{area_ref|}}}}} | label24 = ಘನಫಲ | data24 = {{If first display both|{{If empty|{{{volume|}}}|{{#if:{{{volume_km3|}}}{{{volume_mi3|}}}|{{Convinfobox|{{{volume_km3|}}}|km3|{{{volume_mi3|}}}|mi3}}|}}|{{If first display both|<!-- -->{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2234|2=|name=volume|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced=true|unitabbr=true|convert=true|noicon=true}}<!-- -->|{{#ifeq:{{if empty|{{{refs|}}}|no}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2234}}}}}}}}|{{{volume_ref|}}}}} | header25 = ನಾಮಕರಣ | label26 = ಪದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ | data26 = {{{etymology|}}} | class27 = nickname | label27 = ಅಡ್ಡಹೆಸರು{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data27 = {{{nickname|}}} | class28 = nickname | label28 = ಸ್ಥಳೀಯ ಹೆಸರು | data28 = {{native name checker|{{{native_name|}}}}} | label29 = {{longitem|ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದ}} | data29 = {{{translation|}}} | label30 = {{longitem|ಹೆಸರಿನ ಭಾಷೆ}} | data30 = {{#if:{{{native_name|}}}||<!-- -->{{#if:{{{language|}}}|{{{language}}}|<!-- -->{{#if:{{{native_name_lang|}}}|{{ISO 639 name|{{{native_name_lang|}}}|link=yes}}}}}}}} | label31 = ಉಚ್ಚಾರಣೆ | data31 = {{{pronunciation|}}} | label32 = {{longitem|ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ}} | data32 = {{{authority|}}} | header35 = ಭೂಗೋಳ <!-- data36 <=> data1 reserved for map when image is present --> <!-- data37 <=> data2 reserved for map image when image is present --> <!-- data38+data39 <=> data3+data4 mapframe slots --> | class40 = label | label40 = ಸ್ಥಳ | data40 = {{{location|}}} | class41 = label | label41 = {{longitem|{{If empty|{{{country_type|}}}|{{pluralize from text|{{{country|}}}|singular=ದೇಶ|plural=ದೇಶಗಳು}}}}}} | data41 = {{{country|}}} | class42 = label | label42 = {{longitem|{{If empty|{{{subdivision1_type|}}}|{{{state_type|}}}|ರಾಜ್ಯ{{pluralize from text|{{if empty|{{{subdivision1|}}}|{{{state|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data42 = {{if empty|{{{subdivision1|}}}|{{{state|}}}}} | class43 = label | label43 = {{longitem|{{If empty|{{{subdivision2_type|}}}|{{{region_type|}}}|ಪ್ರದೇಶ{{pluralize from text|{{if empty|{{{subdivision2|}}}|{{{region|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data43 = {{if empty|{{{subdivision2|}}}|{{{region|}}}}} | class44 = label | label44 = {{longitem|{{If empty|{{{subdivision3_type|}}}|{{{district_type|}}}|ಜಿಲ್ಲೆ{{pluralize from text|{{if empty|{{{subdivision3|}}}|{{{district|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data44 = {{if empty|{{{subdivision3|}}}|{{{district|}}}}} | label45 = {{longitem|{{If empty|{{{subdivision4_type|}}}|{{{part_type|}}}|ಉಪವಿಭಾಗ{{pluralize from text|{{if empty|{{{subdivision4|}}}|{{{part|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data45 = {{if empty|{{{subdivision4|}}}|{{{part|}}}}} | label46 = {{longitem|{{If empty|{{{settlement_type|}}}|ವಸಾಹತು{{pluralize from text|{{{settlement|}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}} | data46 = {{{settlement|}}} | label47 = {{longitem|ಶ್ರೇಣಿ ನಿರ್ದೇಶಾಂಕಗಳು}} | data47 = {{#if:{{{range_coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{range_coordinates|}}}||type:mountain|scale:{{Map scale|type=mountain|<!-- -->length_km={{{length_km|}}}|length_mi={{{length_mi|}}}|width_km={{{width_km|}}}|width_mi={{{width_mi|}}}|<!-- -->area_mi2={{{area_mi2|}}}|area_km2={{{area_km2|}}}}}}}<!-- -->{{{range_coordinates_ref|}}}}} | class48 = category | label48 = {{nowrap|ಮೂಲ ಶ್ರೇಣಿ}} | data48 = {{if empty|{{{parent|}}}|{{{range|}}}}} | label49 = ಗಡಿಯಲ್ಲಿದೆ | data49 = {{{borders_on|}}} | label50 = OS ಗ್ರಿಡ್ | data50 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|{{Gbmappingsmall|{{{grid_ref_UK|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}{{{grid_ref_UK_ref|}}}}} | label51 = OSI/OSNI ಗ್ರಿಡ್ | data51 = {{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}{{{grid_ref_Ireland_ref|}}}}} | label52 = ಸ್ಥಳಾಕೃತಿ ನಕ್ಷೆ{{pluralize from text|{{if empty|{{{topo|}}}|{{{topo_map|}}} }}|likely=(s)|plural=s}} | data52 = {{#if:{{{topo_maker|}}}|{{{topo_maker}}}&nbsp;}}{{if empty|{{{topo|}}}|{{{topo_map|}}} }} | label53 = ಜೀವವಲಯ | data53 = {{{biome|}}} | header62 = ಭೂವಿಜ್ಞಾನ | label63 = ಇವುಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ | data63 = {{{formed_by|}}} | label64 = {{pluralize from text|{{{orogeny|}}}|singular=ಪರ್ವತೋತ್ಪತ್ತಿ|plural=ಪರ್ವತೋತ್ಪತ್ತಿಗಳು}} | data64 = {{{orogeny|}}} | label65 = ಶಿಲಾ ವಯಸ್ಸು{{pluralize from text|{{{age|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data65 = {{{age|}}} | label66 = {{longitem|ಪರ್ವತ ಪ್ರಕಾರ{{pluralize from text|{{if empty|{{{mountain_type|}}}|{{{type|}}}}}|<!-- -->likely=(s)|plural=s}}}} | data66 = {{if empty|{{{mountain_type|}}}|{{{type|}}}}} | label67 = ಶಿಲಾ ಪ್ರಕಾರ{{pluralize from text|{{if empty|{{{geology|}}}|{{{rock|}}}}}|likely=(s)|plural=s}} | data67 = {{if empty|{{{geology|}}}|{{{rock|}}}}} | label68 = ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ&nbsp;ವಲಯ | data68 = {{{volcanic_zone|}}} | label69 = {{nowrap|ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಕಮಾನು}} | data69 = {{{volcanic_arc|}}} | label70 = {{nowrap|ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಪಟ್ಟಿ}} | data70 = {{{volcanic_belt|}}} | label71 = {{nowrap|ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಕ್ಷೇತ್ರ}} | data71 = {{{volcanic_field|}}} | label73 = {{nowrap|ಕೊನೆಯ ಸ್ಫೋಟ}} | data73 = {{{last_eruption|}}} | header80 = ಆರೋಹಣ | label81 = ಮೊದಲ ಆರೋಹಣ | data81 = {{{first_ascent|}}} | label82 = {{nowrap|ಸುಲಭ ಮಾರ್ಗ}} | data82 = {{{easiest_route|}}} | label83 = ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾರ್ಗ | data83 = {{{normal_route|}}} | label84 = ಪ್ರವೇಶ | data84 = {{{access|}}} | header85 = _BLANK_ | data86 = {{{embedded|}}} | data87 = {{{module|}}} }}{{main other|{{#if:{{{region|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:string|replace|{{{region}}}|^[A-Z0-9/\-]*$|MATCH|plain=false}}|MATCH|[[Category:Pages using infobox mountain with unknown parameters|ρ]] }}}} }}{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image |1={{{image|}}}{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{image|}}}|name=image|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|NONE}}|onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|false}}|maxvals=1|noicon=true}} |2={{{nocat_wdimage|}}}}} }}{{main other| {{#if:{{{language|}}}|[[Category:Pages using infobox mountain with language parameter|{{#invoke:string|replace|{{{language}}}|[^A-Za-z0-9]||plain=false}} ]]}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox mountain with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox mountain]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| pushpin_map_args = y | access | age | area | area_km2 | area_mi2 | area_ref | authority | biome | borders_on | child | coordinates | coordinates_ref | country | country_type | district | district_type | easiest_route | elevation | elevation_ft | elevation_m | elevation_ref | elevation_system | embed | embedded | etymology | fetchwikidata | first_ascent | formed_by | geology | grid_ref_Ireland | grid_ref_Ireland_ref | grid_ref_UK | grid_ref_UK_ref | highest | highest_location | image | image_alt | image_caption | image_map | image_map_caption | image_size | image_upright | isolation | isolation_km | isolation_mi | isolation_parent | isolation_ref | language | last_eruption | length | length_km | length_mi | length_orientation | length_ref | listing | location | map_alt | map_caption | map_size | map_upright | map_width | module | mountain_type | name | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | normal_route | onlysourced | orogeny | other_name | parent | parent_peak | part | part_type | prominence | prominence_ft | prominence_m | prominence_ref | pronunciation | qid | range | range_coordinates | range_coordinates_ref | refs | region | region_type | rock | settlement | settlement_type | state | state_type | subbox | subdivision1 | subdivision1_type | subdivision2 | subdivision2_type | subdivision3 | subdivision3_type | subdivision4 | subdivision4_type | suppressfields | topo | topo_maker | topo_map | translation | type | volcanic_arc | volcanic_belt | volcanic_field | volcanic_zone | volume | volume_km3 | volume_mi3 | volume_ref | width | width_km | width_mi | width_orientation | width_ref }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox mountain]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox mountain with conflicting parameters}} | map_width; map_size | subdivision1; state | subdivision2; region | subdivision3; district | subdivision4; part | parent; range | topo; topo_map | mountain_type; type | geology; rock | child; embed }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 95g0kve9ifv6wk0iuitx567jwfjk3xd 0 26495 1434108 1381241 2026-10-23T23:51:50Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1434108 wikitext text/x-wiki [[File:Sirius A and B Hubble photo.jpg|thumb|ಸಿರಿಯಸ್ ಅವಳಿ ತಾರಾ ಮಂಡಲದ ಹಬಲ್ (ಅಮೆರಿಕೆಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಜ್ಞಾನಿ)ಚಿತ್ರ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಿರಿಯಸ್ Bಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ತಿಳಿಯಬಹುದು (ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಳಗಡೆ)]] ಒಂದು '''ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ''' ವೆಂದರೆ, ತಮ್ಮ ಸಮಾನ ರಾಶಿಕೇಂದ್ರದ ಸುತ್ತ ಪರಿಭ್ರಮಿಸುವ ಎರಡು [[ನಕ್ಷತ್ರ|ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ]] ತಾರಾ ಮಂಡಲವಾಗಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು '''ಪ್ರಾಥಮಿಕ''' ತಾರೆಯೆಂದು ಹಾಗು ಮತ್ತೊಂದು ಅದರ '''ಸಹತಾರೆ''' ಯೆಂದು, ಅಲ್ಲದೇ ಹತ್ತಿರವಿರುವ, '''ಕಮ್ಸ್''',<ref>ಉಚ್ಚಾರಿತ{{IPA-en|ˈkoʊmiːz|}}</ref> ಅಥವಾ '''ದ್ವಿತೀಯಕ ತಾರೆ''' ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಇಂದಿನವರೆಗಿನ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು, ಹಲವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಅವಳಿ ತಾರಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅಥವಾ ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತಾರೆಗಳಿರುವ ತಾರಾ ಮಂಡಲದ ಭಾಗವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ. ಇದನ್ನು ''ಬಹು ತಾರಾ ಮಂಡಲ'' ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ''ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ'' ಎಂಬ ಪದದೊಂದಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ''ಜೋಡಿ ನಕ್ಷತ್ರ'' ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ಬಳಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ, ಈ ಜೋಡಿ ನಕ್ಷತ್ರವು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಭೌತಿಕ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರದಿದ್ದರೂ, [[ಭೂಮಿ|ಭೂಮಿಯಿಂದ]] ನೋಡಿದಾಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಗೋಚರ, ''ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜೋಡಿ ನಕ್ಷತ್ರ'' ವಾಗಿರಲೂಬಹುದು. ಒಂದು ಜೋಡಿ ನಕ್ಷತ್ರ, ಅದರ ಅಂಶಗಳಲ್ಲದೇ ಸಾಕಷ್ಟು ವಿಭಿನ್ನ ನೈಜ ಚಲನೆಗಳು ಅಥವಾ ಕಿರಣ ರಾಶಿಯ ರೇಡಿಯಲ್ ವೇಗಗಳು, ಅಥವಾ ಲಂಬನ ಮಾಪನಗಳು, ಅಲ್ಲದೇ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ವಿಭಿನ್ನ ಅಂತರಗಳನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಬಹುದು. ಬಹುತೇಕ ಪರಿಚಿತ,ಗೋಚರ ಜೋಡಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಅವಳಿ ತಾರಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪರಿಮಿತಿ ಹೊಂದಿವೆಯೇ ಅಥವಾ ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜೋಡಿಯಿಂದ ಪರಿಮಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆಯೇ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೂ ತೀರ್ಮಾನವಾಗಿಲ್ಲ. ಅವಳಿ ತಾರಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು [[ಖಭೌತ ಶಾಸ್ತ್ರ|ಖಭೌತವಿಜ್ಞಾನ]]ದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಪರಿಭ್ರಮಣದ ಮಾಪನಗಳು, ಅವುಗಳ ಅಂಗ ತಾರೆಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಇತರ ನಾಕ್ಷತ್ರ ಪ್ರಮಿತಿಗಳಾದ ತ್ರಿಜ್ಯ ಪರಿಧಿ ಹಾಗು ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅಂದಾಜಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಯೋಜಿತ ಮಾಸ್-ಲುಮಿನೊಸಿಟಿ ರಿಲೇಶನ್ಶಿಪ್(MLR)ನ್ನೂ(ಒಟ್ಟು ಪ್ರಕಾಶಮಾನದ ಸಂಬಂಧ) ಸಹ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಏಕನಕ್ಷತ್ರಗಳ ದೃವ್ಯರಾಶಿಯ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಅಂದಾಜಿಸಬಹುದು. ಅವಳಿ ತಾರೆಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಪತ್ತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ''ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ತಾರೆಗಳೆಂದು'' ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಲವು ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ತಾರೆಗಳು, ಹಲವಾರು ಶತಮಾನಗಳ ಅಥವಾ ಸಹಸ್ರವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಕಕ್ಷೆಯ ಅವಧಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ; ಹಾಗು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತಿಳಿದಿರದ ಕಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಪರೋಕ್ಷ ತಾಂತ್ರಿಕ-ವಿಧಾನಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಸಹ ಇವುಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಬಹುದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ರೋಹಿತ ದರ್ಶನ(''ರೋಹಿತ ದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ತಾರೆಗಳು'' ) ಅಥವಾ ಖಗೋಳಮಿತಿ(''ಖಗೋಳಮಿತಿಯ ಅವಳಿ ತಾರೆಗಳು'' ). ಅವಳಿ ತಾರೆಯು, ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ರೇಖೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಸಮತಲದ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಭ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಅಂಶಗಳು ಪರಸ್ಪರ [[ಗ್ರಹಣ|ಕಾಂತಿಗುಂದಬಹುದು.]] ಹಾಗು ಸಂಕ್ರಮಣಗೊಳ್ಳಬಹುದು; ಈ ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ''ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ತಾರೆಗಳೆಂದು'' ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ, ಗ್ರಹಣಗಳು ಹಾಗು ಸಂಕ್ರಮಣಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಪತ್ತೆ ಮಾಡಬಹುದು, ''ದ್ಯುತಿಮಾಪನದ ಅವಳಿ ತಾರೆಗಳು''. ಅವಳಿ ತಾರಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಅಂಶಗಳು ಬಹಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳು ತಮ್ಮ ಪರಸ್ಪರ ಬಾಹ್ಯ ನಾಕ್ಷತ್ರಿಕ ವಾಯುಮಂಡಲವನ್ನು ಗುರುತ್ವವಾಗಿ ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಕೆಲವು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ, ''ನಿಕಟ ಅವಳಿ ತಾರಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು'' ರಾಶಿಯನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಇದು ಏಕ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯವಿರದ ಹಂತಗಳಿಗೆ ಅವುಗಳ ವಿಕಾಸವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಗೋಲ್(ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ), ಕ್ಷೀರಪಥದಲ್ಲಿರುವ ಸಿರಿಯಸ್, ಹಾಗು ಸಿಗ್ನಸ್ X-೧(ಇದಕ್ಕೆ ಬಹುಶಃ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಹೋಲ್(ಕಪ್ಪುಕುಳಿ) ಒಂದು ಸದಸ್ಯ ಕಾಯವಾಗಿರಬಹುದು). ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಹಲವು ಗ್ರಹದ ನೀಹಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುವ ಶಿರಗಳ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.(ಧೂಮಕೇತುವಿನ ತಲೆಯ ಘನಭಾಗ) ಹಾಗು ನೋವಗಳು(ನವ್ಯ ತಾರೆಗಳು) ಹಾಗು Ia ಸೂಪರ್ ನೋವ ಮಾದರಿ ಎರಡರ ಮಾತೃಕೆಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ==ಆವಿಷ್ಕಾರ== ''ಅವಳಿ'' ಎಂಬ ಪದವು, ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಲೇಖನ ಬರಹದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸರ್ ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ ಹರ್ಸ್ಚೆಲ್ ರಿಂದ ೧೮೦೨ರಲ್ಲಿ,<ref name="aitkenix" /> ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ:<ref>ಪುಟ. ೪೮೧, [http://www.jstor.org/stable/107131 ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ಆಫ್ 500 ನೆಬ್ಯುಲೆ, ನೆಬ್ಯುಲಸ್ ಸ್ಟಾರ್ಸ್, ಪ್ಲ್ಯಾನೆಟರಿ ನೆಬ್ಯುಲೆ, ಹಾಗು ಕ್ಲಸ್ಟರ್ಸ್ ಆಫ್ ಸ್ಟಾರ್ಸ್; ವಿಥ್ ರಿಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಆನ್ ದಿ ಕನ್ಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ದಿ ಹೆವೆನ್ಸ್], ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ ಹರ್ಸ್ಚೆಲ್, ''ಫಿಲಾಸಫಿಕಲ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಸ್ಯಾಕ್ಷನ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಲಂಡನ್ '','''೯೨''' (೧೮೦೨), ಪುಟಗಳು. ೪೭೭–೫೨೮.</ref> {{quote|If, on the contrary, two stars should really be situated very near each other, and at the same time so far insulated as not to be materially affected by the attractions of neighbouring stars, they will then compose a separate system, and remain united by the bond of their own mutual gravitation towards each other. This should be called a real double star; and any two stars that are thus mutually connected, form the binary sidereal system which we are now to consider.}} ಆಧುನಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ, ''ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ'' ವೆಂಬ ಪದವು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಒಂದು ಸಮಾನ ರಾಶಿಕೇಂದ್ರದ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುವ ಜೋಡಿ ತಾರೆಗಳಿಗೆ ನಿರ್ಭಂಧಿತವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ದೂರದರ್ಶಕದ ಅಥವಾ ವ್ಯತಿಕರಣಮಾಪನದ ಮೂಲಕ ನಿರೂಪಿತವಾಗುವ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ''ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೆಂದು'' ಧೃಡಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Heintz12">{{cite book | last=Heintz | first=W. D. | year=1978 | pages=[https://archive.org/details/doublestars0000hein/page/1 1]–2 | title=Double Stars | url=https://archive.org/details/doublestars0000hein | publisher=D. Reidel Publishing Company | location = Dordrecht | isbn=9027708851 }}</ref><ref name="csep10">{{cite web | url = http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/binaries/visual.html | title = Visual Binaries | publisher = University of Tennessee}}</ref><ref>{{cite web | url = http://home.case.edu/~sjr16/advanced/stars_binvar.html | title = Binary and Variable Stars | publisher = Journey Through the Galaxy}}</ref> ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಭ್ರಮಣವನ್ನು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳು ವಕ್ರಪಥ ಅಥವಾ ಪಾರ್ಶ್ವ ಚಾಪದುದ್ದಕ್ಕೂ ಹಾದು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Heintz5">{{cite book | last=Heintz | first=W. D. | year=1978 | page=[https://archive.org/details/doublestars0000hein/page/5 5] | title=Double Stars | url=https://archive.org/details/doublestars0000hein | publisher=[[D. Reidel]] Publishing Company | location = Dordrecht | isbn=9027708851 }}</ref> [[File:Gwiazda podwójna zaćmieniowa schemat.svg|300px|left]] ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಾಗುವ ''ಜೋಡಿ ತಾರಾ'' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ತಾರಾ ಜೋಡಿಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="aitkenix">''ದಿ ಬೈನರಿ ಸ್ಟಾರ್ಸ್'', ರಾಬರ್ಟ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಟ್ ಐಟ್ಕೆನ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಡೋವರ್, ೧೯೬೪, ಪುಟ.ix.</ref> ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು [[ಆಂಗ್ಲ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] ಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Heintz12" /> ಜೋಡಿ ತಾರೆಗಳು ಅವಳಿ ತಾರಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕೇವಲ ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಾಗಿರಬಹುದು ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಂತರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಂತರದ್ದನ್ನು ''ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಯುಗ್ಮಗಳು'' ಅಥವಾ ''ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜೋಡಿಗಳೆಂದು'' ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book | last=Heintz | first=W. D. | year=1978 | page=[https://archive.org/details/doublestars0000hein/page/17 17] | title=Double Stars | url=https://archive.org/details/doublestars0000hein | publisher=D. Reidel Publishing Company, Dordrecht | isbn=9027708851 }}</ref> [[ದೂರದರ್ಶಕ|ದೂರದರ್ಶಕದ]] ಸಂಶೋಧನೆಯಾದ ನಂತರದಲ್ಲಿ, ದ್ವಿಗುಣಿತ ತಾರೆಗಳ ಹಲವು ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆರಂಭಿಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಜರ್ ಹಾಗು ಅಕ್ರುಕ್ಸ್ ಗಳು ಸೇರಿವೆ.(ಇವುಗಳನ್ನು ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಸವಾರ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.) ಬಿಗ್ ಡಿಪ್ಪರ್ ನಲ್ಲಿ (ಸಪ್ತಋಷಿ ತಾರಾ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ)ಕಂಡುಬರುವ ಮಿಜರ್(ಅರ್ಸಾ ಮೇಜರ್), ಜೋಡಿತಾರೆಯೆಂದು ಗಿಯೋವನ್ನಿ ಬಟ್ಟಿಸ್ಸ್ಟ ರಿಚ್ಸಿಯೋಲಿ ೧೬೫೦ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಗಮನಿಸಿದರು.<ref name="aitken1">''ದಿ ಬೈನರಿ ಸ್ಟಾರ್ಸ್'', ರಾಬರ್ಟ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಟ್ ಐಟ್ಕೆನ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಡೋವರ್, ೧೯೬೪, ಪುಟ. ೧.</ref><ref>[http://leo.astronomy.cz/mizar/riccioli.htm ಸಂಪುಟ. 1, ಭಾಗ 1, ಪುಟ. 422, ''ಆಲ್ಮ ಗೆಸ್ಟಮ್ ನೋವಂ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810035504/http://leo.astronomy.cz/mizar/riccioli.htm |date=2011-08-10 }}, ಗಿಯೋವನ್ನಿ ಬಟ್ಟಿಸ್ಸ್ಟ ರಿಚ್ಸಿಯೋಲಿ, ಬೋನೋನಿಯಯೇ: ಎಕ್ಸ್ ಟೈಪೋಗ್ರಾಫಿಯ ಹಾಯೆರೆಡಿಸ್ ವಿಕ್ಟೊರಿಜ್ ಬೆನಾಟಿಜ್, ೧೬೫೧.</ref>(ಹಾಗು ಬಹುಶಃ ಇದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ಬೆನೆಡೆಟ್ಟೋ ಕಾಸ್ಟೆಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಗೆಲಿಲಿಯೋ ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ್ದಿರಬಹುದು).<ref name="newviewofmizar">[http://leo.astronomy.cz/mizar/article.htm ಏ ನ್ಯೂ ವ್ಯೂ ಆಫ್ ಮಿಜರ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307111656/http://leo.astronomy.cz/mizar/article.htm |date=2008-03-07 }}, ಲೆಯೋಸ್ ಒಂಡ್ರಾ, ಮೇ ೨೬, ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ</ref> ಸದರನ್ ಕ್ರಾಸ್ ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಸದರನ್ ಸ್ಟಾರ್ ಅಕ್ರುಕ್ಸ್, ಜೋಡಿತಾರೆಯೆಂದು ೧೬೮೫ರಲ್ಲಿ ಫಾದರ್ ಫೊಂತೆನಿ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿದರು.<ref name="aitken1" /> ಜಾನ್ ಮಿಚೆಲ್, ೧೭೬೭ರಲ್ಲಿ ಜೋಡಿತಾರೆಗಳು ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರಬಹುದೆಂದು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ, ಬಹುಶಃ ಪಂಕ್ತಿಯು ಸಣ್ಣದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಇದು ಉಂಟಾಗಬಹುದೆಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>ಪುಟಗಳು. ೧೦–೧೧, ''ಅಬ್ಸರ್ವಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಮೆಷರಿಂಗ್ ಡಬಲ್ ಸ್ಟಾರ್ಸ್'', ಬಾಬ್ ಆರ್ಗೈಲ್, ಸಂಪಾದನೆ., ಲಂಡನ್: ಸ್ಪ್ರಿಂಗರ್, ೨೦೦೪, ISBN ೧-೮೫೨೩೩-೫೫೮-೦.</ref><ref>ಪುಟಗಳು. ೨೪೯–೨೫೦, [http://www.jstor.org/stable/105952 ಆನ್ ಇನ್ಕ್ವೈರಿ ಇಂಟು ದಿ ಪ್ರೋಬಬಲ್ ಪರಾಲಾಕ್ಸ್, ಅಂಡ್ ಮ್ಯಾಗ್ನಿಟ್ಯೂಡ್ ಆಫ್ ದಿ ಫಿಕ್ಸೆಡ್ ಸ್ಟಾರ್ಸ್, ಫ್ರಂ ದಿ ಕ್ವಾನ್ಟಿಟಿ ಆಫ್ ಲೈಟ್ ವ್ಹಿಚ್ ದೆಯ್ ಆಫೋರ್ಡ್ ಅಸ್, ಅಂಡ್ ದಿ ಪರ್ಟಿಕ್ಯುಲರ್ ಸರ್ಕಂಸ್ಟೆನ್ಸಸ್ ಆಫ್ ದೆಯರ್ ಸಿಚುಯೇಶನ್], ಜಾನ್ ಮಿಚೆಲ್,''ಫಿಲೋಸೋಫಿಕಲ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಸ್ಯಾಕ್ಷನ್ಸ್ (೧೬೮೩-೧೭೭೫)'' '''೫೭''' (೧೭೬೭), ಪುಟಗಳು. ೨೩೪–೨೬೪.</ref> ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ ಹರ್ಸ್ಚೆಲ್, ೧೭೭೯ರಲ್ಲಿ ಜೋಡಿತಾರೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗು ತರುವಾಯ ಸುಮಾರು ೭೦೦ ಜೋಡಿತಾರೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Heintz4">{{cite book | last=Heintz | first=W. D. | year=1978 | page=[https://archive.org/details/doublestars0000hein/page/4 4] | title=Double Stars | url=https://archive.org/details/doublestars0000hein | publisher=D. Reidel Publishing Company | location = Dordrecht | isbn=9027708851 }}</ref> ೧೮೦೩ರ ಸುಮಾರಿಗೆ, ಸುಮಾರು ೨೫ ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಜೋಡಿ ತಾರೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಅವರು ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ, ಜೊತೆಗೆ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿರಬೇಕೆಂಬ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ.<ref>[http://www.jstor.org/stable/107080 ಜೋಡಿ ತಾರೆಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ವಿವರಣೆ; ಇದು ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ತನಿಖೆ], ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ ಹರ್ಸ್ಚೆಲ್, ''ಫಿಲಾಸಫಿಕಲ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಸ್ಯಾಕ್ಷನ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಲಂಡನ್'' '''೯೩''' (೧೮೦೩), ಪುಟಗಳು. ೩೩೯–೩೮೨.</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಮೊದಲ ಕಕ್ಷವನ್ನು, ೧೮೨೭ರವರೆಗೆ, ಫೆಲಿಕ್ಸ್ ಸವರಿ xi ಅರ್ಸೆ ಮಜೋರಿಸ್ ನ ಕಕ್ಷವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವವರೆಗೆ ಅದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>ಪುಟ. ೨೯೧, ಫ್ರೆಂಚ್ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಜೋಡಿತಾರೆಗಳು ಹಾಗು ಜೋಡಿತಾರೆಗಳ ಕಾರ್ಯ ತಂಡ, ಸೊಸೈಟೆ ಆಸ್ಟ್ರೋನಾಮಿಕ್ ಡೆ ಫ್ರಾನ್ಸ್, E. ಸೌಲಿ, ''ದಿ ಥರ್ಡ್ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ರಿಮ್ ಕಾನ್ಫಾರೆನ್ಸ್ ಆನ್ ರೀಸೆಂಟ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಬೈನರಿ ಸ್ಟಾರ್ ರಿಸರ್ಚ್'', ಸಮ್ಮೇಳನದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಚಿಯಾಂಗ್ ಮೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಥೈ ಆಸ್ಟ್ರೋನಾಮಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಹಾಗು ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನೆಬ್ರಾಸ್ಕ-ಲಿಂಕನ್, ಚಿಯಾನ್ ಮೈ, ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಿತು, ೨೬ ಅಕ್ಟೋಬರ್- ೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೯೫, ''ASP ಕಾನ್ಫಾರೆನ್ಸ್ ಸೀರಿಸ್'' '''೧೩೦''' (೧೯೯೭), ಸಂಪಾದನೆ. ಕಾಮ್-ಚಿಂಗ್ ಲೆಯುಂಗ್, ಪುಟಗಳು. ೨೯೧–೨೯೪, {{bibcode|1997ASPC..130..291S}}.</ref> ಆ ಅವಧಿಗಾಗಲೇ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಲವು ಜೋಡಿತಾರೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿ ಸೂಚಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನೇವಲ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ ಸಂಕಲಿಸಿದ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಜೋಡಿತಾರೆಗಳ ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಡಬಲ್ ಸ್ಟಾರ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್,ಒಟ್ಟು ಜೋಡಿ ತಾರೆಗಳ ೧೦೦,೦೦೦ ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ,<ref>"ಇಂಟ್ರೋಡಕ್ಷನ್ ಅಂಡ್ ಗ್ರೋಥ್ ಆಫ್ ದಿ WDS", [http://ad.usno.navy.mil/wds/wdstext.html#intro ದಿ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಡಬಲ್ ಸ್ಟಾರ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917194922/http://ad.usno.navy.mil/wds/wdstext.html#intro |date=2008-09-17 }}, ಬ್ರಿಯಾನ್ D. ಮೇಸನ್, ಗ್ಯಾರಿ L. ವೈಕಾಫ್, ಹಾಗು ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ I. ಹಾರ್ಟ್ಕೊಪ್ಫ್, ಖಗೋಳಮಿತಿ ವಿಭಾಗ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನೇವಲ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ, ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಆನ್ಲೈನ್ ಮೂಲಕ ಸಂಕಲಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಯುಗ್ಮಗಳು ಹಾಗು ಅವಳಿ ತಾರೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಕಕ್ಷಗಳು, ಈ ಜೋಡಿತಾರೆಗಳ ಕೆಲವು ಸಾವಿರಗಳಷ್ಟಿರುತ್ತವೆ,<ref>[http://ad.usno.navy.mil/wds/orb6.html ಸಿಕ್ಸ್ತ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ಆಫ್ ಆರ್ಬಿಟ್ಸ್ ಆಫ್ ವಿಶುವಲ್ ಬೈನರಿ ಸ್ಟಾರ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412084731/http://ad.usno.navy.mil/wds/orb6.html |date=2009-04-12 }}, ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ I. ಹಾರ್ಟ್ಕಾಪ್ಫ್ ಹಾಗು ಬ್ರಿಯಾನ್ D. ಮಸೋನ್, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನೇವಲ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ, ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಆನ್ಲೈನ್ ಮೂಲಕ ಸಂಕಲಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನವುಗಳನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜೋಡಿ ತಾರೆಗಳೆಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.<ref>[http://ad.usno.navy.mil/wds/ ದಿ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಡಬಲ್ ಸ್ಟಾರ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110214155533/http://ad.usno.navy.mil/wds/ |date=2011-02-14 }}, ಬ್ರಿಯಾನ್ D. ಮಸೋನ್, ಗ್ಯಾರಿ L. ವೈಕಾಫ್, ಹಾಗು ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ I. ಹಾರ್ಟ್ಕಾಪ್ಫ್, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನೇವಲ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಆನ್ಲೈನ್ ಮೂಲಕ ಸಂಕಲಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಇದನ್ನು ಜೋಡಿ ತಾರೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಚಲನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಚಲನೆಯು ಕಕ್ಷದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಸಮಾನವಾದ ರೇಡಿಯಲ್ ವೇಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಹಾಗು ಅವುಗಳ ನೈಜ ಚಲನೆಯು ಅವುಗಳ ಸಮರೂಪದ ನೈಜ ಚಲನೆಗಿಂತ ನಿಧಾನವಾಗಿದ್ದರೆ, ಜೋಡಿಯು ಬಹುಶಃ ಭೌತಿಕವಾಗಿರಬಹುದು.<ref name="Heintz1718">{{cite book | last=Heintz | first=W. D. | year=1978 | pages=[https://archive.org/details/doublestars0000hein/page/17 17]–18 | title=Double Stars | url=https://archive.org/details/doublestars0000hein | publisher=D. Reidel Publishing Company | location = Dordrecht | isbn=9027708851 }}</ref> ಜೋಡಿ ತಾರೆಗಳ ವೀಕ್ಷಕರಿಗೆ ಉಳಿಯುವ ಒಂದು ಆಯ್ಕೆಯೆಂದರೆ, ಗುರುತ್ವದ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವ ಅಥವಾ ನಿರಾಧಾರಪಡಿಸುವ ಸಾಕಷ್ಟು ವೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು. ==ವರ್ಗೀಕರಣಗಳು== ===ವೀಕ್ಷಣಾ ವಿಧಾನಗಳು === ಅವುಗಳ ವೀಕ್ಷಣಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ: ಚಾಕ್ಷುಕವಾಗಿ, ವೀಕ್ಷಣೆ ಮೂಲಕ, ರೋಹಿತ ದರ್ಶನದ ಮೂಲಕ, ರೋಹಿತದ ಗೆರೆಗಳಲ್ಲಾಗುವ ಆವರ್ತಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು; ದ್ಯುತಿಮಾಪನದ ಮೂಲಕ, ಗ್ರಹಣದಿಂದ ಕಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳು; ಅಥವಾ ಖಗೋಳಮಿತಿಯ ಮೂಲಕ, ಒಂದು ಗೋಚರವಾಗದ ಸಹತಾರೆಯಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಚಲನವನ್ನು ಮಾಪನ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="Heintz12" /><ref>{{cite web | url = http://astrosun2.astro.cornell.edu/academics/courses/astro201/binstar.htm | title = Binary Stars | publisher = Cornell Astronomy | access-date = 2010-12-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181020074634/http://astrosun2.astro.cornell.edu/academics/courses/astro201/binstar.htm | archive-date = 2018-10-20 | url-status = dead}}</ref> ಯಾವುದೇ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಈ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ಹಲವಾರು ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಬಹುದು, ರೋಹಿತದರ್ಶನದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಹಲವಾರು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೂ ಸಹ ಆಗಿವೆ. ====ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ==== ಒಂದು ''ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ'' [[ನಕ್ಷತ್ರ|ನಕ್ಷತ್ರವು]], ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಎರಡು ಅಂಶಗಳ ನಡುವಿನ ಕೋನೀಯ ವಿಯೋಜನೆಯು, [[ದೂರದರ್ಶಕ|ದೂರದರ್ಶಕದ]], ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ದುರ್ಬೀನಿನ ಮೂಲಕ ಜೋಡಿತಾರೆಯಾಗಿ ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪತ್ತೆಗೆ ದೂರದರ್ಶಕದ ಪೃಥಕ್ಕರಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ದೂರದರ್ಶಕಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅವುಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ಎರಡೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪ್ರಕಾಶವೂ ಸಹ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳ ಪ್ರಖರತೆಯಿಂದಾಗಿ, ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿಯೋಜಿಸಲು ಕಷ್ಟಕರವಾಗುತ್ತದೆ. ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ನಕ್ಷತ್ರವು ''ಪ್ರಾಥಮಿಕ'' ತಾರೆಯಾದರೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಖರತೆಯ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ''ದ್ವಿತೀಯಕ'' ತಾರೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಂದು ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ(ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಳೆಯ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು), ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಖರತೆಯನ್ನು ಉಳ್ಳ ಒಂದು ದ್ವಿತೀಯಕ ತಾರೆಯನ್ನು ''ಕಮ್ಸ್'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ (ಬಹುವಚನ ''ಕಾಮಿಟ್ಸ್'' ;{{lang-en|companion}}.) ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಒಂದೇ ತೆರನಾದ ಸಮರೂಪದ ಪ್ರಖರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ತಾರೆಯನ್ನು ಗೋಚರಿಸುವಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ವಾಡಿಕೆಯಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="aitken41">''ದಿ ಬೈನರಿ ಸ್ಟಾರ್ಸ್'', ರಾಬರ್ಟ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಟ್ ಐಟ್ಕೆನ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಡೋವರ್, ೧೯೬೪, ಪುಟ. ೪೧.</ref> ಪ್ರಾಥಮಿಕ ತಾರೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ದ್ವಿತೀಯಕ ತಾರೆಯ ಅಂಚಿನ ಮೂಲೆ ಕೋನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಕೋನೀಯ ಅಂತರದೊಂದಿಗೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮಾಪನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ವೀಕ್ಷಣಾ ಸಮಯವನ್ನೂ ಸಹ ದಾಖಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ವೀಕ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಅವುಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಉಗಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ತಾರೆಯೊಂದಿಗೆ ಧ್ರುವೀಯ ನಿರ್ದೇಶನಾಂಕಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಈ ಬಿಂದುಗಳ ಮೂಲಕ ಹೆಚ್ಚು ನಿರೀಕ್ಷಿತ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಾಕಾರವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಮೂಲಕವಾಗಿ ಕೆಪ್ಲರನ ಲಾಸ್ ಆಫ್ ಏರಿಯಾಸ್ ನಿಯಮಗಳು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಈ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಾಕಾರವನ್ನು ''ಸುವ್ಯಕ್ತ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಾಕಾರ'' ವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಆಕಾಶದ ಸಮತಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ತಾರೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ದ್ವಿತೀಯಕ ತಾರೆಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಾಕಾರದ ಕಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣೆಗೊಂಡ ಈ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಾಕಾರದಿಂದ ಕಕ್ಷದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಣಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ, ನಾಕ್ಷತ್ರಿಕ ದಿಗಾಭಾಸದ ಹೊರತು, ಅರೆ-ಪ್ರಧಾನ ಅಕ್ಷವನ್ನು ಕೇವಲ ಕೋನೀಯ ಏಕಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವಿವರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಈ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳು ರಚನೆಗೊಂಡ ಅಂತರವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="csep10" /> ====ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ==== ಕೆಲವೊಂದು ಬಾರಿ, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಏಕೈಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು, ಅದರಿಂದ ಉತ್ಸರ್ಜಿತವಾದ [[ಬೆಳಕು|ಬೆಳಕಿನ]] ಮೇಲೆ ಡಾಪ್ಲರ್ ಇಫೆಕ್ಟ್ ಮೂಲಕ ಒದಗುತ್ತದೆ.(ತರಂಗಾಂತರ ಅಳೆಯುವ ನಿಯಮ) ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವು ಜೋಡಿತಾರೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ನಕ್ಷತ್ರದಿಂದ ಉತ್ಸರ್ಜಿತವಾದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿರುವ ರೋಹಿತದ ರೇಖೆಗಳು ಮೊದಲು ನೀಲಿ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ, ನಂತರ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮೊದಲು ನಮ್ಮ ಮೂಲಕ ಹಾದು ನಂತರದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಿಂದ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಅವುಗಳ ಸಮಾನ ರಾಶಿಕೇಂದ್ರದ ಸುತ್ತ, ಅವುಗಳ ಸಮಾನ ಕಕ್ಷಕ ಅವಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಿಯೋಜನೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಹಳ ಸಣ್ಣದಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಕಕ್ಷದ ವೇಗವು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಕ್ಷದ ಸಮತಲವು, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗೋಚರವಾಗುವ ರೇಖೆಗೆ ಲಂಬವಾಗಿರದ ಹೊರತು, ಕಕ್ಷದ ವೇಗಗಳು, ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ರೇಖೆಗಳ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಣೆಗೊಳಗಾದ ರೇಡಿಯಲ್ ವೇಗವು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ರೇಡಿಯಲ್ ವೇಗವನ್ನು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ರೋಹಿತದ ರೇಖೆಗಳು ಡಾಪ್ಲರ್ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುವುದನ್ನು ರೋಹಿತಮಾಪಕದ ಮೂಲಕ ಮಾಪನ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ, ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆ ಮಾಡಲಾದ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ''ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬಂದ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ'' ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವುಗಳನ್ನು, [[ದೂರದರ್ಶಕ|ದೂರದರ್ಶಕವು]] ಅತ್ಯಧಿಕ ಪೃಥಕ್ಕರಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ರೋಹಿತದರ್ಶಕ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಎರಡೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ರೋಹಿತದ ರೇಖೆಗಳು ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ರೇಖೆಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ದ್ವಿಗುಣ ಹಾಗು ಒಂದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ರಚನೆಯನ್ನು ಎರಡು-ರೇಖೆಗಳುಳ್ಳ ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.(ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "SB೨" ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ). ಇತರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ಒಂದು ನಕ್ಷತ್ರದ ರೋಹಿತವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ರೋಹಿತದಲ್ಲಿನ ರೇಖೆಗಳು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದೆಡೆಗೆ, ನಂತರ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದೆಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಏಕ-ರೇಖೆಯ ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ("SB೧"). ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಕಕ್ಷವನ್ನು, ರಚನೆಯ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡೂ ಅಂಶಗಳ ರೇಡಿಯಲ್ ವೇಗದ ದೀರ್ಘಸರಣಿ ವೀಕ್ಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ವೀಕ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ ತಿರುವಿನ ವಕ್ರಾಕೃತಿಯಿಂದ ಅವಧಿ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಕ್ಷವು ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿದ್ದರೆ, ವಕ್ರವನ್ನು ಸೈನ್ ವಕ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಕ್ಷವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿದ್ದರೆ, ವಕ್ರದ ಆಕಾರವು, ದೀರ್ಘವೃತ್ತಾಕಾರದ ವಿಕೇಂದ್ರೀಯತೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ರೇಖೆಯ ಉಲ್ಲೇಖದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಅಕ್ಷದ ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಅರೆ-ಪ್ರಧಾನ ಅಕ್ಷ ''a'' ಹಾಗು ಕಕ್ಷ ಸಮತಲ ''i'' ನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅರೆ-ಪ್ರಧಾನ ಅಕ್ಷದ ಉತ್ಪನ್ನ ಹಾಗು ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಸೈನ್ (ಅಂದರೆ ''a'' ಸೈನ್ ''i'' ) ಅನ್ನು ತ್ರಿಕೋನ ಮಿತಿಯ ರೇಖೀಯ ಏಕಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.(ಉದಾಹರಣೆಗೆ., ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಗಳು). ಇತರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ''a'' ಅಥವಾ ''i'' ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು, ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ತಾರಾವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವಂತೆ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ; ಕಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://instruct1.cit.cornell.edu/courses/astro101/lec16.htm | title = Stellar Masses | first = T | last = Herter | publisher = Cornell University | access-date = 2010-12-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060718154936/http://instruct1.cit.cornell.edu/courses/astro101/lec16.htm | archive-date = 2006-07-18 | url-status = dead}}</ref> ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಹಾಗು ದೂರದರ್ಶಕ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಎರಡೂ ರೀತಿಯಲ್ಲಿನ ಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಬಹಳ ವಿರಳ, ಹಾಗು ಇದರ ಬಗೆಗಿನ ಮಾಹಿತಿಯು ಬಹಳ ಅಮೂಲ್ಯವಾಗಿದೆ. ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ದಶಕಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ವಿಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ; ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಮಾಪನ ಮಾಡಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಸುತ್ತುವ ಕಕ್ಷದ ವೇಗವು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ತಮ್ಮ ಕಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ, ಇವುಗಳು ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕರವಾಗುತ್ತದೆ. ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಹಾಗು ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡು ಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರಬೇಕು. ====ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ==== [[File:Eclipsing binary star animation 2.gif|thumb|ಒಂದು ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ, ಪ್ರಖರತೆಯಲ್ಲಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಯ ಸೂಚನೆಯೊಂದಿಗೆ.<ref>[43]</ref><ref>[44]</ref>]] ಒಂದು ''ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ'' ವು, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು [[ನಕ್ಷತ್ರ|ನಕ್ಷತ್ರಗಳ]] ಕಕ್ಷ ಸಮತಲವು, ವೀಕ್ಷಕನ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ರೇಖೆಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಇವುಗಳ ಅಂಶಗಳು ಪರಸ್ಪರ [[ಗ್ರಹಣ|ಗ್ರಹಣಗಳಿಗೆ]] ಒಳಪಡುತ್ತವೆ. ಈ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವು, ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವೂ ಸಹ ಆಗಿರುತ್ತದೆ; ಹಾಗು ರಚನೆಯ ದಿಗಾಭಾಸವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ನಾಕ್ಷತ್ರಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವು ಬಹಳ ಅಮೂಲ್ಯವೆನಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.physics.sfasu.edu/astro/ebstar/ebstar.html | first = D. | last = Bruton | title = Eclipsing Binary Stars | publisher = Stephen F. Austin State University | access-date = 2010-12-03 | archive-date = 2019-09-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916161010/http://www.physics.sfasu.edu/astro/ebstar/ebstar.html | url-status = dead }}</ref> ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಅಲ್ಗೋಲ್ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.physics.sfasu.edu/astro/ebstar/ebstar.html | title = Eclipsing Binary Stars | first = D | last = Bruton | publisher = Stephen F. Austin State University | access-date = 2010-12-03 | archive-date = 2019-09-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916161010/http://www.physics.sfasu.edu/astro/ebstar/ebstar.html | url-status = dead }}</ref> ಕಳೆದ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಮಿತಿಗಳ ಮಾಪನವು, ೮ ಮೀಟರ್ ಉತ್ತಮ ದರ್ಜೆಯ ದೂರದರ್ಶಕದೊಂದಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದು ಅವುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಮಟ್ಟದ ಪ್ರಕಾಶದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಮಾಪನವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿಗೆ, ಇವುಗಳನ್ನು LMC, SMC, ಆಂಡ್ರೋಮೇಡ ತಾರಾಗಣ ಹಾಗು ಟ್ರೈಆಂಗ್ಯುಲಂ ತಾರಾಗಣದ ನೇರ ಅಂತರವನ್ನು ಅಂದಾಜಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ತಾರಾಗಣದ ಅಂತರವನ್ನು ಅಳೆಯಲು, ಒಂದು ಹೊಸ ಸುಧಾರಿತ ೫% ನಿಖರತೆಯ ಮಟ್ಟದೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ನೇರ ವಿಧಾನವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Bonanos2006">{{cite journal | author=Bonanos, Alceste Z. | title=Eclipsing Binaries: Tools for Calibrating the Extragalactic Distance Scale | journal=Binary Stars as Critical Tools and Tests in Contemporary Astrophysics, International Astronomical Union. Symposium no. 240, held 22–25 August 2006 in Prague, Czech Republic, S240, #008 | year=2006 | volume= | pages= | url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0610923 }}</ref> ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳ್ಳುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬೆಳಕಿನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಯು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಗ್ರಹಣಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಬೆಳಕಿನ ವಕ್ರವು, ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಸ್ಥಿರ ಬೆಳಕಿನ ಅವಧಿಯ ಮೂಲಕ ತೀವ್ರತೆಯ ಆವರ್ತಕ ಬಿಂದುವಿನೊಂದಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಜೋಡಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಮತ್ತೊಂದು ನಕ್ಷತ್ರವು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದರೆ, ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಗ್ರಹಣದಿಂದ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದರೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಕಂಕಣಾಕಾರದ ಗ್ರಹಣದಿಂದಲೂ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಕಕ್ಷಕ ಅವಧಿಯನ್ನು ಬೆಳಕಿನ ವಕ್ರದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಗಾತ್ರಗಳನ್ನು ಕಕ್ಷದ ತ್ರಿಜ್ಯದ ಪರಿಮಿತಿಯೊಳಗೆ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸಮೀಪದ ನಕ್ಷತ್ರದ ಮಂಡಲವು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರದ ಮಂಡಲದ ಮೇಲೆ ಜಾರಿದಾಗ ಪ್ರಖರತೆಯು ಹೇಗೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆಂಬುದನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವೂ ಸಹ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಕಕ್ಷೆಯ ಅಂಶಗಳನ್ನೂ ಸಹ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು, ಹಾಗು ನಕ್ಷತ್ರ ಸಮೂಹವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು, ಇದರರ್ಥ ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಸಾಂದ್ರತೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.physics.sfasu.edu/markworth/ast105/Binary-Stars.ppt | format = [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] | title = Binary Stars | first = M | last = Worth | publisher = Stephen F. Austin State University | access-date = 2010-12-03 | archive-date = 2016-01-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160110071759/http://www.physics.sfasu.edu/markworth/ast105/Binary-Stars.ppt | url-status = dead }}</ref> ====ಖಗೋಳಮಿತಿಯ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ==== ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಕೆಲವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಅಂತರಿಕ್ಷದ ಒಂದು ಖಾಲಿ ಜಾಗದ ಸುತ್ತ ಪರಿಭ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ''ಖಗೋಳಮಿತಿಯ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು'' ಪರಸ್ಪರ,ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸಮೀಪದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಾಗಿದ್ದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಿಂದುವಿನ ಸುತ್ತ ಬುಗುರಿಯಂತೆ ತೂಗಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಸಹತಾರೆಯೂ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಾರಣ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೆ ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಗಣಿತ ನಿಯಮವನ್ನೇ, ಕಾಣೆಯಾದ ಸಹತಾರೆಯ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿ, ಸಮೂಹವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಬಳಕೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಸಹತಾರೆಯು ಬಹಳ ನಿಸ್ತೇಜವಾಗಿರಬಹುದು, ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಸಕ್ತದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅದರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ನಕ್ಷತ್ರದ ಪ್ರಖರತೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ಇದು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತೀಯ ವಿಕಿರಣವನ್ನು ಹೊರಸೂಸುವ ವಸ್ತುವಾಗಿರಬಹುದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಒಂದು ನ್ಯೂಟ್ರಾನ್ ತಾರೆ.<ref>{{cite web | url = http://woodall.ncsa.uiuc.edu/dbock/Vis/NeutronStar/Summary.html | title = Binary Neutron Star Collision | first = D | last = Bock | publisher = NCSA | access-date = 2010-12-03 | archive-date = 2007-06-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070626084520/http://woodall.ncsa.uiuc.edu/dbock/Vis/NeutronStar/Summary.html | url-status = dead }}</ref> ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ತಾರೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮಾಪನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು, ಅದರ ಪ್ರತಿರೂಪದ ಗುರುತ್ವದದ ಪ್ರಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಕ್ಷತ್ರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು, ಹೆಚ್ಚು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸತತವಾಗಿ ಮಾಪನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಾಗುವ ಆವರ್ತಕ ವರ್ಗಾವಣೆಯನ್ನು ತಪಾಸಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಈ ವಿಧದ ಮಾಪನ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕೇವಲ ಸಮೀಪದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ೧೦ ಪಾರ್ಸೆಕ್(ಅಂತರತಾರಾ ಪ್ರದೇಶದ ದೂರಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಬಳಸುವ ವಿಧಾನ) ಗಳೊಳಗಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು. ಸಮೀಪದ ತಾರೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಧಿಕ ನೈಜ ಚಲನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಖಗೋಳಮಿತಿಯ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಆಕಾಶದಾಚೆಗೂ ತರಂಗಾಂತರದ ಪಥವಾದ ಸೈನಸಾಯ್ಡ್ ನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಸಹತಾರೆಯು, ನಕ್ಷತ್ರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸ್ಥಳಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸಾಕಷ್ಟು ಅಗಾಧ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟು ಮಾಡುವಂತಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಇದರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಬಹುದು. ಒಂದು ಸಾಕಷ್ಟು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ನಕ್ಷತ್ರದ ಚಲನೆಯ ಒಂದು ನಿಖರ ಖಗೋಳಮಿತಿಯ ಮಾಪನಗಳು, ಸಹತಾರೆಯ ಸಮೂಹದ ಬಗೆಗಿನ ಮಾಹಿತಿ ಹಾಗು ಅದರ ಕಕ್ಷಕ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite journal | first = H. | last = Asada | coauthors = T. Akasaka, M. Kasai | title = Inversion formula for determining parameters of an astrometric binary | id = {{arxiv | archive = astro-ph | id = 0409613}} | date = ೨೭ September ೨೦೦೪}}</ref> ಸಹತಾರೆಯು ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರವಾಗದಿದ್ದರೂ, ರಚನೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಕೆಪ್ಲರ್ ನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಮಾಡುವ ವೀಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/binaries/astrometric.html | title = Astrometric Binaries | publisher = University of Tennessee}}</ref> ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡುವ ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು, ನಕ್ಷತ್ರದ ಸುತ್ತ ಪರಿಭ್ರಮಿಸುವ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದ ಆಚೆಗೂ ಕಂಡುಬರುವ ಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಮಾಪನವನ್ನು ನಡೆಸಲು ಬೇಕಾಗುವ ಅಗತ್ಯತೆಗಳು ಬಹಳ ನಿರ್ಬಂಧಕರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಸಾಮೂಹಿಕ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸ, ಹಾಗು ಗ್ರಹದ ಪರಿಭ್ರಮಣೆಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ದೀರ್ಘಾವಧಿ. ಒಂದು ನಕ್ಷತ್ರದ ಸ್ಥಾನ ವರ್ಗಾವಣೆಯ ಪತ್ತೆಯು ಬಹಳ ನಿರ್ಬಂಧಕರವಾದ ವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಅಗತ್ಯ ಖಚಿತತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶದ ದೂರದರ್ಶಕಗಳು ಭೂಮಿಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಮಸುಕಿನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಕರಾರುವಾಕ್ಕಾದ ಪೃಥಕ್ಕರಣವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ===ಒಟ್ಟು ರಚನೆಯ ವಿಧಾನದ ನಿರೂಪಣೆ === [[File:Accretion Disk Binary System.jpg|thumb|ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆ, ಕಲಾವಿದನ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ]] ಮತ್ತೊಂದು ವರ್ಗಾವಣೆಯು, ಅವುಗಳ ಗಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅಂತರದ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ:<ref>{{cite web | url = http://mintaka.sdsu.edu/faculty/quyen/node10.html | title = Roche model | first = Q | last = Nguyen | publisher = San Diego State University | access-date = 2010-12-03 | archive-date = 2007-03-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070323212330/http://mintaka.sdsu.edu/faculty/quyen/node10.html | url-status = dead }}</ref> ''ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು'', ಅವಳಿ (ಜೋಡಿ)ನಕ್ಷತ್ರಗಳಾಗಿದ್ದು ಅದರ ಪ್ರತಿ ಅಂಶವೂ ಅಲ್ಲಿನ ರೋಚೆ ಲೋಬ್ ನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ನಕ್ಷತ್ರದ [[ಗುರುತ್ವ|ಗುರುತ್ವ ಎಳೆತ]]ವು, ಇತರ ಅಂಶಗಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗು ಇವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹಲವು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಈ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ''ಅರ್ಧಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು'', ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಶವು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ರೋಚೆ ಲೋಬ್ ನ್ನು ಭರ್ತಿ ಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂಶವನ್ನು ಭರ್ತಿ ಮಾಡುವ ರೋಚೆ ಲೋಬ್ ನ ಮೇಲ್ಮೈ ಅನಿಲವು (ದಾತ)ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಸ್ಥಾನಾಂತರವಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗ ಅದು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ನಕ್ಷತ್ರ. ಸಾಮೂಹಿಕ ಸ್ಥಾನಾಂತರವು, ರಚನೆಯ ಹುಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಒಳಗೆ ಹರಿದುಬರುವ ಅನಿಲವು, ಸಂಚಯಿಸುವ ನಕ್ಷತ್ರದ ಸುತ್ತ ಸಂಚಯನ ಮಂಡಲವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ''ಸಂಪರ್ಕ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ'' ವು, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಒಂದು ಮಾದರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಎರಡೂ ಅಂಶಗಳು ಅವುಗಳ ರೋಚೆ ಲೋಬ್ ಗಳನ್ನೂ ಭರ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ನಾಕ್ಷತ್ರಿಕ ವಾತಾವರಣದ ಮೇಲಿನ ಭಾಗವು ''ಸಮಾನವಾದ ಆವರಣ'' ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ಎರಡೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿರುತ್ತದೆ. ಆವರಣದ ಘರ್ಷಣವು ಕಕ್ಷದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಒಡೆದು ಹಾಕಿದಾಗ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಬಹುದು.<ref>{{cite journal | url = http://arxiv.org/abs/0705.3444 | title = Galactic distribution of merging neutron stars and black holes | first = R. | last = Voss | coauthors = T.M. Tauris | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 342 | pages = 1169–1184 | year = 2003 | doi = 10.1046/j.1365-8711.2003.06616.x}}</ref> ===ಕ್ಯಾಟಕ್ಲೈಸ್ಮಿಕ್(ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ) ಅಸ್ಥಿರತೆಗಳು ಹಾಗು ಎಕ್ಸ್ ರೆ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು === ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ರಚನೆಯು, [[ಶ್ವೇತ ಕುಬ್ಜ|ವೈಟ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್]](ಬಹಳ ಸಾಂದ್ರತೆಯುಳ್ಳ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ನಕ್ಷತ್ರ), ನ್ಯೂಟ್ರಾನ್ ತಾರೆ ಅಥವಾ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಹೋಲ್(ಕಪ್ಪುಕುಳಿ) ನಂತಹ ಸಾಂದ್ರೀಕೃತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಇತರ ನಕ್ಷತ್ರದ(ದಾತ) ಅನಿಲವು ಸಾಂದ್ರೀಕೃತ ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆ ಸಂಚಯಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಇದು ಗುರುತ್ವದ ಸಂಭಾವ್ಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಅನಿಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಶಾಖಗೊಳಿಸಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ವಿಕಿರಣವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಟಕ್ಲೈಸ್ಮಿಕ್ ಅಸ್ಥಿರತೆಗಳು, ವೈಟ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್ ನಂತಹ ಸಾಂದ್ರೀಕೃತ ವಸ್ತುವು ಇಂತಹ ರಚನೆಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.<ref> {{cite journal | author = Robert Connon Smith | title = Cataclysmic Variables | journal = Contemporary Physics | month = November | year = 2006 | volume = 47 | issue = 6 | pages = 363–386 | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2007astro.ph..1654C | doi = 10.1080/00107510601181175 }}</ref> ಎಕ್ಸ್ ರೆ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾಂದ್ರೀಕೃತ ವಸ್ತುವು ಒಂದು ನ್ಯೂಟ್ರಾನ್ ತಾರೆಯಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಒಂದು ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಹೋಲ್ ಆಗಿರಬಹುದು. ಈ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು, ದಾನಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಸಮೂಹದ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ(ಕಡಿಮೆಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ತೂಕದ) ಲೋ-ಮಾಸ್ ಅಥವಾ ಹೈ-ಮಾಸ್ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಕ್ಸ್ ರೆ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಹೈ-ಮಾಸ್ ಒಂದು ಸಣ್ಣ, ಆರಂಭಿಕ ಮಾದರಿಯ ದಾನಿ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಅದರ ನಾಕ್ಷತ್ರಿಕ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಸಮೂಹವನ್ನು ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಎಕ್ಸ್ ರೆ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಲೋ ಮಾಸ್ (ಕಡಿಮೆ ಗಾತ್ರದ)ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಅರ್ಧಬೇರ್ಪಟ್ಟ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಂತರದ ಮಾದರಿಯ ದಾನಿ ನಕ್ಷತ್ರದಿಂದ ಅನಿಲವು ರೋಚೆ ಲೋಬ್ ನ್ನು ಮೀರಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಹಾಗು ನ್ಯೂಟ್ರಾನ್ ತಾರೆ ಅಥವಾ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಹೋಲ್ ನೆಡೆಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.mporzio.astro.it/~gianluca/phdthesis/node11.html ನ್ಯೂಟ್ರಾನ್ ಸ್ಟಾರ್ ಎಕ್ಸ್ ರೆ ಬೈನರೀಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210180216/http://www.mporzio.astro.it/~gianluca/phdthesis/node11.html |date=2008-12-10 }}, ''ಏ ಸಿಸ್ಟಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಸರ್ಚ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂ ಎಕ್ಸ್ ರೆ ಪಲ್ಸೇಟರ್ಸ್ ಇನ್ ROSAT ಫೀಲ್ಡ್ಸ್'', ಗಿಯಾನ್ ಲುಕಾ ಇಸ್ರೇಲ್, Ph. D. ಥೆಸಿಸ್, ಟ್ರಿಯೆಸ್ಟೆ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೯೬.</ref> ಪ್ರಸಕ್ತ, ಎಕ್ಸ್ ರೆ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ, ಎಕ್ಸ್ ರೆ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಹೈ ಮಾಸ್ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾದ ಸಿಗ್ನಸ್ X-೧ ಸಿಗ್ನಸ್ X-೧ನಲ್ಲಿ, ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರವಾಗದ ಸಹತಾರಾ ಸಮೂಹವನ್ನು ನಮ್ಮ ಸೂರ್ಯನಿಗಿಂತ ಒಂಬತ್ತು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite journal | last=Iorio | first=Lorenzo | date=July 24, 2007 | journal=E-print | title=On the orbital and physical parameters of the HDE 226868/Cygnus X-1 binary system | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0707.3525I | accessdate=2008-03-14 | doi=10.1007/s10509-008-9839-y | volume=315 | page=335 }}</ref> ಇದು, ಒಂದು ನ್ಯೂಟ್ರಾನ್ ತಾರೆಯ ಗರಿಷ್ಠ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಮೂಹಕ್ಕಿಂತ ಟೋಲ್ಮನ್-ಒಪ್ಪನ್ಹೆಯಿಮರ್-ವೋಲ್ಕೊಫ್ಫ್ ಮಿತಿಗಿಂತಲೂ ಅತ್ಯುನ್ನತವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಇದನ್ನು ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಹೋಲ್(ಕಪ್ಪುಕುಳಿ) ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ನಂಬಲಾದಂತಹ ಮೊದಲ ವಸ್ತುವೆನಿಸಿದೆ.<ref>[http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/black_holes.html ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಹೋಲ್ಸ್], ಇಮ್ಯಾಜಿನ್ ದಿ ಯೂನಿವರ್ಸ್!, [[ನಾಸಾ|NASA]]. ಆಗಸ್ಟ್ ೨೨, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಆನ್ಲೈನ್ ಮೂಲಕ ಸಂಕಲಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ==ಕಕ್ಷಕ ಅವಧಿ == ಕಕ್ಷಕ ಅವಧಿಯು ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೆಲ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ (ಬೀಟಾ ಲಯ್ರೆಯ ನಕ್ಷತ್ರ ಪತನದ ಅಂಶಗಳು), ನೂರಾರು, ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿರಬಹುದು.(ಆಲ್ಫಾ ಸೆಂಟುರಿ ABಯ ಸುತ್ತಲಿರುವ ಕೆಂಪು ಕಿರು ನಕ್ಷತ್ರ,ಪ್ರಾಕ್ಸಿಮ ಸೆಂಟುರಿ) ==ಅಂಕಿತಗಳು (ನಾಮಾಂಕಿತಗಳು)== ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅಂಶಗಳು ಉತ್ತರ ಪ್ರತ್ಯಯ ''A'' ಹಾಗು ''B'' ಯ ಮೂಲಕ ರಚನೆಯ ಹೆಸರಿಗೆ ಅನುಬಂಧವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ''A'' ಪ್ರಾಥಮಿಕ ತಾರೆಯಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾದರೆ ''B'' ದ್ವಿತೀಯಕ ತಾರೆಯಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಪ್ರತ್ಯಯ,ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ''AB'' ಯನ್ನು ಜೋಡಿ ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದು.(ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ α ಸೆಂಟುರಿ AB, ಸೆಂಟುರಿ A ಹಾಗು α ಸೆಂಟುರಿ Bಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.) ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಕ್ಷರಗಳಾದ ''C'', ''D'', ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಾರೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸಬಹುದು.<ref name="Heintz19">{{cite book | last=Heintz | first=W. D. | year=1978 | page=[https://archive.org/details/doublestars0000hein/page/19 19] | title=Double Stars | url=https://archive.org/details/doublestars0000hein | publisher=D. Reidel Publishing Company | location = Dordrecht | isbn=9027708851 }}</ref> ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವು ಬಾಯರ್ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡಾಗ, ಜೋಡಿಯಲ್ಲಿನ ಸದಸ್ಯರುಗಳು ಅಧಿಲೇಖಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೇಲ್ಬರಹದ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ ζ ರೆಟಿಕ್ಯುಲಿ, ಇದರ ಅಂಶಗಳೆಂದರೆ ζ^೧ ರೆಟಿಕ್ಯುಲಿ ಹಾಗು ζ^೨ ರೆಟಿಕ್ಯುಲಿ.<ref>{{cite web | url = http://sunra.lbl.gov/~vhoette/Explorations/BinaryStars/ | title = Binary and Multiple Star Systems | publisher = Lawrence Hall of Science at the University of California}}</ref> ಜೋಡಿ ತಾರೆಗಳೂ ಸಹ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪದ ಮೂಲಕ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ, ಇದು ಸೂಚ್ಯಾಂಕ ಸಂಖ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದವರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.<ref>ಪುಟಗಳು. ೩೦೭–೩೦೮, ''ಅಬ್ಸರ್ವಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಮೆಶರಿಂಗ್ ಡಬಲ್ ಸ್ಟಾರ್ಸ್'', ಬಾಬ್ ಆರ್ಗೈಲ್, ಸಂಪಾದನೆ., ಲಂಡನ್: ಸ್ಪ್ರಿಂಗರ್, ೨೦೦೪, ISBN ೧-೮೫೨೩೩-೫೫೮-೦.</ref> ಉದಾಹರಣೆಗೆ, α ಸೆಂಟುರಿ, ಇದು ಜೋಡಿತಾರೆಯೆಂದು ೧೬೮೯ರಲ್ಲಿ ಫಾದರ್ ರಿಚುಡ್ ಪತ್ತೆ ಮಾಡಿದರು, ಹಾಗು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಇದು ''RHD ೧'' ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="aitken1" /><ref>ಎಂಟ್ರಿ ೧೪೩೯೬-೬೦೫೦, ಪತ್ತೆದಾರಣ ಸಂಕೇತ RHD ೧AB,[http://ad.usno.navy.mil/wds/wdsnewweb3.txt ದಿ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಡಬಲ್ ಸ್ಟಾರ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803214221/http://ad.usno.navy.mil/wds/wdsnewweb3.txt |date=2007-08-03 }}, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನೇವಲ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ. ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಆನ್ಲೈನ್ ನಿಂದ ಸಂಕಲಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರದ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಡಬಲ್ ಸ್ಟಾರ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.<ref>[http://ad.usno.navy.mil/wds/wdsnewref.txt ರೆಫರೆನ್ಸಸ್ ಅಂಡ್ ಡಿಸ್ಕವರರ್ ಕೋಡ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080413021722/http://ad.usno.navy.mil/wds/wdsnewref.txt |date=2008-04-13 }}, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನೇವಲ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ. ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಆನ್ಲೈನ್ ಮೂಲಕ ಸಂಕಲಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ==ವಿಕಸನ== ===ರಚನೆ=== ಎರಡು ಏಕ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವೆ [[ಗುರುತ್ವ|ಗುರುತ್ವ ಹೀರಿಕೆ]]ಯ ಮೂಲಕ ಕೆಲವು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ, ಇಂತಹ ಘಟನೆ ಸಂಭವಿಸಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ದೊರಕುತ್ತವೆ.(ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಗವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆಯ ಅಂಗವನ್ನು ಶಕ್ತಿಸ್ಥಾಯಿತ್ವವು ವರ್ಜಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಇದಕ್ಕೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮೂರು ವಸ್ತುಗಳ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.) ಹಾಗು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಇದು ರಚನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತವಾಗಲಾರದು. ಅಲ್ಲದೆ, ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಧಾನ ಸರಣಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ವೀಕ್ಷಣೆಯು, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ನಕ್ಷತ್ರ ರಚನೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲೇ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ಯನಕ್ಷತ್ರಗಳ ರಚನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಾಗುವ ಆಣ್ವಿಕ ಧೂಮರಾಶಿಯ ವಿಘಟನೆಯು, ಅವಳಿನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅಥವಾ ಬಹು ತಾರಾ ಮಂಡಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಚನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಒಂದು ಸ್ವೀಕಾರಯೋಗ್ಯ ವಿವರಣೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book | first = A.P. | last = Boss | chapter = Formation of Binary Stars | title = The Realm of Interacting Binary Stars | url = https://archive.org/details/realmofinteracti0000unse | editor = (eds.) J. Sahade, G.E. McCluskey, Yoji Kondo | year = 1992 | page = [https://archive.org/details/realmofinteracti0000unse/page/355 355] | isbn = 0-7923-1675-4 | publisher = Kluwer Academic | location = Dordrecht}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.phys.lsu.edu/astro/nap98/bf.final.html | title = The Formation of Common-Envelope, Pre-Main-Sequence Binary Stars | first = J.E. | last = Tohline | coauthors = J.E. Cazes, H.S. Cohl | publisher = Louisiana State University | access-date = 2010-12-03 | archive-date = 2016-06-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160604021623/http://www.phys.lsu.edu/astro/nap98/bf.final.html | url-status = dead }}</ref> ಮೂರು ಅಂಗ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ, ಮೂರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ತುಲನಾತ್ಮಕ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ, ಹಾಗು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೂರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ರಚನೆಯಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಸಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಮುಂದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಮಹತ್ವದ ವಿಚಲಿತತೆಯು ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಅರಿತ ನಂತರ, ಉಳಿದ ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಒಂದು ಸ್ಥಿರವಾದ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ರಚನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ===ಸಾಮೂಹಿಕ ಸ್ಥಾನಾಂತರತೆ ಹಾಗು ಸಂಚಯ === ತನ್ನ ವಿಕಸನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಸರಣಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಗಾತ್ರವು ಅಧಿಕಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ, ಇದು ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ರೋಚೆ ಲೋಬ್ ನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದರರ್ಥ, ಇದರ ಕೆಲ ವಸ್ತುಗಳು, ಸಹತಾರೆಯ [[ಗುರುತ್ವ|ಗುರುತ್ವ ಎಳೆತ]]ವು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book | first = Z. | last = Kopal | title = The Roche Problem | url = https://archive.org/details/rocheproblemitss0000kopa | publisher = Kluwer Academic | year = 1989}}</ref> ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ವಸ್ತುವು ಒಂದು ನಕ್ಷತ್ರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ರೋಚೆ ಲೋಬ್ ಓವರ್ ಫ್ಲೋ(RLOF) ಎಂಬ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ನೇರ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಅಥವಾ ಒಂದು ಸಂಚಯನ ಮಂಡಲದ ಮೂಲಕ ಹೀರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಗಾವಣೆ ಸಂಭವಿಸುವ [[ಗಣಿತ|ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರೀಯ]] ಬಿಂದುವನ್ನು ಮೊದಲ [[ಲಗ್ರಾಂಜನ ಬಿಂದು|ಲಗ್ರಂಗಿಯನ್ ಬಿಂದು]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>"[http://demonstrations.wolfram.com/ContactBinaryStarEnvelopes/ ಕಾಂಟ್ಯಾಕ್ಟ್ ಬೈನರಿ ಸ್ಟಾರ್ ಎನ್ವಲಪ್]" ಜೆಫ್ಫ್ ಬ್ರಯಾಂಟ್ ರಿಂದ, ವೊಲ್ಫ್ರಂ ಡೆಮಾನ್ಸ್ಟ್ರೇಶನ್ಸ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್.</ref> ಸಂಚಯನ ಮಂಡಲವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಖರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. (ಹಾಗು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕೆಲವೊಂದು ಬಾರಿ ಕೇವಲ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರವಾಗಿರುತ್ತದೆ). [[File:Eclipsing binary star animation 3.gif|thumb|ರಾಶಿ ವರ್ಗಾವಣೆಗೆ ಒಳಪಡುತ್ತಿರುವ ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ತಾರಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಒಂದು ಅನಿಮೇಶನ್ ಚಿತ್ರಣ]] ಇತರ ಅಂಶಗಳಿಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗಲು ಎಲ್ಲ ಹೇರಳ [[ದ್ರವ್ಯ|ವಸ್ತು]]ವು ಒಂದು ನಕ್ಷತ್ರದ ರೋಚೆ ಲೋಬ್ ನ ಆಚೆಗೂ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದರೆ, ವಸ್ತುವು ಇತರ ಲಗ್ರಂಗೆ ಬಿಂದುಗಳು ಅಥವಾ ನಾಕ್ಷತ್ರಿಕ ವಾತವಾಗಿ ರಚನೆಯಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಎರಡೂ ಅಂಶಗಳಿಗೆ ಬೇರ್ಪಡಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>"[http://demonstrations.wolfram.com/MassTransferInBinaryStarSystems/ ಮಾಸ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಫರ್ ಇನ್ ಬೈನರಿ ಸ್ಟಾರ್ ಸಿಸ್ಟಂ]" ಜೆಫ್ಫ್ ಬ್ರಯಾಂಟ್ ಹಾಗು ವಯ್ಲೇನ ಮ್ಯಾಕ್ಕಲ್ಲಿ, ವೊಲ್ಫ್ರಂ ಡೆಮಾನ್ಸ್ಟ್ರೇಶನ್ಸ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್.</ref> ನಕ್ಷತ್ರದ ವಿಕಸನವು ಅದರ ಸಮೂಹದಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ, ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಎರಡೂ ಜೋಡಿತಾರೆಗಳ ವಿಕಸನದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲದೇ ಏಕ [[ನಕ್ಷತ್ರ|ನಕ್ಷತ್ರಗಳು]] ತಲುಪಲಾರದ ಹಂತಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite journal | first = C.B. | last = Boyle | title = Mass transfer and accretion in close binaries - A review | url = https://archive.org/details/sim_vistas-in-astronomy_1984_27/page/149 | journal = Vistas in Astronomy | year = 1984 | volume = 27 | pages = 149–169 | doi = 10.1016/0083-6656(84)90007-2}}</ref><ref>{{cite book | first = D. | last = Vanbeveren | coauthors = W. van Rensbergen, C. de Loore | title = The Brightest Binaries | publisher = Springer | year = 2001}}</ref> ಕಾಂತಿಹೀನ ತ್ರಯಾತ್ಮಕ ಅಲ್ಗೋಲ್ ಬಗ್ಗೆ ನಡೆಸಲಾದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ನಾಕ್ಷತ್ರಿಕ ವಿಕಸನ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ''ಅಲ್ಗೋಲ್ ವಿರೋಧಾಭಾಸ'' ಕ್ಕೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ: ಆದಾಗ್ಯೂ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಗುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಅಂಶಗಳು, ಹಾಗು ಸಾಂದ್ರತೆಯುಳ್ಳ ತಾರೆಗಳು, ಕಡಿಮೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯುಳ್ಳ ತಾರೆಗಳು ಬಹಳ ಬೇಗನೆ ವಿಕಸನ ಹೊಂದುತ್ತವೆ, ಹೆಚ್ಚು ಸಾಂದ್ರತೆಯುಳ್ಳ ಅಂಶ ಅಲ್ಗೋಲ್ A ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಧಾನ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ನಡುವೆ, ವಿಕಾಸವಾದ ನಂತರದ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯುಳ್ಳ ಅಲ್ಗೋಲ್ B ಸಬ್ ಜೈಂಟ್ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸವನ್ನು ಸಾಮೂಹಿಕ ಸ್ಥಾನಾಂತರ[[ದಿಂದ ಬಗೆಹರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ: ಹೆಚ್ಚು ಸಾಂದ್ರತೆಯುಳ್ಳ ನಕ್ಷತ್ರವು ಒಂದು ಸಬ್ ಜೈಂಟ್ ಆಗಿ, ತನ್ನ [[ರೋಚೆ ಲೋಬ್ ನ್ನು ಭರ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಶಿಯು ಇತರ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರಧಾನ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.]] ಅಲ್ಗೋಲ್ ಗೆ ಸದೃಶವಾದ ಕೆಲ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನಿಲದ ಹರಿವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.<ref>{{cite web | url = http://www.haydenplanetarium.org/hp/vo/ava/avapages/S1200algolbpi.html | title = Mass Transfer in the Binary Star Algol | first = J. M. | last = Blondin | coauthors = M. T. Richards, M. L. Malinowski | publisher = American Museum of Natural History}}</ref> ===ನಿಯಂತ್ರಣ ಮೀರಿದವುಗಳು ಹಾಗು ಪ್ರಖರ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು=== [[File:Main tycho remnant full.jpg|thumb|upright|SN 1572 ಸೂಪರ್ ನೋವದ ಅವಶೇಷಗಳ ಒಂದು ಸಂಯೋಜಿತ ಚಿತ್ರಣ]] ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುರುತ್ವ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಬಾಹ್ಯ ವಿಚಲಿತತೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ. ಅಂಶಗಳು ನಂತರ ಏಕ ತಾರೆಗಳಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಎರಡು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಸಮೀಪದ ಮುಖಾಮುಖಿಯು, ಎರಡೂ ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತ್ವಾ ಭೇದನವನ್ನೂ ಸಹ ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಅಧಿಕ ವೇಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಸಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ರನ್ ಅವೆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-1997/pr-01-97.html | title = Enigma of Runaway Stars Solved | publisher = European Southern Observatory | access-date = 2010-12-03 | archive-date = 2008-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516062823/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-1997/pr-01-97.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite journal | first = R. | last = Hoogerwerf | coauthors = J.H.J. de Bruijne, P.T. de Zeeuw | title = The Origin of Runaway Stars | journal = Astrophysical Journal | year = 2000 | volume = 544 | pages = L133 | doi = 10.1086/317315}}</ref> ಒಂದು [[ಶ್ವೇತ ಕುಬ್ಜ|ವೈಟ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್]] ತನ್ನ ರೋಚೆ ಲೋಬ್ ನ್ನೂ ಮೀರುವ ಸಮೀಪದ ಸಹ ತಾರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ವೈಟ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್, ನಕ್ಷತ್ರದ ಬಾಹ್ಯ ವಾತಾವರಣದಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅನಿಲಗಳನ್ನು ಸಂಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳು ತಮ್ಮ ತೀವ್ರತರವಾದ ಗುರುತ್ವದಿಂದ ವೈಟ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್ ನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಧಿಕ ತಾಪಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಪೀಡನಗೊಂಡು ಶಾಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ, ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಸ್ತುವನ್ನು ಒಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ವೈಟ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್ ಕುಸಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು(ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣತೆಗಳ ಕಾರಣ ಪರಮಾಣುಗಳು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ತಮ್ಮ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ದಟ್ಟವಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವುದು) ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಇದು ಶಾಖಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಡುವೆ ಸಂಚಯನಗೊಂಡ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಈ ರೀತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. CNO ಚಕ್ರದ(ತಾರೆಗಳು ಜಲಜನಕವನ್ನು ಹೀಲಿಯಮ್ ಮಾಡುವ ಚಕ್ರೀಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ) ಮೂಲಕ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಮ್ಮಿಳನವಾಗಬಹುದು. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಅಗಾಧ ಪ್ರಮಾಣದ ಶಕ್ತಿಯು, ವೈಟ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್ ನ ಮೇಲ್ಮೈಯಿಂದ ಉಳಿದ ಅನಿಲಗಳನ್ನು ಹೊರದೂಡುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬೆಳಕಿನ ತೀವ್ರ ಪ್ರಖರತೆಯು ಸ್ಫೋಟಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ನೋವ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book | first = D. | last = Prialnik | chapter = Novae | title = Encyclopaedia of Astronomy and Astrophysics | year = 2001 | pages = 1846–1856}}</ref> ತೀವ್ರತರವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಘಟನೆಯು ವೈಟ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್ ಗೆ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ಲಿಮಿಟ್ ನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ; ಹಾಗು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಸೂಪರ್ ನೋವವನ್ನು ಸರಣಿಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರವರ್ತಕವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಇದು ರನ್ ಅವೇಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book | first = I. | last = Icko | chapter = Binary Star Evolution and Type I Supernovae | title = Cosmogonical Processes | year = 1986 | page = 155}}</ref><ref>{{cite journal | id = {{arxiv|archive=astro-ph|id=0109502}} | title = Relativistic outflows from X-ray binaries (a.k.a. `Microquasars') | first = R. | last = Fender}}</ref> ಈ ಘಟನೆಯ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ ಸೂಪರ್ ನೋವ SN ೧೫೭೨, ಇದನ್ನು ತೈಚೋ ಬ್ರಾಹೆ ಗಮನಿಸಿದರು. ಈ ಘಟನೆಯ ಅಲ್ಪಾವಶೇಷದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ [[ಹಬಲ್ ದೂರದರ್ಶಕ|ಹಬ್ಬಲ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಟೆಲಿಸ್ಕೋಪ್]] ಸೆರೆಹಿಡಿದಿದೆ. ==ಖಭೌತವಿಜ್ಞಾನ == [[File:orbit5.gif|thumb|300px|ಅವಳಿ ತಾರೆಯ ಒಂದು ಕೃತಕ ಉದಾಹರಣೆ, ಎಲಿಪ್ಸೀಯ ಕಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಮಾನವಾದ ಬ್ಯಾರಿಸೆಂಟರ್ ನ ಸುತ್ತ ಎರಡು ಕಾಯಗಳು ಸದೃಶವಾದ ರಾಶಿ ಕಕ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.]] ಒಂದು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರದ ಸಮೂಹವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ವಿಧಾನವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದವೆ. ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣ ಎಳೆತವು ಅವುಗಳ ಸಮಾನ ರಾಶಿಕೇಂದ್ರದ ಸುತ್ತ ಪರಿಭ್ರಮಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಕಕ್ಷಕ ಮಾದರಿಯಿಂದ, ಅಥವಾ ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ರೋಹಿತದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾಲ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ, ನಕ್ಷತ್ರದ ರಾಶಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ನಕ್ಷತ್ರದ ಗೋಚರದ ([[ತಾಪಮಾನ]] ಹಾಗು ತ್ರಿಜ್ತ್ಯ) ಹಾಗು ಅದರ ಸಮೂಹದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣವು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ; ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ರಚನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಅವಧಿ ಹಾಗು ಸಮೂಹಗಳು, ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಕೋನೀಯ ಆವೇಗದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. [[ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ|ಭೌತವಿಜ್ಞಾನ]]ದಲ್ಲಿ ಇದು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರಮಾಣವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಅಲ್ಲದೇ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಯಾವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಗಿವೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ===ಸಂಶೋಧನೆಯಿಂದಾದ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು === [[ಕ್ಷೀರಪಥ|ಮಿಲ್ಕಿ ವೇ]] ತಾರಾ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು ೧/೩ ತಾರೆಗಳು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ ಅಥವಾ ಬಹು ತಾರೆಗಳಾಗಿವೆಯೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ;ಅದು ಉಳಿದ ೨/೩ರಷ್ಟು ಏಕ [[ನಕ್ಷತ್ರ|ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>[http://www.cfa.harvard.edu/press/pr0611.html ಮೋಸ್ಟ್ ಮಿಲ್ಕಿ ವೇ ಸ್ಟಾರ್ಸ್ ಆರ್ ಸಿಂಗಲ್], ಹಾರ್ವರ್ಡ್-ಸ್ಮಿತ್ ಸೋನಿಯನ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಆಸ್ಟ್ರೋಫಿಸಿಕ್ಸ್</ref> ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಪರಿಭ್ರಮಣದ ಅವಧಿ ಹಾಗು ಅದರ ಕಕ್ಷದ ವಿಕೇಂದ್ರೀಯತೆಯ ನಡುವೆ ನೇರವಾದ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಗಳಿವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಕಡಿಮೆ ವಿಕೇಂದ್ರೀಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಸಂಭಾವ್ಯ ಬೇರ್ಪಡಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಪತ್ತೆಮಾಡಬಹುದು, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಒಂದರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ತೀರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಭ್ರಮಿಸುವ ಜೋಡಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಬಹಳ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ತಾರೆಗಳು, ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಆಕಾಶದ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಸಮಾನ ನೈಜ ಚಲನೆಯಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗುರುತ್ವವಾಗಿ ಪರಿಮಿತಗೊಂಡಿರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಧಿಗಳ ಲಾಗ್ ನಾರ್ಮಲ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಬ್ಯೂಶನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕವಾದವು ಸುಮಾರು ೧೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಪರಿಭ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ನಕ್ಷತ್ರ ರಚನೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ರಚನೆಯಾಗುತ್ತವೆಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಇದು ಸಹಾಯಕವಾದ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www-laog.obs.ujf-grenoble.fr/public/chalabae/ylu/ylu_web/ylu_proceedings/hubber.pdf | title = Binary Star Formation from Rotational Fragmentation | format = PDF | first = D.A. | last = Hubber | coauthors = A.P. Whitworth | publisher = School of Physics and Astronomy, Cardiff | access-date = 2010-12-03 | archive-date = 2008-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080414152910/http://www-laog.obs.ujf-grenoble.fr/public/chalabae/ylu/ylu_web/ylu_proceedings/hubber.pdf | url-status = dead }}</ref> ಸಮಾನ ಪ್ರಖರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರ ಜೋಡಿಗಳು, ಸಮಾನವಾದ ರೋಹಿತದ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಖರತೆಯು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ, ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಖರತೆಯುಳ್ಳ ನಕ್ಷತ್ರವು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜೈಂಟ್ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿದ್ದರೆ ಮಸುಕಾದ ನಕ್ಷತ್ರವು ನೀಲಿ ಬಣ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಖರತೆಯುಳ್ಳ ನಕ್ಷತ್ರವು ಪ್ರಧಾನ ಸರಣಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೆ ನಕ್ಷತ್ರವು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://abyss.uoregon.edu/~js/ast122/lectures/lec11.html | title = Birth and Death of Stars | first = J. | last = Schombert | publisher = University of Oregon | access-date = 2010-12-03 | archive-date = 2006-09-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060919222324/http://abyss.uoregon.edu/~js/ast122/lectures/lec11.html | url-status = dead }}</ref> [[File:Triple-star sunset.jpg|thumb|ಕಲಾವಿದನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ HD 188753 Ab(ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎಡಕ್ಕೆ)ಗ್ರಹದ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಕಂಡುಬರುವ ದೃಶ್ಯಾವಳಿ(ಆಧಾರಕಲ್ಪನೆ), ಇದು ತ್ರಿವಳಿ ತಾರಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪರಿಭ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ.ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಸಹತಾರೆಯು ಕ್ಷಿತಿಜದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.]] ನಕ್ಷತ್ರದ ಪುಂಜವನ್ನು ಕೇವಲ ಅದರ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ನೇರವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು. ಗುರುತ್ವಾ ಮಸೂರಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವ [[ಸೂರ್ಯ]] ಹಾಗು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ಅವಳಿ ಹಾಗು ಬಹು ತಾರಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಬಹುದು, ಇದು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ರಚನೆಯ ಪರಿಭ್ರಮಣ ಹಾಗು ನಾಕ್ಷತ್ರಿಕ ಲಂಬನವು ನಿರ್ಧಾರವಾದ ನಂತರ, ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಂಘಟಿತ ಸಮೂಹವನ್ನು ಕೆಪ್ಲೇರಿಯನ್ ಹಾರ್ಮೋನಿಕ್ ಲಾನ ನೇರ ಅನ್ವಯದೊಂದಿಗೆ ಪಡೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://astrosun.tn.cornell.edu/academics/courses/astro201/kepler_binary.htm | title = Binary Star Motions | publisher = Cornell Astronomy}} {{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ನಕ್ಷತ್ರ ಅಥವಾ ಒಂದು ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿರದ ಹೊರತು ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಭ್ರಮಣವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ, ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಈ ವಸ್ತುಗಳು ಸಮೂಹದಿಂದಲೇ ಜಂಟಿ ಉತ್ಪನ್ನದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ರೇಖೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸೈನ್ ನ ಕೋನ ಪ್ರವಣತೆಯು ಸಾಧ್ಯ. ಕಾಂತಿಹೀನ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೂ ಆಗಿರುವ ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ರಚನೆಯ ಎರಡೂ ಸದಸ್ಯರುಗಳಿಂದ ಪಡೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯ.(ಸಮೂಹ, ಸಾಂದ್ರತೆ, ಗಾತ್ರ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನತೆ, ಹಾಗು ಸರಾಸರಿ ಗಾತ್ರ). ====ಗ್ರಹಗಳು ==== ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅಥವಾ ತ್ರಯಾತ್ಮಕ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ [[ಗ್ರಹ|ಗ್ರಹಗಳನ್ನು]] ಕಥಾವಸ್ತುವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಜಾರ್ಜ್ ಲುಕಾಸ್ ಅವರ ಸ್ಟಾರ್ ವಾರ್ಸ್ ನ ಟಟೂಯಿನೆ, ಹಾಗು ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಕಥೆ, ನೈಟ್ ಫಾಲ್, ಸಹ ಆರು-ನಕ್ಷತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಯಾಂತ್ರಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಕೆಲವು ಕಕ್ಷದ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ.(ಗ್ರಹವು ಅದರ ಕಕ್ಷದಿಂದ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವೇಗದಿಂದ ಹೊರದೂಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಒಟ್ಟಾರೆ ರಚನೆಯಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಸಿಬಹುದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಆಂತರಿಕ ಅಥವಾ ಬಾಹ್ಯ ಕಕ್ಷದ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗಬಹುದು), ಈ ನಡುವೆ ಇತರ ಕಕ್ಷಗಳು ಅಂತಿಮ ಜೀವಗೋಳಕ್ಕೆ ಪ್ರಬಲ ಸವಾಲನ್ನು ಒಡ್ಡುತ್ತವೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಕಕ್ಷದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮೈ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಾಗುವ ತೀವ್ರತರವಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು. ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಕ್ಷತ್ರದ ಸುತ್ತ ಪರಿಭ್ರಮಿಸುವ ಗ್ರಹಗಳು "S-ಮಾದರಿ"ಯ ಪರಿಭ್ರಮಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಎರಡೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸುತ್ತ ಪರಿಭ್ರಮಿಸುವ ಗ್ರಹಗಳು "P-ಮಾದರಿ" ಅಥವಾ "ಸರ್ಕಂಬೈನರಿ" ಪರಿಭ್ರಮಣವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಿರ ಪರಿಭ್ರಮಣ ಶ್ರೇಣಿಯೊಳಗೆ ೫೦–೬೦%ನಷ್ಟು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಂಡಲದ ಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುವಷ್ಟು ಸಮರ್ಥವಾಗಿವೆ.<ref name="formation">{{cite arXiv| url = http://arxiv.org/abs/0705.3444 | title=Terrestrial Planet Formation in Binary Star Systems| author=Elisa V. Quintana, Jack J. Lissauer| year=2007| version=v1| eprint=0705.3444}}</ref> ಅವಳಿ ಸಹತಾರೆಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಗ್ರಹ ರಚನೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸ್ಥಿರ ಕಕ್ಷದ ವಲಯಗಳಿಂದ ಸುಧಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರೋಟೋಪ್ಲ್ಯಾನೆಟರಿ ಮಂಡಲವನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಒಳಗಿರುವ ಪ್ರೋಟೋಪ್ಲ್ಯಾನೆಟ್ ಗಳ ಸಂಚಯನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅಧಿಕಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="formation" /> ಬಹು ತಾರಾ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ ಕಾರ್ಯವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತದೆ. ಇದು ಬಹಳ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣವಿರಬಹುದು.<ref>{{cite news | url = http://www.space.com/scienceastronomy/050517_binary_stars.html | title = Planets with Two Suns Likely Common | first = M | last = Schirber | publisher = Space.com | date = 17 May 2005}}</ref> ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಶ್ವೇತ ಕುಬ್ಜ|ವೈಟ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್]]-ಪಲ್ಸರ್ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ PSR B೧೬೨೦-೨೬, ಸಬ್ ಜೈಂಟ್ - ರೆಡ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ ಗಾಮ ಸೆಫೇಯಿ, ಹಾಗು [[ಶ್ವೇತ ಕುಬ್ಜ|ವೈಟ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್]]-ರೆಡ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ NN ಸರ್ಪೆನ್ಟಿಸ್ ಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸುತ್ತಲೂ ಕಂಡುಬರುವ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಹಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಯು [http://arxiv4.library.cornell.edu/PS_cache/arxiv/pdf/1010/1010.4048v1.pdf ದಿ ಫೇಸಸ್ ಡಿಫರೆನ್ಷಿಯಲ್ ಆಸ್ಟ್ರೋಮೆಟ್ರಿ ಡಾಟಾ ಆರ್ಚಿವ್. V. ಕ್ಯಾಂಡಿಡೇಟ್ ಸಬ್ ಸ್ಟೆಲ್ಲಾರ್ ಕಂಪ್ಯಾನಿಯನ್ಸ್ ಟು ಬೈನರಿ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್] {{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಸಂಪಾದನೆ, ಮುಸ್ಟರ್ಸ್ಪಾಗ್ಹ್ ಮತ್ತಿತರರು. ಈ ಹಿಂದೆ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದ್ದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಗ್ರಹ ರಚನೆಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು, ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ರಚನೆಗಳು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವೆಂದು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಗ್ರಹಗಳು, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ತಾರೆಯ ಸುತ್ತಲೂ S-ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಭ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದವೆಂದು ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಈ ಮೂರು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯಕ ತಾರೆಯು, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ತಾರೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಿಸ್ತೇಜವಾಗಿತ್ತು; ಹಾಗು ಈ ಅಂಶವು ಹಿಂದೆ ಪತ್ತೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರವು ಗ್ರಹ ಹಾಗು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ನಕ್ಷತ್ರ ಎರಡರ ಪರಿಮಿತಿಯ ಮರುಗಣನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name="exobinary">{{cite journal | url=http://www.mpia.de/homes/henning/Publications/daemgen.pdf | title=Binarity of transit host stars - Implications for planetary parameters | year=2009 | volume=498 | pages=567–574 | author=Daemgen ''et al.'' | journal=[[Astronomy and Astrophysics]] | doi=10.1051/0004-6361/200810988 | last2=Hormuth | first2=F. | last3=Brandner | first3=W. | last4=Bergfors | first4=C. | last5=Janson | first5=M. | last6=Hippler | first6=S. | last7=Henning | first7=T.}}</ref> ==ಉದಾಹರಣೆಗಳು== [[File:Albireo.jpg|thumb|ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅಲ್ಬಿರೆಯೋದ ಎರಡು ಸ್ಫುಟ ಅಂಶಗಳು]] ಅಂಶಗಳ ನಡುವಿನ ಭಾರಿ ಅಂತರ, ಹಾಗು ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು, ಅಲ್ಬಿರೆಯೋವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರವಾಗುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನಾಗಿಸಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ತಾರೆ, ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾದ ಮೂರನೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ತಾರೆ ಸಿಗ್ನಸ್, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ. ಸಿಗ್ನಸ್ ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜದಲ್ಲಿ, [[ಕ್ಷ-ಕಿರಣ|ಎಕ್ಸ್ ರೆ]] ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ, ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಹೋಲ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗುವ ಸಿಗ್ನಸ್ X-೧ ಸಹ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಹೈ-ಮಾಸ್ ಎಕ್ಸ್ ರೆ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರತಿರೂಪವು ಒಂದು ಚಂಚಲ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://news.utoronto.ca/bin/bulletin/nov10_97/art4.htm | title = The First Black Hole | publisher = University of Toronto}}</ref> ಸಿರಿಯಸ್ ಮತ್ತೊಂದು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿದ್ದು ರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ತಾರೆಯಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇದರ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪ್ರಕಾಶಮಾನತೆಯು −೧.೪೬ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಕಾನಿಸ್ ಮೇಜರ್ ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ೧೮೪೪ರಲ್ಲಿ ಫ್ರೆಡ್ರಿಚ್ ಬೆಸ್ಸೆಲ್ ಸಿರಿಯಸ್ ಅನ್ನು ಒಂದು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವೆಂದು ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ೧೮೬೨ರಲ್ಲಿ ಅಲ್ವನ್ ಗ್ರಹಾಮ್ ಕ್ಲಾರ್ಕ್ ಸಹತಾರೆಯನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿದರು.(ಸಿರಿಯಸ್ B; ಸಿರಿಯಸ್ A ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ತಾರೆ) ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ ಮೌಂಟ್ ವಿಲ್ಸನ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿಯ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಸಿರಿಯಸ್ B ಒಂದು [[ಶ್ವೇತ ಕುಬ್ಜ|ವೈಟ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್]] ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಿದರು, ಇದನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪತ್ತೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. [[ಹಬಲ್ ದೂರದರ್ಶಕ|ಹಬ್ಬಲ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಟೆಲಿಸ್ಕೋಪ್]] ನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ, ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಸಿರಿಯಸ್ B {{convert|12000|km|0|abbr=on}}ರಷ್ಟು ವ್ಯಾಸವನ್ನು, ಜೊತೆಗೆ [[ಸೂರ್ಯ|ಸೂರ್ಯನ]] ೯೮%ರಷ್ಟು ರಾಶಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಿದರು.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4528586.stm | title = Hubble finds mass of white dwarf | first = C. | last = McGourty | publisher = BBC News | date=2005-12-14 | accessdate=2010-01-01}}</ref> ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ ಔರಿಗ ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ತಾರಾ ಪುಂಜ ಎಪ್ಸಿಲನ್ ಔರಿಗಾಯೆ. ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅಂಶವು ರೋಹಿತದ ವರ್ಗ F೦ಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು (ಕಾಂತಿಹೀನ) ಅಂಶವು ದ್ರುಷ್ಟಿಗೊಚರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಮುಂದಿನ ಗ್ರಹಣವು ೨೦೦೯–೨೦೧೧ರ ನಡುವೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುವ ಮತ್ತಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ವೀಕ್ಷಣೆಗಳಿಂದ ಹೊರಬರಬಹುದೆಂಬ ಭರವಸೆ ಹೊಂದಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವೆಂದರೆ ಬೀಟಾ ಲೈರೆ, ಇದು ಲೈರ ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜದಲ್ಲಿರುವ ಅರ್ಧ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಅವಳಿ ತಾರಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇತರ ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ೬೧ ಸಿಗ್ನಿ(ಸಿಗ್ನಸ್ ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜದ ಒಂದು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರ), ಇದು ಎರಡು K ವರ್ಗದ (ಕಿತ್ತಳೆ) ಪ್ರಧಾನ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ೬೧ ಸಿಗ್ನಿ A ಹಾಗು ೬೧ ಸಿಗ್ನಿ ಬ, ಇದು ತನ್ನ ದೊಡ್ಡದಾದ ನೈಜ ಚಲನೆಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ), ಪ್ರೋಕ್ಯೋನ್(ಕಾನಿಸ್ ಮೈನರ್ ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಜ್ವಲ ತಾರೆ ಹಾಗು ರಾತ್ರಿ ಸಮಯ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಎಂಟನೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ತಾರೆ, ಇದು ಒಂದು ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಒಂದು ಪ್ರಧಾನ ತಾರೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿಸ್ತೇಜವಾದ [[ಶ್ವೇತ ಕುಬ್ಜ|ವೈಟ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್]] ಸಹತಾರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ), SS ಲಸೆರ್ಟಯೆ(ಒಂದು ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿದ್ದು ಕಾಂತಿಹೀನತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ), V೯೦೭ Sco (ಒಂದು ಕಾಂತಿಹೀನ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿದ್ದು ನಿಲುಗಡೆಯಾಗಿ, ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಂದು, ಮತ್ತೆ ನಿಲುಗಡೆಯಾಯಿತು.) ಹಾಗು BG ಗೆಮಿನೋರಂ(ಒಂದು ಅವಳಿ ತಾರೆಯಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ಕಕ್ಷದ ಸುತ್ತಲೂ K೦ ನಕ್ಷತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಹೋಲ್ ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ). ==ಬಹು ತಾರೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು == ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೆ ಬಹು ತಾರೆಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಹಳ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ತ್ರಯಾತ್ಮಕ ರಚನೆಯೆಂದರೆ ಅಲ್ಗೋಲ್(ಇದನ್ನು ಬಹಳ ಕಾಲದವರೆಗೂ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.) ಇದು ಪರ್ಸೆಯಸ್ ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ರಚನೆಯ ಎರಡು ಅಂಶಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಕಾಂತಿಗುಂದುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಗೋಲ್ ನ ತೀವ್ರತೆಯಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ೧೬೭೦ರಲ್ಲಿ ಜೆಮಿನಿಯಾನೋ ಮೊಂಟನರಿ ದಾಖಲಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಗೋಲ್ ಎಂಬ ಪದವು "ಪ್ರಚಂಡ ತಾರೆ" ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ({{lang-ar|الغول}}''ಆಲ್-ಘುಲ್'' ನಿಂದ), ಇದರ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಚಲನೆಯಿಂದ ಬಹುಶಃ ಇದಕ್ಕೆ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ತ್ರಯಾತ್ಮಕ ನಕ್ಷತ್ರವೆಂದರೆ ಆಲ್ಫಾ ಸೆಂಟುರಿ, ಇದು ಸೆಂಟೌರಸ್ ನ ದಕ್ಷಿಣ ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ತಾರೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಪ್ರಕಾಶಮಾನತೆಯು −೦.೦೧ ಆಗಿದೆ. ಈ ರಚನೆಯು, ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಗ್ರಹಗಳ ಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ವಾಸ್ತವವನ್ನೂ ಸಹ ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆಲ್ಫಾ ಸೆಂಟುರಿ A ಹಾಗು B, ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪದ ಮಾರ್ಗ ೧೧ AU ಅಂತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ಎರಡೂ ಸ್ಥಿರವಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವಯೋಗ್ಯ ವಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು.<ref>{{cite web | url = http://carnegieinstitution.org/news_releases/news_0601_10.html | title = Planetary Systems can form around Binary Stars | publisher = Carnegie Institute | year = 2006 | access-date = 2010-12-03 | archive-date = 2011-05-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110515225714/http://carnegieinstitution.org/news_releases/news_0601_10.html | url-status = dead }}</ref> ತ್ರಯಾತ್ಮಕ (ಮೂರು)ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬಗೆಗೂ ಸಹ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ: ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್ ಆರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಷ್ಟು ತಾರಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಜೆಮಿನಿ ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ತಾರೆಯಾಗಿದೆ. ಹಾಗು ರಾತ್ರಿ ಸಮಯ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ತಾರೆಯಾಗಿದೆ. ಖಗೋಳವಿಜ್ಞಾನರೀತ್ಯಾ, ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್ ಅನ್ನು ೧೭೧೯ರಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವೆಂದು ಆವಿಷ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್ ನ ಪ್ರತಿ ಅಂಶಗಳು ಸ್ವತಹ ರೋಹಿತದರ್ಶಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ತಾರೆಯಾಗಿದೆ. ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್ ಒಂದು ಮಸುಕಾದ ಹಾಗು ಬಹುತೇಕ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಸಹತಾರೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಸಹ ರೋಹಿತದರ್ಷಕದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುವ ಅವಳಿ ತಾರೆಯಾಗಿದೆ. ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ== *ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು *ದ್ವಿಮಾನ ಪದ್ಧತಿ(ಖಗೋಳವಿಜ್ಞಾನ) *ಪರಿಭ್ರಮಣದ ಬ್ರೌನಿಯನ್ ಚಲನೆ(ಖಗೋಳವಿಜ್ಞಾನ) ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಕರಗಳು== {{Reflist|colwidth=30em}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Spoken Wikipedia-2|2006-06-21|Binary_star_part1.ogg|Binary_star_part2.ogg}} {{Wikibooks|Glossary of Astronomical Terms|binary star}} {{Commons category|Binary stars}} *U.S. ನೇವಲ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿಯಲ್ಲಿರುವ '''[http://ad.usno.navy.mil/wds/dsl.html ದಿ ಡಬಲ್ ಸ್ಟಾರ್ ಲೈಬ್ರರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081215092336/http://ad.usno.navy.mil/wds/dsl.html |date=2008-12-15 }}''' *ianridpath.com: ಉತ್ತಮ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಜೋಡಿತಾರೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''[http://www.ianridpath.com/binaries.htm ]''', ಹವ್ಯಾಸಿಗಳಿಗಾಗಿ, ಕಕ್ಷಕ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ *[http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/category/star/multiple%20star%20systems/ Hubblesite.orgನಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಜೋಡಿನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಚಿತ್ರಗಳು ] *[http://chandra.harvard.edu/xray_sources/binary_stars.html ಚಂದ್ರ ಎಕ್ಸ್ ರೆ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ ] *{{dmoz|Science/Astronomy/Stars/Binary_Stars|Binary Stars}} *[http://wonka.physics.ncsu.edu/Astro/Research/Algol/ ನಾರ್ತ್ ಕ್ಯಾರೊಲಿನ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯಿಂದ ಆಲ್ಗಾಲ್(ಪರ್ಸಿಯಸ್ ತಾರೆಪುಂಜದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡನೇ ದರ್ಜೆಯ ಒಂದು ಯುಗ್ಮತಾರಾೆ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅನುಕರಣ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424210243/http://wonka.physics.ncsu.edu/Astro/Research/Algol/ |date=2006-04-24 }} *[http://astroclub.tau.ac.il/ephem/VisualDoubleStars/ ಕಾಲ ಚಟುವಟಿಕೆಯಾಗಿ ಆಯ್ದ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಜೋಡಿ ತಾರೆಗಳು ಹಾಗು ಅವುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಥಾನ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016222552/http://astroclub.tau.ac.il/ephem/VisualDoubleStars/ |date=2007-10-16 }} *[http://www.space-art.co.uk/gallery.php?gallery=Stars2 ಮಾರ್ಕ್ A. ಗಾರ್ಲಿಕ್ ರಿಂದ ಅವಳಿ ತಾರೆಗಳ ಕಲಾತ್ಮಕ ನಿರೂಪಣೆಗಳು ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011042912/http://www.space-art.co.uk/gallery.php?gallery=Stars2 |date=2009-10-11 }} {{Star}} {{DEFAULTSORT:Binary Star}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ನಕ್ಷತ್ರ ವಿಧಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅವಳಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಅನ್ವೇಷಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಖಭೌತ ಶಾಸ್ತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ವಿಜ್ಞಾನ|.]] skfgl0yiejf3q6jjksuvodo8tqguql5 0 27026 1434110 1380163 2026-10-24T00:36:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434110 wikitext text/x-wiki ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ{{Infobox Person | name = ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ | image = Andrew Carnegie, three-quarter length portrait, seated, facing slightly left, 1913-crop.jpg | caption = 1913 ರಲ್ಲಿ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ | birth_date = {{birth date|1835|11|25|mf=y}} | birth_place = [[ಡನ್ಫರ್ಮ್ ಲೈನ್]], [[ಫೈಫ್]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] | death_date = {{Death date and age|1919|8|11|1835|11|25|mf=y}} | death_place = ಶಾಡೋ ಬ್ರೂಕ್<br />[[ಲೆನಾಕ್ಸ್, ಮೆಸ್ಸಾಚುಸೆಟ್ಸ್|ಲೆನಾಕ್ಸ್]], [[ಮೆಸ್ಸಾಚುಸೆಟ್ಸ್]], ಅಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ | occupation = ಉಕ್ಕು ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಉದ್ಯಮಿ, ಜನೋಪಕಾರಿ | death_cause = [[ಶ್ವಾಸಕೋಶ ನ್ಯುಮೋನಿಯಾ]] | spouse = [[ಲೂಯಿಸ್ ವೈಟ್ ಫೀಲ್ಡ್]] | children = [[ಮಾರ್ಗರೇಟ್ ಕಾರ್ನಿಗೀ ಮಿಲ್ಲರ್]] | networth = {{profit}} 2007 ಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಂತೆ '''298.3 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್''' ಪ್ರಖ್ಯಾತ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ನ 2008ರ ಫೆಬ್ರವರಿ ತಿಂಗಳಿನ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ. | website = | signature = Andrew Carnegie Signature.JPG }}'''''' (ಸರಿಯಾದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಕಾರ್ನೀಗಿ{{pron-en|kɑrˈneɪɡi}} {{respell|kar|NAY|gee}},/ ಆದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ {{IPA|/ˈkɑrnɨɡi/}} {{respell|KAR|nə-gee}}ಅಥವಾ ಕಾರ್ನೆಗಿ){{IPA|/kɑrˈnɛɡi/}} {{respell|kar|NEG|ee}})<ref name="MacKay p29">ಮೆಕ್‌ಕೇ ''ಲಿಟಲ್ ಬಾಸ್ : ಎ ಲೈಫ್ ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ'' ಪು. 29.</ref>) (ನವೆಂಬರ್‌ 25, 1835&nbsp;– 11, ಆಗಸ್ಟ್‌ 1919) ಅವರು ಒಬ್ಬ ಸ್ಕಾಟಿಶ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿ, ವಾಪಾರಿ, ಉದ್ಯಮಿ ಆಗಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಲೋಕೋಪಕಾರಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀ ಅವರು ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್‌ ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಮಗುವಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಪೋಷಕರೊಂದಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಚಿಕ್ಕವರಿದ್ದಾಗಲೇ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ಕೆಲಸ ಎಂದರೆ ಬಾಬಿನ್ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಾರರಾಗಿದ್ದುದು. ನಂತರ ಅವರು ಒಂದು ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ ಲಾಗರ್ ಆಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಇದಾದನಂತರ ಅವರು ಅವರು ಒಬ್ಬ ಸುದ್ದಿತಲುಪಿಸುವ (ಮೆಸೆಂಜರ್‌) ಹುಡುಗನಾಗಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಕ್ರಮೇಣ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌ ಕಂಪನಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಶ್ರೇಣಿಗೇರಿದರು. ಅವರು ಪಿಟ್ಸ್‌ಬಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಟೀಲ್ ಕಂಪನಿ ಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅದು ಎಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಎಚ್‌. ಗ್ಯಾರಿ'ಸ್‌ ಫೆಡರಲ್ ಸ್ಟೀಲ್ ಕಂಪನಿ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಹಲವಾರು ಚಿಕ್ಕ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಯು.ಎಸ್‌. ಸ್ಟೀಲ್ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಇನ್ನಿತರ ವ್ಯಾಪಾರ ವಹಿವಾಟಿನಿಂದ ತಾವು ಗಳಿಸಿದ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಅವರು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಹಾಲ್‌ ಕಟ್ಟಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಲೋಕೋಪಕಾರ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಕಡೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌, ಕಾರ್ನೆಗೀ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಂತಿ ದತ್ತುನಿಧಿ (ಕಾರ್ನೆಗೀ ಎಂಡೋಮೆಂಟ್ ಫಾರ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪೀಸ್) ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಶನ್ ಆಫ್ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್, ಕಾರ್ನೆಗೀ ಮೆಲಾನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಅನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀ ತಮ್ಮ ಬಹುಭಾಗ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅಮೆರಿಕಾ,ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು, ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ವಿನಿಯೋಗಿಸಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಕಂಪನಿಯ ನಿವೃತ್ತ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಪಿಂಚಣಿ ನಿಧಿಗಾಗಿಯೂ ತಮ್ಮ ಹಣವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಅವರನ್ನು ಜಾನ್‌ ಡಿ ರಾಕ್‌ಫೆಲ್ಲರ್ ನಂತರ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ನೆಗೀ ಒಬ್ಬ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌ ರ್ ಆಗಿ ತಮ್ಮ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. 1860ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಅವರು ರೈಲುರಸ್ತೆಗಳು, ರೈಲ್‌ರೋಡ್‌ ಸ್ಲೀಪಿಂಗ್ ಕಾರ್‌ಗಳು, ಸೇತುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಯಿಲ್ ಡೆರ್ರಿಕ್ಸ್‌ (ಅಂದರೆ ತೈಲಬಾವಿಗಳಿಂದ ತೈಲವನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವ ಸಾಧನಗಳು), ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಅವರು ಅಮೆರಿಕಾದ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಯೂರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಾಂಡ್ ಸೇಲ್ಸ್‌ಮನ್ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂಪತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಅವರು ಉಕ್ಕಿನ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬಹುಭಾಗ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. 1870ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಟೀಲ್ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಅದು ಉದ್ಯಮಗಳ ಸರದಾರರಲ್ಲಿ (ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ಸ್ ಆಫ್‌‌ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ) ಒಬ್ಬರಾಗಿ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿತ್ತು. 1890ರ ಸುಮಾರಿಗೆ, ಕಂಪನಿಯು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅಧಿಕ ಲಾಭಗಳಿಸುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವಾಗಿತ್ತು. ಕಾರ್ನೆಗೀ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಜೆ.ಪಿ.ಮೋರ್ಗಾನ್‌ಗೆ 480 ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಿಗೆ ಮಾರಿದರು. ನಂತರ ಮೋರ್ಗಾನ್‌ ಯು.ಎಸ್‌. ಸ್ಟೀಲ್‌ ಅನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ತಮ್ಮ ನಂತರದ ಜೀವಿತಾವಧಿಯನ್ನು ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದ ಲೋಕೋಪಕಾರಿ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಂರು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು, ವಿಶ್ವ ಶಾಂತಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತುನೀಡಿ, ದಾನ-ದತ್ತುನಿಧಿ ನೀಡಿದರು. ಅನೇಕಬಾರಿ ಅವರ ಬದುಕನ್ನು "ಬಡತನದಿಂದ ಸಿರಿತನದೆಡೆಗಿನ " ಒಂದು ನೈಜ ಕಥೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ == === ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ === [[ಚಿತ್ರ:Birthplace of Andrew Carnegie, Dunfermline.jpg|thumb|left|170px|ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್ನಿನಲ್ಲಿರುವ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ]] '''ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ''' ಅವರು ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್, ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌,, ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೇಕಾರರ ಗುಡಿಸಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರು. ಆಗ ಅವರ ಮನೆಯು ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಕೊಠಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನೆಲಮಹಡಿಯ ಅರ್ಧ ಭಾಗವನ್ನು ಪಕ್ಕದ ನೇಕಾರರ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="MacKay pp23-24">ಮೆಕ್‌ಕೇ ''ಲಿಟಲ್ ಬಾಸ್ : ಎ ಲೈಫ್ ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ'' ಪುಟಗಳು. 23–24.</ref>{{Missing information|its reference materials and citations|date=February 2010}} ಮುಖ್ಯ ಕೊಠಡಿಯೇ ಅವರ ಲಿವಿಂಗ್ ರೂಂ, ಊಟದ ಕೊಠಡಿ ಮತ್ತು ಮಲಗುವ ಕೊಠಡಿ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿತ್ತು.<ref name="MacKay pp23-24"/> ಕಾರ್ನಗೀಯವರಿಗೆ ಅವರ ತಂದೆಯ ತಂದೆಯ ಅಂದರೆ ಅಜ್ಜನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="MacKay pp23-24"/> 1836ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ಎಡ್ಗರ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಮನೆಗೆ (ರೀಡ್ಸ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌ನ ಎದುರಿಗೆ) ಹೋಯಿತು. ಆಗ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರವಾಗಿದ್ದ ಡಮಾಸ್ಕ್‌ ಬಟ್ಟೆಗೆ (ಎರಡೂ ಕಡೆಯೂ ಕಸೂತಿ ಹೆಣಿಗೆಯಿರುವ ಬಟ್ಟೆ) ಅಧಿಕ ಬೇಡಿಕೆ ಬಂದಿದ್ದರಿಂದ ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಅವರ ತಂದೆ ವಿಲಿಯಂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರಿಗೆ ಲಾಭವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.<ref name="MacKay pp23-24"/> ತಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ, ಜಾರ್ಜ್‌ ಲಾಡರ್‌‌ರನ್ನು 'ಡಾಡ್‌' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಲಾಡರ್‌ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರಿಗೆ [[ರಾಬರ್ಟ್‌ ಬರ್ನ್ಸ್]] ಅವರ ಬರಹಗಳು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಕಾಟಿಶ್ ನಾಯಕರುಗಳಾದ ರಾಬರ್ಟ್‌ ದಿ ಬ್ರೂಸ್, ವಿಲಿಯಂ ವ್ಯಾಲೇಸ್ ಮತ್ತು ರಾಬ್ ರೋಯ್ ಇನ್ನಿತರರ ಬರಹಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಕೈಮಗ್ಗದ ನೇಕಾರರಿಗೆ ಅದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕರ ಸಮಯವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇಶದೆಲ್ಲಡೆ ಹಸಿವೆ ತಾಂಡವವಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ ವಿಲಿಯಂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಒಳ್ಳೆಯ ಭವಿಷ್ಯ ದೊರೆಯಬಹುದು ಎಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಲ್ಲೆಗೆನಿ, ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾಗೆ 1848ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.<ref name="MacKay pp37-38">ಮೆಕ್‌ಕೇ ''ಲಿಟಲ್ ಬಾಸ್ : ಎ ಲೈಫ್ ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ'' ಪುಟಗಳು. 37–38.</ref> ಹೀಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಲು ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ಹಣವನ್ನು ಸಾಲ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಅಲ್ಲೆಗೆನಿಯು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಒಂದು ಬಡಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ತಮ್ಮ 13ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರ 1848ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಿಡಿದ ಮೊದಲನೆಯ ಕೆಲಸವೆಂದರೆ ಬಾಬಿನ್ ಬಾಯ್ ಆಗಿದ್ದು. ಹತ್ತಿ ಮಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ದಾರದ ಅರಳೆ ಉಂಡೆಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ದಿನಕ್ಕೆ ಹನ್ನೆರಡು ಗಂಟೆಗಳ ಹಾಗೆ ವಾರದಲ್ಲಿ ಆರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ವೇತನ ಆಗ ವಾರಕ್ಕೆ 2 ಡಾಲರ್ ಆಗಿತ್ತು.<ref>[https://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Carnegie+knows+the+presid... ಆಟೋಬಯಾಗ್ರಫಿ ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ] ಪುಟ. 34</ref> ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಅವರ ತಂದೆ ವಿಲಿಯಂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತ ನೇಕಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಲಿನೆನ್‌ ಪೆಡ್ಲಿಂಗ್ ಮೂಲಕ ಹಣ ಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ತಾಯಿ ಮಾರ್ಗರೆಟ್ ಮಾರಿಸನ್ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಶೂಗಳನ್ನು ಹೊಲೆಯುವ ಮೂಲಕ ಹಣಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. [[ಚಿತ್ರ:Andrew and Thomas Carnegie - Project Gutenberg eText 17976.jpg|thumb|left|upright|16ರ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ, ತಮ್ಮ ಸಹೋದರ ಥಾಮಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ]] 1850ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಓಹಿಯೋ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್ ಕಂಪನಿಯ ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌ ಸುದ್ದಿತಲುಪಿಸುವ ಹುಡುಗನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇಲೆ ದೊರೆತ ಈ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವಾರಕ್ಕೆ 2.50 ಡಾಲರ್ ಹಣ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>[https://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Carnegie+knows+the+presid... ಆಟೋಬಯಾಗ್ರಫಿ ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ] ಪುಟ. 37</ref> ಅವರ ಹೊಸ ಕೆಲಸವು ಅವರಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ರಂಗಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಉಚಿತ ಪ್ರವೇಶವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಅನುಕೂಲಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. ಇದು ಅವರಿಗೆ ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್‌ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯಗೊಳಿಸಿತು. ಅವರು ಬಹಳ ಶ್ರಮವಹಿಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಚಹರೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಅವರು ಅನೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌ನ ಸಲಕರಣೆಗಳನ್ನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. (ಅವರು ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌ನ ಕ್ಲಿಕ್‌ ಶಬ್ದವು ಟೇಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಮುದ್ರಿತಗೊಂಡು ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅದನ್ನು ಏನೆಂದು ಬರೆಯಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು) {{Citation needed|date=April 2010}} ಹೀಗಾಗಿ ಒಂದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಆಪರೇಟರ್ ಆಗಿ ಬಡ್ತಿ ದೊರೆಯಿತು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಆಸಕ್ತಿಗೆ ಕರ್ನಲ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಆಂಡರ್‌ಸನ್‌, ಅವರಿಂದ ಬಹಳ ಉತ್ತೇಜನ ದೊರೆಯಿತು. ಆಂಡರ್‌ಸನ್‌ ತಮ್ಮ 400 ಕೃತಿಗಳಿದ್ದ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿ ಈ ಹುಡುಗನಿಗೆ ಪ್ರತಿ ಶನಿವಾರ ಓದಲು ಆಸ್ಪದ ನೀಡಿದ್ದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀ ತಮ್ಮ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ನಿರಂತರ ಸಾಲಗಾರ ಮತ್ತು "ಸ್ವ-ನಿರ್ಮಿತ ವ್ಯಕ್ತಿ'ಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಪರಿಶ್ರಮದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿ, ಏಕನಿಷ್ಠೆ ಸಾಧನೆ, ಮತ್ತು ಜಾಗರೂಕತೆ, ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಅವರಿಗೆ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದವು. ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಒಳಬರುವ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್ ಸಂಕೇತಗಳು ಮಾಡುವ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನ ರೀತಿಯ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವುದನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಲಿತರು ಮತ್ತು ಬರೆಯುವ ಅಗತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲದೇ, ಕಿವಿಯಿಂದ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಯೇ ಲಿಪ್ಯಂತರ ಮಾಡಲು ಬಹುಬೇಗನೆ ಕಲಿತರು. 1853ರಲ್ಲಿ, ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ರೈಲ್‌ರೋಡ್ ಕಂಪನಿ ಯ ಥಾಮಸ್ ಎ ಸ್ಕಾಟ್ರು ಕಾರ್ನೆಗೀಯನ್ನು ವಾರಕ್ಕೆ 4 ಡಾಲರ್‌‌ ವೇತನ ನೀಡಿ, ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ/ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್ ಆಪರೇಟರ್ ಆಗಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ಕಾರ್ನಗೀಯವರು ತಮ್ಮ 18ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯ ಮೂಲಕ ತ್ವರಿತ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ವಿಭಾಗದ ಸೂಪರಿಂಟೆಂಡೆಂಟ್ ಆದರು. ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ರೈಲ್‌ರೋಡ್ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ದೊರೆತಿದ್ದು ಅವರ ಮುಂದಿನ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ರೈಲುರಸ್ತೆಗಳು ಪ್ರಪ್ರಥಮ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರೋದ್ಯಮವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ಇವುಗಳೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಿತ್ತು. ಕಾರ್ನೆಗೀ ಈ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ವೆಚ್ಚ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಕುರಿತು ಬಹಳಷ್ಟನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಕಾಟ್ ಅವರಿಂದ ಕಲಿತರು.<ref>ನಾಸಾ, ಡೇವಿಡ್,''ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ'' (ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌: ದಿ ಪೆಂಗ್ವಿನ್ ಪ್ರೆಸ್, 2006), ಪುಟಗಳು. 54–59, 64–65.</ref> ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರಿಗೆ ಅವರ ಮೊದಲ ಹೂಡಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಕಾಟ್ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವುಗಳು ಸ್ಕಾಟ್‌ ಮತ್ತು ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ, ಜೆ. ಎಡ್ಗರ್ ಥಾಮ್ಸನ್ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ರೈಲ್‌ರೋಡ್‌ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಿದ್ದ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ವಹಿವಾಟನ್ನು ಅಥವಾ ಗುತ್ತಿಗೆ ಪಕ್ಷಗಳು(ಕಾಂಟ್ರಾಕ್ಟಿಂಗ್ ಪಾರ್ಟಿಗಳು) "ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳ ಭಾಗವಾಗಿ" ಮಾಡಿದ ಪಾವತಿಗಳಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ ಬರೆದಿರುವ ಡೇವಿಡ್ ನಾಸಾ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>ನಾಸಾ, ಪುಟಗಳು. 59–60.</ref> 1855ರಲ್ಲಿ, ಸ್ಕಾಟ್ ಅವರು ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರಿಗೆ ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂದೇಶವಾಹಕರನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆಡಮ್ಸ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ನಲ್ಲಿ 500 ಡಾಲರ್ ಹಣಹೂಡಲು ಸಾಧ್ಯಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರ ತಾಯಿಯು ಕುಟುಂಬದ 700 ಡಾಲರ್‌ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮನೆಯನ್ನು 500 ಡಾಲರ್‌ಗಳಿಗೆ ಒತ್ತೆಯಾಗಿಟ್ಟು ಹಣ ಹೊಂದಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಆದರೆ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರಿಗೆ ಸ್ಕಾಟ್‌ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬಹಳ ಆಪ್ತ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಅವಕಾಶ ಲಭ್ಯವಾಗಿಯಿತು.<ref>ನಾಸಾ,, ಪುಟಗಳು. 59–60; [https://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Carnegie+knows+the+presid... ಆಟೋಬಯಾಗ್ರಫಿ ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ] ಪುಟ. 79</ref> ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಅವರು ಟಿ.ಟಿ. ವುಡ್‌ರಫ್‌‌ ಅವರ ಸ್ಲೀಪಿಂಗ್ ಕಾರ್ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಷೇರುಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು.ಅವು ವುಡ್‌ರಫ್‌ ಅವರು ಸ್ಕಾಟ್ ಮತ್ತು ಥಾಮ್ಸನ್‌ ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರತಿಫಲದ ಹಾಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದ ಷೇರುಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ತಮಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ಹಣವನ್ನು ರೈಲ್‌ರೋಡ್‌-ಸಂಬಂಧಿತ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಆಂತರಿಕ ಹೂಡಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪುನಾ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಹೀಗೆ ([[ಕಬ್ಬಿಣ]], ಸೇತುವೆಗಳು, ಮತ್ತು ರೈಲ್‌ಗಳು) ಈ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಅದು ನಂತರದ ಅವರ ಯಶಸ್ಸುಗಳಿಗೆ ತಳಹದಿಯಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ನಂತರದ ವೃತ್ತಿಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ರೈಲ್‌ರೋಡ್‌ಗಳಿಗೆ ರೈಲುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸೇತುವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಾಗ ಥಾಮ್ಸನ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್‌ಅವರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದ ಆಪ್ತ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಈ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಉದ್ಯಮದ ಯಶಸ್ಸಿನ ಭಾಗಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>ನಾಸಾ, ಪುಟಗಳು. 59–60, 85–88, 102–104, 107.</ref> ==== 1860–1865: ಅಂತರ್ಯುದ್ಧ ==== [[ಅಮೇರಿಕಾದ ಅಂತಃಕಲಹ|ಅಂತರ್ಯುದ್ಧ]] ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ವುಡ್‌ರಫ್‌ ಅವರ ಕಂಪನಿ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜ್‌ ಎಂ ಪುಲ್‌ಮನ್‌ ಅವರ ಕಂಪನಿಯ ನಡುವೆ ವಿಲೀನ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಪುಲ್‌ಮನ್ ಅವರು ಮೊದಲ ದರ್ಜೆ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸ್ಲೀಪಿಂಗ್ ಕಾರ್‌‌‌ ಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದವರು ಮತ್ತು ಇದು ದೂರದ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಿ ಪ್ರಯಾಣಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿತ್ತು{{convert|500|mi|km}}. ಇದರಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿದ್ದು ವುಡ್‌ರಫ್ ಮತ್ತು ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರಿಗೆ ಅಪಾರ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹಾಗೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಲಾಭವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಆಗಿನ್ನೂ ಯುವಕರಾಗಿದ್ದ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾದ ಟಾಮ್‌ ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. 1861ರ ವಸಂತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರನ್ನು ಆಗ ಯುದ್ಧದ ಸಹಾಯಕ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದ ಸ್ಕಾಟ್‌ ಅವರು ಸೇನಾಸಾರಿಗೆಯ ಉಸ್ತುವಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಟರಿ ರೈಲ್ವೇ ಮತ್ತು ಒಕ್ಕೂಟ ಸರ್ಕಾರದ ಪೂರ್ವದ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌ ಲೈನ್‌ಗಳ ಸೂಪರಿಂಟೆಂಡೆಂಟ್ ಆಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು. ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಡಿಸಿಯಲ್ಲಿ ದಂಗೆಕೋರರು ತುಂಡರಿಸಿದ್ದ ರೈಲ್ವೆ ಲೈನ್‌ಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ಅವರು ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಡಿಸಿ ತಲುಪಬೇಕಿದ್ದ ಒಕ್ಕೂಟದ ಮೊದಲ ಪಡೆಗಳ ಉಗಿಬಂಡಿಯನ್ನು ಓಡಿಸಿದರು. ಬುಲ್‌ ರನ್‌ ನಲ್ಲಿ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪಡೆಗಳು ಸೋತ ನಂತರ, ಸೋತ ಪಡೆಗಳ ರವಾನೆಯನ್ನು ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರೆ ಖುದ್ದು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಸಂಘಟನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ, ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್ ಸೇವೆಯು ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ದಕ್ಷ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ನಂತರದ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಹಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿತು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌ ತಂತಿಯೊಂದರಿಂದ ಬಿಡಿಸಕೊಂಡ ನಂತರ ಕೆನ್ನೆಯ ಮೇಲೆ ಆದ ಗಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ, 'ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಅಪಘಾತ' ಎಂದು ತಮಾಶೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪಿತೂರಿಯ ಸೋಲಿಗೆ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಯುದ್ಧ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಪೂರೈಕೆ ಮತ್ತು ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಲು ರೈಲ್‌ರೋಡ್‌ಗಳ (ಹಾಗೂ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌ ಲೈನ್‌ಗಳ) ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಉದ್ಯಮಗಳು ಹೇಗೆ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಯುದ್ಧವು ನಿರೂಪಿಸಿತು. 1864ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು 40,000 ಡಾಲರ್ ಹಣವನ್ನು ವೆನಗೋ ಕೌಂಟಿ, ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಆಯಿಲ್‌ ಕ್ರೀಕ್‌ನ ಸ್ಟೋರಿ ಫಾರ್ಮ್‌ನ ಮೇಲೆ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಒಂದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಫಾರ್ಮ್‌ 1,000,000 ಡಾಲರ್‌ ನಗದು ಡಿವಿಡೆಂಡ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ತೈಲ ಬಾವಿಗಳಿಂದ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಅನ್ನು ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿ ಮಾರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಾದ ಗನ್‌ಬೋಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಯುದ್ಧಕವಚಗಳು, ಕ್ಯಾನನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಶೆಲ್‌ಗಳು, ಇನ್ನಿತರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಯುದ್ಧಕಾಲದ ತಯಾರಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ಕಾರ್ನೆಗೀ ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಒಂದು ಸ್ಟೀಲ್ ರೋಲಿಂಗ್ ಮಿಲ್ ಅನ್ನು ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಉತ್ಪಾದನೆ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಯನ್ನು ಆಂರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದು ಅವರ ಅದೃಷ್ಟದ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಕಬ್ಬಿಣದ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು. ಯುದ್ಧಾನಂತರ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ರೈಲ್‌ರೋಡ್ಸ್‌ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಮ್ಮೆಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಬ್ಬಿಣಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ವಿನಿಯೋಗಿಸಿದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಹಲವಾರು ಕಬ್ಬಿಣದ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೀಸ್ಟೋನ್‌ ಬ್ರಿಜ್ ವರ್ಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಯೂನಿಯನ್ ಐರನ್‌ವರ್ಕ್ಸ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ರೈಲ್‌ರೋಡ್ ಕಂಪನಿಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಅವರು ಅಲ್ಲಿಯ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯೊಡನೆ, ಥಾಮಸ್ ಎ ಸ್ಕಾಟ್ ಮತ್ತು ಕೆ ಎಡ್ಗರ್ ಥಾಮ್ಸನ್‌ ಅವರೊಂದಿಗೆ ತುಂಬ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಅವರು ಈ ಇಬ್ಬರೊಂದಿಗಿನ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೀಸ್ಟೋನ್ ಬ್ರಿಜ್ ಕಂಪನಿ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಐರನ್‌ವರ್ಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ರೈಲುಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ತಮ್ಮ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಾಟ್ ಮತ್ತು ಥಾಮ್ಸನ್‌ ಅವರಿಗೆ ಷೇರುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಅವರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗ್ರಾಹಕನಾಗಿತ್ತು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಉಕ್ಕಿನ ಘಟಕವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಥಾಮ್ಸನ್‌ ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಒಳ್ಳೆಯ ವ್ಯವಹಾರ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿದ್ದ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರನ್ನು ಅನೇಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಆತ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಲಾಭಕ್ಕೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು.<ref>ನಾಸಾ, ಪುಟಗಳು. 105–107.</ref> [[ಚಿತ್ರ:Andrew Carnegie circa 1878 - Project Gutenberg eText 17976.jpg|thumb|ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಕ್ರಿ.ಶ. 1878ರಲ್ಲಿ]] ಕಾರ್ನೆಗೀ ಕೇವಲ ಹಣ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮಗೆ ವಾರ್ಷಿಕ 50,000 ಡಾಲರ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದಾಯವನ್ನು ಗಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದರು. {{quote|I propose to take an income no greater than $50,000 per annum! Beyond this I need ever earn, make no effort to increase my fortune, but spend the surplus each year for benevolent purposes! Let us cast aside business forever, except for others. Let us settle in Oxford and I shall get a thorough education, making the acquaintance of literary men. I figure that this will take three years active work. I shall pay especial attention to speaking in public. We can settle in London and I can purchase a controlling interest in some newspaper or live review and give the general management of it attention, taking part in public matters, especially those connected with education and improvement of the poorer classes. Man must have an idol and the amassing of wealth is one of the worst species of [[idolatry]]! No idol is more debasing than the [[worship]] of money! Whatever I engage in I must push inordinately; therefore should I be careful to choose that life which will be the most elevating in its character. To continue much longer overwhelmed by business cares and with most of my thoughts wholly upon the way to make more money in the shortest time, must degrade me beyond hope of permanent recovery. I will resign business at thirty-five, but during these ensuing two years I wish to spend the afternoons in receiving instruction and in reading systematically!}} ==== 1880–1900: ವಿದ್ವಾಂಸ ಮತ್ತು ಹೋರಾಟಗಾರ ==== ಕಾರ್ನೆಗೀ ತಮ್ಮ ಉದ್ಯಮದ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು; ತಮ್ಮ ಕೆಲವು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಇಂಗ್ಲಿಶ್ ಕವಿ ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ ಅರ್ನಾಲ್ಡ್‌‌ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಶ್ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಹರ್ಬರ್ಟ್‌ ಸ್ಪೆನ್ಸರ್ ಗೆ ಗೆಳೆಯರಾಗಿದ್ದರು. ಜೊತೆಗೆ ಬಹುತೇಕ [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ|ಅಮೆರಿಕದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ]]<ref>ಜಾನ್ ಕೆ. ವಿಂಕ್ಲರ್ ''ಇನ್‌ಕ್ರೆಡಿಬಲ್ ಕಾರ್ನೆಗೀ'', ಪುಟ. 172, ರೀಡ್ ಬುಕ್ಸ್, 2006 ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 978-1406729467</ref> ರೊಂದಿಗೆ, ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕರೊಡನೆ, ಪ್ರಮುಖ ಲೇಖಕರೊಡನೆ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಹಾರವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ್ದರು.<ref>ಜಾನ್ ಕೆ. ವಿಂಕ್ಲರ್ ''ಇನ್‌ಕ್ರೆಡಿಬಲ್ ಕಾರ್ನೆಗೀ'', ಪುಟ. 13, ರೀಡ್ ಬುಕ್ಸ್, 2006 ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 978-1406729467</ref> ಕಾರ್ನೆಗೀ 1879ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತವರೂರು ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್‌ ಜನತೆಗಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾದ ಈಜುಕೊಳಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅದರ ನಂತರದ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಚಿತ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು 40,000 ಡಾಲರ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. 1884ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಬೆಲ್ಲೆವ್ಯು ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ ಆಪ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜ್(ಈಗ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಸೆಂಟರ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ)ಗೆ ಹಿಸ್ಟಾಲಾಜಿಕಲ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು 50,000 ಡಾಲರ್‌ ದೇಣಿಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿದರು, ಅದನ್ನು ಈಗ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಲ್ಯಾಬೋರೇಟರಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. 1881ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು 70 ವರ್ಷದ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಇಡೀ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಬ್ರಿಟನ್ನಿಗೆ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಅವರು ಕೋಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಕಾಟ್‌ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಹಲವಾರು ಕಡೆ ಸ್ವಾಗತವನ್ನೂ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇಡೀ ಪ್ರವಾಸದ ಮಹತ್ವದ ಘಟನೆ ಎಂದರೆ ಅವರು ಅಪಾರ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿ ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್‌ಗೆ ಮರಳಿದ್ದು. ಅಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದ ಗ್ರಂಥಾಲಯಕ್ಕೆ ಅವರ ತಾಯಿಯವರು ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಸಮಾಜವನ್ನು ಕುರಿತು ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಟೀಕಿಸಿದ್ದರೂ, ಅದು ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ ಎಂದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯಾಗಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದರೆ ಇಂಗ್ಲಿಶ್ ಮಾತನಾಡುವ ಜನರ ಮದ್ಯೆ ವೇಗವರ್ಧಕ (ಕೆಟಾಲಿಸ್ಟ್)ದ ಹಾಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತ, ಆಪ್ತ ಬಾಂಧವ್ಯ ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವುದಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸುಮಾರಿಗೆ, 1880ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಂಡರು. ಆ ಎಲ್ಲ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿ, "ಬ್ರಿಟಿಶ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌'ನ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪರ ವಕಾಲತು ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಆಕರ್ಷಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಅವರ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತು ಸೇರಿ, ಅವರಿಗೆ ಆಗಿನ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ವಿಲಿಯಂ ಎವರ್ಟ್‌ ಗ್ಲಾಡ್‌ಸ್ಟೋನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಗೆಳೆಯರಿದ್ದರು. 1886ರಲ್ಲಿ, ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮ ಥಾಮಸ್ ಕೇವಲ 43ರ ಹರೆಯದಲ್ಲಿ ತೀರಿಕೊಂಡರು. ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಅವರ ಯಶಸ್ಸು ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದುವರೆದಿತ್ತು. ಉಕ್ಕಿನ ಘಟಕಗಳ ಸ್ವಾಮ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಲೇಕ್‌ ಸುಪೀರಿಯರ್ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ಖರೀದಿಸಿದರು. ಅದೇ ವರ್ಷ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದರು. ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ಪ್ರವಾಸ ಹೋಗಿಬಂದ ನಂತರ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳ ಕುರಿತು ''ಆನ್ ಅಮೆರಿಕಾ ಫೋರ್-ಇನ್‌-ಹ್ಯಾಂಡ್ ಬ್ರಿಟನ್ '' ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಹಲವಾರು ವ್ಯಾಪಾರವಹಿವಾಟನ್ನು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಮಧ್ಯೆಯೇ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಅನೇಕ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳಿಗೆ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದವು ಎಂದರೆ ಜೇಮ್ಸ್‌ ನೊವೆಲ್ಸ್‌ ಸಂಪಾದಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ''ನೈಂಟೀನ್ತ್‌ ಸೆಂಚುರಿ'', ಲಾಯ್ಡ್‌ ಬ್ರೈಸ್‌ ಅವರ ಸಂಪಾದಕತ್ವದ ''ನಾರ್ತ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್ ರಿವ್ಯೂ'' ಪತ್ರಿಕೆಗಳು. 1886ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ತಮ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಕೃತಿಯಾದ ''ಟ್ರೈಂಫಂಟ್ ಡೆಮಾಕ್ರಸಿ'' ರಚಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ವಾದವನ್ನು ಮಂಡಿಸಲು ಹಲವಾರು ಅಂಕಿಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಈ ಕೃತಿಯು, ಅಮೆರಿಕಾ [[ಗಣರಾಜ್ಯ|ಗಣತಂತ್ರ(ರಿಪಬ್ಲಿಕ್)]]ವು ಸರ್ಕಾರದ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಬ್ರಿಟಿಶ್ ರಾಜತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಿಂತಲೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಿತು. ಈ ಕೃತಿಯು ಅಮೆರಿಕಾದ ಪ್ರಗತಿಯ ಕುರಿತು ತುಂಬ ಸಮರ್ಥನೀಯವಾದ ಮತ್ತು ಆದರ್ಶದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತ, ಬ್ರಿಟಿಶ್ ರಾಜ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಟೀಕಿಸಿತು. ಪುಸ್ತಕದ ಮುಖಪುಟದಲ್ಲಿ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ ರಾಜಕಿರೀಟದ ಮತ್ತು ಮುರಿದ ರಾಜದಂಡದ ಚಿತ್ರವಿತ್ತು. ಈ ಕೃತಿಯು ಬ್ರಿಟನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ವಿವಾದವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. ಆದರೆ ಈ ಕೃತಿಯು ಅನೇಕ ಅಮೆರಿಕನ್ನರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ಕುರಿತು ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 40,000 ಪ್ರತಿಗಳು ಖರ್ಚಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಯು.ಎಸ್‌.ನಲ್ಲಿಯೇ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು. 1889ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು [http://www.swarthmore.edu/SocSci/rbannis1/AIH19th/Carnegie.html "ವೆಲ್ತ್‌ "] ಅನ್ನು ''ನಾರ್ತ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ರಿವ್ಯೂ'' ದ ಜೂನ್ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಇದನ್ನು ಓದಿದ ನಂತರ, ಗ್ಲಾಡ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ ಅವರು ಅದನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕಟಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು, ಅಲ್ಲಿ ''ಪಾಲ್‌ ಮಾಲ್‌ ಗೆಜೆಟ್‌ '' ನಲ್ಲಿ "ದಿ ಗಾಸ್ಪೆಲ್ ಆಫ್ ದಿ ವೆಲ್ತ್‌' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಈ ಲೇಖನವು ಬಹಳಷ್ಟು ಚರ್ಚೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಶ್ರೀಮಂತ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಯ ಜೀವನವು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರಬೇಕು ಎಂದು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಮೊದಲನೆಯ ಭಾಗ ಎಂದರೆ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಗಳಿಸಿ, ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು. ಎರಡನೆಯ ಭಾಗವೆಂದರೆ ಈ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾಣಗಳಿಗಾಗಿ ಸೂಕ್ತರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಂಚುವುದು. ಬದುಕನ್ನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಲೋಕೋಪಕಾರವು ಬಹುಮುಖ್ಯ. ಕಾರ್ನೆಗೀ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಪತ್ರಕರ್ತರೆಂದೂ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಪಾದಕರಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳಿಂದ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಒಳ್ಳೆಯ ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಓದುವ ಅವರ ಹವ್ಯಾಸವು ಅವರ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಬೆಳೆದುಬಂದಿತ್ತು.<ref>ಸ್ವೆಟ್‌ನಮ್‌ ಜಾರ್ಜ್‌ (1980) ''ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ''. ಟ್ವಾಯ್ನ್‌ ಪಬ್ಲಿಷರ್ಸ್‌.</ref> ಅವರು ಪ್ರವಾಸದ ಕುರಿತೂ ಮೂರು ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು "ರೌಂಡ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್" ಅನ್ನು ಅವರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ ಬರೆದರು.<ref>ಲೈವ್‌ಸೇ ಹರೊಲ್ಡ್ (2000) "ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಆಂಡ್ ದಿ ರೈಸ್ ಆಫ್‌ ಬಿಗ್ ಬಿಸೆನೆಸ್". ಅಡಿಸನ್- ವೆಸ್ಲೆ ಎಜುಕೇಶನಲ್ ಪಬ್ಲಿಶರ್ಸ್.</ref> 1898ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಸ್ಪಾನಿಶ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಯುದ್ಧ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್‌ಅನ್ನು ಸ್ಪೈನ್‌ನಿಂದ 20 ಮಿಲಿಯನ್ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಡಾಲರ್|ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ (ಯುಎಸ್‌ಡಿ)]] ಗೆ ಕೊಂಡುಕೊಂಡಿತು.ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ತಾವು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಎಂಬಂತೆ, ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಿಂದ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸಿನ ಜನತೆಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ 20 ಮಿಲಿಯನ್ ಯುಎಸ್‌ ಡಾಲರ್‌ ನೀಡಲು ಮುಂದಾದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/carnegie/timeline/timeline2.html |title=ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಟೈಮ್‌ಲೈನ್ ಆಫ್‌ ಈವೆಂಟ್ಸ್ ಅಟ್‌ ಪಿಬಿಎಸ್‌.ಆರ್ಗ್‌ |access-date=2011-01-08 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206083352/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carnegie/timeline/timeline2.html |url-status=dead }}</ref> ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಏನೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಫಿಲಿಪ್ಪಿನ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ಕ್ಯೂಬಾ]]ವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಇನ್ಣೂ ಅನೇಕ ಕನ್ಸ್‌ರ್ವೇಟಿವ್‌ಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಆಂಟಿ ಇಂಪೆರಿಯಲಿಸ್ಟ್ ಲೀಗ್ (ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ವಿರೋಧಿ ಬಣ) ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಗ್ರೋವರ್ ಕ್ಲೀವ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಬೆಂಜಮಿನ್ ಹ್ಯಾರಿಸನ್, ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾದ ಮಾರ್ಕ್‌ ಟ್ವೈನ್ ಇನ್ನಿತರರು ಇದ್ದರು.<ref>ರಾಬರ್ಟ್‌ ಪಿ. ಪೋರ್ಟರ್ ''ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಕ್ಯೂಬಾ '', ಪುಟ. 43, ಜಿ.ಪಿ. ಪುಟ್ನಾಮ್ಸ್ ಸನ್ಸ್, 1899</ref><ref>ಕ್ಯಾಥರಿನ್ ಹರ್ಶ್‌‌ಫೆಲ್ಡ್ ''ಹೆಲ್ತ್‌, ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಆಂಡ್ ರೆವಲ್ಯೂಶನ್ ಇನ್ ಕ್ಯೂಬಾ '', ಪುಟ. 117, ಟ್ರಾನ್ಸಾಕ್ಷನ್ ಪಬ್ಲಿಶರ್ಸ್, 2008 ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 978-1412808637</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=t2goAAAAYAAJ&amp;dq=andrew+carnegie+Cuba&amp;lr= ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಕ್ಯೂಬಾ ]</ref> === ಉದ್ಯಮಿ === ==== 1885–1900: ಉಕ್ಕಿನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ==== ಕಾರ್ನೆಗೀ ಉಕ್ಕಿನ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅದೃಷ್ಟವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಅವರು ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಘಟಕಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಕಂಪನಿಗಳಿದ್ದಿದ್ದು ಅದೇ ಮೊದಲಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ಎರಡು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಎಂದರೆ ರೈಲ್‌ರೋಡ್ ಲೈನ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಉಕ್ಕಿನ ರೈಲುಗಳನ್ನು ಅಗ್ಗದ ಮತ್ತು ದಕ್ಷ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದುದ್ದು. ಎರಡನೆಯದು ಎಂದರೆ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳ ಎಲ್ಲ ಪೂರೈಕೆದಾರರನನ್ನು ವರ್ಟಿಕಲ್ ಇಂಟಗ್ರೇಶನ್‌ ಮಾಡಿದ್ದು. 1880ರ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಟೀಲ್ ಪಿಗ್ ಐರನ್, ಉಕ್ಕಿನ ರೈಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕೋಕ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಕಂಪನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರತಿದಿನ ಸುಮಾರು 2000 ಟನ್‌ಗಳಷ್ಟು ಪಿಗ್ ಮೆಟಲ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. 1888ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಹೋಮ್‌ಸ್ಟೆಡ್ ಸ್ಟೀಲ್ ವರ್ಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಂಡರು. ಅದು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲವಾದ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು, 425-ಮೈಲಿ (685&nbsp;ಕಿ.ಮೀ.) ಉದ್ದದ ರೈಲ್ವೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುವ ಉಗಿಹಡುಗುಗಳ (ಲೇಕ್ ಸ್ಟೀಮ್‌ಶಿಪ್‌) ಒಂದು ಲೈನ್‌ ಅನ್ನು ಉಪಘಟಕಗಳಾಗಿ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಕಾರ್ನೆಗೀ ತಮ್ಮ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಜೊತೆಗಿನವರ/ಸಹಕಂಪನಿಗಳ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು 1892ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಸೇರಿಸಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಟೀಲ್ ಕಂಪನಿ ಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. 1889ರ ಸುಮಾರಿಗೆ, ಯು.ಎಸ್‌.ನ ಸ್ಟೀಲ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಬಹಭಾಗ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿತ್ತು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಉಕ್ಕಿನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು : ಜೆ. ಎಡ್ಗರ್‌ ಸ್ಟೀಲ್ ವರ್ಕ್ಸ್, (ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಮೊದಲಿನ ಮೇಲಾಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇವೇನಿಯಾ ರೈಲ್‌ರೋಡ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಜಾನ್ ಎಡ್ಗರ್ ಥಾಮ್ಸನ್ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಹೆಸರಿಸಿದ್ದು), ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಬೆಸೆಮರ್ ಸ್ಟೀಲ್ ವರ್ಕ್ಸ್, ದಿ ಲ್ಯೂಸಿ ಫರ್ನೇಸಸ್, ದಿ ಯೂನಿಯನ್ ಐರನ್ ಮಿಲ್ಸ್ ದಿ ಯೂನಿಯನ್ ಮಿಲ್, (ವಿಲ್ಸನ್, ವಾಕರ್‌ & ಕೌಂಟಿ), ಕೀಸ್ಟೋನ್ ಬ್ರಿಜ್ ವರ್ಕ್ಸ್, ಹರ್ಟ್‌ಮನ್ ಸ್ಟೀಲ್ ವರ್ಕ್ಸ್, ಫ್ರಿಕ್ ಕೋಕ್ ಕಂಪನಿ ಮತ್ತು ಸ್ಕೋಟಿಯ ಓರ್ ಮೈನ್ಸ್‌. ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಕೀಸ್ಟೋನ್ ಮೂಲಕ, ಮಿಸ್ಸಿಸ್ಸಿಪ್ಪಿ ನದಿಯ ಮೂಲಕ ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಮಿಸೌರಿ ಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಮಹತ್ವದ ಈಡ್ಸ್ ಬ್ರಿಜ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಉಕ್ಕನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದರ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. (ಇದು 1874ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು). ಈ ಯೋಜನೆಯು ಉಕ್ಕಿನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪುರಾವೆಯಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಹೊಸ ಉಕ್ಕಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಒಂದು ಆರಂಭವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು. ==== 1901 ಯು.ಎಸ್.ಸ್ಟೀಲ್ ==== 1901ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರಿಗೆ 66 ವರ್ಷವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಆಗ ಅವರು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವ ಕುರಿತು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ನಿವೃತ್ತಿಗೆ ಸಿದ್ಧತೆಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಜಂಟಿ ಸ್ಟಾಕ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಿದರು. ಜಾನ್‌ ಪೀರ್‌ಪಂಟ್ ಮೋರ್ಗಾನ್ ಒಬ್ಬ ಬ್ಯಾಂಕರ್‌ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಹಣಕಾಸು ದಲ್ಲಾಳಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀ ಎಷ್ಟು ದಕ್ಷತೆಯಿಂದ ಲಾಭವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಆತ ಗಮನಿಸಿದ್ದ. ಅವರು ವೆಚ್ಚ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ, ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸರಕು ಪೂರೈಸುವ, ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಕೆಲಸಗಾರರ ವೇತನ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಉಕ್ಕಿನ ಉದ್ಯಮದ ಕುರಿತು ಆಲೋಚಿಸಿ, ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಹೊತ್ತಿಗೆ,ಅವರು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಟೀಲ್ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಪ್ರಮುಖ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಂಡು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ, ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಂಪನಿಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಪೋಲಾಗುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಪುನಾರರ್ವತನೆಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಈ ಕುರಿತ ಮಾತುಕತೆಯನ್ನು 1901ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 2ರಂದು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸ್ಟೀಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅದು ಒಂದು ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ಗೂ ಅಧಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಆಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಈ ಮಾತುಕತೆಯನ್ನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ನಡೆಸಿದವರು ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಎಂ ಸ್ಕ್ವಾಬ್ ( ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಆರ್‌. ಸ್ಕ್ವಾಬ್‌ಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ). ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಅದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸ್ವಾದೀನವಾಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ಆಸ್ತಿಸ್ವಾಮ್ಯಗಳನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸ್ಟೀಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಮೋರ್ಗಾನ್‌ ಸಂಘಟಿಸಿದ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ವಶಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ತಮ್ಮ ಉದ್ಯಮದಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದರು. ಅವರ ಉಕ್ಕಿನ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ಅವರ ವಾರ್ಷಿಕ ಗಳಿಕೆಯಾದ 480 ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ಪಟ್ಟು ಹಣಕ್ಕೆ ಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. (2003ರ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜು 10.3 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ - ಗೇಲ್ ವರ್ಚುಅಲ್ ರೆಫರೆನ್ಸ್ ಲೈಬ್ರರಿಯ ಪ್ರಕಾರ)- ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಹಿವಾಟು ಆಗಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಷೇರುಗಳು 225,639,000 ಡಾಲರ್‌ಗಳಿಷ್ಟಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರಿಗೆ ಶೇ. 5ರ 50-ವರ್ಷದ ಗೋಲ್ಡ್ ಬಾಂಡ್ ಮೂಲಕ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಅವರ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಕುರಿತ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ 1901ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 26ರಂದು ಸಹಿಹಾಕಲಾಯಿತು. ಮಾರ್ಚ್‌ 2ರಂದು, (1,400,000,000 ಡಾಲರ್‌ ಮೊತ್ತದ — ಅಂದರೆ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯು.ಎಸ್‌. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಪತ್ತಿನ ಶೇ. 4ರಷ್ಟು) ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸ್ಟೀಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ನ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಬಂಡವಾಳಹೂಡಿಕೆ ಠರಾವಿಗೆ ಸಹಿಹಾಕುವುದು ಮುಗಿದು ಒಪ್ಪಂದವು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಹೊಬೊಕನ್, ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ ಯ ಹಡ್ಸನ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಕಂಪನಿಗೆ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ರಾಬರ್ಟ್‌ ಎ ಫ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ ಅವರ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಎರಡು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಾಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ತಲುಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಒಪ್ಪಂದವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 230,000,000 ಡಾಲರ್‌ ಮೌಲ್ಯದ ಬಾಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಇಡಲು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ನೆಲಮಾಳಿಗೆಯನ್ನೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಬಾಂಡ್‌ಗಳ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ".... ತಮ್ಮ ಉದ್ಯಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಈ ಬಾಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಎಂದೂ ನೋಡಲು ಅಥವಾ ಮುಟ್ಟಲು ಬಯಸಿರಲಿಲ್ಲ. ತಾವು ನೋಡಿದೊಡನೆ ಅವು ಲೆಪ್ರಕಾನ್‌(ಐರಿಶ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕತುಂಟ ಭೂತ)ನ ಬಂಗಾರದ ಹಗುರುಎಳೆಗಳಂತೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿಬಿಟ್ಟರೆ ಎಂದು ಅವರು ಭಯಪಟ್ಟಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ನೆಲಮಾಳಿಗೆ ಕೋಣೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇರಲಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ತೆರಿಗೆ ಮೌಲ್ಯಮಾಪಕರಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರಲಿ, ತಾವು ಅವುಗಳನ್ನು ಹಂಚಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುವವರೆಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಲಿ' ಎಂದು ಬಯಸಿದಂತಿತ್ತು. === ನಿವೃತ್ತಿ === ==== 1901–1919: ಲೋಕೋಪಕಾರಿ ==== [[ಚಿತ್ರ:James Bryce, 1st Viscount Bryce & Andrew Carnegie - Project Gutenberg eText 17976.jpg|thumb|ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಜೇಮ್ಸ್ ಬ್ರೈಸ್‌ರೊಂದಿಗೆ, 1ನೇ ವಿಸ್ಕೌಂಟ್ ಬ್ರೈಸ್.]] [[ಚಿತ್ರ:Macomb Public Library.JPG|left|thumb|ಇಲಿನಾಯ್ಸ್, ಮಕಾಂಬ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಗ್ರಂಥಾಲಯ]] ಕಾರ್ನೆಗೀ ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಕಡೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಲೋಕೋಪಕಾರಿ ಯಾಗಿ ಕಳೆದರು. 1901ರ ನಂತರ ಅವರು ಅಷ್ಟೆಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾದ ಉದ್ಯಮ ಕುರಿತ ತಮ್ಮ ತೀಕ್ಷ್ಣಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಮನವು ದತ್ತ ತಿರುಗಿಸಿದರು. ನಂತರ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ-ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಉಪಕಾರವಾಗುಂತಹ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತ ಮತ್ತು ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತು ಹೊಂದಿರುವುದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಕುರಿತಾಗಿ ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ''ಟ್ರೈಂಫಂಟ್ ಡೆಮಾಕ್ರಸಿ '' (1886) ಮತ್ತು ''ಗಾಸ್ಪೆಲ್ ಆಫ್ ವೆಲ್ತ್ '' (1889) ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಬರೆದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಕಿಬೋ ಕ್ಯಾಸಲ್ ಕೊಂಡುಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಅವರ ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನಗಳನ್ನು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯತೊಡಗಿದರು. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ಮೀಸಲಾಗಿಟ್ಟರು. ಅವರು [[ಆಂಗ್ಲ|ಇಂಗ್ಲಿಶ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು]] ಪ್ರಚಲಿತಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ವಿಧಾನವಾಗಿ ಸ್ಪೆಲ್ಲಿಂಗ್ ರಿಫಾರ್ಮ್‌ (ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಸುಧಾರಣೆ) ಆಂದೋಲನದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಅನೇಕ ಲೋಕೋಪಕಾರಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದರೆ, ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ, ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಇಂಗ್ಲಿಶ್ ಮಾತನಾಡುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದ್ದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಈ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಮೊದಲನೆಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನು ಅವರು 1883ರಲ್ಲಿ ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಅವರ ವಿಧಾನ ಎಂದರೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡಿ, ಅವುಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸಬೇಕಿತ್ತು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಡುವುದು ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಸ್ಥಳೀಯರ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಲು, 1885ರಲ್ಲಿ ಅವರು 500,000 ಡಾಲರ್‌ ಹಣವನ್ನು ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನ ಒಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು 1886ರಲ್ಲಿ 250,000 ಡಾಲರ್‌ ಹಣವನ್ನು ಅಲ್ಲೆಗೆನಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಹಾಲ್ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಾಲಯ ನಿರ್ಮಿಸಲು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಉಚಿತ ಗ್ರಂಥಾಲಯಕ್ಕೆ 250,000 ಡಾಲರ್‌ ಹಣವನ್ನು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಒಟ್ಟು ಸುಮಾರು 3,000 ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳಿಗೆ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 47 ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿವೆ, ಕೆಲವು ಕೆನಡಾ, ಬ್ರಿಟನ್‌, ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಗಣರಾಜ್ಯ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ನ್ಯೂಜಿಲ್ಯಾಂಡ್, ವೆಸ್ಟ್‌ ಇಂಡೀಸ್‌ ಮತ್ತು [[ಫಿಜಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನುಗಳಿದ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳಿವೆ. ಅವರು 1899ರಲ್ಲಿ ಬರ್ಮಿಂಗ್‌‌ಹ್ಯಾಮ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು 50,000 ಡಾಲರ್‌ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದರು.<ref>[http://ecommons.library.cornell.edu/bitstream/1813/3164/11/002_10.pdf ದಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಕಮಿಟಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070925185817/http://ecommons.library.cornell.edu/bitstream/1813/3164/11/002_10.pdf |date=2007-09-25 }}, ''ಕರ್ನೆಲ್ ಅಲ್ಯುಮ್ನಿ ನ್ಯೂಸ್ '', II(10), 29 ನವೆಂಬರ್‌ 1899, ಪುಟ. 6</ref> [[ಚಿತ್ರ:Syracuse Carnegie Library.jpg|thumb|left| ಸಿರಾಕ್ಯುಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಗ್ರಂಥಾಲಯ]] ವ್ಲಾನ್‌ಸ್ಲಿಕ್ (1991) ಹೇಳಿರುವಂತೆ, 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಮರಿಕದ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಉಚಿತ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು ಲಭ್ಯವಿರಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಚಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಆದರ್ಶ ಉಚಿತ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಬಹುಕಾಲದವರೆಗೆ ಬಿಸಿಬಿಸಿ ಚರ್ಚೆಯ ವಿಚಾರವಾಗಿತ್ತು. ಒಂದೆಡೆ, ಗ್ರಂಥಾಲಯ ವೃತ್ತಿಯು ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷತೆಯಿಂದ ಬೆಂಬಲಿಸುವ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಕರೆನೀಡಿತು; ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಶ್ರೀಮಂತ ದಾನಿಗಳು ಪೋಷಕ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಅಧಿಕಗೊಳಿಸುವ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಕುರಿತು ಒಲವು ಹೊಂದಿದ್ದರು. 1886 ಮತ್ತು 1917ರ ಮಧ್ಯೆ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಗ್ರಂಥಾಲಯ ದೇಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಾಲಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು, ಜೊತೆಗೆ ಅವರು ಈ ಎರಡರ ಮದ್ಯೆ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದರು. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಬ್ರೂಮ್‌ ಕೌಂಟಿ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿಯನ್ನು 1904ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಬಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್ಟನ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಎಂದು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲಾದ, ಇದನ್ನು ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ 75,000 ಡಾಲರ್‌ ದೇಣಿಗೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಕಟ್ಟಡವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಕೇಂದ್ರ, ಎರಡೂ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರು 1901ರಲ್ಲಿ 2 ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳನ್ನು ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಪ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ (CIT)ಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ಇಷ್ಟೇ ಹಣವನ್ನು 1902ರಲ್ಲಿ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಡಿ.ಸಿ.ಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಶನ್ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ನೀಡಿದರು. ತದನಂತರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಈ ಎರಡೂ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಇನ್ನಿತರ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ಸಿಐಟಿಯು ಈಗ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಮೆಲಾನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಕಾರ್ನೆಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. [[ಚಿತ್ರ:CMU Hamerschlag Hall.jpg|thumb|right|ಕಾರ್ನೆಗೀ ಮೆಲಾನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] 1911ರಲ್ಲಿ, ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಮೌಂಟ್‌ ವಿಲ್ಸನ್‌‌‌ನಲ್ಲಿ 100&nbsp;ಇಂಚ್‌ (2.5&nbsp;m) ಹುಕರ್‌ ಟೆಲಿಸ್ಕೋಪ್ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಜಾರ್ಜ್‌ ಎಲೆರಿ ಹೇಲ್‌ ಅವರಿಗೆ ಸಹೃದಯಿ ದಾನಿಯಾದರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಶನ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಹತ್ತು ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು. [[ದೂರದರ್ಶಕ|ಟೆಲಿಸ್ಕೋಪ್‌]] ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಪೂಗೊಳಿಸುವ ಸಲಹೆಯನ್ನು ನೀಡಿ, ಈ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು: "ಮೌಂಟ್ ವಿಲ್ಸನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಆಶಿಸುವೆ. ಅದರಿಂದ ದೊರೆಯಲಿರುವ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ನಾನು ತುಂಬ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿರುವೆ. ನಾನು ಇಹಲೋಕ ತ್ಯಜಿಸುವ ಮೊದಲು ಸಂತೃಪ್ತನಾಗಿ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿರುವೆ. ಹೊಸ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಹಿಂದೆಂದಿಗಿಂತ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪುರಾತನಭೂಮಿಯ ಯಾವುದೋ ಭಾಗಕ್ಕೆ ನಾವು ನೀಡಬೇಕಾದ ಋಣವನ್ನು ಮರಳಿಸಲಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಸಮಾಧಾನದಿಂದ ಹೋಗಬಯಿಸಿರುವೆ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದರು. ದೂರದರ್ಶಕವು ನವೆಂಬರ್‌ 2, 1917ರಂದು ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಮೊದಲ ಬೆಳಕು ಕಂಡಿತು.<ref>[http://www.mtwilson.edu/his/art/g1a4.php ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಮೌಂಟ್ ವಿಲ್ಸನ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ - ಬಿಲ್ಟಿಂಗ್ ದಿ 100-ಇಂಚ್ ಟೆಲಿಸ್ಕೋಪ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208191301/http://www.mtwilson.edu/his/art/g1a4.php |date=2009-02-08 }}. ಮೌಂಟ್ ವಿಲ್ಸನ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್‌‌ (MWOA)ಗಾಗಿ 1984ರಲ್ಲಿ ಮೈಕ್‌ ಸಿಮನ್ಸ್ ಬರೆದ ಲೇಖನ</ref> ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು 10 ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ಅದನ್ನು ಒಂದು ಒಪ್ಪಂದಪತ್ರದ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರು ಒಪ್ಪಂದಪತ್ರಕ್ಕೆ ಜೂನ್ 7, 1901ರಲ್ಲಿ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ರಾಯಲ್ ಚಾರ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಗಸ್ಟ್ 21, 1902ರಂದು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ಗೆ ಅವರು ೧೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ ಹಣವನ್ನು ದೇಣಿಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದರು. (ಆಗ ಅದು ಊಹಿಸಲಾರದಷ್ಟು ಹಣವಾಗಿತ್ತು : ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ನಾಲ್ಕು ಸ್ಕಾಟಿಶ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಿಗೆ ಒಟ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಸರ್ಕಾರಿ ಅನುದಾನವೇ 50,000 ಪೌಂಡ್‌ ಆಗಿರುತ್ತಿತ್ತು). ಇದರ ಉದ್ದೇಶವು ಸ್ಕಾಟಿಶ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಉತ್ತಮಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಅರ್ಹ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ ಯುವಜನತೆಗೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.carnegie-trust.org/our_history.htm |title=ಕಾರ್ನೆಗೀ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಫಾರ್ ದಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ |access-date=2011-01-08 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513232654/http://www.carnegie-trust.org/our_history.htm |url-status=dead }}</ref> ಇದಾದನಂತರ ಅವರನ್ನು ಸೇಂಟ್ ಆಂಡ್ರ್ಯೂಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಲಾರ್ಡ್‌ ರೆಕ್ಟರ್‌ ಎಂದು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಹುಟ್ಟೂರಾದ ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್‌ಗೂ ಅಪಾರ ಹಣವನ್ನು ದೇಣಿಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಒಂದು ಖಾಸಗಿ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ ಖರೀದಿಸಿ, ಪಿಟ್ಟೆನ್‌ಕ್ರಿಫ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌ ರೂಪಿಸಿದರು. ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೂ ತೆರೆದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್ ಜನತೆಗೆ ಅನುಕೂಲ ಒದಗಿಸಲು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ <ref>{{Scottish charity|SC015710|Carnegie Dunfermline Trust}}</ref> ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ಒಂದು ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ನಂತರ ಅವರು 1913ರಲ್ಲಿ ಅನುದಾನ ನೀಡುವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು 10 ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು.<ref>{{Scottish charity|SC012799|Carnegie United Kingdom Trust}}</ref><ref>[http://www.carnegieuktrust.org.uk ಕಾರ್ನೆಗೀ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ]</ref> ಕಾರ್ನೆಗೀ ಹೋಮ್‌ಸ್ಟೆಡ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಿಗಾಗಿ 1901ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಾಲೇಜ್‌ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಪಿಂಚಣಿ ನಿಧಿಯನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕಾಲೇಜಿನವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ನಿಧಿಯನ್ನು ನಂತರ TIAA-CREFಗೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಈ ಹಣವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಒಂದು ಬಹುಮುಖ್ಯ ಅಗತ್ಯ ಎಂದರೆ ಚರ್ಚ್‌‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಾಲೆಗಳು ತಮ್ಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತು. ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಿದ್ದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಿ ಅವರು 7000 ಚರ್ಚ್‌ ಆರ್ಗನ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಹಾಲ್‌‌ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದರ ಒಡೆತನವೂ ಅವರದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ಜನರ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಬುಕರ್‌ ಟಿ. ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಟಸ್ಕ್‌ಗೀ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌‌ಗೆ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಬಹಳ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಬುಕರ್‌ ಟಿ. ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಅವರಿಗೆ ನ್ಯಾಶನಲ್ ನೀಗ್ರೋ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಲೀಗ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಕೆನಡಾಗಳಲ್ಲಿ ವೀರತನದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು 1904ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಹೀರೋ ಫಂಡ್‌ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. (ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಬ್ರಿಟನ್, ಸ್ವಿಟ್ಜರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್, ನಾರ್ವೆ, ಸ್ವೀಡನ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್, ಇಟಲಿ, ನೆದರಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್, ಬೆಲ್ಜಿಯಂ, ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್‌ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ನಿಧಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು). ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು 1903ರಲ್ಲಿ 1,500,000 ಡಾಲರ್‌ ಹಣವನ್ನು ಹೇಗ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪೀಸ್‌ ಪ್ಯಾಲೇಸ್‌ (ಶಾಂತಿ ಅರಮನೆ) ಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನ ತಾಣವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಲು ಪ್ಯಾನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ಪ್ಯಾಲೇಸ್ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ 150,000 ಡಾಲರ್ ಹಣವನ್ನು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀ ಅವರ ಲೋಕೋಪಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಕಲೆಗೆ ಅವರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಮಸ್ಸಾಚುಸೆಟ್ಸ್‌‌‌ನ ಬೋಸ್ಟನ್‌ ನಗರದ ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಕನ್ಸ್‌ರ್ವೇಟರಿ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಫಿ ಮ್ಯು ಆಲ್ಫಾ ಸಿನ್‌ಫೋನಿಯಾ ಫ್ರಾಟೆರ್ನಿಟಿಯ ಗೌರವ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ 1917ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 14ರಂದು ನೇಮಕ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಲು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಯುವ ಜನತೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಈ ಸಮುದಾಯದ ಧ್ಯೇಯವು ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರೀ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮಾನದಂಡಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ನಿಷ್ಕರುಣಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಮಾನವೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಬೆನ್ನತ್ತಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು;<ref>ಪೌಲ್‌ ಕ್ರಯುಸ್ ''ದಿ ಬ್ಯಾಟಲ್ ಫಾರ್‌ ಹೋಮ್‌ಸ್ಟಡ್ 1880–1892'', ಪುಟ. 233,ಪಿಟ್ಸ್‌ಬಗ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, 1992 ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 978-0822954668</ref> ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅವರ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಅವರ ಅನೇಕ ಕೆಲಸಗಾರರ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಡವರ ಜೀವನದ ನಡುವಣ ಹೋಲಿಕೆಯು ಎದ್ದು ಕಾಣುವಂತಿತ್ತು. "ಪ್ರಾಯಶಃ ತಮ್ಮ ಹಣವನ್ನು ಹೀಗೆ ಹಂಚುವ ಮೂಲಕ ತಾವು ಹಣಗಳಿಸಲು ಏನೆಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೋ ಅದಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯ ಒದಗಿಸುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಕಾರ ಜೋಸೆಫ್ ವಾಲ್ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/carnegie/filmmore/description.html |title=ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪೀರಿಯೆನ್ಸ್ {{!}} ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ {{!}} ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ ಡಿಸ್ಕ್ರಿಪ್ಷನ್ |access-date=2011-01-08 |archive-date=2010-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418175905/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carnegie/filmmore/description.html |url-status=dead }}</ref> ಅಮೆರಿಕನ್ ಕನಸಿನ ಕಲ್ಪನೆ ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅಮೆರಿಕಾಗೆ ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಿಂದ ಬಂದ ವಲಸಿಗರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಿ ಮಾತ್ರವೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಕಾರಿ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ ದೇಣಿಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಲ್ಲದೇ, ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ದೇಶಗಳ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೂಡ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಸ್ವೆಟ್ನಮ್‌, ಜಾರ್ಜ್‌. (1980) ಟ್ವಾಯ್ನ್‌ ಪಬ್ಲಿಶರ್ಸ್.</ref> === ಮರಣ === [[ಚಿತ್ರ:Andrew Carnegie Gravesite.JPG|thumb|150px| ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌ನ ನಾರ್ತ್‌ ಟ್ಯಾರಿಟೌನ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಲೀಪಿ ಹಾಲೋ ಸಿಮೆಟರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಗೋರಿ ಇರುವ ಸ್ಥಳ.]][[ಚಿತ್ರ:Andrew Carnegie Footstone 2010.JPG|thumb|150px|right|ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಅಡಿಗಲ್ಲು]]ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು 1919ರ ಆಗಸ್ಟ್ 11ರಂದು ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ನ್ಯೂಮೋನಿಯಾದಿಂದ ಲಿನಾಕ್ಸ್, ಮಸ್ಸಾಚುಸೆಟ್ಸ್‌‌‌ನಲ್ಲಿ ತೀರಿಕೊಂಡರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಾಗಲೇ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ 350,695,653 ಡಾಲರ್ ಹಣವನ್ನು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದರು (2005ರ ಅಂಕಿಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಸರಿತೂಗಿಸಿದರೆ ಸುಮಾರು 4.3 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌).<ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Andrew Carnegie Dies Of Pneumonia In His 84th Year. Taken Ill At Shadow Brook On Friday, He Sinks Rapidly. Wife Is At His Bedside. Estate Estimated At $500,000,000, While His Benefactions Totaled $350,695,650. Started As A Poor Boy. Funeral To Be Held Thursday In Lenox, But No Services in New York. |url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9A05E2DA1338EE32A25751C1A96E9C946896D6CF |quote=Andrew Carnegie died at Shadow Brook of bronchial pneumonia at 7:10 o'clock this morning. |work=New York Times |date=12 August 1919 |accessdate=2008-08-01 |format=PDF |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521190928/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9A05E2DA1338EE32A25751C1A96E9C946896D6CF |url-status=dead }}</ref> ಅವರ ಮರಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯ 30,000,000 ಡಾಲರ್‌ ಹಣವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಗಳು, ದತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಿಂಚಣಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಿದರು.<ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Carnegie's Estate, At Time Of Death, About $30,000,000; Will, Probated Yesterday, Distributes $10,000,000 To Friends And Philanthropies. Residue To Public Use. Wife And Daughter Provided For Long Before Last Testament Was Made. Grants Many Annuities. Total Of Philanthropic Gifts, Including Bequests, Estimatedat $371,065,653. Annuities For Associates. Carnegie's Estate About $30,000,000. Made Void By Contest. Total Benefactions $371,065,653. |url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9E03E3DF103DE533A2575AC2A96E9C946896D6CF |quote=The will of Andrew Carnegie, filed here yesterday and admitted to probate immediately by Surrogate Fowler, disposes of an estate estimated at between $25,000,000 and $30,000,000. The residuary estate of about $20,000,000 goes to the Carnegie Corporation. |work=New York Times |date=29 August 1919 |accessdate=2008-08-01 |format=PDF |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521201152/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9E03E3DF103DE533A2575AC2A96E9C946896D6CF |url-status=dead }}</ref> ಅವರನ್ನು ನಾರ್ತ್‌ ಟ್ಯಾರಿಟೌನ್‌, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಲೀಪಿ ಹ್ಯಾಲೊ ಸಿಮೆಟರಿ ಯಲ್ಲಿ ಹೂಳಲಾಯಿತು. ಗೋರಿಯ ಸ್ಥಳವು ಅರ್ಕಾಡಿಯ ಹೆಬ್ರನ್ ಪ್ಲಾಟ್‌ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮಿಟ್ ಅವೆನ್ಯೂ ಮತ್ತು ಡಿಂಗಲ್ ರೋಡ್‌ನ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಗಿಲ್ಡೆಡ್‌ ಏಜ್‌ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದ ಯೂನಿಯನ್ ಸಂಘಟಕ ಸಾಮ್ಯುಯೆಲ್ ಗೋಂಪರ್ಸ್ ಅವರ ಗೋರಿಯಿಂದ ಕೆಲವೇ ಅಡಿಗಳ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಗೋರಿಯಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://sleepyhollowcemetery.org/wpress/wp-content/uploads/2009/07/sleepy-hollow-cemetery-map.pdf|title=Sleepy Hollow Cemetery Map|year=2009|publisher=Sleepy Hollow Cemetery Historic Fund|accessdate=19 April 2010|archive-date=9 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209080936/http://sleepyhollowcemetery.org/wpress/wp-content/uploads/2009/07/sleepy-hollow-cemetery-map.pdf|url-status=dead}}</ref> == ವಿವಾದಗಳು == === 1889: ಜೋನ್ಸ್‌ಟೌನ್ ಪ್ರವಾಹ === 1889ರಲ್ಲಿ 2,209 ಜನರ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಜೋನ್ಸ್‌ಟೌನ್ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣರೆಂದು ಆಪಾದಿಸಲಾದ ಸೌತ್‌ ಫೋರ್ಕ್‌ ಫಿಶಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಂಟಿಂಗ್ ಕ್ಲಬ್‌ನ 50 ಜನ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರೂ ಒಬ್ಬರು. ಅವರ ಗೆಳೆಯರಾದ ಬೆಂಜಮಿನ್ ರಫ್‌ ಅವರ ಸಲಹೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಪಾಲುದಾರ ಹೆನ್ರಿ ಕ್ಲೇ ಫ್ರಿಕ್ ಅವರು ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾದ ಜೋನ್ಸ್‌ಟೌನ್‌ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೌತ್‌ ಫೋರ್ಕ್‌ ಫಿಶಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಂಟಿಂಗ್ ಕ್ಲಬ್‌ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಸೌತ್‌ ಫೋರ್ಕ್‌ ಫಿಶಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಂಟಿಂಗ್ ಕ್ಲಬ್‌ನ ಘೋಷಿತ ಸದಸ್ಯರು ಎಂದರೆ: ಬೆಂಜಮಿನ್ ರಫ್; ಟಿ.ಎಚ್‌.ಐ. ಸ್ವೀಟ್ ; ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಜೆ. ಕ್ಲಾರ್ಕ್‌; ಥಾಮಸ್ ಕ್ಲಾರ್ಕ್‌; ವಾಲ್ಟರ್ ಎಫ್‌ ಫಂಡನ್‌ಬರ್ಗ್‌; ಹೋವರ್ಡ್‌ ಹಾರ್ಟ್ಲಿ; ಹೆನ್ರಿ ಸಿ ಈಗರ್; ಜೆ.ಬಿ. ವೈಟ್; ಹೆನ್ರಿ ಕ್ಲೇ ಫ್ರಿಕ್; ಇ.ಎ. ಮೈರ್ಸ್; ಸಿ.ಸಿ. ಹಸ್ಸೆ; ಡಿ.ಆರ್‌. ಎವರ್; ಸಿ.ಎ. ಕಾರ್ಪೆಂಟರ್; ಡಬ್ಲ್ಯು. ಎಲ್‌. ಮೆಕ್‌ಕ್ಲಿಂಟಾಕ್ ಮತ್ತು ಎ.ವಿ. ಹೋಲ್ಮ್ಸ್. ಸುಮಾರು ಅರವತ್ತು ಸದಸ್ಯರಿದ್ದ ಈ ಕ್ಲಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾದ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮ ಸಿರಿವಂತರು ಇದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಫ್ರಿಕ್‌ನ ಆಪ್ತ ಗೆಳೆಯ ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಮೆಲಾನ್, ಆತನ ಅಟಾರ್ನಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಫಿಲಾಂಡರ್ ನಾಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಜೇಮ್ಸ್ ಹೇ ರೀಡ್ ಹಾಗೂ ಫ್ರಿಕ್‌ನ ಉದ್ಯಮ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿದ್ದ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರೂ ಸೇರಿದ್ದರು. ನಗರದ ಮೇಲಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಸೌತ್ ಫೋರ್ಕ್‌ ಎಂಬ ಚಿಕ್ಕ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಸೌತ್ ಫೋರ್ಕ್‌ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಅದನ್ನು 1838 ಮತ್ತು 1853ರ ನಡುವೆ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ಆಫ್ ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾದಿಂದ ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು. ಜೋನ್ಸ್‌ಟೌನ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾಲುವೆ ಜಲಾನಯನಕ್ಕೆ ಜಲಾಶಯದಂತೆ ಬಳಸಲು ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು. ಆ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರೈಲುರಸ್ತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ದೋಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸರಕುಸಾರಿಗೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸರೋವರ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಅದನ್ನು ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ರೈಲ್‌ರೋಡ್‌ಗೆ ಮಾರಿತು. ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಖಾಸಗಿಯವರಿಗೆ ಮಾರಲಾಯಿತು, ನಂತರ ಅದು 1881ರಲ್ಲಿ ಸೌತ್‌ ಫೋರ್ಕ್‌ ಫಿಶಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಂಟಿಂಗ್ ಕ್ಲಬ್‌ ಒಡೆತನಕ್ಕೆ ದಕ್ಕಿತು. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ 20 ಮೈಲಿಗೂ ಕಡಿಮೆ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಜೋನ್ಸ್‌ಟೌನ್‌ ನಗರವಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಟೀಲ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ (ಇವರಿಂದಲೇ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಉಕ್ಕುತಯಾರಿಸುವ ತಜ್ಞ ಬಿಲ್‌ ಜೀನ್ಸ್‌ ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಕಂಪನಿಗೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು) ಕೇಂಬ್ರಿಯಾ ಐರನ್ ಆಂಡ್ ಸ್ಟೀಲ್ ಕಂಪನಿಯಿತ್ತು. ಅದು ಆಗ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಾರ್ಷಿಕ ಉಕ್ಕು ಉತ್ಪಾದನಾ ಕಂಪನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಕಳಪೆ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಎತ್ತರ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದುದ್ದು, ಅತ್ಯಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹಿಮ ಕರಗಿದ್ದುದು ಮತ್ತು ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ವಸಂತಕಾಲದ ಮಳೆ, ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು 1889ರ ಮೇ 31ರಂದು ಒಡೆದುಹೋಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಷ್ಟು ನೀರು ಪ್ರವಾಹವಾಗಿ ಕಣಿವೆಗೆ ಉಕ್ಕಿಹರಿದು, ಜೋನ್ಸ್‌ಟೌನ್‌ ಪ್ರವಾಹ ಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಅಣೆಕಟ್ಟು ಒಡೆದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ಗೆ ತಂತಿ ಮೂಲಕ ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ, ಸೌತ್‌ ಫೋರ್ಕ್‌ ಫಿಶಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಂಟಿಂಗ್ ಕ್ಲಬ್‌ನ ಫ್ರಿಕ್ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಸದಸ್ಯರು ಒಟ್ಟು ಸೇರಿ, ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್ ಪರಿಹಾರ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಜೊತೆಗೆ ಕ್ಲಬ್‌ ಕುರಿತು ಅಥವಾ ಪ್ರವಾಹದ ಕುರಿತು ಎಂದಿಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಈ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವು ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಕ್ಲಬ್‌ನ ಸದಸ್ಯರ ಮೇಲೆ ಹೂಡಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳು ವಜಾಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ನಾಕ್ಸ್ ಹಾಗೂ ರೀಡ್‌ ಅವರು ಯಶಗಳಿಸಿದರು. ಪ್ರವಾಹದಿಂದಾಗಿ ಕೇಂಬ್ರಿಯಾ ಐರನ್ ಆಂಡ್ ಸ್ಟೀಲ್‌ ಘಟಕವು ಅಪಾರವಾಗಿ ಹಾನಿಗೀಡಾದರೂ ಒಂದು-ಒಂದೂವರೆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ತೊಡಗುವಂತೆ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆ ಸಮಯಕ್ಕೆ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಉಕ್ಕಿನ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಕೇಂಬ್ರಿಯಾದವರ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸಿತ್ತು. ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಕೇಂಬ್ರಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಚೀಫ್‌ ಲೀಗಲ್ ಕೌನ್ಸೆಲ್ ಸೈರಸ್‌ ಎಲ್ಡರ್‌ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ನಾಶವಾಯಿತು. ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಪ್ರವಾಹದ ನಂತರ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಜೋನ್ಸ್‌ಟೌನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀ- ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದ ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ಈಗ ಜೋನ್ಸ್‌ಟೌನ್‌ ಏರಿಯಾ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್‌ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರವಾಹ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. === 1892: ಹೋಮ್‌ಸ್ಟಡ್‌ ಮುಷ್ಕರ === [[ಚಿತ್ರ:Homesteadstrike.jpg|thumb|right|ಹೋಮ್‌ಸ್ಟಡ್‌ ಮುಷ್ಕರ]] ಹೋಮ್‌ಸ್ಟಡ್‌ ಮುಷ್ಕರವು ಅತ್ಯಂತ ಕೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಮಿಕ ಹೋರಾಟವಾಗಿದ್ದು, 1982ರಲ್ಲಿ 143 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯಿತು. ಇದು ಅಮೆರಿಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ಕಾರ್ಮಿಕ ಹೋರಾಟವಾಗಿದೆ. ಹೋಮ್‌ಸ್ಟಡ್‌, ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಟೀಲ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಘಟಕದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಟವು ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಅಮಾಲ್ಗಮೇಟೆಡ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಆಫ್‌ ಐರನ್ ಆಂಡ್ ಸ್ಟೀಲ್‌ ವರ್ಕರ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಟೀಲ್ ಕಂಪನಿಯ ನಡುವೆ ವಿವಾದವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಈ ಗಲಭೆ ಅತ್ಯಧಿಕಗೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಹಾಗೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ವಿವಾದವನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಂಗಡಿಗ ಮತ್ತು ಪಾಲುದಾರ ಹೆನ್ರಿ ಕ್ಲೇ ಫ್ರಿಕ್‌ ನ ಮಧ್ಯಸ್ತಿಕೆಗೆ ವಿವಾದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಫ್ರಿಕ್‌ ತನ್ನ ಬಲವಾದ ಯೂನಿಯನ್-ವಿರೋಧಿ ಭಾವನೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಉದ್ಯಮದ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದರು. ಶೇ. 60ರಷ್ಟು ಲಾಭವನ್ನು ಕಂಪನಿಯು ಕೆಲದಿನಗಳ ಹಿಂದಷ್ಟೇ ಗಳಿಸಿದ್ದರೂ, ಕೆಲಸಗಾರರ ವೇತನವನ್ನು ಶೇ. 30ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಏರಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿತು. ಕೆಲವು ಕೆಲಸಗಾರರು ಪೂರ್ಣ ಶೇ. 60ರಷ್ಟು ಏರಿಕೆ ಬೇಕೆಂಬ ಆಗ್ರಹ ಮುಂದಿಟ್ಟಾಗ, ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯು ಯೂನಿಯನ್‌ಅನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿ, ಹೊರಹಾಕಿತು. ಹೀಗೆ ಕೆಲಸ ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಿದ್ದನ್ನು ಕೆಲಸಗಾರರು ಮುಷ್ಕರ ನಡೆಸಿದ್ದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸದೇ, ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯ ಲಾಕ್‌ಔಟ್ " ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿತು. ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ, ಕೆಲಸಗಾರರು ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮಿತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದರು ಮತ್ತು ನಂತರದ ಸರ್ಕಾರಿ ಕ್ರಮಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಂದೋಲನವನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಕ್ರಿಮನಲ್ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳ ಹಾಗೆ ತೋರಿದವು. ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯು ಕಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕು ಆಂದೋಲನವನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮುಷ್ಕರನಿಲ್ಲಿಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ಉಕ್ಕಿನ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಫ್ರಿಕ್‌ ಕರೆತಂದನು. ಇವರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ಕೊಡಲು ಪಿಂಕರ್‌ಟನ್ ಏಜೆಂಟ್‌ರನ್ನೂ ಕರೆತಂದನು. ಜುಲೈ 6ರಂದು, ನ್ಯೂಯಾಕ್‌ ನಗರ ಮತ್ತು ಚಿಕಾಗೋದಿಂದ 300 ಪಿಂಕರ್‌ಟನ್‌ ಏಜೆಂಟ್‌‌ರ ಪಡೆಯನ್ನು ಕರೆಸಿದ್ದು, ಮುಷ್ಕರನಿರತರು ಮತ್ತು ಇವರ ಮಧ್ಯೆ ಕೈಕೈ ಮಿಲಾಯಿಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ಏಳು ಜನ ಮುಷ್ಕರನಿರತರು ಮತ್ತು 3 ಜನ ಪಿಂಕರ್‌ಟನ್‌ ಏಜೆಂಟ್‌‌ ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು 10 ಜನರು ಸತ್ತರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ಜನರು ಗಾಯಗೊಂಡರು. ಮುಷ್ಕರದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ಗವರ್ನರ್‌ ರಾಬರ್ಟ್‌ ಪ್ಯಾಟಿಸನ್ ಸೇನೆಯ ಎರಡು ತುಕಡಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಆದೇಶ ನೀಡಿದರು. ಮುಷ್ಕರ ನಿರತ ಕೆಲಸಗಾರರು ಮತ್ತು ಪಿಂಕರ್‌ಟನ್‌ಗಳ ನಡುವಣ ಜಗಳಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ದಂಗೆಕೋರ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಬರ್ಕ್‌ಮನ್‌ ಫ್ರಿಕ್‌ನನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿ, ಫ್ರಿಕ್‌ನತ್ತ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸಿದ ಎನ್ನಲಾಗಿದ್ದು, ಫ್ರಿಕ್ ಗಾಯಗೊಂಡ. ಮುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಬರ್ಕ್‌ಮನ್‌ಅನ್ನು ಹತ್ಯೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಆರೋಪದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಬರ್ಕ್‌ಮನ್ ಪ್ರಕಾರ, "...ಫ್ರಿಕ್‌ನನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದರೆ, ಹೋಮ್‌ಸ್ಟಡ್‌ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಯ ಜವಬ್ದಾರಿಯು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ."<ref>ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಬರ್ಕ್‌ಮನ್ ''ಪ್ರಿಸನ್ ಮೆಮೊಯಿರ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಆನ್ ಅನಾರ್ಕಿಸ್ಟ್ '', ಪುಟ. 67, ಮದರ್ ಅರ್ಥ್‌ ಪಬ್ಲಿಶಿಂಗ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್, 1912</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FC4UAAAAIAAJ&amp;dq=Alexander+Berkman&amp;lr= ಪ್ರಿಸನ್ ಮೆಮೊಯಿರ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಆನ್ ಅನಾರ್ಕಿಸ್ಟ್ ಬೈ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಬರ್ಕ್‌ಮನ್]</ref> ತದನಂತರದಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯು, ಹೋಮ್‌ಸ್ಟಡ್‌ ಘಟಕದ ಕೆಲಸಗಾರರ ಬದಲಿಗೆ ಯೂನಿಯನ್ -ರಹಿತ ವಲಸೆ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು ಮತ್ತು ಆಗ ಕಾರ್ನೆಗೀಯು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಹೆಸರಿಗೆ ಹೋಮ್‌ಸ್ಟಡ್‌ ಘಟನೆಗಳ ನಂತರ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಮಸಿಬಳಿದಂತಾಯಿತು. == ಸಿದ್ಧಾಂತ == === ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ನೀತಿವಾಕ್ಯ === ತಮ್ಮ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ನ್ಯೂಮೋನಿಯಾದಿಂದ ಬಳಲಿದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು 1919ರ ಆಗಸ್ಟ್ 11ರಂದು ಮರಣಿಸುವ ಮೊದಲು ವಿವಿಧ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ 350,695,654 ಡಾಲರ್ ಹಣವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದರು. 'ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ನೀತಿವಾಕ್ಯ'ವು ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಉದಾರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ : *ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಜೀವಿತಾವಧಿಯ ಮೊದಲ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದಷ್ಟು ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯಲು ವ್ಯಯಿಸಬೇಕು. *ನಂತರದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದ ಜೀವಿತವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದಷ್ಟು ಹಣಗಳಿಸಲು ವ್ಯಯಿಸಬೇಕು. *ಜೀವಿತದ ಕೊನೆಯ ಮೂರನೇ ಒಂದುಭಾಗವನ್ನು ಗಳಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಹಣವನ್ನು ಯೋಗ್ಯ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ದಾನ ಮಾಡಲು ಬಳಸಬೇಕು. ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಲೋಕೋಪಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಲಯದಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ದೂರವೇ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ವಿಶ್ವವು ತಮ್ಮನ್ನು 'ಪಾಸಿಟಿವಿಸ್ಟ್ ಅಥವಾ ಪ್ರಾತ್ಯಕ್ಷಿಕ ಪ್ರಮಾಣವಾದಿ' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಬಯಸಿದ್ದರು. ಅವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ, ಜಾನ್‌ ಬ್ರೈಟ್‌ರಿಂದ ಅಪಾರವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿದ್ದರು. === ಸಂಪತ್ತಿನ ಕುರಿತು === [[ಚಿತ್ರ:Andrew Carnegie at Skibo 1914 - Project Gutenberg eText 17976.jpg|thumb|ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಸ್ಕಿಬೋ ಕ್ಯಾಸಲ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, 1914]] [[ಚಿತ್ರ:Stain Glass Andrew Mellon.JPG|thumb|ನ್ಯಾಶನಲ್ ಕೆಥಡ್ರಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲಾದ ಸ್ಟೈನ್‌ಗಳಿರುವ ಗಾಜಿನ ಕಿಟಕಿ]] 1868ರಲ್ಲಿಯೇ,ತಮ್ಮ 33ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ತಮಗೇ ಒಂದು ಮೆಮೋ ಬರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವರು ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದರು:ಸಂಪತ್ತಿನ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯು ಮೂರ್ತಿಪೂಜೆಯ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಕೆಟ್ಟ ರೀತಿ. ಯಾವ ಮೂರ್ತಿಯೂ ಹಣದ ಆರಾಧನೆಗಿಂತ ಕೀಳ್ಮಟ್ಟದ್ದೇನಲ್ಲ."<ref>ಮೌರಿ ಕ್ಲೆನ್ ''ದಿ ಚೇಂಜ್‌ ಮೇಕರ್ಸ್ '', ಪುಟ. 57, ಮೆಕ್‌ಮಿಲನ್, 2004 ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 978-0805075182</ref> ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಕೆಳಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಅವರು ತಾವು 35ನೇ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ, ಲೋಕೋಪಕರಾದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಾಗಿ ಮೆಮೋದಲ್ಲಿ ಬರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. "ಹೀಗೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿ ಮರಣಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕಳಂಕಿತನಾಗಿ ಮರಣಿಸುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು ಬರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವರು 1881ರ ವರೆಗೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಿಂದ ಲೋಕೋಪಕಾರದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.1881ರಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ತವರೂರು ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್ ನಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯಕ್ಕೆ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಜಕಲ್ಯಾಣ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡರು.<ref>ಡ್ವೈಟ್‌ ಬರ್ಲಿಂಗೇಮ್‌ ''ಫಿಲಾಸಫಿ ಇನ್ ಅಮೆರಿಕಾ'', ಪುಟ. 60, ಎಬಿಸಿ-ಸಿಎಲ್‌ಐಒ, 2004 ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 978-1576078600</ref> ಕಾರ್ನೆಗೀ "ದಿ ಗಾಸ್ಪೆಲ್ ಆಫ್ ವೆಲ್ತ್‌ (ಸಂಪತ್ತಿನ ಸುವಾರ್ತೆ)",<ref>ಆಟೋಬಯಾಗ್ರಫಿ [https://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Carnegie+knows+the+presid... ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ] ಪುಟಗಳು. 255–67</ref> ಎಂಬ ಲೇಖನವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತರು ತಮ್ಮ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಮಾಜವನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸಬೇಕೆಂಬ ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ತಮಗೇ ಬರೆದುಕೊಂಡ ಮೆಮೋಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ವಾಕ್ಯ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ : ಮನುಷ್ಯ ಕೇವಲ ಬ್ರೆಡ್‌ನಿಂದಲೇ ಬದುಕಲಾರ. {{quote|Man does not live by bread alone. I have known millionaires starving for lack of the nutriment which alone can sustain all that is human in man, and I know workmen, and many so-called poor men, who revel in luxuries beyond the power of those millionaires to reach. It is the mind that makes the body rich. There is no class so pitiably wretched as that which possesses money and nothing else. Money can only be the useful drudge of things immeasurably higher than itself. Exalted beyond this, as it sometimes is, it remains Caliban still and still plays the beast. My aspirations take a higher flight. Mine be it to have contributed to the enlightenment and the joys of the mind, to the things of the spirit, to all that tends to bring into the lives of the toilers of Pittsburgh sweetness and light. I hold this the noblest possible use of wealth.{{Citation needed|date=October 2010}}}} 1908ರಲ್ಲಿ ಅವರು, (ವೇತನವಿಲ್ಲದೆ) ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಹಿಲ್‌ ಎಂಬ ಪತ್ರಕರ್ತನನ್ನು, 500ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಾಧಕರನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿ, ಅವರ ಯಶಸ್ಸಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಳೆಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದರು. ಹಿಲ್‌ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಸಹಭಾಗೀದಾರರಾದರು. ಅವರ ಈ ಕಾರ್ಯವು 1928ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಮರಣಾನಂತರ ಹಿಲ್‌ ಅವರ ಕೃತಿ, ''ದಿ ಲಾ ಆಫ್‌ ಸಕ್ಸಸ್‌ '' (ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 0-87980-447-5)ನಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ 1937ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ, ''ಥಿಂಕ್ ಆಂಡ್ ಗ್ರೋ ರಿಚ್ '' (ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 1-59330-200-2) ಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಒಡಮೂಡಿದೆ. ಎರಡನೆಯ ಕೃತಿಯೂ ಔಟ್‌ ಆಫ್‌ ಪ್ರಿಂಟ್‌ ಎನ್ನುವ ಸಂದರ್ಭ ಬರಲೇ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಪ್ರಕಟವಾದಾಗಿನಿಂದ 30 ಮಿಲಿಯನ್‌ಗೂ ಅಧಿಕ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಮಾರಾಟವಾಗಿದೆ. 1960ರಲ್ಲಿ, ಹಿಲ್ ಅವರು ಸಂಪತ್ತು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಒಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಅದೊಂದೇ ಆವೃತ್ತಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು,. 2004ರಲ್ಲಿ, ರೋಸ್‌ ಕಾರ್ನ್‌ವೆಲ್‌ ''ಥಿಂಕ್ ಆಂಡ್ ಗ್ರೋ ರಿಚ್‌!: ಮೂಲ ಆವೃತ್ತಿ, ಪುನಸ್ಸಂಪಾದಿತ ಮತ್ತು ಪರಿಷ್ಕೃತ '' (ಎರಡನೇ ಮುದ್ರಣ 2007) ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂಲ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಕೆಲವು ಅಲ್ಪ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರವಾದ ಅಂತಿಮ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು, ಒಂದು ಇಂಡೆಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಅನುಬಂಧವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. === ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ === 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಕುರಿತು ಪಂಥೀಯವಾದ ಮತ್ತು ಘರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು, ತಮ್ಮನ್ನು ಸಂಘಟಿತ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಕವಾದದಿಂದ ದೂರವಿಟ್ಟುಕೊಂಡರು.<ref>ನಾಸ, ಡೇವಿಡ್. ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ (ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌: ದಿ ಪೆಂಗ್ವಿನ್ ಪ್ರೆಸ್, 2006)</ref> ಬದಲಿಗೆ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ನಿಸರ್ಗವಾದಿ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದೊಂದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದರು. "ಆಸ್ತಿಕವಾದ ಮತ್ತು ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ನಾನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಾನು ವಿಕಾಸದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡೆ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಆಂಡ್ರ್ಯೂ. ಆಟೋಬಯಾಗ್ರಫಿ ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ (1920, 2006). ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 1-59986-967-5 ( ಪುಟ. 339)</ref> ನಂತರದ ಅವರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ, ಧರ್ಮದ ಕುರಿತ ಅವರ ದೃಢ ವಿರೋಧವು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೃದುವಾಯಿತು. ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೆಸ್‌ಬೈಸ್ಟೆರಿಯನ್ ಚರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪೂಜೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0E13F6395C1B728DDDAA0A94DC405B898DF1D3 ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌ ಟೈಮ್ಸ್ ], ನವೆಂಬರ್. 29, 1918</ref> ಅವರು ಸೇಂಟ್‌ ಆಂಡ್ರ್ಯೂಸ್‌ಗೆ ಒಂದು ಭಾಷಣವನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು (ಆದರೆ ಅದನ್ನು ನೀಡಲಿಲ್ಲ), ಅದರಲ್ಲಿ "ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಒಂದು ಅನಂತ ಮತ್ತು ಚಿರಂತನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತವೆ" ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite book |title= Andrew Carnegie|url= https://archive.org/details/andrewcarnegie00nasa|last= Nasaw|first= David|year= 2006|publisher= The Penguinn Press|location= New York|page=625 |isbn= 1594201048}}</ref> ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು "ಅನಂತ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ"ಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ನಪೋಲಿಯನ್ ಹಿಲ್‌ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪದವನ್ನು ಹಿಲ್‌ "ದೇವರು" ಅಥವಾ "ಪರಮಅಸ್ತಿತ್ವ"ವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದನು.<ref>ಹಿಲ್‌, ನೆಪೋಲಿಯನ್ (1953, 1981, ಪರಿಷ್ಕೃತ 2004) ''ಹೌ ಟು ರೈಸ್ ಯುವರ್ ಓನ್ ಸ್ಯಾಲರಿ '', ದಿ ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಹಿಲ್‌ ಫೌಂಡೇಶನ್, ಪುಟಗಳು. 77–78, ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 0-9743539-4-9 [ಇದು ''ದಿ ವಿಸ್‌ಡಮ್ ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಆಸ್ ಟೋಲ್ಡ್ ಟು ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಹಿಲ್‌ '' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿದೆ, ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 0937539457</ref><ref>ಹಿಲ್‌, ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಆಂಡ್ ಕಾನ್‌ವೆಲ್, ರಾಸ್ (2004; 3ನೇ ಆವೃತ್ತಿ 2008) ''ಥಿಂಕ್ ಆಂಡ್ ಗ್ರೋ ರಿಚ್ : ಮೂಲ ಆವೃತ್ತಿ, ಪುನಸ್ಸಂಪಾದಿತ ಮತ್ತು ಪರಿಷ್ಕೃತ '', ಅವೆಂಟೈನ್ ಪ್ರೆಸ್, ಪುಟ. 330, ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 1-59330-200-2</ref> === ವಿಶ್ವ ಶಾಂತಿ === "ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಚ್ಚಿಮೆಚ್ಚಿನ ಜೀವಂತ ನಾಯಕ" ನಾಗಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಉದಾರವಾದಿ, ಜಾನ್‌ ಬ್ರೈಟ್‌ ರಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತಗೊಂಡ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ತಮ್ಮ ಯುವ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ವಿಶ್ವ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು.<ref>ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಆಂಡ್ರ್ಯೂ. ಆಟೋಬಯಾಗ್ರಫಿ ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ (ಬೋಸ್ಟನ್, 1920), ಸಿಎಚ್‌. 21, ಪುಟಗಳು. 282–283</ref> ಅವರ ಧ್ಯೇಯವು, "ಎಲ್ಲವೂ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ" ಎಂಬುದಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಅವರ ಯಶಸ್ವಿ ಉದ್ಯಮ ವೃತ್ತಿಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಉತ್ತಮ ತರ್ಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅವರ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕುರಿತ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಲ್ಲಿಯೂ ನಿಜವಾಯಿತು. ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಂತಿಯ ಕುರಿತ ಅವರ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ವಿಶ್ವ ಶಾಂತಿಯ ಶೋಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗೊಂದಲಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಗೊಂದಲಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕುರಿತ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಮತ್ತು ಅವರ ಇನ್ನಿತರ ನಿಷ್ಠಾವಂತರ ನಡುವಣ ಸಂಘರ್ಷ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 1880ರ ಮತ್ತು 1890ರ ದಶಕದುದ್ದಕ್ಕೂ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ತಮ್ಮ ಸ್ಟೀಲ್‌ ವರ್ಕ್ಸ್ ಕಂಪನಿಯು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಧುನಿಕ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತೃತ ನೌಕಾಪಡೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ರಕ್ಞಾಕವಚ ಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳ ಅಗಾಧ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಆಸ್ಪದವಿತ್ತರು; ಅದೇ ವೇಳೆ ಅವರು ಅಮೆರಿಕದ ಸಮುದ್ರ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು.<ref>ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಆಂಡ್ರ್ಯೂ. ಅಮೆರಿಕನ್ ಫೋರ್‌-ಇನ್‌-ಹ್ಯಾಂಡ್ ಇನ್ ಬ್ರಿಟನ್ (ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌, 1883), ಪುಟಗಳು. 14–15</ref> ಜೊತೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಶ್‌ ವರ್ಗ ಸಂರಚನೆ ಕುರಿತು ಅವರು ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು, ಅದು ಅವರ ಆಂಗ್ಲೋ -ಅಮೆರಿಕನ್ ಸ್ನೇಹದ ಉತ್ತೇಜನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.<ref>ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಆಂಡ್ರ್ಯೂ. ಟ್ರೈಂಫಂಟ್ ಡೆಮಾಕ್ರಸಿ, ಪಸ್ಸಿಮ್</ref> ಅಮೆರಿಕದ ಆಕ್ರಮಣಗಳ ಕುರಿತು ವಿಚಾರವಾಗಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪರವಾದ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ತಳೆಯುವುದು ಅವಿವೇಕತನ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. ಅಮೆರಿಕವು ಹವಾಯಿ ದ್ವೀಪಗಳು, ಕ್ಯೂಬಾ ಮತ್ತು ಪ್ಯುರೆಟೋ ರಿಕೋ ದೇಶಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ವಿರೋಧಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಮೆರಿಕದ ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್‌ ಆಕ್ರಮಣದ ಕುರಿತು ಮಾತ್ರ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಹವಾಯಿ, ಕ್ಯೂಬನ್ನರು ಮತ್ತು ಪ್ಯುರಿಟೋ ರಿಕನ್ನರಂತೆ ಅಲ್ಲದೇ, ಫಿಲ್ಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್ ಜನರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಆ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೂಲ ತತ್ವಗಳನ್ನೇ ಅಲ್ಲಗೆಳೆದಂತೆ ಎಂದು ಕಾರ್ನೆಗೀ ನಂಬಿದ್ದರು. ಅವರು ಅಮೆರಿಕಾದ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮತ್ತು ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್ ಜನತೆಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದಿಂದ ಬದುಕುವ ಅವಕಶ ನೀಡುವಂತೆ ಅವರು ವಿಲಿಯಂ ಮೆಕ್‌ಕಿನ್ಲೆಗೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿದ್ದರು.<ref>ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಆಂಡ್ರ್ಯೂ. "ಅಮೆರಿಕನ್ ವರ್ಸಸ್‌ ಇಂಪೆರಿಯಲಿಸಮ್," ವಿಶೇಷವಾಗಿ. ಪುಟಗಳು. 12–13</ref> ಅವರ ಈ ಕ್ರಮವು ಅಮೆರಿಕದ ಇನ್ನಿತರ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿ-ವಿರೋಧಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಆಂಟಿ-ಇಂಪೆರಿಯಲಿಸ್ಟ್‌ (ಸರ್ವಾಧಿಕಾರ-ವಿರೋಧಿ) ಲೀಗ್‌ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 1901ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಉಕ್ಕಿನ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಮಾರಿದ ನಂತರ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು ದೇಣಿಗೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ವಿವಿಧ ಶಾಂತಿ-ಪಾಲನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅವು ಬೆಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಬಹುತೇಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅವುಗಳಿಗೆ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ಅವರ ಗೆಳೆಯ, ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಪ್ರಚಾರಕ ವಿಲಿಯಂ ಟಿ. ಸ್ಟೆಡ್ ಅವರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಸ್ತಿಕೆಯ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಒಂದು ಹೊಸ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದಾಗ, ಅದಕ್ಕೆ ಅವರು ನಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಸಂಸ್ಥೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ವಿನಿಯೋಗಿಸುವುದು ವಿವೇಕವೆಂದು ನನಗೆ ಅನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಿದ್ದರು. {{quote|I do not see that it is wise to devote our efforts to creating another organisation. Of course I may be wrong in believing that, but I am certainly not wrong that if it were dependent on any millionaire's money it would begin as an object of pity and end as one of derision. I wonder that you do not see this. There is nothing that robs a righteous cause of its strength more than a millionaire's money. Its life is tainted thereby.<ref>Quoted in Hendrick. Carnegie 2: p.337</ref>}} ಜನರ ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛೆಯು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕಾರ್ನೆಗೀ ನಂಬಿದ್ದರು. ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಹಣ ಒಂದು ಉತ್ತೇಜನ ಮಾತ್ರ. ವಿಶ್ವ ಶಾಂತಿಯು ಕೇವಲ ಹಣಕಾಸಿನ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದರೆ, ಅದು ಒಂದು ಗುರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯ ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. 1910ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ದತ್ತಿನಿಧಿಯು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಅಂತಿಮ ಗುರಿಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಮೈಲುಗಲ್ಲು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ. ಶಾಂತಿ ಉತ್ತೇಜನೆಗೆ 10 ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ ಹಣವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಯುದ್ಧದ ವಿವಿಧ ಕಾರಣಗಳ "ವೈಜ್ಞಾನಿಕ" ಪರಿಶೀಲನೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ನಿವಾರಿಸುವಂತಹ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ್ದರು. ಸದ್ಯ ಇರುವ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಯಿದೆಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಚಾರಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಈ ಕಾಯಿದೆಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕೃತಗೊಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ವಿಚಾರಸಂಕಿರಣಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ದತ್ತುನಿಧಿಯು ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ನಂಬಿದ್ದರು.<ref>ಪ್ಯಾಟರ್‌ಸನ್, ಡೇವಿಡ್ ಎಸ್. ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ'ಸ್ ಕ್ವೆಸ್ಟ್ ಫಾರ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಪೀಸ್ ಪ್ರೊಸೀಡಿಂಗ್ಸ್ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಫಿಲಾಸಾಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ, ಸಂಪುಟ. 114, ಸಂಖ್ಯೆ. 5 (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 20, 1970), ಪುಟಗಳು. 371–383</ref> 1914ರಲ್ಲಿ, ಮೊದಲ ವಿಶ್ವ ಸಮರದ ಸಂಜೆಯಂದು, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಚರ್ಚ್‌ ಪೀಸ್‌ ಯೂನಿಯನ್ (CPU) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದು ಧರ್ಮ, ಅಕೆಡೆಮಿಕ್ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವಲಯದ ನಾಯಕರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಗುಂಪಾಗಿತ್ತು. ಸಿಪಿಯು(CPU) ಮೂಲಕ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ವಿಶ್ವದ ಚರ್ಚ್‌ಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ನೈತಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಒಂದು ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಿಸಲು ನೈತಿಕ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಆಶಿಸಿದ್ದರು. ಇದರ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಜರ್ಮನಿಯ ಲೇಕ್‌ ಕಾನ್‌ಸ್ಟನ್ಸ್‌ನ ದಡದಲ್ಲಿ 1914ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ 1ರಂದು ಸಿಪಿಯು ಒಂದು ವಿಚಾರಸಂಕಿರಣವನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಿತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ನಿಯೋಗಿಗಳು, ಸಂಕಿರಣಕ್ಕಾಗಿ ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ತೆರಳುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಜರ್ಮನಿಯು ಬೆಲ್ಜಿಯಂ ಅನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಅಮಂಗಳಕರವಾದ ಆರಂಭವಿದ್ದರೂ, ಸಿಪಿಯು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದಿತು. ಇಂದು ಅದರ ಗಮನವು ನೈತಿಕಮೌಲ್ಯಗಳ ಕುರಿತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಫಾರ್ ಎತಿಕ್ಸ್ ಇನ್‌ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಅಫೇರ್ಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ, ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತಿ, ಲಾಭರಹಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ನೈತಿಕಮೌಲ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಧ್ವನಿಯೆತ್ತುವುದು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರಿಗೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ಶಾಂತಿಯ ಕುರಿತ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ವಿಶ್ವ ಸಮರವು ಆರಂಭಗೊಂಡಿದ್ದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಒಂದು ಆಘಾತವಾಗಿತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ-ವಿರೋಧ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ವಿಫಲಗೊಂಡವಾದರೂ, ಕಾರ್ನೆಗೀ ದತ್ತಿನಿಧಿಯು ಅವರ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದೆ. ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕುರಿತ ಅವರ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಚಾರಗಳು ಅವರ ಮರಣಾನಂತರ ಲೀಗ್‌ ಆಫ್‌ ನೇಶನ್ಸ್‌‌ನ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿವೆ ಮತ್ತು ಅದು ವಿಶ್ವ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ತರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖನಗಳು == * ನನ್ನ ಹೃದಯವು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿದೆ. * ನಾನು ದೊಡ್ಡನಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಜನರು ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆ ಗಮನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೇನೆ. ಅವರೇನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಗಮನಿಸುವೆ. * ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಬುಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿಡಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಅವು ಬುಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ. * ನೀವು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇರಬಯಸಿದರೆ, ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲ ಯೋಚನೆಗಳನ್ನು ಬೇಡುವ, ನಿಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ಆಶಯಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಒಂದು ಗುರಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ. * ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿ ಸಾಯುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಪಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. == ಬರಹಗಳು == ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ವಿಚಾರವಾಗಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ''ಟ್ರೈಂಫಂಟ್ ಡೆಮಾಕ್ರಸಿ'' (1886), ಮತ್ತು ''ದಿ ಗಾಸ್ಪೆಲ್ ಆಫ್ ವೆಲ್ತ್‌ '' (1889) ಕೃತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರು, ''ಆನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಫೋರ್‌-ಇನ್‌-ಹ್ಯಾಂಡ್‌ ಇನ್‌ ಬ್ರಿಟನ್ '' (1883), ''ರೌಂಡ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್ '' (1884), ''ದಿ ಎಂಪೈರ್ ಆಫ್ ಬಿಸಿನೆಸ್ '' (1902), ''ದಿ ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಆಫ್‌ ಬಿಸಿನೆಸ್ ಈಸ್ ದಿ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಪ್ ಮೆನ್ '' (1903),<ref>ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಆಂಡ್ರ್ಯೂ (1903). ''[https://books.google.com/books?id=ym0AAAAAYAAJ&amp;pg=PA5&amp;dq=the+world%27s+work&amp;lr=&amp;ei=sfMzStrgEqewkQSD3_CLBQ-a#PPA42,M2 ದಿ ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಆಪ್ ಬಿಸಿನೆಸ್ ಈಸ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಮೆನ್ ]''</ref> ಫೇಮಸ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಸ್ ಸೀರೀಸ್‌ ನಲ್ಲಿ ''ಜೇಮ್ಸ್‌ ವ್ಯಾಟ್‌ '' ಕುರಿತು (1905), ''ಪ್ರಾಬ್ಲಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಟುಡೇ '' (1907), ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ ''ಆಟೋಬಯಾಗ್ರಫಿ ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ'' ಕೃತಿಯನ್ನು ಅವರ ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು (1920). == ಕೀರ್ತಿಪರಂಪರೆ ಹಾಗೂ ಮನ್ನಣೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Andrew Carnegie's statue, Dunfermline.jpg|thumb|left|200px|ಹುಟ್ಟೂರು ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್ನಿನಲ್ಲಿರುವ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಅವರ ಪ್ರತಿಮೆ]] *ಡೈನೋಸಾರ್‌ ''ಡಿಪ್ಲೊಡೊಕಸ್ ಕಾರ್ನೆಗೀ'' (ಹ್ಯಾಚರ್) ಅನ್ನು ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯ ಗೌರವಾರ್ಥ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಯೂಟ|ಉಟಾಹ್‌]]ನ ಮಾರಿಸನ್ ಫಾರ್ಮೇಶನ್ (ಜುರಾಸಿಕ್ ) ನಲ್ಲಿ ಈ ಡೈನೋಸಾರ್‌ನ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಮಾಡಲು ಉತ್ಖನನಕ್ಕೆ ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು "ಡಿಪ್ಪಿ" ಕುರಿತು ಬಹಳ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಇದ್ದರು. ಮೂಳೆ ಮತ್ತು ಪ್ಲಾಸ್ಟರ್‌ನಿಂದ ರೂಪಿಸಿದ ಡಿಪ್ಪಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರದ ಮರುಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಯೂರೋಪ್‌ನ ಹಲವಾರು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಿಗೆ ಅವರು ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಡಿಪ್ಪಿಯ ಮೂಲ ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರವನ್ನು ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್‌ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿಯಲ್ಲಿ ಡೈನೋಸಾರ್‌ಗಳ ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿ, ಇಡಲಾಗಿದೆ. * ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್ ಅಮೆರಿಕಾ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ, ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್‌ಗೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ 20 ಮಿಲಿಯನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ ನೆರವನ್ನು ನೀಡಲು ಮುಂದಾದರು. *ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಒಕ್ಲಹಾಮ, ಇವನ್ನು ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. * ಸಗುರೊ ಕ್ಯಾಕ್ಟಸ್‌ನ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರನ್ನು, ''ಕಾರ್ನೆಗೀಯ ಎಂದು '', ಆತನ ಗೌರವಾರ್ಥ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. * ಬ್ರಿಟನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಮೆಡಲ್‌ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಅದನ್ನು ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಇಡಲಾಗಿದೆ. * ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ಲೀಡ್ಸ್‌ ಮೆಟ್ಓಪಾಲಿಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀ ಫ್ಯಾಕಲ್ಟಿ ಆಫ್‌ ಸ್ಪೋರ್ಟ್‌ ಆಂಡ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಅನ್ನು ಆತನ ಗೌರವಾರ್ಥ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. * ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸಂಗೀತಕಛೇರಿ ಹಾಲ್‌ಗಳನ್ನು ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಹೆಸರಿಸಲಾಲಾಗಿದೆ. *ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಬದುಕಿನ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಎರಡನೇ-ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಅವರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಸ್ಟಾಂಡರ್ಡ್‌ ಆಯಿಲ್‌ನ ಜಾನ್‌ ಡಿ. ರಾಕ್‌ಫೆಲ್ಲರ್‌ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. *ಡಿಸ್ನಿಯ ಸ್ಕ್ರೂಜ್ ಮೆಕ್‌ಡಕ್‌ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯರೇ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. *ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಮೆಲಾನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಟೆಕ್ನಿಕಲ್ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಗಿ ಈ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಶನ್‌ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು.[[ಚಿತ್ರ:CarnegieVanguardHighSchool.jpg|thumb|ಕಾರ್ನೆಗೀ ವ್ಯಾನ್‌ಗಾರ್ಡ್‌ ಹೈಸ್ಕೂಲ್]] *ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್ನಿನ ಹಾಲ್‌ಬೆತ್‌ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ (ತಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದ ಅಂಕಲ್‌ ಲಾಡೆರ್‌ನ ನೆನಪಿಗೆ ಇಡಲಾಗಿದ್ದ)ಲಾಡೆರ್ ಕಾಲೇಜ್‌ ಅನ್ನು 2007ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಕಾಲೇಜ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. * ಬೆಲ್‌ಗ್ರೇಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುವ ಬೆಲ್‌ಗ್ರೇಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ (ಸೆರ್ಬಿಯಾ) ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಹೂಸ್ಟನ್‌, ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ ನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಅಮೆರಿಕನ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್‌ಗೆ ಕಾರ್ನೆಗೀ ವ್ಯಾನ್‌ಗಾರ್ಡ್‌ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಎಂದು ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="SchoolHistoriesHoustonISD">"[http://www.houstonisd.org/HISDConnectDS/v/index.jsp?vgnextoid=0afe09c28afc3110VgnVCM10000028147fa6RCRD&amp;vgnextchannel=2e2b2f796138c010VgnVCM10000052147fa6RCRD ಸ್ಕೂಲ್ ಹಿಸ್ಟರೀಸ್: ದಿ ಸ್ಟೋರೀಸ್ ಬಿಹೈಂಡ್ ದಿ ನೇಮ್ಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012214629/http://www.houstonisd.org/HISDConnectDS/v/index.jsp?vgnextoid=0afe09c28afc3110VgnVCM10000028147fa6RCRD&vgnextchannel=2e2b2f796138c010VgnVCM10000052147fa6RCRD |date=2008-10-12 }}." ಹೂಸ್ಟನ್ ಇಂಟಿಂಪೆಂಡೆಂಟ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್. 2008ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 24ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. "ಇದನ್ನು ಉಕ್ಕಿನ ಸಿರಿವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಲೋಕೋಪಕಾರಿಯಾಗಿ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಕಾಟಿಶ್ ವಲಸೆಗಾರ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗಿದೆ."</ref> ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪೇಪರ್‌‌‌ಗಳು ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. [http://www.columbia.edu/cu/lweb/indiv/rbml/collections/carnegie/ ಕೊಲಂಬಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಅಪರೂಪದ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ] ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಆರ್ಕೈವ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕಾರ್ನೆಗೀ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಆಫ್‌ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌ (CCNY); ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ದತ್ತಿನಿಧಿ (ಕಾರ್ನೆಗೀ ಎಂಡೋಮೆಂಟ್‌ ಫಾರ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪೀಸ್) (CEIP); ಕಾರ್ನೆಗೀ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಫಾರ್‌ ದಿ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಟೀಚಿಂಗ್ (CFAT); ಕಾರ್ನೆಗೀ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆನ್ ಎಥಿಕ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಅಫೇರ್ಸ್ (CCEIA). ಈ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಲೋಕೋಪಕಾರದ ಕುರಿತು ಇವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಿ. ಕಾರ್ನೆಗೀ ಕುರಿತ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿವರಗಳು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಇವೆ. ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರ ಬದುಕಿನ ಕುರಿತ ಡಿಜಿಟಲೈಸ್ ಮಾಡಿರುವ ಆರ್ಕೈವ್‌ಗಳ [http://diva.library.cmu.edu/carnegie/ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸಂಗ್ರಹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522150548/http://diva.library.cmu.edu/carnegie/ |date=2011-05-22 }} ವನ್ನು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಮೆಲಾನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಮತ್ತು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್‌ ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌, ಎರಡೂ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == *ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರು ಸೇರಿದ್ದ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಆಂಟಿ ಇಂಪೆರಿಯಲಿಸ್ಟ್‌ ಲೀಗ್‌ *ಕಾರ್ನೆಗೀ ಗ್ರಂಥಾಲಯ *ಕಾರ್ನೆಗೀ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಶನ್‌ ಫಾರ್ ಸೈನ್ಸ್ *ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಇಡಲಾದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪಟ್ಟಿ *ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಹಿಲ್ *ಥಿಂಕ್‌ ಆಂಡ್ ಗ್ರೋ ರಿಚ್‌ *ಗಾಸ್ಪೆಲ್‌ ಆಫ್‌ ವೆಲ್ತ್‌ *ಹ್ಯಾರಿ ವ್ಯಾಟ್ಸ್ *ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಅಡ್ವೊಕಸಿ *ಹಿಸ್ಟಾರಿ ಆಫ್‌ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಅಡ್ವೊಕಸಿ *ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ *ಇನ್‌ ಸನ್‌ ಲೈಟ್, ಇನ್‌ ಅ ಬ್ಯೂಟಿಫುಲ್ ಗಾರ್ಡನ್, ಜೋನ್ಸ್‌ಟೌನ್‌ ಫ್ಲಡ್‌ ಕುರಿತ ಒಂದು ಕಾದಂಬರಿ {{-}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist|colwidth=30em}} *{{Cite EB1911|Carnegie, Andrew}} *{{Cite Appletons'|Carnegie, Andrew|year=1900|author=[[Anne Lynch Botta]]}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ == === ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲಗಳು === *[http://www.wordowner.com/carnegie/preface.htm ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಆಂಡ್ರ್ಯೂ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615154600/http://www.wordowner.com/carnegie/preface.htm |date=2013-06-15 }}[http://www.wordowner.com/carnegie/preface.htm ''ಆಟೋಬಯಾಗ್ರಫಿ ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ'' (1920, 2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615154600/http://www.wordowner.com/carnegie/preface.htm |date=2013-06-15 }}. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ 1- -59986-967-5 *[http://alpha.furman.edu/~benson/docs/carnegie.htm ಕಾರ್ನೆಗೀ, ಆಂಡ್ರ್ಯೂ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222001055/http://alpha.furman.edu/~benson/docs/carnegie.htm |date=2010-02-22 }}[http://alpha.furman.edu/~benson/docs/carnegie.htm "ಗಾಸ್ಪೆಲ್ ಆಫ್ ವೆಲ್ತ್‌ " (1888, 1998)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222001055/http://alpha.furman.edu/~benson/docs/carnegie.htm |date=2010-02-22 }}. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 1-55709-471-3 *ಹಿಲ್‌, ನೆಪೋಲಿಯನ್ ''ಥಿಂಕ್ ಆಂಡ್ ಗ್ರೋ ರಿಚ್‌ '' (1937, 2004). ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ 1-59330-200-2 (ಹಿಲ್‌ ಅವರಿಗೆ ಕಾರ್ನೆಗೀಯವರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದ ಸುದೀರ್ಘ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕುರಿತ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕಾರ್ನೆಗೀ ಕುರಿತು ಅನೇಕ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.) *[http://www.bztx.org/history.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725113042/http://www.bztx.org/history.html |date=2011-07-25 }} ''ದಿ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌ ಥೀಟಾ Xi'' === ದ್ವಿತೀಯ ಮೂಲಗಳು === * ಗೋಲ್ಡಿನ್, ಮಿಲ್ಟನ್ "ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಆಂಡ್ ದಿ ರಾಬರ್‌ ಬ್ಯಾರನ್ ಮಿಥ್". '''ಇನ್ ''' ''ಮಿಥ್ ಅಮೆರಿಕಾ: ಎ ಹಿಸ್ಟಾರಿಕಲ್ ಆಂತಾ;ಜಿ, ಸಂಪುಟ II''. 1997. ಗೆರ್ಸ್ಟರ್, ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಡ್ಸ್, ನಿಕೋಲಸ್ (ಸಂಪಾದಕರು) ಬ್ರಾಂಡಿವೈನ್ ಪ್ರೆಸ್, ಸೇಂಟ್ ಜೇಮ್ಸ್, ಎನ್‌ವೈ, ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 1-881-089-97-5 *ಜೋಸೆಫ್ಸನ್‌; ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ. (1938, 1987). ''ದಿ ರಾಬರ್ ಬ್ಯಾರನ್ಸ್ : ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಲಿಸ್ಟ್ಸ್ 1861–1901'' ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 99918-47-99-5 *ಕ್ರಾಸ್, ಪೀಟರ್ (2002). ''ಕಾರ್ನೆಗೀ'' ವಿಲೆ. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 0-471-38630-8 * {{cite journal |last=Lanier |first=Henry Wysham |authorlink= |coauthors= |year=1901 |month=April |title=[https://books.google.com/books?id=688YPNQ5HNwC&pg=PA618-IA2 The Many-Sided Andrew Carnegie: A Citizen of the Republic] |journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]] |volume=I |issue= |pages=618–630 |id= |url= |accessdate=2009-07-09 |quote= }} * ಲೆಸ್ಟರ್, ರಾಬರ್ಟ್‌ ಎಂ. (1941). ''ಫಾರ್ಟಿ ಈಯರ್ಸ್ ಆಫ್ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಗಿವಿಂಗ್: ಎ ಸಮ್ಮರಿ ಆಫ್ ಬೆನೆಫ್ಯಾಕ್ಷನ್ಸ್ ಆಫ್ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಆಂಡ್ ಆಫ್ ದಿ ವರ್ಕ್‌ ಆಫ್ ದಿ ಫಿಲಾಂಥ್ರಾಪಿಕ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ಸ್ ವಿಚ್ ಹಿ ಕ್ರಿಯೇಟೆಡ್ ''. ಸಿ. ಸ್ಕ್ರೈಬರ್ಸ್ ಸನ್ಸ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌. *ಲಿವ್‌ಸೇ, ಹರಾಲ್ಡ್ ಸಿ. (1999). ''ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಆಂಡ್ ದಿ ರೈಸ್ ಆಫ್ ಬಿಗ್ ಬಿಸೆನೆಸ್ '', 2ನೇ ಆವೃತ್ತಿ. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 0-321-43287-8 (ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ) *{{Cite journal | author = Lorenzen, Michael. | year = 1999 | title = Deconstructing the Carnegie Libraries: The Sociological Reasons Behind Carnegie's Millions to Public Libraries | url =https://archive.org/details/sim_illinois-libraries_spring-1999_81_2/page/75| journal = Illinois Libraries | volume = 81 | issue = 2| pages = 75–78 }} *ಮೋರಿಸ್, ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಆರ್.(2005). ''ದಿ ಟೈಕೂನ್ಸ್: ಹೌ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ,ಜಾನ್ ಡಿ ರಾಕ್‌ಫೆಲ್ಲರ್, ಜೇ ಗುಲ್ಡ್ ಆಂಡ್ ಜೆ.ಪಿ. ಮೋರ್ಗಾನ್ ಇನ್‌ವೆಂಟೆಡ್ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಸೂಪರ್‌ಎಕಾನಮಿ ''. ಟೈಮ್ಸ್ ಬುಕ್ಸ್. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 0-8050-7599-2 *ನಾಸಾ, ಡೇವಿಡ್. (2005). ''ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ'' ದಿ ಪೆಂಗ್ವಿನ್ ಪ್ರೆಸ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌. (ವಾಲ್‌ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಬರೆದ ಅತ್ಯಂತ ವಿವರವಾದ ವಿದ್ವತ್‌ಪೂರ್ಣ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ) *{{Cite journal | author = Patterson, David S. | year = | title = Andrew Carnegie's Quest for World Peace | url = | journal = Proceedings of the American Philosophical Society | volume = 114 | issue = 5| pages = 371–383 }} * ರೀಸ್, ಜೋನಾಥನ್. (1997). "ಹೋಮ್‌ಸ್ಟೆಡ್ ಇನ್‌ ಕಂಟೆಕ್ಸ್ಟ್: ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಆಂಡ್ ದಿ ಡೆಕ್ಲಿನ್ ಆಫ್ ದಿ ಅಮಾಲ್ಗಮೇಟೆಡ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಆಫ್ ಐರನ್ ಆಂಡ್ ಸ್ಟೀಲ್ ವರ್ಕರ್ಸ್." ''ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ಹಿಸ್ಟರಿ '' 64(4): 509–533. ಐಎಸ್‌ಎಸ್‌ಎನ್: 0031-4528 *ರಿಟ್‌ ಜ್ಯೂನಿಯರ್ ಮೈಕೆಲ್ ಜೆ. ಆಂಡ್ ಕ್ರಿಕ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ಸ್. (1995). ''ಎ ಲೈಫ್‌ಟೈಮ್ ಆಫ್‌ ರಿಚಸ್‌: ದಿ ಬಯಾಗ್ರಫಿ ಆಫ್ ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಹಿಲ್ '' ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 0525940014 * ವ್ಯಾನ್‌ಸ್ಲಿಕ್, ಅಬಿಗೈಲ್ ಎ. "'ದಿ ಅಟ್‌‌ಮೋಸ್ಟ್ ಅಮೌಂಟ್ ಆಫ್‌ ದಿ ಇಫೆಕ್ಟಿವ್ ಅಕಾಮಡೇಶನ್ ': ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಆಂಡ್ ದಿ ರಿಫಾರ್ಮ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಲೈಬ್ರರಿ." ''ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್‌ ದಿ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್‌ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿಯನ್ಸ್ '' 1991 50(4): 359–383. ಐಎಸ್‌ಎಸ್‌ಎನ್: 0037-9808 (ಪೂರ್ಣಪಠ್ಯ: ಜಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ) *ವಾಲ್‌, ಜೋಸೆಫ್‌ ಫ್ರೇಜರ್. ''ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ'' (1989). ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ 0-8229-5904-6 (ನಾಸ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಬರೆದ ಅತ್ಯಂತ ವಿವರವಾದ ವಿದ್ವತ್‌ಪೂರ್ಣ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ) *[http://www.eh.net/encyclopedia/article/Whaples.Carnegie ವೇಪಲ್ಸ್, ರಾಬರ್ಟ್. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061216082029/http://eh.net/encyclopedia/article/Whaples.Carnegie |date=2006-12-16 }}[http://www.eh.net/encyclopedia/article/Whaples.Carnegie "ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061216082029/http://eh.net/encyclopedia/article/Whaples.Carnegie |date=2006-12-16 }}, ''ಇಎಚ್‌. ನೆಟ್ ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪಿಡಿಯಾ ಆಫ್‌ ಎಕಾನಾಮಿಕ್ ಆಂಡ್ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಹಿಸ್ಟರಿ''. == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{wikisource author}} === ವರ್ಕ್ಸ್ ಬೈ ಕಾರ್ನೆಗೀ === *{{gutenberg author| id=Andrew+Carnegie | name=Andrew Carnegie}} *{{cite book|last=Carnegie|first=Andrew|editor=John Charles Van Dyke|title=Autobiography of Andrew Carnegie|url=https://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&pg=PP1|accessdate=24 December 2010|year=1920|publisher=Houghton Mifflin company}} === ಕಾರ್ನೆಗೀ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಹೆಸರಿಸಲಾದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು === *[http://www.carnegie.org/ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಕಾಪೋರೇಶನ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌] *[http://www.cmu.edu ಕಾರ್ನೆಗೀ ಮೆಲಾನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ] *[http://www.clpgh.org ಕಾರ್ನೆಗೀ ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್ ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ] *[http://www.carnegiemuseums.org/ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಮ್ಯೂಸಿಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ] *[http://www.cceia.org ಕಾರ್ನೆಗೀ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಫಾರ್ ಎಥಿಕ್ಸ್ ಇನ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಅಫೇರ್ಸ್ ] *[http://www.carnegiefoundation.org/ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಫಾರ್ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್‌ ಟೀಚಿಂಗ್ ] *[http://www.carnegieendowment.org/ ದಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಎಂಡೋಮೆಂಟ್ ಫಾರ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪೀಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605112929/https://carnegieendowment.org/ |date=2020-06-05 }} *[http://www.ciw.edu/ ದಿ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಶನ್‌ ಫಾರ್ ಸೈನ್ಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521200756/http://www.ciw.edu/ |date=2010-05-21 }} === ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಸಕ್ತಿ === *[http://www.carnegiebirthplace.com/ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಬರ್ತ್‌ಪ್ಲೇಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ] *{{Find a Grave|173}} *{{NRA|P4936}} {{s-start}} {{s-aca}} {{succession box|title=[[Rector of the University of St Andrews]]|years=1901–1907|before=[[James Stuart (politician)|James Stuart]]|after=[[John Lubbock, 1st Baron Avebury|The Lord Avebury]]}} {{s-end}} {{Carnegie Mellon}} {{Persondata |NAME= Carnegie, Andrew |ALTERNATIVE NAMES= |SHORT DESCRIPTION= American businessman and philanthropist |DATE OF BIRTH= 25 November 1835 |PLACE OF BIRTH= [[Dunfermline]], [[Fife]] |DATE OF DEATH= 11 August 1919 |PLACE OF DEATH= Shadow Brook [[Lenox, Massachusetts]] }} {{DEFAULTSORT:Carnegie, Andrew}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಆಂಡ್ಯ್ರೂ ಕಾರ್ನೆಗೀ]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾದ ಉದ್ಯಮಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾದ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾದ ಜನೋಪಕಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾದ ರೈಲ್‌ರೋಡ್‌ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರು]] [[ವರ್ಗ:ತಾರ್ಕಿಕ ದೈವವಾದಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಉಕ್ಕಿನ ಉದ್ಯಮ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಡನ್‌ಫರ್‌ಮ್ಲಿನ್ ಊರಿನ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾದ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಸೇಂಟ್ ಆಂಡ್ರ್ಯೂಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳು(ರೆಕ್ಟರ್‌ಗಳು)]] [[ವರ್ಗ:ರಾಬರ್ ಬ್ಯಾರನ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದಿರುವ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ವಲಸೆಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:1835 ಜನನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:1910 ಮರಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉದ್ಯಮಿಗಳು]] bj9qhkw1dh2alr7c8xsnljkbiu4lbem 0 29669 1434224 1383525 2026-10-24T09:51:24Z Ziv 92051 ([[c:GR|GR]]) [[File:Cairo conference.jpg]] → [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 1434224 wikitext text/x-wiki {{ಯಂತ್ರಾನುವಾದ}} {{ಧಾಟಿ}} {{Infobox prime minister |honorific-prefix={{small|[[ದ ರೈಟ್ ಆನರಬಲ್]]}} |name=ಸರ್ ವಿಂಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ |honorific-suffix=<br />{{small|[[Knight of the Garter|KG]] [[Order of Merit|OM]] [[Companion of Honour|CH]] [[Territorial Decoration|TD]] [[Queen's Privy Council for Canada|PC]] [[Deputy Lieutenant|DL]] [[Fellow of the Royal Society|FRS]]}} |image=Sir Winston S Churchill.jpg |imagesize=245px |order=[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ]] |term_start=೨೬ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೫೧ |term_end=೭ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೫೫ |monarch=[[George VI of the United Kingdom|ಆರನೆಯ ಜಾರ್ಜ್]]<br />[[Elizabeth II]] |deputy=[[ಆಂಥನಿ ಈಡನ್]] |predecessor=[[ಕ್ಲೆಮೆಂಟ್ ಆಟ್ಲೀ]] |successor=[[ಆಂಥನಿ ಈಡನ್]] |term_start2=10 May 1940 |term_end2=26 July 1945 |deputy2=[[ಕ್ಲೆಮೆಂಟ್ ಆಟ್ಲೀ]] |monarch2=[[George VI]] |predecessor2=[[Neville Chamberlain]] |successor2=[[Clement Attlee]] |order3=ಚಾಂಸಲರ್ ಆಫ್ ದಿ ಎಕ್ಸ್ಚೆಕ್ವೆರ್ |term_start3=6 November 1924 |term_end3=4 June 1929 |primeminister3=[[Stanley Baldwin]] |predecessor3=[[Philip Snowden, 1st Viscount Snowden|Philip Snowden]] |successor3=[[Philip Snowden]] |order4=[[Home Secretary]] |term_start4=19 February 1910 |term_end4=24 October 1911 |primeminister4=[[H. H. Asquith|Herbert Henry Asquith]] |predecessor4=[[Herbert Gladstone, 1st Viscount Gladstone|Herbert Gladstone]] |successor4=[[Reginald McKenna]] |order5=[[Member of Parliament]]<br />for [[Woodford (UK Parliament constituency)|Woodford]] |term_start5=5 July 1945 |term_end5=15 October 1964 |predecessor5=New constituency |successor5=[[Patrick Jenkin]] |order6=[[Member of Parliament]]<br />for [[Epping (UK Parliament constituency)|Epping]] |term_start6=29 October 1924 |term_end6=5 July 1945 |predecessor6=[[Sir Leonard Lyle]] |successor6=[[Leah Manning]] |order7=[[Member of Parliament]]<br />for [[Dundee (UK Parliament constituency)|Dundee]]<br />{{small|with [[Alexander Wilkie]]}} |term_start7=24 April 1908 |term_end7=15 November 1922 |predecessor7=[[Alexander Wilkie]]<br />[[Edmund Robertson]] |successor7=[[E. D. Morel|Edmund Morel]]<br />[[Edwin Scrymgeour]] |order8=[[Member of Parliament]]<br />for [[Manchester North West (UK Parliament constituency)|Manchester North West]] |term_start8=8 February 1906 |term_end8=24 April 1908 |predecessor8=[[William Houldsworth]] |successor8=[[William Joynson-Hicks]] |order9=[[Member of Parliament]]<br />for [[Oldham (UK Parliament constituency)|Oldham]]<br />with [[Alfred Emmott, 1st Baron Emmott|Alfred Emmott]] |term_start9=24 October 1900 |term_end9=12 January 1906 |predecessor9=[[Walter Runciman, 1st Viscount Runciman of Doxford|Walter Runciman]]<br />[[Alfred Emmott, 1st Baron Emmott|Alfred Emmott]] |successor9=[[Alfred Emmott]]<br />[[John Albert Bright]] |birthname=ವಿಂಸ್ಟನ್ ಲಿಯನಾರ್ಡ್ ಸ್ಪೆನ್ಸರ್-ಚರ್ಚಿಲ್ |birth_date={{Birth date|1874|11|30|df=y}} |birth_place=ಬ್ಲೆನ್ಹೈಮ್ ಅರಮನೆ, ವುಡ್ಸ್ಟಾಕ್, ಆಕ್ಸ್ಫ಼ರ್ಡ್ಶಯರ್, ಯು.ಕೆ |death_date={{Death date and age|1965|01|24|1874|11|30|df=y}} |death_place=ಹೈಡ್ ಪಾರ್ಕ್ ಗೇಟ್, ಲಂಡನ್ |restingplace=[[St Martin's Church, Bladon]], Oxfordshire |restingplacecoordinates= |nationality=ಬ್ರಿಟಿಷ್ |party=[[Conservative Party (UK)|Conservative]] (1900–04, 1924–64)<br />[[Liberal Party (UK)|Liberal]] (1904–24) |spouse ={{marriage|[[Clementine Churchill, Baroness Spencer-Churchill|Clementine Churchill]]|12 September 1908|24 January 1965}} |relations=[[Lord Randolph Churchill]] (father)<br />[[Lady Randolph Churchill]] (mother)<br />[[John Strange Spencer-Churchill]] (brother)<br />[[Pamela Harriman]] (former daughter-in-law)<br />[[Winston Churchill (grandson)|Winston Churchill]] (grandson) |children=ಡಯಾನ ಚರ್ಚಿಲ್<br />ರಾಂಡಾಲ್ಫ್ ಚರ್ಚಿಲ್<br />ಸಾರಹ್ ಟೂಷೆ-ಜೆಸ್ಸನ್<br />ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್ ಚರ್ಚಿಲ್<br />ಮೇರಿ ಸೋಮ್ಸ್ |residence=[[10 Downing Street]] (Official)<br />[[Chartwell]] (Private) |alma_mater=ಹ್ಯಾರೋ ಶಾಲೆ, ರಾಯಲ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಅಕ್ಯಾಡಮಿ, ಸ್ಯಾಂಡಹರ್ಸ್ಟ್ |occupation= |profession=Member of Parliament, statesman, soldier, journalist, historian, author, painter |religion=[[Anglican]] |footnotes= |allegiance=[[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] |branch=ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ |serviceyears=1895–1900, 1902–24 |rank=[[Lieutenant-Colonel]] |awards=[[File:Sovereign of the Order of Merit ribbon.svg|20px]] [[Order of Merit]]<br />[[File:Order of Companions of Honour ribbon.png|20px]] [[Order of the Companions of Honour|Companion of Honour]]<br />[[File:India Medal BAR.svg|20px]] [[India Medal]]<br />[[File:Queens Sudan Medal BAR.svg|20px]] Queen's Sudan Medal<br />[[File:Queens South Africa Medal 1899-1902 ribbon.png|20px]] [[Queen's South Africa Medal]]<br />[[File:1914 Star BAR.svg|20px]] [[1914–15 Star]]<br />[[File:British War Medal BAR.svg|20px]] [[British War Medal]]<br />[[File:Allied Victory Medal BAR.svg|20px]] [[Victory Medal (United Kingdom)|Victory Medal]]<br />[[File:Territorial Decoration (UK) ribbon.PNG|20px]] [[Territorial Decoration]] |battles=[[Third Anglo-Afghan War|Anglo-Afghan War]]<br />*[[Siege of Malakand]]<br />[[Mahdist War]]<br />*[[Battle of Omdurman]]<br />[[Second Boer War]]<br />*[[Siege of Ladysmith]]<br />[[World War I|First World War]]<br />*[[Western Front (World War I)|Western Front]] }} '''ಸರ್ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಲಿಯೋನಾರ್ಡ್ ಸ್ಪೆನ್ಸರ್- ಚರ್ಚಿಲ್‌''', (೩೦ ನವೆಂಬರ್ ೧೮೭೪ – ೨೪ ಜನವರಿ ೧೯೬೫) ಬ್ರಿಟೀಷ್ ರಾಜಕಾರಣಿ, ಮುತ್ಸದ್ದಿ, ಉತ್ತಮ ವಾಗ್ಮಿ, ಇತಿಹಾಸಕಾರ, ಬರಹಗಾರ, ಕಲಾವಿದ. [[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ]]ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನ ಮುಂದಾಳುತ್ವ ವಹಿಸಿ, ಸೋಲಿನ ದವಡೆಯಿಂದ ವಿಜಯದೆಡೆಗೆ ನಡೆಸಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದವರು. ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದವರು. ಎರಡು ಬಾರಿ(೧೯೪೦–೪೫ ಮತ್ತು ೧೯೫೧–೫೫) ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದವರು. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ [[ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೋಬೆಲ್ ಪಾರಿತೋಷಕ]] ಪಡೆದ ಏಕೈಕ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಗೌರವ ನಾಗರಿಕತ್ವ ಪಡೆದ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿ.<ref>{{cite web|title=Winston Churchill|url=http://www.senate.gov/reference/resources/pdf/pl8806.pdf|work=Pub.L. 86-6|publisher=U.S. Senate|accessdate=17 March 2011|date=9 April 1963}}</ref> ==ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== [[File:Churchill 1881 ZZZ 7555D.jpg|thumb|left|upright|1881ರಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ವಯಸ್ಸು 11]] ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಡ್ಯೂಕ್‌ನ ಮಾರ್ಲ್‌ಬೋರೊದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಪೆನ್ಸರ್ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಷ್ಟಿತ ಶ್ರೀಮಂತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ. ತಂದೆ ಲಾರ್ಡ್ ರಾಂಡೊಲ್ಫ್‌ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದು, ಎಕ್ಸ್‌ಚೆಕ್ವೇರ್‌ನ ಚಾನ್ಸಲರ್ ಆಗಿದ್ದರು.ತಾಯಿ ಜೆನ್ನಿ ಜೆರೋಮ್ ಅಮೆರಿಕಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾದವರಾಗಿದ್ದರು. ೧೮೧೭ರಲ್ಲಿ ವಿನ್ಸ್ ಟನ್ ಅಜ್ಜ, ಜಾರ್ಜ್ ಸ್ಪೆನ್ಸರ್, ತಮ್ಮ ಅಡ್ಡ ಹೆಸರನ್ನು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿದರು. ವಿನ್ಸ್‍ಟನ್‍ನ ಏಕಮಾತ್ರ ಸೋದರ ಜಾನ್‍ಸ್ಟ್ರೇಂಜ್ ಸ್ಪೆನ್ಸರ್ - ಚರ್ಚಿಲ್‌. [[File:Blenheim main entrance.jpg|thumb|left|ಬ್ಲೆನ್ಹೈಮ್ ಅರಮನೆ, ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಕುಟುಂಬದ ವಾಸಸ್ಥಾನ]] ಇವರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಹಾಗೂ ಬಂಡಾಯದ ಸ್ವಭಾವ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದಿದ್ದರು. ಆಗಾಗ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರು ಮೂರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ: ಬೆರ್ಕ್‌ಶಾಯರ್‌ನಲ್ಲಿನ ಆ‍ಯ್‌ಸ್ಕಾಟ್‌ನ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್ಸ್‍ಸ್ಕೂಲ್, ಬ್ರಿಗ್ಟನ್‌ ಸಮೀಪದ ಹೋವೆಯಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರನ್ಸ್‌ವಿಕ್ ಸ್ಕೂಲ್, ಮತ್ತು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೭ ೧೮೮೮ರಿಂದ ಹಾರೊ ಸ್ಕೂಲ್‌ಗೆ ಬದಲಾದರು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಅವರ ಮಿಲಿಟರಿ ಜೀವನ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ನಂತರ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕ ಪಡೆದರು ಹಾಗೂ ಶಾಲೆಯ ಕತ್ತಿವರಸೆ ವಿಜೇತರಾದರು. ಇವರ ತಾಯಿ ಬಹಳ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಇವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರು(ಲೇಡಿ ರಾಂಡೊಲ್ಫ್‌ ಚರ್ಚಿಲ್) ಮೊದಲಿಗೆ ಶಾಲೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಅಥವಾ ತಮ್ಮನ್ನು ಮನೆಗೆ ಬರಲು ಅನುಮತಿಸುವಂತೆ ಪತ್ರವನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ತಂದೆ ಮತ್ತು ಮಗನ ಸಂಬಂಧದ ಮಧ್ಯೆ ಅಂತರವಿತ್ತು; ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಇಬ್ಬರು ಪರಸ್ಪರ ಟೀಕಿಸಿದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೧೦–೧೧</ref> ಏಕೆಂದರೆ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಬಾಂದವ್ಯದ ಕೊರತೆ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಚರ್ಚಿಲ್ ದಾದಿ ಎಲಿಜಬೆತ್ ಆ‍ಯ್‌ನ್ ಎವರೆಸ್ಟ್‌ರನ್ನು ಹಚ್ಚಿ ಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇವರನ್ನು "ಓಲ್ಡ್ ವುಮ್" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೧೦</ref> ಇವರ ತಂದೆ ತಮ್ಮ ೪೫ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜನವರಿ ೨೪, ೧೮೯೫ರಂದು ತೀರಿಕೊಂಡರು. ಇದು ಚರ್ಚಿಲ್‌ರಿಗೆ ತಾವೂ ಕೂಡ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನ ಲ್ಲಿಯೇ ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವನೆಗೆ ಆಸ್ಪದವನ್ನು ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ಆದರಿಂದ ಅವರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಛಾಪನ್ನು ಮೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಶೀಘ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರತರಾದರು.<ref>ಹ್ಯಾಫ್‌ನರ್, [https://books.google.com/books?id=FI2LNFtBLasC&amp;pg=PA32&amp;dq=die+young ಪುಟ 32]</ref> ===ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತೊದಲುವಿಕೆ=== ೧೯೨೦–೧೯೪೦ ರ ಸಮಯದ ಹಲವಾರು ಲೇಕಖರು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಉಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ;<ref>{{cite web|url=http://www.stutterers.org/|title=Churchill Stutter|publisher=Stutterers. org|date=|accessdate=9 August 2009|archive-date=26 ಆಗಸ್ಟ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090826062736/http://www.stutterers.org/|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಸ್ವತಃ ತಮಗೆ "ಮಾತನಾಡುವಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಯಿತ್ತು" ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇದರಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಮಾತಿಗೆ ಒತ್ತಾಸೆ ನೀಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕೃತಕ ದಂತ ಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು(Demosthenes' pebbles).<ref>{{cite web|url=http://www. thehistoryblog.com/ archives/6954|title=Churchill's teeth sell for almost $24,000}}</ref> ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ "ನನ್ನ ಉಗ್ಗುವಿಕೆ ಯಾವುದೇ ತೊಂದರೆಯುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/?id=Fb3PKOd6A2cC&pg=PA162|title=Public speaking in the reshaping of... |publisher= Google books|date=1987-10|isbn= 9780874133158| author1=Oliver, Robert Tarbell}}</ref> ಹೀಗಿದ್ದಾಗ್ಯೂ, ಇದನ್ನು ದ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಸೆಂಟರ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಉಗ್ಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇವರ ತಂದೆಯಂತೆ ''ಎಸ್ '' ಉಚ್ಚಾರ ಮಾಡುವಾಗ ಅಸ್ಪಷ್ಟಗಿರುತ್ತಿತ್ತು<ref>{{cite web|url = http://www. winstonchurchill.org/learn/reference/frequently-asked-questions-faq/personal-life| series = FAQ | title= Personal Life|accessdate= 28 August 2009| publisher =The Churchill Centre}}</ref> ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ ೭೩, ''ಡೇಲಿ ನ್ಯೂಸ್‌'' ನಲ್ಲಿ ಎಚ್‌ಡಬ್ಲು ಮ್ಯಾಸಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ನ ಉಲ್ಲೇಖ</ref> ===ಮದುವೆ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳು=== ಚರ್ಚಿಲ್‌ ೧೯೦೪ರಲ್ಲಿ ಕ್ರ್ಯೂ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಭಾವಿ ಪತ್ನಿ ಕ್ಲೆಮಂಟೈನ್ ಹೋಜಿಯರ್‌ರನ್ನು ಅರ್ಲ್ ಆಫ್ ಕ್ರ್ಯೂ ಮತ್ತು ಕ್ರ್ಯೂ ಪತ್ನಿ ಮಾರ್ಗರೇಟ್ (ಐದನೇಯ ಆರ್ಲ್ ಆಫ್ ರೋಸ್‌ಬೆರಿ ಆರ್ಚಿಬಾಲ್ಡ್ ಪ್ರಿಮ್‌ರೋಸ್ ಮಗಳು) ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದರು.<ref>ಸೊಯಾಮೆಸ್, ಮೇರಿ: ''ಸ್ಪೀಕಿಂಗ್ ಫಾರ್ ದೆಮ್‌ಸೆಲ್ವಸ್: ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಮತ್ತು ಕ್ಲೆಮಂಟೈನ್‌ರ ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಪತ್ರಗಳು''. ಪುಟ ೧</ref> ೧೯೦೮ರಲ್ಲಿ ಲೇಡಿ ಸೇಂಟ್ ಹೇಲಿಯರ್ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಔತಣಕೂಟದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬೇಟಿಯಾದರು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ ತಾವಾಗಿಯೇ ಕ್ಲೆಮಂಟೈನ್ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಆಸೀನರಾದರು ಮತ್ತು ಅತಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೊಯೇ ಜೀವನ ಪರ್ಯಂತದ ಸಂಗಾತಿಗಳಾದರು.<ref>ಸೊಯಾಮೆಸ್ ಪುಟ ೬</ref> ೧೦ ಅಗಸ್ಟ್ ೧೯೦೮ರಂದು ಬ್ಲೆನ್ಹೈಮ್ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಔತಣಕೂಟದಲ್ಲಿ ಟೆಂಪಲ್ ಆಫ್ ಡಯಾನಾ ನೀಡಿ ಆಕೆಗೆ ಪ್ರೊಪೋಸ್ ಮಾಡಿದರು.<ref>ಸೊಯಾಮೆಸ್ ಪುಟಗಳು. ೧೪–೧೫</ref> ೧೨ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೦೮ರಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಮಾರ್ಗರೇಟ್ ವಿಸ್ಟ್‌ಮಿನ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರು ಮದುವೆಯಾದರು. ಚರ್ಚ್ ಜನರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿತ್ತು; ಬಿಷಪ್ ಆಫ್ ಸೇಂಟ್ ಅಸಾಫ್ ಇದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು.<ref>ಸೊಯಾಮೆಸ್ ಪುಟ ೧೭</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೦೯ರಲ್ಲಿ ಈ ಜೋಡಿ ೩೩ ಎಕ್ಲೆಸ್ಟನ್ ಸ್ಕ್ವಾರ್‌ಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಇವರ ಮೊದಲ ಮಗು ಡಯಾನ್ ಜುಲೈ ೧೧ ೧೯೦೯ರಂದು ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದಳು. ಕ್ಲೆಮಂಟೈನ್ ಬಸಿರು ಮುಗಿದ ನಂತರ ಸಸೆಕ್ಸ್‌ಗೆ ತೆರಳಿದರು, ಆಗ ಡಯಾನಾ ದಾದಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದಳು.<ref>ಸೊಯಾಮೆಸ್ ಪುಟಗಳು. ೧೮, ೨೨, ೨೫</ref> ೨೮ ಮೇ ೧೯೧೧ನಲ್ಲಿ ಇವರ ಎರಡನೆಯ ಮಗು ರಾಂಡೊಲ್ಫ್‌, ೩೩ ಎಕ್ಲೆಸ್ಟನ್ ಸ್ಕ್ವಾರ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನು.<ref>ಸೊಯಾಮೆಸ್ ಪುಟಗಳು. ೪೦, ೪೪</ref> ಇವರ ಮೂರನೇಯನೆಯ ಮಗು ಸರಾಹ್ ೭ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೧೪ ರಂದು ಅಡ್ಮಿರಾಲ್ಟಿ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನನ. ಜನನದ ಜೊತೆಗೆ ಕ್ಲೆಮಂಟೈನ್‌ಗೆ ಆತಂಕವನ್ನು ತಂದಿತ್ತು, " ನಗರಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ಬಲವಾದ ಪ್ರತಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ" ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ನರು ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಶರಣಾಗತ ಮಾಡಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ ಸುದ್ಧಿ ಕೇಳಿ ವಿನ್ಸ್‌ಟನ್ ಕ್ಯಾಬಿನೇಟ್ ಪರವಾಗಿ ಆ‍ಯ್‌೦ಟ್‌ವರ್ಪ್‌ಗೆ ತೆರಳಿದ್ದರು.<ref>ಸೊಯಾಮೆಸ್ ಪುಟ. ೧೦೫</ref> ಕ್ಲೆಮಂಟೈನ್ ೧೫ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೮, ಮೊದಲ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮುಗಿದ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ತರುವಾಯ ನಾಲ್ಕನೇಯ ಮಗು ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌‌ಗೆ ಜನ್ಮವಿತ್ತರು.<ref>ಸೊಯಾಮೆಸ್ ಪುಟ. ೨೧೭</ref> ೧೯೨೧ರ ಅಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳ ಮೊದಲಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌‌ರ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೆಂಟ್ ಹೆಸರಿನ Mlle ರೋಸ್‌ ಫ್ರೆಂಚ್ ನರ್ಸರಿ ಗವರ್ನೆಸ್‌ಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ನಡುವೆ ಕ್ಲೆಮಂಟೈನ್ ೨ನೇಯ ಡ್ಯೂಕ್ ಆಫ್ ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನ್ಸ್ಟರ್ ಹ್ಯೂ ಗ್ರಾಸ್‌ವೆನರ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಜೊತೆಗೆ ಈಟನ್ ಹಾಲ್‌ ಗೆ ಟೆನ್ನಿಸ್ ಆಡಲು ತೆರಳಿದರು. ಆಗಲೂ Mlle ರೋಸ್ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್ ಶೀತದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರದಲ್ಲಿ ವರದಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಯಾವುದೇ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ನೀಡದೆ ಅನಾರೋಗ್ಯ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಕ್ತ ವಿಷವಾಗಿ ತಿರುಗಿತು. ಯಜಮಾನಿಯ ಸಲಹೆ ಅನುಸರಿಸಿ ರೋಸ್ ಕ್ಲೆಮಂಟೈನ್‌ಗೆ ಕರೆ ನೀಡಿದರು. ಆದರೆ ಅನಾರೋಗ್ಯವು ೨೩ ಅಗಸ್ಟ್ ೧೯೨೧ರಂದು ಮರಣ ತಂದಿತು. ಮೂರು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್‌ನನ್ನು ಕೆನ್ಸಲ್ ಗ್ರೀನ್ ಸೆಮೆಟರಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>ಸೊಯಾಮೆಸ್ ಪುಟಗಳು. ೨೩೯, ೨೪೧</ref> ೧೫&nbsp;ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೨೨ರಂದು ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಕೊನೆಯ ಮಗು ಮೇರಿ ಜನಿಸಿದಳು. ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಚಾರ್ಟ್‌ವೆಲ್ ಖರೀದಿಸಿದರು. ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಾಯುವವರೆಗೂ ಅದು ವಿನ್ಸ್‌ಟನ್ ಮನೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref>ಸೊಯಾಮೆಸ್ ಪುಟ. ೨೬೨</ref><ref>{{cite web|last=Crowhurst|first=Richard|year=2006|accessdate=9 January 2008|title=Chartwell: Churchill's House of Refuge|url=http://www.timetravel-britain.com/06/Oct/chartwell.shtml|publisher=Moira Allen}}</ref> ==ಸೇನಾ ಸೇವೆ== [[File:Churchhill 03.jpg|thumb|left|1895 ಚರ್ಚಿಲ್ ಸೈನ್ಯದ ಉಡುಪಿನಲ್ಲಿ]] * ೧೮೯೩ಲ್ಲಿ ಹಾರೊ ಬಿಟ್ಟ ನಂತರ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ರಾಯಲ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಸ್ಕೂಲ್,ಸ್ಯಾಂಡ್‌ಹರ್ಸ್ಟ್{‌/0}ಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೋರಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವ ಮುಂಚೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆ ಪಾಸು ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಸಿದ್ದರು. ಅವರು ಪದಾತಿದಳಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಗಿಟ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಶ್ವದಳಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅಶ್ವದಳದಲ್ಲಿ ದರ್ಜೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಕಡಿಮೆ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಗಣಿತ ಕಲಿಯಲು ಆಸಕ್ತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೮೯೪ ರಲ್ಲಿ ಇವರು ೧೫೦ಯ ಒಂದು ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯವರಾಗಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೨೦–೨೧</ref> * ಅವರು ತಮ್ಮ ತಂದೆಯೆ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆಯೇ ಈಗ ಪದಾತಿದಳ ಪಡೆಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವ ಅವಕಾಶವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಅಶ್ವದಳದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಬಯಸಿದರು. ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦ ೧೮೯೫ರಂದು ೪ನೆಯ ಕ್ವೀನ್ಸ್ ಓನ್ ಹುಸಾರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ದರ್ಜೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ (ಎರಡನೆಯ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್) ನೇಮಕಗೊಂಡರು.<ref name="Centre-Hussars" /> ೧೯೪೧ರಲ್ಲಿ ಹುಸಾರ್ಸ್‌‌ನ ಕರ್ನಲ್ ಆಗಿ ನೇಮಕವಾಗುವ ಗೌರವ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. * ಚರ್ಚಿಲ್‌ ೪ನೇಯ ಹುಸಾರ್ಸ್‌‌ನ ದ್ವಿತೀಯ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಆಗಿ ಅವರ ಸಂಬಳ £೩೦೦. ಇತರೆ ರೆಜಿಮೆಂಟಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಜೀವನ ರೀತಿಗೆ ಸಮನಾಗಿರಬೇಕಾದರೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ £೫೦೦ (ಇದು ೨೦೦೧ರಲ್ಲಿನ £೨೫,೦೦೦ ಕ್ಕೆ ಸಮ) ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ ನಂಬಿದ್ದರು. ಇವರ ತಾಯಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ £೪೦೦ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. *ಜೀವನಚರಿತ್ರಕಾರ ರೇ ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್ ಪ್ರಕಾರ ಇವರು ಯುದ್ಧ ಬಾತ್ಮಿದಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಲು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೨೧–೪೫</ref> ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಪದೋನ್ನತಿ ಮೂಲಕ ಆರ್ಮಿ ದರ್ಜೆ ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ ಅದರೆ ಮಿಲಿಟರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ, ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೇಲ್ದರ್ಜೆಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ವಶೀಲಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸಕ್ರೀಯ ಹೋರಾಟಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳ ನೇಮಕಾತಿ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರ ಬರವಣಿಗೆಯು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಗಮನ ಸೆಳೆದು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದಾಯ ಗಳಿಸಲು ಸಹಾಯವಾಯಿತು. ಲಂಡನ್ನಿನ ಹಲವಾರು ಸುದ್ಧಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಯುದ್ಧ ವರದಿಗಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು <ref>{{cite journal|title=On the character and achievement of Sir Winston Churchill|journal=The Canadian Journal of Economics and Political Science, Vol 23, No. 2 May 1957 (May, 1957)|pages=173–194|author=G. K. Lewis}}</ref> ಹೋರಾಟದ ಕುರಿತಾಗಿ ತಮ್ಮದೆ ಆದ ಪುಸ್ತಕ ಬರೆದರು. ===ಕ್ಯೂಬಾ=== ೧೮೯೫ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯೂಬಾದ ಗೆರಿಲ್ಲಾಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್ ಹೋರಾಟವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಚರ್ಚಿಲ್‌ [[ಕ್ಯೂಬಾ|ಕ್ಯೂಬಾಕ್ಕೆ]] ತೆರಳಿದರು; ''ಡೇಲಿ ಗ್ರಾಫಿಕ್‌'' ನಿಂದ ಹೋರಾಟದ ಕುರಿತಾಗಿ ಬರೆಯಲು ನಿಯೋಜನೆಗೊಂಡರು. ತಮ್ಮ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದಂದು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವುದು ಸಂತಸವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿತು.<ref name="Centre-Hussars" /> ಕ್ಯೂಬಾದ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ "...ದೊಡ್ಡದಾದ, ಶ್ರೀಮಂತ,ಸುಂದರ ದ್ವೀಪ..."<ref>ಚರ್ಚಿಲ್‌, ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಎಸ್. S. ೧೯೫೧ ಎರಡನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧ, ಆವೃತ್ತಿ ೫: ಕ್ಲೋಸಿಂಗ್ ದ ರಿಂಗ್. ಹಾಗ್‌ಟನ್ ಮೊಫಿನ್ ಎಡಿಷನ್. ಬ್ಯಾಂಟಮ್ ಬುಕ್ಸ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಂಖ್ಯೆಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ಅಥವಾ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಇತರ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು. ಪುಟ. ೬೦೬. "ವಿದೇಶಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ೫ ಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ. ಫೆಬ್ರವರಿ (೧೯)೪೪. ರಾಯಭಾರದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮ್ಮ ಸೂಚನೆ ಪತ್ರ. ಕ್ಯೂಬಾ ಇತರ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಉತ್ತಮ ಹಕ್ಕ ನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಲೇಬೇಕು - ’ಲಾ ಎರ್ಲಾ ದೇ ಲಾಸ್ ಅಂಟಿಲಾಸ್’. ಇತರ ಎಲ್ಲವುಗಳು ಇದನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಮಹಾನ್ ಅಪರಾಧವು ನೀಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ದೊಡ್ಡ, ಸಂಪದ್ಭರಿತ, ಸುಂದರ ದ್ವೀಪ, ಸಿಗಾರ್‌ನ ಮೂಲವು ನಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿಯೂ ಕ್ಯೂಬಾ ವೆನೆಜುಯೆಲಾಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನೀವು ಇವುಗಳನ್ನು ಹೊರಗಡೆ ಬಿಟ್ಟಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮತ್ಸರ ತುಂಬಿದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರಿ, ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ನೀವು ಇತರರಿಗೆ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ಅವುಗಳಿಗೂ ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ಬಲವಂತ ಮಾಡಲ್ಪಡುತೀರಿ."</ref> ಇಲ್ಲಿ ಅವರು ಹವಾನಾ ಸಿಗಾರ್‌ ರುಚಿ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೊಳಗಾದರು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಇದನ್ನು ಸೇದುತ್ತಿದ್ದರು. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯ ಆತ್ಮೀಯ ಬಾರ್ಕ್ ಕಾರ್ಕ್‍ರನ್, ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಬಾರ್ಕ್ ಅಮೆರಿಕಾದ ರಾಜಕಾರಣಿ ಮತ್ತು ಹೌಸ್ ಆಫ್ ರೆಪ್ರಸೆಂಟೆಟಿವ್‌ನ ಸದಸ್ಯ. ಇವರ ಭಾಷಣ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯದಿಂದ ಚರ್ಚಿಲ್‌‌ ಬಹಳ ಪ್ರಭಾವಿಗೊಂಡರು ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕಾದ ಕುರಿತ ಪ್ರೀತಿ ಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್ ಪುಟ. ೨೯</ref> ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿಯೆ ಇವರು ತಮ್ಮ ದಾದಿ ಮಿಸಸ್ ಎವರೆಸ್ಟ್ ಸಾಯುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂಬ ಸುದ್ಧಿ ಕೇಳಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಅವರು ಸಾಯುವ ತನಕ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಜರ್ನಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ "ಅವಳು ನನ್ನ ಉತ್ತಮ ಗೆಳತಿಯಾಗಿ ಇದ್ದಳು". ತಮ್ಮ ''ಮೈ ಅರ್ಲಿ ಲೈಫ್'' ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ: "ನಾನು ಕಳೆದ ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಆಕೆ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯ ಗೆಳತಿಯಾಗಿದ್ದಳು."<ref>{{cite journal|title=Winston Churchill's Poignant Description of the Death of his Nanny|journal=PEDIATRICS Vol. 60 No.|date=5 November 1977|page=752|author=T. E. C. Jr. M.D.}}</ref> ===ಭಾರತ=== ೧೮೯೬ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಮೊದಲಿಗೆ ಇವರನ್ನು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಇಂಡಿಯಾದ [[ಮುಂಬೈ|ಬಾಂಬೆ]]ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ರೆಜಿಮೆಂಟಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಉತ್ತಮ ಪೋಲೊ ಆಟಗಾರರೆಂದು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಂಡವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿ ಗೆಲುವು ತಂದಿದ್ದರು.<ref>{{cite journal|title=Winston Leonard Spencer Churchill. 1874–1965|author=R. V. Jones|journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, Vol. 12, Nov., 1966 (Nov., 1966)|pages=34–105|year=1966|volume=12|doi=10.1098/rsbm.1966.0003|jstor=769525}}</ref> [[File:Wc0042-3b13159r.jpg|thumb|1900ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಭಾಷಣದ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಯುವಕ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್.]] ೧೮೯೭ರಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಬಿದ್ದರೆ ಗ್ರೆಗೊ-ಟರ್ಕಿಶ್ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ವರದಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು ಆದರೆ ಇವರು ಬರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿಗೆ ಯುದ್ಧವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಜಾ ದಿನಗಳನ್ನ ಕಳೆಯಲು ತಯಾರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಬ್ರಿಟೀಶ್ ಸೈನ್ಯದ ಮೂರು ಬ್ರಿಗೇಡ್‌ಗಳು ಭಾರತದ ವಾಯುವ್ಯ ಫ್ರಂಟೀರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಾಸ್ತುನ್ ಬುಡಕಟ್ಟಿವರ ಜೊತೆಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆಂಬ ಮಾಹಿತಿ ಸಿಕ್ಕಿತು ಕೂಡಲೇ ತಮ್ಮ ಮೇಲಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ತಾನು ಕೂಡ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲೆ ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು.<ref>{{cite web|url=http://arthursclassicnovels.com/arthurs/churchill/mkdff10.html|title=The Story Of The Malakand Field Force – An Episode of Frontier War|author=Sir Winston S. Churchill|work=arthursclassicnovels.com|accessdate=17 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070714183801/http://arthursclassicnovels.com/arthurs/churchill/mkdff10.html|archivedate=July 14, 2007|deadurl=yes}}</ref> ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಭಾರತದ ಫ್ರಂಟೀಯರ್ ಪ್ರಾಂತವಾದ<span class="goog-gtc-fnr-highlight"> ಮಲಕಾಂಡ್‌</span>ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಎರಡನೆಯ ಬ್ರಿಗೇಡ್‌ನ ಕಮಾಂಡರ್ ಜನರಲ್ ಜೆಫ್ರಿಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಿದರು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ರನ್ನು ಜೆಫ್ರಿ ಹದಿನೈದು ಜನ ಬೇಹುಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಮಮುಂಡ್ ಕಣಿವೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಕಳುಹಿಸಿದರು ಅಲ್ಲಿ ಇವರು ಶತ್ರು ಬುಡಕಟ್ಟಿವರನ್ನ ತಮ್ಮ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಮುಖಾಮುಖಿ ಹೋರಾಟದಿಂದ ಸೋಲಿಸಿದರು. ಹೋರಾಟದ ಒಂದು ತಾಸಿನ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಮೂವತ್ತೈದನೇಯ ಸಿಕ್‌ರು ಆಗಮಿಸಿದರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕದನ ನಿಂತಿತು ಮತ್ತು ಗ್ರಿಗೇಡ್ ಮತ್ತು ಸಿಕ್ಕರು ಅಲ್ಲಿಂದ ತೆರಳಿದರು. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ನೂರಾರು ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರು ಹೊಂಚುಹಾಕಿ ಹೋರಾಟ ಆರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದ ತಂಡದ ನಾಲ್ಕು ಜನರು ಭೀಕರವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಹೋರಾಡಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಹಿಂದುಳಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಾಯುವ ಮೊದಲು ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲಿ ಕಡಿದುಹಾಕಲಾಯಿತು; ನಂತರ ಹೀಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ, " ಈ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಯಿಸಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಚೆಯನ್ನು ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲವನ್ನು ಮರೆತಿದ್ದೆ"<ref name="Mamund" /> ಆದರು ಕೆಲವು ಸಿಕ್‌ ಹುಡುಗರು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅವರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವರ ಬಲ ಕುಗ್ಗಿಸಬೇಕೆಂದು ಚರ್ಚಿಲ್‌ರಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಕಮಾಂಡಿಂಗ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುವುದಕ್ಕಿಂಟ ಮೊದಲಿಗೆ ಒಂದು ಮಾಹಿತಿ ಪತ್ರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಅದಿಲ್ಲದೆ ಅವರು ಯಾವುದೇ ದಾಳಿಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>{{cite book|last=Churchill|first=Winston|title=My Early Life|year=2002|month=October|publisher=Eland Publishing Ltd|isbn=0-907871-62-3|page=143}}</ref> ತಕ್ಷಣವೆ ಸಹಿಯಾದ ಪತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದು ಕೊಂಡು ಶಿಖರವನ್ನು ಹತ್ತಿ ಇತರೆ ಬ್ರಿಗೇಡ್‌ಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರತನಾದನು. ಪ್ರದೇಶವು ಪುನರ್‌ವಶವಾಗುವವರೆಗೆ ಹೋರಾಟವು ಇನ್ನೂ ಎರಡುವಾರ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ತಮ್ಮ ಜರ್ನಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ" ಇದು ಸರಿ ಹೌದೊ ಅಲ್ಲವೊ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಲಾರೆ."<ref name="Mamund">{{cite news|title=Two opposition views of Afghanistan: British activist and Dutch MP want to know why their countries are participating in a dangerous adventure|publisher=Spectrazine|date=20 March 2006|accessdate=17 March 2007}}</ref><ref>{{cite news|date=11 December 2004|title=Churchill On The Frontier – Mamund Valley III|publisher=UK Commentators|accessdate=17 March 2007}}</ref> ಸೀಜ್ ಆಫ್ ಮಲಕಾಂಡ್‌ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೦೦ ರಂದು ''ದ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ದ ಮಲಕಾಂಡ್‌ ಫೀಲ್ಡ್ ಫೋರ್ಸ್'' ಎಂದು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಇಕ್ಕಾಗಿ £೬೦೦ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ಕದನದ ಸಮಯಲ್ಲಿ ''ದ ಪಯೋನಿಯರ್'' ಮತ್ತು ''ದಿ ಡೇಲಿ ಟೆಲಿಫ್ರಾಫ್'' ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಲೇಖನಗಳನ್ನೂ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೨೯–೩೧</ref> ಇವರ ಹೋರಾಟದ ಕುರಿತಾದ ಅನುಭವದ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟವಾದ ಕಥೆಗಳಿಗೆ ''ದಿ ಡೇಲಿ ಟೆಲಿಫ್ರಾಫ್‌'' ನಿಂದ ಪ್ರತಿ ಕಾಲಂಗೆ £೫ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Centre-Youth">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/biography/timelines/youth-1874-19006|title=Youth: 1874–1900|work=Sir Winston Churchill|accessdate=28 August 2009}}{{Dead link|date=July 2010}}</ref> ===ಸೂಡಾನ್ ಮತ್ತು ಓಡಮ್=== ೧೮೯೮ರಲ್ಲಿ [[ಈಜಿಪ್ಟ್|ಈಜಿಪ್ಟ್‌]]ಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಗೊಂಡರು. ಲಕ್ಸರ್‌ಗೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿಗೆ ಜನರಲ್ ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಕಿಚನರ್ ಜೊತೆಗೆ ೨೧ನೇಯ ಲ್ಯಾನ್ಸರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸಲು [[ಸುಡಾನ್|ಸೂಡಾನ್‌]]ಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಸಿದ್ದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾದ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಡೋಗ್ಲಾಸ್ ಹೇಗ್‌, ಮತ್ತು ಡೇವಿಡ್ ಬೀಟಿ, ಫಿರಂಗಿ ನೌಕೆ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಜೊತೆಗೆ ಮೊದಲನೆ ಜಾಗತಿಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೪೦</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೮೯೮ರಲ್ಲಿ ಸೂಡಾನ್‌ನ ಒಮ್‌ಡುರ್ಮನ್ ಯದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಅಶ್ವದಳತಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref>ಬ್ರೈಟನ್, ಟೆರ್ರಿ, ''ದ ಲಾಸ್ಟ್ ಚಾರ್ಜ್: ೨೧ನೆಯ ಲ್ಯಾನ್ಸರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಒಮ್‌ಡುರ್ಮನ್‌ನ ಯುದ್ಧ''. ಮಾರ್ಲ್‌ಬೋರೊ: ಕ್ರಾವೂಡ್, ೧೯೯೮. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೧೮೬೧೨೬೧೮೯೬</ref> ಇಲ್ಲಿ ''ಮಾರ್ನಿಂಗ್ ಪೋಸ್ಟ್‌'' ನ ಬಾತ್ಮೀದಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೮೯೮ರಿಂದ ಎರಡು ಸಂಪುಟದ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸಿದರು ''ದಿ ರಿವರ್ ವಾರ್'',ಸೂಡಾನ್‌ನ ಪುನಃ ಗೆದ್ದ ಸಂಗ್ರಹ ಇದು ಮುಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ೫ ಮೇ ೧೮೯೯ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. ಆ‍ಯ್‌ಸ್ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌ನ ಓಡಮ್‌ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇಯ ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಪಾರ್ಟಿಯ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ರಾಬರ್ಟ್ ಆ‍ಯ್‌ಸ್ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌ರಿಂದ ಆಹ್ವಾನ ಬಂದಾಗ ಇವರ ಸಂಸತ್ತಿನ ಜೀವನದ ಮೊದಲ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಿತು. ಆ‍ಯ್‌ಸ್ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌ರ ಹಠಾತ್ ನಿಧನದಿಂದ ಎರಡನೇಯ ಉಪಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಕೂಡ ಒಬ್ಬ ಅಭ್ಯರ್ತಿಯಾದರು. ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ವಿರುದ್ಧ ಅಲೆ ಇದ್ದ ಕಾಲವಾದ್ದರಿಂದ ಚರ್ಚಿಲ್ ಎರಡು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೂ ಸೋತರು ಆದರು ಹುರುಪಿನ ಪ್ರಚಾರದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತಗೊಂಡಿದ್ದರು ===ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ‌=== ಓಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ವೈಫಲ್ಯ ಕಂಡ ನಂತರ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನದ ಮತ್ತೊಂದು ಅವಕಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯತೊಡಗಿದರು. ೧೨ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೮೯೯, ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಮತ್ತು ಬೋರ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ಸ್‌ರ ನಡುವೆ ದ್ವಿತೀಯ ಬೋರ್ ಯುದ್ಧ ಸ್ಪೋಟಗೊಂಡಿತು ಇದ ವರದಿ ಮಾಡಲು ಮಾರ್ನಿಂಗ್ ಪೋಸ್ಟ್ ವರದಿಗಾರರಾಗಿ ತಿಂಗಳಿಗೆ £೨೫೦ ಮೇಲೆ ನಿಯೋಜನೆಗೊಂಡರು. ಹೊಸದಾಗಿ ನಿಯೋಜನೆಗೊಂಡ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಕಮಾಂಡರ್ ಸರ್ ರೆಡ್ವರ್ಸ್ ಬುಲ್ಲರ್‌ ಹಡಗಿನಲ್ಲೆ ಆತುರವಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಕೆಲವು ವಾರಗಳ ನಂತರ ಬೇಹುಗಾರರರು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ತುಂಬಿದ ರೇಲ್ವೇಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವರ ಜೊತೆಗಿದ್ದರು ಆಗ ಇವರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಿಟೋರಿಯಾದ ಪಿಒಡಬ್ಲ್ಯೂ ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು (ಈ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಾಲೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿ ಹುಡುಗಿಯರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಿಟೋರಿಯಾ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ). ರೇಲ್ವೆ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ಆಕ್ರಮಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತೋರಿದ ಸಾಹಸಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೌರ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಕೋರಿಯಾ ಕ್ರಾಸ್‌ ಭಾಜನರಾದರು. ಆದರೆ ಇದು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ<ref name="Centre-Hussars" /> ಕೈದಿಗಳ ಶಿಬಿರದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಗನಿ ಮ್ಯಾನೇಜರ್‌ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್‌ನ ಡೇಲಗೋವಾ ಬೇಯ {{convert|300|mi|km|abbr=on}} ಲಾರೆನ್ಸೊ ಮಾರ್ಕ್ವೇಸ್‌‌ಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೫೫–೬೨</ref> ಇವರ ಪರಾರಿಯಾಗಿ ತವರಿಗೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಬ್ರಿಟನ್ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಹೀರೋ ಆಗಿ ಮಿಂಚಲು ಸಹಾಯವಾಯಿತು, ಬ್ರಿಟೀಷರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಲು ಜನರಲ್ ಬುಲ್ಲರ್ ಸೈನ್ಯ ಸೇಜ್ ಆಫ್ ಲೇಡಿಸ್ಮಿತ್ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಪ್ರಿಟೋರಿಯಾಗೆ ನಡೆದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೬೧–೬೨</ref> ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲಿಯು ಸೌತ್ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಲೈಟ್ ಹಾರ್ಸ್‌ ಪರವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಬಾತ್ಮೀದಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಲೇಡಿಸ್ಮಿತ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಟೋರಿಯಾ ಒಡಗೂಡಿದ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ತಂಡದ ಮೊದಲಿಗ. ಇವರು ಮತ್ತು ಡ್ಯೂಕ್ ಆಫ್ ಮಾರ್ಲ್‌ಬೋರೊ ಆಗಿದ್ದ ಇವರ ಸಂಬಂಧಿ ಪ್ರಿಟೋರಿಯಾದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ತಂಡವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಅವರಿಲ್ಲಿ ಬೋರ್ ಕೈದಿ ಶಿಬಿರದ ೫೨ ಗಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೬೨–೬೪</ref> [[File:Burnham churchill jul1900.jpg|thumb|right|350px|ಬೋರ್ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಆರ್‌‍ಎಂಎಸ್ ಡುನೋಟರ್ ಕ್ಯಾಸಲ್‌ಗೆ ವಾಪಸ್ಸಾತಿ, ಜುಲೈ 1900.<ref name="finesthour127">[72][73]</ref> ನಿಂತವರು ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ: ಸರ್ ಬೈರಾನ್ ಲೈಗ್‌ಟನ್, ಕ್ಲಾಡ್ ಗ್ರೆನ್‌ಫೆಲ್, ಮೇಜರ್ ಫೆಡರಿಕ್ ರುಸೆಲ್ ಬರ್ನ್‌ಹ್ಯಾಮ್, ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಜೋರ್ಡನ್ ಫೋರ್ಬ್ಸ್, ಅವೆ ಬೈಲಿ (ಇವರ ಮಗ 1932ರಲ್ಲಿ ಡಯಾನಾ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದರು),ಮುಂದಿನ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಗುರಿತಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ, ಲಾರ್ಡ್ ಜಾನ್ ವೆಸ್ಟನ್ ಬ್ರೂಕ್. ಕುಳಿತವರು ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ: ಮೇಜರ್ ಬಾಬ್ಬಿ ವೈಟ್, ಲಾರ್ಡ್ ಡೌನ್, ಜನರಲ್ ಸರ್ ಹೆನ್ರಿ ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಕಾಲ್ವಿಲ್ಲೆ (ಮುಂದೆ ಚರ್ಚಿಲ್ ಎಂಪಿ ಆಗಿದ್ದಾಗ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ‌ದಿಂದ ವಜಾಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಚಾರಣೆಗಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆ), ಮೇಜರ್ ಹೆನ್ರಿ ವೈಟ್, ಮೇಜರ್ ಜೋ ಲೇಕಾಕ್, ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್, ಸರ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬೆಂಟಿಕ್. ಕುಳಿತವರು ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ: ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡದವರು, ಕರ್ನಲ್ ಮೌರಿಸ್ ಗಿಫೋರ್ಡ್]] ಚರ್ಚಿಲ್ ೧೯೦೦ರಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಎಂಎಸ್ ''ಡುನೊಟಾರ್ ಕ್ಯಾಸಲ್‌'' ನಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ವಾಪಸ್ಸಾದರು, ಎಂಟು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲು ಇದೇ ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ‌ಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದರು.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/images/finesthour/Vol.01%20No.127.pdf|title=FinestHour|accessdate=28 August 2009|format=PDF|work=Journal of the Churchill Center and Societies, Summer 2005|archive-date=3 ಜುಲೈ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703041301/http://www.winstonchurchill.org/images/finesthour/Vol.01%20No.127.pdf|url-status=dead}}</ref> ''ಲಂಡನ್ ಟು ಲೇಡಿಸ್ಮಿತ್{'' ಮತ್ತು ಬೋರ್ ಯುದ್ಧದ ಅನುಭವದ ಎರಡನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ, ''ಅಯಾನ್ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್ಸ್ ಮಾರ್ಚ್'' ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. 1900 ರ ಸಂಸತ್ತಿನ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಮತ್ತೆ ಓಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸ್ಥಾನಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ(ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಸಹೋಗ್ಯೋಗಿ, ಕ್ರಿಸ್ಪ್ ಸೋತರು) ವಿಜೇತರಾದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. 45–50</ref><ref name="gilbert">{{cite book|last=Gilbert|first=Martin|title=Churchill: A Study in Greatness (one volume edition)|url=https://archive.org/details/churchill00mart|publisher=Pimlico|year=2001|location=London|isbn=978-0-7126-6725-8}}</ref> ೧೯೦೦ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಾದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟನ್ ಭಾಷಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹಡಗನ್ನೇರಿದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಕೆನಡಾಗೂ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ £೫,೦೦೦ ಗಳಿಸಿದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೬೯</ref> ===ತಾಯ್ನಾಡಿನ ಸೇವೆ=== ೧೯೦೦ರಲ್ಲಿ ರೆಗ್ಯುಲರ್ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ೧೯೦೨ ರಲ್ಲಿ ಇಂಪಿರೀಯಲ್ ಯೋಮನ್ರಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿ ೪ ಜನವರಿ ೧೯೦೨ರಂದು<ref name="yeoman1">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/reference/commissions-and-military-attachments|title=Churchill's Commissions and Military Attachments, The Churchill Centre|publisher=Winstonchurchill.org|date=|accessdate=12 April 2010|archive-date=3 ಜೂನ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603051951/http://www.winstonchurchill.org/learn/reference/commissions-and-military-attachments|url-status=dead}}</ref> ಕ್ವೀನ್ಸ್ ಓನ್ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ಶಾಯರ್ ಹುಸಾರ್ಸ್‌‌ನಲ್ಲಿ [[ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್‌]] ಆಗಿ ನಿಯೋಜಿತಗೊಂಡರು. ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೯೦೫ರಲ್ಲಿ ಮೇಜರ್‌ ಆಗಿ ಭಡ್ತಿ ಪಡೆದು ಕ್ವೀನ್ಸ್ ಓನ್ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ಶಾಯರ್ ಹುಸಾರ್ಸ್‌‍ನ ಹೆನ್ಲಿ ಸ್ವ್ಯಾಡ್ರನ್‌ಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಲು ಯೋಜಿತಗೊಂಡರು.<ref name="yeoman2">{{cite web|url=http://www.chu.cam.ac.uk/archives/churchill_papers/biography/churchill_chronology.php|title=Sir Winston Churchill: Biography: Chronological Summary, Churchill College|publisher=Chu.cam.ac.uk|date=6 March 2009|accessdate=9 August 2009|archive-date=12 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912233836/http://www.chu.cam.ac.uk/archives/churchill_papers/biography/churchill_chronology.php|url-status=dead}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೧೬ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮೀಸಲುಪಡೆಗೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ವರ್ಗಾವಣೆಗೊಂಡು ಐ೧೯೨೪ರಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವವರೆಗೂ ಅಲ್ಲೆ ಇದ್ದರು.<ref name="yeoman2" /> ===ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ/ಪಶ್ಚಿಮ ರಾಷ್ಟ್ರ ರಂಗ=== ಚರ್ಚಿಲ್ ಮೊದಲ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಫಸ್ಟ್ ಲಾರ್ಡ್ ಆಫ್ ದ ಅಡ್ಮಿರಾಲ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಗಲಿಪೊಲಿ ಕದನ ದುರಂತ ನಡೆದ ನಂತರ ಯುದ್ಧ ಕ್ಯಾಬಿನೇಟ್‌ನ್ನು ಬಿಡಲು ಬಲವಂತ ಪಡಿಸಲಾಯಿತು ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಕಮಾಂಡರ್ ಆಗಿ ನಿಯೋಜನೆಗೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು ಆದರೆ ಬೆಟಾಲಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಲಾಯಿತು. ಆದೇಶಿಸಲಾಯಿತು೨ನೇಯ ಬೆಟಾಲಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೇಜರ್‌ ಗ್ರೆನೇಡಿಯರ್ ಗಾರ್ಡ್ಸ್ ಆಗಿ ಕಳೆದ ಕೆಲ ಸಮಯದ ನಂತರದಲ್ಲಿ, ೧ಜನವರಿ ೧೯೧೬ರಂದು ೬ನೇಯ ಬೆಟಾಲಿಯನ್‌‌‍ನ ರಾಯಲ್ ಸ್ಕಾಟ್ಸ್ ಫುಸಿಲಿಯರ್( ೯ನೇಯ (ಸ್ಕಾಟೀಶ್) ವಿಭಾಗದ ಭಾಗ) ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಕರ್ನಲ್‌ ಆಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಸಕ್ರೀಯವಾದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಗೌರವ ಮತ್ತೆ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆಂದು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯ ಜೊತೆಗಿನ ಪತ್ರ ವ್ಯವಹಾರ ತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾವಿನ ಅಪಾಯವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಗೌರವವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಮಾಂಡರ್‌ ಆಗಿ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಧೈರ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು ಇದು ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ಸೈನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಾಗಿದೆ ಆದರೂ ತಾವು ಹಲವಾರು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ರಣರಂಗದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಕಗ್ಗೊಲೆ ನಡೆಸಿರುವುದನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾರೆ.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೩೦೧–೦೨</ref> ೨೦೦೧ರಲ್ಲಿ ರಾಯಲ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಡೀಡ್ಸ್ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಕಾರ ಚರ್ಚಿಲ್ ಯಾಕೆ ಮುಂಗಿನ ಸಾಲಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದ: " ಬೆಟಾಲಿಯನ್ ಮುಖ್ಯಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ ಭಾವರಹಿತವಾಗಿರುವ ಗ್ರೆನೆಡಿಯರ್ ಗಾರ್ಡ್ಸ್ ಜೊತೆಗೆ ಚರ್ಚಿಲ್ ಇದ್ದರು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಬಳಸಲು ಅನುಮತಿ ಇತ್ತು ಆದರೆ ಅವರು ಚಹಾ ಮತ್ತು ಕಂಡೇನ್ಡ್ ಮಿಲ್ಕ್‌ ತುಂಬಾ ಇಷ್ಟ ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಮದ್ಯ ವಿನ್ಸ್‌ಟನ್‌ಗೆ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಇವರು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಯುದ್ಧ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕರ್ನಲ್‌ಗೆ ಸೂಚಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಇದನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಉತ್ತಮ ಕೆಲಸವೆಂದು ಯಾರು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆಂದು ಕರ್ನಲ್‌ರಿಂದ ಇದು ಬಹಳ ಶ್ಲಾಘನೆಗೊಳಗಾಯಿತು."<ref>{{cite journal|title=Churchill Remembered: Recollections by Tony Benn MP, Lord Carrington, Lord Deedes and Mary Soames|journal=Transactions of the Royal Historical Society |pages= 393–414 [404]|author=T Benn et al.|volume=11|issue=|year=2001 | doi = 10.1017/S0080440101000202 | jstor=3679430 }}</ref> ==ಎರಡನೇಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನ== [[File:Churchillelectionposteroldham.jpg|thumb|1900 ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಗಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಚುನಾವಣಾ ಪೋಸ್ಟರ್. ಓಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ ಒಂದು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡರು.]] {{Main|Winston Churchill in politics: 1900–1939}} ===ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳು=== ಚರ್ಚಿಲ್, ಓಡಮ್‌ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕಾಗಿ ೧೯೦೦ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಹ ಎದ್ದು ನಿಂತರು. ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗೆದ್ದ ನಂತರ, ಬ್ರಿಟನ್ನಿನಾದ್ಯಂತ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಭಾಷಣ ಯಾತ್ರೆಗಳಿಗಾಗಿ ಹೊರಟರು, £೧೦,೦೦೦ ಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದರು (ಇಂದಿನ£{{formatnum:{{Inflation|UK|10000|1900|r=-4}}}} ದಿನದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ದಿನದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು{{Inflation-fn|UK}}). ಅವರು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಪಾರ್ಟಿಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಲಾರ್ಡ್ ಹ್ಯೂ ಸೆಸಿಲ್‌ರ ಹೂಲುಗನ್ಸ್ ಜೊತೆಗೆ ವೈಮನಸ್ಯಯ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ಮೊದಲ ಸಂಸತ್ತಿನ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಸರಕಾರದ ಮಿಲಿಟರಿ ವೆಚ್ಚ<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೭೪–೭೬</ref> ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟೇನ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಜೋಸೆಫ್ ಕೆಂಬರ್ಲಿನ್ರ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ತೆರಿಗೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಅವರ ಮತದಾರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಜನತೆ ಅವರನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿತು, ಆದರೂ ಮುಂದಿನ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯವರೆಗೂ ಅವರು ಓಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆದರು. ೧೯೦೪ರಲ್ಲಿ ಅವರು ವೈಟ್‌ಸನ್ ವಿರಾಮದ ನಂತರ ಲಿಬರಲ್ ಪಾರ್ಟಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗುವ ಹಂತಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಲಿಬರಲ್ ಆಗಿ ಅವರು, ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಚರ್ಚಿಲ್ ಲಿಬರಲ್‌ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಹೆನ್ರಿ ಕ್ಯಾಂಬೆಲ್-ಬ್ಯಾನರ್‌ರ್ಮನ್‌ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೦೫ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾದರು, ಆಗ ಬೋರ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಕಾಲೋನಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸಲು ಸಹಾಯಕ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾದರು. ೧೯೦೩ ರಿಂದ ೧೯೦೫ರವರೆಗೆ ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರ ತಂದೆಯ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ, ''ಲಾರ್ಡ್ ರೇಂಡೋಲ್ಫ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌'' ಬರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಕೂಡ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು, ಇದು ಎರಡು ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿತ್ತು ಮತ್ತು ೧೯೦೬ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಷಾತ್ಮಕ ಶ್ಲಾಘನೆ ಪಡೆಯಿತು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೧೦೧</ref> ಓಡಮ್‌ನ ಖುರ್ಚಿ(ಸ್ಥಾನ)ಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರಾಕರಣೆಯ ಅನುಸಾರ ಮ್ಯಾನ್‌ಚೆಸ್ಟರ್ ನಾರ್ತ್ ವೆಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲು ಕರೆ ಬಂತು. ೧೯೦೬ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ೧,೨೧೪ರ ಬಹು ಮತದೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಮ್ಮದಾಗಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ೧೯೦೮ವರೆಗೆ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು.<ref name="centre-710">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/reference/churchills-elections|title=Churchill's Elections|accessdate=28 August 2009|last=Hall|first=Douglas J.|publisher=The Churchill Centre}}</ref> ಯಾವಾಗ ಕ್ಯಾಂಬೆಲ್-ಬ್ಯಾನರ್‌ರ್ಮನ್‌ ೧೯೦೮ರಲ್ಲಿ [[ಆಸ್ಕ್ವಿತ್, ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಹೆನ್ರಿ|ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಹೆನ್ರಿ ಆಸ್‌ಕ್ವಿಥ್‌‌]] ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾದರೋ ಚರ್ಚಿಲ್ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟಕ್ಕೆ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಟ್ರೇಡ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದರು.<ref name="gilbert" /> ಆ ಸಮಯದ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಹೊಸದಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಸಂಸತ್ ಸಚಿವ ಪುನಃ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆಸಬೇಕೆಂದು ಆಗ್ರಹ ಪಡಿಸಿದರು, ಈ ಉಪಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು ಆದ್ರೆ ಅತಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೆ ಡಂಡಿ ಮತದಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮೂಲಕ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಟ್ರೇಡ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾಗ ಹೊಸದಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಚಾನ್ಸಲರ್ ಲಾಯಿಡ್ ಜಾರ್ಜ್‌ರನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಫಸ್ಟ್ ಲಾರ್ಡ್ ಆಫ್ ದ ಅಡ್ಮಿರಾಲ್ಟಿ ರಜಿನಾಲ್ಡ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕೆನಾ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ ನೌಕಾ ರಕ್ಷಣಾಕವಚದ ಯುದ್ಧ ಹಡಗು ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ವೆಚ್ಚವಾಗುವ ಅಪಾರ ಖರ್ಚನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಲಿಬರಲ್ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು.<ref name="toye">{{cite book|last=Toye|first=Richard|title=Lloyd George and Churchill: Rivals for Greatness|url=https://archive.org/details/lloydgeorgechurc0000toye|publisher=Macmillan|year=2007|location=London|isbn=978-1-4050-4896-5}}</ref> ೧೯೦೮ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಟ್ರೇಡ್ ಬೋರ್ಡ್ಸ್ ಬಿಲ್‌ನ ಕನಿಷ್ಠ ವೇತನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿ<ref name="ReferenceA">ಚರ್ಚಿಲ್‌, ರಾಂಡೋಲ್ಫ್. ''ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಎಸ್. ಚರ್ಚಿಲ್‌: ಯಂಗ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಮ್ಯಾನ್ (ಯುವ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಮ್ಯಾನ್)''. (c) ೧೯೬೭ ಸಿ &amp; ಟಿ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು: ಪುಟಗಳು. ೨೮೭–೮೯</ref> ಪರಿಚಯಿಸಿದರು.<ref name="ReferenceA"/> ೧೯೦೯ರಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಕೆಲಸ ಹುಡುಕಲು ಸಹಾಯವಾಗಲು, ಕಾರ್ಮಿಕ ವಿನಿಮಯವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೧೫೦–೫೧</ref> ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯವಾಗಲು ಪಿಂಚಣಿ ಶಾಸನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾ ಕಾಯಿದೆ೧೯೧೧ರ ಕರಡನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ತಯಾರಿಸಿದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೧೫೨</ref> ಸುಸಂತಾನಶಾಸ್ತ್ರ ಬೆಂಬಲಿಗರಾಗಿ,ಮೆಂಟಲ್ ಡೆಫಿಶಿಯೆನ್ಸಿ ಆ‍ಯ್‌ಕ್ಟ್ ೧೯೧೩ರ ಕರಡು ತಯಾರಿಸಲು ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು,ಆದರೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಮಾಂದ್ಯದ ಹೆರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಸ್ಟೇರಿಲೈಸೇಶನ್‌ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಇವರು ನೀಡಿರುವ ಕ್ರಮ ಸರಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಸೂದೆ ತಿರಸ್ಕಾರ ಗೊಂಡಿತು.<ref>ಮಾರ್ಟಿನ್ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್, ''ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಮತ್ತು ಯುಜನನಶಾಸ್ತ್ರ'', ೨೦೦೯. [http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour-online/594-churchill-and-eugenics ಆನ್‌ಲೈನ್ ಟೆಕ್ಸ್ಟ್]</ref> [[File:Winston Churchill 1874 - 1965 Q42037.jpg|thumb|left|1904ರಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌]] ಬಡ್ಜೆಟ್ ಲೀಗ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿರುವಾಗ ಚರ್ಚಿಲ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಬಡ್ಜೆಟ್‌<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೧೫೭–೬೬</ref> ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕಾರ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸಿದರು, ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳ "ಬಡ್ಜೆಟ್ ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟ್ ಲೀಗ್‌"ಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೧೬೧</ref> ಸರಕಾರದ ವಾರ್ಷಿಕ ಆಯವ್ಯಯಗಳ ಅಂದಾಜು ಪಟ್ಟಿಯು, ಹೊಸ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ಷೇಮದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ, ಐಶ್ವರ್ಯದ ಮೇಲೆ ಹೊಸ ಸುಂಕಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಪೀಠಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ನಂತರದ ಸರಕಾರದ ವಾರ್ಷಿಕ ಆಯವ್ಯಯಗಳ ಅಂದಾಜು ಪಟ್ಟಿಯು ೧೯೦೯ರಲ್ಲಿ ಕಾಮನ್ಸ್‌ಗೆ ಕಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ನಂತರ ಇದು ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಲಾರ್ಡ್ಸ್‌ಗೆ ಬಂದು ನಿರಾಕರಣಾಧಿಕಾರ ಆಯಿತು. ನಂತರ ಲಿಬರಲ್‌ರು ಅವರ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಜನಾದೇಶ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೧೦ ರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆ ಎದುರಿಸಿ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡರು. ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಚಳುವಳಿ ನಡೆಸಿದ್ದರೋ ಆ ಬಡ್ಜೆಟ್, ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಆ‍ಯ್‌ಕ್ಟ್ ೧೯೧೧ರ ಪ್ರಕಾರ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ೧೯೧೦ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಗೃಹಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದರು. ಸೈಜ್ ಆಫ್ ಸಿಡ್ನಿ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಂಬ್ರಿಯನ್ ಕೊಲಿಯರಿ ಮತ್ತು ಸಫ್ರಾಗೆಟ್ಸ್‌ ಇವರು ತೋರಿತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ವಿವಾದ ಉಂಟಾಗಿ ಇವರ ಅಧಿಕಾರವಧಿಯು ವಿವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೧೦ರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗಣಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ರೊಂಡಾವ್ಯಾಲಿಯಲ್ಲಿ ತೋಣಿಪಂಡಿ ರಿಯಟ್‌ನಂತೆ ತೋರುವ ದಂಗೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು.<ref name="toye" /> ಗ್ಲಾಮರ್‌ಗನ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ಪೇದೆಯು, ದಂಗೆಯನ್ನು ತಲೆ ಎತ್ತದಂತೆ ಮಾಡಲು ಪೋಲೀಸರಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುವಂತೆ ತಂಡಗಳನ್ನು ಕಳಿಸಲು ಮನವಿ ಮಾಡಿದ. ಚರ್ಚಿಲ್ ಈಗಾಗಲೇ ಗುಂಪುಗಳು ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಸ್ವಿಡನ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಡಿಫ್‌ಗಳಷ್ಟು ದೂರ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದ ಆದರೆ ಅವರ ನಿಯೋಜನೆಯನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದರು. ೯ ನವೆಂಬರ್‌ದಂದು ''ದಿ ಟೈಮ್ಸ್'' ಪತ್ರಿಕೆಯು ಈ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಟೀಕಿಸಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಲು ಆದೇಶ ನೀಡಿದ್ದರು ಎಂಬ ವದಂತಿ ಹಬ್ಬಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅವರ ಕೀರ್ತಿ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಲೇಬರ್ ಸರ್ಕಲ್‌ನಲ್ಲಿ(ಕಾರ್ಮಿಕ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ) ಪುನಃ ಹೆಚ್ಚಾಗಲೆ ಇಲ್ಲ.<ref>ಚರ್ಚಿಲ್‌, ರಾಂಡೋಲ್ಫ್. ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಎಸ್. ಚರ್ಚಿಲ್‌: ಯಂಗ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಮ್ಯಾನ್ (ಯುವ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಮ್ಯಾನ್). (c) ೧೯೬೭ ಸಿ &amp; ಟಿ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು: ಪುಟಗಳು. ೩೫೯–೬೫</ref> [[File:Sidney street churchill.jpg|thumb|ಜನವರಿ 3 1911ರಲ್ಲಿ ಸಿಡ್ನಿ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ (ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ)]] ೧೯೧೧ ಜನವರಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಚರ್ಚಿಲ್ ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೈಜ್ ಆಫ್ ಸಿಡ್ನಿ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ಗೆ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಭೇಟಿಯೊಂದನ್ನು ನೀಡಿದರು. ವಿಚಿತ್ರವೆಂಬಂತೆ, ಯಾವಾಗ ಅವರು ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಅವರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು ಅನೇಕ ಟೀಕೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ವಿಚಾರಣೆಯ ನಂತರ ಅರ್ಥರ್ ಬಲ್‌ಫೋರ್ ಹೀಗೆ ಟೀಕಿಸಿದ, "ಅವರು [ಚರ್ಚಿಲ್] ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಕಾರ ಇಬ್ಬರೂ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾದ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಜೀವಿಗಳು. ಛಾಯಾಚಿತ್ರಕಾರ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ಸರಿಯಾದ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ವ್ಯಕ್ತಿ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ? ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ." <ref>ಚರ್ಚಿಲ್‌, ರಾಂಡೋಲ್ಫ್. ''ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಎಸ್. ಚರ್ಚಿಲ್‌: ಯಂಗ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಮ್ಯಾನ್ (ಯುವ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಮ್ಯಾನ್''. (c) ೧೯೬೭ ಸಿ &amp; ಟಿ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು: ಪುಟ. ೩೯೫</ref> ಜೀವನ ಚರಿತ್ರಕಾರ ರೋಯ್ ಜೆಕಿನ್ಸ್ ಹೇಳಿದಂತೆ ಅವರು ನಿರಾಳವಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದರು ಏಕೆಂದರೆ " ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಮಾಷೆಯಾಗಿ ನೋಡುವುದನ್ನು ಎಂದೂ ವಿರೋಧಿಸಲಿಲ್ಲ" ಅವರು ಅಪ್ಪಣೆಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೧೯೪</ref> ಸಫ್ರಾಗೇಟ್ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯದ ಮೂಲಕ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಾಂತೆ ಚರ್ಚಿಲ್ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು ಆದರೆ ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಹೆನ್ರಿ ಆ‍ಯ್‌ಸ್‌ಕ್ವಿತ್ ಇದಕ್ಕೆ ಸಹಕರಿಸಲಿಲ್ಲ ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲನೇ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಈ ವಿಷಯ ಬಗೆಹರಿಯದೆ ಹಾಗೇ ಉಳಿಯಿತು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೧೮೬</ref> ೧೯೧೧ರಲ್ಲಿ, ಚರ್ಚಿಲ್ ಫಸ್ಟ್ ಲಾರ್ಡ್ ಆಫ್ ದ ಅಡ್ಮಿರಾಲ್ಟಿಯ ಕಛೇರಿಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾದರು, ಮೊದಲನೇ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧದವರೆಗೆ ಅವರು ಆ ಸ್ಥಾವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಹಡಗಿನ ವಾಯು ಯಾನದ ಸುಧಾರಣೆ (ಅವರು ಸ್ವತಹ ತಾವೇ ಹಾರಾಡುವುದನ್ನು ಕಲಿತುಕೊಂಡರು),<ref>[http://www.theaerodrome.com/forum/newreply.php?do=newreply&amp;noquote=1&amp;p=347553 ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಟುಕ್ ಫ್ಲೈಯಿಂಗ್ ಲೆಸನ್ಸ್, 1911] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241205052214/http://www.theaerodrome.com/forum/newreply.php?do=newreply&noquote=1&p=347553 |date=2024-12-05 }}, ದ ಏರೋಡ್ರಮ್.ಕಾಮ್</ref> ಹೊಸದಾದ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡದಾದ ಯುದ್ಧನೌಕೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ,ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ರಾಯಲ್ ನೌಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನಿಂದ ಎಣ್ಣೆಗೆ ಬದಲಾವಣೆ, ಇವುಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಅನೇಕ ಸುಧಾರಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಅವರು ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನೀಡಿದರು.<ref>''ನಾವಲ್ ಇನೋವೇಷನ್: ಫ಼್ರಾಮ್ ಕೋಲ್ ಟು ಆಯಿಲ್'', ಎರಿಕ್ ಜೆ. ಡಾನ್ಲ್, ಜಾಯಿಂಟ್ ಫೋರ್ಸ್ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಲಿ, ೨೦೦೦</ref> ===ಮೊದಲ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧೋತ್ತರದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣ=== ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಸರಕಾರ ತೆರವು ಮಾಡಲು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೧೪ರಂದು ಆಂಟ್‌ವರ್ಪ್‌ಗೆ ಹೋದರು. ರಾಯಲ್ ಮರಿನ್ ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಅಲ್ಲಿತ್ತು ಮತ್ತು ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ೧ನೇ ಮತ್ತು ೨ನೇ ನೌಕಾ ಬ್ರಿಗೇಡ್‌ಗಳೂ ಕೂಡಾ ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವು. ಆಂಟ್‌ವರ್ಪ್ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೦ರಂದು ೨೫೦೦ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ದಾಳಿ ನಡೆಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಪೋಲುಮಾಡಿದರು.<ref>''ದ ವರ್ಲ್ಡ್ ಕ್ರೈಸಿಸ್'' (ಹೊಸ ಆವೃತ್ತಿ), ಓಡ್‌ಹ್ಯಾಮ್ಸ್ ೧೯೩೮, ಪುಟ. ೩೨೩</ref> ಇವರ ವಿರೋಧವು ಒಂದು ವಾರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು ಬೆಲ್ಜಿಯಂ ಆಂಟ್‌ವರ್ಪ್ ಶರಣಾಗತಿಸುವ ಕುರಿತು ೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ರಂದು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿತು) ಕಲೌಸ್ ಮತ್ತು ಡನ್‌ಕರ್ಕ್ ರಕ್ಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>ರಾಬರ್ಟ್ ರೋಡ್ ಜೇಮ್ಸ್. ''ಚರ್ಚಿಲ್‌: ಎ ಸ್ಟಡಿ ಇನ್ ಫೇಲ್ಯೂರ್ (ವೈಫಲ್ಯದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ)''. ಪೆಲಿಕನ್, ೧೯೭೩, ಪುಟ. ೮೦</ref> ಚರ್ಚಿಲ್ ನೌಕೆಯ ಸಂಶೋಧನಾ ನಿಧಿಯಿಂದ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವನ್ನು ಪಡೆದು ಟ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕೈ ಜೋಡಿಸಿದರು.<ref name="WW1Tank" /> ನಂತರ ಅವರು, ಮೊದಲ ಟ್ಯಾಂಕ್ ದಳದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಶಿಪ್ಸ್ ಕಮಿಟಿಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಒಂದು ದಶಕದ ನಂತರವೂ ಯುದ್ಧ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯು ಒಂದು ಚಮತ್ಕಾರಿ ಯೋಚನೆಯ ಗೆಲುವಿನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದು ನಿಧಿಯ ದುರ್ವ್ಯಯದಂತೆ ಕಂಡು ಬಂದಿತ್ತು.<ref name="WW1Tank">{{cite web|url=http://www.firstworldwar.com/weaponry/tanks.htm|title=The First World War, The development of the Tank, sponsored by Winston Churchill|accessdate=16 December 2007}}</ref> ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಡಾರ್ಡಾನೆಲೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಪತ್ಕಾರಕ ಗಾಲಿಪೊಲಿ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿ ಎಂಜಿನೀಯರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Dardanelles">{{cite book|last=Callwell|first=C.E.|title=Dardanelles, a study of the strategical and certain tactical aspects of the Dardanelles campaign|publisher=Naval & Military Press Ltd|year=2005|location=London|isbn=978-1-84574-273-7}}</ref> ಅವರು ಅಪಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಆಪಾದನೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಪ್ರಧಾನಿ ಆಸ್ಕ್ವಿತ್ ಸರ್ವಪಕ್ಷಗಳ ಮೈತ್ರಿಕೂಟದ ಸರಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಿದನೋ, ಆಗ ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಪಕ್ಷವು ತಮ್ಮ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಹಿಂಬಡ್ತಿಯ ಬೇಡಿಕೆಯಿಟ್ಟಿತು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೨೮೨–೮೮</ref> [[File:WinstonChurchill1916Army.gif|thumb|ರಾಯ್ಲ್ ಸ್ಕಾಟ್ಸ್ ಫುಸಿಲಿಯರ್ಸ್ ಜೊತೆ ಚರ್ಚಿಲ್‌ 1916]] ಅನೇಕ ತಿಂಗಳುಗಳವರೆಗೆ ಚರ್ಚಿಲ್ ಲಾಭಾದಾಯಕವಾದ ಚಾನ್ಸ್‌ಲರ್ ಆಫ್ ದ ಡಚ್ಚಿ ಆಪ್ ಲೆನ್ಸೆಸ್ಟರ್‌ ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಅನುಭವ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ೧೯೧೫ ನವೆಂಬರ್ ೧೫ರಂದು ಅವರು ಸರಕಾರಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು <ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೨೮೭</ref> ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯನಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವಾಗಲೂ, ರಾಯಲ್ ಸ್ಕಾಟ್ಸ್ ಫ್ಯುಸಿಲಯರ್ಸ್‌ನ ೬ನೇ ಬಟಾಲಿಯನ್(ಪಡೆ)ನ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿ ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಫ್ರಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಲೆಫ್ಟಿನಂಟ್ಕರ್ನಲ್ ದರ್ಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ತಿಂಗಳುಗಳವರೆಗೆ ಅವರು ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೩೦೧</ref><ref name="army.mod.uk">{{cite web |url=http://www.army.mod.uk/infantry/regiments/4598.aspx |title=20th and early 21st Century - British Army Website |publisher=Army.mod.uk |date= |accessdate=2011-04-03 |archive-date=2011-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110401025251/http://www.army.mod.uk/infantry/regiments/4598.aspx |url-status=dead }}</ref> ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದಾಗ, ಸ್ವತಹ ಅವರೆ ಮಾನವ ರಹಿತ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ೩೬ ಆಕ್ರಮಣಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು, ಮತ್ತು ಪ್ಲೋಗ್‌ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿಭಾಗವು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿತ್ತು.<ref name="army.mod.uk" /> ಅವರು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿರಹಿತರಾಗಿ ೧೯೧೬ ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡಲು ಬಯಸಿದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೩೦೯</ref> ಭವಿಷ್ಯದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಡೇವಿಡ್ ಲಾಯಿಡ್ ಜಾರ್ಜ್ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಟಿಕಿಸಿದರು: "(ನಿಮ್ಮ) ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಥಿತಿಯು ನೀವು ಅಡ್ಮಿರೇಷನ್ ಅನ್ನು ಆದೇಸಿಸುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಗಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀವು ಒಂದು ದಿನ ಅರಿಯುತ್ತೀರಿ. ಇದರ ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳು ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಹಿತಾಸಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿವೆ."<ref>"[http://www.independent.ie/opinion/columnists/kevin-myers/the-greatest-20th-century-beneficiary-of-popular-mythology-has-been-the-cad-churchill-1876680.html ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೃಹತ್ ಫಲಾನುಭವಿಯು ಕ್ಯಾಡ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಆಗಿದೆ]", ಕೆವಿನ್ ಮೈರ್ಸ್, ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್.ಐಇ</ref> ೧೯೧೭ರಲ್ಲಿ, ಚರ್ಚಿಲ್ ಮಿನಿಸ್ಟರ್ ಆಫ್ ಮ್ಯುನಿಶಿಯನ್ಸ್ ಮತ್ತು೧೯೧೯ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಸೆಕ್ರೆಟರಿ ಆಫ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಫಾರ್ ವಾರ್ ಮತ್ತು ಸೆಕ್ರೆಟರಿ ಆಫ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಫಾರ್ ಏರ್ಆಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಅವರು ಟೆನ್ ಇಯರ್ ರೂಲ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸಕಾರರಾಗಿದ್ದರು, ಬೊಕ್ಕಸವನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಡು ಮತ್ತು ತಂತ್ರ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ವಿದೇಶಿ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ರಾಜನೀತಿಯ ಕಲ್ಪನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ " ಮುಂದಿನ ಐದು ಅಥವಾ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕದನ ಆಗಲಾರದು" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿತ್ತು.<ref>ಫೆರಿಸ್, ಜಾನ್. ''ಟ್ರಸರಿ ಕಂಟ್ರೋಲ್, ಹತ್ತು ವರ್ಷದ ಅಧಿಪತ್ಯ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸೇವಾ ಕಾಯಿದೆಗಳು, ೧೯೧೯–೧೯೨೪''. ದ ಹಿಸ್ಟೋರಿಕಲ್ ಜರ್ನಲ್, ಆವೃತ್ತಿ. ೩೦, ಸಂಖ್ಯೆ. ೪. (ಡಿಸೆಂಬರ್, ೧೯೬೨), ಪುಟಗಳು ೧೨೧-೧೫೦.</ref> ಇವರ ವಾರ್ ಆಫೀಸಿನ ಅಧಿರಾಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಮುಂದಾಲೋಚನೆಯೆಂದರೆ ರಶ್ಯನ್ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಕ್ಕೂಟದ ಮಧ್ಯ ಪ್ರವೇಶ. ವಿದೇಶಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಚರ್ಚಿಲ್ ಬೊಲ್ಶೆವಿಸಮ್ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ತನ್ನ ತೊಟ್ಟಿಲಿನ ಕೂಸನ್ನು ತಾನೇ ಹಿಸುಕುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದ.<ref name="centre-282">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=282|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031216033237/http://www.winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=282|archivedate=16 December 2003|title=Cover Story: Churchill's Greatness|accessdate=26 February 2007|author=Jeffrey Wallin with Juan Williams|date=4 September 2001|publisher=Churchill Centre}}</ref> ಅವರು ಒಂದು ವಿಭಜನೆಗೊಂಡ ಮತ್ತು ಚದುರಿದ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಳದಿಂದ, ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ದೇಶದಲ್ಲಿ - ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕಹಿಯಾದ ಆತಿಥ್ಯದ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಯವುದೇ ಪ್ರಮುಖ ಗುಂಪಿನ ಅಭಿಲಾಷೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೆಯಿಂದ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ೧೯೨೦ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಪಡೆಯು ಹಿಂದೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ, ಅವರು [[ಯುಕ್ರೇನ್|ಉಕ್ರೇನ್]]ನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದಾಗ ಫೋಲ್ಸ್‌ಗೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳಿಸಲು ಚರ್ಚಿಲ್ ನಿಮಿತ್ತವಾದರು. ೧೯೨೧ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಾಲನೀಸ್‌ಗೆ ಸೆಕ್ರೆಟರಿ ಆಫ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಆದರು, ಮತ್ತು ಐರಿಶ್ ಫ್ರೀ ಸ್ಟೇಟ್‌ನ್ನು ಪುಷ್ಠೀಕರಿಸಿದರು. ೧೯೨೧ರ ಆಂಗ್ಲೋ ಐರಿಶ್ ಟ್ರೀಟಿ(ಆಂಗ್ಲೋ ಐರಿಶ್ ಒಪ್ಪಂದ)ಯ ಸಹಿದಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಚರ್ಚಿಲ್ ಒಪ್ಪಂದದ ದೀರ್ಘ ಸಮಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ರಾಯಲ್ ನೇವಿಯಿಂದ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ತಳಹದಿಯಾಗಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಟೌನ್ (ಕೊಬ್), ಬೆರ್‌ಹೆವನ್ ಮತ್ತು ಲೊಗ್‌ಸ್ವಿಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು ಟ್ರೀಟಿ ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಅವರು ಐರಿಶ್ ಫ್ರೀ ಸ್ಟೇಟ್ ಒಪ್ಪಂದದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದರು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೩೬೧–೬೫</ref> ೧೯೩೮ರಲ್ಲಿ ಕೆಂಬರ್ಲೈನ್-ಡೆ ವಲೆರಾ ಆಂಗ್ಲೋ ಐರಿಶ್ ಟ್ರೇಡ್ ಅಗ್ರಿಮೆಂಟ್‌ನ ಒಪ್ಪಂದದವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಐರಿಶ್ ಫ್ರೀ ಸ್ಟೇಟ್‌ಗೆ ಮರಳಿದವು. ಚರ್ಚಿಲ್ [[ಇರಾಕ್|ಇರಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕುರ್ದಿಶ್ ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರ ಮೇಲೆ ಅಶ್ರುವಾಯುವಿನ ಪ್ರಯೋಗದ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು,<ref>ಜೋನಾಥನ್ ಗ್ಲ್ಯಾನ್ಸರಿ ಅನ್ನು ನೋಡಿ {{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2003/apr/19/iraq.arts|title=Gas, chemicals, bombs: Britain has used them all before in Iraq|accessdate=3 February 2009|work=The Guardian|location=London|first=Jonathan|last=Glancey|date=19 April 2003}} ಮತ್ತು ಜೋಹನ್ ಹ್ಯಾರಿ {{cite news|url=http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/johann-hari/johann-hari-our-infantile-search-for-heroic-leaders-854278.html|title=Our Infantile Search for Heroic Leaders|accessdate=3 February 2009|work=The Independent|location=London|date=26 June 2008|archive-date=6 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006163258/http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/johann-hari/johann-hari-our-infantile-search-for-heroic-leaders-854278.html|url-status=dead}}</ref> ಆದರೂ ಬ್ರಿಟೀಷರು ಕುರ್ದಿಶ್ ದಂಗೆಕೋರರ ಮೇಲೆ ವಿಷಾನಿಲವನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಹಿತಯವಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾದ ಸಿಡಿ ಗುಂಡಿನ ದಾಳಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite book|last=Bhattacharya|first=Sutapas|title=The oneness/otherness mystery|publisher=Motilal Banarsidass Publ|year=1999|page=244|isbn=9788120816541|url=https://books.google.com/?id=_JnQWzQlMN8C&pg=RA4-PA244&dq=churchill+kurds+gas&q=churchill%20kurds%20gas}}</ref> ===ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಪಾರ್ಟಿಗೆ ಪುನಃ ಸೇರ್ಪಡೆ—ಎಕ್ಸ್‌ಚೆಕ್ವೇರ್‌ನ ಚಾನ್ಸಲರ್=== ಚನಕ್ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಶಾಸಕರ ಅತೃಪ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಪಾರ್ಟಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಹೊರನಡೆಯಿತು ಇದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೨೨ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಪ್ರಚಾರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಅಪೆಂಡಿಕ್ಸ್ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಒಳಗಾದರು. ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿ ಭಾಗಹಿಸಲು ಇದು ತೊಂದರೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿತು, ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಒಡಕು ಹಿನ್ನಡೆ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಲಿಬರಲ್ ಪಕ್ಷವು ಮುಂದುವರೆಯಲು ಅನುಕೂಲವಾಯಿತು. ಡಂಡಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯವಾಗಿ ಬಂದರು, ವಿರೋಧಿ ಎಡ್ವಿನ್ Scrymgeour ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಥಾನ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಡಂಡಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ "ಕಛೇರಿ ಇಲ್ಲದೆ, ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷವಿಲ್ಲದೆ ಅಪೆಂಡಿಕ್ಸ್ ಇಲ್ಲದೆ" ಸಿದ್ಧಗೊಂಡರು.<ref name="centre-710" /> ೧೯೨೩ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಲಿಬರಲ್ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ ಲೆಸ್ಟರ್ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನ್ಸ್ಟರ್ ಅಬೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉಪಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ ಸೋತರು, ಮತ್ತೆ ೧೯೨೪ರಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆ ಯಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಬಂದರು. ಮುಂದಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಪಾರ್ಟಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿದರು "ಯಾರು ಬೇಕಾದರು ಇಲಿ ಆಗಬಹುದು, ಆದರೆ ರಿ-ರ್ಯಾಟ್ ಆಗಲು ಕೆಲವೊಂದು ಚತುರತೆ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ."<ref name="centre-710" /><ref>{{cite web|title=Winston Churchill and Parliamentary Democracy|publisher=Churchill Society for the Advancement of Parliamentary Democracy|url=http://www.churchillsociety.org/CMS%20-%20Parliamentary%20Democracy.htm|accessdate=4 May 2008|archive-date=11 ಫೆಬ್ರವರಿ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211195906/http://www.churchillsociety.org/CMS%20-%20Parliamentary%20Democracy.htm|url-status=dead}}</ref> ಚರ್ಚಿಲ್ ೧೯೨೪ರಲ್ಲಿ ಸ್ಟ್ಯಾನ್ಲಿ ಬಾಲ್ಡ್‌ವಿನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಎಕ್ಸ್‌ಚೆಕ್ವೇರ್‌ ಚಾನ್ಸಲರ್ ಆಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಬ್ರಿಟನ್ ವಿಪತ್ಕಾಲವು ಸುವರ್ಣ ಮಾನಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿದಂತೆ ಕಂಡು ಬಂದಿತು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವು ಬೆಲೆ ಇಳಿಕೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿತು, ನಿರುದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಗಣಿ ಕೆಲಸಗಾರರ ಮುಷ೧೯೨೬ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/budget_99/budget_briefing/279928.stm ಬಜೆಟ್ ಬ್ಲಂಡರ್ಸ್: ಮಿಸ್ಟರ್ ಚರ್ಚಿಲ್ ಮತ್ತು ದ ಗೋಲ್ಡ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ಸ್ (1925)], ಬಿಬಿಸಿ ನ್ಯೂಸ್. ೦೨-೧೨-೨೦೦೭ ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು..</ref> ವಿವಿಧ ಆರ್ಥಿಕ ತಜ್ಞರು, ಖಜಾನೆಯ ಕಾಯಂ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಜಾನ್ ಮೇನಾರ್ಡ್ ಕೀನ್ಸ್, ಸರ್ ಒಟ್ಟೊ ನಿಯೇಮೆಯರ್ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಬೋರ್ಡ್ ಜೊತೆ ಹಲವಾರು ಸುತ್ತನ ಸಮಾಲೋಚನೆಯ ನಂತರ ಅವರ ತೀರ್ಮಾನ ೧೯೨೪ರ ಬಡ್ಜೆಟ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಈ ನಿರ್ಧಾರವು ಕೀನ್ಸ್‌ರನ್ನು ''ದಿ ಇಕನಾಮಿಕ್ ಕಾನ್ಸಿಕ್ವೆನ್ಸಸ್ ಆಫ್ ಮಿ.ಚರ್ಚಿಲ್'' ಬರೆಯಲು ಪ್ರೆರೇಪಿಸಿತು, ಮತ್ತು ೧೯೨೫ರಲ್ಲಿನ ಯುದ್ಧ ಪೂರ್ವ (£೧=$೪.೮೬) ಸಮಾನಕೆ ಸುವರ್ಣ ಮಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಜಾಗತಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಎಡೆಯಾಗುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು. ಈ ನಿರ್ಧಾರವು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಗಳಿಸಿತ್ತು ಮತ್ತು ’ಸೌಂಡ್ ಇಕನಾಮಿಕ್ಸ್’ ಆಗಿ ಕಂಡುಬಂದರು ಲಾರ್ಡ್ ಬೀವರ್‌ಬ್ರೂಕ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು.<ref>ಜೇಮ್ಸ್, ಪುಟ. ೨೦೭</ref> ಮುಂದಿನದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಚರ್ಚಿಲ್ ಜೀವನದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸುವರ್ಣ ಮಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಮತ್ತು ದುಬಾರಿಯಾದ ಹಣ ನೀತಿಯು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಕೆಟ್ಟ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆಂದು ಮಾಜಿ ಚಾನ್ಸಲರ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕೆನಾ ಜೊತೆಗಿನ ಚರ್ಚೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಆವರು ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡರು - ಅವರು ನಂಬಿದ ಯುದ್ದಕ್ಕೂ-ಮುಂಚಿನ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳಿಗೆ ವಾಪಸಾಗುವುದು.<ref>ಜೇಮ್ಸ್, ಪುಟ. ೨೦೬</ref> ಒಂದು ಕರಡು ಮಸೂದೆಯ ಮೇಲೆ ಭಾಷಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿದರು" ನಮಗೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಯಾವುದೆಂದು( ಸುವರ್ಣ ಮಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ) ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ". ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯ ಮೂಲಕ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ."<ref>{{cite web|title=Speeches – Gold Standard Bill|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/115-gold-standard-bill|date=4 May 1925|publisher=The Churchill Centre|accessdate=28 August 2009}}</ref> ಯುದ್ಧ ಪೂರ್ವ ವಿನಿಮಯ ದರ ಮತ್ತು ಸುವರ್ಣ ಮಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ತಳ್ಳಿತು. ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲ್ಲು ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮೇಲಾಯಿತು. ಎಣ್ಣೆಯ ಕಡೆ ಗಮನ ಹೊರಳಿದ್ದರಿಂದ ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಇಳಿಮುಖವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಮೂಲ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಾದ ಹತ್ತಿಗೆ ರಫ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಶುರುವಾಗಿತ್ತು. ಯದ್ಧ ಪೂರ್ವ ವಿನಿಮಯಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ೧೦% ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಜುಲೈ ೧೯೨೫ರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣಾ ಆಯೋಗವು ಗಣಿ ಮಾಲೀಕರ ಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗಣಿ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪರವಾಗಿ ಒಂದು ವರದಿ ತಯಾರಿಸಿತು.<ref>ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೪೦೫</ref> ರಾಯಲ್ ಆಯೋಗವು ಇನ್ನೊಂದು ವರದಿ ತಯಾರಿಸಿದಾಗ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಬ್ಸಿಡಿ ನೀಡುವಂತೆ ಚರ್ಚಿಲ್ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಾಲ್ಡ್‌ವಿನ್ ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಅ ಆಯೋಗವು ಯಾವುದನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸದೆ ಗಣಿ ಕೆಲಸಗಾರರ ಜೊತೆಗಿನ ವಿವಾದವು ೧೯೨೬ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮುಷ್ಕರಕ್ಕೆಡೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು, ಮುಷ್ಕರ ನಿರತ ಗಣಿ ಕಾರ್ಮಿಕರ ವಿರುದ್ಧ ಮಷಿನ್ ಗನ್ ಬಳಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿ ವರದಿ ತಯಾರಿಸಿದರು. ಚರ್ಚಿಲ್ ಸರಕಾರದ ದಿನಪತ್ರಿಕೆ ದ ''ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಗೆಜೆಟ್‌'' ನ ಮುದ್ರಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತು, ವಿವಾದದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅವರು ವಾದಿಸಿದ್ದೇನೆಂದರೆ"ದೇಶವು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮುಷ್ಕರವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮುಷ್ಕರವು ದೇಶವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುತ್ತದೆ" ಮತ್ತು [[ಬೆನಿಟೋ ಮುಸೊಲಿನಿ|ಬೆನಿಟೋ ಮುಸ್ಸೊಲಿನಿ]]ಯ ಫ್ಯಾಸಿಸ್ಟ್ ನೀತಿಯು "ಸಂಪೂರ್ಣ ದೇಶಕ್ಕ್ವೆಒಂದು ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದೆ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು, "ವಿಧ್ವಂಸಕ ಬಲಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಮಾರ್ಗವಾಗಿ" ಇದು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು - ಅಂದರೆ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಗೋಚರ ಬೆದರಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಒಂದು ರಕ್ಷಕ ಎಂಬಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಿದರು. ಇಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಮುಸಲೋನಿಯನ್ನು ಮಾನವರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಾನೂನು ನೀಡಿದ......... ರೋಮನ್ ಪ್ರತಿಭೆ." ಎಂದು ಕರೆಯುವಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ<ref>ಪಿಕ್‌ನೆಟ್, ಲಿನ್, ಪ್ರಿನ್ಸ್, ಕ್ಲೈವ್, ಪ್ರಿಯರ್, ಸ್ಟೆಫನ್ ಎಂಡ್ ಬ್ರೈಡನ್, ರಾಬರ್ಟ್ (೨೦೦೨). ''ವಾರ್ ಆಫ್ ದ ವಿಂಡ್ಸರ್ಸ್: ಎ ಸೆಂಚುರಿ ಆಫ್ ಅನ್‌ಕಾನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಷನಲ್ ಮೊನಾರ್ಚಿ'', ಪುಟ. ೭೮. ಮೇನ್‌ಸ್ಟ್ರೀಮ್‌ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್‌. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೧-೮೪೦೧೮-೬೩೧-೩.</ref> ನಂತರ ಬಂದ ಆರ್ಥಿಕ ತಜ್ಞರು ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಸಮಯದ ಜನರು ಕೂಡ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಬಡ್ಜೆಟ್ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಟೀಕಿಸಿದರು. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಬಾಡಿಗೆದಾರ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಳ ಪಡೆವ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುವಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ(ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಚರ್ಚಿಲ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹವರ್ತಿಗಳು ಸೇರಿದ್ದರು)ಉತ್ಪಾಕರುಗಳು ಮತ್ತು ರಫ್ತುದಾರರ ವೆಚ್ಚವು ಆಮದಿನಿಂದಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರಫ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು,<ref>ಎಚ್ ಹ್ಯಾಂಡರ್ಸನ್ ಆಂತರಿಕ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಬರಹಗಳು. ಕ್ಲಾರೆಂಡನ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌.</ref> ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಸುಲಿಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>ಜೇಮ್ಸ್, ಪುಟ ೨೨ ೨೧೨</ref> [[File:John Churchill Marlborough porträtterad av Adriaen van der Werff (1659-1722).jpg|thumb|left|1930ರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌‌ರ ಪೂರ್ವಜ 1ನೇಯ ಡ್ಯೂಕ್ ಮಾರ್ಲ್‌ಬೋರೊ ಜಾನ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌‌ರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆದರು.]] ===ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಕರಣ=== ೧೯೨೯ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಸರ್ಕಾರವು ಸೋಲನ್ನನುಭವಿಸಿತು. ಚರ್ಚಿಲ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಎಂಪಿಗಳ ಅಧೀಕೃತ ಮುಖಂಡತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಬಿಜಿನೆಸ್ ಕಮಿಟಿಗೆ ಚುನಾವಣೆಗಾಗಿ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂರಕ್ಷಣ ತೆರಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮ ಬಾರೂನ್‌ಗಳ ಮತ್ತು ಬಂಡವಾಳಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಂಶಯಾಸ್ಪದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೊತೆಗಿನ ಸ್ನೇಹ ಇದ್ಯಾವುದೇ ವಿಷಯಗಳಿಂದಲೂ ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ನಾಯಕತ್ವದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ರಾಮ್ಸೆ ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೊನಾಲ್ಡ್೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಗವರ್ನ್ಮೆಂಟ್ ರಚಿಸಿದಾಗ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರನ್ನು ಕ್ಯಾಬಿನೇಟ್ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಅವರ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳ ಘಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು ಈ ಅವಧಿಯನ್ನು "ಬರಡು ವರ್ಷ"ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="gilbert2">{{cite book|last=Gilbert|first=Martin|title=Winston Churchill: The Wilderness Years|url=https://archive.org/details/winstonchurchill0000mart|publisher=Pimlico|year=2004|location=London|isbn=978-1-84413-418-2}}</ref> ''[[Marlborough: His Life and Times]]'' —ತಮ್ಮ ಪೀಳಿಗೆಯ ಜಾನ್ ಚರ್ಚಿಲ್, ಮಾರ್ಲ್‌ಬೋರೊದ ೧ನೇಯ ಡ್ಯೂಕ್‌ನ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ—ಮತ್ತು ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಪೀಪಲ್ಸ್'' (ಎರಡನೇಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿಲ್ಲ),<ref name="gilbert2" /> ''ಗ್ರೇಟ್ ಕಂಟೇಂಪರರೀಸ್'' ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಸುದ್ಧಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಲೇಖನ ಮತ್ತು ಭಾಷಣಗಳ ಸಂಗ್ರಹಗಳ ಮೇಲೆ ಮುಂದಿನ ಕೆಲವು ವರ್ಷ ತಮ್ಮ ಗಮನ ಹರಿಸಿದರು. ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಬರಹಗಾರರಿವರು.<ref name="gilbert2" /> ರಾಜಕೀಯದ ಕುರಿತಾಗಿನ ಇವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು, ೧೯೩೦ ರೋಮನ್ಸ್ ಎಲೆಕ್ಷನ್ ಮತ್ತು ''ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟರಿ ಗವರ್ನಮೆಂಟ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ದಿ ಇಕನಾಮಿಕ್ ಪ್ರಾಬ್ಲೆಮ್'' (೧೯೩೨ ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ "ಥಾಟ್ಸ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಅಡ್ವೆಂಚರ್ಸ" ಎಂದು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು)ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮತದಾನದ ನಿರಾಕರಣೆ, ಆಸ್ತಿ ಅಧಿಕಾರ ವಾಪಸ್ಸಾತಿ, ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ’ಉಪ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ” ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿತ್ವಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>[http://www.winstonchurchill.org/learn/writings/bibliography ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರಿಂದ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪುಸ್ತಕಗಳು (ಅಮಿಡ್ ದೀಸ್ ಸ್ಟಾರ್ಮ್ಸ್ ಅನ್ನು ನೋಡಿ)], ದ ಚರ್ಚಿಲ್ ಸೆಂಟರ್, ೨೦೦೭</ref> ====ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ==== ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು, ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿಜಿಯವರು ೧೯೩೦ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸ್ವತಂತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಶಾಂತಿಯುತ ಅಸಹಕಾರ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ದುಂಡು ಮೇಜಿನ ಸಭೆಯನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ಅವರು " ಈ ಕ್ರಮವು ಹೆದರಿಸುವಂತದ್ದಾಗಿದೆಯೇ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>೨೪೭ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್ ಡಿಬೇಟ್ ೫s col ೭೫೫</ref> ನಂತರ ವರದಿಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ಗಾಂಧಿಜಿ ಇಂತಹ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದಂತಹ ಚಳುವಳಿಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದಾದರೆ ಅವರು ಸಾಯುವುದೇ ಲೆಸು ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದವು.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4573152.stm|title=Churchill took hardline on Gandhi|publisher=BBC News|date=1 January 2006|accessdate=12 April 2010}}</ref> ೧೯೩೦ರ ದಶಕದ ಮೊದಲಾರ್ದದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಇವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭದ್ರವಾಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಇಂಡಿಯಾ ಡಿಫೆನ್ಸ್‌ ಲೀಗ್‌ನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ನವೀನತೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗಾಂಧಿತ್ವ ಮತ್ತು ಅವರ ತತ್ವಗಳನ್ನೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬದ್ರವಾದ ಮುಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ೧೯೩೦ರಲ್ಲಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.<ref name="independent.ie">{{cite web|author=Kevin Myers|url=http://www.independent.ie/opinion/columnists/kevin-myers/kevin-myers-seventy-years-on-and-the-soundtrack-to-the-summer-of-1940-is-filling-britains-airwaves-2286560.html|title=Seventy years on and the soundtrack to the summer of 1940 is filling Britain's airwaves|publisher=Independent.ie|date=|accessdate=2010-11-07}}</ref> ಅವರ ಭಾಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕಾ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಮುಂದಿನ ದಿನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ತಾಂಡವಾಡುತ್ತಿರುವ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಹೋರಾಟಗಳಿಂದಾಗಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರವನ್ನು ಘೋಷಿಸಬೆಕೆಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು.<ref>ಜೇಮ್ಸ್, ಪುಟ. ೨೬೦</ref> ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೈಸರಾಯ್‌ ಲಾರ್ಡ್‌ ಇರ್ವಿನ್‌ ಅವರು ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದುಂಡು ಮೇಜಿನ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನೆಯಾದ ಭಾರತವನ್ನು ಸ್ವಂತತ್ರ ದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಘೋಷಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವು ಲಿಬರಲ್‌ ಪಕ್ಷದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಆದರೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕನಿಷ್ಠಪಕ್ಷ ಕಾನ್ಸರ್‌ವೆಟಿವ್‌ ಪಕ್ಷದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಹೊಂದುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ದುಂಡುಮೇಜಿನ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದರು. ಪೂರ್ವ ಎಸ್ಸೆಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾನ್ಸ್‌ರ್‌ವೆಟಿವ್‌ ಪಕ್ಷದವರು ಪಕ್ಷದ ಸಭೆ ಕರೆದಿದ್ದರು ಆದ್ದರಿಂದ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ತಮ್ಮ ಮುಕ್ತ ಅಭಿಪ್ರಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ನುಡಿದರು " ಈಗ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಗಂಟೆ ಬಾರಿಸುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಮಿ.ಗಾಂಧಿಯವರನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಸಿಗೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆತನೊಬ್ಬ ಶಾಂತಿಭಂಗಕಾರಿ ಮಧ್ಯ-ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ವಕೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಚಿತನಾಗಿರುವಂತೆ ಪಕೀರನಂತೆ ಅರ್ಧ ನಗ್ನನಾಗಿ ವೇಷ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನೂ ಕೂಡ ದೇಶದ ರಾಜ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯ ಸಮಾನನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿಡುತ್ತಾ ವೈಸ್‌-ರೀಗಲ್‌ ಪ್ಯಾಲೆಸ್‌ನ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರುತ್ತಾನೆ".<ref>ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್, ಮಾರ್ಟಿನ್. ''ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಎಸ್. ಚರ್ಚಿಲ್. ದ ಪ್ರೊಫೆಟ್ ಆಫ್ ಟ್ರುತ್ *೧೯೨೨–೧೯೩೯''. (c) ೧೯೭೬ ಸಿ&amp;ಟಿ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್‌, ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ದಿಂದ: ಪುಟ. ೬೧೮</ref> [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]]ಮುಖ್ಯಸ್ಥರನ್ನು ಅವರು "ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶದ ಉದಾರತೆಗಳನ್ನು ಬಾಯಿಪಾಟ ಮಾಡಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಜೇಮ್ಸ್, ಪುಟ. ೨೫೪ ರಲ್ಲಿ ನಮೂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ೧೮ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೩೧ರ ಭಾಷಣ</ref> ಇದೇ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖವಾದ ಘಟನೆಗಳು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರ ಘನತೆಗೆ ಕಾನ್ಸರ್‌ವೇಟಿವ್‌ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿನ ವರ್ಚಸ್ಸಿಗೆ ಕುಂದುಂಟುಮಾಡಿದವು. ಇವೆರಡನ್ನು ಕಾನ್ಸರ್‌ವೇಟಿವ್‌ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಆದ ಆಘಾತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. ಮೊದಲನೆಯದೆಂದರೆ ಅವರು ಸೆಂಟ್‌ ಜಾರ್ಜ್‌ನ ಉತ್ಸವದ ದಿನವಾದ ಎಪ್ರಿಲ್‌೧೯೩೧ರ ಸಂಜೆ ಮಾಡಿದ ಚುನಾವಣೆ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಚಾರ ಭಾಷಣ. ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕಾನ್ಸರ್‌ವೇಟಿವ್‌ ಪಕ್ಷವು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾದ ಡಫ್‌ ಕೂಪರ್‌ ಅವರನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾನ್ಸರ್‌ವೇಟಿವ್‌ ಪಕ್ಷದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯೊಬ್ಬರು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯು ಲಾರ್ಡ್‌ ರೊಥೆರ್‌ಮರ್‌, ಲಾರ್ಡ್‌ ಬೆವರ್‌ಬ್ರೊಕ್‌ ಮತ್ತು ಅವರಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಂದ ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರಾಗಿದ್ದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಚುನಾವಣೆಯ ಪೂರ್ವತಯಾರಿಯಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಿತು.<ref>ಜೇಮ್ಸ್, ಪುಟ. ೨೬೨</ref> ಇದು ಬಾಲ್ಡ್‌ವಿನ್‌ ವಿರುದ್ದ ಪ್ರೆಸ್‌ ಬರೊನ್‌ ಅವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲಿಸುವ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಡಫ್‌ ಕೂಪರ್‌ ಅವರ ಗೆಲುವಿನಿಂದಾಗಿ ಬಾಲ್ಡ್‌ವಿನ್‌ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿತ್ವವು ಮತ್ತಷ್ಟು ಭಲಿಷ್ಠಗೊಂಡಿತು. ಮತ್ತು ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿ ಇರ್ವಿನ್‌ ಇವರ ನಡುವಿನ ವಿರೋಧದಿಂದಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಎರಡನೇಯದಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು, ಸರ್‌ ಸ್ಯಾಮುಯಲ್ ಹೊರಾರೆ ಮತ್ತು ಲಾರ್ಡ್‌ ಡರ್ಬಿಯವರು ಮಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಚೆಂಬರ್‌ ಆಪ್‌ ಕಾಮರ್ಸ್‌ನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ಜಾಯಿಂಟ್‌ ಸೆಲೆಕ್ಟ್‌ ಕಮಿಟಿಗೆ ನೀಡಿದ ಭಾರತದ ಸವಲತ್ತುಗಳ ವಿಷಯವಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದ ಆಧಾರಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಗಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಆದರೆ ಅದರ ನಂತರ ನಡೆದ ವಿಚಾರಣೆಯ ನಂತರ ಹೌಸ್‌ ಆಪ್‌ ಪ್ರಿವಿಲೈಜ್‌ ಕಮಿಟಿಗೆ ನೀಡಿದ ಸಾಕ್ಷಾಧಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು.<ref>ರೋಡ್ ಜೇಮ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೨೬೯–೭೨</ref> ಈ ವರದಿಯು ಜೂನ್‌ ಹದಿಮೂರರಂದು ಚರ್ಚೆಗೆ ಒಳಗಾಗಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಇಡಿ ಸದನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಒಬ್ಬನೆ ಒಬ್ಬ ಸದಸ್ಯನನ್ನೂ ಹುಡುಕಲು ಅಶಕ್ತರಾದರು ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಯು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಭೀನ್ನಾಬಿಪ್ರಾಯಗಳಿಲ್ಲದೇ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಭಾರತದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಹೋರಾಟದುದ್ದಕ್ಕೂ ಸ್ಟೇನ್ಲಿ ಬಾಲ್ಡ್‌ವಿನ್‌ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮನಸ್ತಾಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಡವಿನ್‌ ಅವರು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾಗಿರುವಷ್ಟು ಕಾಲವೂ ಸದನಕ್ಕೆ ಕಾಲಿರಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಇವರ ಪುಸ್ತಕವಾದ ''"ಮೈ ಅರ್ಲಿ ಲೈಫ್‌"'' (My Early Life (೧೯೩೦))ರಲ್ಲಿನ ಅವರ ಭಾರತದ ಬಗೆಗಿನ ನಿಲುವಿನ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಜೇಮ್ಸ್, ಪುಟ. ೨೫೮</ref> ಆದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ವಿರೋಧಾಬಾಸದ ಮೂಲದಿಂದ ಹಲವಾರು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾ ವಾದದ ತಳಹದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರ ಭಾರತದ ಬಗೆಗಿನ ಕ್ರೂರ ನಿಲುವನ್ನು ೧೯೪೩ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಬಂದ ದುರ್ಭೀಕ್ಷದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಯುದ್ದವೂ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಬರಗಾಲದಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಸರ್ಕಾರವು ಅಪಾರವಾದ ಜನನಿಂದನೆಗೆ ಗುರಿಯಾಯಿತು.<ref>ಲಿಯೋನಾರ್ಡ್ ಎ. ಗಾರ್ಡನ್, ಒಂದು ಅವಲೋಕನ ''ಪ್ರೊಸ್ಪೆರಿಟಿ ಎಂಡ್ ಮಿಸರಿ ಇನ್ ಮಾಡರ್ನ್ ಬೆಂಗಾಲ್: ದ ಫೆಮೈನ್ ಆಫ್ ೧೯೪೩–೧೯೪೪'' ಗ್ರೀನೋಗ್ ಪೌಲ್ ಆರ್. ರಿಂದ., ''ಅಮೇರಿಕನ್ ಹಿಸ್ಟೊರಿಕಲ್ ರೀವ್ಯೂ'', ಆವೃತ್ತಿ. ೮೮, ಸಂಖ್ಯೆ. ೪ (ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೮೩), ಪುಟ. ೧೦೫೧</ref><ref>[http://www.jstor.org/stable/1874145 ಜೀಸ್‌ಟಿಒಆರ್ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಚಿತ್ರ]</ref><ref>http://www.hnn.us/articles/೧೨೯೮೯೧.html{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}></ref> ಕೆಲವು ಟಿಕಾಕಾರರು ಅವರ ದುರಾಡಳಿತವನ್ನು ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಮಾದರಿಯ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹದಗೆಡಿಸಿದ್ದರ ವಿರುದ್ದ ಟೀಕೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಗಾರ್ಡನ್, ''ಅಮೇರಿಕನ್ ಹಿಸ್ಟೋರಿಕಲ್ ರೀವ್ಯೂ'', ಪುಟ. ೧೦೫೧</ref> ''"ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಎಂಡ್‌ ಗಾಂಧಿ"'' ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕದ ಲೇಖಕರಾದ ಆರ್ಥರ್‌ ಹೆರ್ಮಾನ್ ಅವರು ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ ಬರ್ಮಾವು ಜಪಾನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ರಪ್ತಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಅಕ್ಕಿಯ ಮಾರ್ಗವು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಮತ್ತು ದಿನಾವಶ್ಯಕ ದಿನಿಸುಗಳ ಕೊರತೆಯು ಏರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಸರಿದೂಗಿಸಲು ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಆಮದುಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ವಿರೋಧಿಸಿ ತಡೆದರು ಇದು ಕೂಡ ಯುದ್ದದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆದ ಘಟನೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/in-the-media/churchill-in-the-news/575-the-bengali-famine|title=The Bengali Famine|publisher=Winstonchurchill.org|date=|accessdate=10 August 2009|archive-date=29 ಜೂನ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629080911/http://www.winstonchurchill.org/learn/in-the-media/churchill-in-the-news/575-the-bengali-famine|url-status=dead}}</ref> ಇಂತಹ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸೆಕ್ರೆಟರಿಯಾದ ಲೆವೊ ಅಮ್ರಿ ಮತ್ತು ವೈಸ್‌ರಾಯ್‌ ವೆವೆಲ್ ಅವರು ತುರ್ತಾಗಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವಂತೆ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ವೆವೆಲ್ ಅವರಿಗೆ ಟೆಲಿಗ್ರಾಂ ಮೂಲಕ ಉತ್ತರಿಸಿದ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೊಂದು ಆಹಾರದ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೆ "ಗಾಂಧೀಜಿ ಇನ್ನೂ ಏಕೆ ಸಾಯಲಿಲ್ಲ."ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>''[https://archive.is/20120630143154/www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/08/13/070813crbo_books_mishra?currentPage=3 ಎಕ್ಸಿಟ್ ವೂಂಡ್ಸ್]'', ಬೈ ಪಂಕಜ್ ಮಿಶ್ರಾ, ''ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕರ್'', ೧೩ ಅಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೭.</ref> ಜುಲೈ ೧೯೪೦ರಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಹೊಸತಾದ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್‌ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ್ನು ಇವರ ನಡುವಿನ ಮನಸ್ತಾಪವು ಹೆಚ್ಚಾಗಬಹುದೆಂದು ಆಶಿಸಿ ಒಂದು ಸಭೇಯನ್ನು ಕರೆದರು.<ref name="independent.ie" /> ====ಜರ್ಮನ್‌ ರೆಜಿಮೆಂಟ್‌ ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್‌ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಸಂಘರ್ಷಗಳು==== [[File:Sir Winston Leonard Spencer Churchill by Ambrose McEvoy.jpg|thumb|left|200px|ಎಂಬ್ರೋಸ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಇವೋಯ್‌ರಿಂದ ಚರ್ಚಿಲ್‌‌ರ ವ್ಯಕ್ತಿಚಿತ್ರ]] ೧೯೩೨ರ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಜರ್ಮನಿಗೆ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಸೈನ್ಯದಷ್ಟೇ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೀಡಬೆಕೆಂಬ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಪದೇ ಪದೇ ಜರ್ಮನ್‌ನ ರೆಜಿಮೆಂಟ್‌ನ್ನು ಆಘಾತಕಾರಿ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.<ref>ಜೇಮ್ಸ್, ಪುಟಗಳು. ೨೮೫–೮೬</ref> ನಂತರ ಅವರು ಜರ್ಮನ್‌ ಸೈನ್ಯದ ವಿರುದ್ದ ''ಬ್ರಿಟನ್‌ ಸಿದ್ದವಾಗಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಬಗೆ'' ಯನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸಿ ಅದನ್ನು ಬರಲಿರುವ ಬಿರುಗಾಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರು.<ref>ಪಿಕ್‌ನೆಟ್, ಎಟ್ ಆಲ್. ಪುಟ. ೭೫</ref> ಇದನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಿರೋಧಿಸಿದವರೆಂದರೆ ಲಾರ್ಡ್‌ ಲೊಯ್ಡ್‌ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಲಾರ್ಡ್ ಲೊಯ್ಡ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಅಧಿಪತಿ ಜೆ ಚಾರ್ಮ್ಲೇಯ್ ಅವನತಿ ಪುಟಗಳು. ೧, ೨, ೨೧೩ff</ref> ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರ ನಿರಂಕುಶ ಆಡಳಿತದ ಬಗೆಗಿನ ನಿಲುವು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಲೀಗ್‌ ಆಪ್‌ ನೇಶನ್‌ನ್ನು ಜಪಾನ್‌ ವಿರುದ್ದ ತಳೆದಿರುವ ನೀತಿಗಾಗಿ ಮಂಚೂರಿಯಾದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಿಸಿದರು. "ನಾವು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಜಪಾನ್‌ನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಇದೊಂದು ಪುರಾತನ ನಗರವಾಗಿದ್ದು ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದ ಕ್ರೂರ ಬೆದರಿಕೆಗೆ ಬಲಿಯಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ನಾಲ್ಕೋ ಐದೋ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್‌ ತತ್ವಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತವಾದ ಚೀನಾವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>ಜೇಮ್ಸ್ ಪಿ. ೩೨೯ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಕಾಮನ್ಸ್</ref> ಸಮಕಾಲಿನ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಸ್ಪೇನ್‌ನ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಕಮ್ಯೂನಿಷ್ಟ್‌ ಫ್ರಂಟ್‌ ಎಂತಲೂ ಫ್ರಾನ್ಸಿನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೆಂಪಂಗಿ ದಳ ನಿಗ್ರಹ ಪಡೆ "ಎಂಟಿ ರೆಡ್ ಮೂವ್‌ಮೆಂಟ್‌" ಎಂತಲೂ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಜೇಮ್ಸ್ ಪು. ೪೦೮</ref> ಅವರು ಹಳೆಯದಾದ ತತ್ವಗಳನ್ನು (Hoare-Laval Pact)ಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ೧೯೩೭ರ ವರೆಗೂ [[ಬೆನಿಟೋ ಮುಸೊಲಿನಿ|ಬೆನಿಟೋ ಮುಸಲೋನಿ]]ಯವರನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದರು.<ref>ಎ ಜೆ ಪಿ ಟೇಲರ್ ಬೀವರ್‌ಬ್ರೂಕ್ ಹಮಿಶ್ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್ ೧೯೭೨ ಪು. ೩೭೫</ref> ಹೌಸ್‌ ಆಪ್‌ ಕಾಮನ್ಸ್‌ ನಲ್ಲಿ ೧೯೩೭ರಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು " ನಾನು ತೋರ್ಪಡಿಕೆಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕಮ್ಯುನಿಸಂ ಮತ್ತು ನಾಜಿಸಂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ನಾನು ಕಮ್ಯುನಿಸಂ ಅನ್ನೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ"ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite book|year=2005|title=In the footsteps of Churchill|author1=Richard Holmes|publisher=Basic Books|isbn=9780465030828|page=185|url=https://books.google.com/?id=Kyd945KSiQwC&pg=PA185&dq=%22I+would+choose+communism%22}}</ref> ೧೯೩೫ರಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಪ್ರಬಂದ "[[ಅಡೋಲ್ಫ್ ಹಿಟ್ಲರ್|ಹಿಟ್ಲರ್‌]] ಎಂಡ್‌ ಹಿಸ್‌ ಚಾಯ್ಸ್‌" ಮತ್ತು ೧೯೩೭ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾದ ಈ ಪುಸ್ತಕದ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾ ಅವರು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸವಾರ್ಧಿಕಾರದಿಂದ,ಹಿಂಸೆಯಿಂದ, ಕ್ರೂರತೆಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾ " ಆದಾಗ್ಯೂ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರಿಯೆಯು ಜರ್ಮನಿಗೆ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಗೌರವಪೂರ್ವಕ ''ಹೋರಾಟಮಾಡಿದವರ ಸಾಲಿ'' ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಇವರನ್ನು ಯುರೋಪ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸೈನ್ಯದ ಎದುರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದವರಾಗುತ್ತಾರೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>ಚರ್ಚಿಲ್‌, ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಗ್ರೇಟ್ ಕಂಟೇಂಪರರೀಸ್. (c) ೧೯೩೭ ಜಿಪಿ ಪಟ್ನಮ್ ಸನ್ಸ್ ಇನ್‌ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್, ಎನ್‌ವೈ:ಪು. ೨೨೫</ref> ೭ ಫೆಬ್ರುವರಿ ೧೯೩೪ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೇನೆಯನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಅವರು ವೈಮಾನಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಳವನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. ೧೩ ಜುಲೈ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಾಡಿದ ಎರಡನೇ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಲೀಗ್‌ ಆಪ್‌ ನೇಶನ್‌ ಗೆ ಹೊಸ ರೂಪ ಕೊಡುವ ಇಂಗಿತವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಈ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳು ೧೯೩೬ರ ಮೊದಲಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ದ್ಯೇಯಗಳಾಗಿದ್ದವು. ೧೯೩೫ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ'' ’ಪೋಕಸ್‌’ನ'' ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಯಾರು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ವಂತಂತ್ರೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಆಶಿಸುತ್ತಾರೋ ಅಂತಹ ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಗಳ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವ್ಯಾಸ್ತವ್ಯಪ್ರದೇಶದವರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿತು.<ref>ಫಾರ್ ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ದ ಫೋಕಸ್ ಸೀ ಇ ಸ್ಪೀಯರ್ ''ಫೋಕಸ್ '' ವೂಲ್ಫ್ ೧೯೬೩</ref> ''ಪೋಕಸ್‌'' ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಕಲೆಹಾಕಿತು ಮತ್ತು ೧೯೩೬ರಲ್ಲಿನ ನ್ಯಾಯಬದ್ದ ಒಪ್ಪಂದದ ಚಳುವಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ೧೯೩೬ರ ಫೆಬ್ರುವರಿಯಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್‌ ರಿನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಸ್ಪೆನ್‌ನಲ್ಲಿ ರಜಾ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣ ಅವರು ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡ ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ವಾಪಸಾದರು. ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮಂಜೂರಾತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ತಮ್ಮ ವಿರೋಧವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರ್ಕಾರವು, ಆರ್ಥಿಕ ಮಂಜುರಾತಿಯ ಪರವಾಗಿನ ವಕೀಲರು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಒಂಟಿಯಾಗಲಿದೆ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ ಇದರಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುವವರ ನಡುವೆ ಒಡೆದುಹೊಗಿತ್ತು.<ref>ಹೆರಾಲ್ಡ್ ನಿಕಲ್ಸನ್‌ ೧೩ ಮಾರ್ಚ್‌ರಂದು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದು ಅಲ್ಲಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ "ನಾವು ಕೊನೆಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಏನಾದರೂ ಜರ್ಮನಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದರೇ ಅವಳು ಎಲ್ಲಾ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿಳಿಯಲೆ ಬೇಕು. ನಂತರ ಅವಳು ಕೆಳಗಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆವು.... ಈ ದೇಶದ ಜನ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುವುದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ನಾವು ಕೆಲವೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೇ ನಾವು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ವಿರೋಧ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೊಸ್ಕರ ನಾವು ಅವಮಾನಕರವಾಗಿ ಕೆಳಗಿಯ ಬೇಕಾಗಬಹುದು", ''ಡೈರೀಸ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಲೆಟರ್ಸ್ ೧೯೩೦–೧೯೩೯'' ಪು. ೨೪೯</ref> ಮಾರ್ಚ್‌ ೯ರಂದು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣವು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಮತ್ತು ನೆವಿಲ್ಲೇ ಚೆಂಬರ್ಲಿಯನ್‌ ಇವರಿಂದ ರಚನಾತ್ಮಕವಾದ ಭಾಷಣವೆಂದು ಹೊಗಳಿಕೆಗೂ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು. ಆದರೆ ವಾರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್‌ ಸರ್‌ ಥಾಮಸ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಕಿಪ್‌ ಅವರ ಬದಲಾಗಿ ಸೈನ್ಯಕ್ಕಾಗಿನ ಸಹಕಾರ ಮಂತ್ರಿ ಹುದ್ದೆಗೆ ಹೋದರು.<ref>ಜೇಮ್ಸ್ ಪುಪು. ೩೩೩–೩೭</ref> ಆಲನ್ ಟೈಲರ್ ಇದನ್ನು ಕ್ಯಾಲಿಗುಲಾ ಅವನ ಕುದುರೆಯ ನಿಯೋಗವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಷ್ಟೇ ಪ್ರಮುಖವಾದುದು ಇದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.<ref>''ದ ಒರಿಜಿನ್ಸ್ ಆಫ್ ದ ಸೆಕೆಂಡ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ವಾರ್'' ಪು. ೧೫೩</ref> ಜೂನ್‌ ೧೯೩೬ರಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಹಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿ ತಾವು ಬಾಲ್ಡ್‌ವಿನ್‌,ಚೆಂಬರ್‌ಲಿನ್‌ ಮತ್ತು ಹ್ಯಾಲಿಪ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ಅವರನ್ನು ಕಾಣಲಿಚ್ಚಿಸುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದರು. ಅವರು ಉಳಿದ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲು ಬಯಸಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಅವರು "ಒಂದು ವೇಳೆ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಲಿಬರಲ್‌ ಪಕ್ಷದವರು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಪರಿಹಾರಾತ್ಮಕ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಬರೆದರು.<ref>''ದಿ ಗ್ಯಾದರಿಂಗ್ ಸ್ಟಾರ್ಮ್'' ಪು. ೨೭೬</ref> ಈ ಸಭೆಯ ಸಾಧನೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಬಾಲ್ಡಿನ್‌ ಅವರು ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನೆಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ನಿರ್ಯುದ್ದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದರು.{{Citation needed|date=March 2011}} ನವೆಂಬರ್‌ ೧೨ರಂದು ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು ವಿಷಯಕ್ಕೆ ವಾಪಸಾದರು. ಚರ್ಚೆಯೊಂದರ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಜರ್ಮನ್‌ನ ಯುದ್ದಸನ್ನದ್ದತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ ಅವರು " ಕೇವಲ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಅವರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯೊಬ್ಬನಿಂದಲೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಅನ್ಯರ ಅಸಂಗತೋಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ನಿರ್ಧಾವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬಾರದೆಂದೆ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ದೃಢತೆಯನ್ನು ಕೆಡಿಸಬೇಕೆಂದೇ ದೃಢವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಬಿರುಗಾಳಿಯಂತೆ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕೆಂದೇ ವಜೃದಂತೆ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಸ್ರಾವತೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಲೆಂದೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಶಕ್ತಿಹೀನರಾಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಶಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾವು ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೇ, ವರ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೇ ಸಿದ್ದರಾಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಮುಂಬರುವ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಎದುರಿಗೆ ಬರುವವರನ್ನು ಮಿಡತೆಗಳಂತೆ ತಿಂದುಹಾಕಲಿದೆ" ನುಡಿದರು.{{Citation needed|date=March 2011}} ಆರ್‌.ಆರ್‌ ಜೆಮ್ಸ್‌ ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಇದು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರ ಆ ಸಂಧರ್ಬದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಿ ಭಾಷಣಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಬಾಲ್ಡವಿನ್‌ ಅವರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಧ್ವನಿಯೇ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸದನದಲ್ಲಿದ್ದವರಿಗೆ ಕಿರಿಕಿರಿಯುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಬದಲಾವಣೆಯು ಹೊಸ ಸಹಾಯಹಸ್ತ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದ ಚಳುವಳಿಗೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮವನ್ನು ತಂದು ಕೊಟ್ಟವು.<ref>ಜೇಮ್ಸ್ ಪು. ೩೪೩</ref> ====ಪದತ್ಯಾಗದ ಸಂಘರ್ಷಗಳು==== {{Main|Abdication Crisis of Edward VIII}} ಜೂನ್‌ ೧೯೩೬ರಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟರ್‌ ಮೊಂಕ್‌ಟೊನ್‌ ಅವರು, ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ರಾಜ ಎಡ್ವರ್ಡ್‌ VIII ಇವರು ವಾಲಿಸ್‌ ಸಿಮ್ಸ್‌ನ್‌ ಅವರರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವುದಾಗಿ ಸುದ್ದಿಯಾಗಿರುವುದು ನಿಜವಿದೆ ಎಂದು ನುಡಿದರು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ ನಂತರ ಸಲಹೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಮತ್ತು ಮದುವೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾ ಸಿಮಾನ್ಸ್‌ರೊಂದಿಗಿನ ಈಗಿರುವ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ರಕ್ಷಣಾಕವಚದಂತಿದೆ ಎಂದರು.<ref>ಫ್ರೆಡರಿಕ್ ಸ್ಮಿತ್, ೨nd ಅರ್ಲ್ ಆಫ್ ಬರ್ಕನ್‌ಹೆಡ್ '' ವಾಲ್ಟರ್ ಮ್ಯಾಂಕ್ಟನ್ '' ವೈಡನ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಮತ್ತು ನಿಕಲ್ಸನ್ ೧೯೬೯ ಪು. ೧೨೯</ref> ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಲಾರ್ಡ್‌ ಸಾಲಿಸ್‌ಬರಿ ಆಮಂತ್ರಣ ಈ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹಿರಿಯ ಕಾನ್ಸರ್ವೆಟಿವ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಾಲ್ಡ್ವಿನ್‌ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ನೀಡಿದ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ನವೆಂಬರ್‌ ೨೫ರಂದು ಅವರು, ಅಟ್ಲಿ ಮತ್ತು ಲಿಬರಲ್‌ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರಾದ ಆರ್ಚಿಬಾಲ್ಡ್‌ ಸಿನ್‌ಕ್ಲಿಯರ್‌ ಅವರು ಸೇರಿ ಬಾಲ್ಡಿವಿನ್‌ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ರಾಜನ ಇಚ್ಚಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆದವು. ಒಂದು ವೇಳೆ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೇ ಹೋದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಡಿವಿನ್‌ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರ್ಕಾರವು ರಾಜಿನಾಮೆ ನೀಡಬೇಕೆ ಎಂದು ಚರ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಹಾಗೆ ನಡೆದರೆ ತಾವು ಸದನಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಅಟ್ಲೀ ಮತ್ತು ಸಿನ್‌ಕ್ಲಿರ್‌ ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ತಮ್ಮ ನಿಲುವು ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಾಗಿದೆ ಆದರೆ ತಾನು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ನುಡಿದರು.<ref>ಮಿಡ್ಲಮಸ್ ಕೆ ಆರ್ ಮತ್ತು ಬಾರ್ನ್ಸ್ ಜೆ ''ಸ್ಟ್ಯಾನ್ಲಿ ಬಾಲ್ಡ್‌ವಿನ್'' ವೈಡನ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಮತ್ತು ನಿಕಲ್ಸನ್ ೧೯೬೯ ಪು. ೯೯೯</ref> ೧೯೩೬ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ಮೊದಲೆರಡು ವಾರದಲ್ಲಿಯೇ ಪದತ್ಯಾಗದ ಸುದ್ದಿಯು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ರಾಜನಿಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಆರ್ಮ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದದ ಚಳುವಳಿಯ ಮೊದಲ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಯು ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೩ರಂದು ನಡೆಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷಣಕಾರರಾಗಿದ್ದರು ನಂತರ ಅವರು ಅಭಿನಂದನಾ ಭಾಷಣಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಬರೆಯುತ್ತಾ ’ಇದೊಂದು ಚಳುವಳಿಗೆ ಚುಚ್ಚಿದ ಮುಳ್ಳಾಗಿದೆ’ ಎಂದರು ಆದರೆ ಇದೊಂದು ಈ ವರೆಗೆ ರಾಜನಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವಾಗಲೀ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಧಾವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲೇ ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref>''ದಿ ಗ್ಯಾದರಿಂಗ್ ಸ್ಟಾರ್ಮ್'' ಪುಪು. ೧೭೦–೭೧. ಸಿಟ್ರಿನ್ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇತರರು ಸಭೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದವರ ಕುರಿತಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಈ ರೀತಿಯ ಭಾಷಣ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಸಿಟ್ರಿನ್ ''ಮೆನ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ವರ್ಕ್'' ಹಚಿನ್ಸನ್ ೧೯೬೪ ಪು. ೩೫೭</ref> ನಂತರ ಅದೇ ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ರಾಜನ ಸಂದೇಶರವಾನೆಗಾಗಿ ಆಯೋಜಿಲಾಗಿದ್ದ ವೈರ್‌ಲೆಸ್‌ ಬ್ರಾಡ್‌ಕಾಸ್ಟ್‌ನ್ನು ಪರಿಶಿಲಿಸಿ ಬ್ರೆವರ್‌ಬ್ರೂಕ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದರು ಮತ್ತು ರಾಜನ ಸಾಲಹಾಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಈ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿದರು. ಡಿಸೆಂಬರ್ ನಾಲ್ಕರಂದು ಅವರು ರಾಜರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು ಮತ್ತು ಪದತ್ಯಡ್ಗದ ವಿಷಯವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕೆಲದಿನಗಳವರೆಗೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೫ ರಂದು ಬಹು ಉದ್ದನೆಯ ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ನಿಡಿ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವು ಅನವಶ್ಯಕವಾದ ಒತ್ತಡವನ್ನು ರಾಜನ ಮೇಲೆ ಹೇರಿ ಅವಸರದ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕತಪಡಿಸಿದರು.<ref>ಜೇಮ್ಸ್ ಪುಪು. ೩೪೯–೫೧ ವೇರ್ ದ ಟೆಕ್ಟ್ ಆಫ್ ದ ಸ್ಟೇಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಈಸ್ ಗಿವನ್</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೭ರಂದು ತನ್ನ ವಾದವನ್ನು ಮಂಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಇಂಗಿತವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಕ್ಷರಶಃ ಕೂಗಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಂಸದರಿಂದಲೂ ವಿರೋಧಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪಟ್ಟನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟರು.<ref>ಬೀವರ್‌ಬ್ರೂಕ್,ಲಾರ್ಡ್; ಎ ಜೆ ಪಿ ಟೇಲರ್‌ರಿಂದ ಸಂಪಾದನೆ (೧೯೬೬). ದ ಎಬ್ಡಿಕೇಶನ್ ಆಫ್ ಕಿಂಗ್ ಎಡ್ವರ್ಡ್ VIII. ಲಂಡನ್: ಹ್ಯಾಮಿಶ್ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್</ref> ಇದರಿಂದಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರ ಘನತ್ವವು ಸಂಸತ್ತಿಸಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಆಘಾತವನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ಅಲಿಸ್ಟಾರ್‌ ಕುಕೀ ಯವರು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ರಾಜನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ಹೊರಟಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ದೂರಿದರು.<ref>ಎಲಿಸ್ಟರ್ ಕೂಕ್ ’ಎಡ್ವರ್ಡ್ VIII' ಇನ್ ''ಸಿಕ್ಸ್ ಮೆನ್'' ಬಾಲ್ಡಿ ಹೆಡ್ ೧೯೭೭</ref> ಆರ್ಮ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದ ಚಳುವಳಿಗೆ ರಾಜನು ನೀಡಿದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ನೀಡಿದ ಬೆಂಬಲದಿಂದ ಹೆರಾಲ್ಡ್‌ ಮ್ಯಾಕ್‌ ಮಿಲನ್‌ರಂತಹ ಇತರರು ದಿಬ್ರಮೆಗೊಳಗಾದರು.<ref>ಎಚ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಮಿಲನ್ ''ದ ಬ್ಲಾಸ್ಟ್ ಆಫ್ ವಾರ್'' ಮ್ಯಾಕ್‌ಮಿಲನ್ ೧೯೭೦</ref> ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಸ್ವತಃ ನಂತರ ಹೀಗೆ ಬರೆದುಕೊಂಡರು" ನಾನು ನನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಮೂಲಕ ನನಗೆ ಹೊಡೆದುಕೊಂಡತಾಗಿದೆ. ಇದು ನನ್ನ ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ."<ref>''ದಿ ಗ್ಯಾದರಿಂಗ್ ಸ್ಟಾರ್ಮ್'' p. ೧೭೧</ref> ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ರಾಜನಾದ ಎಡ್ವರ್ಡ್‌ VIIIಗೆ ನೀಡಿದ ಬೆಂಬಲದ ಹಿಂದಿರುವ ಉದ್ದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಎ.ಜೆ.ಪಿ ಟೆಲರ್‌ ಅವರಂತಹವರು ಈ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ’ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಮೀರುವ ಅಶಕ್ತನೊಬ್ಬನ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಎ ಜೆ ಪಿ ಟೇಲರ್''ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಹಿಸ್ಟರಿ (೧೯೧೪–೧೯೪೫)'' ಹ್ಯಾಮಿಶ್ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್ ೧೯೬೧ ಪು. ೪೦೪</ref> ಇತರರಾದ ರೋಡ್‌ ಜೆಮ್ಸ್‌ರಂತಹವರು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಯಾವುದೇ ದುರುದ್ದೇಶಗಳಿಲ್ಲದೇ ರಾಜನನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ್ದಾರೆ ಅವರು ರಾಜನನ್ನು ಕೇವಲ ಗೌರವದಿಂದ ಬೆಂಬಲಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಜೇಮ್ಸ್ ಪು. ೩೫೩</ref> ===ಗಡಿಪಾರಿನಿಂದ ವಾಪಸ್=== [[File:Churchill V sign HU 55521.jpg|thumb|ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ ತಮ್ಮ 'V' ಚಿಹ್ನೆ ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವುದು]] ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ನಂತರ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ಅವಶ್ಯಕತೆಯ ಜರ್ಮನಿಯ ವಿರುದ್ದ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲು ಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂದು ನುಡಿದರು. ಇದು ಸತ್ಯವೂ ಆಗಿತ್ತು ಹೇಗೆಂದರೆ ೧೯೩೦ದಶಕದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೌಸ್‌ ಆಪ್‌ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಂಬಲಿಗರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಿಷಯಗಳೂ ಕೂಡ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಯುದ್ದ ಮಂತ್ರಿಂಡಲವಲಯದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಸುದ್ದಿಯು ರವಾನೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. "ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಗುಂಪಿನ" ಡಕ್ಕನ್‌ ಸಂಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರೆಂಡಾನ್‌ ಬ್ರಾಕೆನ್‌ಗಳು ನಂತರ ಅರ್ಧ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಇವರಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ನಂತರ ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತತ್ವಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಕಾನ್ಸರ್ವೆಟಿವ್‌ ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಲವಾದ ವಿದೇಶಿ ನೀತಿಗಳಿಂದ ವಿಮುಖಗೊಂಡಿದ್ದಾಗಿತ್ತು.<ref>ಈ ಒಳ ಪಕ್ಷಗಳು ಆ‍ಯ್‌೦ಥೋನಿ ಎಡೆನ್ ಮತ್ತು ಲಿಯೋ ಎಮೆರಿ ರೂದ್‌ರನ್ನು ನಾಯಕರಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದವು ಜೇಮ್ಸ್ ಪುಟ. ೪೨೮ </ref> ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಸರ್ಕಾರದ ಹಲವು ನೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ವಹಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಇವರನ್ನು ಪರ್ಯಾಯ ನಾಯಕರಾಗಿ ನೋಡಲಾಯಿತು.<ref>ಸಿಂಹಾಸನ ತ್ಯಾಗದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಮಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿದ್ದ ಮತ್ತು ಗಮನ ಹರಿಸಿದ್ದ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಡಿ ಟಿಪ್ಪಣಿ ನೋಡಿ</ref> ಭಾರತದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಅಥವಾ ಅನಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಅವರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೩೨ರಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರ ಹತ್ತಿರದ ಮನೆಯವರಾದ ಮೇಜರ್‌ ಡೆಸ್ಮೊಂಡ್‌ ಮತ್ತು ರಾಮ್ಸಿ ಮೆಕ್‌ಡೊನಾಲ್ಡ್‌ ಇವರು ಜರ್ಮನ್‌ನ ವಾಯುಪಡೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರು.<ref>ಜೇಮ್ಸ್ ಪು. ೩೦೨</ref> ೧೯೩೦ ನಂತರ ಮೊರ್ಟೊನ್‌ ಅವರು ಉಳಿದ ದೇಶಗಳ ಸೈನಿಕ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಯುದ್ದಸನ್ನದ್ದತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಸಮಿತಿಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಲಾರ್ಡ್‌ ಸ್ವಿನ್ಟಾನ್‌ ಅವರು ವಾಯುದಳದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದರು ಮತ್ತು ೧೯೩೪ರಲ್ಲಿ ಬಲ್ಡಿವಿನ್‌ ಅವರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಮತ್ತು ಗುಟ್ಟಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕಲೆಹಾಕಲು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಸರ್ಕಾರದ ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಬಹುದೆಂಬ ಬರವಸೆಯಿಂದ ಸ್ವಿನ್‌ಟೊನ್‌ ಈ ರೀತಿ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಗಾಳಿಸುದ್ದಿಯನ್ನು ನಂಬುವವರಿಗಿಂತ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿರ್ಣಾಯಕರೇ ಮೇಲೆಂದು ಅವರು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರು.<ref>ರೂಡ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಪುಪು. ೩೧೬–೧೮</ref> ಆದರೆ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಕ್ರೂರ ನಿರ್ಣಾಯಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ಮತ್ತು [[ಅಡೋಲ್ಫ್ ಹಿಟ್ಲರ್|ಅಡಾಲ್ಪ್‌ ಹಿಲ್ಟರ್‌]]ನನ್ನು ಸಂತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸುವ ನೆವಿಲ್ಲೆ ಚಂಬರ್ಲಿಯನ್‌ ಅವರ ನಿರ್ಣಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ಮತ್ತು ಹೌಸ್‌ ಆಪ್‌ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಅವರು "ನಿಮಗೆ ಯುದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗೌರವಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref>ಪಿಕ್‌ನೆಟ್, ಇತ್ಯಾದಿ.,ಪುಪು. ೧೪೯–೫೦</ref> ನೀವು ಅಗೌರವವನ್ನೇ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಿರಿ ಮತ್ತು ನಿವು ಯುದ್ದವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ" ಎಂದು ನುಡಿದರು.<ref>''ಕರೆಂಟ್ ಬಯಾಗ್ರಫಿ ೧೯೪೨'', ಪು. ೧೫೫</ref> ==ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಮೊದಲ ಅವಧಿ== ==="ವಿನ್ಸ್‌ಟನ್‌ ಅವರ ಪುನರಾಗಮನ"=== ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ದ ಘೋಷಣೆಯಾದ ನಂತರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ ೩ ೧೯೩೯ ರಂದು ಬ್ರಿಟನ್ ದೇಶವು ಜರ್ಮನಿಯ ಮೇಲೆ ಯುದ್ದ ಘೋಷಿಸಿತು. ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು ಮೊದಲ ಆಡ್ಮಿರಲ್ ನಾಯಕರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು ಮತ್ತು ಯುದ್ದ ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರೂ ಆದರು. ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ದದ ಅವಧಿಯಿಂದಲೂ ಈ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರು. ಯಾವಾಗ "ವಿನ್ಸ್‌ಟನ್ ಈಸ್ ಬ್ಯಾಕ್" ಎಂದು ಆಡ್ಮಿರಲ್ ಸಮಿತಿಯು ನೌಕಾ ದಳಕ್ಕೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿತೋ, ಆಗಲೇ ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು "ಫೋನಿ ಯುದ್ದ" ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಯುದ್ದತಂತ್ರವೊಂದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಉನ್ನತ ಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳ ಸೇನಾ ಆಡಳಿತಗಾರ ಎಂದು ಸಾಬೀತಾದರು.<ref>ಚರ್ಚಿಲ್‌, ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್: "ದಿ ಸೆಕೆಂಡ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ವಾರ್" (ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಂಪಾದನೆ), ಪುಟ. ೧೬೩. ಪಿಮ್ಲಿಕೊ, ೨೦೦೨. ISBN ೦-೭೧೨೬-೬೭೦೨-೪</ref><ref name="papers-bio">{{cite web|url=http://www.chu.cam.ac.uk/archives/churchill_papers/biography/|title=The Churchill Papers: Biographical History|accessdate=26 February 2007|first=Piers|last=Brendon|publisher=[[Churchill Archives Centre]], [[Churchill College, Cambridge]]|archive-date=13 ನವೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081113141515/http://www.chu.cam.ac.uk/archives/churchill_papers/biography/|url-status=dead}}</ref> ಈ ತಂತ್ರದ ಯುದ್ದವು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಒಂದು ಕಲೆಯಾಗಿದೆ. ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು ಅಲಿಪ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾದ ನಾರ್ವಿಕ್ ದೇಶದ ನಾರ್‌ವ್ಜೇನ್ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಕಿರುನಾ,ಸ್ವೀಡನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ಮೊದಲು ಯುದ್ದದಲ್ಲಿ ಸೈನಿಕ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸಿದ್ದರು. ಆದಾಗಿಯೂ ಚಂಬರ್ಲೇನ್ ಮತ್ತು ಇನ್ನುಳಿದ ಯುದ್ದ ಸಮಿತಿ ಸದಸ್ಯರುಗಳು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾರ್ವೆ ದೇಶದ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ಜರ್ಮನ್ ಕಾಯಾಚರಣೆಯ ಯಶಸ್ಸು ವಿಳಂಬವಾಯಿತು. [[File:Wc0107-04780r.jpg|thumb|1940ರ ಬ್ರಿಟನ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಯುದಾಳಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡುವಾಗ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಹೆಲ್ಮೆಟ್ ಧರಿಸಿರುವುದು]] ===ಯುದ್ಧದ ಕಹಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭ=== {{See also|Attack on Mers-el-Kébir}} ೧೦ ಮೇ ೧೯೪೦ ರಂದು ಒಂದು ತಾಸಿನ ಮೊದಲು ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಮೇಲಿನ ಜರ್ಮನ್ ಆಕ್ರಮಣವು ಮಿಂಚಿನ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ದೇಶಗಳತ್ತ ಮುಂದುವರೆದರೂ, ನಾರ್ವೆ ಮೇಲಿನ ಧಾಳಿಯ ಸೋಲು, ದೇಶವು ಚಂಬರ್ಲಿನ್ ಅವರ ಯುದ್ದ ಸಾರಥ್ಯದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು ಅದರಿಂದ ಚಂಬರ್ಲಿನ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಘಟನೆಗಳ ಅವಲೋಕನದ ವಿವರವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದಾಗ, ಲಾರ್ಡ್ ಹ್ಯಾಲಿಫ್ಯಾಕ್ಸ್ ಅವರು ಪ್ರಧಾನಿಯವರನ್ನು ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿದರು. ಕಾರಣವೆಂದರೆ, ಪ್ರಧಾನಿಯವರು, ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನ ಬದಲಾಗಿ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಲಾರ್ಡ್‌‌ನ ಒಬ್ಬ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವೆಂದು ನಂಬಿದ್ದರು. ಆದಾಗಿಯೂ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಕವಾಗಿ ರಾಜನಿಗೆ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಯುವಂತೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಚಂಬರ್ಲಿನ್ ಅವರು ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಕಾಮನ್‌ನ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಪಾರ್ಟಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧೀನತೆ ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದರು. ಚಂಬರ್ಲಿನ್, ಹ್ಯಾಲಿಫ್ಯಾಕ್ಸ್,ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಮತ್ತು ಡೇವಿಡ್ ಮಾರ್ಗಿಸನ್ ಅವರ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಮಾತುಕತೆಯ ನಂತರ, ಸರ್ಕಾರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ವ್ಹಿಪ್ ಅವರು ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರನ್ನು ಶಿಪಾರಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು. ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಾಜನಾದ ಜಾರ್ಜ್ VI ಅವರು ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರ ಮೊದಲ ಕೆಲಸವು ಚಂಬರ್ಲಿನ್ ಅವರಿಗೆ ತಮಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿದುದಾಗಿತ್ತು.<ref>ಸೆಲ್ಫ್, ರಾಬರ್ಟ್ (೨೦೦೬). ''ನೆವಲ್ಲಿ ಚೆಂಬರ್ಲಿನ್: ಎ ಬಯೋಗ್ರಫಿ'', ಪುಟ. ೪೩೧. ಆ‍ಯ್‌ಶ್‌ಗೇಟ್. ISBN ೯೭೮-೦-೭೫೪೬-೫೬೧೫-೯.</ref> [[File:Winston Churchill As Prime Minister 1940-45 H10688.jpg|thumb|left|ಚರ್ಚಿಲ್‌, ಜೂನ್ 1941ರಲ್ಲಿ ಸ್ಟೆನ್ ಸಬ್‌ಮಷಿನ್ ಗನ್‌ನಿಂದ ಗುರಿಯಿಡುತ್ತಿರುವುದು.ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಎಡ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಿನ್ ಸ್ಟ್ರಿಪ್ಡ್ ಸೂಟ್ ಮತ್ತು ಟ್ರಿಬ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅವರ ಅಂಗರಕ್ಷಕ ವಾಲ್ಟರ್ ಎಚ್.ಥಾಮ್ಸನ್]] ಹಲವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ದದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಟ್ಲರ್‌ನಿಂದ ಆತಂಕ ಹೆಚ್ಚುತ್ತರುವುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅವರ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆದಾಗಿಯೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಘಟಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಭಾವುಕತೆಯು ಪ್ರಧಾನ ಜರ್ಮನಿಯೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಒಪ್ಪಂದ ಏರ್ಪಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಅವರ ಪರ ವಿದೇಶಾಂಗ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್ ಹ್ಯಾಲಿಫ್ಯಾಕ್ಸ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆದಾಗಿಯೂ, ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು ಹಿಟ್ಲರ್‍ ಜರ್ಮನಿಯೊಂದಿಗೆ ಕದನ ವಿರಾಮವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು.<ref>ಬನ್ಗೆ ೨೦೦೦, ಪುಟ. ೧೧</ref> ಅವರ ವಾಕ್‌ಚಾತುರ್ಯದ ಉಪಯೋಗದಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಸಂಧಾನದ ಠರಾವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲು ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತವಾದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ದರಾಗಬೇಕಾಯಿತು.<ref>ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್, ಪುಪು. ೬೧೬–೪೬</ref> ಮುಂಬರುವ ಯುದ್ದದ ಕುರಿತು ವಿಶ್ಲೇಶಣೆ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾ, ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು ೧೮ ಜೂನ್ ೧೯೪೦ ರಂದು ಕಾಮನ್ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ತಮ್ಮ "ಫೈನೆಸ್ಟ್ ಹವರ್‍" ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ,"ನಾನು ಬ್ರಿಟನ್ ಯುದ್ದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ" ಎಂದರು.<ref>ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್, ಪು. ೬೨೧</ref> ಜರ್ಮನಿಯೊಂದಿಗೆ ಕದನವಿರಾಮವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ೧೯೪೨–೪೫ ವರೆಗಿನ ಸಂಯುಕ್ತ ಧಾಳಿಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯೊಂದನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಂಡರು. [[ಸೊವಿಯೆಟ್ ಒಕ್ಕೂಟ|ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕುಟ]] ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಯುರೋಪ್‌ಗಳ ವಶಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟನ್ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಈ ಹಿಂದಿನ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಅನುಲಕ್ಷಿಸಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು ಯುದ್ದದ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ ರೂಪಣೆಗೆ ಏಕೈಕ ಮಂತ್ರಿಯೋರ್ವರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವುದರ ಬದಲಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ಒಂದು ರಕ್ಷಣಾ ಮಂತ್ರಿ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಅವರು ತಕ್ಷಣ ತಮ್ಮ ಸ್ನೇಹಿತ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕಸ್ಥ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಿ ಮತ್ತು ದಿನಪತ್ರಿಕೆ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಲಾರ್ಡ್ ಬೀವರ್‌ಬ್ರೂಕ್‌ರನ್ನು ಏರ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಉಸ್ತುವಾರಿಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳುವುದಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿದರು. ಬಿವೇರ್‌ ಬ್ರೂಕ್ ಅವರ ಕುಶಾಗ್ರ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ವಿಮಾನಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ನಂತರದ ಯುದ್ದದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಅನುಭವ ನೀಡಿತು.<ref>ಅಲೆನ್, ಹರ್ಬರ್ಟ್ ರೇಮಂಡ್. ಹೂ ಓನ್ ದ ಬ್ಯಾಟಲ್ ಆಫ್ ಬ್ರಿಟನ್? ಲಂಡನ್: ಆರ್ಥರ್ ಬರ್ಕರ್, ೧೯೭೪. ISBN ೦-೧೯-೫೭೯೫೫೧-೨.</ref> [[File:Winston Churchill at Coventry Cathedral cph.3a18421.jpg|thumb|ಕವೆಂಟ್ರಿ ಕೆಥಡ್ರಾಲ್ ಭಗ್ನಾವಶೇಷಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ 1941]] ಚರ್ಚಿಲ್‌‌ರ ಭಾಷಣಗಳು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಯುದ್ಧವ್ಯೂಹಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನೀಡುವಂತವಾಗಿದ್ದವು. ಪ್ರಧಾನಿಯಾದ ನಂತರ ಅವರು ಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ, "ನಾನು ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ರಕ್ತ, ಶ್ರಮ, ಕಣ್ಣೀರು ಮತ್ತು ಬೆವರನ್ನು ಕೊಡಲು ತಯಾರಿದ್ದೇನೆ" ಎಂದಿದ್ದು ಭಾರೀ ಪ್ರಸಿದ್ದವಾಯಿತು. ನಂತರ ಈ ಮಾತಿಗೆ ಸಾಮ್ಯವಾಗಿರುವಂತಹದ್ದೇ ಇನ್ನೆರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟನ್ ಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ಹೇಳಿದ್ದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: {{quote|... we shall fight in France, we shall fight on the seas and oceans, we shall fight with growing confidence and growing strength in the air, we shall defend our island, whatever the cost may be, [[we shall fight on the beaches]], we shall fight on the landing grounds, we shall fight in the fields and in the streets, we shall fight in the hills; we shall never surrender.<ref name="centre-beaches">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/128-we-shall-fight-on-the-beaches|title=We Shall Fight on the Beaches, 4 June 1940|accessdate=20 December 2007|publisher=Churchill Centre}}</ref>}} ಮತ್ತೊಂದು: {{quote|Let us therefore brace ourselves to our duties, and so bear ourselves, that if the British Empire and its Commonwealth last for a thousand years, men will still say, '[[This was their finest hour]]'.<ref name="centre-finesthour">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/122-their-finest-hour|title=Their Finest Hour, 18 June 1940|accessdate=20 December 2007|publisher=Churchill Centre}}</ref>}} [[File:Winston Churchill flanked by the Chief of the Imperial General Staff, Field Marshal Sir Alan Brooke and General Sir Bernard Montgomery, commanding 21st Army Group, at Monty's mobile headquarters in Normandy, 12 June 1944 (TR1838).jpg|thumb|ಫೀಲ್ಡ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ಅಲಾನ್ ಬ್ರೂಕ್(ಎಡ), ಫೀಲ್ಡ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ಬೆರ್ನಾರ್ಡ್ ಮೊಂಟ್ಗೊಮೇರಿ ಜೊತೆ ಚರ್ಚಿಲ್‌ 1944]] ಬ್ರಿಟನ್ ಯುದ್ದದ ಉತ್ತುಂಗ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಹಾಯಿಹಗ್ಗದ ತರಹದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ನೆನಪಿಡಬಹುದಾದ ಲೈನ್, "ಮಾನವ ಸಂಘರ್ಷದ ರಣರಂಗವಿಲ್ಲದೇ ಹಲವಾರು ಜನರಿಂದ ''[[ಕೆಲವು ಜನರವರೆಗೆ]]'' ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳು ಆಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ" ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದು ಗೆದ್ದು ಬಂದಂತಹ ಆರ್‌ಎಎಫ್‌ ಫೈಟರ್‌ ಫೈಲಟ್‌ಗಳು ಅವರಿಗೆ ಅಧೀನರಾಗುವಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯುಂಟುಮಾಡಿತು.<ref>ಸ್ಪೀಚ್ ಟು ದ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್ ಆನ್ ೨೦ ಅಗಸ್ಟ್ ೧೯೪೦</ref> ಅವರು ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಟಲ್ ಆಫ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಬಂಕರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಆರ್‌ಎ‌ಎಫ್ ಅಕ್ಸ್‌ಬ್ರಿಜ್‌ನಲ್ಲಿ ೧೬ ಅಗಸ್ಟ್ ೧೯೪೦ ರಂದು ಮೊದಲು ತಮ್ಮ ಎಕ್ಸಿಟ್ ಫಾರ್ಮ್ ಸಂಖ್ಯೆ ೧೧ಗುಂಪಿನ ಅಂಡರ್‌ಗ್ರೌಂಡ್ ಬಂಕರ್ ಬಗ್ಗೆ ಈ ಮತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೪೨ ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ನ ಮ್ಯಾನ್‌ಷನ್ ಹೌಸ್‌ನ ಲಾರ್ಡ್ ಮೇಯರ್ಸ್ ಲ್ಯುಂಚಿಯಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೆಕೆಂಡ್ ಬ್ಯಾಟಲ್ ಆಫ್ ಅಲ್ ಅಲಾಮೈನ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅಸಂಬಂಧಿತ ಜಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಅವರು ನೀಡಿದ ಭಾಷಣವು ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಮರಣೀಯ ಭಾಷಣವಾಗಿತ್ತು: {{quote|This is not the end. It is not even the beginning of the end. But it is, perhaps, the end of the beginning.<ref name="centre-endofthebeginning">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/quotations|title=Famous Quotations and Stories|accessdate=28 August 2009|publisher=Churchill Centre}}</ref>}} ಜೀವನಾಧಾರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನದೇನನ್ನೂ ಹೊಂದದೇ ಅಥವಾ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಜನರಿಗೆ ಕೊಡಮಾಡಲು ಯಾವುದೇ ಒಳ್ಳೆಯ ಸುದ್ದಿಯಿಲ್ಲದೇ, ಚರ್ಚಿಲ್ ಅಪಾಯದ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಇದ್ದರೂ ಬೇಕಂತಲೇ ಅದನ್ನು ಸವಾಲಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. "ವಾಕ್ ಶಕ್ತಿ" ಯ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾ ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು "ಇದನ್ನು ಯಾರಿಂದಾದರೂ ಅನುಗ್ರಹಿಸಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಬೆಳೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ." ಆದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಕೂಡ ಅವರ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಆಕರ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ಆಡಂಭರದ ಭಾಷಣದಿಂದ ಮರುಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ರಾಬರ್ಟ್ ಮೆಂಜೀಸ್ ಅವರು ಸ್ವಂತಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಕಾರನನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ದದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್‌ಲ್‌ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ, "ಅವರ ನಿಜವಾದ ನಿರಂಕುಶಾಧಿಕಾರವು ಉಜ್ವಲವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಿದ್ದಿಸಿತ್ತು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಆಕರ್ಷಣೀಯವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಸಂದಿಗ್ಧ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೂಡಾ ಆಚೆಗಿರಿಸಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೆ" ಎಂದರು.<ref>{{cite web|last=Menzies|first=Robert|url=http://www.oph.gov.au/menzies/churchillandthewarcabinet.htm|title=Menzies; 1941 War Diary – Churchill and the War Cabinet|accessdate=23 December 2007|archive-date=28 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071228111033/http://www.oph.gov.au/menzies/churchillandthewarcabinet.htm|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತೊಂದು ಇದೇ ರೀತಿಯ ಬರಹವು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ, "ಅವರು ವಿರಾಮವಿಲ್ಲದೇ ದುಡಿಯುವವರ ಶಬ್ದಗಳಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು.... ಮತ್ತು ತಮ್ಮಷ್ಟಕ್ಕೇ ಜೀತದಾಳುಗಳ ಕುರಿತ ಎಲ್ಲಾ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಒಂದು ವೇಳೆ ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಭಾರಿ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದರೆ ಅದು ತಮ್ಮ ವಾಕ್ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅನಾಗರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಲಂಗುಲಗಾಮಿಲ್ಲದೇ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದುಕೊಂಡರು."<ref>{{cite book|first=John|last=Denson|title=The Costs of War: America's Pyrrhic Victories|url=https://archive.org/details/costsofwarameric0000unse_v3f2|location=New York|publisher=Prentice Hall, Inc.|isbn=1-56000-319-7|page=[https://archive.org/details/costsofwarameric0000unse_v3f2/page/259 259]|year=1997}}</ref> ===ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಜೊತೆಗಿನ ಸಂಬಂಧಗಳು=== [[File:Winston Churchill 1941 photo by Yousuf Karsh.jpg|thumb|left|205px|ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1941ರಲ್ಲಿ ಕೆನಡಾದ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಭಾಷಣ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ]] [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg|thumb|1943ರ ಕೈರೋ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಜೆನರಾಲಿಸಿಮೊ ಚಿಯಾಂಗ್ ಕೈ-ಶೇಕ್, ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್ಲಿನ್ ಡಿ ರೂಸ್ವೆಲ್ಟ್ ಮತ್ತು ಚರ್ಚಿಲ್]] ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು ಅಮೆರಿಕಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಫ್ರಾಂಕ್ಲಿನ್ ಡಿ ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಜಲಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಆಹಾರ, ತೈಲ ಮತ್ತು ಯುದ್ದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ವಹಿವಾಟಿನಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು.<ref name="Lucaks">ಜಾನ್ ಲುಕಾಕ್ಸ್ [http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2008/4/2008_4_28.shtml ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003042249/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2008/4/2008_4_28.shtml |date=2009-10-03 }} "ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಆಫರ್ಸ್ ಟಾಯಿಲ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಟೀಯರ್ಸ್ ಟು ಎಫ್‌ಡಿಆರ್," ''ಅಮೆರಿಕನ್ ಹೆರಿಟೇಜ್'', ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್/ಸಮ್ಮರ್ ೨೦೦೮</ref> ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು, ೧೯೪೦ ರಲ್ಲಿ ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್‌ ಅವರು ಪುನಃ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಪುನರ್‌ಆಯ್ಕೆಯಾದ ನಂತರ ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್‌ ಅವರು ಹಣ ಪಾವತಿ ಮಾಡದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ಯುದ್ದೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹಡಗು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಹೊಸದೊಂದು ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದರು. ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್ ಈ ತೀವ್ರ ದುಬಾರಿ ಸೇವೆಗೆ ಮರುಪಾವತಿ ಮಾಡುವುದು ಯುಎಸ್ ಅನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಮನವೊಲಿಸಿದರು; ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಲೆಂಡ್-ಲೀಸ್ (ಕಡಸಾಲ) ಪಾಲಿಸಿಯು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು ಯುದ್ದಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ವಿಷಯವಾಗಿ ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್‌ ಅವರೊಂದಿಗೆ ೧೨ ಭಾರಿ ಸಭೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ಈ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಅಧಿಕಾರ ಪತ್ರ, ಯುರೋಪ್‌ನ ಮೊದಲ ಯುದ್ದ ತಂತ್ರ, ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಘೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಯುದ್ದ ನಿಯಮಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. ಪರ್ಲ್ ಹಾರ್ಬರ್‍ ಮೇಲೆ ಧಾಳಿ ಮಾಡಿದ ನಂತರ, ಯುಎಸ್ ದೇಶದ ಸಹಾಯ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರ ಮೊದಲ ಚಿಂತನೆಯೆಂದರೆ, "೨೬ ಡಿಸೆಂಬರ್‍ ೧೯೪೧ ರಂದು ನಾವು ಯುದ್ದವನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದೇವೆ!" ಎಂಬ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite book|last=Stokesbury|first=James L.|title=A Short History of WWII|publisher=William Morrow and Company, Inc.|year=1980|location=New York|page=171|isbn=0-688-03587-6}}</ref> ೨೬ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೪೧ ರಂದು ಯುಎಸ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ದೇಶದ ಜಂಟಿ ಸಭೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ದೇಶವನ್ನು ಕುರಿತು "ನಾವು ಯಾವ ರೀತಿಯ ಜನರೆಂದು ಅವರು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವರು?" ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.<ref>[http://www.ibiblio.org/pha/policy/1941/411226a.html ಪ್ರೈಮ್ ಮಿನಿಸ್ಟರ್ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ಸ್ ಅಡ್ರೆಸ್ ಟು ದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಆಫ್ ದ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್] ೧೯೪೧, IBiblio.org</ref> ಚರ್ಚಿಲ್ ಹ್ಯೂ ಡಾಲ್ಟನ್‌ರ ಮಿನಿಸ್ಟ್ರಿ ಆಫ್ ಇಕನಾಮಿಕ್ ವಾರ್‌ಫೇರ್‌ನ ನಿರ್ದೇಶನದಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಆಪರೇಷನ್ಸ್ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್ (ಎಸ್‌ಒಇ) ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಅದು ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಯಶಸ್ಸಿನ ಜೊತೆಗೆ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯ, ವಿಧ್ವಂಸಕ ಮತ್ತು ವಿಭಾಜಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು, ಆಚರಣೆಗೆ ತಂದಿತು. ರಷ್ಯನ್ನರು ಅವರನ್ನು "ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಬುಲ್‌ಡಾಗ್" ಎಂದೇ ಗುರುತಿಸಿದರು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರ ಆರೋಗ್ಯವು ದುರ್ಬಲಗೊಳ್ಳತೊಡಗಿತು. ಅವರು ವೈಟ್ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಡಿಸೆಂಬರ್‍ ೧೯೪೧ ರಲ್ಲಿ ಲಘು ಹೃದಯಾಘಾತಕ್ಕೊಳಗಾದರು ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್‍ ೧೯೪೩ ರಲ್ಲಿ ನ್ಯುಮೋನಿಯಾಕ್ಕೊಳಗಾದರು. ಇದೆಲ್ಲದರ ಹೊರತಾಗಿಯೂ{{convert|100000|mi|km|-4}} ಯುದ್ದಪರ್ಯಂತವೂ ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಾಯಕರುಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು. ಪ್ರಯಾಣ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭದ್ರತಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೊಲೊನೆಲ್ ವಾರ್ಡೆನ್ ಎಂಬ ಉಪನಾಮದಿಂದ ಹೆಸರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=1Ok4AAAAIAAJ&q=colonel+warden&dq=colonel+warden|title=The War and Colonel Warden|year=1963|chapter=Flight to Cairo|quote=Colonel Warden was his favourite pseudonym|last=Pawle|first=Gerald|publisher=George G. Harrap & Co. Ltd|isbn=0856176370}}</ref> ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ದದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುರೋಪ್ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾ ಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪುಸ್ತಕದ ಕುರಿತು ಗೋಷ್ಠಿ ನಡೆಸಿದರು. ಇವುಗಳನ್ನು ೧೯೪೩ ರಲ್ಲೇ ಚರ್ಚೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ೧೯೪೪ರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಕ್ಯೂಬಿಕ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಶೇಷ ದಳ ನಿಯೋಜನೆ ಕುರಿತು ಚಿತ್ರಣ ಮಂಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಲಿನ್ ಡಿ. ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್‌ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಒರಿಜಿನಲ್ ಮೋರ್‌ಗೆಂಟು ಪ್ಲಾನ್‌ನ ಮತ್ತೊಂದು ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಸಹಿ ಮಾಡಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇಷರತ್ತಾಗಿ ಶರಣಾದ ಜರ್ಮನಿ ದೇಶವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ "ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಪಶುಪಾಲನಾ" ದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನೊಳಗೊಂಡಿತ್ತು."<ref>ಮೈಕೆಲ್ ಆರ್. ಬೆಶ್ಲಾಸ್, (೨೦೦೨) ''ದಿ ಕಾಂಕರರ್ಸ್'' : ಪು. ೧೩೧</ref> ಯುರೋಪಿಯನ್ ಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ವಸಾಹತು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ [[ಹ್ಯಾರಿ ಎಸ್ ಟ್ರೂಮನ್]], ಚರ್ಚಿಲ್ ಮತ್ತು [[ಜೋಸೆಫ್ ಸ್ಟಾಲಿನ್]] ಅವರು ಪೋಸ್ಟ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿದರು. ಹ್ಯಾರಿ ಎಸ್ ಟ್ರೂಮನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರ ಸುಧೃಢ ಬಾಂಧವ್ಯವು ಎರಡೂ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ಸ್ನೇಹಿತ ಮತ್ತು ತಮ್ಮದೇ ಒಂದು ಭಾಗದಂತಿದ್ದ ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್‌ ಅವರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ದುಃಖಿಸಿದ್ದು ಸ್ಪಸ್ಟವಾಯಿತು. ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು ಟ್ರೂಮನ್ ಅವರಿಗೆ ಮೊದಲ ದಿನವೇ ತಮ್ಮ ಅಗಾಧ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು "ಜಗತ್ತಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿರುವ ಹಾಗೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿರುವ ಒಬ್ಬ ನಾಯಕರು" ಎಂದು ಕರೆದರು.<ref>ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್, ಪು. ೮೪೯</ref> ===ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟಗಳ ಜೊತೆಗಿನ ಸಂಬಂಧಗಳು=== [[File:ChurchillandInonu.jpg|thumb|ದಕ್ಷಿಣ ಟರ್ಕಿಯಲ್ಲಿರುವ ಯೆನಿಸ್ ರೇಲ್ವೆ ಸ್ಟೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಪ್ರಧಾನಿ ಎಸ್ಮೆಟ್ ಇನೊನುರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಚರ್ಚಿಲ್‌ 30 ಜನವರಿ 1943]] ಸೋವಿಯತ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌ನ ಮೇಲೆ ಹಿಟ್ಲರ್‌ ಧಾಳಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಕಮ್ಯುನಿಷ್ಟ್‌ ವಿರೋಧಿಯಾದ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು " ಒಂದು ವೇಳೆ ಹಿಟ್ಲರ್‌ ನರಕವನ್ನೇ ಬಯಸಿ ಸೋವಿಯತ್‌ ಯುನಿಯನ್‌ನಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರೆ ತಾನು ಕನಿಷ್ಟಪಕ್ಷ ಅವರಿಗೆ ಹೌಸ್‌ ಆಪ್‌ ಕಾಮನ್‌ನಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ ಅವರಿಗೆ ತನ್ನ ನಿಲುವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.chu.cam.ac.uk/archives/collections/churchill_papers/biography/|title=The Churchill Papers: Biography|publisher=Chu.cam.ac.uk|date=|accessdate=9 August 2009|archive-date=17 ಜನವರಿ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140117020600/http://www.chu.cam.ac.uk/archives/collections/churchill_papers/biography/|url-status=dead}}</ref> ಆದರೆ ಅತೀ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್‌ ಯುನಿಯನ್‌ಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಲು ಸಮರ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟರು.<ref>{{cite book|last=Stokesbury|first=James L.|title=A Short History of WWII|publisher=William Morrow and Company, Inc.|year=1980|location=New York|page=159|isbn=0-688-03587-6}}</ref> ಒಪ್ಪಂದದ ಪ್ರದೇಶವು ಪೊಲೆಂಡ್‌ನ ಗಡಿಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಪೊಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ಸೋವಿಯತ್‌ ಯುನಿಯನ್‌ನ, ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಪೊಲೆಂಡ್‌ಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಈ ನಿರ್ಧಾರವು ಪೊಲಿಶ್‌ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊರಗಿಟ್ಟು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದೊಂದು ದ್ರೋಹದ ಕ್ರಮವೆಂದು ಮುಂದಿನ ಯುದ್ದದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ ಅವರ ಮನವೊಲಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಪೊಲಿಶ್‌ ದೇಶದ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾದ ದೇಶಭೃಷ್ಟರಾಗಿರುವ ಮೈಕಲಾಜೈಕ್‌ ಅವರನ್ನು ಪ್ರೆರೇಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು ಆದರೆ ಮೈಕಲಾಜೈಕ್‌ ಅವರು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಎರಡೂ ದೇಶಗಳ ಗಡಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗೊತ್ತುಮಾಡಲು ಜನರನ್ನು ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡುವುದೇ ಉತ್ತಮ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಮನವೊಲಿಸಲು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ೧೫ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೧೯೪೪ರಂದು ಕಾಮನ್‌ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಅವರು " ಜನರನ್ನು ಹೊರದಬ್ಬುವುದು ನಾವು ಮಾಡಬಹುದಾದ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮ ಪರಿಹಾರವಾಗಿದೆ ಇದರಿಂದ ನಾವು ಜನಾಂಗೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದಾಗಬಹುದಾದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆಗುವ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಿಲ್ಲದ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮಿಶ್ರಣವು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ... ಒಂದು ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ವರ್ಗವಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಿದೆ. ನಾನು ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ, ಇವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಧಿನಿಕ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ."<ref>ಕ್ಲಾರ್ ಮರ್ಫಿ''[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3528506.stm WWII ಎಕ್ಸ್‌ಪಲ್ಶನ್ಸ್ ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್ ಲೈವ್ಸ್ ಆನ್]'' BBC.co.uk ೨ ಅಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೪</ref><ref>ಡೆ ಜಯಾಸ್, ಆಲ್ಫ್ರೆಡ್ ಎಂ. (೧೯೭೯) ''ನೆಮೆಸಿಸ್ ಎಟ್ ಪೋಟ್ಸ್‌ಡ್ಯಾಂ: ದಿ ಆಂಗ್ಲೊ ಅಮೆರಿಕ್ಸ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ದ ಎಕ್ಸ್‌ಪಲ್ಶನ್ ಆಫ್ ದ ಜರ್ಮನ್ಸ್'', ರಾಟ್ಲೆಡ್ಜ್ ISBN ೦-೭೧೦೦-೦೪೫೮-೩. ಅಧ್ಯಾಯ I, ಪು. ೧ ಸೈಟಿಂಗ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌, ''ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟರಿ ಡಿಬೇಟ್ಸ್'', ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್, ಸಂಪುಟ. ೪೦೬, col. ೧೪೮೪</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ ಜರ್ಮನ್‌ರ ಫಲಿತಾಂಶದ ವಿಸ್ಪೋಟನಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಮತ್ತು, ವೆಸ್ಟ್ ಜರ್ಮನ್ ಮಿನಿಸ್ಟ್ರಿ ಆಫ್ ರೆಫ್ಯೂಜೀಸ್ ಮತ್ತು ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇಸ್ಡ್ ಪರ್ಸನ್ಸ್ (ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಮತ್ತು ಬೀದಿಪ್ಲಾಲದ ಜನರ ಪಶ್ಚಿಮ ಜರ್ಮನ್ ವಿಭಾಗ) ೧೯೬೬ ರ ಒಂದು ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಮಿಲಿಯನ್‍ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮರಣವು ಸಂಭವಿಸಿತ್ತು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ಸೋವಿಯತ್‌ ಯುನಿಯನ್‌ ಪೊಲೆಂಡ್‌ನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ತಮ್ಮ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಬರೆದುಕೊಂಡರಾದರೂ ಸಮಾವೇಶದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಲು ಅವರಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.<ref>ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್,ಪುಪು. ೭೫೯–೬೩</ref> [[File:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|left|ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ ಯಾಲ್ಟಾ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರೂಸ್ವೆಲ್ಟ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟಾಲಿನ್ ಜೊತೆಗೆ ಹಿಂಬದಿಯಲ್ಲಿ]] ೧೯೪೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈಡನ್‌ ಅವರು ರಷ್ಯಾದ ಮುಖಂಡರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವ ಸಲುವಾಗಿ ಮಾಸ್ಕೋದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದ ಸೇನೆಯು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಯುರೋಪ್‌ ದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ದಂಡೆತ್ತಿ ಹೋಗುವ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲವೂ ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ಆಗುವವರೆಗೆ ಯಲ್ಟಾ ಸಮಾವೇಶವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಯುದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಯಾವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ರೂಪುರೇಷೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.<ref name="tsww">{{cite book|last=Churchill|first=Winston|title=The Second World War|url=https://archive.org/details/secondworldwar0000chur_y7z2|publisher=Penguin|year=1989|location=London|page=[https://archive.org/details/secondworldwar0000chur_y7z2/page/852 852]|isbn=0-14-012836-0}}</ref> ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ೧೯೪೪ರಂದು ಚರ್ಚಿಲ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ ಅವರ ನಡುವೆ ಈ ಮಹತ್ತರವಾದ ಸಭೆಗಳು ಕ್ರೆಮ್ಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಈ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪೊಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಕನ್‌ಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="percent">ರೆಸಿಸ್, ಅಲ್ಬರ್ಟ್. ''ದ ಚರ್ಚಿಲ್‌-ಸ್ಟ್ಯಾಲಿನ್ ಸಿಕ್ರೇಟ್ "ಪರ್ಸೆಂಟೇಜಸ್" ಅಗ್ರಿಮೆಂಟ್ ಆನ್ ದ ಬಲ್ಕನ್ಸ್, ಮಾಸ್ಕೊ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೪೪''. ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಹಿಸ್ಟೋರಿಕಲ್ ರಿವ್ಯೂ, ಸಂಪುಟ. ೮೩, ಸಂಖ್ಯೆ. ೨. (ಎಪ್ರಿಲ್. ೧೯೭೮), ಪುಪು. ೩೬೮–೮೭</ref> ಆ ದಿನ ಚರ್ಚಿಲ್ ಅವರು ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಭಾಷಣವನ್ನು ಅರ್ಥವತ್ತಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿದರು: {{bquote|Let us settle about our affairs in the Balkans. Your armies are in Rumania and Bulgaria. We have interests, missions, and agents there. Don't let us get at cross-purposes in small ways. So far as Britain and Russia are concerned, how would it do for you to have ninety per cent predominance in Rumania, for us to have ninety per cent of the say in Greece, and go fifty-fifty about Yugoslavia?<ref name=tsww/>}} ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ ಅವರು ಈ ಶೇಕಡಾವಾರು ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ತಾವು ಬಾಷಾಂತರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೆಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆಂದು ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ಗೀಚುವ ಮೂಲಕ ಸೂಚಿಸಿದರು. ೧೯೫೮ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಭೆಯ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾದ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ(''ಎರಡನೇ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ದ'' ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ) ಸೋವಿಯತ್‌ ಯುನಿಯನ್‌ನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು "ಬ್ರಿಟನ್‌ನಿಂದ ಬಂದ ಸಾಮಾನುಗಳ ಮೇಲೆ ಕಡಿಮೆ ಸುಂಕ ಹಾಕುವ ಒಪ್ಪಂದ"ಕ್ಕೆ ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ ಅವರು ಸಹಿ ಹಾಕಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದರು.<ref name="percent" /> ಯಲ್ಟಾ ಸಮಾವೇಶದ ಒಂದು ಅಂತಿಮ ತಿರುವಾದ ಸೊವಿಯತ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌ನ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳು ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸೇರಲಿವೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರವು ಎಲ್ಲ ನಾಗರೀಕರಿಗೂ ತಿಳಿಯಪಟ್ಟಿತು. ಇದು ಕೂಡಲೇ ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಯುದ್ಧದ ಸೋವಿಯತ್ ಖೈದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಿತು, ಆದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಯುರೋಪಿಯನ್ ನಿರಾಶ್ರಿತರಿಗೂ ಕೂಡ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>ಜೆರೆಮಿ ಮರ್ರೆ-ಬ್ರೌನ್‌ರಿಂದ [http://www.bu.edu/jeremymb/papers/paper-y1.htm ಎ ಫೂಟ್‌ಸ್ಟೋನ್ ಟು ಯಾಲ್ಟಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516044735/http://www.bu.edu/jeremymb/papers/paper-y1.htm |date=2008-05-16 }}, ಬೋಸ್ಟನ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿ ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟರಿ</ref> [[ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಸೊಲ್ಜೆನಿತ್ಸಿನ್|ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ಸೊಲ್ಜೆನಿಟ್ಸನ್‌]] ಅವರು ಕಿಲ್‌ಹಾಲ್‌ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು " ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ದದ ಕೊನೆಯ ಗುಟ್ಟಾಗಿದೆ" ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>[[ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಸೊಲ್ಜೆನಿತ್ಸಿನ್|ಸೋಜಿಟ್ಸಿನ್, ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್.]] ದಿ ಗುಲಾಗ್ ಆರ್ಚಿಪೆಲಾಗೊ, ಸಂಪುಟ. ೧. ಥಾಮ್ಸನ್ ಪಿ. ವೈಟ್ನಿಯಿಂದ ಅನುವಾದ. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಹಾರ್ಪರ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ರೋ, ೧೯೭೪, ಪು. ೮೫</ref> ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯು ಯುದ್ದನಂತರ ಯುರೋಪ್‌ಗೆ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಮಿಲಿಯನ್‌ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ರಕ್ಷಣೆ<ref name="Hornberger">ಜಾಕೋಬ್ ಹಾರ್ನ್‌ಬೆರ್ಗರ್ ''ರಿಪಾರ್ಟ್ರಿಯೇಶನ್—ದ ಡಾರ್ಕ್ ಸೈಡ್ ಆಫ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ವಾರ್ II''. ದ ಫೂಚರ್ ಆಫ್ ಫ್ರೀಡಮ್ ಫೌಂಡೇಶನ್, ೧೯೯೫. [http://www.fff.org/freedom/0495a.asp ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117092222/http://www.fff.org/freedom/0495a.asp |date=2012-01-17 }}</ref> ಯ ಜವಾಬ್ಧಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ===ಡ್ರೆಸ್ಡನ್ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿ ವಿವಾದ=== {{Main|Bombing of Dresden in the Second World War}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-08778-0001, Dresden, Tote nach Bombenangriff.jpg|thumb|ಡ್ರೆಸ್ಡೆನ್ ವಿನಾಶ ಫೆಭ್ರವರಿ 1945]] ೧೯೪೫, ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೩–೧೫ ರ ಮಧ್ಯೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಯುಎಸ್‌ನ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿಗಾರರು ಜರ್ಮನ್ ಗಾಯಾಳುಗಳು ಮತ್ತು ನಿರಾಶ್ರಿತರೇ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಡ್ರೆಸ್ಟನ್‌ನ ಜರ್ಮನ್ ನಗರದ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ನಡೆಸಿದರು.<ref>ಟೇಲರ್, ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್; ''ಡೆಸ್ಡೆನ್: ಗುರುವಾರ, ೧೩ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೪೫'' ; [http://www.gallerybooks.com/bkm/wob040125.html ''ಯುಎಸ್ ರಿವ್ಯೂ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121082403/http://www.gallerybooks.com/bkm/wob040125.html |date=2010-11-21 }}, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್:ಹಾರ್ಪರ್‌ಕಾಲಿನ್ಸ್, ISBN ೦-೦೬-೦೦೦೬೭೬-೫; [http://www.bloomsbury.com/BookCatalog/ProductItem.asp?S=&amp;isbn=0747570787 ''ಯು.ಕೆ. ರಿವ್ಯೂ'', ಲಂಡನ್: ಬ್ಲೂಮ್ಸ್‌ಬರಿ, ISBN 0-7475-7078-7. ಪುಪು. 262–64] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615234130/http://www.bloomsbury.com/BookCatalog/ProductItem.asp?S=&isbn=0747570787 |date=2008-06-15 }} ಡೆಸ್ಡೆನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಜನ ನಿರಾಶ್ರಿತರಿದ್ದಾರೆ. ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿ ನಡೆದ ಮೊದಲನೆಯ ರಾತ್ರಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೦೦,೦೦೦ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಜನ ನಿರಾಶ್ರಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲು ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಮ್ಯಾಥಿಯಸ್ ನೆಟ್ಜನರ್, ಗಟ್ಜ್ ಬೆರ್ಗಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಡರಿಕ್ ಟೇಲರ್, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಅನುಮಾನದ ಕಾರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂದಾಜಿಸುತ್ತಾರೆ.</ref> ನಗರದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಾಂತ್ಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಅಪಘಾತಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಇದು ತೀವ್ರ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿವಾದಕ್ಕೊಳಗಾದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ಯುದ್ಧ ವಿಧಾನವಾಗಿತ್ತು. ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಅತ್ಯಂತ ರಹಸ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಟೆಲಿಗ್ರಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು:{{bquote|It seems to me that the moment has come when the question of bombing of German cities simply for the sake of increasing the terror, though under other pretexts, should be reviewed... I feel the need for more precise concentration upon military objectives such as oil and communications behind the immediate battle-zone, rather than on mere acts of terror and wanton destruction, however impressive.<ref>After the devastation of [[Dresden]] by aerial bombing, and the resulting fire storm (February 1945); quoted in ''Where the Right Went Wrong'' (2004) by Patrick J. Buchanan, p. 119</ref>}} ಇದರ ಪ್ರತಿಫಲನವಾಗಿ, ಸಿಬ್ಬಂದಿವರ್ಗದ ಪ್ರಮುಖರ ಒತ್ತಡ ಹಾಗೂ ಇತರರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸರ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಪೋರ್ಟಲ್ (ವಾಯುಪಡೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ)ರು ಮತ್ತು ಸರ್ ಆರ್ಥರ್ ಹ್ಯಾರಿಸ್ (ಆರ್‌ಎ‌ಎಫ್ ಬಾಂಬರ್ ಕಮಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಒಸಿ-ಇನ್-ಸಿ) ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ತನ್ನ ಮೆಮೊವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೊಸದನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಿದನು.<ref name="Longmate-346">ಲಾಂಗ್‌ಮೇಟ್, ನಾರ್ಮನ್ (೧೯೮೩). "ದಿ ಬಾಂಬರ್ಸ್"ಹಟ್ಕಿನ್ಸ್&amp; ಕಂಪನಿ. ಪು. ೩೪೬. ಹ್ಯಾರಿಸ್ ಕೋಟ್ ಆ‍ಯ್‌ಸ್ ಸೋರ್ಸ್:ಪಬ್ಲಿಕ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಆಫೀಸ್ ಎಟಿಎಚ್/ಡಿಒ/೪ಬಿ ಕೋಟೆಡ್ ಬೈ ಲಾರ್ಡ್ ಜಕರ್ಮನ್ "ಪ್ರಾಮ್ ಆ‍ಯ್‌ಪ್ಸ್ ಟು ವಾರ್ಲಾರ್ಡ್" ಪು. ೩೫೨</ref><ref name="Taylor-432-433">*ಟೇಲರ್, ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ (೨೦೦೪). ಡೆಸ್ಡೆನ್'': ಮಂಗಳವಾರ, ೧೩ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೪೫'', ಲಂಡನ್: ಬ್ಲೂಮ್ಸ್‌ಬರಿ, ISBN ೦-೭೪೭೫-೭೦೭೮-೭; pp. ೪೩೨–೩೩</ref> ಮೆಮೋದ ಈ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿಯು ೧೯೪೫ರ ಎಪ್ರಿಲ್ ೧ರಂದು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡು ಈ ರೀತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ:{{bquote|It seems to me that the moment has come when the question of the so called 'area-bombing' of German cities should be reviewed from the point of view of our own interests. If we come into control of an entirely ruined land, there will be a great shortage of accommodation for ourselves and our allies... We must see to it that our attacks do no more harm to ourselves in the long run than they do to the enemy's war effort.<ref name="Longmate-346"/><ref name="Taylor-432-433"/>}} ಕಟ್ಟಕಡೆಯದಾಗಿ ಆಕ್ರಮಣದಲ್ಲಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾಗದ ಜವಾಬ್ಧಾರಿಯು ಚರ್ಚಿಲ್‌ನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದು ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿ ನಡೆಸುವಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಈತನು ಟೀಕೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಜರ್ಮನಿಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಜಾರ್ಗ್ ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್ "೧೯೪೫ ರ ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಮೇ ತಿಂಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಒಡೆದುಹೋದ ಜರ್ಮನಿಯ ಮೇಲೆ [ಪ್ರದೇಶ] ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿ ನಡೆಸುವ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ನ ನಿರ್ಧಾರವು ಯುದ್ಧಾಪರಾಧವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿದರು<ref>ಲ್ಯೂಕ್ ಹಾರ್ಡಿಂಗ್ [https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,1067232,00.html ಜರ್ಮನ್ ಹಿಸ್ಟೋರಿಯನ್ ಪ್ರೊವೋಕ್ಸ್ ರಾ ಒವರ್ ವಾರ್ ಫೋಟೋಸ್] ಇನ್ ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್, ೨೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೦೩</ref> ಮತ್ತು ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ "ಕ್ರಿಸ್ತ ಪೂರ್ವದ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ" ವನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದನು RAF ನಿಂದ ನಡೆದ ಒಟ್ಟು ಬಾಂಬ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಯುದ್ಧ ತಂತ್ರವನ್ನು ಎ.ಸಿ. ಗ್ರೇಲಿಂಗ್ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಅದು ಯುದ್ಧಾಪರಾಧವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅದೊಂದು ನೈತಿಕ ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೆಣಸಿದರು ಎಂಬ ಒಕ್ಕೂಟದ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಶಿಥಿಲಗೊಳಿಸಿತು. ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಡ್ರೆಸ್ಟನ್ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ನ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯುದ್ಧತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಚಾರ ಎಂದು ಕೂಡಾ ದೃಢಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite book|last=Grayling|first=A.C.|year=2006|title=Among the Dead Cities|url=https://archive.org/details/amongdeadcitiesh00gray|publisher=Walker Publishing Company Inc.|location=New York|isbn=0-8027-1471-4}} ಪುಪು. ೨೩೭–೩೮</ref> ಮತ್ತೊಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ, ಡೆಸ್ಡೆನ್‌ನ ಬಾಂಬ್ ಧಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಯುದ್ಧತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಯ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಆರೋಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಭಾರೀ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದ ಡ್ರೆಸ್ಡನ್‌ನ ವಿನಾಶವು ಜರ್ಮನಿಯ ಸೋಲನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಯುದ್ಧತಂತ್ರ. ಚರಿತ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮಿಯಾದ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಹಾಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್ ಒಂದು ಲೇಖನದಲ್ಲಿ, "ಡ್ರೆಸ್ಡನ್ ಮೇಲಿನ ಒಕ್ಕೂಟಗಳ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿ" ಎಂಬ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಯಡಿ ಹೇಳಿದಂತೆ "ಯುದ್ಧೋದ್ದೇಶದ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧಾಪರಾಧ ಎಂದು ವಿವರಿಸುವುದು ತಪ್ಪು ಅಲ್ಲದೆ ಅದು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿನ ನೈತಿಕ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಮೂಡಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ನಾಝೀಸ್‌ನ ಮಹಾತ್ಕಾರ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ನಡೆಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯೂ ಆಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ನಾನು ನಂಬುತ್ತೇನೆ. ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿಯು ಒಂದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ನಡೆದ ಅವಿವೇಕದ ಕಾರ್ಯ, ಜರ್ಮನಿಯ ಸೈನಿಕ ಸೋಲನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲು ನಡೆಸಿದ ಒಂದು ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ. "ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರ, ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ ಟೈಲರ್ ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳು ತಮ್ಮೊಳಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿನಡೆಸಿದರು. ಸೋವಿಯತ್ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಮಿಲಿಯ ಜನರು ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ರಷ್ಯಾದ ಆಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್‌ರಿಂದ ಮೃತರಾದರು. ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಇದು ಒಕ್ಕೂಟದ ದಾಳಿಯಿಂದ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ ಜರ್ಮನ್ ನಾಗರಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಸಮನಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಒಕ್ಕೂಟಗಳ ಬಾಂಬ್ ಆಕ್ರಮಣವು ಸೈನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಯಾಗಿದ್ದು ಸೈನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯು ನಿಂತಾಗಲೇ ಇದೂ ಕೂಡಾ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು."<ref>ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಹಾವ್ಲೆ [http://www.spiegel.de/international/0,1518,341239,00.html "ಡೆಸ್ಡನ್ ಬಾಂಬಿಂಗ್ ಈಸ್ ಟು ಬಿ ರಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಎನಾರ್ಮಸ್ಲಿ"], ''ಡೇರ್ ಸೈಜೆಲ್'' ಆನ್‌ಲೈನ್, ೧೧ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೫</ref> ===ಎರಡನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧದ ಸಮಾಪ್ತಿ=== [[File:Winston Churchill waves to crowds in Whitehall in London as they celebrate VE Day, 8 May 1945. H41849.jpg|thumb|ಜರ್ಮನಿ ಜೊತೆಗಿನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಶಾಲಿಯಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವೈಟ್‌ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಗದ್ದಲದ ಪ್ರಸಾರ, 8ಮೇ 1945.]] ಜೂನ್ ೧೯೪೪ ರಲ್ಲಿ, ಸಂಬಂಧಿತ ಸೈನ್ಯಗಳು ನಾರ್ಮ್ಯಾಂಡಿಯ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದವು ಮತ್ತು ನಂತರದ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕದನ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ವಾಪಸು ಜರ್ಮನಿಗೆ ನಾಜಿ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಕಳಿಸಿದವು. ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಮೂರು ಕದನಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೊಳಗಾದ ನಂತರ, ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ವೈಫಲ್ಯದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಅಂದರೆ ಆಪರೇಷನ್ ಮಾರ್ಕೇಟ್ ಗಾರ್ಡನ್, ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಟಲ್ ಆಫ್ ದ ಬಲ್ಜ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಜರ್ಮನ್ ಪ್ರತಿ-ಆಕ್ರಮಣಗಳ ವೈಫಲ್ಯದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಜರ್ಮನಿಯು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ವೈಫಲ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. ೭ ಮೇ ೧೯೪೫ ರಂದು ರೈಮ್ಸ್‌ನ SHAEF ಮುಖ್ಯಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಜರ್ಮನಿಯ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವು. ಅದೇ ದಿನದಂದು ಒಂದು ಬಿಬಿಸಿ ಸುದ್ದಿ ಪ್ರಸಾರಕ ಜಾನ್ ಸ್ನ್ಯಾಗ್ ೮ ಮೇ ಯು ಯುರೋಪ್ ದಿನದಲ್ಲಿನ ಜಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದನು.<ref>[http://www.bbc.co.uk/radio4/history/coming_home/cominghome_archive.shtml ಕಮಿಂಗ್ ಹೋಮ್] ಬಿಬಿಸಿ ಫೋರ್, ೯am to ೯.೪೫am, ೯–೧೩ ಮೇ ೨೦೦೫.</ref> ಯುರೋಪ್ ದಿನದಲ್ಲಿನ ಜಯದಂದು, ಜರ್ಮನಿಯು ಶರಣಾಗತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್‌ನ ಎಲ್ಲಾ ವಿಭಾಗಗಳ ಮೇಲಿನ ಒಂದು ಅಂತಿಮ ಕದನ ವಿರಾಮವು ಆ ದಿನದ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯು ಕಳೆದ ಒಂದು ನಿಮಿಷದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದರು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/8/newsid_3580000/3580163.stm ಆನ್ ದಿಸ್ ಡೆ 8 ಮೇ 1945] ಬಿಬಿಸಿ. ೨೬ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೭ರಂದು ಪಡೆದದ್ದು.</ref><ref>ದಿ ಯು.ಕೆ. ಆನ್ ಡಬಲ್ ಸಮ್ಮರ್ ಟೈಮ್ವಿಚ್ ವಾಸ್ ೧ ಅವರ್ ಇನ್ ಫ್ರೆಂಟ್ ಆಫ್ ೨೩೦೧ ಅವರ್ಸ್ ಸಿಇಟಿ ದ್ಯಾಟ್ ದ ಸರೆಂಡರ್ ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟ್ ಸ್ಪೆಸಿಫೈಡ್ ([http://www.raf.mod.uk/bombercommand/apr45.html ಆರ್‌ಎ‍ಎಫ್ ಸೈಟ್ ಡೈರಿ 7/8 ಮೇ])</ref> ಅದರ ನಂತರ, ಚರ್ಚಿಲ್ ವೈಟ್‌ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆರೆದ ಸಹಸ್ರಾರು ಮಂದಿಗೆ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿದರು: "ಇದು ನಿಮ್ಮ ಜಯ." ಜನರು ಈ ರೀತಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದರು: "ಇಲ್ಲ, ಇದು ನಿಮ್ಮ ಜಯ", ಮತ್ತು ಚರ್ಚಿಲ್ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಜನರು ಅಭಿಲಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಭೂಮಿ (ಲ್ಯಾಂದ್ ಆಫ್ ಹೋಪ್ ಎಂಡ್ ಗ್ಲೋರಿ) ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ಅವರ ಮನವೊಲಿಸಿದರು. ಆ ದಿನ ಸಂಜೆ ಅವರು ನಂತರದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಜಪಾನ್‌ನ ವೈಫಲ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಸಾರಣವನ್ನು ಮಾಡಿದರು.<ref name="gilbert" /> ನಂತರ ಜಪಾನಿಯರು ೧೫ ಅಗಸ್ಟ್ ೧೯೪೫ ರಂದು ಶರಣಾಗತರಾದರು. ಯುರೋಪ್ ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಯುದ್ಧವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾದ ನಂತರ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಚರ್ಚಿಲ್ ಈ ಆಚರಣೆಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/htmlContent.jhtml?html=/archive/1998/10/01/nwar101.html ದಿ ಸಿಕ್ರೇಟ್ ಸ್ಟ್ರೇಟಜಿಟು ಲಂಚ್ ಅಟ್ಯಾಕ್ ಆನ್ ರೆಡ್ ಆರ್ಮಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528222149/http://www.telegraph.co.uk/htmlContent.jhtml?html=%2Farchive%2F1998%2F10%2F01%2Fnwar101.html |date=2008-05-28 }}. ಬಾಬ್ ಪೆಂಟಾನ್ ''ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್'',ಇಶ್ಯೂ೧೧೨೪. ೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೯೮</ref> ಯು.ಕೆ. ಮತ್ತು ಯುಎಸ್‌ಗಳು ಈ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿನ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿ ರೆಡ್ ಆರ್ಮಿ (ಕೆಂಪು ಸೈನ್ಯ) ಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು, ಮತ್ತು "ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಅಧಿಪತ್ಯದ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ರಷ್ಯಾದ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸುವುದಕ್ಕೆ" ತಯಾರಿಯನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು ಎಂಬುದಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|last=British War Cabinet, [[Joint Planning Staff]], Public Record Office, CAB 120/691/109040 / 002|date=11 August 1945|url=http://www.history.neu.edu/PRO2/|title=Operation Unthinkable: 'Russia: Threat to Western Civilization'|format=online photocopy|publisher=Department of History, Northeastern University|accessdate=28 June 2008|archive-date=6 ಜುಲೈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706093010/http://www.history.neu.edu/PRO2/|url-status=dead}}</ref> ಚರ್ಚಿಲ್‌ರಿಂದ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಆರ್ಮ್‌ಡ್ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಪರೇಷನ್ ಅನ್‌ಥಿಂಕೇಬಲ್ (ಅನಪೇಕ್ಷಣೀಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ) ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮೂರನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧವು ನೆರೆರಾಷ್ಟ್ರ ಸೋವಿಯತ್ ತುಕಡಿಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ಒಂದು ತ್ವರಿತ ಆಕ್ರಮಣದ ಜೊತೆಗೆ ೧ ಜುಲೈ ೧೯೪೫ ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆದರೆ ಈ ಯೋಜನೆಯು ಮಿಲಿಟರಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಅಸಂಭವನೀಯವೆಂಬ ಕಾರಣ ನೀಡಿದ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಚೀಫ್ಸ್ ಆಫ್ ಸ್ಟಾಫ್ ಸಮಿತಿಯು ಇದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿತು. ==ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ== [[File:Bundesarchiv Bild 183-14059-0005, Potsdamer Konferenz, Winston Churchill.jpg|thumb|left|ಪೋಟ್ಸ್‌ಡ್ಯಾಂನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌, ಜುಲೈ 1945]] {{Main|Later life of Winston Churchill}} ಎರಡನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಪಾತ್ರವು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಜನರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಅವರು ೧೯೪೫ ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೋಲನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು.<ref>ಪಿಕ್‌ನೆಟ್., ಇತ್ಯಾದಿ ಪುಟ. ೧೯೦</ref> ಇದಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ಕಾರಣಗಳು ನೀಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಯುದ್ಧ-ನಂತರದ ಸುಧಾರಣೆಗಾಗಿನ ಒಂದು ಭಾವನೆಯು ಜನರ ನಡುವೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್ ಅನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಜನರು ಭಾವಿಸಲಿಲ್ಲ.<ref>ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್, ಪುಪು. ೭೮೯–೯೪</ref> [[File:Wc0279.jpg|thumb|ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1951ರ ನ್ಯಾಟೋ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾದ ಜನರಲ್ ಡ್ವೈಟ್ ಡಿ ಐಸೆನ್‌ಹೋವರ್ ಮತ್ತು ಫೀಲ್ಡ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ಬೆರ್ನಾರ್ಡ್ ಲಾ ಮೊಂಟ್ಗೊಮೇರಿ ಜೊತೆ ಚರ್ಚಿಲ್‌,ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನಗಳ ಹಿಂದಷ್ಟೆ ಚರ್ಚಿಲ್ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದರು.]] ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅವರು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಜಾಗತಿಕ ಸುದ್ದಿ ಸಮಾಚಾರಗಳ ಮೇಲಿನ ಒಂದು ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಗೆ ಅವರ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೪೬ ರ ಪ್ರವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಚರ್ಚಿಲ್ ಹ್ಯಾರಿ ಟ್ರುಮನ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಲಹಾಗಾರರ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ಪೋಕರ್ ಆಟದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು.<ref>[https://web.archive.org/web/20071025031206/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/episodes/02/interviews/clifford/ Interview: Clark Clifford]. ೨೩ಮಾರ್ಚ್‌ ೨೦೦೯ರಂದು ಪುನಃಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.</ref> (ಅವರು ಬೆಜಿಕ್ ಅನ್ನು ಆಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಇದನ್ನು ಅವರು ಬೋಯರ್ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಲಿತಿದ್ದರು.) ಈ ಪ್ರವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಯುಎಸ್‌ಎಸ್‌ಆರ್ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಬ್ಲಾಕ್ ನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ಐರನ್ ಸ್ಪೀಚ್ ಅನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಫುಲ್ಟೊನ್, ಮಿಸ್ಸೌರಿಯಲ್ಲಿನ ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್ ಕಾಲೇಜ್‌ನಲ್ಲಿ ೫ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೪೬ ರಂದು ಭಾಷಣ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರು: <blockquote> ''ಬಾಲ್ಟಿಕ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಟೆಟಿನ್‌ದಿಂದ ಆಡ್ರಿಯಾಟಿಕ್‌ನಲ್ಲಿನ ಟ್ರೈಸ್ಟ್‌ವರೆಗೆ, ಭೂಖಂಡದೆಲ್ಲೆಡೆ ಒಂದು ಕಬ್ಬಿಣದ ಪರದೆಯು ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. '' ''ಅದರ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪ್‌ನ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜ್ಯಗಳ ರಾಜಧಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಡಿಯು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. '' ''ವಾರ್ಸಾವ್, ಬರ್ಲಿನ್, ಪ್ರಾಗ್ವೆ, ವಿಯೆನ್ನಾ, ಬುಡಾಪೆಸ್ಟ್, ಬೆಲ್‌ಗ್ರೇಡ್, ಬುಚಾರೆಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಸೋಫಿಯಾ, ಈ ಎಲ್ಲಾ ಜನಪ್ರಿಯ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಸೋವಿಯತ್ ವಲಯ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.'' <ref name="centre-429">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/120-the-sinews-of-peace|title=Sinews of Peace (Iron Curtain)|accessdate=26 February 2007|last=Churchill|first=Winston|publisher=Churchill Centre|archive-date=5 ಜೂನ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605210758/http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/120-the-sinews-of-peace|url-status=dead}}</ref></blockquote> ಚರ್ಚಿಲ್ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕೋಲ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟೀಲ್ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ವಾದಿಸಿದರು, ಅದನ್ನು ಅವರು ಫ್ರ್ಯಾಂಕೋ-ಜರ್ಮನ್ ಯೋಜನೆಯೆಂಬಂತೆ ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ಅವರು ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಭೂಖಂಡದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಪ್ರದೇಶ ಎಂಬಂತೆ ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು, ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಗಡಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಮತ್ತು ರಾಜ ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಜೊತೆಗೆ ಇದ್ದ ಆಂಗ್ಲೋಸ್ಫಿಯರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು.<ref>ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೮೧೦ ಮತ್ತು ಪುಪು. ೮೧೯–೧೪</ref><ref name="quote-data">{{cite web|url=http://www.churchill-society-london.org.uk|title=Remembrance Day 2003|accessdate=25 April 2007|publisher=Churchill Society London}}</ref> ಚರ್ಚಿಲ್ ೧೯೪೯ ರಲ್ಲಿ ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್(ಡಿಎಲ್) ಕೆಂಟ್ ಕಛೇರಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು.<ref>[http://thepeerage.com/p10620.htm#i106196 ಬಯೋಗ್ರಫಿ ರೈಟ್ ಆನರೇಬಲ್ ಸರ್ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಲಿಯೋನಾರ್ಡ್ ಸ್ಪೆನ್ಸರ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌] - website thePeerage.com</ref> ==ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಎರಡನೆಯ ಅವಧಿ== {{Main|Mau Mau Uprising|Malayan Emergency|1953 Iranian coup d'état}} ===ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ವಾಪಸು ಬರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಅಧಿಪತ್ಯದ ಅವನತಿ=== ೧೯೫೧ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯ ನಂತರ, ಚರ್ಚಿಲ್ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೫೧ ಮತ್ತು ಜನವರಿ ೧೯೫೨ ರ ನಡುವೆ ಮಿನಿಸ್ಟರ್ ಆಫ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್‌ನ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಶಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೫೧ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯೂ ಕೂಡ ಆದರು, ಮತ್ತು ಅವರ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಕಾರವು - ಯುದ್ಧ ಅವಧಿಯ ನಂತರದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ೧೯೪೫ ರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸರ್ಕಾರ - ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೯೫೫ರಲ್ಲಿ ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅವರ ಕೊನೆಯ ಸರ್ಕಾರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಆದ್ಯತೆಗಳು ಹಲವಾರು ಸರಣಿ ವಿದೇಶಿ ಪಾಲಿಸಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವನತಿಗೊಳಗಾಗಲ್ಪಟ್ಟವು, ಅವುಗಳು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಮಿಲಿಟರಿಯ ಅವನತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಷಾಹಿ ಘನತೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದ ನಿರಂತರತೆಯ ಭಾಗಶಃ ಪರಿಣಾಮಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಒಂದು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಧಿಕಾರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಪ್ರಬಲ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಅನೇಕವೇಳೆ ನೇರವಾದ ಕಾರ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ಅಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಸಂಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ ಮೌ ಮೌ ದಂಗೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದಕ್ಕೆ [[ಕೀನ್ಯಾ|ಕೀನ್ಯಾಕ್ಕೆ]] ಅವರ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ತುಕಡಿಗಳ ಕಳಿಸುವಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="Jenkins p843">ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್ ಪಪು. ೮೪೩–೬೧</ref> ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಮುಂದುವರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ನಡೆಸಿದ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಒಮ್ಮೆ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿದ್ದರು, "ನಾನು ಒಂದು ವಿಭಜನೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ."<ref name="Jenkins p843" /> ===ಮಾಲಯಾದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ === ಇದು ಮಾಲಯನ್ ಎಮರ್ಜೆನ್ಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಘಟನೆಗಳ ನಂತರ ಸಂಭವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಮಾಲಯಾದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಅಧಿಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಒಂದು ದಂಗೆಯು ೧೯೪೮ ರಿಂದಲೇ ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="Malaya" /> ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ, ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಸರ್ಕಾರವು ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಚರ್ಚಿಲ್ ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿರದವರ ಜೊತೆಗೆ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಮಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರತರಾದವರ ವಿರುದ್ಧ ನೇರವಾದ ಮಿಲಿಟರಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಂಡರು.<ref name="gilbert" /><ref name="Stubbs">{{cite book|last=Stubbs|first=Richard|title=Hearts and Minds in Guerilla Warfare: The Malayan Emergency 1948–1960|publisher=Eastern University|year=2001|location=New York|id=981210352X }}</ref> ದಂಗೆಯು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಟನ್‌ನಿಂದ ವಸಾಹತುಷಾಹಿ ಅಧಿಕಾರವು ದೀರ್ಘ ಅವಧಿಯವರೆಗೆ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತದ್ದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸುಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು.<ref name="Malaya">{{cite book|last=Harper|first=T.N.|title=The End of Empire and the Making of Malaya|publisher=Cambridge University Press|year=2001|location=London|isbn=978-0-521-00465-7}}</ref><ref name="Empire2">{{cite book|last=Ferguson|first=Niall|title=Empire: How Britain Made the Modern World|url=https://archive.org/details/empirehowbritain0000ferg_l3o5|publisher=Penguin Books Ltd|year=2000|location=London|isbn=978-0-14-100754-0}}</ref> ===ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಜೊತೆಗಿನ ಸಂಬಂಧಗಳು=== ಚರ್ಚಿಲ್ ತಮ್ಮ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯವನ್ನು ಆಂಗ್ಲೋ-ಅಮೇರಿಕನ್ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾಗಿರಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು, ಚರ್ಚಿಲ್ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಡ್ವೈಟ್ ಡಿ. ಈಸೆನ್‌ಹೋವರ್‌ರ ನಿರ್ಣಯಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಹಮತವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ,<ref>{{Cite book|year=1993|title=Churchill|author1=Robert Blake|author2=William Roger Louis|editor1=Robert Blake|editor2=William Roger Louis|publisher=W. W. Norton &amp; Company|isbn=9780393034097|page=405|url=https://books.google.com/?id=pVEWPfBLNxkC&pg=PA405}}</ref> ಅವರು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ''ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸಂಬಂಧ'' ವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ಅವರು ಪ್ರಧನಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಎರಡನೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕಾಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಆಚೆಯ ಭೆಟಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು.<ref>ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್ ಪುಟ. ೮೪೭</ref> ===ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯುಗಳ ಸರಣಿ ಆಘಾತ=== ಚರ್ಚಿಲ್ ೧೯೪೯ ರ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಜವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲಘು ಆಘಾತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ಅವರಿಗೆ ೭೮ ವರ್ಷವಾಗಿದ್ದಾಗ ಜೂನ್ ೧೯೫೩ ರಲ್ಲಿ, ಚರ್ಚಿಲ್ ೧೦ ಡೌನಿಂಗ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯುವಿನ ಆಘಾತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ಇದರ ಬಗೆಗಿನ ಸುದ್ದಿಯು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದ ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತಿನಿಂದ ಗೋಪ್ಯವಾಗಿರಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಅವರಿಗೆ ಚರ್ಚಿಲ್ ನಿಶ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಾತು ಮತ್ತು ನಡೆಯುವಿಕೆಯ ಶಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಿದ್ದ ಪರ್ಶ್ವವಾಯುವಿನ ಆಘಾತದಿಂದ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವದೇಶ ಚಾರ್ಟ್‌ವೆಲ್‌ಗೆ ಹೋದರು.<ref name="gilbert" /> ಅವರು ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕನ್ಸರ್ವೇಟೀವ್ ಪಾರ್ಟಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಷಣ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನಕ್ಕೆ ವಾಪಸಾದರು.<ref name="gilbert" /><ref>ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್, ಪಪು. ೮೬೮–೭೧</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಚರ್ಚಿಲ್ ೧೯೫೫ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಈ ಸ್ಥಾನವು ಆಂಥನಿ ಈಡನ್‌ರಿಂದ ಮುಂದುವರೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಡಿಸೆಂಬರ್ರ ೧೯೫೬ ಲ್ಲಿ ಅವರು ಮತ್ತೊಂದು ಲಘು ಅಘಾತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ==ನಿವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮರಣ== [[File:Chartwell02.JPG|thumb|ಚರ್ಚಿಲ್‌ ತಮ್ಮ ವಿಶ್ರಾಂತ ಜೀವನದ ಬಹುಪಾಲನ್ನು ಕೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಮನೆ ಚಾರ್ಟ್‌ವೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು.1922 ರಲ್ಲಿ ಮಗಳು ಮೇರಿ ಜನಿಸಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ್ದರು.]] [[ಎರಡನೇ ಎಲಿಜಬೆಥ್|ಎಲಿಜಬೆತ್ II]] ಚರ್ಚಿಲ್‌ರಿಗೆ ಡ್ಯೂಕ್ ಆಫ್ ಲಂಡನ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ನೀಡಿದರು, ಆದರೆ ಇದು ಅವರ ಮಗ ರಾಂಡೋಲ್ಫ್‌ರ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಅವನತಿಗೊಳಗಾಗಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ರಾಂಡೋಲ್ಫ್‌ ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಅಧಿಪತ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದರು.<ref>ರೋಸರ್, ಪುಟ. ೨೦೫</ref> ಪ್ರಧಾನಿ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ನಂತರ ಚರ್ಚಿಲ್ ೧೯೬೪ ರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚುನಾವಣೆಗೆ ನಿಲ್ಲುವವರೆಗೂ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ವೇಳೆಯನ್ನು ಕಳೆದರು. ಒಬ್ಬ "ಬ್ಯಾಕ್-ಬೆಂಚರ್" ಆಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ತಮ್ಮ ನಿವೃತ್ತಿ ಜೀವನದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯವನ್ನು ಚಾರ್ಟ್‌ವೆಲ್ ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌ನ ಹೈಡ್ ಪಾರ್ಕ್ ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು.<ref name="gilbert" /> ೧೯೫೯ ರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಬಹುಮತವು ಒಂದು ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಅಂತರಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗೆ ಇತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಯುವ ಮತದಾರರು ೮೫-ವರ್ಷ-ವಯಸ್ಸಿನ ಕೇವಲ ಒಂದು ಗಾಲಿ ಕುರ್ಚಿಯ (ವೀಲ್ ಚೇರ್) ಸಹಾಯದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್ ಅನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಆಡಳಿತ ಸಾಮರ್ತ್ಯಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಂತೆ, ಅವರು ಅವರತಿಯ "ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಡಾಗ್" ನ ವಿರುದ್ಧ ದೀರ್ಘ ಅವಧಿಯಿಂದ ಹೋರಾಡಿದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೋಲನ್ನು ಅನುಭವವನ್ನು ಕಂಡರು.<ref name="gilbert" /> ಚರ್ಚಿಲ್ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆಲ್ಜಮೈರ್‌ರ ರೋಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಎಂಬ ಒಂದು ಊಹೆಯೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಸರಣಿ ಆಘಾತಗಳ (ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು) ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು ಎಂಬುದಾಗಿ ಇತರರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ೧೯೬೩ ರಲ್ಲಿ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಒಂದು ಶಾಸನದ ಮೂಲಕ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಒಂದು ಅಧಿಕಾರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಯುಎಸ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಜಾನ್ ಎಫ್.ಕೆನೆಡಿ|ಜಾನ್ ಎಫ್. ಕೆನಡಿ]] ಚರ್ಚಿಲ್‌ರನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ನಾಗರಿಕ ಎಂಬುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಅವರು ಶ್ವೇತ ಭವನದ ಉತ್ಸವದ ಆಚರಣೆಗೆ ಹಾಜರಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="jenkins911" /> ತಮ್ಮ ಅನಾರೋಗ್ಯದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಚರ್ಚಿಲ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿರುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು, ಮತ್ತು ೧೯೬೪ ರ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ರ ದಿನದಲ್ಲಿ ಅವರು ೧೯೧೮ ರ ಜೀಬ್ರಗ್ ರೇಡ್‌ (ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಧಾಳಿ) ನಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡ ಯೋಧರಿಗೆ ಅಭಿನಂದನೆಯ ಒಂದು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳಿಸಿದರು, ಈ ಯೋಧರು ಡೀಲ್, ಕೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯ ಒಂದು ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್ ರೋಡ್ ಸಿಮೆಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಧಾಳಿಗಳು ಸಂಭವಿಸಿ ಯೋಧರು ಮೃತರಾಗಿದ್ದರು. ೧೫ ಜನವರಿ ೧೯೬೫ ರಂದು ಚರ್ಚಿಲ್ ಒಂದು ತೀವ್ರವಾದ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯುವಿನ ಆಘಾತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು, ಅದು ಅವರನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಅಸ್ವಸ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಅದರ ಒಂಭತ್ತು ದಿನಗಳ ನಂತರ ತಮ್ಮ ೯೦ ನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ೨೪ ಜನವರಿ ೧೯೬೫ ರಂದು ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಮರಣದ ೭೦ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ತಮ್ಮ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು.<ref name="jenkins911">ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್, ಪುಟ. ೯೧೧</ref> ===ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ=== [[File:Churchills Grave.jpg|thumb|left|ಬ್ಲಾಡೋನ್, ಸೇಂಟ್ ಮಾರ್ಟೀನ್ ಚರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌'‌ರ ಸಮಾಧಿ]] ರಾಣಿಯ ಶಾಸನದ ಮೂಲಕ, ಅವರ ದೇಹವು ಮೂರು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಸೇಂಟ್ ಪೌಲ್‌ರ ಕ್ಯಾಥಡ್ರಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾಜ್ಯ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ಸೇವೆಯು ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>ಪಿಕ್‌ನೆಟ್, ಇತ್ಯಾದಿ, ಪುಟ. ೨೫೨</ref> ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ರಾಣಿಯು ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತಳಿದ್ದಳು.<ref>[http://www.bbc.co.uk/archive/churchill/11024.shtml ರಿಮೆಂಬರಿಂಗ್ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್: ದ ಸ್ಟೇಟ್ ಫ್ಯುನರಲ್ ಆಫ್ ಸರ್ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್,ಭಾಗ 2], ಬಿಬಿಸಿ ಅರ್ಕೈವ್, ೫ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೧ರಂದು ಪಡೆದದ್ದು</ref> ಅವರ [[ಸೀಸ|ಲೆಡ್]]-ಲೈನ್‌ಡ್ ಶವಪೆಟ್ಟಿಗೆಯು ''ಹೆವೆಂಗೋರ್‌'' ನ ಮೇಲೆ ಟವರ್ ಪಿಯರ್‌ನಿಂದ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಪಿಯರ್‌ವರೆಗೆ ಥೇಮ್ಸ್ ನದಿಯ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿದಂತೆ, ಹಡಗುಕಟ್ಟೆಯ ಕೂಲಿ ಆಳುಗಳು ಅವರಿಗೆ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕ್ರೇನ್‌ಗಳ ಚಾಚುತೋಳನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕಿಳಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.portcities.org.uk/london/server/show/ConFactFile.29/Winston-Churchill.html|title=Winston Churchill (1874–1965)|publisher=PortCities London|accessdate=12 January 2008|archive-date=20 ಜನವರಿ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080120191436/http://www.portcities.org.uk/london/server/show/ConFactFile.29/Winston-Churchill.html|url-status=dead}}</ref> ರಾಯಲ್ ಆರ್ಟಿಲರಿಯು೧೯-ಗನ್ ಸಲ್ಯೂಟ್ ಅನ್ನು ಹಾರಿಸಿತು (ಸರ್ಕಾರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ವಿಭಾಗವಾಗಿ), ಮತ್ತು ಆರ್‌ಎ‌ಎಫ್ ಹದಿನಾರು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಲೈಟನಿಂಗ್ ಫೈಟರ್‌ಗಳ ಒಂದು ಫ್ಲೈ-ಬೈ ಅನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಶವಪೆಟ್ಟಿಗೆಯು ವಾಟರ್‌ಲೂ ಸ್ಟೇಷನ್‌ನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಅದು ಬ್ಲ್ಯಾಡನ್‌ಗೆ ರೈಲಿನ ಮುಖಾಂತರದ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ರೈಲಿನ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಭೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>[http://www.swanagerailway.co.uk/news319.htm ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ಸ್ ಪ್ಯುನರಲ್ ವಾನ್ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723161106/http://www.swanagerailway.co.uk/news319.htm |date=2008-07-23 }} ಸ್ವಾನೇಜ್ ರೇಲ್ವೆ ನ್ಯೂಸ್ ೨೦೦೬</ref> ಈ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಪಾಲ್ಗೊಂಡ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಜನಸಮೂಹದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4421081.stm ಲಾರ್ಜೆಸ್ಟ್ ಅಸೆಂಬ್ಲೇಜ್ ಆಫ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ಮೆನ್ ಎಟ್ ಫ್ಯುನರಲ್ ಸಿನ್ಸ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌], ಬಿಬಿಸಿ ನ್ಯೂಸ್, ೨೦೦೫</ref> ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಶೋಕತಪ್ತರನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದ ಪುಲ್‌ಮನ್ ಭೋಗಿಗಳ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ರೈಲು ಬುಲೀಡ್ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸ್ಟೀಮ್ ಲೋಕೋಮೋಟೀವ್ ಸಂಖ್ಯೆ ೩೪೦೫೧ "ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್‌ ಚರ್ಚಿಲ್‌" ಮೂಲಕ ಸಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ದಾರಿಮಧ್ಯದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ರೈಲು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಇತರ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸಾವಿರ ಜನರು ಚರ್ಚಿಲ್‌ಗೆ ತಮ್ಮ ಅಂತಿಮ ನಮನವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಂತರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ವಿನಂತಿಯ ಮೇರೆಗೆ, ಅವರನ್ನು ಅವರ ಹುಟ್ಟೂರಾದ ಬ್ಲೆನ್ಹೈಮ್ ಅರಮನೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದೂರದ್ದಲ್ಲದ, ವುಡ್‌ಸ್ಟಾಕ್‌ನ ಬಳಿ ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಪ್ರದೇಶವಾದ ಸೇಂಟ್ ಮಾರ್ಟಿನ್‌ರ ಚರ್ಚ್, ಬ್ಲ್ಯಾಡನ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ವಾಹನ - ದಕ್ಷಿಣ ರೈಲ್ವೇ ವ್ಯಾನ್ S೨೪೬೪S - ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾನೇಜ್ ರೈಲ್ವೇಯ ಜೊತೆಗಿನ ಒಂದು ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಇದು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್ ನಿಂದ ಯು.ಕೆ. ಗೆ ವಾಪಸು ನಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಅಂದರೆ ೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ ಇದು ರಫ್ತು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಾಪಸು ನಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>[http://www.swanagerailway.co.uk/news475.htm ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ಸ್ ಫ್ಯುರಲ್ ವಾನ್ ಡಿನೈಡ್ ಲಾಟರಿ ಫಂಡಿಂಗ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122204911/http://www.swanagerailway.co.uk/news475.htm |date=2009-01-22 }} ಸ್ವಾನೇಜ್ ರೇಲ್ವೆ ನ್ಯೂಸ್ ೨೦೦೮</ref> ನಂತರ ೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ, ಕೆತ್ತನೆಗಾರ ರೇನಾಲ್ಡ್ ಸ್ಟೋನ್‌ರಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರಿಗೆ ಒಂದು ಸ್ಮಾರಕವು ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್ ಅಬ್ಬೇಯ್‌ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ==ಕಲಾಕಾರ, ಇತಿಹಾಸಕಾರ, ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರರಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್== [[File:ChurchillRooseveltNewBondStreet.jpg|thumb|ಲಂಡನ್‌ನ ನ್ಯೂ ಬಾಂಡ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಮತ್ತು ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್ಲಿನ್ ಡಿ ರೂಸ್ವೆಲ್ಟ್ ಪ್ರತಿಮೆ]] {{Main|Winston Churchill as historian|Winston Churchill as writer}} ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್‌ ಚರ್ಚಿಲ್‌ ಒಬ್ಬ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಲಾಕಾರರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರು ೧೯೧೫ ರಲ್ಲಿ ಫರ್ಸ್ಟ್ ಲಾರ್ಡ್ ಆಫ್ ಅಡ್ಮಿರಲ್ಟಿ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ತಮ್ಮ ರಾಜೀನಾಮೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್ ಪು. ೨೭೯</ref> ಅವರು ನಿರುತ್ಸಾಹದ ಜೀವನವನ್ನು ಅಥವಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಅನುಭವಿಸಿದ "ಬ್ಲಾಕ್ ಡಾಗ್" ಎಂದು ಅವರು ಕರೆದ ಒಮ್ದು ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಆನಂದವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ವಿಲಿಯಮ್ ರೀಸ್-ಮಾಗ್ ಹೇಳಿದಂತೆ, "ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ, ನಿರುತ್ಸಾಹದ ’ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಡಾಗ್’ ನಿಂದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಅವರ ಭೂದೃಶ್ಯ ಚಿತ್ರಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರುತ್ಸಾಹದ ಯಾವುದೇ ಚಿಹ್ನೆಯಿರಲಿಲ್ಲ."<ref name="TimesOnline-mogg">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/william_rees_mogg/article1824692.ece|title=Portrait of the artist with his black dog|accessdate=6 March 2008|location=London|work=The Times|first=William|last=ReesMogg|date=22 May 2007|archive-date=18 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718125734/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/william_rees_mogg/article1824692.ece|url-status=dead}}</ref> ಚರ್ಚಿಲ್ ಮೊದಲನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾದ ತಮ್ಮ ಕಲಾಕಾರ ಗೆಳೆಯ ಪುಲ್ ಮೇಜ್‌ರಿಂದ ಚಿತ್ರಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಅವರಿಂದ ಚಿತ್ರಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿತರು. ಮೇಜ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಚಿತ್ರಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಆಜೀವಪರ್ಯಂತದ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಜೊತೆಗಾರರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.albanyfineart.co.uk/maze/biog.html|title=Paul Maze Biography|publisher=Albanyfineart.co.uk|date=|accessdate=2010-06-16|archive-date=2011-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903153441/http://www.albanyfineart.co.uk/maze/biog.html|url-status=dead}}</ref> ಅವರು ತಮ್ಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳ (ಕಾಲ್ಪನಿಕ ದೃಶ್ಯಗಳ) ಚಿತ್ತಪ್ರಭಾವ ನಿರೂಪಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಿತ್ರಗಳು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗ, ಈಜಿಪ್ಟ್ ಅಥವಾ ಮೊರೊಕ್ಕೋಗಳಲ್ಲಿ ರಜಾದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದವುಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="TimesOnline-mogg" /> ಅವರು ತಮ್ಮ ಈ ಹವ್ಯಾಸವನ್ನು ಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವುಗಳು ಚಾರ್ಟ್‌ವೆಲ್‌ನ ಕಲಾಗಾರ ಹಾಗೆಯೇ ಖಾಸಗಿ ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.<ref>{{cite web|last=Lady Soames|first=|url=http://winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageID=576|title=Winston Churchill the Painter|accessdate=9 January 2008|archive-date=8 ಏಪ್ರಿಲ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080408073819/http://winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageID=576|url-status=dead}}</ref> ಅವರ ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ ಡಾಲ್ಲಾಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್‌ನ ವೆಂಡಿ ಮತ್ತು ಎಮರಿ ರೇವ್ಸ್ ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಎಮರಿ ರೇವ್ಸ್ ಮತ್ತು ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಕಟವರ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು<ref>{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/chartwell-bulletin/28-oct-2010/988-churchill-and-reves|title=Churchill and Reves|publisher=Winstonchurchill.org|date=|accessdate=2010-11-07|archive-date=2011-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220065648/https://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/chartwell-bulletin/28-oct-2010/988-churchill-and-reves|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಚರ್ಚಿಲ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಮರಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅವರ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ (ವಿಲ್ಲಾ ಲಾ ಪೌಸಾ, ಮೂಲತಃ ಗ್ಯಾಬ್ರಿಯಲ್ "ಕೋಕೋ" ಚಾನೆಲ್‌ಗಾಗಿ ೧೯೨೭ ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು) ಭೆಟಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರು ಉದ್ಯಾನಗೃಹವು ೧೯೮೫ ರಲ್ಲಿ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರಿಂದ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ ಗುರುತುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದೊಳಗೆ ಪುನಃ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.dallasartnews.com/2010/10/dallas-museum-of-art-celebrates-the-25th-anniversary-of-the-wendy-and-emery-reves-collection/|title=25th Anniversary of Reves Collection at the Dallas Museum of Art|publisher=Dallas Art News|date=|accessdate=2010-11-07|archive-date=2017-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707204705/http://www.dallasartnews.com/2010/10/dallas-museum-of-art-celebrates-the-25th-anniversary-of-the-wendy-and-emery-reves-collection/|url-status=dead}}</ref><ref>http://www.churchillmemorial.org/resources/Documents/RevesCollectionInventory.pdf</ref> ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ತೈಲ-ಆಧಾರಿತವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಭೂದೃಶ್ಯಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು, ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಂತರಿಕ ದೃಶ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೃತಿಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು. ಸಮಯದ ಅಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಚರ್ಚಿಲ್ ಎರಡನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಒಂದು ವರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ಅವರು ಮಾರಾಕೇಶ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಲ್ಲಾ ಟೇಲರ್‌ನ ತುದಿಯಿಂದ ವರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.<ref>ಚರ್ಚಿಲ್‌, ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಎಸ್., "ದಿ ಹಿಂಜ್ ಆಫ್ ಫೇಟ್". ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಹಾಗ್ಟನ್ ಮಿಫ್ಲಿನ್ ಕಂಪನಿ ೧೯೫೦ ಪು.೬೨೨</ref> ಅವರ ಜೀವನುದ್ದದ ಚೌಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಮೂಲಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಚರ್ಚಿಲ್ ತಮ್ಮ ಮಿತಿಇಲ್ಲದ ಖರ್ಚುಗಳ ಜೀವನ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಫೋಷಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟಾಗುವಂತೆ ತಮ್ಮ ಆದಾಯವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ೧೯೪೬ ಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿನ ಎಮ್‌ಪಿಗಳು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಮೊತ್ತದ ಸಂಬಳವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು (ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ೧೯೧೧ ರ ಸಂಸತ್ತು ಶಾಸನದವರೆಗೂ ಏನನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ) ಅವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ದ್ವಿತೀಯಕ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/faq/members_faq_page2.cfm|title=FAQ about Parliament|publisher=Parliament.uk|date=|accessdate=9 August 2009|archive-date=8 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208232022/http://www.parliament.uk/faq/members_faq_page2.cfm|url-status=dead}}</ref> ೧೮೯೮ ರಲ್ಲಿನ ಅವರ ಮೊದಲ ಪುಸ್ತಕದಿಂದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಎರಡನೆಯ ಸ್ಟಿಂಟ್‌ವರೆಗೆ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಆದಾಯವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳಿಗೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವ ಮೂಲಕ ಗಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ೧೯೩೬ರಿಂದ ''ಈವನಿಂಗ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ'' ರ್ಡ್ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಹಿಟ್ಲರ‍್ರ ಉದಯದ ಬಗೆಗಿನ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯ ಪಾಲಿಸಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳು ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯ ಬರಹಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಚರ್ಚಿಲ್ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಮೃದ್ಧ ಬರಹಗಾರರಾಗಿದ್ದರು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಹಲವಾರು ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಲೇಖನಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕಾದಂಬರಿಯ ಬರೆಯುವಿಕೆ, ರಡು ಜೀವನ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು, ಸ್ಮರಣೆಗಳ ಎರದು ಆವೃತ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಇತಿಹಾಸಗಳನ್ನೂ ಬರೆದಿದ್ದರು. ಅವರು ೧೯೫೩ ರಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ "ತಮ್ಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆಗಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಉದಾತ್ತ ಮಾನವ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಸಮರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟ ನಿರೂಪಣೆಗಾಗಿ" [[ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1953/|title=Official Nobel Page|publisher=Nobelprize.org|date=|accessdate=9 August 2009}}</ref> ಅವರ ಮೊದಲ ಪ್ರಧ್ನಿ ಹುದ್ದೆಯ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬರಹಗಳು ಅವರ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟಕ್ಕೇರಿಸಿದವು, ಅವು ಯಾವುವೆಂದರೆ ಆರು-ಆವೃತ್ತಿಗಳ ಸ್ಮರಣೆ ''ದ ಸೆಕೆಂಡ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ವಾರ್'' (ಎರಡನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧ) ಮತ್ತು ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್-ಸ್ಪೀಕಿಂಗ್ ಪೀಪಲ್ಸ್'' (ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮಾತನಾಡುವ ಜನರ ಒಂದು ಇತಿಹಾಸ); ಇದು ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಸೀಸರ್ ಆಕ್ರಮಣಗಳ (೫೫ BC) ಅವಧಿಯಿಂದ ಮೊದಲನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧದ (೧೯೧೪) ಪ್ರಾರಂಭದವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಇತಿಹಾಸವಾಗಿತ್ತು.<ref>ಜೆನ್ಕಿನ್ಸ್, ಪುಪು. ೮೧೯–೨೩ ಮತ್ತು ಪುಪು. ೫೨೫–೨೬</ref> ಅವರು ಉದ್ಯಾನವನಗಳ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮತ್ತು ಚಾರ್ಟ್‌ವೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕುಟೀರವನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಒಬ್ಬ ಹವ್ಯಾಸಿ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಕೆಲಸಗಾರರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಈ ಹವ್ಯಾಸದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ಅವರು ಅಮಾಲ್ಗಮೇಟೆಡ್ ಯೂನಿಯನ್ ಆಫ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಟ್ರೇಡ್ ವರ್ಕರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡರು.<ref>ರೇಡಿಯೋ ಟೈಮ್ಸ್, ೨೦೧೧-೩-೧೨, ಪುಟ ೧೩೦-೧೩೧</ref> ==ಗೌರವಗಳು== [[File:2004-05 Churchill London.JPG|thumb|left|ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಸ್ಕ್ವಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಮೆ,ಲಂಡನ್]] {{Main|Honours of Winston Churchill}} ಒಂದು ರಾಜ್ಯ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್ ಹಲವಾರು ವಿಧದ ಮನ್ನಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅವರು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ನಾಗರಿಕ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite book|last=Russell|first=Douglas|title=The Orders, Decorations and Medals of Sir Winston Churchill|year=2002|month=|publisher=Churchill Centre|isbn=|pages=}}</ref> ೧೯೪೫ ರಲ್ಲಿ, ಚರ್ಚಿಲ್ ಹಾಲ್ವಡಾನ್ ಕೊಹ್ಟ್‌ರಿಂದ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿನ ನೋಬಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ ಏಳು ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಸಮರ್ಪಕ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಎಂಬುದಾಗಿ ನಮೂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು, ಈ ಅನುಮೋದನೆಯು ಕಾರ್ಡೆಲ್ ಹಲ್‌ರವರೆಗೂ ಹೋಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/nomination/nomination.php?action=show&showid=3319|accessdate=2010-06-08|title=Record from The Nomination Database for the Nobel Prize in Peace, 1901–1956|publisher=[[Nobel Foundation]]|archive-date=2010-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215030344/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/nomination/nomination.php?action=show&showid=3319|url-status=dead}}</ref> ಚರ್ಚಿಲ್ ತಮ್ಮ ಹಲವಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಟಿತ ಬರಹಗಳಿಗಾಗಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಆರು ಆವೃತ್ತಿಗಳ ಬರಹ ''ದ ಸೆಕೆಂಡ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ವಾರ್‌'' ಗಾಗಿ ೧೯೫೩ ರಲ್ಲಿ [[ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ೧೦೦ ಮಹತ್ವದ ಬ್ರಿಟನ್‌ರ ಒಂದು ೨೦೦೨ ಬಿಬಿಸಿ ಮತದಾನದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಬಿಬಿಸಿ ವೀಕ್ಷಕರ ಸರಿಸುಮಾರು ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್ ಮತಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ "ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮರು" ಎಂಬುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/programmes/greatbritons.shtml|title=Poll of the ''100 Greatest Britons''|accessdate=22 December 2007|publisher=BBC|archive-date=14 ಮೇ 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060514084331/http://www.bbc.co.uk/history/programmes/greatbritons.shtml|url-status=bot: unknown}}</ref> ಚರ್ಚಿಲ್ ''ಟೈಮ್'' ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯಿಂದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಮುಖಂಡರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಎಂಬುದಾಗಿಯೂ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು.<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/time100/time100poll.html|title=The Most Influential People of the 20th Century|accessdate=22 December 2007|publisher=Time Magazine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000408225402/http://www.time.com/time/time100/time100poll.html|archivedate=8 April 2000}}</ref> ಚರ್ಚಿಲ್ ಕಾಲೇಜ್, ಕ್ಯಾಂಬ್ರಿಜ್ ಇದು ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ೧೯೫೮ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. {{-}} ===ಗೌರವ ಪದವಿಗಳು=== *೧೯೪೧ರಲ್ಲಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ರೋಚೆಸ್ಟರ್ (ಎಲ್‌ಎಲ್‌ಡಿ) <ref>{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/568-the-birth-throes-of-a-sublime-resolve-the-old-lion-|title=The Birth Throes of a Sublime Resolve|publisher=The Churchill Centre|accessdate=9 August 2009|archive-date=8 ಆಗಸ್ಟ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090808094530/http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/568-the-birth-throes-of-a-sublime-resolve-the-old-lion-|url-status=dead}}</ref> *೧೯೪೩ ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಂಬ್ರಿಜ್, ಮ್ಯಾಸಾಶುಸೆಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ (ಎಲ್‌ಎಲ್‌ಡಿ) *೧೯೪೪ ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್‌ಗಿಲ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಮಾಂಟ್ರಿಯಲ್, ಕೆನಡಾದಲ್ಲಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ (ಎಲ್‌ಎಲ್‌ಡಿ) in ೧೯೪೪ *೫ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೪೬ ರಲ್ಲಿ ಫುಲ್ಟೋನ್‌ಮಿಸ್ಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್ ಕಾಲೇಜ್ *೧೯೪೬ ರಲ್ಲಿ ನೆದರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ನ ಲೈಡೆನ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ, ಲೈಡೆನ್‌ನಲ್ಲಿ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ <ref>{{Cite web |url=http://about.leiden.edu/laureates/leiden/honorary-doctorates |title=ಲೈಡೆನ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆನರರಿ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ಸ್ |access-date=2011-05-11 |archive-date=2010-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918070315/http://about.leiden.edu/laureates/leiden/honorary-doctorates |url-status=dead }}</ref> *೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ, ಫ್ಲೋರಿಡಾ, ಮೈಮಿಯಲ್ಲಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೈಮಿ *೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್ (ಪಿಎಚ್‌ಡಿ), ಕೋಪೆನ್‌ಹ್ಯಾಗನ್‌ನಲ್ಲಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಕೋಪೆನ್‌ಹ್ಯಾಗನ್‌ ==ಪೂರ್ವಿಕರು== {{ahnentafel top|width=100%}} {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1=1. '''Winston Churchill''' |2=2. [[Lord Randolph Churchill|Lord Randolph Spencer-Churchill]] |3=3. [[Lady Randolph Churchill|Jennie Jerome]] |4=4. [[John Spencer-Churchill, 7th Duke of Marlborough]] |5=5. Lady Frances Vane-Stewart |6=6. [[Leonard Jerome|Leonard Walter Jerome]] |7=7. Clarissa Hall |8=8. [[George Spencer-Churchill, 6th Duke of Marlborough]] |9=9. Lady Jane Stewart |10=10. [[Charles Vane, 3rd Marquess of Londonderry]] |11=11. Lady Frances Vane-Tempest |12=12. Isaac Jerome |13=13. Aurora Murray |14=14. Ambrose Hall |15=15. Clarissa Willcox |16=16. [[George Spencer-Churchill, 5th Duke of Marlborough]] |17=17. Lady Susan Stewart |18=18. George Stewart, 8th Earl of Galloway |19=19. Lady Jane Bailey Paget |20=20. [[Robert Stewart, 1st Marquess of Londonderry]] |21=21. Lady Frances Pratt |22=22. Sir Henry Vane-Tempest, 2nd Baronet of Wynyard |23=23. Anne Katherine McDonnell, 2nd Countess of Antrim |24=24. Aaron Jerome |25=25. Elizabeth Ball |26=26. Reuben Murray |27=27. Sarah Guthrie |28=28. Ambrose Hall |29=29. Mehitable Beach |30=30. David Willcox |31=31. Anna Baker }} {{ahnentafel bottom}} ==ಸಿನೆಮಾ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಣೆ == ಚರ್ಚಿಲ್ ೧೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಿನೆಮಾಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ನಿರೂಪಣೆಗಳು ಡ್ಯುಡ್ಲೀ ಫೀಲ್ಡ್ ಮ್ಯಾಲನ್ (''ಆನ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಇನ್ ಪ್ಯಾರಿ'' ಸ್, ೧೯೫೧), [[ಪೀಟರ್ ಸೆಲ್ಲರ್ಸ್]] (''ದ ಮ್ಯಾನ್ ಹೂ ನೆವರ್ ವಾಸ್'', ೧೯೫೬), [[ರಿಚರ್ಡ್ ಬರ್ಟನ್]] ''[[Winston Churchill: The Valiant Years]]'', (''[[Winston Churchill: The Valiant Years]]'', ೧೯೬೧), ವಾರೆನ್ ಕ್ಲಾರ್ಕ್ (''ಜೆನ್ನೀ:ಲೇಡಿ ರಾಂಡೋಲ್ಫ್ ಚರ್ಚಿಲ್'', ೧೯೭೪), ವೆನ್‍ಸ್ಲೇಯ್ ಪಿಥೇಯ್ (''ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಎಂಡ್ ಮಿಸೆಸ್ ಸಿಂಪ್ಸನ್'', ೧೯೭೮), ವಿಲಿಯಮ್ ಹೂಟ್‌ಕಿನ್ಸ್ (''ದ ಲೈಫ್ ಎಂಡ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಡೇವಿಡ್ ಲೊಯ್ಡ್ ಜಾರ್ಜ್'', ೧೯೮೧), ರಾಬರ್ಟ್ ಹಾರ್ಡಿ (''ವಾರ್ ಎಂಡ್ ರಿಮೆಂಬ್ರೆನ್ಸ್'', ೧೯೮೯), ರಾಡ್ ಟೇಲರ್ (''ಇಂಗ್ಲೋರಿಯಸ್ ಬಾಸ್ಟರ್ಡ್ಸ್'', ೨೦೦೯), ಲ್ಯಾನ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ನೀಸ್ (''ಡಾಕ್ಟರ್ ಹೂ'', ೨೦೧೦), ಮತ್ತು ಟಿಮೋಥಿ ಸ್ಪ್ಯಾಲ್ (''ದ ಕಿಂಗ್ಸ್ ಸ್ಪೀಚ್'', ೨೦೧೦) ಇವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು.<ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/character/ch0026663/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-05-11 |archive-date=2017-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170717104821/http://www.imdb.com/character/ch0026663/ |url-status=dead }}</ref> ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ‌== *ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನ ರಾಜಕೀಯ *[[List of people on the cover of Time Magazine: 1920s]] – ೧೪ ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೯೨೩, ೧೧ ಮೇy ೧೯೨೫ *ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ ಸ್ಮಾರಕ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ಗಳು *ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಿರೂಪಣೆಗಳು ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು‌‌== ===ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು=== {{Reflist|colwidth=30em}} ===ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲಗಳು=== {{Refbegin|2}} *ಚರ್ಚಿಲ್, ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್. ''ದ ವರ್ಲ್ಡ್ ಕ್ರೈಸಿಸ್''. ೬ ಆವೃತ್ತಿಗಳು. (೧೯೨೩–೩೧); ಒಂದು-ಆವೃತ್ತಿ. ed. (೨೦೦೫). [Iನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧದ ಬಗ್ಗೆ.] *–––. ''ದ ಸೆಕೆಂಡ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ವಾರ್''. ೬ ಆವೃತಿಗಳು. (೧೯೪೮–೫೩) *ಮಿನ್ನೀ ಚರ್ಚಿಲ್ ಜೊತೆಗೆ ಕೂಂಬ್ಸ್, ಡೇವಿಡ್, ಆವೃತ್ತಿ. ''ಸರ್ ವಿನ್‍ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್: ಅವರ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರ ಜೀವನ''. ಮೇರಿ ಸೋಮೆಸ್‌ರಿಂದ ಮುಂದುವರೆಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಪೀಗಾಸಸ್, ೨೦೦೩. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೦-೭೬೨೪-೨೭೩೧-೦. [''ಸರ್ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಅವರ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು'' ಮತ್ತು ''ಸರ್ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌: ಅವರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ವರ್ಣಚಿತ್ರ'' ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇತರ ಆವೃತ್ತಿಗಳು. ಇದು ಚರ್ಚಿಲ್‌ರಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರಿಸುಮಾರು 500–534 ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.] *ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್, ಮಾರ್ಟಿನ್. ''ಇನ್ ಸರ್ಚ್ ಆಫ್ ಚರ್ಚಿಲ್: ಒಬ್ಬ ಇತಿಹಾಸಕಾರನ ಪ್ರಯಾಣ'' (೧೯೯೪). [ಬಹು-ಆವೃತ್ತಿಯ ಬರಹವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಎಡಿಟಿಂಗ್ ಬಗೆಗಿನ ಸ್ಮರಣೆಗಳು.] *–––, ed. ''ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಎಸ್. ಚರ್ಚಿಲ್ ''. ರಾಂಡೋಲ್ಫ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ೮ ಆವೃತ್ತಿಯ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ, ಇದು ಚರ್ಚಿಲ್‌ರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವಿಧ್ಯುಕ್ತ ದಾಖಲೆಗಳ ಸಂಬಂಧಿತ ೧೫ ಆವೃತ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ೧೯೬೬– :I. ಯುತ್, ೧೮೭೪–೧೯೦೦ (೨ ಆವೃತಿಗಳು., ೧೯೬೬); ::II. ಯಂಗ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಮ್ಯಾನ್, ೧೯೦೧–೧೯೧೪ (೩ ಆವೃತ್ತಿಗಳು., ೧೯೬೭); :::III. ದ ಚಾಲೆಂಜ್ ಆಫ್ ವಾರ್, ೧೯೧೪–೧೯೧೬ (೩ ಆವೃತ್ತಿಗಳು., ೧೯೭೩). ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೦-೩೯೫-೧೬೯೭೪-೭ (೧೦) ಮತ್ತು ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೯೭೮-೦-೩೯೫-೧೬೯೭೪-೨ (೧೩); ::::IV. ದ ಸ್ಟ್ರೈಕನ್ ವರ್ಲ್ಡ್, ೧೯೧೬–೧೯೨೨ (೨ ಆವೃತ್ತಿಗಳು., ೧೯೭೫); :::::V. ದ ಪ್ರೊಫೆಟ್ ಆಫ್ ಟ್ರುತ್, ೧೯೨೩–೧೯೩೯ (೩ ಆವೃತ್ತಿಗಳು., ೧೯೭೭); ::::::VI. ಫೈನೆಸ್ಟ್ ಅವರ್, ೧೯೩೯–೧೯೪೧: ''ದ ಚರ್ಚಿಲ್ ವಾರ್ ಪೇಪರ್ಸ್'' (೨ ಆವೃತ್ತಿಗಳು., ೧೯೮೩); :::::::VII. ರೋಡ್ ಟು ವಿಕ್ಟರಿ, ೧೯೪೧–೧೯೪೫ (೪ ಆವೃತ್ತಿಗಳು., ೧೯೮೬); ::::::::VIII. ನೆವರ್ ಡಿಸ್ಪೇರ್, ೧೯೪೫–೧೯೬೫ (೩ ಆವೃತ್ತಿಗಳು., ೧೯೮೮). *ಜೇಮ್ಸ್, ರಾಬರ್ಟ್ ರೋಡ್ಸ್, ಆವೃತ್ತಿ. ''ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಎಸ್. ಚರ್ಚಿಲ್: ಅವರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾಷಣಗಳು, ೧೮೯೭–೧೯೬೩''. ೮ ಆವೃತಿಗಳು. ಲಂಡನ್: ಚೆಲ್ಸಿಯಾ, ೧೯೭೪. *ನೊವೆಲ್ಸ್, ಎಲಿಜಬೆತ್. ''ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಡಿಕ್ಷನರಿ''. ಆಕ್ಸ್‍ಫರ್ಡ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್.: ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ೧೯೯೯. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೦-೧೯-೮೬೦೧೦೩-೪. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೯೭೮-೦-೧೯-೮೬೦೧೦೩-೬. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೦-೧೯-೮೬೬೨೫೦-೫. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೯೭೮-೦-೧೯-೮೬೬೨೫೦-೧. *ಲೊಯೆವೆನ್‌ಹೈಮ್, ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಎಲ್. ಮತ್ತು ಹ್ಯಾರೋಲ್ಡ್ ಡಿ. ಲ್ಯಾಂಗ್ಲೇಯ್, ಆವೃತ್ತಿಗಳು; ''ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್ ಮತ್ತು ಚರ್ಚಿಲ್: ಅವರ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದ ಗುಪ್ತ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು'' {{Refend}} ===ದ್ವಿತೀಯ ಮೂಲಗಳು=== {{Refbegin|2}} *{{cite book|last=Beschloss|first=Michael R.|title=The Conquerors: Roosevelt, Truman and the Destruction of Hitler's Germany, 1941–1945|url=https://archive.org/details/conquerorsroosev0000besc|publisher=[[Simon & Schuster]]|location=New York|year=2002|isbn=9780684810270|oclc=50315054}} *{{cite book|last=Best|first=Geoffrey|title=Churchill: A Study in Greatness|url=https://archive.org/details/churchillstudyin0000best|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|year=2003|isbn=9781852852535|oclc=50339762}} *{{cite book|last=Blake|first=Robert|title=Winston Churchill. Pocket Biographies|url=https://archive.org/details/winstonchurchill0000blak|publisher=[[The History Press|Sutton Publishing]]|location=[[Stroud, Gloucestershire|Stroud]]|year=1997|isbn=9780750915076|oclc=59586004}} *{{cite book|editor1-first=Robert|editor1-last=Blake|editor1-link=Robert Blake, Baron Blake|editor2-first=William Roger|editor2-last=Louis|editor2-link=William Roger Louis|title=Churchill: A Major New Reassessment of His Life in Peace and War|url=https://archive.org/details/churchill0000unse_c6e2|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|year=1992|isbn=9780192823175|oclc=30029512}} *{{cite book|last=Browne|first=Anthony Montague|title=Long sunset : memoirs of Winston Churchill's last private secretary|url=https://archive.org/details/longsunsetmemoir0000mont|publisher=[[Orion Publishing Group|Cassell]]|location=London|year=1995|isbn=9780304344789|oclc=32547047}} *{{cite book|last=Charmley|first=John|title=Churchill, The End of Glory: A Political Biography|url=https://archive.org/details/churchillendofgl00charrich|publisher=[[Hodder & Stoughton]]|location=London|year=1993|isbn=9780151178810|oclc=440131865}} *{{cite book|last=Charmley|first=John|title=Churchill's Grand Alliance: The Anglo-American Special Relationship 1940–57|url=https://archive.org/details/churchillsgranda0000char_e5r8|publisher=[[Hodder & Stoughton]]|location=London|year=1996|isbn=9780340597606|oclc=247165348}} *ಡೇವಿಸ್, ರಿಚರ್ಡ್ ಹಾರ್ಡಿಂಗ್. ''ರಿಯಲ್ ಸೋಲ್ಜರ್ಸ್ ಅಫ್ ಫಾರ್ಚೂನ್'' (೧೯೦೬). ಮುಂಚಿನ ಜೀವನ ವೃತ್ತಾಂತ. ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್ ಗ್ಯುಟೆನ್‌ಬರ್ಗ್ [http://www.gutenberg.org/etext/3029 ಎಟೆಕ್ಸ್ಟ್], ವಿಕೊಸೋರ್ಸ್ ಹಿಯರ್ {{cite web|url=http://en.wikisource.org/wiki/Real_Soldiers_of_Fortune/Chapter_3|title=Real Soldiers of Fortune/Chapter 3 – Wikisource|publisher=En.wikisource.org|date=20 October 2007|accessdate=9 August 2009}} *{{cite book|last=D'Este|first=Carlo|coauthors=|editor=|others=|title=Warlord : a life of Winston Churchill at war, 1874–1945|origdate=|origmonth=|url=http://lccn.loc.gov/2008009272|edition=1st|series=|date=|year=2008|month=|publisher=Harper|location=New York|language=|isbn=9780060575731 }} *ಗಿಲ್‌ಬರ್ಟ್, ಮಾರ್ಟೀನ್. ''ಚರ್ಚಿಲ್: ಎ ಲೈಫ್ (ಒಂದು ಜೀವನ)'' (೧೯೯೨). ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೦-೮೦೫೦-೨೩೯೬-೮. [8-ಆವೃತ್ತಿಯ ಜೀವನವೃತ್ತಂತದ ಒಂದು-ಘಟಕದ ಆವೃತ್ತಿ.] *ಹ್ಯಾಫ್‌ನರ್, ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯನ್. ''ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್'' (೧೯೬೭). *ಹೇಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್. ''ಉತ್ತಮ ವರ್ಷಗಳು: ಯುದ್ಧದ ಮುಖಂಡರಾಗಿ ಚರ್ಚಿಲ್, ೧೯೪೦–೪೫''. ಲಂಡನ್, ಹಾರ್ಪರ್‌ಪ್ರೆಸ್, ೨೦೦೯. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೯೭೮೦೦೦೭೨೬೩೬೭೭ *ಹೆನ್ನೆಸ್ಸೇಯ್, ಪಿ. ''ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ: ೧೯೪೫ ರಿಂದ ಆಫೀಸ್ ಮತ್ತು ಇದರ ಅಧಿಕಾರಿ '' (೨೦೦೧). *ಹಿಚೆನ್ಸ್‌, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್‌. "ದ ಮೆಡಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಹಿಸ್ ಡಿಫೀಟ್ಸ್", ''ದ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಮಂಥ್ಲಿ'' (ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೨). *ಜೇಮ್ಸ್, ರಾಬರ್ಟ್ ರೋಡ್ಸ್. ''ಚರ್ಚಿಲ್ : ಎ ಸ್ಟಡಿ ಇನ್ ಫೇಲ್ಯುರ್, ೧೯೦೦–೧೯೩೯'' (೧೯೭೦). *ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ರಾಯ್. ''ಚರ್ಚಿಲ್: ಒಂದು ಜೀವನವೃತ್ತಾಂತ'' (೨೦೦೧). *ಕೆರ್ಸೌಡಿ, ಫ್ರ್ಯಾಂಕೋಸಿಸ್. ''ಚರ್ಚಿಲ್ ಮತ್ತು ದೇ ಗೌಲ್ಲೆ'' (೧೯೮೧). ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೦-೦೦-೨೧೬೩೨೮-೪. *ಕ್ರಾಕೋವ್, ಕ್ರಿಸ್ಛಿಯನ್. ''ಚರ್ಚಿಲ್: ಮ್ಯಾನ್ ಆಫ್ ದ ಸೆಂಚುರಿ (ಶತಮಾನದ ಮಾನವ)''. [1900–1999]. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೧-೯೦೨೮೦೯-೪೩-೨ *ಲ್ಯುಕಾಸ್, ಜಾನ್. ''ಚರ್ಚಿಲ್: ದೂರದೃಷ್ಟಿತ್ವ, ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಮ್ಯಾನ್, ಇತಿಹಾಸಕಾರ''. ನ್ಯೂ ಹ್ಯಾವೆನ್: ಯಾಲೆ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ೨೦೦೨. *ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್, ವಿಲಿಯಮ್. ''[[The Last Lion: Winston Spencer Churchill: Alone, 1932–1940]]'' (೧೯೮೮). ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೦-೩೧೬-೫೪೫೧೨-೦. *–––. ''[[The Last Lion: Winston Spencer Churchill: Defender of the Realm, 1940-1965]]'' (೨೦೧೦). *–––. ''[[The Last Lion: Winston Spencer Churchill: Visions of Glory, 1874–1932]]'' (೧೯೮೩). ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೦-೩೧೬-೫೪೫೦೩-೧. *ಮ್ಯಾಸಿ, ರಾಬರ್ಟ್. ''ಡ್ರೆಡ್‌ನಾಟ್: ಬ್ರಿಟನ್, ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಬೃಹತ್ ಯುದ್ಧದ ಸಮೀಪಿಸುವಿಕೆ''. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೧-೮೪೪೧೩-೫೨೮-೪). [40–41 ಚಾಪ್ಟರ್‌ಗಳು ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಅಧಿಕಾರತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.] *ಪೆಲ್ಲಿಂಗ್, ಹೆನ್ರಿ. ''ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್'' (೧೯೭೪). ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೧-೮೪೦೨೨-೨೧೮-೨. [ವಿಸ್ತೃತ ಜೀವನವೃತ್ತಾಂತ.] *ರೇಸರ್, ಯುಜೆನ್ ಎಲ್. ''ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಎಸ್. ಚರ್ಚಿಲ್, ೧೮೭೪–೧೯೬೫: ಒಂದು ವಿಸ್ತೃತ ಇತಿಹಾಸ ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಜೀವನ ವೃತ್ತಾಂತ.'' ಗ್ರೀನ್‌ವುಡ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌‌, ೨೦೦೦. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೦-೩೧೩-೩೦೫೪೬-೩ [ದಾಖಲೆಗಳು ಹಲವಾರು ಸಾವಿರ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.] *ಸೋಮೆಸ್, ಮೇರಿ, ಆವೃತ್ತಿ. ''ಸ್ಪೀಕಿಂಗ್ ಫಾರ್ ದೆಮ್‌ಸೆಲ್ವಸ್: ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಮತ್ತು ಕ್ಲೆಮಂಟೈನ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಪತ್ರಗಳು'' (೧೯೯೮). *ಸ್ಟ್ಯಾನ್‌ಸ್ಕೈ, ಪೀಟರ್, ಅವೃತ್ತಿ. ''ಚರ್ಚಿಲ್: ಒಂದು ವ್ಯಕ್ತಿಚಿತ್ರ'' (೧೯೭೩) [ಪ್ರಮುಖ ವಿದ್ವಾಂಸರುಗಳಿಂದ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಬಗೆಗಿನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು] *ಸ್ಟಾರ್, ಆಂಥನಿ. ''ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಡಾಗ್ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಮನಸ್ಸಿನ ಇತರ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು''. ಹರ್ಪರ್ ಕೊಲೊನ್ಸ್ ಪಬ್ಲಿಷರ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್. ಹೊಸ ಆವೃತ್ತಿ, ೧೯೯೭. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೯೭೮೦೦೦೬೩೭೫೬೬೧ *ಟೊಯ್, ರಿಚರ್ಡ್. ''ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಅಧಿಪತ್ಯ: ಅವರನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಅವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಜಗತ್ತು''. ಮ್ಯಾಕ್ ಮಿಲನ್. ೨೦೧೦. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೯೭೮೦೨೩೦೭೦೩೮೪೧ {{Refend}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು‌‌== {{Sister project links}} *ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್ ಗ್ಯುಟೆನ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿ [http://www.gutenberg.org/browse/authors/c#a1601 ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಕಾರ್ಯಗಳು ] *ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್ ಕಾಲೇಜ್, ಮಿಸ್ಸೌರಿಯಲ್ಲಿ [http://www.churchillmemorial.org/ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ ಸ್ಮಾರಕ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಾಲಯ] *[http://www.chu.cam.ac.uk/archives/churchill_papers/biography/churchill_chronology.php ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಚರ್ಚಿಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ಬಯಾಗ್ರಫಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912233836/http://www.chu.cam.ac.uk/archives/churchill_papers/biography/churchill_chronology.php |date=2008-09-12 }} *[http://www.mises.org/story/1450 ದ ರಿಯಲ್ ಚರ್ಚಿಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502064141/http://www.mises.org/story/1450 |date=2009-05-02 }} (ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ) ಮತ್ತು ಒಂದು ಖಂಡನ *[https://web.archive.org/web/20070912233119/http://www.ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ಚರ್ಚಿಲ್‌.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=892&amp;textonly=1 A Rebuttal to "The Real ಚರ್ಚಿಲ್‌"] *[http://www.savrola.co.uk/bactable.php?sorted=author&amp;category=A ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಬಗೆಗಿನ ಆನ್‍ಲೈನ್ ಬಯಾಗ್ರಫಿ ಪುಸ್ತಕಗಳು]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520112416/http://www.savrola.co.uk/bactable.php?sorted=author&category=A |date=2013-05-20 }} *[http://www.museumsyndicate.com/artist.php?artist=667 ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಹಲವಾರು ತೈಲಚಿತ್ರಗಳ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಸಂಗ್ರಹಗಳು] *[http://www.nationalarchives.gov.uk/search/quick_search.aspx?c=CATEGORY%3a4%3aLaw+%26+order+(3)%3aC10017%3a&amp;queryText=churchhill&amp;searchtext=churchhill&amp;queryType=ALL&amp;ShowAllCategories=0 ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನ ದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಬಗೆಗಿನ ದಾಖಲೆಗಳು] *[http://historicalpodcasts.googlepages.com/winstonchurchill ಚರ್ಚಿಲ್ ಪಾಡ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಭಾಷಣಗಳ ಸಂಗ್ರಹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204202154/http://historicalpodcasts.googlepages.com/winstonchurchill |date=2009-02-04 }} *[http://www.winstonchurchill.org/ ದ ಚರ್ಚಿಲ್ ಸೆಂಟರ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್] *''[http://www.loc.gov/exhibits/churchill/interactive ಚರ್ಚಿಲ್ ಎಂಡ್ ದ ಗ್ರೇಟ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್]'' ಪ್ರದರ್ಶನವು ಯುಎಸ್ ಜೊತೆಗೆ ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ *''ವಾರ್ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಮಿನ್ಯುಟ್ಸ್'' [http://www.nationalarchives.gov.uk/documents/cab_195_1_transcript.pdf (1942)], [http://www.nationalarchives.gov.uk/documents/cab_195_2_transcript.pdf (1942–43)], [http://www.nationalarchives.gov.uk/documents/cab_195_3_transcript.pdf (1945–46)], [http://www.nationalarchives.gov.uk/documents/cab_195_4_transcript.pdf (1946)] *ಯು.ಕೆ. ಯ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ [http://www.nationalarchives.gov.uk/nra/searches/subjectView.asp?ID=P5659 ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರದ ಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ಪೇಪರ್‌ಗಳು] *[http://www.iwm.org.uk/ ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ವಾರ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್]: ಚರ್ಚಿಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ವಾರ್ ರೂಮ್ಸ್. ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ರೂಮ್, ಮ್ಯಾಪ್ ರೂಮ್ ಮತ್ತು ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಬೆಡ್‌ರೂಮ್, ಮತ್ತು ಚರ್ಚಿಲ್‌ರ ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಮುಡಿಪಾಗಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹೊಸ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್ ಅನ್ನು ಒಳಾಗೊಂಡಂತೆ ೧೯೪೫ ರಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೂಲ ಅಂಡರ್‌ಗ್ರೌಂಡ್ ವಾರ್ ರೂಮ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. *[http://www.history.com/topics/winston-churchill ದ ಹಿಸ್ಟರಿ ಚಾನೆಲ್: ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್] ===ಭಾಷಣಗಳು=== *[http://www.earthstation1.com/churchil.html ಅರ್ತ್‌ಸ್ಟೇಷನ್1: ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ ಸ್ಪೀಚ್ ಆಡಿಯೋ ಆರ್ಕೈವ್] *{{Hansard-contribs|mr-winston-churchill|Winston Churchill }} {{S-start}} {{s-off}} {{S-bef|before=[[Charles Spencer-Churchill, 9th Duke of Marlborough|The Duke of Marlborough]]}} {{s-ttl|title=[[Under-Secretary of State for the Colonies]]|years=1905–1908}} {{S-aft|after=[[J. E. B. Seely, 1st Baron Mottistone|Jack Seely]]}} {{S-bef|before=[[David Lloyd George]]}} {{s-ttl|title=[[President of the Board of Trade]]|years=1908–1910}} {{S-aft|after=[[Sydney Buxton]]}} {{S-bef|before=[[Herbert Gladstone, 1st Viscount Gladstone|Herbert Gladstone]]}} {{s-ttl|title=[[Secretary of State for the Home Department|Home Secretary]]|years=1910–1911}} {{S-aft|after=[[Reginald McKenna]]}} {{S-bef|before=[[Reginald McKenna]]}} {{s-ttl|title=[[First Lord of the Admiralty]]|years=1911–1915}} {{S-aft|after=[[Arthur Balfour]]}} {{S-bef|before=[[Edwin Samuel Montagu]]}} {{s-ttl|title=[[Chancellor of the Duchy of Lancaster]]|years=1915}} {{S-aft|after=[[Herbert Samuel, 1st Viscount Samuel|Herbert Samuel]]}} {{S-bef|before=[[Christopher Addison, 1st Viscount Addison|Christopher Addison]]}} {{s-ttl|title=[[Minister of Munitions]]|years=1917–1919}} {{S-aft|after=[[Andrew Weir, 1st Baron Inverforth|The Lord Inverforth]]}} {{S-bef|before=[[Alfred Milner, 1st Viscount Milner|The Viscount Milner]]}} {{s-ttl|title=[[Secretary of State for War]]|years=1919–1921}} {{S-aft|after=[[Laming Worthington-Evans|Sir Laming Worthington-Evans]]}} {{S-bef|before=[[William Weir, 1st Viscount Weir|The Lord Weir]]}} {{s-ttl|title=[[Secretary of State for Air]]|years=1919–1921}} {{S-aft|after=[[Frederick Edward Guest]]}} {{S-bef|before=[[Alfred Milner, 1st Viscount Milner|The Viscount Milner]]}} {{s-ttl|title=[[Secretary of State for the Colonies]]|years=1921–1922}} {{S-aft|after=[[Victor Cavendish, 9th Duke of Devonshire|The Duke of Devonshire]]}} {{S-bef|before=[[Philip Snowden, 1st Viscount Snowden|Philip Snowden]]}} {{s-ttl|title=[[Chancellor of the Exchequer]]|years=1924–1929}} {{S-aft|after=[[Philip Snowden, 1st Viscount Snowden|Philip Snowden]]}} {{S-bef|before=[[James Stanhope, 7th Earl Stanhope|The Earl Stanhope]]}} {{s-ttl|title=[[First Lord of the Admiralty]]|years=1939–1940}} {{S-aft|after=[[A. V. Alexander, 1st Earl Alexander of Hillsborough|A. V. Alexander]]}} {{S-bef|rows=2|before=[[Neville Chamberlain]]}} {{s-ttl|title=[[Leader of the House of Commons]]|years=1940–1942}} {{S-aft|after=[[Stafford Cripps|Sir Stafford Cripps]]}} {{s-ttl|title=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|years=10 May 1940 – 27 July 1945}} {{S-aft|rows=3|after=[[Clement Attlee]]}} {{s-new}} {{s-ttl|title=[[Minister of Defence (UK)|Minister of Defence]]|years=1940–1945}} {{S-bef|rows=2|before=[[Clement Attlee]]}} {{s-ttl|title=[[Leader of the Opposition (UK)|Leader of the Opposition]]|years=1945–1951}} {{s-break}} {{s-ttl|title=[[Prime Minister of the United Kingdom]]|years=26 October 1951 – 7 April 1955}} {{S-aft|after=[[Anthony Eden|Sir Anthony Eden]]}} {{S-bef|before=[[Emanuel Shinwell]]}} {{s-ttl|title=[[Minister of Defence (UK)|Minister of Defence]]|years=1951–1952}} {{S-aft|after=[[Harold Alexander, 1st Earl Alexander of Tunis|The Earl Alexander of Tunis]]}} {{s-par|uk}} {{S-bef|before=[[Walter Runciman, 1st Viscount Runciman of Doxford|Walter Runciman]]<br />[[Alfred Emmott, 1st Baron Emmott|Alfred Emmott]]}} {{s-ttl|title=[[Member of Parliament]] for [[Oldham (UK Parliament constituency)|Oldham]]<br />{{small|with [[Alfred Emmott, 1st Baron Emmott|Alfred Emmott]]}}|years=[[United Kingdom general election, 1900|1900]]–[[United Kingdom general election, 1906|1906]]}} {{S-aft|after=[[John Albert Bright|John Bright]]<br />[[Alfred Emmott, 1st Baron Emmott|Alfred Emmott]]}} {{S-bef|before=[[William Houldsworth|Sir William Houldsworth]]}} {{s-ttl|title=[[Member of Parliament]] for [[Manchester North West (UK Parliament constituency)|Manchester North West]]|years=[[United Kingdom general election, 1906|1906]]–[[Manchester North West by-election, 1908|1908]]}} {{S-aft|after=[[William Joynson-Hicks, 1st Viscount Brentford|William Joynson-Hicks]]}} {{S-bef|before=[[Alexander Wilkie]]<br />[[Edmund Robertson, 1st Baron Lochee|Edmund Robertson]]}} {{s-ttl|title=[[Member of Parliament]] for [[Dundee (UK Parliament constituency)|Dundee]]<br />with [[Alexander Wilkie]]|years=[[Dundee by-election, 1908|1908]]–[[United Kingdom general election, 1922|1922]]}} {{S-aft|after=[[E. D. Morel|Edmund Morel]]<br />[[Edwin Scrymgeour]]}} {{S-bef|before=[[Leonard Lyle, 1st Baron Lyle of Westbourne|Sir Leonard Lyle]]}} {{s-ttl|title=[[Member of Parliament]] for [[Epping (UK Parliament constituency)|Epping]]|years=[[United Kingdom general election, 1924|1924]]–[[United Kingdom general election, 1945|1945]]}} {{S-aft|after=[[Leah Manning]]}} {{s-new|constituency}} {{s-ttl|title=[[Member of Parliament]] for [[Woodford (UK Parliament constituency)|Woodford]]|years=[[United Kingdom general election, 1945|1945]]–[[United Kingdom general election, 1964|1964]]}} {{S-aft|after=[[Patrick Jenkin, Baron Jenkin of Roding|Patrick Jenkin]]}} {{s-mil}} {{S-bef|before=J H Dutton}} {{s-ttl|title=Officer Commanding the 6th Battalion, [[Royal Scots Fusiliers]]|years=1915–1916}} {{S-aft|after=A D Gibb}} {{s-ppo}} {{S-bef|before=[[Neville Chamberlain]]}} {{s-ttl|title=[[Conservative Party (UK)|Leader of the British Conservative Party]]|years=1940–1955}} {{S-aft|after=[[Anthony Eden|Sir Anthony Eden]]}} {{s-aca}} {{s-break}} {{s-vac|unknown|unknlast=[[Herbert Henry Asquith]]}} {{s-ttl|title=[[Rector of the University of Aberdeen]]|years=1914–1918}} {{S-aft|after=[[Weetman Pearson, 1st Viscount Cowdray|The Viscount Cowdray]]}} {{S-bef|before=[[Sir John Gilmour, 2nd Baronet|Sir John Gilmour]]}} {{s-ttl|title=[[Rector of the University of Edinburgh]]|years=1929–1932}} {{S-aft|after=[[Ian Standish Monteith Hamilton]]}} {{S-bef|before=[[Richard Haldane, 1st Viscount Haldane|The Viscount Haldane]]}} {{s-ttl|title=[[University of Bristol|Chancellor of the University of Bristol]]|years=1929–1965}} {{S-aft|after=[[Henry Somerset, 10th Duke of Beaufort|The Duke of Beaufort]]}} {{S-hon}} {{S-bef|before=[[Freeman Freeman-Thomas, 1st Marquess of Willingdon|The Marquess of Willingdon]]}} {{s-ttl|title=[[Lord Warden of the Cinque Ports]]|years=1941–1965}} {{S-aft|after=[[Robert Menzies|Sir Robert Menzies]]}} {{S-bef|before=[[David Grenfell]]}} {{s-ttl|title=[[Father of the House]]|years=1959–1964}} {{S-aft|after=[[Rab Butler]]}} {{S-bef|before=[[David Logan (politician)|David Logan]]}} {{s-ttl|title=[[Records of members of parliament of the United Kingdom#List of oldest sitting MPs since 1945|Oldest sitting Member of Parliament]]|years=February 1964 – October 1964}} {{S-aft|after=[[Manny Shinwell]]}} {{S-end}} {{Cold War figures}} {{Persondata |NAME=Churchill, Winston |ALTERNATIVE NAMES=Sir Winston Leonard Spencer Churchill, The Rt Hon. Sir Winston Churchill |SHORT DESCRIPTION=English statesman and author, best known as [[Prime Minister of the United Kingdom]] |DATE OF BIRTH=30 November 1874 |PLACE OF BIRTH=[[Blenheim Palace]], [[Woodstock, Oxfordshire|Woodstock]],<br />[[Oxfordshire]], England |DATE OF DEATH=24 January 1965 |PLACE OF DEATH=[[Hyde Park Gate]], London, England }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‍ಡಮ್]] o351cb2l03ydk77iqe2e1xfe667mn1k 10 31838 1434171 1383572 2026-09-12T01:01:19Z en>BD2412 0 double redirect fix 1434171 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Flat list]] {{Redirect category shell| {{R from modification}} {{R from template shortcut}} }} 1v9qo1i6bj10d5avtqs0p1m8q4bw45y 1434172 1434171 2026-10-24T07:31:52Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Flatlist]] 1434171 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Flat list]] {{Redirect category shell| {{R from modification}} {{R from template shortcut}} }} 1v9qo1i6bj10d5avtqs0p1m8q4bw45y 10 47224 1434177 360828 2026-10-06T18:43:30Z en>Xaosflux 0 update cat and note for new page name, requested on talk 1434177 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Hlist/styles.css"/><div class="hlist {{{class|}}}" {{#if:{{{style|}}}{{{indent|}}}|style="{{#if:{{{indent|}}}|margin-left: {{#expr:{{{indent}}}*1.6}}em;}} {{{style|}}}"}}>{{#if:{{{1|}}}| {{{1}}} </div>}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using flat list with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Flat list]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | class | indent | style }}<noinclude></div><!-- Needed to prevent Linter errors here; when Flat list without parameters is used to start a list, End flat list provides the closing /div tag. --> {{documentation}} </noinclude> ff7nhs3zgdrs1kad4gswl83mw2oshst 1434178 1434177 2026-10-24T07:31:53Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Flat_list]] 1434177 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Hlist/styles.css"/><div class="hlist {{{class|}}}" {{#if:{{{style|}}}{{{indent|}}}|style="{{#if:{{{indent|}}}|margin-left: {{#expr:{{{indent}}}*1.6}}em;}} {{{style|}}}"}}>{{#if:{{{1|}}}| {{{1}}} </div>}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using flat list with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Flat list]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | class | indent | style }}<noinclude></div><!-- Needed to prevent Linter errors here; when Flat list without parameters is used to start a list, End flat list provides the closing /div tag. --> {{documentation}} </noinclude> ff7nhs3zgdrs1kad4gswl83mw2oshst 0 63246 1434135 1430716 2026-10-24T04:25:07Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434135 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಉತ್ತರಮಾರೂರು | native_name = உத்திரமேரூர் | native_name_lang = ta | other_name = Uttaramerur, Uttiramerur | nickname = | settlement_type = [[panchayat town]] | image_skyline = Uthiramerur temple.jpg | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Tamil Nadu | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Tamil Nadu, India | latd = 12.616 | latNS = N | longd = 79.753 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|ರಾಜ್ಯ]] | subdivision_name1 = [[ತಮಿಳು ನಾಡು]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|ಜಿಲ್ಲೆ]] | subdivision_name2 = [[Kancheepuram district|ಕಾಂಚೀಪುರಮ್]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 62 | population_total = 25,194 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref name="2011_census">{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/3303_PART_B_DCHB_KANCHEEPURAM.pdf |title=District Census Handbook: Kancheepuram |publisher=Directorate of Census Operations |accessdate=13 November 2015 }}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Tamil language|Tamil]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | website = | footnotes = }} '''ಉತ್ತರಮೇರೂರು''' [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿ]]ನ ಚೆಂಗಲ್ಪಟ್ಟ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಊರು.ಇದು ಪಲ್ಲವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ ಎಂದು ಕ್ರಿ.ಶ ೭೫೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.<ref name=TH_2008_constitution>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article1434867.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Constitution 1,000 years ago | date=2008-07-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200122210522/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/Constitution-1000-years-ago/article15399275.ece | archive-date=2020-01-22 | access-date=2016-08-12 | url-status=dead}}</ref> ಪಲ್ಲವರ ನಂದಿವರ್ಮ ಶ್ರೀವೈಷ್ಣವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಈ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ದಾನರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ್ದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ೧೦ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಒಂದು ಶಾಸನದಂತೆ ಈ ಗ್ರಾಮದ ಹೆಸರು ಉತ್ತರಮೇರೂರು ಚತುರ್ವೇದಿ ಮಂಗಳಂ ಎಂದಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite book |author=[[Romila Thapar]] |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |url=https://books.google.com/books?id=-5irrXX0apQC&pg=PA377 |year=2004 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24225-8 |pages=375-377 }}</ref><ref name="RT_2004"/> [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]]ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಗ್ರಹಾರವಾಗಿತ್ತು. 1ನೆಯ ಪರಾಂತಕನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ 12 ಮತ್ತು 14ನೆಯ ವರ್ಷಗಳ (919 ಮತ್ತು 921) ಎರಡು ಶಾಸನಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಆ ಕಾಲದ ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತ ಪದ್ಧತಿ ಹೇಗಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೨೫ ಶಾಸನಗಳು ದೊರಕಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವರ ೪ ತಲೆಮಾರಿನ ರಾಜರ ಶಾಸನಗಳಿವೆ. ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಚೋಳರು ಆಕ್ರಮಿಸಿದ್ದು ಪರಾಂತಕ ಚೋಳ I (907–950), [[ರಾಜರಾಜ ಚೋಳ I]] (985–1014), [[ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ I]] (1012–1044) ಮತ್ತು [[ಕುಲೋತ್ತುಂಗ ಚೋಳ I]] (1070–1120),ರು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ನೀಡಿದ ದತ್ತಿಯ ವಿವರಗಳಿರುವ ಶಾಸನಗಳಿವೆ.<ref name="RNaga_2003">{{cite book |title=Uttaramerur |last=R. |first=Nagaswamy |publisher=Tamil Arts Academy |location=Chennai |year=2003 |pages=12-16}}</ref> ==ಗ್ರಾಮಾಡಳಿ ಪದ್ಧತಿ== ಹನ್ನೆರಡು ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಕೂಟವನ್ನು (ಕೂಟ್ರಂ) 30 ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಅವುಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ವಶಕ್ಕೂ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="RT_2004">{{cite book |author=Romila Thapar |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |url=https://books.google.com/books?id=-5irrXX0apQC&pg=PA375 |year=2004 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24225-8 |pages=375–377 }}</ref> ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂವತ್ಸರ ವಾರಿಯಂ, ತೋಟ್ಟವಾರಿಯಂ, ಏರಿವಾರಿಯಂ, ಪೆನ್ವಾರಿಯಂ, ಪಂಚವಾರವಾರಿಯಂ (ಇತರ ಮೂಲಗಳಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುವ ಪ್ರಕಾರ) ಕಳನಿವಾರಿಯಂ, ಕಣಕ್ಕುವಾರಿಯಂ ಮತ್ತು ತಡಿವಳಿವಾರಿಯಂ ಎಂಬ ನಾನಾ ಮಂಡಳಿಗಳಿದ್ದುವು. ಕುಡುಂಬವಾರಿಯಂ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಮಂಡಳಿಯ ವಿಚಾರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಹಾಸಭೆಯೊಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿತ್ತು. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೂಸ್ಥಿತಿವಂತರೂ ವಿದ್ಯಾವಂತರೂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗಳಿಗೆ ಆಯ್ಕೆ ಹೊಂದಲು ಅರ್ಹತೆ ಹೊಂದಿದ್ದರು; ಆದರೆ ಅಪರಾಧಿಗಳೂ ಅವರ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧಿಗಳೂ ದಕ್ಷತೆಯಿಲ್ಲದವರೂ ದುರ್ನಡತೆ ಯವರೂ ಅನರ್ಹರು. ಚುನಾವಣೆಗೆ ಹಿಂದಿನ ಅವಧಿಯ ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸದಸ್ಯರು ಮಾರನೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಬರೆದ ಚೀಟಿಗಳನ್ನು ಮಡಕೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಒಬ್ಬ ಬಾಲಕನಿಂದ ಎತ್ತಿಸುವುದೇ ಆಗಿನ ಆಯ್ಕೆ ಪದ್ಧತಿ. ಉತ್ತರಮೇರೂರಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಕೆರೆಯ ಹೆಸರು ವೈರಮೇಘ ತಟಾಕ. ನೀರಾವರಿಗೆ ಇದು ಮುಖ್ಯ ಆಸರೆಯಾಗಿತ್ತು. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ಈಗಿನ ಉತ್ತರಮಾರೂರು ೨೦೧೧ರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಂತೆ ೨೫೧೪೬ ಜನರ ಒಂದು ಪಂಚಾಯತಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="2011_census">{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/3303_PART_B_DCHB_KANCHEEPURAM.pdf |title=District Census Handbook: Kancheepuram |publisher=Directorate of Census Operations |accessdate=13 November 2015 }}</ref> ==ದೇವಾಲಯಗಳು== ಈ ಹಳ್ಳಿಯು ಹಲವಾರು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವುಗಳು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ.ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಂದರವರದ ಪೆರುಮಾಳ್ ದೇವಾಲಯ,ವೈಕುಂಠ ಪೆರುಮಾಳ್ ದೇವಾಲಯ,ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [https://web.archive.org/web/20160304193342/http://www.ifih.org/UttaramerurInscription.htm A translation of the Uttaramerur Inscription] of Parakesarivarman (Parantaka I) {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] [[ವರ್ಗ:ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] ektw64um6lxnpmfyep35jsxs6fcs70c 0 65779 1434241 1378576 2026-10-24T11:23:35Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434241 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ಕಾಡು ಓಮ |image = Dysphania ambrosioides NRCS-1.jpg |regnum = Plantae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = Eudicots |unranked_ordo = [[Core eudicots]] |ordo = [[Caryophyllales]] |familia = [[Amaranthaceae]] |subfamilia = [[Chenopodioideae]] |tribus = [[Dysphanieae]] |genus = ''[[Dysphania (plant)|Dysphania]]'' |species = '''''D. ambrosioides''''' |binomial = ''Dysphania ambrosioides'' |binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) Mosyakin & [[Steven Eart Clemants|Clemants]] |synonyms = *''Ambrina ambrosioides'' <small>(L.) Spach</small> *''Ambrina parvula'' <small>Phil.</small> *''Ambrina spathulata'' <small>Moq.</small> *''Atriplex ambrosioides'' <small>(L.) Crantz</small> *''Blitum ambrosioides'' <small>(L.) Beck</small> *''Botrys ambrosioides'' <small>(L.) Nieuwl.</small> *''Chenopodium ambrosioides''<small>L.</small> *''Chenopodium integrifolium'' <small>Vorosch.</small> *''Chenopodium spathulatum'' <small>Sieber ex Moq.</small> *''Chenopodium suffruticosum'' subsp. ''remotum'' <small>Vorosch.</small> *''Chenopodium suffruticosum'' <small>Willd.</small> *''Orthosporum ambrosioides'' <small>(L.) Kostel.</small> *''Orthosporum suffruticosum'' <small>Kostel.</small> *''Teloxys ambrosioides'' <small>(L.) W.A. Weber</small> *''Vulvaria ambrosioides'' <small>(L.) Bubani</small> |synonyms_ref=<ref>[http://www.tropicos.org/Name/7200092?tab=synonyms Tropicos]</ref> }} [[File:Dysphania ambrosioides MHNT.BOT.2012.10.16.jpg|thumb|'' Dysphania ambrosioides '' - [[MHNT]]]] '''ಕಾಡು ಓಮ''' [[ಮಧ್ಯ ಅಮೇರಿಕ]],[[ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೇರಿಕ]] ಮತ್ತು [[ಮೆಕ್ಸಿಕೊ]]ಗಳ ಮೂಲವಾಸಿ ಸಸ್ಯ. ಇದೊಂದು ಮೂಲಿಕೆ ಸಸ್ಯ.ಎಪಝೋಟೆ ಎಂದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಹೆಸರು. ==ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವರ್ಗೀಕರಣ== [[ಕಿನೋಪೋಡಿಯೇಸಿ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ. ಕಿ''ನೋಪೋಡಿಯಮ್ ಆಂಬ್ರೋಸಾಯ್ಡಿಸ್'' ಅಥವಾ ಡಿಸ್ಫೇನಿಯ ಆಂಬ್ರೋಸಾಯ್ಡಿಸ್ ಎಂಬುದು ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು. ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಪುಟ್ಟ ಗಾತ್ರದ ಸಸ್ಯ.ಉದ್ದವಾದ ಭರ್ಚಿಯ ಆಕಾರದ ಎಲೆಗಳು. ಸುಮಾರು ೩ ರಿಂದ ೪ ಆಡಿ ಎತ್ತರ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಹೂವುಗಳು ಗೊಂಚಲು ಗೊಂಚಲಾಗಿರುತ್ತವೆ.ಸಸ್ಯದ ಕೂದಲುಗಳಿಂದ [[ಕರ್ಪೂರ]] ವಾಸನೆಯ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಎಣ್ಣೆ ಒಸರುತ್ತದೆ. ==ಬೆಳೆ== [[ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ ವಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ಹುಲುಸಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೋಮ್ಮೆ ಬಹಳ ಆಕ್ರಮಣಶೀಲ ಸಸ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ==ಉಪಯೋಗಗಳು== ತರಕಾರಿ ಸಸ್ಯವಾಗಿ,ಮೂಲಿಕೆಯಾಗಿ,ಗಿಡ ಮೂಲಿಕೆಗಳ ಕಷಾಯವಾಗಿ ಬಹುವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ.ಇದರ ಸುಂಗಂಧವು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಬಗೆಯದ್ದಾಗಿದ್ದು,ಬಹಳ ಗಾಢವಾಗಿದೆ.ಮೆಕ್ಸಿಕೋದ ಅಡುಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಂಗಂಧ ದ್ರವ್ಯವಾಗಿ ಉಪಯೊಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.ಔಷಧೀಯವಾಗಿ ವಾಯು ನಿವಾರಕ ದ್ರವ್ಯವಾಗಿದೆ.ಹುಳದ ಭಾದೆಗೆ ಉತ್ತಮೆ ಔಷಧವಾಗಿದೆ.ಇದರ ರಾಸಾಯನಿಕ ದ್ರವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ನಿವಾರಕ ಗುಣಗಳಿರುವುದು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳ ಪರಿವೀಕ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.lfs.2005.10.006 |title=Ascitic and solid Ehrlich tumor inhibition by Chenopodium ambrosioides L. Treatment |url=https://archive.org/details/sim_life-sciences_2006-04-25_78_22/page/n113 |year=2006 |last1=Nascimento |first1=Flávia R.F. |last2=Cruz |first2=Gustavo V.B. |last3=Pereira |first3=Paulo Vitor S. |last4=MacIel |first4=Márcia C.G. |last5=Silva |first5=Lucilene A. |last6=Azevedo |first6=Ana Paula S. |last7=Barroqueiro |first7=Elizabeth S.B. |last8=Guerra |first8=Rosane N.M. |journal=Life Sciences |volume=78 |issue=22 |pages=2650–3 |pmid=16307762}}</ref>.ಇದರಿಂದ ಪಡೆದ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಕೀಟನಾಶಕವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== {{Commons|Dysphania ambrosioides}} * [http://gernot-katzers-spice-pages.com/engl/Chen_amb.html Gernot Katzer's Spice Pages] * [https://web.archive.org/web/20120717055443/http://www.abc.cornell.edu/plants/medicinal/epazote.html Treating Livestock with Medicinal Plants: Beneficial or Toxic? Chenopodium ambrosioides] * [http://www.rain-tree.com/epazote.htm Tropical Plant database: Chenopodium ambrosioides] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242414750 Flora of North America] * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/herbhunters/wormseed.html Chenopodium ambrosioides anthelminticum (L.) A. Gray] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು]] h4wrec4ank019e48e2ggn5mcuzfuasa 0 72468 1434207 1339779 2026-10-24T07:49:40Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434207 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Eiders | image =Somateria spectabilis.jpg | image_caption = [[King eider]] in breeding plumage | regnum = Animalia | phylum = Chordata | classis = [[Aves]] | ordo = [[Anseriformes]] | familia = [[Anatidae]] | subfamilia = [[Merginae]] | genus = '''''Somateria''''' | genus_authority = [[William Elford Leach|Leach]], 1819 | subdivision_ranks = Species | subdivision = *''S. mollissima'' *''S. fischeri'' *''S. spectabilis'' }} '''ಐಡರ್ ಬಾತು''' ಸೊಮಟೇರಿಯ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಕಡಲಬಾತು. ==ಪ್ರಭೇದಗಳು== ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಗೆಯ ಪ್ರಭೇದಗಳಿದ್ದರೂ ಅಮೆರಿಕದ ಐಡರ್ (ಸೊ.ಡ್ರೆಸ್ಸೇರಿ) ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿನ ಐಡರ್ (ಸೊ.ಮೊಲ್ಲಿಸ್ಸಿಮ) ಎಂಬುವು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುವು. ಇವು ಲ್ಯಾಬ್ರಡಾರ್, ನ್ಯೂಫೌಂಡ್ಲೆಂಡ್, [[ಗ್ರೀನ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್]], [[ಐಸ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಮತ್ತು [[ನಾರ್ವೆ]]ಗಳ ಕಡಲ ತೀರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಇವುಗಳ ತಲೆ ವಿಚಿತ್ರ ಹಾಗೂ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪುರ್ಣವಾದದ್ದು, ತಲೆ ದಪ್ಪ: [[ಕೊಕ್ಕು]] ಮೂರು ಅಂಗುಲಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದವಿದ್ದು ಮುಂದಲೆಯಿಂದ ಹೊರಟ ಪುಕ್ಕ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಯವರೆಗೂ ಚಾಚಿರುವುದರಿಂದ ಹಳದಿಬಣ್ಣದ ಕೊಕ್ಕು ಪುಕ್ಕಮಯವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಗಂಡುಬಾತಿನ ತಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಪುಕ್ಕಗಳಿವೆ. ತಲೆ ಮತ್ತು ಬೆನ್ನಿನ ಭಾಗವೆಲ್ಲ ಬಿಳುಪು ಪುಕ್ಕಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಹೆಣ್ಣಿನ ರೆಕ್ಕೆಯನ್ನು ಅಗಲಿಸಿದರೆ ಕೆಂಪು ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎರಡು ಕಪ್ಪು ಪಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಈ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಏಡಿ, ಕಡಲ ಡುಬ್ಬೆ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪೆ ಚಿಪ್ಪು ಹುಳುಗಳನ್ನು ನುಂಗಿ ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಈಜುತ್ತವೆ. 7-9 ಮೀಗಳ ಆಳದವರೆಗೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಬಲ್ಲುವು. ==ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ== ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಬಾತು ಸಮುದ್ರದ ದಡದ ಮೇಲೆ ಬೆಳೆದಿರುವ ಜೊಂಡುಹುಲ್ಲಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಗೂಡನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎದೆಯ ಪುಕ್ಕವನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾದ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನಿಡುತ್ತದೆ. ಒಂದೊಂದು ಗೂಡಿನಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಐದು ಮೊಟ್ಟೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಗೂಡು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಗೆ ಬರುವಾಗಲೆಲ್ಲ ಹೆಣ್ಣು ಬಾತು ತನ್ನ ಎದೆಯಭಾಗದ ಪುಕ್ಕವನ್ನು ಮೊಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ ಉದುರಿಸಿ ಹೊದಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿನ ನಿವಾಸಿಗಳು ತಮ್ಮ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಹಾಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೊದಿಕೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಪುಕ್ಕಗಳನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗೂಡು ಖಾಲಿಯಾದಂತೆಲ್ಲ ಹೆಣ್ಣು ಬಾತು ಮತ್ತೆ ಪುಕ್ಕಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಹಾಸಿಗೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತದೆ. ಹೆಣ್ಣು ಐಡರ್ ಬಾತಿನ ಪುಕ್ಕ ಗಂಡಿನದಕ್ಕಿಂತ ಮೃದು, ಹಗುರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದ್ದು. ಹೆಚ್ಚು ಶಾಖ ಕೊಡುವ ಈ ಪುಕ್ಕಗಳಿಂದ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೊದಿಕೆಗಳು ತಯಾರಾಗುತ್ತವೆ. ಗಂಡಿನ ಪುಕ್ಕಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಹಾಸಿಗೆಗಳಿಗೆ ಬೆಲೆ ಕಡಿಮೆ. ಹೆಚ್ಚು ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನಿಡುತ್ತದಾದರೂ ಜನಶೋಷಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಜಾತಿಯ ಸಂತಾನ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈಚೆಗೆ ಕಾನೂನಿನ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಿ ಈ ಜಾತಿಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಏರ್ಪಾಟು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ==ಛಾಯಾಂಕಣ== <gallery> File:King Eiders.jpg|King eiders (male and female) in natural habitat in [[Alaska]] wildlife refuge File:Somateria spectabilis (King Eider - Prachteiderente) - Weltvogelpark Walsrode 2012-15.jpg|The conspicuous head of a male File:Somateria spectabilis (King Eider - Prachteiderente) - Weltvogelpark Walsrode 2012-43.jpg|The gait of a king eider at [[Weltvogelpark Walsrode]] (Walsrode Bird Park) File:King Eider female RWD5.jpg|Female at Alaska Sea Life Center, Seward, Alaska Image:Spectacled Eider female RWD.jpg|Female Image:speceidernest1B.jpg|Nest of a spectacled eider </gallery> ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [https://web.archive.org/web/20090220004628/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Common_Eider.html Common Eider Species Account] – Cornell Lab of Ornithology * [http://www.massaudubon.org/our-conservation-work/wildlife-research-conservation/statewide-bird-monitoring/breeding-bird-atlases/bba2/find-a-bird/(id)/264 Massachusetts Breeding Bird Atlas – Common Eider] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161023214151/http://www.massaudubon.org/our-conservation-work/wildlife-research-conservation/statewide-bird-monitoring/breeding-bird-atlases/bba2/find-a-bird/(id)/264 |date=2016-10-23 }} * {{InternetBirdCollection|common-eider-somateria-mollissima}} * [http://maineseaduck.com/ Eider Duck Hunting] information and pictures. * [https://www.youtube.com/watch?v=bfcxGusc-9U YouTube video of Eider eating a crab] * [http://www.ornithos.de/Ornithos/Feather_Collection/Somateria_mollissima/Somateria_mollissima.htm Feathers of Common Eider (Somateria molissima)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180304044050/http://www.ornithos.de/Ornithos/Feather_Collection/Somateria_mollissima/Somateria_mollissima.htm |date=2018-03-04 }} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಐಡರ್ ಬಾತು}} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಪ್ರಾಣಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪಕ್ಷಿಗಳು]] dyb60fc40di84eketbvkx8icr5ltuym 0 73033 1434121 1337969 2026-10-24T03:45:13Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434121 wikitext text/x-wiki ('''ಈಜಿ ಜೆಟ್'''; ಎಲ್ಎಸ್ಇ: ಎಜ಼್ಜ್ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ) ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಲಂಡನ್ ಲೂಟನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಮೂಲದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ಏರ್ಲೈನ್ ವಾಹಕ <ref>{{cite web |url=http://uk.reuters.com/business/quotes/companyProfile?symbol=EZJ.L |title=Company Profile &#124; Reuters.co.uk |publisher=Uk.reuters.com |date= |accessdate=16 November 2015 |archive-date=5 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005074650/http://uk.reuters.com/business/quotes/companyProfile?symbol=EZJ.L |url-status=dead }}</ref> ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಗ ಪಡೆಯನ್ನು ಕಾರಣದಿಂದ, ಇದು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ನ ದೊಡ್ಡ ವಿಮಾನ ಯಾನ ಎಂದು ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇರೆಗೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದನ್ನು ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಪಿಎಲ್ಸಿ ಲಂಡನ್ ಷೇರು ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ<ref>{{cite web |url=http://www.easyjet.com/EN/Routemap/ |title=Route Map &#124; Flights to European Destinations and Beyond |publisher=easyJet |date= |accessdate=16 November 2015 |archive-date=4 ಮಾರ್ಚ್ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150304174300/http://www.easyjet.com/EN/routemap/ |url-status=dead }}</ref><ref name="ADB">{{cite web | title = EasyJet airline details |publisher=theAirDB| url = http://www.theairdb.com/airline/EasyJet.html | accessdate =16 November 2015}}</ref>. 32 ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 700 ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿಗದಿತ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು, ಫ್ಟ್ಸೀ 100 ಸೂಚ್ಯಂಕದ ಅಂಗವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | title = EasyJet and London Stock Exchange to join FTSE 100 index | url = http://www.bbc.co.uk/news/business-21692178 | publisher = BBC News| date = 7 March 2013| accessdate = 16 November 2015}}</ref> ಈಸೀ ಗ್ರೂಪ್ ಹೋಲ್ಡಿಂಗ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಬಂಡವಾಳ ವಾಹನಗಳು ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಸರ್ ಹೈಜಿ-ಐಯೋನಾಟ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬ) ಒತ್ತು 34.62% ಷೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ<ref>{{cite web|url=http://otp.investis.com/clients/uk/easyjet/rns/regulatory-story.aspx?cid=2&newsid=431707|title=Holding(s) in Company|work=investis.com|access-date=2015-11-16|archive-date=2015-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120130002/http://otp.investis.com/clients/uk/easyjet/rns/regulatory-story.aspx?cid=2&newsid=431707|url-status=dead}}</ref> ಇದು ಯುರೋಪಿನಾದ್ಯಂತ ಆದರೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬ್ರಿಟನ್ ಮೂಲದ ಸುಮಾರು 11,000 ಜನರು, ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.(ಜುಲೈ 2014ರ ಪ್ರಕಾರ)<ref name=employees>{{cite web |title = EasyJet corporate website |url = http://2013annualreport.easyjet.com/ |accessdate = 16 November 2015 |publisher = EasyJet |archive-date = 22 ನವೆಂಬರ್ 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191122142641/http://2013annualreport.easyjet.com/ |url-status = dead }}</ref> ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಸ್ವಾಧೀನಗಳು ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ಬೆಳೆದಿರುವುದರಿಂದ, 1995 ರಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದಾಗಿನಿಂದ ಶೀಘ್ರ ವಿಸ್ತರಣೆ ಕಂಡಿದೆ<ref name="GB1">{{cite news | title = EasyJet agrees to buy GB Airways | publisher = BBC | date = 25 October 2007 | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7061246.stm | accessdate = 16 November 2015 | archiveurl = https://www.webcitation.org/5n7MJ5yGV?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7061246.stm | archivedate = 28 ಜನವರಿ 2010 | url-status = live }}</ref> ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ವಿಮಾನ ಪ್ರಯಾಣದ ಗ್ರಾಹಕರ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಉತ್ತೇಜನಗೊಂಡು ಬೇಸ್ಗಳನ್ನು ಶುರು ಮಾಡಿದೆ. ವಿಮಾನಯಾನ, ಸಂಘಟಿತ ಸಂಸ್ಥೆಈಜಿ ಜೆಟ್ ಸ್ವಿಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಜೊತೆಗೆ, 200 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿಮಾನ, ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಏರ್ಬಸ್ ಆ319 ವಿಮಾನ. ಇದು, ದೊಡ್ಡ ಗ್ಯಾಟ್ವಿಕ್.<ref>{{cite web |title =All Services 2012 |url =http://2013annualreport.easyjet.com/ |accessdate =16 November 2015 |publisher =Civil Aviation Authority |archive-date =22 ನವೆಂಬರ್ 2019 |archive-url =https://web.archive.org/web/20191122142641/http://2013annualreport.easyjet.com/ |url-status =dead }}</ref> 2014 ರಲ್ಲಿ, ಈಜಿ ಜೆಟ್ 65 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಹೊತ್ತೋಇಡಿದೆ ಮಾತು ಯುರೋಪಿನಾದ್ಯಂತ 24 ನೆಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ<ref>{{cite web |url=http://www.ryanair.com/doc/investor/2009/Annual_report_2009_web.pdf |format=PDF| publisher=Ryanair |page=3 |accessdate=16 November 2015 |title=Annual Report 2009}}</ref> ಮತ್ತು ರಯಾನ್ಏರ್ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿದ್ದು ಇದು ಯುರೋಪ್ನ ಎರಡನೇ ದೊಡ್ಡ ಕಡಿಮೆ-ವೆಚ್ಚದ ಸಾಗಣೆ, ಆಗಿದೆ.<ref name="fl group">{{cite web |title=Prospectus September 2007 |url=http://www.flgroup.is/library/68 |publisher=FL Group |page=31 |accessdate=16 November 2015 |archive-date=22 ಜುಲೈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722021330/http://www.flgroup.is/library/68 |url-status=dead }}</ref> ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಲಂಡನ್ ಲೂಟನ್ ನಲ್ಲಿ ಏರ್ಲೈನ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಂತರ ಐಟಿವಿ ಮೇಲೆ ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿ ಏರ್ಲೈನ್ ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಇತರ ಬೇಸ್ ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== ===ಮೂಲಗಳು=== ವಿಮಾನಯಾನ 1995 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ನಂತರ ಇದು ಈಸೀ ಗ್ರೂಪ್ ಸಂಘಟಿತ ಮೊದಲ ಕಂಪನಿಯಾಯಿತು.ಇದನ್ನು ಗ್ರೀಕ್ ಸೈಪ್ರಿಯೋಟ್ ಉದ್ಯಮಿ ಸರ್ ಹೈಜಿ-ಐಯೋನಾಟ್ ಅವರಿಂದ, ಎರಡು ಆರ್ದ್ರ ಗುತ್ತಿಗೆ ಬೋಯಿಂಗ್ 737-200 ವಿಮಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಲಂಡನ್ ಲೂಟನ್ ಇಂದ ಗ್ಲಾಸ್ಗೋವ್ ಮತ್ತು ಎಡಿನ್ಬರ್ಗ್ ಗೆ. ಏಪ್ರಿಲ್ 1996 ರಲ್ಲಿ, ಮೊದಲ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ವಿಮಾನ ಆಮ್ಸ್‌ಟರ್‌ಡ್ಯಾಮ್ ಗೆ, ತನ್ನ ಮೊದಲ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಈಸೀ ಜೆಟ್‌ಗೆ ವಿತರಿಸಲಾಯಿತು. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1997 ರವರೆಗೆ ವಿಮಾನ ಜಿಬಿ ಏರ್ವೇಸ್ ಮತ್ತು ಏರ್ ಫೊಯ್ಲೆ ಇಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಕಾರಣ ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಇನ್ನೂ ಅದರ ಏರ್ ಆಪರೇಟರ್ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಇದ್ದುದಾಗಿತ್ತು.<ref name="fl group"/><ref>{{cite web |url=http://www.cleartrip.com/flight-booking/easyjet-airlines.html |title=EasyJet Airlines Flights |publisher=cleartrip.com |date= |accessdate=16 November 2015 |archive-date=26 ಜೂನ್ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626195020/http://www.cleartrip.com/flight-booking/easyjet-airlines.html |url-status=dead }}</ref> ಏಅಸ್ಯ್ಜ಼ೆತ್ 5 ನವೆಂಬರ್ 2000 ರಂದು [[ಲಂಡನ್]] ಷೇರು ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ತೇಲಿತು<ref name="fl group"/> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2004 ಫ್ಲ್ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ, ವಿಮಾನಯಾನ ಐಸ್ ಲಂದಿಎರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗ್ ಮಾಲೀಕರು, ಎಅಸ್ಯ್ಜ಼ೆತ್ ರಲ್ಲಿ 8.4% ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದರು.<ref>{{cite news | title = Easyjet shares rise on bid talk |publisher=BBC | date = 9 January 2006 | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4594796.stm | accessdate =16 November 2015}}</ref> 2005 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಎಫ್ಎಲ್ ನಿಯತಕಾಲಿಕವಾಗಿ ತನ್ನ ಪಾಲನ್ನು 16.9% ಗೆ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು, ಫ್ಲ್ € 325 ಮಿಲಿಯನ್ ತನ್ನ ಪಾಲನ್ನು ಮಾರಿತು ಆದಾಗ್ಯೂ, ಏಪ್ರಿಲ್ 2006 ರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನ ಬೆದರಿಕೆ ತಗ್ಗಿತು <ref>{{cite news | title = FL Group's sale of EasyJet holding puts an end to months of takeover speculation |work=Financial Times | date = 6 April 2006 | url = http://www.ft.com/cms/s/0/71b9c7d4-c50a-11da-b7c1-0000779e2340.html?nclick_check=1 | accessdate =16 November 2015}}</ref>, ಈ ಹೂಡಿಕೆಯ ಮಾರಾಟದಿಂದ € 140ಮ್ ಲಾಭ ದೊರಕುವಂತಾಯಿತು.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2005/nov/23/theairlineindustry |title=EasyJet chief packs his bags after forecast-beating annual profits |first=Terry |last=Macalister |work=The Guardian |location=UK |date=23 November 2005 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5n7eiEIZv?url=http://www.guardian.co.uk/business/2005/nov/23/theairlineindustry |archivedate=28 ಜನವರಿ 2010 |accessdate=16 November 2015 |url-status=live }}</ref> ನವೆಂಬರ್ 2005 ರಲ್ಲಿ, ರೇ ವೆಬ್ಸ್ಟರ್ ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರಿ (ಸಿಇಒ) ಎಂದು 10 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದ ನಂತರ ಮಾಜಿ ರ್ಯಾಕ್ ಪಿಎಲ್ಸಿ ಸಿಇಒ, ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಹ್ಯಾರಿಸನ್ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite press release | title = Circular regarding proposed acquisition of Go | publisher = EasyJet | date = 24 May 2002 | url = http://www.EasyJet.com/en/Investor/20020524_01.html | accessdate = 16 November 2015 | archive-date = 19 ಜನವರಿ 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080119132812/http://www.easyjet.com/en/Investor/20020524_01.html | url-status = dead }}</ref> ===ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನಗಳು=== ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ಮತ್ತು ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಯುರೋಪ್ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ, ಅದರ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದಾಗಿನಿಂದ ಬಹಳವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಈ ಭಾಗವಾಗಿ, ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಸಹ ಜಿಬಿ ಏರ್ವೇಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ವಿಮಾನಯಾನ, ಖರೀದಿಸಿದೆ. 2004 ರಲ್ಲಿ ಗೊ ಫ್ಲೈ ಬೋಯಿಂಗ್ 737-300 ಮಾರ್ಚ್ 1998 ರಲ್ಲಿ, ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಮೂರು ದಶಲಕ್ಷ ಸ್ವಿಸ್ ಫ್ರಾಂಕ್ಸ್ ಕೊಟ್ಟು ಸ್ವಿಸ್ ಚಾರ್ಟರ್ ವಿಮಾನಯಾನ ಟ್ ಎ ಆ ಬಸ್ಲೆ ಕೊಂಪನಿಯ 40% ಪಾಲನ್ನು ಖರೀದಿಸಿತು. ವಿಮಾನಯಾನ ಜಿನೀವಾ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ನಗರದ ಪ್ರಧಾನ ಸ್ಥಳಾಂತರ ನಂತರ 1999 ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 1 ರಂದು ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಸ್ವಿಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಆರಂಭಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಉಪಸಂಸ್ಥೆ ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ಹೊರಗಿನ ಈಸೀ ಜೆಟ್‌ಗೆ ಮೊದಲ ಹೊಸ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು. 2002 ರಲ್ಲಿ, ಎಅಸ್ಯ್ಜ಼ೆತ್ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಖರೀದಿಸಿದ <ref name="Bamber, G.J., Gittell, J.H., Kochan, T.A. & von Nordenflytch, A. 2009">{{cite book |url=http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100965480 |last1=Bamber |first1=Greg J. |last2=Gittell |first2=Jody Hoffer |last3=Kochan |first3=Thomas A. |last4=von Nordenflytch |first4=Andrew |year=2009 |title=Up in the Air: How Airlines Can Improve Performance by Engaging their Employees |publisher=Cornell University Press, Ithaca |chapter=Chapter 5 |accessdate=16 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031004303/http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100965480 |archive-date=31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2015 |url-status=dead}}</ref> ಲಂಡನ್ £ 374 ಮಿಲಿಯನ್ ಗೊ ಸ್ಟ್ಯಾಂಟೆಡ್ ಆಧಾರಿತ. ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಬ್ರಿಸ್ಟಾಲ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ, ಈಸ್ಟ್ ಮಿಡ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು ಲಂಡನ್ ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹೊಸ ನೆಲೆಗಳ ಪಡೆಯಿತು. ಗೋ ಸ್ವಾಧೀನದಿಂದ ಬಹುತೇಕ ಈಜಿ ಜೆಟ್ ಪಡೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಯಿಂಗ್ 737-300 ವಿಮಾನ ಸಂಖ್ಯೆ ದ್ವಿಗುಣಗೊಂಡಿದೆ. 2002 ರಲ್ಲಿ, ಎಅಸ್ಯ್ಜ಼್ ಎಟ್ ಗ್ಯಾಟ್ವಿಕ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಮೂಲದಿಂದ ತೆರೆಯಿತು, ಮತ್ತು 2003 ಮತ್ತು 2007 ನಡುವೆ, ಯುರೋಪ್ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ, ಜರ್ಮನಿ, [[ಫ್ರಾನ್ಸ್]], ಇಟಲಿ ಮತ್ತು [[ಸ್ಪೇನ್]] ಬೇಸ್ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref name="fl group"/> 2007 ರಲ್ಲಿ, ಈಜಿ ಜೆಟ್ ದಿನಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಯಾವುದೇ ಐರೋಪ್ಯ ವಿಮಾನಯಾನಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬ್ಲಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="Bamber, G.J., Gittell, J.H., Kochan, T.A. & von Nordenflytch, A. 2009"/> ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ 2014 ರಲ್ಲಿ, ಈಜಿ ಜೆಟ್ 3 ಆ 3 1 9 ವಿಮಾನ ಹ್ಯಾಂಬರ್ಗ್ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ 23 ನೇ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮೂಲ ತೆರೆಯಿತು, ಮತ್ತು 15 ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ 6 ಹೊಸ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿತು. ಇದು ನೇಪಲ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ಅದರ ಚಿಕ್ಕ ಬೇಸ್ ತೆರೆಯಿತು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಯೋಜನೆಗಳು ಕೇವಲ ಎರಡು ವಿಮಾನ ಅಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ 20 ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದವು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಮಾನ ಯಾನ]] dqael5s4eii8zhpy64cqmfbegbz4tsl 0 75654 1434211 1340221 2026-10-24T08:36:52Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434211 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{taxobox |name = ''ಔಡಲ'' |image = Ricinus March 2010-1.jpg |image_caption = Leaves and flowers (male flowers on top) of a Castor oil plant |regnum = Plantae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = Eudicots |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Malpighiales]] |familia = [[Euphorbiaceae]] |subfamilia = [[Acalyphoideae]] |tribus = [[Acalypheae]] |subtribus = '''Ricininae'''<ref name="ReferenceA">{{cite journal|last1=Rizzardo|first1=RA|last2=Milfont|first2=MO|last3=Silva|first3=EM|last4=Freitas|first4=BM|title=Apis mellifera pollination improves agronomic productivity of anemophilous castor bean (Ricinus communis).|journal=Anais da Academia Brasileira de Ciencias|date=December 2012|volume=84|issue=4|pages=1137–45|pmid=22990600|doi=10.1590/s0001-37652012005000057}}</ref> |genus = '''''Ricinus''''' |genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |species = '''''R. communis''''' |binomial = ''Ricinus communis'' |binomial_authority = L. }} [[File:Ricinus communis DSC 0022.JPG|thumb|''Ricinus communis'']] '''ಔಡಲ''' ಯೂಫೋರ್ಬಿಯೇಸಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಮಧ್ಯಮ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಗಿಡ. ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಬಗೆಗಳೂ ಉಂಟು. ==ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು== ರಿಸಿನಸ್ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ ಎಂಬುದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು. ಹರಳು ಪರ್ಯಾಯ ನಾಮ. ==ಹರಡುವಿಕೆ== ಇದು ಮೂಲತಃ [[ಆಫ್ರಿಕ]]ದ್ದೆಂದು ಕೆಲವರೂ [[ಭಾರತ]]ದ್ದೆಂದು ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಈಚೆಗೆ ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸಮಶೀತೋಷ್ಣವಲಯದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹೇರಳವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== [[File:Castor oil plant seeds.jpg|right|thumb|The green capsule dries and splits into three sections, forcibly ejecting seeds]] ಇದು ಪೊದರು ಸಸ್ಯವಾಗಿಯೊ ಮರವಾಗಿಯೊ ಬೆಳೆಯುವುದು. [[ಉಷ್ಣವಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇದು 40´ಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ಮರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದೂ ಉಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುವ ಔಡಲ ಸುಮಾರು 15´ಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರವಿರುತ್ತದೆ. ಕಾಂಡ ನಯ, ಬಣ್ಣ ನಸು ಊದಾ ಅಥವಾ ಹಸಿರು. ಕೆಲವು ತಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಂಡದ ಮೇಲೆಲ್ಲ ಬಿಳಿಯ ಮೇಣದಂಥ ಲೇಪವಿರುತ್ತದೆ. ಗಿಡಕ್ಕೆ ವಯಸ್ಸಾದಂತೆಲ್ಲ ಕಾಂಡ ಟೊಳ್ಳಾಗುವುದು. ಎಲೆಗಳು ಅಗಲ, ಹಸ್ತಾಕಾರ; ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಜೋಡಣೆಗೊಂಡಿವೆ. ಅಂಚು ಗರಗಸದ ಹಲ್ಲಿನಂತೆ, ಹೂಗಳು ಏಕಲಿಂಗಗಳು. ಗಂಡು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣು ಹೂಗಳೆರಡೂ ದೊಡ್ಡದಾದ ಒಂದೇ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪುಷ್ಪಗುಚ್ಛದಲ್ಲಿ ಜೋಡಣೆಗೊಂಡಿವೆ. ಕೆಲವು ಬಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹೆಣ್ಣು ಹೂಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಒಳಗೊಂಡ ಪುಷ್ಪಗುಚ್ಛವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಣವನ್ನು [[ಅಡ್ಡತಳಿಯೆಬ್ಬಿಕೆ]] ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಹೂಗಳಿಗೆ ದಳಗಳಿಲ್ಲ, ಬರಿಯ ಪುಷ್ಪಪತ್ರ ಮಾತ್ರ ಉಂಟು. ಗಂಡು ಹೂವಿನಲ್ಲಿ ಕವಲೊಡೆದು ಹಲವಾರು ಕೇಸರಗಳಿವೆ. ಹೆಣ್ಣು ಹೂವಿನಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚಸ್ಥಾನದ ಮೂರು ಕಾರ್ಪೆಲ್ಲುಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಅಂಡಾಶಯವಿದೆ. ಅಂಡಕೋಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೋಣೆಗಳಿವೆಯಲ್ಲದೆ ಒಂದೊಂದು ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದರಂತೆ ಅಂಡಕಗಳಿವೆ. ಕಾಯಿ ಸಂಪುಟ (ಕ್ಯಾಪ್ಸುಲ್) ಮಾದರಿಯದು. ಮೇಲೆಲ್ಲ ಮುಳ್ಳುಗಳು, ಒಳಗೆ ಮೂರು ಬೀಜಗಳು ಇವೆ. ಬೀಜಗಳ ಮೇಲೆ ನಯವಾದ ಸಿಪ್ಪೆಯೂ ಅದರ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ವರ್ಣವಿನ್ಯಾಸಗಳೂ ಇವೆ. ಕಾಯಿ ಬಲಿತಾಗ ಫಟ್ಟನೆ ಸಿಡಿದು ಬೀಜಗಳನ್ನು ಹೊರಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಕಾಯಿಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಬಲಿಯದೆ ಒಂದಾದಮೇಲೊಂದರಂತೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬಲಿತು ಬೀಜಗಳನ್ನು ಸಿಡಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಬೀಜಸಂಗ್ರಹಣೆ ಕಷ್ಟ. ಈ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲೋಸುಗ ಅಮೆರಿಕದ ಸಂಯುಕ್ತಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ತಾವಾಗಿಯೇ ಒಡೆಯದ ಕಾಯಿಗಳುಳ್ಳ, ಗಿಡದ ಎಲ್ಲ ಕಾಯಿಗಳೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಲಿಯುವಂಥ ಗುಣವುಳ್ಳ ಹೊಸ ತಳಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಯಾಗಿ== ಔಡಲ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಇದರ ಬೀಜದಲ್ಲಿರುವ ಎಣ್ಣೆಗೋಸ್ಕರ ಇದು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ. ಅಮೆರಿಕದ ಸಂಯುಕ್ತಸಂಸ್ಥಾನಗಳು. [[ಈಜಿಪ್ಟ್‌]], [[ಸೂಡಾನ್]], ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಪುರ್ವ ಆಫ್ರಿಕ, ಭಾರತ, [[ಚೀನ]], [[ಜಪಾನ್]], [[ಬ್ರೆಜಿಲ್]] ಮುಂತಾದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ರಾಜ್ಯಗಳು ಇದರ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾದುವು.ಪ್ರಪಂಚದ ಔಡಲ ಬೆಳೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" width="100%" class="wikitable sortable " align=left style="clear:left" ! colspan=5|ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಔಡಲ ಬೆಳೆಯುವ ಹತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು – 2013 |- ! bgcolor="#DDDDFF" width="25%" |ದೇಶ ! bgcolor="#DDDDFF" width="15%" | ಉತ್ಪಾದನೆ ([[ಟನ್ನು]]ಗಳಲ್ಲಿ) ! bgcolor="#DDDDFF" width="10%" |ಟಿಪ್ಪಣಿ |- | {{Flagu|ಭಾರತ}} || align=right |1,744,000 || align=right | |- | {{Flagu|People's Republic of China}} || align=right |60,000 || align=right | * |- | {{Flagu|Mozambique}} || align=right |60,000 || align=right | F |- | {{Flagu|Ethiopia}} || align=right |13,000 || align=right | * |- | {{Flagu|Thailand}} || align=right |12,000 || align=right | * |- | {{Flagu|ಬ್ರೆಜಿಲ್}} || align=right |11,953 || align=right | |- | {{Flagu|Paraguay}} || align=right |11,000 || align=right | * |- | {{Flagu|South Africa}} || align=right |6,200 || align=right | F |- | {{Flagu|ಪಾಕಿಸ್ತಾನ}} || align=right |6,000 || align=right | * |- | {{Flagu|Viet Nam}} || align=right |6,000 || align=right | * |- | bgcolor=#cccccc|{{noflag}}'''World''' | bgcolor=#cccccc align=right | '''1,854,775 ''' | bgcolor=#cccccc align=right | '''A''' |- |colspan=5 style="font-size:.7em"|No symbol = official figure, F = FAO estimate, * = Unofficial/Semi-official/mirror data, A = Aggregate (may include official, semi-official or estimates);<br> Source: [http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619130038/http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor |date=2012-06-19 }} |} {{Clear}} ==ಬೇಸಾಯ== ಔಡಲ ಒಂದು ಒರಟು ಸಸ್ಯ. ಇದು ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾತಾವರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲುದು. ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ತೀರ ನಿಕೃಷ್ಟವಾದ ಮರಳಿನಂಥ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಬಹಳ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಬೆಳೆಸಬಹುದು. ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳೆಯಾದ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 280 ದಿವಸಗಳ ಕಾಲ ಬದುಕಿರುತ್ತದೆ. ನೀರಾವರಿ ಸೌಕರ್ಯವಿದ್ದರೆ ಇದು ಬಹು ವಾರ್ಷಿಕ ಸಸ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದೂ ಉಂಟು. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಇದನ್ನು [[ಹತ್ತಿ]], [[ಕಡಲೆಕಾಯಿ]] ಮುಂತಾದುವುಗಳೊಡನೆ ಮಿಶ್ರ ಬೆಳೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. ಬೀಜದ ಇಳುವರಿ ಎಕರೆಗೆ 400-900 ಪೌಂಡುಗಳು. ಔಡಲ ಸಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ವಿಧಗಳಿವೆ. ಅವು ಬೀಜಗಳ ಗಾತ್ರ, ಬಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಎಣ್ಣೆಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತೋರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಬಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಜದ ಗಾತ್ರ 3/16" ಇದ್ದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಬಗೆಗಳಲ್ಲಿ 1/2" ಅಥವಾ 7/8" ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಲವು ವಿಧಗಳ ಬೀಜಗಳಲ್ಲಿ 56% ರಷ್ಟು ಎಣ್ಣೆಯಿದ್ದರೆ ಉಳಿದವುಗಳಲ್ಲಿ 48%ರಷ್ಟು ಎಣ್ಣೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಶುಷ್ಕಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಔಡಲ ಗಿಡಗಳು ವಾರ್ಷಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು. ಅವುಗಳ ಬೀಜ ಸಣ್ಣಗಿದ್ದರೂ ಎಣ್ಣೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಅಧಿಕ. ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಬೀಜಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಔಡಲ ಗಿಡಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆ. ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಕಾಣಬರುವ ಈ ಬಗೆಗಳಲ್ಲದೆ ಅಡ್ಡತಳಿಯೆಬ್ಬಿಸಿ ಪಡೆದಿರುವ ಉತ್ತಮ ತಳಿಗಳೂ ವ್ಯವಸಾಯದಲ್ಲಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಪ್ರತಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚು ಇಳುವರಿ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ==ಉಪಯೋಗಗಳು== [[File:Seeds of Ricinus communis.jpg|thumb|Seeds]] ಔಡಲ ತನ್ನ ಬೀಜದಲ್ಲಿರುವ ಎಣ್ಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಬಹಳ ಉಪಯುಕ್ತ ಬೆಳೆಯೆನಿಸಿದೆ. ಹಸಿಬೀಜಗಳನ್ನು ನೆಗ್ಗಿ ಅಥವಾ ಗಾಣಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯುವುದು. ಹರಳುಬೀಜಗಳನ್ನು ಕುಟ್ಟಿ ಬೇಯಿಸಿ ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯುವುದೂ ಹಿಂದಿನಿಂದ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿರುವ ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆ. ಹಸಿಬೀಜಗಳಿಂದ ತೆಗೆದ ಎಣ್ಣೆ ಬಣ್ಣರಹಿತ ಅಥವಾ ನಸುಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವಾಸನೆಯೂ ಕಡಿಮೆ. ಔಷಧಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದಕ್ಕೆ ಹಸಿಬೀಜದ ಎಣ್ಣೆಯೇ ಉತ್ತಮ. ಈಚೆಗೆ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಹಸಿ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಹಿಂಡಿ, ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿ, ಸ್ನಿಗ್ಧತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಸುಗಂಧಗಳನ್ನೂ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನೂ ಕೂಡಿಸಿ ಮನೋಹರವಾದ ಕೇಶತೈಲಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಉದ್ಯಮ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಬೇಯಿಸಿ ತೆಗೆದ ಎಣ್ಣೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಔಡಲ ಎಣ್ಣೆಗೆ ಓಕರಿಕೆ ತರುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ರುಚಿ ಉಂಟು. ಇದರ ಉಪಯೋಗಗಳು ಹಲವಾರು. ಆಯುರ್ವೇದ, ಸಿದ್ಧ ಹಾಗೂ ಯುನಾನಿ ಔಷಧಿ ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಹರಳೆಣ್ಣೆಯ ಉಪಯೋಗ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಮೈಗೆ, ತಲೆಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಅಭ್ಯಂಜನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದದ್ದೇ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹರಳೆಣ್ಣೆ ಸುಖರೇಚಕವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಎಳೆಯ ಮಕ್ಕಳಾಗಲಿ, ಮುದುಕರಾಗಲಿ ಇದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮವಾಗದು. ಹರಳೆಣ್ಣೆ ಜಠರರಸದೊಡನೆ ವರ್ತಿಸಿದಾಗ ರಿಸಿನೋಲಿಯಿಕ್ ಆಮ್ಲವೆಂಬ ಚುರುಗುಟ್ಟಿಸುವ ವಸ್ತು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿ ಕರುಳಿನ ಗೋಡೆ ಇರುಕಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಭೇದಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಎಣ್ಣೆ ಸೇವಿಸಿದ ನಾಲ್ಕು ಐದು ಗಂಟೆಗಳ ಅನಂತರ ವಿರೇಚನಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ಲಿಸರೀನಿನೊಂದಿಗೆ ಹರಳೆಣ್ಣೆ ಮಿಶ್ರಮಾಡಿ ಸೇವಿಸಿದರೆ ಪರಿಣಾಮ ಹೆಚ್ಚು. ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಅತಿಸಾರ, ಮೂಲವ್ಯಾಧಿ, ಸಂಧಿವಾತ, ಕಟಿವಾಯು, ಹೊಟ್ಟೆನುಲಿತ ಮುಂತಾದ ರೋಗಗಳಿಗೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಬಗೆಯ ಕಣ್ಣಿನ ಊತಗಳಿಗೆ (ಕಂಜಂಕ್ಟಿವಿಟಿಸ್) ಹರಳೆಣ್ಣೆಯ ಬಳಕೆಯಿಂದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪರಿಹಾರ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಎಣ್ಣೆಯಿಂದರಲ್ಲೇ ಅಲ್ಲದೆ ಬೇರು, ಬೀಜ, ಎಲೆ ಇವುಗಳಲ್ಲೂ ಔಷಧೀಯ ಗುಣಗಳಿವೆ. ಬೇರು ಮತ್ತು ಬೀಜಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಕಷಾಯವನ್ನು ಸಂಧಿವಾತ, ಕಟಿವಾಯುಗಳ ರೋಗನಿವಾರಣೆಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹರಳೆಣ್ಣೆಯಿಂದ ಹಲವಾರು ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಆಮ್ಲಜನಕದೊಡನೆ 800-1300 ಸೆಂ. ಉಷ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುವಂತೆಮಾಡಿ ಉತ್ಕರ್ಷಿತ ತೈಲ (ಬ್ಲಾನ್ ಆಯಿಲ್) ತಯಾರಿಸುವರು. ಹರಳೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ಕಾಯಿಸಿ, ವಿಭಜಿಸಿ, ಕ್ಷಾರಗಳಿಗೆ ಒಡ್ಡಿ ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಕೃತಕ ಗೋಂದಿನ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಡೈಬೇಸಿಕ್ ಆಮ್ಲವನ್ನೂ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಮೆರುಗೆಣ್ಣೆ (ವಾರ್ನಿಷ್), ಮುದ್ರಣ ಬಣ್ಣ, ನೈಲಾನ್ ದಾರ ಮುಂತಾದುವುಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವರು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದ್ರವರೂಪದಲ್ಲಿರವ ಹರಳೆಣ್ಣೆ ಉಚ್ಚ ಉಷ್ಣತೆಯಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಸ್ನಿಗ್ಧತೆಯನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಬಹಳ ಉತ್ತಮವಾದ ಮೃದುಚಾಲಕವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮೃದು ಚಾಲಕಗಳ (ಲೂಬ್ರಿಕೆಂಟ್ಸ್‌) ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಟೋಕೊಫೆರಾಲ್ ಪ್ರತಿಉತ್ಕರ್ಷಕಗಳು (ಆಂಟಿ ಆಕ್ಸಿಡೆಂಟ್ಸ್‌) ಇರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿನ ಗ್ಲಿಸರೈಡುಗಳಿಗೆ ಉತ್ಕರ್ಷಕ ಪ್ರತಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿಯಿರುವುದರಿಂದ (ರೆಸಿಸ್ಟೆನ್ಸ್‌ಟು ಆಟೋಆಕ್ಸಿಡೇಷನ್) ಹರಳೆಣ್ಣೆಗೆ ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಿರತೆ ಇದೆ. ಬೀಜದ ತಿರುಳಿನಲ್ಲಲ್ಲದೆ ಅದರ ಸಿಪ್ಪೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೊಂಚ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆಯಿದೆ. ಈ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ತಿರುಳಿನ ಎಣ್ಣೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಓಲಿಯಕ್ ಮತ್ತು ಲಿನೋಲಿಯಿಕ್ ಆಮ್ಲಗಳೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ರಿಸಿನೋಲಿಯಿಕ್ ಆಮ್ಲವೂ ಇವೆ. ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆದ ಮೇಲೆ ಉಳಿಯುವ ಔಡಲ ಹಿಂಡಿ (ಮಡ್ಡಿ) ಗೊಬ್ಬರವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ರಿಸಿನ್ ಎಂಬ ರಕ್ತ ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಿಸುವಂಥ ವಿಷವಸ್ತುವಿರುವುದರಿಂದ ದನಗಳಿಗೆ ಮೇವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಂಡದಿಂದ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಮೂಲ ವಸ್ತುವನ್ನು ತಯಾರಿಸಬಹುದು. ಎಲೆಗಳನ್ನು ಎರಿ ರೇಷ್ಮೆ ಹುಳುಗಳಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ==ರೋಗಗಳು== ಔಡಲ ಸಸ್ಯಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ಬಗೆಯ ರೋಗಗಳೂ ಪೀಡೆಗಳೂ ಅಂಟುವುದುಂಟು. ಮೆಲಾಂಸ್ಪೊರೆಲ್ಲಾ ರಿಸಿನಿ ಎಂಬ ಬೂಷ್ಟಿನಿಂದ ಬರುವ ಅರಿಸಿನ ರೋಗವೂ ಸರ್ಕೊಸ್ಪೊರಿನ ರಿಸಿನೆಲ್ಲ ಎಂಬುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಎಲೆರೋಗವೂ ಡಿಪ್ಲೋಡಿಯ ರಿಸಿನೆಲ್ಲ ಎಂಬ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯದಿಂದ ಬರುವ ಕೊಳೆರೋಗವೂ ಮುಖ್ಯವಾದುವು. ಇವಾವುವೂ ಅಂಥ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೀಟಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದುವು ಎಲೆ ತಿನ್ನುವ ಅಕೊಯಿಯ ಜೇನೇಟ ಮತ್ತು ಕಾಂಡ ಹಾಗೂ ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊರೆಯುವ ಡೈಕೊಕ್ರೋಸಿಸ್ ಪಂಕ್ಟಿಫೆರಾಲಿಸ್ ಎಂಬುವು. ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಆರ್ಸಿನೇಟ್ ಮತ್ತು ಗ್ಯಾಮೆಕ್ಸೇನ್ ಡಿ.025 ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಸಿಂಪಡಿಸುವುದರಿಂದ ಇವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಬಹುದು. ಅದಲ್ಲದೆ ಔಡಲ ಬೆಳೆಯುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆದು ಈ ಹುಳುಗಳ ಡಿಂಭಗಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ನಾಶಪಡಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ಕೀಟರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಬಹುದು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://www.jatrophabiodiesel.org/castor/index.php A Bean Called Castor Can Cut Carbon & Fuel the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161030174118/http://www.jatrophabiodiesel.org/castor/index.php |date=2016-10-30 }} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Ricinus_communis.html ''Ricinus communis L.''] — ''at Purdue University''. * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/afcm/castor.html ''Castor beans''] — ''at Purdue University''. * [https://web.archive.org/web/19980508072815/http://www.ansci.cornell.edu/plants/castorbean.html ''Ricinus communis'' (castor bean)] at Cornell University *[http://www.wildflowers.co.il/english/plant.asp?ID=101 Ricinus communis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161208034405/http://www.wildflowers.co.il/english/plant.asp?ID=101 |date=2016-12-08 }} in Wildflowers of Israel; *[http://www.flowersinisrael.com/Ricinuscommunis_page.htm Castor oil plant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213070539/http://www.flowersinisrael.com/Ricinuscommunis_page.htm |date=2016-12-13 }} Flowers in Israel {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಎಣ್ಣೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು]] 3iki1aulhccikjat7hlvzflmkxco0xx 0 75942 1434208 1372430 2026-10-24T08:11:16Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434208 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{taxobox |image = Isolepis cernua 1-OB9.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Monocots]] |unranked_ordo = [[Commelinids]] |ordo = [[Poales]] |familia = [[Cyperaceae]] |genus = ''[[Isolepis]]'' |species = '''''I. cernua''''' |binomial = ''Isolepis cernua'' |binomial_authority = (Vahl) Roem. & Schult. }} '''ಐಸೊಲೆಪಿಸ್ ಗ್ರಾಸಿಲಿಸ್''': ಹೆಚ್ಚು ತೇವಾಂಶವಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಬೆಳೆಯುವ ಒಂದು ಅಲಂಕಾರಸಸ್ಯ. ಇದನ್ನು [[ಉದ್ಯಾನವನ]]ಗಳಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚು ತೇವಾಂಶವಿರುವ ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳ ಅಂಚುಗಳಲ್ಲೂ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಸಾರಿ ಇದನ್ನು ಕುಂಡಗಳಲ್ಲೂ ಬೆಳೆಸಿ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರವಸ್ತುಗಳನ್ನಾಗಿ ಬಳಸುವುದುಂಟು. ==ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು== [[File:Gardenology-IMG_7952_hunt10aug.jpg|thumb]] ಸೈಪರೇಸಿ ಕುಟುಂಬದ ಐಸೊಲೆಪಿಸ್ ಜಾತಿಯ ಒಂದು ಪ್ರಭೇದ.ಇದನ್ನು ಐಸೋಲೆಪಿಸ್ ಸೆರ್ನುವ ಎಂದೂ ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Scirpus cernuus">{{cite web | url=http://plantlust.com/plants/scirpus-cernuus | title=Scirpus cernuus | accessdate=13 December 2015}}</ref> ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಇದು 1'-1ಳಿ’ ಎತ್ತರ ಬೆಳೆಯುವ ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಪುರ್ಣಸಸಿ. ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಗಿಣ್ಣುಗಳಿವೆ. ನಡುಗಿಣ್ಣು ಟೊಳ್ಳು. ತುದಿಯಲ್ಲಿ ತುರಾಯಿ ಆಕಾರದ ಹೂಗೊಂಚಲಿದೆ. ಸಸ್ಯ ಎಳೆಯದಾಗಿದ್ದಾಗ ನೇರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದು. ವಯಸ್ಸಾದ ಅನಂತರ ಬಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಎಲೆಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದ್ದರೂ ಬಹು ಚಿಕ್ಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಸಸ್ಯದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಚೂಪು ತುದಿಯ ಸ್ಪೈಕ್ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುವ ಉಪ ಎಲೆಗಳು ಇವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[http://www.alocasia.com.au/qld_saltmarsh_plants/herbarium/grasses-rushes-and-sedge-plants/nodding-club-rush Online Field guide to Common Saltmarsh Plants of Queensland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091017120558/http://www.alocasia.com.au/qld_saltmarsh_plants/herbarium/grasses-rushes-and-sedge-plants/nodding-club-rush |date=2009-10-17 }} *[https://web.archive.org/web/20151221100151/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?7928,8145,8149 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ISCE USDA Plants Profile]{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Isolepis&Species=cernua Washington Burke Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919010204/http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Isolepis&Species=cernua |date=2012-09-19 }} *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242357844 Flora of North America] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Scirpus+cernuus Photo gallery] {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹುಲ್ಲು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] o57s4ssdytsyt02kzag9h5npxymsk0j 0 79060 1434105 1334495 2026-10-23T21:03:30Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1434105 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} {{Infobox person | honorific_prefix = [[His Holiness]] | name = ಅತೀಶ ದೀಪಂಕರ ಶ್ರೀಜ್ಞಾನ | image = Atisha.jpg | birth_date = 980 | image_size = 200px | caption = This distinctive portrait of Atiśa originated from a [[Kadam (Tibetan Buddhism)|Kadam]] monastery in [[Tibet]] and was gifted to the [[Metropolitan Museum of Art]], New York in 1933 by The Kronos Collections. In this graphic depiction, Atiśa holds a long, thin palm-leaf manuscript with his left hand, which probably symbolizes one of the many important texts he wrote, and he makes the gesture of teaching with his right hand.<ref>{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/tibu/ho_1993.479.htm |title=Portrait of Atiśa [Tibet (a Kadampa monastery)] (1993.479) |accessdate=2008-01-11 |date=October 2006 |work=Timeline of Art History |publisher=New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000– }}</ref> | birth_place = [[Bengal]], [[Pala Empire]] | death_date = 1054 | death_place = [[Nyêtang]], Tibet<br /> (now in China) | religion = [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]] | known = The major figure in the establishment of the [[Sarma (Tibetan Buddhism)|Sarma]] lineages in [[Tibet]]. | occupation = [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ|Buddhist]] teacher | spouse = | parents = | children = |}} '''ಅತೀಶ ದೀಪಂಕರ''' (982-1054). ಟಿಬೆಟ್ಟಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇವನ ಹೆಸರು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಸಂಭವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಇವನೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿ. ==ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಈತ ಪೂರ್ವಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ.ಬುದ್ಧನಂತೆಯೇ ಇವನದೂ ಕೂಡಾ ರಾಜ ಮನೆತನ<ref>[[Maha-Bodhi Society]], ''The Maha Bodhi'', Volume 90, p. 238.</ref>.ತಂದೆ ಕಲ್ಯಾಣ ಶ್ರೀ ಎಂಬ ರಾಜ, ತಾಯಿ ಪ್ರಭಾವತಿ. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ತು. [[ನಳಂದ|ನಲಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಭದ್ರನಿಂದ ದೀಕ್ಷೆಪಡೆದ. ದೀಪಂಕರ ಶ್ರೀಜ್ಞಾನ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಖ್ಯಾತನಾದ. ಅನಂತರ ವಜ್ರಾಸನ ಮಹಾವಿಹಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಶೀಲರಕ್ಷಿತನಲ್ಲಿ ವಿನಯಪಿಟಕಗಳ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ನಡೆಸಿದ. ಆದರೂ ಅವನ ಜ್ಞಾನತೃಷೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಸುವರ್ಣದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಂಬ ಪಂಡಿತನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಹನ್ನೆರಡುವರ್ಷ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿ, ಹಿಂದಿರುಗಿ [[ವಿಕ್ರಮಶೀಲ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]]ವನ್ನು ಸೇರಿದ. ==ಬರವಣಿಗೆಗಳು== ಜ್ಞಾನಪ್ರಭನೆಂಬ ವಿದ್ವಾಂಸನ ಆಶಯದಂತೆ [[ಟಿಬೆಟ್| ಟಿಬೆಟ್ಟಿಗೆ]] ಹೋಗಿ ಬೌದ್ಧಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುವ ಮತ್ತು ಭಾಷಾಂತರಿಸುವ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ. [[ಸಂಸ್ಕೃತ]]ದಿಂದ [[ಟಿಬೆಟ್ ಭಾಷೆ]]ಗೆ ಅನುವಾದ ಮಾಡಿರುವ ಇವನ ಗ್ರಂಥಗಳು ಕಾಂಜೂರ್ ಎಂಬ ಟಿಬೆಟ್ಟಿನ ತ್ರಿಪಿಟಕದಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಸಾಮ್ಯೆ ಎಂಬ ವಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಮ್ಯೂಲವಾದ ಬೌದ್ಧಗ್ರಂಥಗಳ ಭಂಡಾರ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಲಚಕ್ರ ಎಂಬ ಬೃಹದ್ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಬರೆದ. ==ಧರ್ಮ ಪ್ರಸಾರ== [[File:Mural of Atisha at Ralung Gompa, 1993.jpg|thumb|280px|Mural of Atiśa at [[Ralung Monastery]], 1993.]] ಟಿಬೆಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಂದ ಇದ್ದ ಭೂತಾರಾಧನೆಯ ಪಂಥದಿಂದ ಬೌದ್ಧಮತ ಖಿಲವಾಗುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ವಿನಯವೂ ಧರ್ಮವೂ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಭಾರತೀಯ ದೃಷ್ಟಿಗನುಗುಣವಾದ ಆಚಾರ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಮಠವೊಂದನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದ. ಮೊದಲಿಗೆ ವಿನಯ ಪಂಥವೆಂದು ಹೆಸರುಗೊಂಡ ಈ ಶಾಖೆ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಪೀತಮುಕುಟಪಂಥವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಈ ಶಾಖೆ ಟಿಬೆಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಇದೆ. ಮುಂದೆ ಮಾರ್ಪ, ಮಿಲರೇಪ ಎಂಬುವರು ಈ ಶಾಖೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಅತೀಶನಿಂದಾಗಿ ಬೌದ್ಧಮತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಏರ್ಪಟ್ಟಿತಲ್ಲದೆ ತಾಂತ್ರಿಕವಿಧಿಗಳ ವಿಸರ್ಜನೆಯಾಯಿತು. ಅತೀಶ [[ಲ್ಹಾಸ]] ಬಳಿ ನೆಕಾಂಗ್ ಎಂಬಲ್ಲಿ ತೀರಿಕೊಂಡ. ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಮಾಧಿ ಇದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://faculty.washington.edu/kpotter/ckeyt/txt3.htm Bibliography of Atisha's works, Item 596] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211113104432/http://faculty.washington.edu/kpotter/ckeyt/txt3.htm |date=2021-11-13 }}, Karl Potter, University of Washington * [http://kadampa.org/en/buddhism/advice-from-atisha Advice from Atiśa's Heart] * [https://web.archive.org/web/20251103185248/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dipankar_Srijnan%2C_Atish Atiśa Dipamkara] on Banglapedia * [http://www.lamayeshe.com/otherteachers/Atiśa/tibet.shtml Tibetan Biography of Atiśa]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.berzinarchives.com/web/en/archives/sutra/level2_lamrim/overview/specific_texts/lamp_path_enlightenment/lamp_path_enlightenment.html English Translation of Lamp to the Path of Enlightenment] (by Dr. Alexander Berzin) * [http://www.abuddhistlibrary.com/Buddhism/A%20-%20Tibetan%20Buddhism/Authors/Atiśa/Atiśa%20-%20A%20Biography/Atiśa%20Dipankar%20Srijnan%20Eye%20of%20Asia.htm Atiśa Dipankar Srijnan: Eye of Asia]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Deba Priya Barua * [http://www.meditationincolorado.org/Atiśa.htm Atiśa's work in India and Tibet]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಅತೀಶ ದೀಪಂಕರ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]] 4nsc81tczsyyt8hqbj2dz89s272vjk5 0 81356 1434217 1340615 2026-10-24T09:04:11Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434217 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} {{Infobox person | name = ಕದಂಬಿನಿ ಗಂಗೂಲಿ | image = Kadambini Ganguly.jpg | image_size = 220px | caption = | birth_name = Kadambini Basu | birth_date = 18 July 1861<ref>{{cite journal |last=Karlekar |first=Malavika |date=2012 |title=Anatomy of a Change: Early Women Doctors |journal=India International Centre Quarterly |volume=39 |issue=3/4 |pages=95–106 |jstor=24394278}}</ref> | birth_place = [[Bhagalpur]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|1923|10|3|1861|7|18|df=yes}} | death_place = [[Calcutta]], [[Bengal Presidency]], British India | occupation = Doctor, women's emancipation | spouse = [[Dwarkanath Ganguly]] | alma_mater = [[Bethune College]]<br />[[University of Calcutta]] }} '''ಕದಂಬಿನಿ ಗಂಗೂಲಿ''' (೧೮ ಜೂಲೈ ೧೮೬೧ - ೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೨೩) ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಮುಖಿ ಬಸು ಭಾರತದ ಹಾಗು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಇಬ್ಬರೇ ಮಹಿಳಾ ಪದವಿಧರರು. ಕದಂಬಿನಿ ಗಂಗೂಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಮೂಲದ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚತ್ಯ ಮದ್ದಿನ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮೊದಲನೇ ಮಹಿಳಾ ವೈದ್ಯೆ. ಆನಂದಿ ಗೋಪಾಲ್ ಜೋಶಿ, ಇನ್ನೋರ್ವ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ (೧೮೮೬) ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಳಾಗಿ ಉತ್ತೀರ್ಣಗೊಂಡರು. == ಮುಂಚಿನ ಜೀವನ == ಬ್ರಹ್ಮೋ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕರಾದ ಬ್ರಜ ಕಿಶೋರ್ ಬಸುಅವರ ಮಗಳಾಗಿ ೧೮ ಜೂಲೈ ೧೮೬೧ ರಂದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ಭಾಗಲ್ಪುರಾ,ಬಿಹಾರಿನಲ್ಲಿ ಕದಂಬಿನಿ ಗಂಗೂಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಮೂಲತಃ ಈಗ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಬಾರಿಸಲ್ ಪ್ರದೇಶದ ಚಾಂದ್ಸಿ ಎಂಬ ಊರಾಗಿತು. ಅವರ ತಂದೆ ಭಾಗಲ್ಪುರಾದ ಶಾಲೆಯ ಮುಖ್ಯೋಪಾಧ್ಯಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಹಾಗು ಅಭಯ್ ಚರಣ್ ಮಲ್ಲಿಕ್, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಭಾಗಲ್ಪುರಾದಲ್ಲಿ "ಭಾಗಲ್ಪುರಾ ಮಹಿಳಾ ಸಮಿತಿ"ಯನ್ನು ೧೮೯೩ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದರು. ಕದಂಬಿನಿಯವರ ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಂಗ ಮಹಿಳಾ ವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಶುರು ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಬೆಥುನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಬೆಥುನೇ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ೧೮೭೮ರಲ್ಲಿ ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ತೇರ್ಗಡೆಯಾದ ಮೊದಲನೇ ಮಹಿಳೆ. ಅವರ ಶ್ರಮದ ಫಲವಾಗಿ ಬೆಥುನೇ ಶಾಲೆಯವರು ಮೊದಲನೇ ಬಾರಿಗೆ ಲಲಿತ ಕಲೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ನಂತರ ಪದವೀಧರ ಶಿಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ೧೮೮೩ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು. ಅವರು ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಮುಖಿ ಬಸುರವರು ಬೆಥುನೇ ಶಾಲೆಯಿಂದ ತೇರ್ಗಡೆ ಹೊಂದಿದ ಪ್ರಥಮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾದರು, ಅದೇ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಥಮ ಉತೀರ್ಣಗೊಂಡ ಮಹಿಳೆಯರು ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು.<ref>Female students were admitted into Oxford University in 1879, one year after the admission of female students for undergraduate studies at the [[ಕಲ್ಕತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|University of Calcutta]] [http://www.ox.ac.uk/aboutoxford/women.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061018054149/http://www.ox.ac.uk/aboutoxford/women.shtml |date=2006-10-18 }}.</ref> == ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗು ವೃತ್ತಿ == ಕದಂಬಿನಿಯವರ ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಅಭ್ಯಸಿಸಿದರು. ೧೮೮೬ರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಬಂಗಾಳಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯದ ವತಿಯಿಂದ ಪದವೀದರವನ್ನು ಪ್ರಧಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಆನಂದಿ ಗೋಪಾಲ್ ಜೋಶಿಯಾರೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿ ಅವರು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಮದ್ದನು ಆಚರಣೆಗೆ ತಂದ ಇಬ್ಬರೇ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳಾ ವೈದ್ಯರಾದರು. ಹೆಚ್ಚು, ಕಮ್ಮಿ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ೧೮೮೧ರಲ್ಲಿ ಅಬಲ ಬೋಸ್ ಎಂಬ ಮಹಿಳೆ ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆಯನಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣಗೊಂಡರೂ,ಅವರಿಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳದ ಕಾರಣ ಅವರು ವೈದ್ಯಕೀಯ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಲು ಮದ್ರಾಸಿಗೆ (ಈಗ ಚೆನ್ನೈ ) ತೆರಳಿದರೂ, ಅವರು ತೇರ್ಗಡೆಯಾಗದೆ ಉಳಿದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಕದಂಬಿನಿಯವರು ಶಿಕ್ಷಕರು ಹಾಗು ಮಡಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ನಂಬಿಕೊಂಡ ಸಂಪ್ರದಾಯಸ್ಥಿಕ ಸಮಾಜಗಳಿಂದ ವಿರೋಧವನ್ನು ಜಯಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ಗೆ ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ ತೆರಳಿ, LRCP (ಎಡಿಂಬರ್ಗ್), LRCS (ಗ್ಲಾಸುಗೌ), and GFPS (ಡಬ್ಲಿನ್) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಪಾಸು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ಲೇಡಿ ದಫ್ಫ್ರಿನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ, ಕೊನೆಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಅದ ಖಾಸಗಿ ವೈದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಆರಂಭಿಸಿದರು. == ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು == ೧೮೮೩ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮೋ ಸುಧಾರಕರು ಹಾಗು ಮಹಿಳಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಚಳುವಳಿಯ ನಾಯಕರಾದ ದ್ವಾರಕಾನಾಥ್ ಗಂಗೂಲಿಯವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಗಂಡ ಹೆಂಡತಿರಿಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳ ಜೀರ್ಣೋದ್ದಾರ ಹಾಗು ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಏಳಿಗೆಗಾಗಿ ನಡೆದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಳುವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಾಳಜಿಯಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ೧೮೮೯ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ್ದ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸನ ಐದನೇ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡ ಆರು ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಇವರು ಒಬ್ಬರಿಗಿದ್ದರು. ೧೯೦೬ಅಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳಿಯ ವಿಭಜನೆಗೊಂಡ ನಂತರ ಇವರು ಮಹಿಳೆಯರ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು. ೧೯೦೮ರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿಗೊಂಡ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಟ್ರಾನ್ಸ್ವಾಲ್ ಸ್ಥಳದ ಭಾರತೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಆಂದೋಲನದ ಮೇಲೆ ಸಹಾನುಭೂತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಕೋಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಸಭೆಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸದಲ್ಲದೆ,ಅದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಕೂಡ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಹಣದ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಸಂಘ ಕಟ್ಟಿದರು. == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಎಂಟು ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಿಯಾದ ಅವರು, ಸಂಸಾರದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ನೀಡಲು ಬಹಳ ಸಮಯ ನೀಡಬೇಕಾಯಿತು. ಅವರ ಕಸೂತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು. ಅಮೆರಿಕಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇತಿಹಾಸಕಾರರರಾದ ಡೇವಿಡ್ ಕೋಪ್ಫ್ <ref name="kopf">{{Cite web|url=http://www.hist.umn.edu/faculty/kopf.html|title=David Kopf|accessdate=5 November 2006|publisher=Regents of the University of Minnesota|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060516060014/http://www.hist.umn.edu/faculty/kopf.html <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate=16 May 2006|work=History at Minnesota}}</ref> ಕದಂಬಿನಿಯವರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತ ಹೀಗೆ ಬರೆದ್ದಿದಾರೆ, " ಗಂಗೂಲಿಯವರ ಪತ್ನಿ, ಕದಂಬಿನಿ ಅವರ ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಗುರಿ ಸಾದಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವಂತತ್ರ ಗಳಿಸಿಕೊಂಡ ಬ್ರಹ್ಮೋ ಸಮಾಜದ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಅದೇನೇ ಇದ್ದರು, ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಂಬಂಧ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೇಮ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಚಾಣಾಕ್ಷತೆಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಅತಿ ವಿರಳವಾದುದು. ಕದಂಬಿನಿಯವರ ಉದಾಹರಣೆ ಅವರ ಕಾಲಿನ ಸಮಾಜದ ವಿಮುಕ್ತ ಎನಿಸಿಕೊಂಡ ಬ್ರಹ್ಮೋ ಸಮಾಜದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಸ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಾಗಲಿ ಕಾಣದಂಥ ಪ್ರಕರಣವಾಗಿತ್ತು. ಎಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಮೇಲೆ ಎಳೆಯುವ ಕದಂಬಿನಿಯವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹಾಗು ತಮ್ಮ ಮಾನವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಬುದ್ದಿ ಕದಂಬಿನಿಯವರನ್ನು ಬಂಗಾಳಿ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡ ಸಾಧಾರಣ ಬ್ರಹ್ಮೋ ಸಮಾಜದ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿತು."<ref name="kopfbook"><span>(</span>[[Kadambini Ganguly#CITEREFKopf1979|Kopf 1979]]<span>, pp.</span>&nbsp;<span>125)</span></ref> == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{Reflist}} == ಉಲ್ಲೇಖನಗಳು == * <cite class="citation" id="CITEREFKopf1979">Kopf, David (1979), ''The Brahmo Samaj and the Shaping of the Modern Indian Mind'', Princeton University Press, ISBN&nbsp;0-691-03125-8</cite><cite class="citation" id="CITEREFKopf1979"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AKadambini+Ganguly&rft.aufirst=David&rft.aulast=Kopf&rft.btitle=The+Brahmo+Samaj+and+the+Shaping+of+the+Modern+Indian+Mind&rft.date=1979&rft.genre=book&rft.isbn=0-691-03125-8&rft.pub=Princeton+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * Sengupta, Subodh Chandra and Bose, Anjali (editors), (1976/1998), ''Sansad Bangali Charitabhidhan'' (Biographical dictionary) in Bengali, pp 79–80, ISBN 81-85626-65-0 * {{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Murshid|first=Ghulam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|edition=Second|chapter=Ganguly, Kadambini|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ganguly,_Kadambini|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor1-link=Sirajul Islam|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724142426/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ganguly,_Kadambini|archive-date=2020-07-24|access-date=2016-08-12|url-status=dead}} * <cite class="citation" id="CITEREFNandy1995">Nandy, Ashis (1995), ''The Savage Freud and Other Essays on Possible and Retrievable Selves'', Princeton University Press, ISBN&nbsp;0-691-04411-2</cite><cite class="citation" id="CITEREFNandy1995"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AKadambini+Ganguly&rft.aufirst=Ashis&rft.aulast=Nandy&rft.btitle=The+Savage+Freud+and+Other+Essays+on+Possible+and+Retrievable+Selves&rft.date=1995&rft.genre=book&rft.isbn=0-691-04411-2&rft.pub=Princeton+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Interwikineeded}} i67jtynf6rodcfa4dss4eo1gv0ykprv 0 83349 1434113 1336848 2026-10-24T01:22:00Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434113 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} ==ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ== 1, [[ಸರ್ಕಾರಿ]] ಕೇಂದ್ರೀಯ ಔಷಧಾಗಾರ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ಓಂ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 3. ಮೆಸರ್ಸ್ ಮೆಲ್ಡೊನಾಲ್ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರೀಸ್ 4. ಮೆಸರ್ಸ್ ದಿರತನ್ ಮಿಶ್ರ ದಿಪೊ 5. ಮೆಸರ್ಸ್ ದಿ. ಆಂಗ್ಲೊ ಫ್ರೆಂಚ್ ಡ್ರಗ್ ಕಂ. ಲಿಮಿಟೆಡ್ 6. ಮೆಸರ್ಸ್ ಲೋಹದ್ರಾವ ಫಾರ್ಮಸಿ 7. ಮೆಸರ್ಸ್ ಐಡಿಯಲ್ ಇಂದಿಜಿನಿಯಸ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 8. ನಿದರ್ಶನ ಆಯುರ್ವೇದ ವೈದ್ಯಶಾಲ 9. ಶ್ರೀ ಭುವನೇಶ್ವರಿ ಆಯುರ್ವೇದ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 10. ಮೆಸರ್ಸ್ ಧನ್ವಂತರಿ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಸೆಂಟರ್ 11. ಮೆಸರ್ಸ್ ರಿಸ್ಪೆಲ್ ಫಾರ್ಮಾ 12. ಮಸರ್ಸ್ ಸ್ಪಾ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್ ಪ್ರೈ. ಲಿಮಿಟೆಡ್ 13. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕ್ಯಾಪ್ರೊಲ್ಯಾಬ್ಸ್ ಇಕ್ಸ್‍ಪೋಟ್ರ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಪ್ರೈ. ಲಿ. 14. ಮೆಸರ್ಸ್ ಜೀವನ್‍ಟೋನ್ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ಸ್ 15. ಮೆಸರ್ಸ್ ಮಧುರ್ ಫಾರ್ಮಾ ಅಂಡ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರೀಸ್ 16. ಮೆಸರ್ಸ್ ದಿ ಹಿಮಾಲಯ ಡ್ರಗ್ಸ್ ಕಂ. 17. ಮೆಸರ್ಸ್ ಮಾಕ್ಸ್ವೆಲ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 18. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕುಮಾರ್ ಆಯುರ್ವೇದಾಶ್ರಮ 19. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸಾಗರ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 20. ಮೆಸರ್ಸ್ ಬಾಲಾಜಿ ವೈದ್ಯಶಾಲ 21. ಮೆಸರ್ಸ್ ಇ-ಒ&S ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ಸ್ 22. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕೌಶಿಕ್ ಹರ್ಬಲ್ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ 23. ಮೆಸರ್ಸ್ ಫೈನ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರೀಸ್ 24. ಮೆಸರ್ಸ್ ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಘಾಟ್ಸ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 25. ಮೆಸರ್ಸ್ ಈಡನ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 26. ಮೆಸರ್ಸ್ ಭಾರತಿ ವೈದ್ಯಶಾಲ 27. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ ಬ್ಯೂಟಿ ಕಲ್ಚರ್ 28. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶಂಕರ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 29. ಮೆಸರ್ಸ್ ಜವಳಿ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರೀಸ್ 30. ಮೆಸರ್ಸ್ ನಂದಿ ಫಾರ್ಮಾ 31. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸದ್ವೈದ್ಯ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 32. ಮೆಸರ್ಸ್ ಅಮರಜ್ಯೋತಿ ವೈದ್ಯಶಾಲ 33. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕೆ.ಜಿ. ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ಸ್ 34. ಮೆಸರ್ಸ್ ಆಮ್ಕೊ ಫಾರ್ಮಾ 35. ಮೆಸರ್ಸ್ ಇ ರಾಘವ ವೈದ್ಯಶಾಲ 36, ಮೆಸರ್ಸ್ ಸೀತಾರಂ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಅಂಡ್ ಪಲ್ವರೈಸರ್ಸ್ 37, ಮೆಸರ್ಸ್ ಕಲ್ಕಿ ಆಯುರ್ವೇದ ಫಾರ್ಮಸಿ 38. ಮೆಸರ್ಸ್ ಬ್ರಹ್ಮೇಂದ್ರ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಸೆಂಟರ್ 39. ಮೆಸರ್ಸ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಹಬ್ರ್ಸ್ ಕಾಂನ್ಸಟ್ರೇಟೆಡ್ ಪ್ರೈ. ಲಿ. 40. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀ ರಾಮಜ್ಯೋತಿ ವೈದ್ಯಶಾಲ 41. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸ್ನೇಹ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್ ಹರ್ಬಲ್ ಡಿವಿಜನ್ 42. ಮೆಸರ್ಸ್ ಆತ್ರೇಯ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 43. ಮೆಸರ್ಸ್ ಜಗತ್ ಫಾರ್ಮಾ 44. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕೊಡತ್ಕಾತಿಲ್ ಆಯುರ್ವೇದ ಮೆಡಿಸಿನ್ಸ್ 45. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸಂಜೀವಿನಿ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 46. [[ಮೆಸರ್ಸ್]] ಹಾರೀತ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 47. ಮೆಸರ್ಸ್ ನೀಮ್ ಬಯೋ ಹಟ್ಸ್ 48. ಮೆಸರ್ಸ್ ವಿಂಟೇಜ್ ರೆಮಿಡೀಸ್ 49. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪ್ರೈಮ್‍ರೋಸ್ ಹರ್ಬಲ್ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ಸ್ 50. ಮೆಸರ್ಸ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ರೆಮಿಡೀಸ್ & [[ರೀಸರ್ಚ್]] 51. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪೆಂಟಾಕೇರ್ ಆಯರ್ ಫಾರ್ಮಾ 52. ಮೆಸರ್ಸ್ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಫಾರ್ಮಾ 53. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸಬ್-ನಮ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಕಂಪನಿ<ref>http://dir.indiamart.com/impcat/ayurvedic-medicine.html</ref> 54. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸೇಡಿಯಾಪು ಹರ್ಬಲ್ಸ್ 55. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ಸ್<ref>{{Cite web |url=http://pharmatips.doyouknow.in/Articles/Pharma-Companies/List-Of-Ayurvedic-Herbal-Products-Manufacturer-Companies-In-India.aspx |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161102092026/http://pharmatips.doyouknow.in/Articles/Pharma-Companies/List-Of-Ayurvedic-Herbal-Products-Manufacturer-Companies-In-India.aspx |archive-date=2016-11-02 |url-status=dead}}</ref> 56. ಮೆಸರ್ಸ್ ಆಲ್ ರೋಡ್ ಕೆಮ್ (ಪ್ರೈ) ಲಿ. 57. ಮೆಸರ್ಸ್ ವೋಹ್ರಾ ವ್ಯಕೇಜಿಂಗ್ಸ್ 58. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕೆಮ್‍ವೆಲ್ ಲಿ. 59. ಮೆಸರ್ಸ್ ವೇದಿಕ್ ಬಯೋ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್ (ಪ್ರೈ) ಲಿ. 60, ಮೆಸರ್ಸ್ ನವಶಕ್ತಿ ಹರ್ಬಲ್ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್ 61. ಡಾ|| ಬಿ.ವಿ. ರಂಗನಾಯಕಮ್ಮ ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀಯನ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 62. ಮೆಸರ್ಸ್ ಅಡೋರ್ ಮಲ್ಟಿಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ 63. ಮೆಸರ್ಸ್ ನೇಚರ್ ಕೇರ್ ಸಲ್ಯೂಷನ್ಸ್ 64. ಮೆಸರ್ಸ್ ಬಯೋಫಾರ್ಮಾ ಡ್ರಗ್ಸ್ & ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 65. ಮೆಸರ್ಸ್ ಬೆಂಟ್ಲಿ & ರೆಮಿಂಗ್ಟನ್ ಪ್ರೈ.ಲಿ. 66. ಮೆಸರ್ಸ್ ರುಕ್ಮಿಣಿ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ಸ್ 67. ಮೆಸರ್ಸ್ ಝೆನ್ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್ 68. ಮೆಸರ್ಸ್ ಟ್ರಿನಿಟಿ ಫೈತ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 69. ಮೆಸರ್ಸ್ ವೆಂಕಟ್ ಫಾರ್ಮಾ 70. ಮೆಸರ್ಸ್ ನಿಕೆಮ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 71. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪ್ರಾದಾನ್ ಹರ್ಬಲ್ ಕಂಪನಿ 72. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕಾಮಿನಿ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 73. ಮೆಸರ್ಸ್ ಜೆ. ಆರ್. ಡಿ. ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ಸ್ 74, ಮೆಸರ್ಸ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಕ್ಯಾಪ್ಸೂಲ್ಸ್ ಲಿ. ==ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಶ್ರೀ ಸೀತಾ ರಾಘವ ವೈದ್ಯಶಾಲ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ಗುರುರಾಜ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 3. ನಿಖಿಲ ಕರ್ನಾಟಕ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ ಲಿ. 4. ಮೆಸರ್ಸ್ ಬಿ.ಎನ್. ಪಂಡಿತ್ & ಸನ್ಸ್ 5. ಮೆಸರ್ಸ್ ಆಯರ್ ಡ್ರಗ್ಸ್ 6. ಸದ್ವೈದ್ಯಶಾಲ (ಪ್ರೈ) ಲಿಮಿಟೆಡ್ 7. ಡಾ|| ಎಂ. ಜಿ. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಮೆಸರ್ಸ್ ಮೈಸೂರ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 8. ಮೆಸರ್ಸ್ ಎನ್. ಎನ್. ಪಂಡಿತ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಕಂಪನಿ ಲಿ. 9. ಮೆಸರ್ಸ್ ಧನ್ವಂತರಿ ಆಯುರ್ವೇದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ==ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪಂಡಿತ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ & ರಿಸರ್ಚ್ ಸೆಂಟರ್ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀ ರಾಘವೇಂದ್ರ ವೈದ್ಯಶಾಲ 3. ಮೆಸರ್ಸ್ ಚರತ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 4. ಮೆಸರ್ಸ್ ಭ್ರಮರ ಆಯರ್ವೇದ ವೈದ್ಯಶಾಲ 5. ಮೆಸರ್ಸ್ ಅಶ್ವಿನಿ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್ ==ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಶ್ರೀ ವಿಜಯಕುಮಾರ್ ರಾಮ್‍ನಾಥ್ ಪೈ ಮೆಸರ್ಸ್ ಗೀತಾ ಕಾಟೇಜ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ನವ ಕಾರ್ಯ ಧನ್ವಂತರಿ ಔಷಧಾಲಯ 3. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀ ದುರ್ಗಾ ಹರ್ಬಲ್ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ 4. ಮೆಸರ್ಸ್ ಜಾಫ್‍ಮನ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 5. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪರಂಪರಾಗತ ವೈದ್ಯಗಾನ್ ಕೇಂದ್ರ ಕ್ರಿಯಾ ಸಮಿತಿ 6. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸಂತೋಷ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 7. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕಾಮತ್ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ ಅಂಕೋಲಾ 8. ಮೆಸರ್ಸ್ ವಿಶ್ವಕಾಳಿ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 9. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ ==ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಆಚಾರ್ಯ ಸುಶ್ರುತ ಡ್ರಗ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಫಾರ್ಮಾ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸರಸ್ವತಿ ಆಯುರ್ವೇದ ಭಂಡಾರ ==ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕೇರಳ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಔಷಧಾಲಯ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀಶಕ್ತಿ ಆಯುರ್ವೇದಿಕಗ ಫಾರ್ಮಸಿ 3. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪ್ರಕಾಶ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 4. ಮೆಸರ್ಸ್ ಗಜಾನನ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 5. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪದ್ಮಾಂಬ ರಸೌಷಧ ಕಾರ್ಯಾಲಯ 6. ಮೆಸರ್ಸ್ ಡಯಾನ ಫಾರ್ಮಾ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ 7. ಮೆಸರ್ಸ್ ಅನಂತ ಆಯುರ್ವೇದಾಲಯ 8. ಮೆಸರ್ಸ್ ಯಯೂತಿ ಹರ್ಬಲ್ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ಸ್ 9. ಡಾ|| ಕೆ. ಎಸ್. ಮುರಳೀಧರ ಮೆಸರ್ಸ್ ಆಯರಾಸಿನಿ ಹಟ್ರ್ಸ್ ==ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ವಿಜಯಾ ಮೆಡಿಕಲ್ ವಕ್ರ್ಸ್ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ಧನಸಾಲಿ ಔಷಧೀಸ್ 3. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸುಶ್ರೂತ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ 4. ಮೆಸರ್ಸ್ ಹಾರ್ಲೆಸ್ಟಾರ್ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ 5. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀ ಶಾರದಾ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 6. ಮೆಸರ್ಸ್ ಬಯೋ ಎಥಿಕಲ್ಸ್ ಫಾರ್ಮಾ ಲಿ. 7. ಮೆಸರ್ಸ್ ಜಾನಕ್ಕಿ ಆಯುರ್ವೇದಾಲಯ 8. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ 9. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸಿದ್ಧಕಲಾ ಹಬ್ರ್ಸ್ ==ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸೋಮನಾಥ ಫಾರ್ಮಸಿ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ಚೈತನ್ಯ ಫಾರ್ಮಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ ==ಬಿಜಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ನೂತನ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಕಾರ್ಯಾಲಯ (ಫ್ರೈ) ಲಿ. 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪವಮಾನ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 3. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀ ಸಾಯ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 4. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕೆ. ಆರ್. ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ==ಬೆಳಗಾಂ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕರ್ನಾಟಕ ಲಿಂಗಾಯರ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪ್ರಗತಿ ಫಾರ್ಮಾ 3. ಮೆಸರ್ಸ್ ನವಚೇತನ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 4. ಮೆಸರ್ಸ್ ಅನಂತ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 5. ಮೆಸರ್ಸ್ ದೀಕ್ಷಿತ್ ಮಧು ಆಫೀಸ್ 6. ಮೆಸರ್ಸ್ ಫಲ್ಕನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ಸ್ 7. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸುದರ್ಶನ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 8. ಮೆಸರ್ಸ್ ಗುಪಿಕೆಮ್ (ಪ್ರೈ) ಲಿ. 9. ಮೆಸರ್ಸ್ ಅರನ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಸೆಂಟರ್ 10. ಮೆಸರ್ಸ್ ಅಮಿಯ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ ==ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಎಚ್. ಕೆ.ಜಿ.ಎಸ್. ರೋಸಾ ಅಂಡ್ ಕಂಪನಿ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ಜೆ.ಸಿ. ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ ==ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಧನ್ವಂತರಿ ಆಯುರ್ವೇದ ಫಾರ್ಮಸಿ ==ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಐ.ಡಿ. ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ ==ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ದಿ ಬ್ರೌವ್ ಆಯಿಲ್ ಮ್ಯಾನುಫ್ಯಾಕ್ಚರಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ ==ಬೀದರ್ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಮಲ್ಲಿನಾಥ ಆಯುರ್ವೇದ ಫಾರ್ಮಸಿ ==ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪೃಥ್ವಿ ಆಯರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ ==ಜಾಮರಾಜನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ವೆಮ್ಕಾ ಕೆಮಿಡೀಸ್ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕರುಣಾ ಟ್ರಸ್ಟ್ ==ಮಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಧರ್ಮ ವೈದ್ಯಾಶ್ರಮ ಸಂಘ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಘಾಟ್ಸ್ ಹರ್ಬಲ್ಸ್ 3. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶೇರಾ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 4. ಮೆಸರ್ಸ್ ವಾಮನವಾಸುದೇವ ನಾಯಕ್ ಅಂಡ್ ಸನ್ಸ್ 5. ಮೆಸರ್ಸ್ ಎಸ್. ಡಿ.ಪಿ. ಔಷಧಾಲಯ 6. ಮೆಸರ್ಸ್ ತೇಜಸ್ವಿ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್ 7. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀ ಅಭಿನವ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಆಯುರ್ವೇದ ಟ್ರಸ್ಟ್ 8. ಮೆಸರ್ಸ್ ನಿತ್ಯಾನಂದ ಔಷಧಾಲಯ 9. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪಾಂಡುರಂಗ ಗಣಪಯ್ಯ ಅಂಡ್ ಸನ್ಸ್ 10. ಮೆಸರ್ಸ್ ಗಣಪಯ್ಯ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 11. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶಾಸ್ತ್ರೀಸ್ ರೆಮಿಡೀಸ್ ಅಂಡ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಸೆಂಟರ್ 12. ಮೆಸರ್ಸ್ ಭಾರತ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 13. ಮೆಸರ್ಸ್ ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 14. ಮೆಸರ್ಸ್ ರಕ್ಷತ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 15. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶಂಕರ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 16. ಮೆಸರ್ಸ್ ಎನ್. ಡಿ. ಪಿ. ರೆಮಿಡೀಸ್ ಅಂಡ್ ರೀಸರ್ಚ್ ಸೆಂಟರ್ 17. ಮೆಸರ್ಸ್ ಎಸ್. ಎನ್. ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 18. ಮೆಸರ್ಸ್ ವಿಠ್ಠಲದಾಸ್ ಪತ್ಕಲ ಫಾರ್ಮಸಿ 19. ಮೆಸರ್ಸ್ ಎನ್ಮೂರ್ ಆಯುರ್ವೇದ ಫಾರ್ಮಸಿ 20. ಮೆಸರ್ಸ್ ಮಲಯಾಳ ಫಾರ್ಮಾ 21. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕೃಷ್ಣ ಫಾರ್ಮಾ 22. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 23. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ವೇತ ಆಯರ್ ರೆಮಿಡೀಸ್ 24. ಮೆಸರ್ಸ್ ಜೆಡ್ಡು ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 25. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀ ನವೀನಪ್ರಭು, ತಾಟ್ಸ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ ವಕ್ರ್ಸ್ 26. ಮೆಸರ್ಸ್ ಪಿ.ಕೆ. ಬಾಲಗೋಪಾಲ, ಮೌಲಾನ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 27. ಡಾ|| ಇಂದುಶೇಖರ ಶೆಟ್ಟಿ ಮೆಸರ್ಸ್ ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರ ಆಯುರ್ವೇದ ಫಾರ್ಮಸಿ 28. ಡಾ|| ಅನಂತೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ ಮೆಸರ್ಸ್ ಅನಂತೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ ಅಂಡ್ ಕಂಪನಿ 29. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸಿಮ್‍ತಾನ್ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರೀಸ್ ಪ್ರೈ. ಲಿ. 30 ಮೆಸರ್ಸ್ ಎನ್. ಎಸ್. ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 31 ಮೆಸರ್ಸ್ ಕೆ.ಕೆ. ಪಂಡಿತ್ ಆರ್ಯ ಧನ್ವಂತರಿ ಆಶ್ರಮ ==ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕೆ.ಎ. ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 2. ಮೆಸರ್ಸ್ ಮನಿಯಾರ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಸೆಂಟರ್ 3. ಮೆಸರ್ಸ್ ರಾಜಶ್ರೀ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 4. ಮೆಸರ್ಸ್ ವಿಜಯೇಂದ್ರ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 5. ಮೆಸರ್ಸ್ ನಾಯಕ್ ಆಯುರ್ವೇದಾಶ್ರಮ 6. ಮೆಸರ್ಸ್ ದಿ ನ್ಯೂ ಭುವನೇಂದ್ರ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಫಾರ್ಮಸಿ 7. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸ್ವದೇಶಿ ಔಷಧ ಭಂಡಾರ 8. ಮೆಸರ್ಸ್ ಧನ್ವಂತರಿ ಫಾರ್ಮಸಿ 9. ಮೆಸರ್ಸ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ ಕಂಪನಿ 10. ಮೆಸರ್ಸ್ ಅಂಚನ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ 11. ಮೆಸರ್ಸ್ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಡ್ರಗ್ಸ್ 12. ಮೆಸರ್ಸ್ ಗೇಸನ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ಸ್ 13. ಮೆಸರ್ಸ್ ಎಸ್. ಡಿ. ಎಂ. [[ಆಯುರ್ವೇದ]] ಫಾರ್ಮಸಿ 14. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸ್ವದೇಶಿ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 15. ಮೆಸರ್ಸ್ ಆಳ್ವ ಫಾರ್ಮಸಿ 16. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀನಿಧಿ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ 17. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕಾಮತ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 18. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀಗುರು ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ 19. ಮೆಸರ್ಸ್ ಶ್ರೀರಾಮ್ ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯೂಟಿಕಲ್ಸ್ 20. ಮೆಸರ್ಸ್ ಸ್ವದೇಶಿ ಔಷಧಾಲಯ 21. ಮೆಸರ್ಸ್ ಅಶ್ವಿನಿ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ಸ್ 22. ಮೆಸರ್ಸ್ ಮನಿಯಾಲ್ ಹರ್ಬಲ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ರೆಮಿಡೀಸ್. ಲಿ. 23. ಮೆಸರ್ಸ್ ಬರ್‍ಕುರ್ ಆಯರ್ ಫಾರ್ಮಸಿ ==ಗದಗ್ ಜಿಲ್ಲೆ== 1. ಮೆಸರ್ಸ್ ಕೆ. ಕೆ. ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ (ಡಾ. ವಸುಂಧರಾ ಭೂಪತಿ) ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} ncperrgq5y9tgf04qvkvi72hd8yj0lm 0 83482 1434155 1339131 2026-10-24T06:26:08Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434155 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} ಎಪಿಕರ್ಮಸ್ <ref>{{Cite web |url=http://www.theatrehistory.com/ancient/ridgeway004.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024013122/http://www.theatrehistory.com/ancient/ridgeway004.html |archive-date=2016-10-24 |url-status=dead}}</ref><ref>http://www.sacred-texts.com/cla/app/app20.htm</ref>ಕ್ರಿ.ಪೂ. ಸು. 540-450. ಪ್ರಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ. ವಿನೋದನಾಟಕಕಾರ. ಹಳೆಯ ವಿನೋದ ನಾಟಕ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಅವನೇ ಪಿತನೆಂಬ ಹೊಗಳಿಕೆ ಉಂಟು. ಹಾಗೂ ಪೈತಾಗರಸ್ ಪಂಥಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ದಾರ್ಶನಿಕನೂ ಹೌದು. ಅಷ್ಟೊಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೂ ಉಪಲಬ್ಧವಿಲ್ಲ. ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಚೂರುಪಾರುಗಳ ಮೊತ್ತವೂ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ. ಅವನ ಜೀವಿತ ಕಾಲವಾಗಲಿ ಜೀವನದ ವಿವರಗಳಾಗಲಿ ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿ.ಪೂ.486 ಅವನ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸಮಯವೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಊಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಸ್ ಎಂಬ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ, ಮೊದಲು ಮೆಗಾರಾಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಕೆಲಕಾಲವಿದ್ದು, ಅನಂತರ ಸೈರಕ್ಯೂಸಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೆಲಸಿದನೆಂದೂ ಅಲ್ಲೇ 90ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಮರಣ ಒದಗಿತೆಂದೂ ಜನಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎಪಿಕರ್ಮಸನ ವಿನೋದನಾಟಕಗಳನ್ನು ಮೂರು ಗುಂಪಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಾಮಿತಿಯಸ್, ಸೈಕ್ಲೋಪ್ಸ್ ಮುಂತಾದ ವೀರೇತಿಹಾಸದ ಘಟನಾವಳಿಗಳನ್ನು ವಿಕಟಾನುಕರಣ ಮಾಡುವವು ಒಂದು ರಾಶಿ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಳಿನ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಪರಿಹಾಸಗೈಯುವ ಮೂಕ ನಾಟಕಗಳು (ಮೈಮ್) ಎರಡನೆಯ ರಾಶಿ. ಮೂರನೆಯ ವಿಧದ ವಿರಚನೆಗಳನ್ನು ಸಂವಾದ ರೂಪದ ಪ್ರಬಂಧ-ಎನ್ನಬೇಕು. ಒಂದರಲ್ಲಿ ಗಂಡು ಬುದ್ಧಿ, ಹೆಣ್ಣು ಬುದ್ಧಿಗಳ ನಡುವೆ ವಾಗ್ವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅವನ ನಾಟಕಗಳು ತ್ವರೆ, ಓಡಾಟ, ಸಡಗರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ಎರಡು ಮೂರು ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಎಸಗಿ ಈತ ವಿನೋದ ನಾಟಕವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿದ ನಿಜಾಂಶವನ್ನು ಮರೆಯಲಾಗದು. ಅಶ್ಲೀಲತೆಯನ್ನೂ ಗ್ರಾಮ್ಯ ಗೇಲಿಯನ್ನೂ ಆದಷ್ಟು ಈತ ತೊಡೆದು ಹಾಕಿದ : ಮೋದಗಾರರ ಕೂಟಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಅದಕ್ಕೆ ವಹಿಸಿ, ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಂವಿಧಾನ ವಿನೋದ ನಾಟಕದಲ್ಲೂ ಕಾಣಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿದ. ಮೇಲಾಗಿ, ಈ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಡಂಬನವನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ, ಪರಾವಲಂಬಿ, ಹಳ್ಳಿಗ, ದೃಶ್ಯ ಕುತೂಹಲಿ, ಮುಂತಾದ ಮನುಷ್ಯ ನಮೂನೆಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದೇ ಅವನ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದ್ದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಘನವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ. ವಿನೋದ ನಾಟಕದ ಶುದ್ಧಿ ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಆಯ್ತೆಂದು ಅರಿಸ್ಟೋಫೆನೀಸ್ (ನೋಡಿ- ಅರಿಸ್ಟೋಫೆನೀಸ್) ಹೇಳಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಪೂರ್ಣ [[ಸತ್ಯ]]ವಲ್ಲ. ಅವನಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ಎಪಿಕರ್ಮಸ್ ಆ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಕೈ ಹಾಕಿದ್ದ; ಕೊಂಚಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಧಿಸಿಯೂ ಇದ್ದ. ಆದರೂ ಕಲೆಗಾರಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ಎಪಿಕರ್ಮಸನ ವಿನೋದ ನಾಟಕದ ಛಂದಸ್ಸು ಸಡಿಲ, ಶಬ್ದಕೋಶ ಒರಟೊರಟು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} lzhnvenq0i54l314q4jn3xdo8o5iy1d 0 88008 1434111 1336405 2026-10-24T00:47:32Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434111 wikitext text/x-wiki [[File:Augusta-Webster-1882.jpg|thumb|ಆಗಸ್ಟಾ ವೆಬ್‌ಸ್ಟರ್]] '''ಆಗಸ್ಟಾ ವೆಬ್‌ಸ್ಟರ್''' (೩೦ ಜನವರಿ ೧೮೩೭ - ೫ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೮೯೪) ಪೂಲೆ, ಡಾರ್ಸೆಟ್‌ ನಲ್ಲಿ ಜೂಲಿಯಾ ಆಗಸ್ಟಾ ಡೇವಿಸ್ ಆಗಿ ಜನಿಸಿದರು, ಇವರು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] [[ಕವಿ]], ನಾಟಕಗಾರ್ತಿ, ಪ್ರಬಂಧಗಾರ್ತಿ ಮತ್ತು [[ಅನುವಾದ|ಅನುವಾದಕಿ]]. ==ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ== ಆಗಸ್ಟಾ ವೈಸ್-ಅಡ್ಮಿರಲ್ ಜಾರ್ಜ್ ಡೇವಿಸ್ ಮತ್ತು ಜೂಲಿಯಾ ಹ್ಯೂಮ್ ಅವರ ಮಗಳು, ಅವಳು ತನ್ನ ಕಿರಿಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದ ''ಗ್ರೈಪರ್'' ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಕಳೆದಳು. ಅವರು ಗ್ರೀಕ್ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ್ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ ನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಕವನ ಸಂಕಲನವನ್ನು ೧೮೬೦ ರಲ್ಲಿ ಸೆಸಿಲ್ ಹೋಮ್ಸ್ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ೧೮೬೩ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಟ್ರಿನಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್, ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ನಲ್ಲಿ ಸಹವರ್ತಿ ಥಾಮಸ್ ವೆಬ್‌ಸ್ಟರ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಅವರಿಗೆ ಅಗಸ್ಟಾ ಜಾರ್ಜಿಯಾನಾ ಎಂಬ ಮಗಳು ಇದ್ದಳು, ಅವರು ಜೋಸೆಫ್ ಬೌರ್ಕ್, ೩ ನೇ ಅರ್ಲ್ ಆಫ್ ಮೇಯೊ ರವರ ಕಿರಿಯ ಮಗ ರೆವರೆಂಡ್ ಜಾರ್ಜ್ ಥಿಯೋಬಾಲ್ಡ್ ಬೌರ್ಕ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ವೆಬ್‌ಸ್ಟರ್‌ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬರವಣಿಗೆಯು ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಮಹಿಳಾ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಿತಿಯ ಲಂಡನ್ ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕಿನ ಪ್ರಬಲ ವಕೀಲರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ೧೮೭೯ ಮತ್ತು ೧೮೮೫ ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ನಂತರ ಚುನಾಯಿತ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಬರಹಗಾರರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=https://rmc.library.cornell.edu/womenLit/learned_poets/Webster_L.htm|title=Women in the Literary Marketplace|website=rmc.library.cornell.edu|access-date=2024-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817155322/https://rmc.library.cornell.edu/womenLit/learned_poets/Webster_L.htm|archive-date=2021-08-17|url-status=dead}}</ref><ref>Papaioannou, Nicole. [https://books.google.com/books/about/But_They_Would_Not_Teach_Her_to_Play.html?id=4PyUYgEACAAJ But They Would Not Teach Her to Play': Child Heroines, Fantasy, and the Victorian Debate on Female Education'' (Master's thesis)]. Montclair State University: Montclair, NJ</ref> ೧೮೮೫ ರಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ವಿಫಲವಾದ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಇಟಲಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಅವರು ೫ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೮೯೪ ರಂದು ೫೭ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ಆಕೆಯ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಬರವಣಿಗೆಯು ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು ಮತ್ತು [[ಎಲಿಜಬೆತ್ ಬ್ಯಾರೆಟ್ ಬ್ರೌನಿಂಗ್]] ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಪರಿಗಣಿಸಿದರು. ಆಕೆಯ ಮರಣದ ನಂತರ, ಆಕೆಯ ಖ್ಯಾತಿಯು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕುಸಿಯಿತು. ೧೯೯೦ ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದ ಅವರು ಐಸೊಬೆಲ್ ಆರ್ಮ್‌ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್, ಏಂಜೆಲಾ ಲೈಟನ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಸ್ಟೀನ್ ಸುಟ್‌ಫಿನ್‌ನಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಗಮನವನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಕೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮಾತನಾಡುವ ಮೂರು ಸುದೀರ್ಘ ನಾಟಕೀಯ ಸ್ವಗತಗಳು ಸೇರಿವೆ: ''ಎ ಕ್ಯಾಸ್ಟ್‌ವೇ'', ''ಸರ್ಸ್'', ಮತ್ತು ''ದಿ ಹ್ಯಾಪಿಯೆಸ್ಟ್ ಗರ್ಲ್ ಇನ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್'', ಹಾಗೆಯೇ ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಸಾನೆಟ್-ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್, "ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಮಗಳು". [[File:Grave of Augusta Webster in Highgate Cemetery.jpg|thumb|ಹೈಗೇಟ್ ಸ್ಮಶಾನದಲ್ಲಿ ಆಗಸ್ಟಾ ವೆಬ್‌ಸ್ಟರ್‌ನ ಸಮಾಧಿ]] ಅವಳು ೫ ನೇ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೮೯೪ ರಂದು ನಿಧನರಾದರು ಮತ್ತು ಹೈಗೇಟ್ ಸ್ಮಶಾನ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕಟಿಂಗ್ಸ್ ಕ್ಯಾಟಕಾಂಬ್ಸ್ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಆಕೆಯ ಸಮಾಧಿ (ಪ್ಲಾಟ್ ನಂ.೮೧೮೭), ಮರದ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ನರಳಿದೆ. ==ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು== '''ಕವನ'''' * ''ಬ್ಲಾಂಚೆ ಲಿಸ್ಲೆ: ಮತ್ತು ಇತರ ಕವಿತೆಗಳು.'' ೧೮೬೦ * ''ಲಿಲಿಯನ್ ಗ್ರೇ.'' ೧೮೬೪ * ''ನಾಟಕೀಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳು.'' ೧೮೬೬ * ''ಎ ವುಮನ್ ಸೋಲ್ಡ್ ಅಂಡ್ ಇತರೆ ಕವನಗಳು.'' ೧೮೬೭ * ''ಪೋಟ್ರೇಟ್ಸ್'' ೧೮೭೦ * ''ಎ ಬುಕ್ ಆಫ್ ರೈಮ್'' ೧೮೮೧ * ''ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಮಗಳು'' ೧೮೯೫ <ref>Published after her death by [[William Michael Rossetti]] as ''Mother & Daughter. An uncompleted sonnet-sequence.. With an introductory note by W.M. Rossetti. To which are added Seven, her only other, Sonnets.'' London, Macmillan & Co. </ref> '''ಪದ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಗಳು''' * ''ಪ್ರಮೀತಿಯಸ್ ಬೌಂಡ್'' ೧೮೬೬ * ''ಮೆಡಿಯಾ'' ೧೮೬೮ * ''ಯು-ಪೆ-ಯಾ ಅವರ ಲೂಟ್. ಎ ಚೈನೀಸ್ ಟೇಲ್ ಇನ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವರ್ಸ್.'' ೧೮೭೪ '''ನಾಟಕಗಳು''' * ''ದಿ ಮಂಗಳಕರ ದಿನ'' ೧೮೭೪ * ''ವೇಷಗಳು'' ೧೮೭೯ * ''ಇನ್ ಎ ಡೇ'' ೧೮೮೨ * ''ವಾಕ್ಯ'' ೧೮೮೭ '''ಕಾದಂಬರಿಗಳು'''' * ''ಲೆಸ್ಲೀಸ್ ಗಾರ್ಡಿಯನ್ಸ್'' ೧೮೬೪ *''ಡ್ಯಾಫೋಡಿಲ್ ಮತ್ತು ಕ್ರೊಕ್ಸಾಕ್ಸಿಕನ್ಸ್: ಎ ರೋಮ್ಯಾನ್ಸ್ ಆಫ್ ಹಿಸ್ಟರಿ'' ೧೮೮೪ <ref>{{Cite web|url=http://webapp1.dlib.indiana.edu/vwwp/view?docId=VAB7045|title=Daffodil and the Croäxaxicans: a Romance of History.|website=webapp1.dlib.indiana.edu|access-date=2019-03-19}}</ref> '''ಪ್ರಬಂಧಗಳು'''' * ''ಎ ಹೌಸ್ ವೈಫ್ಸ್ ಒಪಿನಿಯನ್ಸ್'' ೧೮೭೮ <ref>Webster advocated woman's suffrage and offered her thoughts on topics relevant to married women in this collection of essays. Crawford, p.703</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ===ಮೂಲಗಳು=== * ಕ್ರಾಫೋರ್ಡ್, ಎಲಿಜಬೆತ್. ''ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಮತದಾರರ ಆಂದೋಲನ: ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆ.'' ಮಹಿಳೆಯರ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ ಇತಿಹಾಸ. ಲಂಡನ್: ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್, ೨೦೦೬. [https://books.google.com/books?id=eIzLissZmscC&pg=PA703&dq=Housewife%27s%2BOpinions%27%27+webster+suffrage&sig=ACfU3U2aO4COUC2Access ೭ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೮ {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] 79cdzqq9ntasfvnoqq31ycq0e2gj92l 2 92734 1434078 1318282 2026-10-23T12:10:57Z Aboubacarkhoraa 87688 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Heritage at Banglore.jpg]] → [[File:Heritage at Bangalore.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 1434078 wikitext text/x-wiki '''ನನ್ನ ಬಾಲ್ಯ''': ಸಹನೆ ಎಂಬುದು ಮಾನವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾದ ಅತೀ ಮುಖ್ಯವಾದ ಅಂಶ. ಆ ಸಹನೆಯನ್ನೆ ಹೆಸರಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆ ಅಂಶವಿರುವುದು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಆಪ್ತರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ನನ್ನ ತಂದೆ ಜಿನದತ್ತ ಹಾವಣಗಿ ಮೂಲತಹ [[ಹಾವೇರಿ|ಹಾವೇರಿಯವರಾಗಿದ್ದು]]. ನನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಜಾತ [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]]ಯವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಮೊದಲ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ನಾನು ಏಪ್ರಿಲ್ ೨ ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿರುವೆ. ನಮ್ಮ ಪದ್ದತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ೨ ವಾರದಲ್ಲಿ ನನಗೆ "ಸಹನ ಹಾವಣಗಿ" ಎಂದು ಹೆಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.ನನ್ನ ಬಾಲ್ಯದ ಮೊದಲ ೩ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿಯಲ್ಲೆ ಕಳೆದೆ. ನಂತರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾನಗರಿ [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿ]]ಗೆ ಬಂದೆವು.ನನಗಿಂತ ೫ ವರ್ಷ ಚಿಕ್ಕವಳಾದ ತಂಗಿ ಇದ್ದಾಳೆ. '''ಶಾಲಾ ದಿನಗಳು:''' ನಾನು ನನ್ನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಪೋಲಿಸ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಿದೆ.ನನ್ನ ಶಾಲಾ ದಿನಗಳನ್ನು ನನ್ನ ಸಹಪಾಟಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.ನನ್ನ ಶಾಲೆ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಉದಯೊನ್ಮುಖ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲದೆ ಸಕಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ನೆರವು ನೀಡಿ ನನ್ನನ್ನು ಒಂದು ಒಳ್ಳೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪರಿಗಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.ನನ್ನ ಶಾಲೆ ನನಗೆ ಎಂದು ಯಾವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಸಹ ನನೊಂದಿಗೆ ಸದಾ ಇರುವ ೨ ಆತ್ಮೀಯ ಗೆಳೆತಿಯರಾದ ಭಾವನ ಹಾಗೂ ತಸ್ಮಿಯಾರನ್ನು ನೀಡಿದೆ . ಅಣ್ಣನಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕೊರಗನ್ನು ತನ್ನ ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ತಂಗಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವ ಓಲುಮೆಯಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ನನ್ನ ಚೇತನ್ ಅಣ್ಣ ನೀಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡುಗೆ ಯಾಗಿ ನೀಡಿದ ಶಾಲೆಗೆ ನನ್ನ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ವಂದನೆಗಳು. [[ಚಿತ್ರ:INDIA BOOK OF RECORDS.jpg|thumb]] '''ಸಾಧನೆಗಳು''': ನಾನು ನನ್ನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ. ನನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಂಡಿಯ ಬುಕ್ ಆಫ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ ನಲ್ಲಿ "fastest tables multiplication" ಕ್ಯಾಟೇಗರಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೆನೆ. '''ನನ್ನ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಹವ್ಯಾಸಗಳು:''' ನನಗೆ ಮಾತಾಡುವುದು ಬಹಳ ಇಷ್ಟ ಹಾಗಾಗಿಯೆ ನಾನು ಮುಂದೆ ಆರ್.ಜೆ ಆಗಬೇಕು ಎಂದಿದ್ದೇನೆ. ಬಿಡುವಿನ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ [[ಸಂಗೀತ]] ಕೇಳಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. [[ಅರ್ಜಿತ್ ಸಿಂಗ್]] ನನ್ನ ಬಹು ಮೆಚ್ಚಿನ [[ಗಾಯಕಪ್ರಿಯ|ಗಾಯಕ]]ರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ:Haveri in Karnataka (India).svg|thumb]] [[ಚಿತ್ರ:Hubli city view.jpg|thumb]] [[ಚಿತ್ರ:Heritage at Bangalore.jpg|thumb]] [[ಚಿತ್ರ:Wikipedia Education Program.pdf|thumb]] '''ಕಾಲೇಜು ದಿನಗಳು''': ನಾನು ನನ್ನ ಪಿ.ಯು ವ್ಯಾಸಂಗವನ್ನು "ಸೇಂಟ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಕಾಲೇಜು" ನಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಿದೆ.ಅಲ್ಲಿ ನನಗೆ ನನ್ನ ಆಪ್ತ ಸಲಹೆಗಾರ ಉತ್ತಮ ಗೆಳೆಯನಾದ ಜಿಷ್ಣು ಪರಿಚಯವಾದ.ನನ್ನ ಪಿ.ಯು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ನನ್ನನ್ನು ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುವ ನನಗೆ ಈಗ ತುಂಬ ಆತ್ಮೀಯವಾಗಿರುವ ನನ್ನ ಜೀವನದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಅತೀ ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿರುವ ಗುರು ಅಮೀತ್ ನ ಪರಿಚಯವಾಯಿತು.ಪಿ.ಯು ನಂತರ [[ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ|ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿ]] ನನ್ನ ಬಿ.ಎಸ್ಸಿ ಪದವಿಯನ್ನು ಓದುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.ಇಲ್ಲಿ ಸಹ ನನಗೆ ನಿಶಾ ಕಾವ್ಯ ವಿಜಯ್ ಗೌತಮ್ ಎಂಬ ೪ ಉತ್ತಮ ಗೆಳೆಯರಿದ್ದಾರೆ.ನಂತರ [[ಜಾಲತಾಣ|ಸಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣದಲ್ಲಿ]] ನನಗೆ ಪರಿಚಯವಾದ ರಾಹುಲ್ ನನಗೆ ಕೆವಲ ಆಪ್ತ ಗೆಳೆಯ ಅಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ತಂಗಿಯಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತಾನೆ. ನನಗೆ ಯಾವುದೆ ಕಷ್ಟ ಬರದಂತೆ ಸದಾ ನನಗೆ ಬೆನೆಲುಬಾಗುವ ನನ್ನ ಚೇತನ್ ಅಣ್, ರಾಹುಲ್ ಅಣ್ಣ್. ನೋವು ನಲಿವಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜೊತೆಗಿರುವ ನಿಶಾ ಕಾವ್ಯ ಭಾವನ ತಸ್ಮಿಯ ಹಾಗು ನನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕಾಣುವ ಗುರು.ಹೀಗೆ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿ ಹಂತದಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಇಂತಹ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ ದೇವರಿಗೆ ನನ್ನ ವಂದನೆಗಳು.ಹಾಗು ಈ ಬದುಕನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಟ್ಟ ನನ್ನ ಪೋಷಕರಿಗೆ ನಾನು ಸದಾ ಚಿರ ಋಣಿಯಾಗಿರುವೆ. 4v8od8u9i7yhtrtx6rh336vjlyglvcj 828 98391 1434169 1431294 2026-10-23T20:48:59Z en>Theknightwho 0 Comments re class="error". No changes to code. 1434169 Scribunto text/plain --[=[ Lua support for the {{lang}}, {{langx}}, {{lang-??}}, and {{transliteration}} templates and replacement of various supporting templates. ]=] require('strict'); local getArgs = require ('Module:Arguments').getArgs; local unicode = require ("Module:Unicode data"); -- for is_Latin() and is_rtl() local yesno = require ('Module:Yesno'); local sandbox = (mw.getCurrentFrame():getTitle():match ('/sandbox') or ''); -- when called from a sandbox template or module load sandbox data and sandbox configuration local lang_data = mw.loadData ('Module:Lang/data' .. sandbox); -- language name override and transliteration tool-tip tables local lang_name_table = lang_data.lang_name_table; -- language codes, names, regions, scripts, suppressed scripts local lang_table = lang_data.lang_name_table.lang; local lang_dep_table = lang_data.lang_name_table.lang_dep; local script_table = lang_data.lang_name_table.script; local region_table = lang_data.lang_name_table.region; local variant_table = lang_data.lang_name_table.variant; local suppressed_table = lang_data.lang_name_table.suppressed; local override_table = lang_data.override; local synonym_table = mw.loadData ('Module:Lang/ISO 639 synonyms'); -- ISO 639-2/639-2T code translation to 639-1 code local cfg = mw.loadData ('Module:Lang/configuration' .. sandbox); -- for internationalization local is_latn_data = mw.loadData ('Module:Lang/data/is latn data'); local sizeof_ranges_t = is_latn_data.sizeof_ranges_t; local namespace = mw.title.getCurrentTitle().namespace; -- used for categorization local content_lang = mw.language.getContentLanguage(); local this_wiki_lang_tag = content_lang.code; -- get this wiki's language tag local this_wiki_lang_dir = content_lang:getDir(); -- get this wiki's language direction local initial_style_state; -- set by lang_xx_normal() and lang_xx_italic() local maint_cats = {}; -- maintenance categories go here local maint_msgs = {}; -- and their messages go here --[[--------------------------< M A K E _ E R R O R _ S P A N >-------------------------------------------------- ]] local function make_error_span (template, msg) --[[ WARNING: must have the class "error" to be detected as an error by {{#iferror:}}. Please do not remove, to avoid breaking any downstream templates relying on this. ]] return table.concat ({'<span class="error" style="font-size: inherit;">', cfg.misc_text_t.error, ': ', template, msg, '</span>'}) end --[[--------------------------< S U B S T I T U T E >---------------------------------------------------------- Substitutes $1, $2, etc in <message> with data from <data_t>. Returns plain-text substituted string when <data_t> not nil; returns <message> else. ]] local function substitute (message, data_t) return data_t and mw.message.newRawMessage (message, data_t):plain() or message; end --[[--------------------------< M A K E _ E R R O R _ M S G >-------------------------------------------------- Assembles an error message from template name, message text, help link, and error category. ]] local function make_error_msg (msg, args_t, template) local category; local text; -- handle the oddity that is {{langx}} if cfg.templates_t.langxx == template then text = args_t.text or args_t[1]; -- for {{lang-xx}} else text = args_t.text or args_t[2]; -- for {{lang}}, {{langx}}, and {{transliteration}} end if cfg.templates_t.transliteration == template then category = cfg.make_error_msg_t.xlit_err_cat; else category = cfg.make_error_msg_t.lang_err_cat; end local category_link = ((0 == namespace or 10 == namespace) and not args_t.nocat) and substitute ('[[Category:$1]]', {category}) or ''; --[[ WARNING: must have the class "error" to be detected as an error by {{#iferror:}}. Please do not remove, to avoid breaking any downstream templates relying on this. ]] return substitute ('[$1] <span class="error" style="font-size: inherit;">$2: &#x7B;{$3}}: $4 ([[:Category:$5|$6]])</span>$7', -- &#x7B; prevents the template name from being treated as a template call in certain situations { text or cfg.make_error_msg_t.undefined, cfg.misc_text_t.error, template, msg, category, cfg.misc_text_t.help, category_link }) end --[[--------------------------< P A R A M E T E R _ V A L I D A T E >------------------------------------------ ]] local function parameter_validate (args_t, template) local err_msg = cfg.parameter_validate_t.invalid_param; if cfg.templates_t.lang == template then -- for {{lang}} for param, _ in pairs (args_t) do if not cfg.known_params_t.params_lang_t[param] and -- unique {{lang}} parameters not cfg.known_params_t.common_params_all_t[param] then -- common to all return substitute (err_msg, {param}); -- <param> not found so abandon end end elseif cfg.templates_t.langx == template then -- for {{langx}} for param, _ in pairs (args_t) do if not cfg.known_params_t.params_langx_t[param] and -- unique {{langx}} parameters not cfg.known_params_t.params_x_t[param] and -- common to {{langx}} and {{lang-xx}} not cfg.known_params_t.common_params_all_t[param] then -- common to all return substitute (err_msg, {param}); -- <param> not found so abandon end end elseif cfg.templates_t.langxx == template then -- for {{lang-xx}} for param, _ in pairs (args_t) do if not cfg.known_params_t.params_lang_xx_t[param] and -- unique {{lang-xx}} parameters not cfg.known_params_t.params_x_t[param] and -- common to {{langx}} and {{lang-xx}} not cfg.known_params_t.common_params_all_t[param] then -- common to all return substitute (err_msg, {param}); -- <param> not found so abandon end end end end --[[--------------------------< I S _ S E T >------------------------------------------------------------------ Returns true if argument is set; false otherwise. Argument is 'set' when it exists (not nil) or when it is not an empty string. ]] local function is_set (var) return not (var == nil or var == ''); end --[[--------------------------< I N V E R T _ I T A L I C S >------------------------------------------------- This function attempts to invert the italic markup a args.text by adding/removing leading/trailing italic markup in args.text. Like |italic=unset, |italic=invert disables automatic italic markup. Individual leading/trailing apostrophes are converted to their HTML numeric entity equivalent so that the new italic markup doesn't become bold markup inadvertently. Leading and trailing wiki markup is extracted from args.text into separate table elements. Addition, removal, replacement of wiki markup is handled by a string.gsub() replacement table operating only on these separate elements. In the string.gsub() matching pattern, '.*' matches empty string as well as the three expected wiki markup patterns. This function expects that markup in args.text is complete and correct; if it is not, oddness may result. ]] local function invert_italics (source) local invert_pattern_table = { -- leading/trailing markup add/remove/replace patterns [""]="\'\'", -- empty string becomes italic markup ["\'\'"]="", -- italic markup becomes empty string ["\'\'\'"]="\'\'\'\'\'", -- bold becomes bold italic ["\'\'\'\'\'"]="\'\'\'", -- bold italic become bold }; local seg = {}; source = source:gsub ("%f[\']\'%f[^\']", '&#39;'); -- protect single quote marks from being interpreted as bold markup seg[1] = source:match ('^(\'\'+%f[^\']).+') or ''; -- get leading markup, if any; ignore single quote seg[3] = source:match ('.+(%f[\']\'\'+)$') or ''; -- get trailing markup, if any; ignore single quote if '' ~= seg[1] and '' ~= seg[3] then -- extract the 'text' seg[2] = source:match ('^\'\'+%f[^\'](.+)%f[\']\'\'+$') -- from between leading and trailing markup elseif '' ~= seg[1] then seg[2] = source:match ('^\'\'+%f[^\'](.+)') -- following leading markup elseif '' ~= seg[3] then seg[2] = source:match ('(.+)%f[\']\'\'+$') -- preceding trailing markup else seg[2] = source -- when there is no markup end seg[1] = invert_pattern_table[seg[1]] or seg[1]; -- replace leading markup according to pattern table seg[3] = invert_pattern_table[seg[3]] or seg[3]; -- replace leading markup according to pattern table return table.concat (seg); -- put it all back together and done end --[[--------------------------< V A L I D A T E _ I T A L I C >------------------------------------------------ Validates |italic= or |italics= assigned values. When |italic= is set and has an acceptable assigned value, return the matching CSS font-style property value or, for the special case 'default', return nil. When |italic= is not set, or has an unacceptable assigned value, return nil and a nil error message. When both |italic= and |italics= are set, returns nil and a 'conflicting' error message. The return value nil causes the calling lang, lang_xx, or xlit function to set args.italic according to the template's defined default ('inherit' for {{lang}}, 'inherit' or 'italic' for {{lang-??}} depending on the individual template's requirements, 'italic' for {{transliteration}}) or to the value appropriate to |script=, if set ({{lang}} and {{lang-??}} only). Accepted values and the values that this function returns are are: nil - when |italic= absent or not set; returns nil default - for completeness, should rarely if ever be used; returns nil yes - force args.text to be rendered in italic font; returns 'italic' no - force args.text to be rendered in normal font; returns 'normal' unset - disables font control so that font-style applied to text is dictated by markup inside or outside the template; returns 'inherit' invert - disables font control so that font-style applied to text is dictated by markup outside or inverted inside the template; returns 'invert' ]] local function validate_italic (args) local properties = {[cfg.keywords_t.affirmative] = 'italic', [cfg.keywords_t.negative] = 'normal', [cfg.keywords_t.unset] = 'inherit', [cfg.keywords_t.invert] = 'invert', [cfg.keywords_t.default] = nil}; local italic, count = nil, 0 for _, param in pairs {'italic', 'italics', 'i'} do local arg = args[param] if nil ~= arg then if nil == italic then italic = arg end count = count + 1 end end if count > 1 then -- return an error message if more than one is set return cfg.validate_italic_t.multi_italic; end args.style = properties[italic] -- set args.style to an appropriate value args.italic = italic; -- use args.italic as the canonical parameter return nil; -- return a nil error message end --[=[--------------------------< V A L I D A T E _ C A T _ A R G S >---------------------------------------------------------- Default behavior of the {{lang}} and {{lang-??}} templates is to add categorization when the templates are used in main space. This default functionality may be suppressed by setting |nocat=yes or |cat=no. This function selects one of these two parameters to control categorization. Because having two parameters with 'opposite' names and 'opposite' values is confusing, this function accepts only affirmative values for |nocat= and only negative values for |cat=; in both cases the 'other' sense (and non-sense) is not accepted and the parameter is treated as if it were not set in the template. Sets args.nocat to true if categorization is to be turned off; to nil if the default behavior should apply. Accepted values for |nocat= are the text strings: 'yes', 'y', 'true', 't', on, '1' -- [[Module:Yesno]] returns logical true for all of these; false or nil else for |cat= 'no', 'n', 'false', 'f', 'off', '0' -- [[Module:Yesno]] returns logical false for all of these; true or nil else ]=] local function validate_cat_args (args) if not (args.nocat or args.cat) then -- both are nil, so categorize return; end if false == yesno (args.cat) or true == yesno (args.nocat) then args.nocat = true; -- set to true when args.nocat is affirmative; nil else (as if the parameter were not set in the template) else -- args.nocat is the parameter actually used. args.nocat = nil; end end --[[--------------------------< I N _ A R R A Y >-------------------------------------------------------------- Whether needle is in haystack. ]] local function in_array (needle, haystack) if needle == nil then return false; end for n,v in ipairs (haystack) do if v == needle then return n; end end return false; end --[[--------------------------< F O R M A T _ I E T F _ T A G >------------------------------------------------ Prettify IETF tags to use recommended subtag formats: code: lower case script: sentence case region: upper case variant: lower case private: lower case prefixed with -x- ]] local function format_ietf_tag (code, script, region, variant, private) local out = {}; if is_set (private) then return table.concat ({code:lower(), 'x', private:lower()}, '-'); -- if private, all other tags ignored end table.insert (out, code:lower()); if is_set (script) then script = script:lower():gsub ('^%a', string.upper); table.insert (out, script); end if is_set (region) then table.insert (out, region:upper()); end if is_set (variant) then table.insert (out, variant:lower()); end return table.concat (out, '-'); end --[[--------------------------< G E T _ I E T F _ P A R T S >-------------------------------------------------- Extracts and returns IETF language tag parts: primary language subtag (required) - 2 or 3 character IANA language code script subtag - four character IANA script code region subtag - two-letter or three digit IANA region code variant subtag - four digit or 5-8 alnum variant code; only one variant subtag supported private subtag - x- followed by 1-8 alnum private code; only supported with the primary language tag in any one of these forms lang lang-variant lang-script lang-script-variant lang-region lang-region-variant lang-script-region lang-script-region-variant lang-x-private each of lang, script, region, variant, and private, when used, must be valid. Languages with both two- and three-character code synonyms are promoted to the two-character synonym because the IANA registry file omits the synonymous three-character code; we cannot depend on browsers understanding the synonymous three-character codes in the lang= attribute. For {{lang-??}} templates, the parameters |script=, |region=, and |variant= are supported (not supported in {{lang}} because those parameters are superfluous to the IETF subtags in |code=). Returns six values; all lower case. Valid parts are returned as themselves; omitted parts are returned as empty strings, invalid parts are returned as nil; the sixth returned item is an error message (if an error detected) or nil. See http://www.rfc-editor.org/rfc/bcp/bcp47.txt section 2.1. ]] local function get_ietf_parts (source, args_script, args_region, args_variant) local code, script, region, variant, private; -- IETF tag parts if not is_set (source) then return nil, nil, nil, nil, nil, cfg.get_ietf_parts_t.missing_lang_tag; end local pattern = { -- table of tables holding acceptable IETF tag patterns and short names of the IETF part captured by the pattern {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%a%a)%-(%d%d%d%d)$', 's', 'r', 'v'}, -- 1 - ll-Ssss-RR-variant (where variant is 4 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%d%d%d)%-(%d%d%d%d)$', 's', 'r', 'v'}, -- 2 - ll-Ssss-DDD-variant (where region is 3 digits; variant is 4 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%a%a)%-(%w%w%w%w%w%w?%w?%w?)$', 's', 'r', 'v'}, -- 3 - ll-Ssss-RR-variant (where variant is 5-8 alnum characters) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%d%d%d)%-(%w%w%w%w%w%w?%w?%w?)$', 's', 'r', 'v'}, -- 4 - ll-Ssss-DDD-variant (where region is 3 digits; variant is 5-8 alnum characters) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%d%d%d%d)$', 's', 'v'}, -- 5 - ll-Ssss-variant (where variant is 4 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%w%w%w%w%w%w?%w?%w?)$', 's', 'v'}, -- 6 - ll-Ssss-variant (where variant is 5-8 alnum characters) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a)%-(%d%d%d%d)$', 'r', 'v'}, -- 7 - ll-RR-variant (where variant is 4 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%d%d%d)%-(%d%d%d%d)$', 'r', 'v'}, -- 8 - ll-DDD-variant (where region is 3 digits; variant is 4 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a)%-(%w%w%w%w%w%w?%w?%w?)$', 'r', 'v'}, -- 9 - ll-RR-variant (where variant is 5-8 alnum characters) {'^(%a%a%a?)%-(%d%d%d)%-(%w%w%w%w%w%w?%w?%w?)$', 'r', 'v'}, -- 10 - ll-DDD-variant (where region is 3 digits; variant is 5-8 alnum characters) {'^(%a%a%a?)%-(%d%d%d%d)$', 'v'}, -- 11 - ll-variant (where variant is 4 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%w%w%w%w%w%w?%w?%w?)$', 'v'}, -- 12 - ll-variant (where variant is 5-8 alnum characters) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%a%a)$', 's', 'r'}, -- 13 - ll-Ssss-RR {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%d%d%d)$', 's', 'r'}, -- 14 - ll-Ssss-DDD (region is 3 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)$', 's'}, -- 15 - ll-Ssss {'^(%a%a%a?)%-(%a%a)$', 'r'}, -- 16 - ll-RR {'^(%a%a%a?)%-(%d%d%d)$', 'r'}, -- 17 - ll-DDD (region is 3 digits) {'^(%a%a%a?)$'}, -- 18 - ll {'^(%a%a%a?)%-x%-(%w%w?%w?%w?%w?%w?%w?%w?)$', 'p'}, -- 19 - ll-x-pppppppp (private is 1-8 alnum characters) } local t = {}; -- table of captures; serves as a translator between captured IETF tag parts and named variables for i, v in ipairs (pattern) do -- spin through the pattern table looking for a match local c1, c2, c3, c4; -- captures in the 'pattern' from the pattern table go here c1, c2, c3, c4 = source:match (pattern[i][1]); -- one or more captures set if source matches pattern[i]) if c1 then -- c1 always set on match code = c1; -- first capture is always code t = { [pattern[i][2] or 'x'] = c2, -- fill the table of captures with the rest of the captures [pattern[i][3] or 'x'] = c3, -- take index names from pattern table and assign sequential captures [pattern[i][4] or 'x'] = c4, -- index name may be nil in pattern[i] table so "or 'x'" spoofs a name for this index in this table }; script = t.s or ''; -- translate table contents to named variables; region = t.r or ''; -- absent table entries are nil so set named IETF parts to empty string for concatenation variant= t.v or ''; private = t.p or ''; break; -- and done end end if not code then return nil, nil, nil, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_tag, {source}); -- don't know what we got but it is malformed end code = code:lower(); -- ensure that we use and return lower case version of this if not (override_table[code] or lang_table[code] or synonym_table[code] or lang_dep_table[code]) then return nil, nil, nil, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_code, {code}); -- invalid language code, don't know about the others (don't care?) end if synonym_table[code] then -- if 639-2/639-2T code has a 639-1 synonym table.insert (maint_cats, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.maint_promo_cat, {code})); table.insert (maint_msgs, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.maint_promo_msg, {code, synonym_table[code]})); code = synonym_table[code]; -- use the synonym end if is_set (script) then if is_set (args_script) then return code, nil, nil, nil, nil, cfg.get_ietf_parts_t.redundant_scr; -- both code with script and |script= not allowed end else script = args_script or ''; -- use args.script if provided end if is_set (script) then script = script:lower(); -- ensure that we use and return lower case version of this if not script_table[script] then return code, nil, nil, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_scr_code, {script, code}); -- language code OK, invalid script, don't know about the others (don't care?) end end if suppressed_table[script] then -- ensure that code-script does not use a suppressed script if in_array (code, suppressed_table[script]) then return code, nil, nil, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.script_code, {script, code}); -- language code OK, script is suppressed for this code end end if is_set (region) then if is_set (args_region) then return code, nil, nil, nil, nil, cfg.get_ietf_parts_t.redundant_reg; -- both code with region and |region= not allowed end else region = args_region or ''; -- use args.region if provided end if is_set (region) then region = region:lower(); -- ensure that we use and return lower case version of this if not region_table[region] then return code, script, nil, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_reg_code, {region, code}); end end if is_set (variant) then if is_set (args_variant) then return code, nil, nil, nil, nil, cfg.get_ietf_parts_t.redundant_var; -- both code with variant and |variant= not allowed end else variant = args_variant or ''; -- use args.variant if provided end if is_set (variant) then variant = variant:lower(); -- ensure that we use and return lower case version of this if not variant_table[variant] then -- make sure variant is valid return code, script, region, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_var, {variant}); end -- does this duplicate/replace tests in lang() and lang_xx()? if is_set (script) then -- if script set it must be part of the 'prefix' if not in_array (table.concat ({code, '-', script}), variant_table[variant]['prefixes']) then return code, script, region, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_var_code_scr, {variant, code, script}); end elseif is_set (region) then -- if region set, there are some prefixes that require lang code and region (en-CA-newfound) if not in_array (code, variant_table[variant]['prefixes']) then -- first see if lang code is all that's required (en-oxendict though en-GB-oxendict is preferred) if not in_array (table.concat ({code, '-', region}), variant_table[variant]['prefixes']) then -- now try for lang code and region (en-CA-newfound) return code, script, region, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_var_code_reg, {variant, code, region}); end end else -- cheap way to determine if there are prefixes; fonipa and others don't have prefixes; # operator always returns 0 if variant_table[variant]['prefixes'][1] and not in_array (code, variant_table[variant]['prefixes']) then return code, script, region, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_var_code, {variant, code}); end end end if is_set (private) then private = private:lower(); -- ensure that we use and return lower case version of this if not override_table[table.concat ({code, '-x-', private})] then -- make sure private tag is valid; note that index return code, script, region, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_pri, {private}); end end return code, script, region, variant, private, nil; -- return the good bits; make sure that msg is nil end --[=[-------------------------< M A K E _ W I K I L I N K >---------------------------------------------------- Makes a wikilink; when both link and display text is provided, returns a wikilink in the form [[L|D]]; if only link is provided, returns a wikilink in the form [[L]]; if neither are provided or link is omitted, returns an empty string. ]=] local function make_wikilink (link, display) if is_set (link) then if is_set (display) then return table.concat ({'[[', link, '|', display, ']]'}); else return table.concat ({'[[', link, ']]'}); end else return ''; end end --[[--------------------------< D I V _ M A R K U P _ A D D >-------------------------------------------------- Adds <i> and </i> tags to list-item text or to implied <p>..</p> text. Mixed not supported. ]] local function div_markup_add (text, style) if text:find ('^\n[%*:;#]') then -- look for list markup; list markup must begin at start of text if 'italic' == style then return text:gsub ('(\n[%*:;#]+)([^\n]+)', '%1<i>%2</i>'); -- insert italic markup at each list item else return text; end end if text:find ('\n+') then -- look for any number of \n characters in text text = text:gsub ('([^\n])\n([^\n])', '%1 %2'); -- replace single newline characters with a space character which mimics MediaWiki if 'italic' == style then text = text:gsub('[^\n]+', '<p><i>%1</i></p>'); -- insert p and italic markup tags at each implied p (two or more consecutive '\n\n' sequences) else text = text:gsub ('[^\n]+', '<p>%1</p>'); -- insert p markup at each implied p text = text:gsub ('\n', ''); -- strip newline characters end end return text; end --[[--------------------------< T I T L E _ W R A P P E R _ M A K E >------------------------------------------ Makes a <span title="<title text>"><content_text></span> or <div title="<title text>"><content_text></div> where <title text> is in the tool-tip in the wiki's local language and <content_text> is non-local-language text in HTML markup. This because the lang= attribute applies to the content of its enclosing tag. <tag> holds a string 'div' or 'span' used to choose the correct wrapping tag. ]] local function title_wrapper_make (title_text, content_text, tag) local wrapper_t = {}; table.insert (wrapper_t, table.concat ({'<', tag})); -- open opening wrapper tag table.insert (wrapper_t, ' title=\"'); -- begin title attribute table.insert (wrapper_t, title_text); -- add <title_text> table.insert (wrapper_t, '\">'); -- end title attribute and close opening wrapper tag table.insert (wrapper_t, content_text); -- add <content_text> table.insert (wrapper_t, table.concat ({'</', tag, '>'})); -- add closing wrapper tag return table.concat (wrapper_t); -- make a big string and done end --[[--------------------------< M A K E _ T E X T _ H T M L >-------------------------------------------------- Add the HTML markup to text according to the type of content that it is: <span> or <i> tags for inline content or <div> tags for block content The lang= attribute also applies to the content of the tag where it is placed so this is wrong because 'Spanish language text' is English: <i lang="es" title="Spanish language text">casa</i> should be: <span title="Spanish language text"><i lang="es">casa</i></span> or for <div>...</div>: <div title="Spanish language text"><div lang="es"><spanish-language-text></div></div> ]] local function make_text_html (code, text, tag, rtl, style, size, language) local html_t = {}; local style_added = ''; local wrapper_tag = tag; -- <tag> gets modified so save a copy for use when/if we create a wrapper span or div if text:match ('^%*') then table.insert (html_t, '&#42;'); -- move proto language text prefix outside of italic markup if any; use numeric entity because plain splat confuses MediaWiki text = text:gsub ('^%*', ''); -- remove the splat from the text end if 'span' == tag then -- default HTML tag for inline content if 'italic' == style then -- but if italic tag = 'i'; -- change to <i> tags end else -- must be div so go text = div_markup_add (text, style); -- handle implied <p>, implied <p> with <i>, and list markup (*;:#) with <i> end table.insert (html_t, table.concat ({'<', tag})); -- open the <i>, <span>, or <div> HTML tag code = code:gsub ('%-x%-.*', ''); -- strip private use subtag from code tag because meaningless outside of Wikipedia table.insert (html_t, table.concat ({' lang="', code, '\"'})); -- add language attribute if (rtl or unicode.is_rtl(text)) and ('ltr' == this_wiki_lang_dir) then -- text is right-to-left on a left-to-right wiki table.insert (html_t, ' dir="rtl"'); -- add direction attribute for right-to-left languages elseif not (rtl or unicode.is_rtl(text)) and ('rtl' == this_wiki_lang_dir) then -- text is left-to-right on a right-to-left wiki table.insert (html_t, ' dir="ltr"'); -- add direction attribute for left-to-right languages end if 'normal' == style then -- when |italic=no table.insert (html_t, ' style=\"font-style: normal;'); -- override external markup, if any style_added = '\"'; -- remember that style attribute added and is not yet closed end if is_set (size) then -- when |size=<something> if is_set (style_added) then table.insert (html_t, table.concat ({' font-size: ', size, ';'})); -- add when style attribute already inserted else table.insert (html_t, table.concat ({' style=\"font-size: ', size, ';'})); -- create style attribute style_added = '\"'; -- remember that style attribute added and is not yet closed end end table.insert (html_t, table.concat ({style_added, '>'})); -- close the opening HTML tag table.insert (html_t, text); -- insert the text table.insert (html_t, table.concat ({'</', tag, '>'})); -- close the 'text' <i>, <span>, or <div> HTML tag if is_set (language) then -- create a <title_text> string for the title= attribute in a wrapper span or div local title_text; if 'zxx' == code then -- special case for this tag 'no linguistic content' title_text = substitute ('$1 $2', {language, cfg.make_text_html_t.zxx}); -- not a language so don't use 'language' in title text elseif mw.ustring.find (language, 'languages', 1, true) then title_text = substitute ('$1 $2', {language, cfg.make_text_html_t.collective}); -- for collective languages else title_text = substitute ('$1-$2', {language, cfg.make_text_html_t.individual}); -- for individual languages end return title_wrapper_make (title_text, table.concat (html_t), wrapper_tag); else return table.concat (html_t); end end --[=[-------------------------< M A K E _ C A T E G O R Y >---------------------------------------------------- For individual language, <language>, returns: [[Category:Articles containing <language>-language text]] For English: [[Category:Articles containing explicitly cited English-language text]] For ISO 639-2 collective languages (and for 639-1 bh): [[Category:Articles with text in <language> languages]] ]=] local function make_category (code, language_name, nocat, name_get) if ((0 ~= namespace) or nocat) and not name_get then -- only categorize in article space return ''; -- return empty string for concatenation end if mw.ustring.find (language_name, 'languages', 1, true) then return substitute ('[[$1 $2]]', {cfg.make_category_t.collective_cat, language_name}); end if this_wiki_lang_tag == code then return substitute ('[[$1 $2 $3-$4]]', { -- unique category name for the local language cfg.make_category_t.cat_prefix, cfg.make_category_t.explicit_cat, language_name, cfg.make_category_t.cat_postfix, }); else return substitute ('[[$1 $2-$3]]', { -- category for individual languages cfg.make_category_t.cat_prefix, language_name, cfg.make_category_t.cat_postfix, }); end end --[[--------------------------< M A K E _ T R A N S L I T >---------------------------------------------------- Return translit <i lang=xx-Latn>...</i> where xx is the language code; else return empty string. The value |script= is not used in {{transliteration}} for this purpose; instead it uses |code. Because language scripts are listed in the {{transliteration}} switches they are included in the data tables. The script parameter is introduced at {{Language with name and transliteration}}. If |script= is set, this function uses it in preference to code. To avoid confusion, in this module and the templates that use it, the transliteration script parameter is renamed to be |translit-script= (in this function, tscript). This function is used by both lang_xx() and xlit() lang_xx() always provides code, language_name, and translit; may provide tscript; never provides style xlit() always provides language_name, translit, and one of code or tscript, never both; always provides style For {{transliteration}}, style only applies when a language code is provided. ]] local function make_translit (code, language_name, translit, std, tscript, style, engvar) local title_t = lang_data.translit_title_table; -- table of transliteration standards and the language codes and scripts that apply to those standards local title_text = ''; -- tool tip text for title= attribute std = std and std:lower(); -- lower case for table indexing if not is_set (std) and not is_set (tscript) then -- when neither standard nor script specified title_text = language_name; -- write a generic tool tip if not mw.ustring.find (language_name, 'languages', 1, true) then -- collective language names (plural 'languages' is part of the name) title_text = substitute ('$1-$2', {title_text, cfg.misc_text_t.language}); -- skip this text (individual and macro languages only) end title_text = substitute ('$1 $2', {title_text, mw.ustring.lower (cfg.engvar_t[engvar]['romanisz_lc'])}); -- finish the tool tip; use romanization when neither script nor standard supplied elseif is_set (std) and is_set (tscript) then -- when both are specified if title_t[std] then -- and if standard is legitimate if title_t[std][tscript] then -- and if script for that standard is legitimate if script_table[tscript] then title_text = substitute ('$1$2 ($3 $4) $5', { -- add the appropriate text to the tool tip title_text, title_t[std][tscript:lower()], script_table[tscript], cfg.make_translit_t.script, cfg.make_translit_t.transliteration, }); else title_text = title_text .. title_t[std]['default']; -- use the default if script not in std table; TODO: maint cat? error message because script not found for this standard? end else title_text = title_text .. title_t[std]['default']; -- use the default if script not in std table; TODO: maint cat? error message because script not found for this standard? end else return ''; -- invalid standard, setup for error message end elseif is_set (std) then -- translit-script not set, use language code if not title_t[std] then return ''; end -- invalid standard, setup for error message if title_t[std][code] then -- if language code is in the table (xlit may not provide a language code) local fmt_str = '$1$2 ($3 $4) $5'; -- generic format string for tool tip if language_name:match ('languages') then fmt_str = '$1$2 ($3) $5'; -- format string for collective languages tool tip end title_text = substitute (fmt_str, { -- add the appropriate text to the tool tip title_text, title_t[std][code:lower()], language_name, cfg.misc_text_t.language, cfg.make_translit_t.transliteration, }); else -- code doesn't match title_text = title_text .. title_t[std]['default']; -- so use the standard's default end else -- here if translit-script set but translit-std not set if title_t['no_std'][tscript] then title_text = title_text .. title_t['no_std'][tscript]; -- use translit-script if set elseif title_t['no_std'][code] then title_text = title_text .. title_t['no_std'][code]; -- use language code else if is_set (tscript) then title_text = substitute ('$1$2-$3 $4', { -- write a script tool tip title_text, language_name, cfg.make_translit_t.script, cfg.make_translit_t.transliteration, }); elseif is_set (code) then if not mw.ustring.find (language_name, 'languages', 1, true) then -- collective language names (plural 'languages' is part of the name) title_text = substitute ('$1-$2', { -- skip this text (individual and macro languages only) title_text, cfg.misc_text_t.language, }); end title_text = substitute ('$1 $2', { -- finish the tool tip title_text, cfg.make_translit_t.transliteration, }); else title_text = substitute ('$1 $2', { -- generic tool tip (can we ever get here?) title_text, cfg.make_translit_t.transliteration, }); end end end local tag if is_set (code) then -- when a language code is provided (always with {{lang-??}} templates, not always with {{transliteration}}) code = code:match ('^(%a%a%a?)'); -- strip all subtags leaving only the language subtag if not style then -- nil for the default italic style tag = '<i lang="%s-Latn">%s</i>' else tag = '<span style="font-style: %s" lang="%s-Latn">%s</span>' -- non-standard style, construct a span tag for it tag = string.format(tag, style, "%s", "%s") end tag = string.format(tag, code, "%s") else tag = '<span>%s</span>' -- when no language code: no lang= attribute, not italic ({{transliteration}} only) end tag = string.format(tag, translit) -- add the translit text if '' == title_text then -- when there is no need for a tool-tip return tag; -- done else title_text = cfg.engvar_sel_t.gb == engvar and title_text:gsub ('([Rr]omani)z', '%1s') or title_text; -- gb eng when engvar specifies gb eng; us eng else return title_wrapper_make (title_text, tag, 'span'); -- wrap with a tool-tip span and done end end --[[--------------------------< V A L I D A T E _ T E X T >---------------------------------------------------- This function checks the content of args.text and returns empty string if nothing is amiss else it returns an error message. The tests are for empty or missing text and for improper or disallowed use of apostrophe markup. Italic rendering is controlled by the |italic= template parameter so italic markup should never appear in args.text either as ''itself'' or as '''''bold italic''''' unless |italic=unset or |italic=invert. ]] local function validate_text (template, args) if not is_set (args.text) then return make_error_msg (cfg.validate_text_t.no_text, args, template); end if args.text:find ("%f[\']\'\'\'\'%f[^\']") or args.text:find ("\'\'\'\'\'[\']+") then -- because we're looking, look for 4 appostrophes or 6+ appostrophes return make_error_msg (cfg.validate_text_t.malformed_markup, args, template); end local italic = args.italic; if (cfg.keywords_t.unset ~= italic) and (cfg.keywords_t.invert ~= italic) then if args.text:find ("%f[\']\'\'%f[^\']") or args.text:find ("%f[\']\'\'\'\'\'%f[^\']") then -- italic but not bold, or bold italic return make_error_msg (cfg.validate_text_t.italic_markup, args, template); end end end --[[--------------------------< R E N D E R _ M A I N T >------------------------------------------------------ Render mainenance messages and categories. ]] local function render_maint (nocat) local maint = {}; if 0 < #maint_msgs then -- when there are maintenance messages table.insert (maint, table.concat ({'<span class="lang-comment" style="font-style: normal; display: none; color: #33aa33; margin-left: 0.3em;">'})); -- opening <span> tag for _, msg in ipairs (maint_msgs) do table.insert (maint, table.concat ({msg, ' '})); -- add message strings end table.insert (maint, '</span>'); -- close the span end if (0 < #maint_cats) and (0 == namespace) and not nocat then -- when there are maintenance categories; article namespace only for _, cat in ipairs (maint_cats) do table.insert (maint, table.concat ({'[[Category:', cat, ']]'})); -- format and add the categories end end return table.concat (maint); end --[[--------------------------< P R O T O _ P R E F I X >------------------------------------------------------ For proto languages, text is prefixed with a splat. We do that here as a flag for make_text_html() so that a splat will be rendered outside of italic markup (if used). If the first character in text here is already a splat, we do nothing. proto_param is boolean or nil; true adds splat prefix regardless of language name; false removes and inhibits regardless of language name; nil does nothing; presumes that the value in text is correct but removes extra splac. ]] local function proto_prefix (text, language_name, proto_param) if false == proto_param then -- when forced by |proto=no return text:gsub ('^%**', ''); -- return text without splat prefix regardless of language name or existing splat prefix in text elseif (language_name:find ('^Proto%-') or (true == proto_param)) then -- language is a proto or forced by |proto=yes return text:gsub ('^%**', '*'); -- prefix proto-language text with a splat; also removes duplicate prefixing splats end return text:gsub ('^%*+', '*'); -- return text unmolested except multiple splats reduced to one splat end --[[--------------------------< H A S _ P O E M _ T A G >------------------------------------------------------ Looks for a poem strip marker in text; returns true when found; false else. Auto-italic detection disabled when text has poem stripmarker because it is not possible for this code to know the content that will replace the stripmarker. ]] local function has_poem_tag (text) return text:find ('\127[^\127]*UNIQ%-%-poem%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127') and true or false; end --[[--------------------------< H T M L _ T A G _ S E L E C T >------------------------------------------------ Inspects content of and selectively trims text. Returns text and the name of an appropriate HTML tag for text. If text contains: \n\n text has implied <p>..</p> tags - trim leading and trailing whitespace and return If text begins with list markup: \n* unordered \n; definition \n: definition \n# ordered trim all leading whitespace except \n and trim all trailing whitespace If text contains <poem>...</poem> stripmarker, return text unmodified and choose <div>..</div> tags because the stripmarker is replaced with text wrapped in <div>..</div> tags. If the text contains any actual <div>...</div> tags, then it's again returned unmodified and <div>...</div> tags are used to wrap it, to prevent div/span inversion. ]] local function html_tag_select (text) local tag; if has_poem_tag (text) then -- contains poem stripmarker (we can't know the content of that) tag = 'div'; -- poem replacement is in div tags so lang must use div tags elseif text:find ('<div') then -- reductive; if the text contains a div tag, we must use div tags tag = 'div'; elseif mw.text.trim (text):find ('\n\n+') then -- contains implied p tags text = mw.text.trim (text); -- trim leading and trailing whitespace characters tag = 'div'; -- must be div because span may not contain p tags (added later by MediaWiki); poem replacement is in div tags elseif text:find ('\n[%*:;%#]') then -- if text has list markup text = text:gsub ('^[\t\r\f ]*', ''):gsub ('%s*$', ''); -- trim all whitespace except leading newline character '\n' tag = 'div'; -- must be div because span may not contain ul, dd, dl, ol tags (added later by MediaWiki) else text = mw.text.trim (text); -- plain text tag = 'span'; -- so span is fine end return text, tag; end --[[--------------------------< V A L I D A T E _ P R O T O >-------------------------------------------------- Validates value assigned to |proto=; permitted values are yes and no; yes returns as true, no returns as false, empty string (or parameter omitted) returns as nil; any other value returns nil with <proto_param> as second return value for use in error message. ]] local function validate_proto (proto_param) if cfg.keywords_t.affirmative == proto_param then return true; elseif cfg.keywords_t.negative == proto_param then return false; elseif is_set (proto_param) then return nil, proto_param; -- |proto= something other than 'yes' or 'no' else return nil; -- missing or empty end end --[[--------------------------< L A N G U A G E _ N A M E _ G E T >-------------------------------------------- Common function to return language name from the data set according to IETF tag. Returns language name if found in data tables; nil else. ]] local function language_name_get (ietf, code, cat) ietf = ietf:lower(); -- ietf:lower() because format_ietf_tag() returns mixed case local name; -- remains nil if not found if override_table[ietf] then -- look for whole IETF tag in override table name = override_table[ietf]; elseif override_table[code] then -- not there so try basic language tag name = override_table[code]; elseif lang_table[code] then -- shift to IANA active tag/name table name = lang_table[code]; elseif lang_dep_table[code] then -- try the IANA deprecated tag/name table name = lang_dep_table[code]; end if lang_dep_table[code] and cat then -- because deprecated code may have been overridden to en.wiki preferred name table.insert (maint_cats, substitute (cfg.language_name_get_t.deprecated_cat, {code})); table.insert (maint_msgs, substitute (cfg.language_name_get_t.deprecated_msg, {code})); end return name; -- name from data tables or nil end --[[--------------------------< T E X T _ S C R I P T _ M A T C H _ T E S T >---------------------------------- IETF script subtag should match the script of the <text>. This module does not attempt to know all scripts and what they look like. It does know what Latn script looks like so when <text> is written using other than the Latn script, the IETF script subtag, if present, should not be Latn. Conversely, when <text> is written using the Latn script, the IETF script subtag, if present, should be Latn. For the purposes of this test, Latf (Fraktur) and Latg (Gaelic) are considered to be equivalent to Latn because unicode treats these two scripts as font-specific variants of Latn. Returns an error message when mismatch detected; nil else. ]] local function text_script_match_test (script, is_latn_text, pos, char) local scripts_t = {['latf'] = true, ['latg'] = true, ['latn'] = true}; -- unicode 'latn' scripts; 'latf' and 'latg' are font variants so there are no Fraktur or Gaelic codepoints if is_set (script) then -- don't bother with the rest of this if <script> is nil or empty string script = script:lower(); -- lower case to index into <scripts_t> if is_latn_text then -- when text is wholly Latn script if not scripts_t[script] then -- but a non-Latn script is specified return cfg.text_script_match_test_t.latn_txt_mismatch; -- emit an error message end else -- when text is not wholly Latn script if scripts_t[script] then -- but a Latn script is specified return substitute (cfg.text_script_match_test_t.latn_scr_mismatch, {pos, char}); -- emit an error message with position of first offending character end end end end --[[--------------------------< B I N A R Y _ S E A R C H >--------------------------------------------------- conducts a binary search of <ranges_t> for a sub-range that holds <target>. returns boolean true if a sub-range holding <target> is found; boolean false else. ]] local function binary_search (target, ranges_t) local idx_bot = 1; -- initialize to index of first key local idx_top = sizeof_ranges_t; -- initialize to index of last key (number of keys) if (target < ranges_t[idx_bot][1]) or (target > ranges_t[idx_top][2]) then -- invalid; target out of range return; -- abandon end local idx_mid; -- calculated index of range midway between top index and bottom index local flag = false; -- flag to tell us when we've evaluated last (highest) range in <ranges_t> while 1 do idx_mid = math.ceil ((idx_bot + idx_top) / 2); -- get the mid-point in the <ranges_t> sequence if (target >= ranges_t[idx_mid][1]) and (target <= ranges_t[idx_mid][2]) then -- indexed range low value <= target <= indexed range high value return true; -- we found the range that holds the <target> character; return true elseif (target > ranges_t[idx_mid][2]) then -- is <target> > indexed range high value? idx_bot = idx_mid; -- adjust <idx_bot> up else -- here when <target> less than indexed range low value idx_top = idx_mid - 1; -- adjust <idx_top> down end if flag then break; -- here when we just evaluated the last range and <target> not found end if not flag and (idx_bot == idx_top) then -- set true just before we evaluate the last (highest) range in <ranges_t> flag = true; end end end --[[--------------------------< I S _ L A T I N >-------------------------------------------------------------- compare <text> as codepoints to lists of known codepoints accepted as Latn script returns boolean true and modified <text> when <text> is wrapped in accept-as-written markup returns boolean true and <text> when codepoint is known returns boolean false, <text>, non-Latn codepoint position in <text> (left to right), and the codepoint character when codepoint is not known TODO: when text has accept-as-written markup, return a non-boolean value to indicate that <text> is not wholly latn script? Use that return value to create non-Latn HTML lang= attribute because <text> isn't really latn so lang=und (undetermined)? or instead, omit the -Latn subtag? (without -Latn need to force |italic=yes) ]] local function is_latin (text, tag) local count; text, count = text:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1'); -- remove accept-as-written markup if present if 0 ~= count then return true, text; -- markup present so assume that <text> is Latn-script end local pos = 0; -- position counter for error messaging for codepoint in mw.ustring.gcodepoint (text) do -- fetch each code point pos = pos + 1; -- bump the position counter if not is_latn_data.singles_t[codepoint] and -- codepoint not found in the singles list? not binary_search (codepoint, is_latn_data.ranges_t) and -- codepoint not a member of a listed range? not (tag and is_latn_data.specials_t[codepoint] and is_latn_data.specials_t[codepoint][tag]) then -- not a language-specific codepoint? return false, text, pos, mw.ustring.char (codepoint); -- codepoint not known; return false with codepoint position and character representation end end return true, text; -- is known; return <text> end --[[--------------------------< _ L A N G >-------------------------------------------------------------------- Entry point for {{lang}}. There should be no reason to set parameters in the {{lang}} {{#invoke:}} <includeonly>{{#invoke:lang|lang}}</includeonly> Parameters are received from the template's frame (parent frame). ]] local function _lang (args) local out = {}; local language_name; -- used to make category names local category_name; -- same as language_name except that it retains any parenthetical disambiguators (if any) from the data set local subtags = {}; -- IETF subtags script, region, variant, and private local code; -- the language code local msg; -- for error messages local tag = 'span'; -- initial value for make_text_html() local template = args.template or cfg.templates_t.lang; maint_cats = {}; -- initialize because when this module required into another module, these only declared once so only initialzed once maint_msgs = {}; validate_cat_args (args); -- determine if categorization should be suppressed if args[1] and args.code then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_t.conflict_n_param, {'1', cfg.lang_t.conflict_n_param_types.code}), args, template); else args.code = args[1] or args.code; -- prefer args.code end if args[2] and args.text then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_t.conflict_n_param, {'2', cfg.lang_t.conflict_n_param_types.text}), args, template); else args.text = args[2] or args.text; -- prefer args.text end msg = validate_italic (args); if msg then return make_error_msg (msg, args, template); end msg = validate_text (template, args); -- ensure that |text= is set if is_set (msg) then -- msg is an already-formatted error message return msg; end args.text, tag = html_tag_select (args.text); -- inspects text; returns appropriate HTML tag with text trimmed accordingly args.rtl = args.rtl == cfg.keywords_t.affirmative; -- convert to boolean: 'yes' -> true, other values -> false args.proto, msg = validate_proto (args.proto); -- return boolean, or nil, or nil and error message flag if msg then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_t.invalid_proto, {msg}), args, template); end code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private, msg = get_ietf_parts (args.code); -- |script=, |region=, |variant= not supported because they should be part of args.code ({{{1}}} in {{lang}}) if msg then return make_error_msg (msg, args, template); end local is_latn_text, pos, char; is_latn_text, args.text, pos, char= is_latin (args.text, code); -- make a boolean msg = text_script_match_test (subtags.script, is_latn_text, pos, char) if msg then -- if an error detected then there is an error message return make_error_msg (msg, args, template); end if nil == args.style then -- nil when |italic= absent or not set or |italic=default; args.style controls if ('latn' == subtags.script) or -- script is latn (this_wiki_lang_tag ~= code and not is_set (subtags.script) and not has_poem_tag (args.text) and is_latn_text) then -- text not this wiki's language, no script specified and not in poem markup but is wholly latn script (auto-italics) args.style = 'italic'; -- DEFAULT for {{lang}} templates is upright; but if latn script set for font-style:italic else args.style = 'inherit'; -- italic not set; script not latn; inherit current style end end if is_set (subtags.script) then -- if script set, override rtl setting if in_array (subtags.script, lang_data.rtl_scripts) then args.rtl = true; -- script is an rtl script else args.rtl = false; -- script is not an rtl script end end args.code = format_ietf_tag (code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private); -- format to recommended subtag styles language_name = language_name_get (args.code, code, true); -- get language name; try IETF tag first, then code w/o variant then code w/ variant if cfg.keywords_t.invert == args.style and 'span' == tag then -- invert only supported for in-line content args.text = invert_italics (args.text) end args.text = proto_prefix (args.text, language_name, args.proto); -- prefix proto-language text with a splat table.insert (out, make_text_html (args.code, args.text, tag, args.rtl, args.style, args.size, language_name)); table.insert (out, make_category (code, language_name, args.nocat)); table.insert (out, render_maint (args.nocat)); -- maintenance messages and categories return table.concat (out); -- put it all together and done end --[[--------------------------< L A N G >---------------------------------------------------------------------- Entry point for {{lang}}. There should be no reason to set parameters in the {{lang}} {{#invoke:}} <includeonly>{{#invoke:lang|lang}}</includeonly> Parameters are received from the template's frame (parent frame). ]] local function lang (frame) local args_t = getArgs (frame, { -- this code so that we can detect and handle wiki list markup in text valueFunc = function (key, value) if 2 == key or 'text' == key then -- the 'text' parameter; do not trim wite space return value; -- return untrimmed 'text' elseif value then -- all other values: if the value is not nil value = mw.text.trim (value); -- trim whitespace if '' ~= value then -- empty string when value was only whitespace return value; end end return nil; -- value was empty or contained only whitespace end -- end of valueFunc }); args_t.fn = nil; -- unset because not supported but this function might have been called by {{lang|fn=lang|...}} local msg = parameter_validate (args_t, cfg.templates_t.lang); -- verify that all supplied parameters are supported by {{lang-??}} if msg then return make_error_msg (msg, args_t, cfg.templates_t.lang); -- when template has unsupported params, abandon with error message end return _lang (args_t); end --[[--------------------------< T R A N S L A T I O N _ M A K E >---------------------------------------------- Stand-alone function to create literal translation of main text. Also used by {{lang-x2}}. ]] local function translation_make (args_t) local translation_t = {', '}; -- initialize output if 'none' ~= args_t.label then -- if we want a label table.insert (translation_t, '<small>'); -- open the <small> HTML tag if cfg.keywords_t.negative == args_t.link then table.insert (translation_t, substitute ('<abbr title="$1">$2</abbr>', {cfg.translation_make_t.lit_xlation, cfg.translation_make_t.lit_abbr})); -- unlinked form else table.insert (translation_t, make_wikilink (cfg.translation_make_t.lit_xlation, cfg.translation_make_t.lit_abbr)); -- linked form end table.insert (translation_t, "&thinsp;</small>"); -- close the <small> HTML tag end table.insert (translation_t, table.concat ({ -- user styling spans match spand from {{gloss}} '<span class="gloss-quot">\'</span>', -- user styling span for quote marks; use HTML entities to avoid wiki markup confusion '<span class="gloss-text">', -- open user styling span for the translation args_t.translation, -- the translation '</span>', -- close user styling span for the translation '<span class="gloss-quot">\'</span>' -- user styling span for quote marks })); return table.concat (translation_t); -- make a big string and done end --[[--------------------------< _ L A N G _ X X >-------------------------------------------------------------- For the {{lang-??}} templates, the only parameter required to be set in the template is the language code. All other parameters can, usually should, be written in the template call. For {{lang-??}} templates for languages that can have multiple writing systems, it may be appropriate to set |script= as well. For each {{lang-??}} template choose the appropriate entry-point function so that this function knows the default styling that should be applied to text. For normal, upright style: <includeonly>{{#invoke:lang|lang_xx_inherit|code=xx}}</includeonly> For italic style: <includeonly>{{#invoke:lang|lang_xx_italic|code=xx}}</includeonly> All other parameters should be received from the template's frame (parent frame) Supported parameters are: |code = (required) the IANA language code |script = IANA script code; especially for use with languages that use multiple writing systems |region = IANA region code |variant = IANA variant code |text = (required) the displayed text in language specified by code |link = boolean false ('no') does not link code-spcified language name to associated language article |rtl = boolean true ('yes') identifies the language specified by code as a right-to-left language |nocat = boolean true ('yes') inhibits normal categorization; error categories are not affected |cat = boolian false ('no') opposite form of |nocat= |italic = boolean true ('yes') renders displayed text in italic font; boolean false ('no') renders displayed text in normal font; not set renders according to initial_style_state |lit = text that is a literal translation of text |label = 'none' to suppress all labeling (language name, 'translit.', 'lit.') any other text replaces language-name label - automatic wikilinking disabled for those {{lang-??}} templates that support transliteration (those templates where |text= is not entirely latn script): |translit = text that is a transliteration of text |translit-std = the standard that applies to the transliteration |translit-script = ISO 15924 script name; falls back to code For {{lang-??}}, the positional parameters are: {{{1}}} text {{{2}}} transliterated text {{{3}}} literal translation text no other positional parameters are allowed ]] local function _lang_xx (args, base_template) -- base_template will be either of 'langx' or 'lang-xx' local out = {}; local language_name; -- used to make display text, article links local category_name; -- same as language_name except that it retains any parenthetical disambiguators (if any) from the data set local subtags = {}; -- IETF subtags script, region, and variant local code; -- the language code local translit_script_name; -- name associated with IANA (ISO 15924) script code local translit; local msg; -- for error messages local tag = 'span'; -- initial value for make_text_html() local template = args.template or base_template; maint_cats = {}; -- initialize because when this module required into another module, these only declared once so only initialzed once maint_msgs = {}; local text_idx = (cfg.templates_t.langx == base_template) and 2 or 1; -- for {{langx}} 'text' positional parameter is '2' local translit_idx = (cfg.templates_t.langx == base_template) and 3 or 2; local xlate_idx = (cfg.templates_t.langx == base_template) and 4 or 3; if args[text_idx] and args.text then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_t.conflict_n_param, {text_idx, cfg.lang_t.conflict_n_param_types.text}), args, template); else args.text = args[text_idx] or args.text; -- prefer positional 'text' parameter end msg = validate_italic (args); if msg then return make_error_msg (msg, args, template); end msg = validate_text (template, args); -- ensure that |text= is set, does not contain italic markup and is protected from improper bolding if is_set (msg) then return msg; end args.text, tag = html_tag_select (args.text); -- inspects text; returns appropriate HTML tag with text trimmed accordingly if args[translit_idx] and args.translit then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_t.conflict_n_param, {translit_idx, cfg.lang_t.conflict_n_param_types.translit}), args, template); else args.translit = args[translit_idx] or args.translit -- prefer positional 'translit' parameter end args.engvar = cfg.engvar_sel_t[args.engvar] or cfg.default_engvar; -- |engvar= when valid; cfg.default_engvar else if args[xlate_idx] and (args.translation or args.lit) then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_xx_t.conflict_n_lit, {xlate_idx}), args, template); elseif args.translation and args.lit then return make_error_msg (cfg.lang_xx_t.conflict_lit, args, template); else args.translation = args[xlate_idx] or args.translation or args.lit; -- prefer positional 'translation' parameter end if args.links and args.link then return make_error_msg (cfg.lang_xx_t.conflict_link, args, template); else args.link = args.link or args.links; -- prefer args.link end validate_cat_args (args); -- determine if categorization should be suppressed args.rtl = args.rtl == cfg.keywords_t.affirmative; -- convert to boolean: 'yes' -> true, other values -> false code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private, msg = get_ietf_parts (args.code, args.script, args.region, args.variant); -- private omitted because private if msg then -- if an error detected then there is an error message return make_error_msg (msg, args, template); end if args.translit then local latn, pos, char; latn, args.translit, pos, char = is_latin (args.translit, (('' ~= subtags.private) and (code .. '-x-' .. subtags.private)) or code); if not latn then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_xx_t.translit_nonlatn, {pos, char}), args, template); end end local is_latn_text, text, pos, char = is_latin (args.text, code); -- make a boolean args.text = text; -- may have been modified (accept-as-written markup removed) msg = text_script_match_test (subtags.script, is_latn_text, pos, char) if msg then -- if an error detected then there is an error message return make_error_msg (msg, args, template); end if cfg.templates_t.langx == base_template then -- auto-italics for {{langx}} templates; adapted from {{lang}} (no support for poem tag) if nil == args.style then -- nil when |italic= absent or not set or |italic=default; args.style controls if ('latn' == subtags.script) or -- script is latn (this_wiki_lang_tag ~= code and not is_set (subtags.script) and is_latn_text) then -- text is not this wiki's language, no script specified and is wholly latn script (auto-italics) args.style = 'italic'; -- set font-style:italic else args.style = 'inherit'; -- italic not set; script not latn; inherit current style end end else -- {{lang-xx}} does not do auto italics; retained for those wikis that don't support {{langx}} if nil == args.style then -- args.style controls if is_set (subtags.script) then if 'latn' == subtags.script then args.style = 'italic'; -- |script=Latn; set for font-style:italic else args.style = initial_style_state; -- italic not set; script is not latn; set for font-style:<initial_style_state> end else args.style = initial_style_state; -- here when |italic= and |script= not set; set for font-style:<initial_style_state> end end end if is_set (subtags.script) then -- if script set override rtl setting if in_array (subtags.script, lang_data.rtl_scripts) then args.rtl = true; -- script is an rtl script else args.rtl = false; -- script is not an rtl script end end args.proto, msg = validate_proto (args.proto); -- return boolean, or nil, or nil and error message flag if msg then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_t.invalid_proto, {args.proto}), args, template); end args.code = format_ietf_tag (code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private); -- format to recommended subtag styles language_name = language_name_get (args.code, code, true); -- get language name; try IETF tag first, then code w/o variant then code w/ variant category_name = language_name; -- category names retain IANA parenthetical diambiguators (if any) language_name = language_name:gsub ('%s+%b()', ''); -- remove IANA parenthetical disambiguators or qualifiers from names that have them if args.label then if 'none' ~= args.label then table.insert (out, table.concat ({args.label, ': '})); -- custom label end else if cfg.keywords_t.negative == args.link then table.insert (out, language_name); -- language name without wikilink else if mw.ustring.find (language_name, 'languages', 1, true) then table.insert (out, make_wikilink (language_name)); -- collective language name uses simple wikilink elseif lang_data.article_name[args.code:lower()] then -- is IETF tag in article name over ride? table.insert (out, make_wikilink (lang_data.article_name[args.code:lower()], language_name)); -- language name with wikilink from override data elseif lang_data.article_name[code] then -- is language tag in article override table.insert (out, make_wikilink (lang_data.article_name[code], language_name)); -- language name with wikilink from override data else table.insert (out, make_wikilink (substitute ('$1 $2', {language_name, cfg.misc_text_t.language}), language_name)); -- language name with wikilink end end table.insert (out, ': '); -- separator end if cfg.keywords_t.invert == args.italic then args.text = invert_italics (args.text) end args.text = proto_prefix (args.text, language_name, args.proto); -- prefix proto-language text with a splat table.insert (out, make_text_html (args.code, args.text, tag, args.rtl, args.style, args.size, ('none' == args.label) and language_name or nil)) if is_set (args.translit) and not is_latn_text then -- transliteration; not supported when args.text is wholly latn text (this is an imperfect test) table.insert (out, ', '); -- comma to separate text from translit if 'none' ~= args.label then table.insert (out, '<small>'); if script_table[args['translit-script']] then -- when |translit-script= is set, try to use the script's name translit_script_name = script_table[args['translit-script']]; else translit_script_name = language_name; -- fall back on language name end local translit_title_obj = mw.title.makeTitle (0, substitute ('$1 $2',{cfg.lang_xx_t.romanization, translit_script_name})); -- make a title object; no engvar, article titles use US spelling if translit_title_obj.exists and (cfg.keywords_t.negative ~= args.link) then table.insert (out, make_wikilink (substitute ('$1 $2', {cfg.lang_xx_t.romanization, translit_script_name or language_name}), substitute ('$1', {cfg.engvar_t[args.engvar]['romanisz_pt']})) .. ':'); -- make a wikilink if there is an article to link to; engvar the display text else table.insert (out, substitute ('$1:', {cfg.engvar_t[args.engvar]['romanisz_pt']})); -- else plain text per engvar end table.insert (out, '&nbsp;</small>'); -- close the small tag end translit = make_translit (args.code, language_name, args.translit, args['translit-std'], args['translit-script'], nil, args.engvar) if is_set (translit) then table.insert (out, translit); else return make_error_msg (substitute ('$1: $2', {cfg.lang_xx_t.invalid_xlit_std, args['translit-std'] or '[missing]'}), args, template); end elseif is_set (args.translit) and is_latn_text then -- when creating a transliteration of Latn script <text> return make_error_msg (cfg.lang_xx_t.xlit_of_latn, args, template); -- emit error message and abandon end if is_set (args.translation) then -- translation (not supported in {{lang}}) table.insert (out, translation_make (args)); end table.insert (out, make_category (code, category_name, args.nocat)); table.insert (out, render_maint(args.nocat)); -- maintenance messages and categories return table.concat (out); -- put it all together and done end --[[--------------------------< L A N G _ X X _ A R G S _ G E T >---------------------------------------------- Common function to get args table from {{lang-??}} templates. Returns table of args. Text positional parameters are not trimmed here but are selectively trimmed at html_tag_select(). ]] local function lang_xx_args_get (frame, base_template) local args_t = getArgs(frame, { parentFirst= true, -- parameters in the template override parameters set in the {{#invoke:}} valueFunc = function (key, value) if ((cfg.templates_t.langx == base_template) and 2 or 1) == key then -- the 'text' positional parameter; 1 for {{lang-??}}, 2 for {{langx}}; do not trim wite space return value; -- return untrimmed 'text' positional parameter elseif value then -- all other values: if the value is not nil value = mw.text.trim (value); -- trim whitespace if '' ~= value then -- empty string when value was only whitespace return value; end end return nil; -- value was empty or contained only whitespace end -- end of valueFunc }); return args_t; end --[[--------------------------< L A N G _ X X _ I T A L I C >-------------------------------------------------- Entry point for those {{lang-??}} templates that call lang_xx_italic(). Sets the initial style state to italic. ]] local function lang_xx_italic (frame) local args = lang_xx_args_get (frame, cfg.templates_t.langxx); args.fn = nil; -- unset because not supported but this function might have been called by {{lang|fn=lang_xx_italic|...}} local msg = parameter_validate (args, cfg.templates_t.langxx); -- verify that all supplied parameters are supported by {{lang-??}} if msg then return make_error_msg (msg, args, cfg.templates_t.langxx); -- when template has unsupported params, abandon with error message end initial_style_state = 'italic'; return _lang_xx (args, cfg.templates_t.langxx) .. '[[Category:Pages using Lang-xx templates]]'; -- temporary category end --[[--------------------------< _ L A N G _ X X _ I T A L I C >------------------------------------------------ Entry point from another module. Sets the initial style state to italic. ]] local function _lang_xx_italic (args) initial_style_state = 'italic'; return _lang_xx (args, cfg.templates_t.langxx); end --[[--------------------------< L A N G _ X X _ I N H E R I T >------------------------------------------------ Entry point for those {{lang-??}} templates that call lang_xx_inherit(). Sets the initial style state to inherit. ]] local function lang_xx_inherit (frame) local args = lang_xx_args_get (frame, cfg.templates_t.langxx); args.fn = nil; -- unset because not supported but this function might have been called by {{lang|fn=lang_xx_inherit|...}} local msg = parameter_validate (args, cfg.templates_t.langxx); -- verify that all supplied parameters are supported by {{lang-??}} if msg then return make_error_msg (msg, args, cfg.templates_t.langxx); -- when template has unsupported params, abandon with error message end initial_style_state = 'inherit'; return _lang_xx (args, cfg.templates_t.langxx) .. '[[Category:Pages using Lang-xx templates]]'; -- temporary category end --[[--------------------------< _ L A N G _ X X _ I N H E R I T >---------------------------------------------- Entry point from another module. Sets the initial style state to inherit. ]] local function _lang_xx_inherit (args) initial_style_state = 'inherit'; return _lang_xx (args, cfg.templates_t.langxx); end --[[--------------------------< _ L A N G X >------------------------------------------------------------------ Entry point from another module. ]] local function _langx (args_t) local langx_data = mw.loadData ('Module:Lang/langx'); -- get necessary data local rtl_t = langx_data.rtl_t; -- get list of language tags for languages that are rendered right-to-left local link_t = langx_data.link_t; -- get list of language tags for {{lang-??}} templates that set |link=<something> local size_t = langx_data.size_t; -- get list of language tags for {{lang-??}} templates that set |size=<something> local msg = parameter_validate (args_t, cfg.templates_t.langx); if msg then return make_error_msg (msg, args_t, cfg.templates_t.langx); end args_t.code = args_t[1] or args_t.code; -- get the language tag; must be {{{1}}} or |code= if not args_t.code then return make_error_msg (cfg.get_ietf_parts_t.missing_lang_tag, args_t, cfg.templates_t.langx); end args_t.rtl = args_t.rtl or (rtl_t[args_t.code] and cfg.keywords_t.affirmative); -- prefer |rtl= in template call, use rtl_t else args_t.link = args_t.link or link_t[args_t.code]; -- prefer |link= in template call, use link_t felse args_t.size = args_t.size or size_t[args_t.code]; -- prefer |size= in template call, use size_t else args_t[1] = nil; -- unset to mimic {{lang-??}} templates which set |code=xx local lang_subtag = args_t.code; -- use only the base language subtag for unsupported tag test; some args_t.code are modified by |script= etc return _lang_xx (args_t, cfg.templates_t.langx); end --[[--------------------------< L A N G X >-------------------------------------------------------------------- Entry point for {{langx}}. this function calls _lang_xx() to render non-English text. The {{lang-??}} templates have three positional paramters but {{langx}} has four: | 1 | 2 | 3 | 4 {{lang-xx |<text> |<xlit> |<xlat> }} {{langx |<tag> |<text> |<xlit> |<xlat> }} The calls to lang_xx_args_get() and _lang_xx() use 'langx' as a flag for those functions to select the proper positional parameters. {{lang-??}} depends on the calling template to select 'inherit' or 'italic' to establish the default rendering. {{langx}} can't do that. The initial version of {{langx}} relied on a list of language tags (inherit_t in ~/langx) scraped from those {{lang-??}} templates that call lang_xx_inherit() to render text in upright font. langx() now uses auto-italics code adapted from {{lang}} (doesn't support poem tags). ]] local function langx (frame) local args_t = lang_xx_args_get (frame, cfg.templates_t.langx); -- get the arguments; 'langx' is the <base_template> used to decide which positional param is 'text', 'translit', 'lit' return _langx (args_t); end --[[--------------------------< _ I S _ I E T F _ T A G >------------------------------------------------------ Returns true when a language name associated with IETF language tag exists; nil else. IETF language tag must be valid. All code combinations supported by {{lang}} and the {{lang-??}} templates are supported by this function. Module entry point from another module. ]] local function _is_ietf_tag (tag) -- entry point when this module is require()d into another local c, s, r, v, p, err; -- code, script, region, variant, private, error message c, s, r, v, p, err = get_ietf_parts (tag); -- disassemble tag into constituent part and validate return ((c and not err) and true) or nil; -- return true when code portion has a value without error message; nil else end --[[--------------------------< I S _ I E T F _ T A G >-------------------------------------------------------- Module entry point from an {{#invoke:}}. ]] local function is_ietf_tag (frame) return _is_ietf_tag (getArgs (frame)[1]); -- args[1] is the IETF language tag to be tested; also get parent frame end --[[--------------------------< I S _ I E T F _ T A G _ F R A M E >-------------------------------------------- Module entry point from an {{#invoke:}}; same as is_ietf_tag() except does not get parameters from the parent (template) frame. This function not useful when called by {{lang|fn=is_ietf_tag_frame|<tag>}} because <tag> is in the parent frame. ]] local function is_ietf_tag_frame (frame) return _is_ietf_tag (getArgs (frame, {frameOnly = true,})[1]); -- args[1] is the IETF language tag to be tested; do not get parent frame end --[[--------------------------< _ N A M E _ F R O M _ T A G >-------------------------------------------------- Returns language name associated with IETF language tag if valid; error message else. All code combinations supported by {{lang}} and the {{lang-??}} templates are supported by this function. Set invoke's |link= parameter to yes to get wikilinked version of the language name. Module entry point from another module. ]] local function _name_from_tag (args) local subtags = {}; -- IETF subtags script, region, variant, and private local raw_code = args[1]; -- save a copy of the input IETF subtag local link = cfg.keywords_t.affirmative == args['link']; -- make a boolean local label = args.label; local code; -- the language code local msg; -- gets an error message if IETF language tag is malformed or invalid local language_name = ''; code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private, msg = get_ietf_parts (raw_code); if msg then local template = (args['template'] and table.concat ({'{{', args['template'], '}}: '})) or ''; -- make template name (if provided by the template) return make_error_span (template, msg); end raw_code = format_ietf_tag (code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private); -- format to recommended subtag styles; private omitted because private language_name = language_name_get (raw_code, code); -- get language name; try IETF tag first, then code w/o variant then code w/ variant if 'yes' ~= args.raw then language_name = language_name:gsub ('%s+%b()', ''); -- remove IANA parenthetical disambiguators or qualifiers from names that have them end if link then -- when |link=yes, wikilink the language name if mw.ustring.find (language_name, 'languages', 1, true) then language_name = make_wikilink (language_name, label); -- collective language name uses simple wikilink elseif lang_data.article_name[raw_code:lower()] then -- is IETF tag in article name override? language_name = make_wikilink (lang_data.article_name[raw_code:lower()], label or language_name); -- language name with wikilink from override data elseif lang_data.article_name[code] then -- is language tag in article name override? language_name = make_wikilink (lang_data.article_name[code], label or language_name); -- language name with wikilink from override data else language_name = make_wikilink (substitute ('$1 $2', {language_name, cfg.misc_text_t.language}), label or language_name); -- language name with wikilink end end return language_name; end --[[--------------------------< N A M E _ F R O M _ T A G >---------------------------------------------------- Module entry point from an {{#invoke:}}. ]] local function name_from_tag (frame) -- entry point from an {{#invoke:lang|name_from_tag|<IETF tag>|link=<yes>|template=<template name>}} return _name_from_tag (getArgs(frame)) -- pass-on the args table, nothing else; getArgs() so we also get parent frame end --[[--------------------------< _ T A G _ F R O M _ N A M E >-------------------------------------------------- Returns the IETF language tag associated with the language name. Spelling of language name must be correct according to the spelling in the source tables. When a standard language name has a parenthetical disambiguator, that disambiguator must be omitted (they are not present in the data name-to-tag tables). Module entry point from another module. ]] local function _tag_from_name (args) -- entry point from another module local msg; if args[1] and '' ~= args[1] then local data = mw.loadData ('Module:Lang/tag from name'); -- get the reversed data tables TODO: change when going live local lang = args[1]:lower(); -- allow any-case for the language name (speeling must till be correct) local tag = data.rev_override_table[lang] or data.rev_lang_table[lang] or data.rev_lang_dep_table[lang]; -- get the code; look first in the override then in the standard if tag then return tag, true; -- language name found so return tag and done; second return used by is_lang_name() else msg = substitute (cfg.tag_from_name_t.lang_not_found, {args[1]}); -- language name not found, error message end else msg = cfg.tag_from_name_t.missing_lang_name; -- language name not found, error message end local template = ''; if args.template and '' ~= args.template then template = table.concat ({'{{', args['template'], '}}: '}); -- make template name (if provided by the template) end return make_error_span (template, msg); end --[[--------------------------< T A G _ F R O M _ N A M E >---------------------------------------------------- Module entry point from an {{#invoke:}}. ]] local function tag_from_name (frame) -- entry point from an {{#invoke:lang|tag_from_name|<language name>|link=<yes>|template=<template name>}} local result, _ = _tag_from_name (getArgs(frame)) -- pass-on the args table, nothing else; getArgs() so we also get parent frame; supress second return used by is_lang_name() return result; end --[[--------------------------< I S _ L A N G _ N A M E >------------------------------------------------------ Module entry point from an {{#invoke:}}. ]] local function is_lang_name (frame) local _, result = _tag_from_name (getArgs(frame)) -- pass-on the args table, nothing else; getArgs() so we also get parent frame; supress second return used by tag_from_name() return result and true or nil; end --[[--------------------------< _ X L I T >-------------------------------------------------------------------- Module entry point from another module. ]] local function _xlit (args) local title_table = lang_data.translit_title_table; -- table of transliteration standards and the language codes and scripts that apply to those standards local language_name; -- language name that matches language code; used for tool tip local translit; -- transliterated text to display local script; -- IANA script local msg; -- for when called functions return an error message local template = args.template or cfg.templates_t.transliteration; maint_cats = {}; -- initialize because when this module required into another module, these only declared once so only initialzed once maint_msgs = {}; if is_set (args[3]) then -- [3] set when {{transliteration|code|standard|text}} args.text = args[3]; -- get the transliterated text args.translit_std = args[2] and args[2]:lower(); -- get the standard; lower case for table indexing if not title_table[args.translit_std] then return make_error_msg (substitute (cfg.transl_t.unrecog_xlit_std, {args.translit_std}), args, template); end else if is_set (args[2]) then -- [2] set when {{transliteration|code|text}} args.text = args[2]; -- get the transliterated text else if args[1] and (args[1]:match ('^%a%a%a?%a?$') or -- args[2] missing; is args[1] a language or script tag or is it the transliterated text? args[1]:match ('^%a%a%a?%-x%-')) then -- or is args[1] a private-use tag return make_error_msg (cfg.transl_t.no_text, args, template); -- args[1] is a code so we're missing text else args.text = args[1]; -- args[1] is not a code so we're missing that; assign args.text for error message return make_error_msg (cfg.transl_t.missing_lang_scr, args, template); end end end if is_set (args[1]) then -- IANA language code used for HTML lang= attribute; or ISO 15924 script code if args[1]:match ('^%a%a%a?%a?$') or args[1]:match ('^%a%a%a?%-x%-') then -- args[1] has correct form? args.code = args[1]:lower(); -- use the language/script code; only (2, 3, or 4 alpha characters) or private-use; lower case because table indexes are lower case else return make_error_msg (substitute (cfg.transl_t.unrecog_lang_scr, {args[1]}), args, template); -- invalid language / script code end else return make_error_msg (cfg.transl_t.missing_lang_scr, args, template); -- missing language / script code so quit end local is_latn_text, pos, char; is_latn_text, args.text, pos, char= is_latin (args.text, args.code); -- is latn text? strip accept-as-written markup if not is_latn_text then -- when text is not latn return make_error_msg (substitute (cfg.lang_xx_t.translit_nonlatn, {pos, char}), args, template); -- abandon with error message end msg = validate_italic (args); if msg then return make_error_msg (msg, args, template); end if 'italic' == args.style then -- 'italic' when |italic=yes; because that is same as absent or not set and |italic=default args.style = nil; -- set to nil; end args.engvar = cfg.engvar_sel_t[args.engvar] or cfg.default_engvar; -- |engvar= when valid; cfg.default_engvar else if override_table[args.code] then -- is code a language code defined in the override table? language_name = override_table[args.code]; args.code = args.code:match ('^%a%a%a?'); -- if private use, strip all but language subtag elseif lang_table[args.code] then -- is code a language code defined in the standard language code tables? language_name = lang_table[args.code]; elseif lang_dep_table[args.code] then -- is code a language code defined in the deprecated language code tables? language_name = lang_dep_table[args.code]; elseif script_table[args.code] then -- if here, code is not a language code; is it a script code? language_name = script_table[args.code]; script = args.code; -- code was an ISO 15924 script so use that instead args.code = ''; -- unset because not a language code else return make_error_msg (substitute (cfg.transl_t.unrecog_lang_scr, {args.code}), args, template); -- invalid language / script code end -- here only when all parameters passed to make_translit() are valid return make_translit (args.code, language_name, args.text, args.translit_std, script, args.style, args.engvar); end --[[--------------------------< X L I T >---------------------------------------------------------------------- Module entry point from an {{#invoke:}}. ]] local function xlit (frame) return _xlit (getArgs(frame)); end --[[--------------------------< C A T E G O R Y _ F R O M _ T A G >-------------------------------------------- Returns category name associated with IETF language tag if valid; error message else. All code combinations supported by {{lang}} and the {{lang-??}} templates are supported by this function. Module entry point from another module. ]] local function _category_from_tag (args_t) local subtags = {}; -- IETF subtags script, region, variant, and private local raw_code = args_t[1]; -- save a copy of the input IETF subtag local link = cfg.keywords_t.affirmative == args_t.link; -- make a boolean local label = args_t.label; local code; -- the language code local msg; -- gets an error message if IETF language tag is malformed or invalid local category_name = ''; code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private, msg = get_ietf_parts (raw_code); if msg then local template = (args_t.template and table.concat ({'{{', args_t.template, '}}: '})) or ''; -- make template name (if provided by the template) return make_error_span (template, msg); end raw_code = format_ietf_tag (code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private); -- format to recommended subtag styles; private omitted because private category_name = language_name_get (raw_code, code); -- get language name; try IETF tag first, then code w/o variant then code w/ variant category_name = make_category (code, category_name, nil, true):gsub ('[%[%]]', ''); if link then return table.concat ({'[[:', category_name, ']]'}); else return category_name; end end --[[--------------------------< C A T E G O R Y _ F R O M _ T A G >-------------------------------------------- Module entry point from an {{#invoke:}}. ]] local function category_from_tag (frame) -- entry point from an {{#invoke:lang|category_from_tag|<IETF tag>|template=<template name>}} return _category_from_tag (getArgs (frame)); -- pass-on the args table, nothing else; getArgs() so we also get parent frame end --[[--------------------------< E X P O R T E D F U N C T I O N S >------------------------------------------ ]] return { category_from_tag = category_from_tag, -- frame entry points when this module is #invoke:ed into templates/wikitext lang = lang, -- entry point for {{lang}} langx = langx, -- entry point for {{langx}} lang_xx_inherit = lang_xx_inherit, -- entry points for {{lang-??}} lang_xx_italic = lang_xx_italic, is_ietf_tag = is_ietf_tag, is_ietf_tag_frame = is_ietf_tag_frame, is_lang_name = is_lang_name, tag_from_name = tag_from_name, -- returns IETF tag associated with language name name_from_tag = name_from_tag, -- used for template documentation; possible use in ISO 639 name from code templates xlit = xlit, -- entry point for {{transliteration}} _category_from_tag = _category_from_tag, -- API entry points when this module is require()d into other modules _lang = _lang, _langx = _langx, _lang_xx_inherit = _lang_xx_inherit, _lang_xx_italic = _lang_xx_italic, _is_ietf_tag = _is_ietf_tag, get_ietf_parts = get_ietf_parts, _tag_from_name = _tag_from_name, _name_from_tag = _name_from_tag, _xlit = _xlit, _translation_make = translation_make, }; pjs0klhaiwweelyd7pjfmp0uzocrd5t 1434170 1434169 2026-10-24T07:31:52Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Module:Lang]] 1434169 Scribunto text/plain --[=[ Lua support for the {{lang}}, {{langx}}, {{lang-??}}, and {{transliteration}} templates and replacement of various supporting templates. ]=] require('strict'); local getArgs = require ('Module:Arguments').getArgs; local unicode = require ("Module:Unicode data"); -- for is_Latin() and is_rtl() local yesno = require ('Module:Yesno'); local sandbox = (mw.getCurrentFrame():getTitle():match ('/sandbox') or ''); -- when called from a sandbox template or module load sandbox data and sandbox configuration local lang_data = mw.loadData ('Module:Lang/data' .. sandbox); -- language name override and transliteration tool-tip tables local lang_name_table = lang_data.lang_name_table; -- language codes, names, regions, scripts, suppressed scripts local lang_table = lang_data.lang_name_table.lang; local lang_dep_table = lang_data.lang_name_table.lang_dep; local script_table = lang_data.lang_name_table.script; local region_table = lang_data.lang_name_table.region; local variant_table = lang_data.lang_name_table.variant; local suppressed_table = lang_data.lang_name_table.suppressed; local override_table = lang_data.override; local synonym_table = mw.loadData ('Module:Lang/ISO 639 synonyms'); -- ISO 639-2/639-2T code translation to 639-1 code local cfg = mw.loadData ('Module:Lang/configuration' .. sandbox); -- for internationalization local is_latn_data = mw.loadData ('Module:Lang/data/is latn data'); local sizeof_ranges_t = is_latn_data.sizeof_ranges_t; local namespace = mw.title.getCurrentTitle().namespace; -- used for categorization local content_lang = mw.language.getContentLanguage(); local this_wiki_lang_tag = content_lang.code; -- get this wiki's language tag local this_wiki_lang_dir = content_lang:getDir(); -- get this wiki's language direction local initial_style_state; -- set by lang_xx_normal() and lang_xx_italic() local maint_cats = {}; -- maintenance categories go here local maint_msgs = {}; -- and their messages go here --[[--------------------------< M A K E _ E R R O R _ S P A N >-------------------------------------------------- ]] local function make_error_span (template, msg) --[[ WARNING: must have the class "error" to be detected as an error by {{#iferror:}}. Please do not remove, to avoid breaking any downstream templates relying on this. ]] return table.concat ({'<span class="error" style="font-size: inherit;">', cfg.misc_text_t.error, ': ', template, msg, '</span>'}) end --[[--------------------------< S U B S T I T U T E >---------------------------------------------------------- Substitutes $1, $2, etc in <message> with data from <data_t>. Returns plain-text substituted string when <data_t> not nil; returns <message> else. ]] local function substitute (message, data_t) return data_t and mw.message.newRawMessage (message, data_t):plain() or message; end --[[--------------------------< M A K E _ E R R O R _ M S G >-------------------------------------------------- Assembles an error message from template name, message text, help link, and error category. ]] local function make_error_msg (msg, args_t, template) local category; local text; -- handle the oddity that is {{langx}} if cfg.templates_t.langxx == template then text = args_t.text or args_t[1]; -- for {{lang-xx}} else text = args_t.text or args_t[2]; -- for {{lang}}, {{langx}}, and {{transliteration}} end if cfg.templates_t.transliteration == template then category = cfg.make_error_msg_t.xlit_err_cat; else category = cfg.make_error_msg_t.lang_err_cat; end local category_link = ((0 == namespace or 10 == namespace) and not args_t.nocat) and substitute ('[[Category:$1]]', {category}) or ''; --[[ WARNING: must have the class "error" to be detected as an error by {{#iferror:}}. Please do not remove, to avoid breaking any downstream templates relying on this. ]] return substitute ('[$1] <span class="error" style="font-size: inherit;">$2: &#x7B;{$3}}: $4 ([[:Category:$5|$6]])</span>$7', -- &#x7B; prevents the template name from being treated as a template call in certain situations { text or cfg.make_error_msg_t.undefined, cfg.misc_text_t.error, template, msg, category, cfg.misc_text_t.help, category_link }) end --[[--------------------------< P A R A M E T E R _ V A L I D A T E >------------------------------------------ ]] local function parameter_validate (args_t, template) local err_msg = cfg.parameter_validate_t.invalid_param; if cfg.templates_t.lang == template then -- for {{lang}} for param, _ in pairs (args_t) do if not cfg.known_params_t.params_lang_t[param] and -- unique {{lang}} parameters not cfg.known_params_t.common_params_all_t[param] then -- common to all return substitute (err_msg, {param}); -- <param> not found so abandon end end elseif cfg.templates_t.langx == template then -- for {{langx}} for param, _ in pairs (args_t) do if not cfg.known_params_t.params_langx_t[param] and -- unique {{langx}} parameters not cfg.known_params_t.params_x_t[param] and -- common to {{langx}} and {{lang-xx}} not cfg.known_params_t.common_params_all_t[param] then -- common to all return substitute (err_msg, {param}); -- <param> not found so abandon end end elseif cfg.templates_t.langxx == template then -- for {{lang-xx}} for param, _ in pairs (args_t) do if not cfg.known_params_t.params_lang_xx_t[param] and -- unique {{lang-xx}} parameters not cfg.known_params_t.params_x_t[param] and -- common to {{langx}} and {{lang-xx}} not cfg.known_params_t.common_params_all_t[param] then -- common to all return substitute (err_msg, {param}); -- <param> not found so abandon end end end end --[[--------------------------< I S _ S E T >------------------------------------------------------------------ Returns true if argument is set; false otherwise. Argument is 'set' when it exists (not nil) or when it is not an empty string. ]] local function is_set (var) return not (var == nil or var == ''); end --[[--------------------------< I N V E R T _ I T A L I C S >------------------------------------------------- This function attempts to invert the italic markup a args.text by adding/removing leading/trailing italic markup in args.text. Like |italic=unset, |italic=invert disables automatic italic markup. Individual leading/trailing apostrophes are converted to their HTML numeric entity equivalent so that the new italic markup doesn't become bold markup inadvertently. Leading and trailing wiki markup is extracted from args.text into separate table elements. Addition, removal, replacement of wiki markup is handled by a string.gsub() replacement table operating only on these separate elements. In the string.gsub() matching pattern, '.*' matches empty string as well as the three expected wiki markup patterns. This function expects that markup in args.text is complete and correct; if it is not, oddness may result. ]] local function invert_italics (source) local invert_pattern_table = { -- leading/trailing markup add/remove/replace patterns [""]="\'\'", -- empty string becomes italic markup ["\'\'"]="", -- italic markup becomes empty string ["\'\'\'"]="\'\'\'\'\'", -- bold becomes bold italic ["\'\'\'\'\'"]="\'\'\'", -- bold italic become bold }; local seg = {}; source = source:gsub ("%f[\']\'%f[^\']", '&#39;'); -- protect single quote marks from being interpreted as bold markup seg[1] = source:match ('^(\'\'+%f[^\']).+') or ''; -- get leading markup, if any; ignore single quote seg[3] = source:match ('.+(%f[\']\'\'+)$') or ''; -- get trailing markup, if any; ignore single quote if '' ~= seg[1] and '' ~= seg[3] then -- extract the 'text' seg[2] = source:match ('^\'\'+%f[^\'](.+)%f[\']\'\'+$') -- from between leading and trailing markup elseif '' ~= seg[1] then seg[2] = source:match ('^\'\'+%f[^\'](.+)') -- following leading markup elseif '' ~= seg[3] then seg[2] = source:match ('(.+)%f[\']\'\'+$') -- preceding trailing markup else seg[2] = source -- when there is no markup end seg[1] = invert_pattern_table[seg[1]] or seg[1]; -- replace leading markup according to pattern table seg[3] = invert_pattern_table[seg[3]] or seg[3]; -- replace leading markup according to pattern table return table.concat (seg); -- put it all back together and done end --[[--------------------------< V A L I D A T E _ I T A L I C >------------------------------------------------ Validates |italic= or |italics= assigned values. When |italic= is set and has an acceptable assigned value, return the matching CSS font-style property value or, for the special case 'default', return nil. When |italic= is not set, or has an unacceptable assigned value, return nil and a nil error message. When both |italic= and |italics= are set, returns nil and a 'conflicting' error message. The return value nil causes the calling lang, lang_xx, or xlit function to set args.italic according to the template's defined default ('inherit' for {{lang}}, 'inherit' or 'italic' for {{lang-??}} depending on the individual template's requirements, 'italic' for {{transliteration}}) or to the value appropriate to |script=, if set ({{lang}} and {{lang-??}} only). Accepted values and the values that this function returns are are: nil - when |italic= absent or not set; returns nil default - for completeness, should rarely if ever be used; returns nil yes - force args.text to be rendered in italic font; returns 'italic' no - force args.text to be rendered in normal font; returns 'normal' unset - disables font control so that font-style applied to text is dictated by markup inside or outside the template; returns 'inherit' invert - disables font control so that font-style applied to text is dictated by markup outside or inverted inside the template; returns 'invert' ]] local function validate_italic (args) local properties = {[cfg.keywords_t.affirmative] = 'italic', [cfg.keywords_t.negative] = 'normal', [cfg.keywords_t.unset] = 'inherit', [cfg.keywords_t.invert] = 'invert', [cfg.keywords_t.default] = nil}; local italic, count = nil, 0 for _, param in pairs {'italic', 'italics', 'i'} do local arg = args[param] if nil ~= arg then if nil == italic then italic = arg end count = count + 1 end end if count > 1 then -- return an error message if more than one is set return cfg.validate_italic_t.multi_italic; end args.style = properties[italic] -- set args.style to an appropriate value args.italic = italic; -- use args.italic as the canonical parameter return nil; -- return a nil error message end --[=[--------------------------< V A L I D A T E _ C A T _ A R G S >---------------------------------------------------------- Default behavior of the {{lang}} and {{lang-??}} templates is to add categorization when the templates are used in main space. This default functionality may be suppressed by setting |nocat=yes or |cat=no. This function selects one of these two parameters to control categorization. Because having two parameters with 'opposite' names and 'opposite' values is confusing, this function accepts only affirmative values for |nocat= and only negative values for |cat=; in both cases the 'other' sense (and non-sense) is not accepted and the parameter is treated as if it were not set in the template. Sets args.nocat to true if categorization is to be turned off; to nil if the default behavior should apply. Accepted values for |nocat= are the text strings: 'yes', 'y', 'true', 't', on, '1' -- [[Module:Yesno]] returns logical true for all of these; false or nil else for |cat= 'no', 'n', 'false', 'f', 'off', '0' -- [[Module:Yesno]] returns logical false for all of these; true or nil else ]=] local function validate_cat_args (args) if not (args.nocat or args.cat) then -- both are nil, so categorize return; end if false == yesno (args.cat) or true == yesno (args.nocat) then args.nocat = true; -- set to true when args.nocat is affirmative; nil else (as if the parameter were not set in the template) else -- args.nocat is the parameter actually used. args.nocat = nil; end end --[[--------------------------< I N _ A R R A Y >-------------------------------------------------------------- Whether needle is in haystack. ]] local function in_array (needle, haystack) if needle == nil then return false; end for n,v in ipairs (haystack) do if v == needle then return n; end end return false; end --[[--------------------------< F O R M A T _ I E T F _ T A G >------------------------------------------------ Prettify IETF tags to use recommended subtag formats: code: lower case script: sentence case region: upper case variant: lower case private: lower case prefixed with -x- ]] local function format_ietf_tag (code, script, region, variant, private) local out = {}; if is_set (private) then return table.concat ({code:lower(), 'x', private:lower()}, '-'); -- if private, all other tags ignored end table.insert (out, code:lower()); if is_set (script) then script = script:lower():gsub ('^%a', string.upper); table.insert (out, script); end if is_set (region) then table.insert (out, region:upper()); end if is_set (variant) then table.insert (out, variant:lower()); end return table.concat (out, '-'); end --[[--------------------------< G E T _ I E T F _ P A R T S >-------------------------------------------------- Extracts and returns IETF language tag parts: primary language subtag (required) - 2 or 3 character IANA language code script subtag - four character IANA script code region subtag - two-letter or three digit IANA region code variant subtag - four digit or 5-8 alnum variant code; only one variant subtag supported private subtag - x- followed by 1-8 alnum private code; only supported with the primary language tag in any one of these forms lang lang-variant lang-script lang-script-variant lang-region lang-region-variant lang-script-region lang-script-region-variant lang-x-private each of lang, script, region, variant, and private, when used, must be valid. Languages with both two- and three-character code synonyms are promoted to the two-character synonym because the IANA registry file omits the synonymous three-character code; we cannot depend on browsers understanding the synonymous three-character codes in the lang= attribute. For {{lang-??}} templates, the parameters |script=, |region=, and |variant= are supported (not supported in {{lang}} because those parameters are superfluous to the IETF subtags in |code=). Returns six values; all lower case. Valid parts are returned as themselves; omitted parts are returned as empty strings, invalid parts are returned as nil; the sixth returned item is an error message (if an error detected) or nil. See http://www.rfc-editor.org/rfc/bcp/bcp47.txt section 2.1. ]] local function get_ietf_parts (source, args_script, args_region, args_variant) local code, script, region, variant, private; -- IETF tag parts if not is_set (source) then return nil, nil, nil, nil, nil, cfg.get_ietf_parts_t.missing_lang_tag; end local pattern = { -- table of tables holding acceptable IETF tag patterns and short names of the IETF part captured by the pattern {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%a%a)%-(%d%d%d%d)$', 's', 'r', 'v'}, -- 1 - ll-Ssss-RR-variant (where variant is 4 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%d%d%d)%-(%d%d%d%d)$', 's', 'r', 'v'}, -- 2 - ll-Ssss-DDD-variant (where region is 3 digits; variant is 4 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%a%a)%-(%w%w%w%w%w%w?%w?%w?)$', 's', 'r', 'v'}, -- 3 - ll-Ssss-RR-variant (where variant is 5-8 alnum characters) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%d%d%d)%-(%w%w%w%w%w%w?%w?%w?)$', 's', 'r', 'v'}, -- 4 - ll-Ssss-DDD-variant (where region is 3 digits; variant is 5-8 alnum characters) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%d%d%d%d)$', 's', 'v'}, -- 5 - ll-Ssss-variant (where variant is 4 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%w%w%w%w%w%w?%w?%w?)$', 's', 'v'}, -- 6 - ll-Ssss-variant (where variant is 5-8 alnum characters) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a)%-(%d%d%d%d)$', 'r', 'v'}, -- 7 - ll-RR-variant (where variant is 4 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%d%d%d)%-(%d%d%d%d)$', 'r', 'v'}, -- 8 - ll-DDD-variant (where region is 3 digits; variant is 4 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a)%-(%w%w%w%w%w%w?%w?%w?)$', 'r', 'v'}, -- 9 - ll-RR-variant (where variant is 5-8 alnum characters) {'^(%a%a%a?)%-(%d%d%d)%-(%w%w%w%w%w%w?%w?%w?)$', 'r', 'v'}, -- 10 - ll-DDD-variant (where region is 3 digits; variant is 5-8 alnum characters) {'^(%a%a%a?)%-(%d%d%d%d)$', 'v'}, -- 11 - ll-variant (where variant is 4 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%w%w%w%w%w%w?%w?%w?)$', 'v'}, -- 12 - ll-variant (where variant is 5-8 alnum characters) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%a%a)$', 's', 'r'}, -- 13 - ll-Ssss-RR {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)%-(%d%d%d)$', 's', 'r'}, -- 14 - ll-Ssss-DDD (region is 3 digits) {'^(%a%a%a?)%-(%a%a%a%a)$', 's'}, -- 15 - ll-Ssss {'^(%a%a%a?)%-(%a%a)$', 'r'}, -- 16 - ll-RR {'^(%a%a%a?)%-(%d%d%d)$', 'r'}, -- 17 - ll-DDD (region is 3 digits) {'^(%a%a%a?)$'}, -- 18 - ll {'^(%a%a%a?)%-x%-(%w%w?%w?%w?%w?%w?%w?%w?)$', 'p'}, -- 19 - ll-x-pppppppp (private is 1-8 alnum characters) } local t = {}; -- table of captures; serves as a translator between captured IETF tag parts and named variables for i, v in ipairs (pattern) do -- spin through the pattern table looking for a match local c1, c2, c3, c4; -- captures in the 'pattern' from the pattern table go here c1, c2, c3, c4 = source:match (pattern[i][1]); -- one or more captures set if source matches pattern[i]) if c1 then -- c1 always set on match code = c1; -- first capture is always code t = { [pattern[i][2] or 'x'] = c2, -- fill the table of captures with the rest of the captures [pattern[i][3] or 'x'] = c3, -- take index names from pattern table and assign sequential captures [pattern[i][4] or 'x'] = c4, -- index name may be nil in pattern[i] table so "or 'x'" spoofs a name for this index in this table }; script = t.s or ''; -- translate table contents to named variables; region = t.r or ''; -- absent table entries are nil so set named IETF parts to empty string for concatenation variant= t.v or ''; private = t.p or ''; break; -- and done end end if not code then return nil, nil, nil, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_tag, {source}); -- don't know what we got but it is malformed end code = code:lower(); -- ensure that we use and return lower case version of this if not (override_table[code] or lang_table[code] or synonym_table[code] or lang_dep_table[code]) then return nil, nil, nil, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_code, {code}); -- invalid language code, don't know about the others (don't care?) end if synonym_table[code] then -- if 639-2/639-2T code has a 639-1 synonym table.insert (maint_cats, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.maint_promo_cat, {code})); table.insert (maint_msgs, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.maint_promo_msg, {code, synonym_table[code]})); code = synonym_table[code]; -- use the synonym end if is_set (script) then if is_set (args_script) then return code, nil, nil, nil, nil, cfg.get_ietf_parts_t.redundant_scr; -- both code with script and |script= not allowed end else script = args_script or ''; -- use args.script if provided end if is_set (script) then script = script:lower(); -- ensure that we use and return lower case version of this if not script_table[script] then return code, nil, nil, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_scr_code, {script, code}); -- language code OK, invalid script, don't know about the others (don't care?) end end if suppressed_table[script] then -- ensure that code-script does not use a suppressed script if in_array (code, suppressed_table[script]) then return code, nil, nil, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.script_code, {script, code}); -- language code OK, script is suppressed for this code end end if is_set (region) then if is_set (args_region) then return code, nil, nil, nil, nil, cfg.get_ietf_parts_t.redundant_reg; -- both code with region and |region= not allowed end else region = args_region or ''; -- use args.region if provided end if is_set (region) then region = region:lower(); -- ensure that we use and return lower case version of this if not region_table[region] then return code, script, nil, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_reg_code, {region, code}); end end if is_set (variant) then if is_set (args_variant) then return code, nil, nil, nil, nil, cfg.get_ietf_parts_t.redundant_var; -- both code with variant and |variant= not allowed end else variant = args_variant or ''; -- use args.variant if provided end if is_set (variant) then variant = variant:lower(); -- ensure that we use and return lower case version of this if not variant_table[variant] then -- make sure variant is valid return code, script, region, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_var, {variant}); end -- does this duplicate/replace tests in lang() and lang_xx()? if is_set (script) then -- if script set it must be part of the 'prefix' if not in_array (table.concat ({code, '-', script}), variant_table[variant]['prefixes']) then return code, script, region, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_var_code_scr, {variant, code, script}); end elseif is_set (region) then -- if region set, there are some prefixes that require lang code and region (en-CA-newfound) if not in_array (code, variant_table[variant]['prefixes']) then -- first see if lang code is all that's required (en-oxendict though en-GB-oxendict is preferred) if not in_array (table.concat ({code, '-', region}), variant_table[variant]['prefixes']) then -- now try for lang code and region (en-CA-newfound) return code, script, region, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_var_code_reg, {variant, code, region}); end end else -- cheap way to determine if there are prefixes; fonipa and others don't have prefixes; # operator always returns 0 if variant_table[variant]['prefixes'][1] and not in_array (code, variant_table[variant]['prefixes']) then return code, script, region, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_var_code, {variant, code}); end end end if is_set (private) then private = private:lower(); -- ensure that we use and return lower case version of this if not override_table[table.concat ({code, '-x-', private})] then -- make sure private tag is valid; note that index return code, script, region, nil, nil, substitute (cfg.get_ietf_parts_t.unrecog_pri, {private}); end end return code, script, region, variant, private, nil; -- return the good bits; make sure that msg is nil end --[=[-------------------------< M A K E _ W I K I L I N K >---------------------------------------------------- Makes a wikilink; when both link and display text is provided, returns a wikilink in the form [[L|D]]; if only link is provided, returns a wikilink in the form [[L]]; if neither are provided or link is omitted, returns an empty string. ]=] local function make_wikilink (link, display) if is_set (link) then if is_set (display) then return table.concat ({'[[', link, '|', display, ']]'}); else return table.concat ({'[[', link, ']]'}); end else return ''; end end --[[--------------------------< D I V _ M A R K U P _ A D D >-------------------------------------------------- Adds <i> and </i> tags to list-item text or to implied <p>..</p> text. Mixed not supported. ]] local function div_markup_add (text, style) if text:find ('^\n[%*:;#]') then -- look for list markup; list markup must begin at start of text if 'italic' == style then return text:gsub ('(\n[%*:;#]+)([^\n]+)', '%1<i>%2</i>'); -- insert italic markup at each list item else return text; end end if text:find ('\n+') then -- look for any number of \n characters in text text = text:gsub ('([^\n])\n([^\n])', '%1 %2'); -- replace single newline characters with a space character which mimics MediaWiki if 'italic' == style then text = text:gsub('[^\n]+', '<p><i>%1</i></p>'); -- insert p and italic markup tags at each implied p (two or more consecutive '\n\n' sequences) else text = text:gsub ('[^\n]+', '<p>%1</p>'); -- insert p markup at each implied p text = text:gsub ('\n', ''); -- strip newline characters end end return text; end --[[--------------------------< T I T L E _ W R A P P E R _ M A K E >------------------------------------------ Makes a <span title="<title text>"><content_text></span> or <div title="<title text>"><content_text></div> where <title text> is in the tool-tip in the wiki's local language and <content_text> is non-local-language text in HTML markup. This because the lang= attribute applies to the content of its enclosing tag. <tag> holds a string 'div' or 'span' used to choose the correct wrapping tag. ]] local function title_wrapper_make (title_text, content_text, tag) local wrapper_t = {}; table.insert (wrapper_t, table.concat ({'<', tag})); -- open opening wrapper tag table.insert (wrapper_t, ' title=\"'); -- begin title attribute table.insert (wrapper_t, title_text); -- add <title_text> table.insert (wrapper_t, '\">'); -- end title attribute and close opening wrapper tag table.insert (wrapper_t, content_text); -- add <content_text> table.insert (wrapper_t, table.concat ({'</', tag, '>'})); -- add closing wrapper tag return table.concat (wrapper_t); -- make a big string and done end --[[--------------------------< M A K E _ T E X T _ H T M L >-------------------------------------------------- Add the HTML markup to text according to the type of content that it is: <span> or <i> tags for inline content or <div> tags for block content The lang= attribute also applies to the content of the tag where it is placed so this is wrong because 'Spanish language text' is English: <i lang="es" title="Spanish language text">casa</i> should be: <span title="Spanish language text"><i lang="es">casa</i></span> or for <div>...</div>: <div title="Spanish language text"><div lang="es"><spanish-language-text></div></div> ]] local function make_text_html (code, text, tag, rtl, style, size, language) local html_t = {}; local style_added = ''; local wrapper_tag = tag; -- <tag> gets modified so save a copy for use when/if we create a wrapper span or div if text:match ('^%*') then table.insert (html_t, '&#42;'); -- move proto language text prefix outside of italic markup if any; use numeric entity because plain splat confuses MediaWiki text = text:gsub ('^%*', ''); -- remove the splat from the text end if 'span' == tag then -- default HTML tag for inline content if 'italic' == style then -- but if italic tag = 'i'; -- change to <i> tags end else -- must be div so go text = div_markup_add (text, style); -- handle implied <p>, implied <p> with <i>, and list markup (*;:#) with <i> end table.insert (html_t, table.concat ({'<', tag})); -- open the <i>, <span>, or <div> HTML tag code = code:gsub ('%-x%-.*', ''); -- strip private use subtag from code tag because meaningless outside of Wikipedia table.insert (html_t, table.concat ({' lang="', code, '\"'})); -- add language attribute if (rtl or unicode.is_rtl(text)) and ('ltr' == this_wiki_lang_dir) then -- text is right-to-left on a left-to-right wiki table.insert (html_t, ' dir="rtl"'); -- add direction attribute for right-to-left languages elseif not (rtl or unicode.is_rtl(text)) and ('rtl' == this_wiki_lang_dir) then -- text is left-to-right on a right-to-left wiki table.insert (html_t, ' dir="ltr"'); -- add direction attribute for left-to-right languages end if 'normal' == style then -- when |italic=no table.insert (html_t, ' style=\"font-style: normal;'); -- override external markup, if any style_added = '\"'; -- remember that style attribute added and is not yet closed end if is_set (size) then -- when |size=<something> if is_set (style_added) then table.insert (html_t, table.concat ({' font-size: ', size, ';'})); -- add when style attribute already inserted else table.insert (html_t, table.concat ({' style=\"font-size: ', size, ';'})); -- create style attribute style_added = '\"'; -- remember that style attribute added and is not yet closed end end table.insert (html_t, table.concat ({style_added, '>'})); -- close the opening HTML tag table.insert (html_t, text); -- insert the text table.insert (html_t, table.concat ({'</', tag, '>'})); -- close the 'text' <i>, <span>, or <div> HTML tag if is_set (language) then -- create a <title_text> string for the title= attribute in a wrapper span or div local title_text; if 'zxx' == code then -- special case for this tag 'no linguistic content' title_text = substitute ('$1 $2', {language, cfg.make_text_html_t.zxx}); -- not a language so don't use 'language' in title text elseif mw.ustring.find (language, 'languages', 1, true) then title_text = substitute ('$1 $2', {language, cfg.make_text_html_t.collective}); -- for collective languages else title_text = substitute ('$1-$2', {language, cfg.make_text_html_t.individual}); -- for individual languages end return title_wrapper_make (title_text, table.concat (html_t), wrapper_tag); else return table.concat (html_t); end end --[=[-------------------------< M A K E _ C A T E G O R Y >---------------------------------------------------- For individual language, <language>, returns: [[Category:Articles containing <language>-language text]] For English: [[Category:Articles containing explicitly cited English-language text]] For ISO 639-2 collective languages (and for 639-1 bh): [[Category:Articles with text in <language> languages]] ]=] local function make_category (code, language_name, nocat, name_get) if ((0 ~= namespace) or nocat) and not name_get then -- only categorize in article space return ''; -- return empty string for concatenation end if mw.ustring.find (language_name, 'languages', 1, true) then return substitute ('[[$1 $2]]', {cfg.make_category_t.collective_cat, language_name}); end if this_wiki_lang_tag == code then return substitute ('[[$1 $2 $3-$4]]', { -- unique category name for the local language cfg.make_category_t.cat_prefix, cfg.make_category_t.explicit_cat, language_name, cfg.make_category_t.cat_postfix, }); else return substitute ('[[$1 $2-$3]]', { -- category for individual languages cfg.make_category_t.cat_prefix, language_name, cfg.make_category_t.cat_postfix, }); end end --[[--------------------------< M A K E _ T R A N S L I T >---------------------------------------------------- Return translit <i lang=xx-Latn>...</i> where xx is the language code; else return empty string. The value |script= is not used in {{transliteration}} for this purpose; instead it uses |code. Because language scripts are listed in the {{transliteration}} switches they are included in the data tables. The script parameter is introduced at {{Language with name and transliteration}}. If |script= is set, this function uses it in preference to code. To avoid confusion, in this module and the templates that use it, the transliteration script parameter is renamed to be |translit-script= (in this function, tscript). This function is used by both lang_xx() and xlit() lang_xx() always provides code, language_name, and translit; may provide tscript; never provides style xlit() always provides language_name, translit, and one of code or tscript, never both; always provides style For {{transliteration}}, style only applies when a language code is provided. ]] local function make_translit (code, language_name, translit, std, tscript, style, engvar) local title_t = lang_data.translit_title_table; -- table of transliteration standards and the language codes and scripts that apply to those standards local title_text = ''; -- tool tip text for title= attribute std = std and std:lower(); -- lower case for table indexing if not is_set (std) and not is_set (tscript) then -- when neither standard nor script specified title_text = language_name; -- write a generic tool tip if not mw.ustring.find (language_name, 'languages', 1, true) then -- collective language names (plural 'languages' is part of the name) title_text = substitute ('$1-$2', {title_text, cfg.misc_text_t.language}); -- skip this text (individual and macro languages only) end title_text = substitute ('$1 $2', {title_text, mw.ustring.lower (cfg.engvar_t[engvar]['romanisz_lc'])}); -- finish the tool tip; use romanization when neither script nor standard supplied elseif is_set (std) and is_set (tscript) then -- when both are specified if title_t[std] then -- and if standard is legitimate if title_t[std][tscript] then -- and if script for that standard is legitimate if script_table[tscript] then title_text = substitute ('$1$2 ($3 $4) $5', { -- add the appropriate text to the tool tip title_text, title_t[std][tscript:lower()], script_table[tscript], cfg.make_translit_t.script, cfg.make_translit_t.transliteration, }); else title_text = title_text .. title_t[std]['default']; -- use the default if script not in std table; TODO: maint cat? error message because script not found for this standard? end else title_text = title_text .. title_t[std]['default']; -- use the default if script not in std table; TODO: maint cat? error message because script not found for this standard? end else return ''; -- invalid standard, setup for error message end elseif is_set (std) then -- translit-script not set, use language code if not title_t[std] then return ''; end -- invalid standard, setup for error message if title_t[std][code] then -- if language code is in the table (xlit may not provide a language code) local fmt_str = '$1$2 ($3 $4) $5'; -- generic format string for tool tip if language_name:match ('languages') then fmt_str = '$1$2 ($3) $5'; -- format string for collective languages tool tip end title_text = substitute (fmt_str, { -- add the appropriate text to the tool tip title_text, title_t[std][code:lower()], language_name, cfg.misc_text_t.language, cfg.make_translit_t.transliteration, }); else -- code doesn't match title_text = title_text .. title_t[std]['default']; -- so use the standard's default end else -- here if translit-script set but translit-std not set if title_t['no_std'][tscript] then title_text = title_text .. title_t['no_std'][tscript]; -- use translit-script if set elseif title_t['no_std'][code] then title_text = title_text .. title_t['no_std'][code]; -- use language code else if is_set (tscript) then title_text = substitute ('$1$2-$3 $4', { -- write a script tool tip title_text, language_name, cfg.make_translit_t.script, cfg.make_translit_t.transliteration, }); elseif is_set (code) then if not mw.ustring.find (language_name, 'languages', 1, true) then -- collective language names (plural 'languages' is part of the name) title_text = substitute ('$1-$2', { -- skip this text (individual and macro languages only) title_text, cfg.misc_text_t.language, }); end title_text = substitute ('$1 $2', { -- finish the tool tip title_text, cfg.make_translit_t.transliteration, }); else title_text = substitute ('$1 $2', { -- generic tool tip (can we ever get here?) title_text, cfg.make_translit_t.transliteration, }); end end end local tag if is_set (code) then -- when a language code is provided (always with {{lang-??}} templates, not always with {{transliteration}}) code = code:match ('^(%a%a%a?)'); -- strip all subtags leaving only the language subtag if not style then -- nil for the default italic style tag = '<i lang="%s-Latn">%s</i>' else tag = '<span style="font-style: %s" lang="%s-Latn">%s</span>' -- non-standard style, construct a span tag for it tag = string.format(tag, style, "%s", "%s") end tag = string.format(tag, code, "%s") else tag = '<span>%s</span>' -- when no language code: no lang= attribute, not italic ({{transliteration}} only) end tag = string.format(tag, translit) -- add the translit text if '' == title_text then -- when there is no need for a tool-tip return tag; -- done else title_text = cfg.engvar_sel_t.gb == engvar and title_text:gsub ('([Rr]omani)z', '%1s') or title_text; -- gb eng when engvar specifies gb eng; us eng else return title_wrapper_make (title_text, tag, 'span'); -- wrap with a tool-tip span and done end end --[[--------------------------< V A L I D A T E _ T E X T >---------------------------------------------------- This function checks the content of args.text and returns empty string if nothing is amiss else it returns an error message. The tests are for empty or missing text and for improper or disallowed use of apostrophe markup. Italic rendering is controlled by the |italic= template parameter so italic markup should never appear in args.text either as ''itself'' or as '''''bold italic''''' unless |italic=unset or |italic=invert. ]] local function validate_text (template, args) if not is_set (args.text) then return make_error_msg (cfg.validate_text_t.no_text, args, template); end if args.text:find ("%f[\']\'\'\'\'%f[^\']") or args.text:find ("\'\'\'\'\'[\']+") then -- because we're looking, look for 4 appostrophes or 6+ appostrophes return make_error_msg (cfg.validate_text_t.malformed_markup, args, template); end local italic = args.italic; if (cfg.keywords_t.unset ~= italic) and (cfg.keywords_t.invert ~= italic) then if args.text:find ("%f[\']\'\'%f[^\']") or args.text:find ("%f[\']\'\'\'\'\'%f[^\']") then -- italic but not bold, or bold italic return make_error_msg (cfg.validate_text_t.italic_markup, args, template); end end end --[[--------------------------< R E N D E R _ M A I N T >------------------------------------------------------ Render mainenance messages and categories. ]] local function render_maint (nocat) local maint = {}; if 0 < #maint_msgs then -- when there are maintenance messages table.insert (maint, table.concat ({'<span class="lang-comment" style="font-style: normal; display: none; color: #33aa33; margin-left: 0.3em;">'})); -- opening <span> tag for _, msg in ipairs (maint_msgs) do table.insert (maint, table.concat ({msg, ' '})); -- add message strings end table.insert (maint, '</span>'); -- close the span end if (0 < #maint_cats) and (0 == namespace) and not nocat then -- when there are maintenance categories; article namespace only for _, cat in ipairs (maint_cats) do table.insert (maint, table.concat ({'[[Category:', cat, ']]'})); -- format and add the categories end end return table.concat (maint); end --[[--------------------------< P R O T O _ P R E F I X >------------------------------------------------------ For proto languages, text is prefixed with a splat. We do that here as a flag for make_text_html() so that a splat will be rendered outside of italic markup (if used). If the first character in text here is already a splat, we do nothing. proto_param is boolean or nil; true adds splat prefix regardless of language name; false removes and inhibits regardless of language name; nil does nothing; presumes that the value in text is correct but removes extra splac. ]] local function proto_prefix (text, language_name, proto_param) if false == proto_param then -- when forced by |proto=no return text:gsub ('^%**', ''); -- return text without splat prefix regardless of language name or existing splat prefix in text elseif (language_name:find ('^Proto%-') or (true == proto_param)) then -- language is a proto or forced by |proto=yes return text:gsub ('^%**', '*'); -- prefix proto-language text with a splat; also removes duplicate prefixing splats end return text:gsub ('^%*+', '*'); -- return text unmolested except multiple splats reduced to one splat end --[[--------------------------< H A S _ P O E M _ T A G >------------------------------------------------------ Looks for a poem strip marker in text; returns true when found; false else. Auto-italic detection disabled when text has poem stripmarker because it is not possible for this code to know the content that will replace the stripmarker. ]] local function has_poem_tag (text) return text:find ('\127[^\127]*UNIQ%-%-poem%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127') and true or false; end --[[--------------------------< H T M L _ T A G _ S E L E C T >------------------------------------------------ Inspects content of and selectively trims text. Returns text and the name of an appropriate HTML tag for text. If text contains: \n\n text has implied <p>..</p> tags - trim leading and trailing whitespace and return If text begins with list markup: \n* unordered \n; definition \n: definition \n# ordered trim all leading whitespace except \n and trim all trailing whitespace If text contains <poem>...</poem> stripmarker, return text unmodified and choose <div>..</div> tags because the stripmarker is replaced with text wrapped in <div>..</div> tags. If the text contains any actual <div>...</div> tags, then it's again returned unmodified and <div>...</div> tags are used to wrap it, to prevent div/span inversion. ]] local function html_tag_select (text) local tag; if has_poem_tag (text) then -- contains poem stripmarker (we can't know the content of that) tag = 'div'; -- poem replacement is in div tags so lang must use div tags elseif text:find ('<div') then -- reductive; if the text contains a div tag, we must use div tags tag = 'div'; elseif mw.text.trim (text):find ('\n\n+') then -- contains implied p tags text = mw.text.trim (text); -- trim leading and trailing whitespace characters tag = 'div'; -- must be div because span may not contain p tags (added later by MediaWiki); poem replacement is in div tags elseif text:find ('\n[%*:;%#]') then -- if text has list markup text = text:gsub ('^[\t\r\f ]*', ''):gsub ('%s*$', ''); -- trim all whitespace except leading newline character '\n' tag = 'div'; -- must be div because span may not contain ul, dd, dl, ol tags (added later by MediaWiki) else text = mw.text.trim (text); -- plain text tag = 'span'; -- so span is fine end return text, tag; end --[[--------------------------< V A L I D A T E _ P R O T O >-------------------------------------------------- Validates value assigned to |proto=; permitted values are yes and no; yes returns as true, no returns as false, empty string (or parameter omitted) returns as nil; any other value returns nil with <proto_param> as second return value for use in error message. ]] local function validate_proto (proto_param) if cfg.keywords_t.affirmative == proto_param then return true; elseif cfg.keywords_t.negative == proto_param then return false; elseif is_set (proto_param) then return nil, proto_param; -- |proto= something other than 'yes' or 'no' else return nil; -- missing or empty end end --[[--------------------------< L A N G U A G E _ N A M E _ G E T >-------------------------------------------- Common function to return language name from the data set according to IETF tag. Returns language name if found in data tables; nil else. ]] local function language_name_get (ietf, code, cat) ietf = ietf:lower(); -- ietf:lower() because format_ietf_tag() returns mixed case local name; -- remains nil if not found if override_table[ietf] then -- look for whole IETF tag in override table name = override_table[ietf]; elseif override_table[code] then -- not there so try basic language tag name = override_table[code]; elseif lang_table[code] then -- shift to IANA active tag/name table name = lang_table[code]; elseif lang_dep_table[code] then -- try the IANA deprecated tag/name table name = lang_dep_table[code]; end if lang_dep_table[code] and cat then -- because deprecated code may have been overridden to en.wiki preferred name table.insert (maint_cats, substitute (cfg.language_name_get_t.deprecated_cat, {code})); table.insert (maint_msgs, substitute (cfg.language_name_get_t.deprecated_msg, {code})); end return name; -- name from data tables or nil end --[[--------------------------< T E X T _ S C R I P T _ M A T C H _ T E S T >---------------------------------- IETF script subtag should match the script of the <text>. This module does not attempt to know all scripts and what they look like. It does know what Latn script looks like so when <text> is written using other than the Latn script, the IETF script subtag, if present, should not be Latn. Conversely, when <text> is written using the Latn script, the IETF script subtag, if present, should be Latn. For the purposes of this test, Latf (Fraktur) and Latg (Gaelic) are considered to be equivalent to Latn because unicode treats these two scripts as font-specific variants of Latn. Returns an error message when mismatch detected; nil else. ]] local function text_script_match_test (script, is_latn_text, pos, char) local scripts_t = {['latf'] = true, ['latg'] = true, ['latn'] = true}; -- unicode 'latn' scripts; 'latf' and 'latg' are font variants so there are no Fraktur or Gaelic codepoints if is_set (script) then -- don't bother with the rest of this if <script> is nil or empty string script = script:lower(); -- lower case to index into <scripts_t> if is_latn_text then -- when text is wholly Latn script if not scripts_t[script] then -- but a non-Latn script is specified return cfg.text_script_match_test_t.latn_txt_mismatch; -- emit an error message end else -- when text is not wholly Latn script if scripts_t[script] then -- but a Latn script is specified return substitute (cfg.text_script_match_test_t.latn_scr_mismatch, {pos, char}); -- emit an error message with position of first offending character end end end end --[[--------------------------< B I N A R Y _ S E A R C H >--------------------------------------------------- conducts a binary search of <ranges_t> for a sub-range that holds <target>. returns boolean true if a sub-range holding <target> is found; boolean false else. ]] local function binary_search (target, ranges_t) local idx_bot = 1; -- initialize to index of first key local idx_top = sizeof_ranges_t; -- initialize to index of last key (number of keys) if (target < ranges_t[idx_bot][1]) or (target > ranges_t[idx_top][2]) then -- invalid; target out of range return; -- abandon end local idx_mid; -- calculated index of range midway between top index and bottom index local flag = false; -- flag to tell us when we've evaluated last (highest) range in <ranges_t> while 1 do idx_mid = math.ceil ((idx_bot + idx_top) / 2); -- get the mid-point in the <ranges_t> sequence if (target >= ranges_t[idx_mid][1]) and (target <= ranges_t[idx_mid][2]) then -- indexed range low value <= target <= indexed range high value return true; -- we found the range that holds the <target> character; return true elseif (target > ranges_t[idx_mid][2]) then -- is <target> > indexed range high value? idx_bot = idx_mid; -- adjust <idx_bot> up else -- here when <target> less than indexed range low value idx_top = idx_mid - 1; -- adjust <idx_top> down end if flag then break; -- here when we just evaluated the last range and <target> not found end if not flag and (idx_bot == idx_top) then -- set true just before we evaluate the last (highest) range in <ranges_t> flag = true; end end end --[[--------------------------< I S _ L A T I N >-------------------------------------------------------------- compare <text> as codepoints to lists of known codepoints accepted as Latn script returns boolean true and modified <text> when <text> is wrapped in accept-as-written markup returns boolean true and <text> when codepoint is known returns boolean false, <text>, non-Latn codepoint position in <text> (left to right), and the codepoint character when codepoint is not known TODO: when text has accept-as-written markup, return a non-boolean value to indicate that <text> is not wholly latn script? Use that return value to create non-Latn HTML lang= attribute because <text> isn't really latn so lang=und (undetermined)? or instead, omit the -Latn subtag? (without -Latn need to force |italic=yes) ]] local function is_latin (text, tag) local count; text, count = text:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1'); -- remove accept-as-written markup if present if 0 ~= count then return true, text; -- markup present so assume that <text> is Latn-script end local pos = 0; -- position counter for error messaging for codepoint in mw.ustring.gcodepoint (text) do -- fetch each code point pos = pos + 1; -- bump the position counter if not is_latn_data.singles_t[codepoint] and -- codepoint not found in the singles list? not binary_search (codepoint, is_latn_data.ranges_t) and -- codepoint not a member of a listed range? not (tag and is_latn_data.specials_t[codepoint] and is_latn_data.specials_t[codepoint][tag]) then -- not a language-specific codepoint? return false, text, pos, mw.ustring.char (codepoint); -- codepoint not known; return false with codepoint position and character representation end end return true, text; -- is known; return <text> end --[[--------------------------< _ L A N G >-------------------------------------------------------------------- Entry point for {{lang}}. There should be no reason to set parameters in the {{lang}} {{#invoke:}} <includeonly>{{#invoke:lang|lang}}</includeonly> Parameters are received from the template's frame (parent frame). ]] local function _lang (args) local out = {}; local language_name; -- used to make category names local category_name; -- same as language_name except that it retains any parenthetical disambiguators (if any) from the data set local subtags = {}; -- IETF subtags script, region, variant, and private local code; -- the language code local msg; -- for error messages local tag = 'span'; -- initial value for make_text_html() local template = args.template or cfg.templates_t.lang; maint_cats = {}; -- initialize because when this module required into another module, these only declared once so only initialzed once maint_msgs = {}; validate_cat_args (args); -- determine if categorization should be suppressed if args[1] and args.code then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_t.conflict_n_param, {'1', cfg.lang_t.conflict_n_param_types.code}), args, template); else args.code = args[1] or args.code; -- prefer args.code end if args[2] and args.text then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_t.conflict_n_param, {'2', cfg.lang_t.conflict_n_param_types.text}), args, template); else args.text = args[2] or args.text; -- prefer args.text end msg = validate_italic (args); if msg then return make_error_msg (msg, args, template); end msg = validate_text (template, args); -- ensure that |text= is set if is_set (msg) then -- msg is an already-formatted error message return msg; end args.text, tag = html_tag_select (args.text); -- inspects text; returns appropriate HTML tag with text trimmed accordingly args.rtl = args.rtl == cfg.keywords_t.affirmative; -- convert to boolean: 'yes' -> true, other values -> false args.proto, msg = validate_proto (args.proto); -- return boolean, or nil, or nil and error message flag if msg then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_t.invalid_proto, {msg}), args, template); end code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private, msg = get_ietf_parts (args.code); -- |script=, |region=, |variant= not supported because they should be part of args.code ({{{1}}} in {{lang}}) if msg then return make_error_msg (msg, args, template); end local is_latn_text, pos, char; is_latn_text, args.text, pos, char= is_latin (args.text, code); -- make a boolean msg = text_script_match_test (subtags.script, is_latn_text, pos, char) if msg then -- if an error detected then there is an error message return make_error_msg (msg, args, template); end if nil == args.style then -- nil when |italic= absent or not set or |italic=default; args.style controls if ('latn' == subtags.script) or -- script is latn (this_wiki_lang_tag ~= code and not is_set (subtags.script) and not has_poem_tag (args.text) and is_latn_text) then -- text not this wiki's language, no script specified and not in poem markup but is wholly latn script (auto-italics) args.style = 'italic'; -- DEFAULT for {{lang}} templates is upright; but if latn script set for font-style:italic else args.style = 'inherit'; -- italic not set; script not latn; inherit current style end end if is_set (subtags.script) then -- if script set, override rtl setting if in_array (subtags.script, lang_data.rtl_scripts) then args.rtl = true; -- script is an rtl script else args.rtl = false; -- script is not an rtl script end end args.code = format_ietf_tag (code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private); -- format to recommended subtag styles language_name = language_name_get (args.code, code, true); -- get language name; try IETF tag first, then code w/o variant then code w/ variant if cfg.keywords_t.invert == args.style and 'span' == tag then -- invert only supported for in-line content args.text = invert_italics (args.text) end args.text = proto_prefix (args.text, language_name, args.proto); -- prefix proto-language text with a splat table.insert (out, make_text_html (args.code, args.text, tag, args.rtl, args.style, args.size, language_name)); table.insert (out, make_category (code, language_name, args.nocat)); table.insert (out, render_maint (args.nocat)); -- maintenance messages and categories return table.concat (out); -- put it all together and done end --[[--------------------------< L A N G >---------------------------------------------------------------------- Entry point for {{lang}}. There should be no reason to set parameters in the {{lang}} {{#invoke:}} <includeonly>{{#invoke:lang|lang}}</includeonly> Parameters are received from the template's frame (parent frame). ]] local function lang (frame) local args_t = getArgs (frame, { -- this code so that we can detect and handle wiki list markup in text valueFunc = function (key, value) if 2 == key or 'text' == key then -- the 'text' parameter; do not trim wite space return value; -- return untrimmed 'text' elseif value then -- all other values: if the value is not nil value = mw.text.trim (value); -- trim whitespace if '' ~= value then -- empty string when value was only whitespace return value; end end return nil; -- value was empty or contained only whitespace end -- end of valueFunc }); args_t.fn = nil; -- unset because not supported but this function might have been called by {{lang|fn=lang|...}} local msg = parameter_validate (args_t, cfg.templates_t.lang); -- verify that all supplied parameters are supported by {{lang-??}} if msg then return make_error_msg (msg, args_t, cfg.templates_t.lang); -- when template has unsupported params, abandon with error message end return _lang (args_t); end --[[--------------------------< T R A N S L A T I O N _ M A K E >---------------------------------------------- Stand-alone function to create literal translation of main text. Also used by {{lang-x2}}. ]] local function translation_make (args_t) local translation_t = {', '}; -- initialize output if 'none' ~= args_t.label then -- if we want a label table.insert (translation_t, '<small>'); -- open the <small> HTML tag if cfg.keywords_t.negative == args_t.link then table.insert (translation_t, substitute ('<abbr title="$1">$2</abbr>', {cfg.translation_make_t.lit_xlation, cfg.translation_make_t.lit_abbr})); -- unlinked form else table.insert (translation_t, make_wikilink (cfg.translation_make_t.lit_xlation, cfg.translation_make_t.lit_abbr)); -- linked form end table.insert (translation_t, "&thinsp;</small>"); -- close the <small> HTML tag end table.insert (translation_t, table.concat ({ -- user styling spans match spand from {{gloss}} '<span class="gloss-quot">\'</span>', -- user styling span for quote marks; use HTML entities to avoid wiki markup confusion '<span class="gloss-text">', -- open user styling span for the translation args_t.translation, -- the translation '</span>', -- close user styling span for the translation '<span class="gloss-quot">\'</span>' -- user styling span for quote marks })); return table.concat (translation_t); -- make a big string and done end --[[--------------------------< _ L A N G _ X X >-------------------------------------------------------------- For the {{lang-??}} templates, the only parameter required to be set in the template is the language code. All other parameters can, usually should, be written in the template call. For {{lang-??}} templates for languages that can have multiple writing systems, it may be appropriate to set |script= as well. For each {{lang-??}} template choose the appropriate entry-point function so that this function knows the default styling that should be applied to text. For normal, upright style: <includeonly>{{#invoke:lang|lang_xx_inherit|code=xx}}</includeonly> For italic style: <includeonly>{{#invoke:lang|lang_xx_italic|code=xx}}</includeonly> All other parameters should be received from the template's frame (parent frame) Supported parameters are: |code = (required) the IANA language code |script = IANA script code; especially for use with languages that use multiple writing systems |region = IANA region code |variant = IANA variant code |text = (required) the displayed text in language specified by code |link = boolean false ('no') does not link code-spcified language name to associated language article |rtl = boolean true ('yes') identifies the language specified by code as a right-to-left language |nocat = boolean true ('yes') inhibits normal categorization; error categories are not affected |cat = boolian false ('no') opposite form of |nocat= |italic = boolean true ('yes') renders displayed text in italic font; boolean false ('no') renders displayed text in normal font; not set renders according to initial_style_state |lit = text that is a literal translation of text |label = 'none' to suppress all labeling (language name, 'translit.', 'lit.') any other text replaces language-name label - automatic wikilinking disabled for those {{lang-??}} templates that support transliteration (those templates where |text= is not entirely latn script): |translit = text that is a transliteration of text |translit-std = the standard that applies to the transliteration |translit-script = ISO 15924 script name; falls back to code For {{lang-??}}, the positional parameters are: {{{1}}} text {{{2}}} transliterated text {{{3}}} literal translation text no other positional parameters are allowed ]] local function _lang_xx (args, base_template) -- base_template will be either of 'langx' or 'lang-xx' local out = {}; local language_name; -- used to make display text, article links local category_name; -- same as language_name except that it retains any parenthetical disambiguators (if any) from the data set local subtags = {}; -- IETF subtags script, region, and variant local code; -- the language code local translit_script_name; -- name associated with IANA (ISO 15924) script code local translit; local msg; -- for error messages local tag = 'span'; -- initial value for make_text_html() local template = args.template or base_template; maint_cats = {}; -- initialize because when this module required into another module, these only declared once so only initialzed once maint_msgs = {}; local text_idx = (cfg.templates_t.langx == base_template) and 2 or 1; -- for {{langx}} 'text' positional parameter is '2' local translit_idx = (cfg.templates_t.langx == base_template) and 3 or 2; local xlate_idx = (cfg.templates_t.langx == base_template) and 4 or 3; if args[text_idx] and args.text then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_t.conflict_n_param, {text_idx, cfg.lang_t.conflict_n_param_types.text}), args, template); else args.text = args[text_idx] or args.text; -- prefer positional 'text' parameter end msg = validate_italic (args); if msg then return make_error_msg (msg, args, template); end msg = validate_text (template, args); -- ensure that |text= is set, does not contain italic markup and is protected from improper bolding if is_set (msg) then return msg; end args.text, tag = html_tag_select (args.text); -- inspects text; returns appropriate HTML tag with text trimmed accordingly if args[translit_idx] and args.translit then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_t.conflict_n_param, {translit_idx, cfg.lang_t.conflict_n_param_types.translit}), args, template); else args.translit = args[translit_idx] or args.translit -- prefer positional 'translit' parameter end args.engvar = cfg.engvar_sel_t[args.engvar] or cfg.default_engvar; -- |engvar= when valid; cfg.default_engvar else if args[xlate_idx] and (args.translation or args.lit) then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_xx_t.conflict_n_lit, {xlate_idx}), args, template); elseif args.translation and args.lit then return make_error_msg (cfg.lang_xx_t.conflict_lit, args, template); else args.translation = args[xlate_idx] or args.translation or args.lit; -- prefer positional 'translation' parameter end if args.links and args.link then return make_error_msg (cfg.lang_xx_t.conflict_link, args, template); else args.link = args.link or args.links; -- prefer args.link end validate_cat_args (args); -- determine if categorization should be suppressed args.rtl = args.rtl == cfg.keywords_t.affirmative; -- convert to boolean: 'yes' -> true, other values -> false code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private, msg = get_ietf_parts (args.code, args.script, args.region, args.variant); -- private omitted because private if msg then -- if an error detected then there is an error message return make_error_msg (msg, args, template); end if args.translit then local latn, pos, char; latn, args.translit, pos, char = is_latin (args.translit, (('' ~= subtags.private) and (code .. '-x-' .. subtags.private)) or code); if not latn then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_xx_t.translit_nonlatn, {pos, char}), args, template); end end local is_latn_text, text, pos, char = is_latin (args.text, code); -- make a boolean args.text = text; -- may have been modified (accept-as-written markup removed) msg = text_script_match_test (subtags.script, is_latn_text, pos, char) if msg then -- if an error detected then there is an error message return make_error_msg (msg, args, template); end if cfg.templates_t.langx == base_template then -- auto-italics for {{langx}} templates; adapted from {{lang}} (no support for poem tag) if nil == args.style then -- nil when |italic= absent or not set or |italic=default; args.style controls if ('latn' == subtags.script) or -- script is latn (this_wiki_lang_tag ~= code and not is_set (subtags.script) and is_latn_text) then -- text is not this wiki's language, no script specified and is wholly latn script (auto-italics) args.style = 'italic'; -- set font-style:italic else args.style = 'inherit'; -- italic not set; script not latn; inherit current style end end else -- {{lang-xx}} does not do auto italics; retained for those wikis that don't support {{langx}} if nil == args.style then -- args.style controls if is_set (subtags.script) then if 'latn' == subtags.script then args.style = 'italic'; -- |script=Latn; set for font-style:italic else args.style = initial_style_state; -- italic not set; script is not latn; set for font-style:<initial_style_state> end else args.style = initial_style_state; -- here when |italic= and |script= not set; set for font-style:<initial_style_state> end end end if is_set (subtags.script) then -- if script set override rtl setting if in_array (subtags.script, lang_data.rtl_scripts) then args.rtl = true; -- script is an rtl script else args.rtl = false; -- script is not an rtl script end end args.proto, msg = validate_proto (args.proto); -- return boolean, or nil, or nil and error message flag if msg then return make_error_msg (substitute (cfg.lang_t.invalid_proto, {args.proto}), args, template); end args.code = format_ietf_tag (code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private); -- format to recommended subtag styles language_name = language_name_get (args.code, code, true); -- get language name; try IETF tag first, then code w/o variant then code w/ variant category_name = language_name; -- category names retain IANA parenthetical diambiguators (if any) language_name = language_name:gsub ('%s+%b()', ''); -- remove IANA parenthetical disambiguators or qualifiers from names that have them if args.label then if 'none' ~= args.label then table.insert (out, table.concat ({args.label, ': '})); -- custom label end else if cfg.keywords_t.negative == args.link then table.insert (out, language_name); -- language name without wikilink else if mw.ustring.find (language_name, 'languages', 1, true) then table.insert (out, make_wikilink (language_name)); -- collective language name uses simple wikilink elseif lang_data.article_name[args.code:lower()] then -- is IETF tag in article name over ride? table.insert (out, make_wikilink (lang_data.article_name[args.code:lower()], language_name)); -- language name with wikilink from override data elseif lang_data.article_name[code] then -- is language tag in article override table.insert (out, make_wikilink (lang_data.article_name[code], language_name)); -- language name with wikilink from override data else table.insert (out, make_wikilink (substitute ('$1 $2', {language_name, cfg.misc_text_t.language}), language_name)); -- language name with wikilink end end table.insert (out, ': '); -- separator end if cfg.keywords_t.invert == args.italic then args.text = invert_italics (args.text) end args.text = proto_prefix (args.text, language_name, args.proto); -- prefix proto-language text with a splat table.insert (out, make_text_html (args.code, args.text, tag, args.rtl, args.style, args.size, ('none' == args.label) and language_name or nil)) if is_set (args.translit) and not is_latn_text then -- transliteration; not supported when args.text is wholly latn text (this is an imperfect test) table.insert (out, ', '); -- comma to separate text from translit if 'none' ~= args.label then table.insert (out, '<small>'); if script_table[args['translit-script']] then -- when |translit-script= is set, try to use the script's name translit_script_name = script_table[args['translit-script']]; else translit_script_name = language_name; -- fall back on language name end local translit_title_obj = mw.title.makeTitle (0, substitute ('$1 $2',{cfg.lang_xx_t.romanization, translit_script_name})); -- make a title object; no engvar, article titles use US spelling if translit_title_obj.exists and (cfg.keywords_t.negative ~= args.link) then table.insert (out, make_wikilink (substitute ('$1 $2', {cfg.lang_xx_t.romanization, translit_script_name or language_name}), substitute ('$1', {cfg.engvar_t[args.engvar]['romanisz_pt']})) .. ':'); -- make a wikilink if there is an article to link to; engvar the display text else table.insert (out, substitute ('$1:', {cfg.engvar_t[args.engvar]['romanisz_pt']})); -- else plain text per engvar end table.insert (out, '&nbsp;</small>'); -- close the small tag end translit = make_translit (args.code, language_name, args.translit, args['translit-std'], args['translit-script'], nil, args.engvar) if is_set (translit) then table.insert (out, translit); else return make_error_msg (substitute ('$1: $2', {cfg.lang_xx_t.invalid_xlit_std, args['translit-std'] or '[missing]'}), args, template); end elseif is_set (args.translit) and is_latn_text then -- when creating a transliteration of Latn script <text> return make_error_msg (cfg.lang_xx_t.xlit_of_latn, args, template); -- emit error message and abandon end if is_set (args.translation) then -- translation (not supported in {{lang}}) table.insert (out, translation_make (args)); end table.insert (out, make_category (code, category_name, args.nocat)); table.insert (out, render_maint(args.nocat)); -- maintenance messages and categories return table.concat (out); -- put it all together and done end --[[--------------------------< L A N G _ X X _ A R G S _ G E T >---------------------------------------------- Common function to get args table from {{lang-??}} templates. Returns table of args. Text positional parameters are not trimmed here but are selectively trimmed at html_tag_select(). ]] local function lang_xx_args_get (frame, base_template) local args_t = getArgs(frame, { parentFirst= true, -- parameters in the template override parameters set in the {{#invoke:}} valueFunc = function (key, value) if ((cfg.templates_t.langx == base_template) and 2 or 1) == key then -- the 'text' positional parameter; 1 for {{lang-??}}, 2 for {{langx}}; do not trim wite space return value; -- return untrimmed 'text' positional parameter elseif value then -- all other values: if the value is not nil value = mw.text.trim (value); -- trim whitespace if '' ~= value then -- empty string when value was only whitespace return value; end end return nil; -- value was empty or contained only whitespace end -- end of valueFunc }); return args_t; end --[[--------------------------< L A N G _ X X _ I T A L I C >-------------------------------------------------- Entry point for those {{lang-??}} templates that call lang_xx_italic(). Sets the initial style state to italic. ]] local function lang_xx_italic (frame) local args = lang_xx_args_get (frame, cfg.templates_t.langxx); args.fn = nil; -- unset because not supported but this function might have been called by {{lang|fn=lang_xx_italic|...}} local msg = parameter_validate (args, cfg.templates_t.langxx); -- verify that all supplied parameters are supported by {{lang-??}} if msg then return make_error_msg (msg, args, cfg.templates_t.langxx); -- when template has unsupported params, abandon with error message end initial_style_state = 'italic'; return _lang_xx (args, cfg.templates_t.langxx) .. '[[Category:Pages using Lang-xx templates]]'; -- temporary category end --[[--------------------------< _ L A N G _ X X _ I T A L I C >------------------------------------------------ Entry point from another module. Sets the initial style state to italic. ]] local function _lang_xx_italic (args) initial_style_state = 'italic'; return _lang_xx (args, cfg.templates_t.langxx); end --[[--------------------------< L A N G _ X X _ I N H E R I T >------------------------------------------------ Entry point for those {{lang-??}} templates that call lang_xx_inherit(). Sets the initial style state to inherit. ]] local function lang_xx_inherit (frame) local args = lang_xx_args_get (frame, cfg.templates_t.langxx); args.fn = nil; -- unset because not supported but this function might have been called by {{lang|fn=lang_xx_inherit|...}} local msg = parameter_validate (args, cfg.templates_t.langxx); -- verify that all supplied parameters are supported by {{lang-??}} if msg then return make_error_msg (msg, args, cfg.templates_t.langxx); -- when template has unsupported params, abandon with error message end initial_style_state = 'inherit'; return _lang_xx (args, cfg.templates_t.langxx) .. '[[Category:Pages using Lang-xx templates]]'; -- temporary category end --[[--------------------------< _ L A N G _ X X _ I N H E R I T >---------------------------------------------- Entry point from another module. Sets the initial style state to inherit. ]] local function _lang_xx_inherit (args) initial_style_state = 'inherit'; return _lang_xx (args, cfg.templates_t.langxx); end --[[--------------------------< _ L A N G X >------------------------------------------------------------------ Entry point from another module. ]] local function _langx (args_t) local langx_data = mw.loadData ('Module:Lang/langx'); -- get necessary data local rtl_t = langx_data.rtl_t; -- get list of language tags for languages that are rendered right-to-left local link_t = langx_data.link_t; -- get list of language tags for {{lang-??}} templates that set |link=<something> local size_t = langx_data.size_t; -- get list of language tags for {{lang-??}} templates that set |size=<something> local msg = parameter_validate (args_t, cfg.templates_t.langx); if msg then return make_error_msg (msg, args_t, cfg.templates_t.langx); end args_t.code = args_t[1] or args_t.code; -- get the language tag; must be {{{1}}} or |code= if not args_t.code then return make_error_msg (cfg.get_ietf_parts_t.missing_lang_tag, args_t, cfg.templates_t.langx); end args_t.rtl = args_t.rtl or (rtl_t[args_t.code] and cfg.keywords_t.affirmative); -- prefer |rtl= in template call, use rtl_t else args_t.link = args_t.link or link_t[args_t.code]; -- prefer |link= in template call, use link_t felse args_t.size = args_t.size or size_t[args_t.code]; -- prefer |size= in template call, use size_t else args_t[1] = nil; -- unset to mimic {{lang-??}} templates which set |code=xx local lang_subtag = args_t.code; -- use only the base language subtag for unsupported tag test; some args_t.code are modified by |script= etc return _lang_xx (args_t, cfg.templates_t.langx); end --[[--------------------------< L A N G X >-------------------------------------------------------------------- Entry point for {{langx}}. this function calls _lang_xx() to render non-English text. The {{lang-??}} templates have three positional paramters but {{langx}} has four: | 1 | 2 | 3 | 4 {{lang-xx |<text> |<xlit> |<xlat> }} {{langx |<tag> |<text> |<xlit> |<xlat> }} The calls to lang_xx_args_get() and _lang_xx() use 'langx' as a flag for those functions to select the proper positional parameters. {{lang-??}} depends on the calling template to select 'inherit' or 'italic' to establish the default rendering. {{langx}} can't do that. The initial version of {{langx}} relied on a list of language tags (inherit_t in ~/langx) scraped from those {{lang-??}} templates that call lang_xx_inherit() to render text in upright font. langx() now uses auto-italics code adapted from {{lang}} (doesn't support poem tags). ]] local function langx (frame) local args_t = lang_xx_args_get (frame, cfg.templates_t.langx); -- get the arguments; 'langx' is the <base_template> used to decide which positional param is 'text', 'translit', 'lit' return _langx (args_t); end --[[--------------------------< _ I S _ I E T F _ T A G >------------------------------------------------------ Returns true when a language name associated with IETF language tag exists; nil else. IETF language tag must be valid. All code combinations supported by {{lang}} and the {{lang-??}} templates are supported by this function. Module entry point from another module. ]] local function _is_ietf_tag (tag) -- entry point when this module is require()d into another local c, s, r, v, p, err; -- code, script, region, variant, private, error message c, s, r, v, p, err = get_ietf_parts (tag); -- disassemble tag into constituent part and validate return ((c and not err) and true) or nil; -- return true when code portion has a value without error message; nil else end --[[--------------------------< I S _ I E T F _ T A G >-------------------------------------------------------- Module entry point from an {{#invoke:}}. ]] local function is_ietf_tag (frame) return _is_ietf_tag (getArgs (frame)[1]); -- args[1] is the IETF language tag to be tested; also get parent frame end --[[--------------------------< I S _ I E T F _ T A G _ F R A M E >-------------------------------------------- Module entry point from an {{#invoke:}}; same as is_ietf_tag() except does not get parameters from the parent (template) frame. This function not useful when called by {{lang|fn=is_ietf_tag_frame|<tag>}} because <tag> is in the parent frame. ]] local function is_ietf_tag_frame (frame) return _is_ietf_tag (getArgs (frame, {frameOnly = true,})[1]); -- args[1] is the IETF language tag to be tested; do not get parent frame end --[[--------------------------< _ N A M E _ F R O M _ T A G >-------------------------------------------------- Returns language name associated with IETF language tag if valid; error message else. All code combinations supported by {{lang}} and the {{lang-??}} templates are supported by this function. Set invoke's |link= parameter to yes to get wikilinked version of the language name. Module entry point from another module. ]] local function _name_from_tag (args) local subtags = {}; -- IETF subtags script, region, variant, and private local raw_code = args[1]; -- save a copy of the input IETF subtag local link = cfg.keywords_t.affirmative == args['link']; -- make a boolean local label = args.label; local code; -- the language code local msg; -- gets an error message if IETF language tag is malformed or invalid local language_name = ''; code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private, msg = get_ietf_parts (raw_code); if msg then local template = (args['template'] and table.concat ({'{{', args['template'], '}}: '})) or ''; -- make template name (if provided by the template) return make_error_span (template, msg); end raw_code = format_ietf_tag (code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private); -- format to recommended subtag styles; private omitted because private language_name = language_name_get (raw_code, code); -- get language name; try IETF tag first, then code w/o variant then code w/ variant if 'yes' ~= args.raw then language_name = language_name:gsub ('%s+%b()', ''); -- remove IANA parenthetical disambiguators or qualifiers from names that have them end if link then -- when |link=yes, wikilink the language name if mw.ustring.find (language_name, 'languages', 1, true) then language_name = make_wikilink (language_name, label); -- collective language name uses simple wikilink elseif lang_data.article_name[raw_code:lower()] then -- is IETF tag in article name override? language_name = make_wikilink (lang_data.article_name[raw_code:lower()], label or language_name); -- language name with wikilink from override data elseif lang_data.article_name[code] then -- is language tag in article name override? language_name = make_wikilink (lang_data.article_name[code], label or language_name); -- language name with wikilink from override data else language_name = make_wikilink (substitute ('$1 $2', {language_name, cfg.misc_text_t.language}), label or language_name); -- language name with wikilink end end return language_name; end --[[--------------------------< N A M E _ F R O M _ T A G >---------------------------------------------------- Module entry point from an {{#invoke:}}. ]] local function name_from_tag (frame) -- entry point from an {{#invoke:lang|name_from_tag|<IETF tag>|link=<yes>|template=<template name>}} return _name_from_tag (getArgs(frame)) -- pass-on the args table, nothing else; getArgs() so we also get parent frame end --[[--------------------------< _ T A G _ F R O M _ N A M E >-------------------------------------------------- Returns the IETF language tag associated with the language name. Spelling of language name must be correct according to the spelling in the source tables. When a standard language name has a parenthetical disambiguator, that disambiguator must be omitted (they are not present in the data name-to-tag tables). Module entry point from another module. ]] local function _tag_from_name (args) -- entry point from another module local msg; if args[1] and '' ~= args[1] then local data = mw.loadData ('Module:Lang/tag from name'); -- get the reversed data tables TODO: change when going live local lang = args[1]:lower(); -- allow any-case for the language name (speeling must till be correct) local tag = data.rev_override_table[lang] or data.rev_lang_table[lang] or data.rev_lang_dep_table[lang]; -- get the code; look first in the override then in the standard if tag then return tag, true; -- language name found so return tag and done; second return used by is_lang_name() else msg = substitute (cfg.tag_from_name_t.lang_not_found, {args[1]}); -- language name not found, error message end else msg = cfg.tag_from_name_t.missing_lang_name; -- language name not found, error message end local template = ''; if args.template and '' ~= args.template then template = table.concat ({'{{', args['template'], '}}: '}); -- make template name (if provided by the template) end return make_error_span (template, msg); end --[[--------------------------< T A G _ F R O M _ N A M E >---------------------------------------------------- Module entry point from an {{#invoke:}}. ]] local function tag_from_name (frame) -- entry point from an {{#invoke:lang|tag_from_name|<language name>|link=<yes>|template=<template name>}} local result, _ = _tag_from_name (getArgs(frame)) -- pass-on the args table, nothing else; getArgs() so we also get parent frame; supress second return used by is_lang_name() return result; end --[[--------------------------< I S _ L A N G _ N A M E >------------------------------------------------------ Module entry point from an {{#invoke:}}. ]] local function is_lang_name (frame) local _, result = _tag_from_name (getArgs(frame)) -- pass-on the args table, nothing else; getArgs() so we also get parent frame; supress second return used by tag_from_name() return result and true or nil; end --[[--------------------------< _ X L I T >-------------------------------------------------------------------- Module entry point from another module. ]] local function _xlit (args) local title_table = lang_data.translit_title_table; -- table of transliteration standards and the language codes and scripts that apply to those standards local language_name; -- language name that matches language code; used for tool tip local translit; -- transliterated text to display local script; -- IANA script local msg; -- for when called functions return an error message local template = args.template or cfg.templates_t.transliteration; maint_cats = {}; -- initialize because when this module required into another module, these only declared once so only initialzed once maint_msgs = {}; if is_set (args[3]) then -- [3] set when {{transliteration|code|standard|text}} args.text = args[3]; -- get the transliterated text args.translit_std = args[2] and args[2]:lower(); -- get the standard; lower case for table indexing if not title_table[args.translit_std] then return make_error_msg (substitute (cfg.transl_t.unrecog_xlit_std, {args.translit_std}), args, template); end else if is_set (args[2]) then -- [2] set when {{transliteration|code|text}} args.text = args[2]; -- get the transliterated text else if args[1] and (args[1]:match ('^%a%a%a?%a?$') or -- args[2] missing; is args[1] a language or script tag or is it the transliterated text? args[1]:match ('^%a%a%a?%-x%-')) then -- or is args[1] a private-use tag return make_error_msg (cfg.transl_t.no_text, args, template); -- args[1] is a code so we're missing text else args.text = args[1]; -- args[1] is not a code so we're missing that; assign args.text for error message return make_error_msg (cfg.transl_t.missing_lang_scr, args, template); end end end if is_set (args[1]) then -- IANA language code used for HTML lang= attribute; or ISO 15924 script code if args[1]:match ('^%a%a%a?%a?$') or args[1]:match ('^%a%a%a?%-x%-') then -- args[1] has correct form? args.code = args[1]:lower(); -- use the language/script code; only (2, 3, or 4 alpha characters) or private-use; lower case because table indexes are lower case else return make_error_msg (substitute (cfg.transl_t.unrecog_lang_scr, {args[1]}), args, template); -- invalid language / script code end else return make_error_msg (cfg.transl_t.missing_lang_scr, args, template); -- missing language / script code so quit end local is_latn_text, pos, char; is_latn_text, args.text, pos, char= is_latin (args.text, args.code); -- is latn text? strip accept-as-written markup if not is_latn_text then -- when text is not latn return make_error_msg (substitute (cfg.lang_xx_t.translit_nonlatn, {pos, char}), args, template); -- abandon with error message end msg = validate_italic (args); if msg then return make_error_msg (msg, args, template); end if 'italic' == args.style then -- 'italic' when |italic=yes; because that is same as absent or not set and |italic=default args.style = nil; -- set to nil; end args.engvar = cfg.engvar_sel_t[args.engvar] or cfg.default_engvar; -- |engvar= when valid; cfg.default_engvar else if override_table[args.code] then -- is code a language code defined in the override table? language_name = override_table[args.code]; args.code = args.code:match ('^%a%a%a?'); -- if private use, strip all but language subtag elseif lang_table[args.code] then -- is code a language code defined in the standard language code tables? language_name = lang_table[args.code]; elseif lang_dep_table[args.code] then -- is code a language code defined in the deprecated language code tables? language_name = lang_dep_table[args.code]; elseif script_table[args.code] then -- if here, code is not a language code; is it a script code? language_name = script_table[args.code]; script = args.code; -- code was an ISO 15924 script so use that instead args.code = ''; -- unset because not a language code else return make_error_msg (substitute (cfg.transl_t.unrecog_lang_scr, {args.code}), args, template); -- invalid language / script code end -- here only when all parameters passed to make_translit() are valid return make_translit (args.code, language_name, args.text, args.translit_std, script, args.style, args.engvar); end --[[--------------------------< X L I T >---------------------------------------------------------------------- Module entry point from an {{#invoke:}}. ]] local function xlit (frame) return _xlit (getArgs(frame)); end --[[--------------------------< C A T E G O R Y _ F R O M _ T A G >-------------------------------------------- Returns category name associated with IETF language tag if valid; error message else. All code combinations supported by {{lang}} and the {{lang-??}} templates are supported by this function. Module entry point from another module. ]] local function _category_from_tag (args_t) local subtags = {}; -- IETF subtags script, region, variant, and private local raw_code = args_t[1]; -- save a copy of the input IETF subtag local link = cfg.keywords_t.affirmative == args_t.link; -- make a boolean local label = args_t.label; local code; -- the language code local msg; -- gets an error message if IETF language tag is malformed or invalid local category_name = ''; code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private, msg = get_ietf_parts (raw_code); if msg then local template = (args_t.template and table.concat ({'{{', args_t.template, '}}: '})) or ''; -- make template name (if provided by the template) return make_error_span (template, msg); end raw_code = format_ietf_tag (code, subtags.script, subtags.region, subtags.variant, subtags.private); -- format to recommended subtag styles; private omitted because private category_name = language_name_get (raw_code, code); -- get language name; try IETF tag first, then code w/o variant then code w/ variant category_name = make_category (code, category_name, nil, true):gsub ('[%[%]]', ''); if link then return table.concat ({'[[:', category_name, ']]'}); else return category_name; end end --[[--------------------------< C A T E G O R Y _ F R O M _ T A G >-------------------------------------------- Module entry point from an {{#invoke:}}. ]] local function category_from_tag (frame) -- entry point from an {{#invoke:lang|category_from_tag|<IETF tag>|template=<template name>}} return _category_from_tag (getArgs (frame)); -- pass-on the args table, nothing else; getArgs() so we also get parent frame end --[[--------------------------< E X P O R T E D F U N C T I O N S >------------------------------------------ ]] return { category_from_tag = category_from_tag, -- frame entry points when this module is #invoke:ed into templates/wikitext lang = lang, -- entry point for {{lang}} langx = langx, -- entry point for {{langx}} lang_xx_inherit = lang_xx_inherit, -- entry points for {{lang-??}} lang_xx_italic = lang_xx_italic, is_ietf_tag = is_ietf_tag, is_ietf_tag_frame = is_ietf_tag_frame, is_lang_name = is_lang_name, tag_from_name = tag_from_name, -- returns IETF tag associated with language name name_from_tag = name_from_tag, -- used for template documentation; possible use in ISO 639 name from code templates xlit = xlit, -- entry point for {{transliteration}} _category_from_tag = _category_from_tag, -- API entry points when this module is require()d into other modules _lang = _lang, _langx = _langx, _lang_xx_inherit = _lang_xx_inherit, _lang_xx_italic = _lang_xx_italic, _is_ietf_tag = _is_ietf_tag, get_ietf_parts = get_ietf_parts, _tag_from_name = _tag_from_name, _name_from_tag = _name_from_tag, _xlit = _xlit, _translation_make = translation_make, }; pjs0klhaiwweelyd7pjfmp0uzocrd5t 2 101746 1434079 1318254 2026-10-23T12:10:58Z Aboubacarkhoraa 87688 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Heritage at Banglore.jpg]] → [[File:Heritage at Bangalore.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 1434079 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Davanagere in Karnataka (India).svg|thumb|ದಾವಣಗೆರೆ]] ==ಶ್ಯಾಮನೂರ್ ಶಿವಶಂಕರಪ್ಪ== ಶ್ಯಾಮನೂರ್ ಶಿವಶಂಕರಪ್ಪರವರು ೧೬ ಜೂನ್ ೧೯೩೧ರಂದು [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ [[ದಾವಣಗೆರೆ]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ಹೆಂಡತಿ ಎಸ್ ಎಸ್ ಪಾರ್ವತಮ್ಮ, ಇವರ ಮಕ್ಕಳು ಎಸ್ ಎಸ್ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ, ಎಸ್ ಎಸ್ ಗಣೇಶ್ ಮತ್ತು ಎಸ್ ಎಸ್ ಬಕ್ಕೆಶ್. ಇವರ ಮಗನಾದ ಶ್ಯಾಮನೂರ್ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನರವರು ತಂದೆಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದ ಮೇರೆಗೆ ತಮ್ಮನ್ನೂ ಸಹ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಶಿವಶಂಕರಪ್ಪನವರು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದಕ್ಶಿಣ ಭಾಗದಿಂದ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಸುಮಾರು ೧೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಬಾರಿ ೨೦೧೮ [[ವಿಧಾನ ಸಭೆ|ವಿಧಾನ ಸಭ]] ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತದಾರರು, ಎನ್.ಆರ್.ಐ ಮತದಾರರು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಮತದಾರರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ಒಟ್ಟು ೨,೦೧,೧೮೪ ಮತದಾರರು ತಮ್ಮ ಮತಗಳನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ . ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತದಾರರಲ್ಲಿ ೧,೦೧,೫೬೮ ಪುರುಷರು, ೯೯,೫೫೬ ಸ್ತ್ರೀ ಮತ್ತು ೩೪ ಇತರರು. ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮತದಾರರ ಅನುಪಾತವು ೯೭ .೯೯ ಮತ್ತು ಅಂದಾಜು ಸಾಕ್ಷರತೆಯು ೭೯ %. ಶಿವಶಂಕರಪ್ಪನವರು ಕಳೆದ ೩ ದಶಕಗಳಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರದೇಶ [https://www.inc.in/en ಕಾಂಗ್ರೆಸ್] ಸಮೈತಿಯ ಖಜಾಂಚಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಮಾಜಿ ತೋಟಗಾರಿಕ ಸಚಿವರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಇವರು, ತಾವು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಕೆಲ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ತೋಟಗಾರಿಕಾ ಇಲಾಖೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಲಗಿರುವ 1,000 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ತೋಟಗಾರಿಕಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಈ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು. ==ಸಾಧನೆ== ಇವರು ಅಖಿಲ ಭಾರತ ವೀರಶಿವ ಮಹಾಸಭೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು, [http://www.bietdvg.edu ಬಾಪೂಜಿ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ & ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ] ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ವೃತ್ತಿಪರ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸೇರಿ ಸರಪಳಿಯಾಗಿರುವ, ಬಾಪುಜಿ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‍ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಶಿಕ್ಷಣವಾದಿ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸಕ್ಕರೆ ಮತ್ತು ಡಿಸ್ಟಿಲರೀಸ್‍ನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವ ಶ್ಯಾಮನೂರ್ ಗ್ರೂಪ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಉದ್ಯಮದ ಗುಂಪನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ:Heritage at Bangalore.jpg|thumb|ವಿಧಾನ ಸಭೆ]] ==ಚುನಾವಣೆಗಳು== ಶಿವಶಂಕರಪ್ಪನವರು ದಕ್ಶಿಣ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ೨೦೦೮ ಹಾಗು ೨೦೧೩ರ ವಿಧಾನ ಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಶದ ಅತ್ಯಂತ ಅನುಭವಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿಯೂ ಹಾಗು ಸಂಪುಟ ಸಚಿವರಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೦೮ರ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವಶಂಕರಪ್ಪನವರು ಬಿಜೆಪಿ ಪಕ್ಶದ ಯಶವಂತ ರಾವ್ ಜಾಧವ್ ಅವರನ್ನು ಸುಮಾರು ೫೫೦೦ ಮತಗಳಿಂದ ಸೋಲಿಸಿ ದಕ್ಶಿಣ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಧಾನ ಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೆಲುವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜಕಾರಣಿ ೨೦೦೮ರಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೆ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸಮಯ ಹಾಗು ಸಂಪನ್ಮೂಲವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೩ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಶಿವಶಂಕರಪ್ಪನವರು ಮೇಲ್ಕಂಡ ಕ್ಶೇತ್ರದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ ಕೆರೆಕಟ್ಟೆ ಸೈಯ್ಯದ್ ಸೈಫ಼ುಲ್ಲ ಅವರನ್ನು ೪೦,೦೦೦ ಮತಗಳಿಂದ ಸೋಲಿಸಿ ಗೆಲುವಿನ ಪತಾಕೆ ಹಾರಿಸಿದರು. ಅವರ ಮಗ ಶಾಮನೂರ್ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ್, ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಾಜಿ ಯುವ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಸಚಿವರಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇವರು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ತಂದೆ ಮಗನ ಜೋಡಿ ೨೦೧೩ರ ವಿಧಾನ ಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿಉತ್ತರ ಹಾಗೂ ದಕ್ಶಿಣ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿ, ಇಬ್ಬರೂ ಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದರು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== ೧.https://ssjanakalyantrust.org/ ೨.http://myneta.info/karnataka2013/candidate.php?candidate_id=865 rw2bgo2eznknxgzkxcyqapc3qsh6xec 0 102174 1434080 1348685 2026-10-23T12:10:59Z Aboubacarkhoraa 87688 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Heritage at Banglore.jpg]] → [[File:Heritage at Bangalore.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 1434080 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = ಟಿ ಬಿ ಜಯಚಂದ್ರ<br /><small>T. B. Jayachandra</small> |image = [[ಚಿತ್ರ:The MLA, Sira, Shri T.B. Jayachandra addressing at the Bharat Nirman Public Information Campaign, at Sira Taluk, Tumkur Dist, Karnataka on January 18, 2013.jpg|thumb|ತಿಮ್ಮಮಾನಹಳ್ಳಿ ಬೋರಯ್ಯ ಜಯಚಂದ್ರ]] |imagesize = |office3 = |governor3 = |term_start3 = ೨೦೧೩ |term_end3 = |predecessor3 = [[ಎಸ್. ಸುರೇಶ್]] |successor3 = |birth_date = {{Birth date and age|1949|07|29|df=y}} |birth_place = ಕಲ್ಲಂಬೆಲ್ಲ,[[ತುಮಕೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] |parents = |residence = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಭಾರತ]] |party = ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್(ಕಾಂಗ್ರೆಸ್)|JD(S)]] |spouse = ಜಿ. ಎಚ್. ನಿರ್ಮಲ |children = ಮೂವರು |alma_mater =, ಬೆಂಗಳೂರು (ಪಿಯುಸಿ) <br /> ನ್ಯಾಶನಲ್ ಕಾಲೇಜ,ತುಮಕೂರು (ಬಿಎಸ್ಸಿ) |religion = [[ಹಿಂದು]] |website = [http://www.cmkarnataka.gov.in/ ಸರಕಾರಿ ಜಾಲತಾಣ] }} '''ತಿಮ್ಮಮಾನಹಳ್ಳಿ ಬೋರಯ್ಯ ಜಯಚಂದ್ರ'''ರವರು ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜಕಾರಣಿ. == ಮೂಲ ಜೀವನ == [[ಚಿತ್ರ:Heritage at Bangalore.jpg|thumb|[[ವಿಧಾನ ಸಭೆ|ವಿಧಾನಸಭೆ]]]] === ಹುಟ್ಟು === ತಿಮ್ಮಮಾನಹಳ್ಳಿ ಬೋರಯ್ಯ ಜಯಚಂದ್ರ ಅವರು ೨೯ ಜುಲೈ ೧೯೪೯ರಂದು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಇವರು [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ, [[ತುಮಕೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯ, ಕಳ್ಳಂಬೆಳ್ಳ ತಾಲೂಕಿಗೆ ಸೇರಿದವರು. ಇವರ ಸಂಗಾತಿ ಜಿ. ಎಚ್. ನಿರ್ಮಲ. ಇವರಿಗೆ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳ್ಳಿದ್ದಾರೆ. === ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ === ಅವರು ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಎಲ್.ಎಲ್.ಬಿ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. == ವೃತ್ತಿ == === ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ === ಇವರು ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಕಾರಣಿ. ಅಲ್ಲದೆ ಇವರು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಪಕ್ಷದಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿ [[ವಿಧಾನ ಸಭೆ]]ಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ೧. ಇವರು ೨೦೧೮ರ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಎಸ್. ಸುರೇಶ್‍ರವರ ನಂತರ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವರಾಗಿ ೧೮ ಮೇ, ೨೦೧೩ರಿಂದ ೧೫ ಮೇ, ೨೦೧೮ರವರೆಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ೨. ಇವರು ೧೭ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೯೯ರಿಂದ ೨೭ ಜೂನ್ ೨೦೦೨ರವರೆಗೆ ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ಸಚಿವರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೨ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೩ ರಿಂದ ೨೮ ಮೇ ೨೦೦೪ ರವರೆಗೆ [[ಮಂಡ್ಯ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಸರಬರಾಜು ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಸಚಿವರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೩. ಜಯಚಂದ್ರರವರು ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸಕಾಂಗ ಸಭೆಗೆ ೧೯೭೮ರಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಇವರು ಸುಮಾರು ಆರು ಬಾರಿ ಕಲ್ಲಂಬೆಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಸಿರಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ: ೬ನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ- ೧೯೭೮ರಿಂದ ೧೯೮೩ರವರೆಗೆ, ೯ನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ- ೧೯೮೯ರಿಂದ ೧೯೯೪ರವರೆಗೆ, ೧೦ನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ- ೧೯೯೪ರಿಂದ ೧೯೯೯ರವರೆಗೆ, ೧೧ನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ - ೧೯೯೯ರಿಂದ ೨೦೦೪ರವರೆಗೆ,೧೩ನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ- ೨೦೦೮ರಿಂದ ೨೦೧೩ರವರೆಗೆ, ೧೪ನೆಯ ವಿಧಾನಸಭೆ- ೨೦೧೩ರಿಂದ ೨೦೧೮ರವರೆಗೆ. ೪.ಇವರು ೨೦೧೩ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ೭೪,೦೮೯ ಮತಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಿರಾದಿಂದ ಗೆದ್ದ ನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ೨೭ ಜೂನ್ ೨೦೦೨ರಿಂದ ೧೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೩ರವರೆಗೆ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಮಂತ್ರಿಯ ಪಟ್ಟದಿಂದ [[ದೆಹಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿಶೇಷ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ೧೯೯೪ರಿಂದ ೧೯೯೯ರವರೆಗೆ ಮತ್ತು ೨೦೦೮ರಿಂದ ೨೦೧೮ರವರೆಗೆ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ಉಪನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ತುಂಬಾ ರಾಜಕೀಯ ಅನುಭವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ.ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷದ ಸಂಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ತಾಲೂಕು, ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. == ಹುದ್ದೆ == ೧. ಇವರು ಕೆಪಿಸಿಸಿ ಚುನಾವಣಾ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರ ಸಂಘ ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರು. [[ಚಿತ್ರ:The Vice President, Shri M. Hamid Ansari at the 9th National Conference of the Indian Association of Lawyers with the theme ‘Constitution, Supreme Court and Social Justice’, in Bengaluru.jpg|thumb|ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೭, ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ರಾಷ್ಟೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಂವಿಧಾನ.]] ೨. ಇವರು ಬೇರೆ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಬಹಳ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೮೦ರಿಂದ ೧೯೮೧ರವರೆಗೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಫಿಲ್ಮ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‍ನ ಚೈರ್ಮನ್ ಆಗಿದ್ದರು. ೨೦೦೨ರಲ್ಲಿ ತುಮಕೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೬೯ ನೇ [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ]]ದ ಸ್ವಾಗತ ಸಮಿತಿಯ ಚೈರ್ಮನ್ ಆಗಿದ್ದರು. ೩. [[ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ|ಬೆಂಗಳೂರಿನ]] ಎಮ್ಸಿಸಿ ಚಾರಿಟಿಗಳ ಮ್ಯಾನೇಜಿಂಗ್ ಟ್ರಸ್ಟೀ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಯುನಿವರ್ಸಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಅಂಡ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಫೌಂಡೇಶನ್, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಚೈರ್ಮನ್ ಟ್ರಸ್ಟೀ. ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ,ಕಲ್ಲಂಬೆಲ್ಲ ತಾಲೂಕಿನ ನೀರಾವರಿ ಸಮಿತಿಯ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಗಟ್ಟಾ ನೀರಾವರಿ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ೪. ಇವರು ಹೊರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೯೯ ಮಾರ್ಚ್ನಲ್ಲಿ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‍ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೪೮ನೇ ಕಾಮನ್ ವೆಲ್ತ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟರಿ ಸೆಮಿನಾರ್ನಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸರು. ಯುಎಸ್ಎ, ಕೆನಡಾ, ಚೀನಾ, ಜಪಾನ್, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ,ಯುಎಇ, ದಕ್ಷಿಣ ಪೂರ್ವ ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿಯನ್ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ೫. ಇವರು ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕರ್ನಾಟಕ [[ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗಳು 2017|ವಿಧಾನಸಭೆ]] ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಜೆ.ಡಿ.ಎಸ್. ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾದ ಬಿ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣರಿಗೆ ಸಿರಾದಿಂದ ಸೋತರು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == ೧. https://www.ndtv.com/topic/tb-jayachandra ೨. https://economictimes.indiatimes.com/topic/Law-Minister-TB-Jayachandra ೩. https://nocorruption.in/politician/t-b-jayachandra/ ೪. http://myneta.info/karnataka2013/candidate.php?candidate_id=1036 <br> <br> {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆ-೨೦೧೮-೧೯]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಕ್ಲಬ್ ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ರಚಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು]] 0chmmhrrnkjnj88trecmezvhb1r6thp 3 120617 1434081 947932 2026-10-23T12:12:23Z ~2026-56427-30 102603 /* ಕವನ ಗಡಿಯಾಚಗೆ ಸಾಂತ್ವನ */ ಹೊಸ ವಿಭಾಗ 1434081 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Shivaputra d doddachikkannanavar}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೧೯, ೨೦ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ (UTC) == ಕವನ ಗಡಿಯಾಚಗೆ ಸಾಂತ್ವನ == ಗಡಿಯಾಚೆಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನನ್ನ ಜನರಿಗಿಲ್ಲ ಸಾಂತ್ವನ ಗಡಿಯಾಚೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಂತ್ವನ ಊರಿಗೂರೆ ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತಿಲ್ಲ ಕರುಣೇರಯ ನೋಟವಿಲ್ಲ. 1 ನನ್ನವರ ಅಕ್ರಂಧನ ನೋವು ದುಖಃ ದುಮ್ಮಾನ ಕೇಳಲು ಸಮಯವಿಲ್ಲ ಬೆಂಕಿಯ ಕೆನ್ನಾಲಿಗೆಗೆ ಕೆಂಡವಾದ ರಸ್ತೆಗಳು. 2 ಮದ್ದು ಗುಂಡುಗಳ ಬೋರ್ಗರೆತ ನೆತ್ತರು ಹರಿಸಿದ ಚರಂಡಿಗಳು ಛಿದ್ರಛಿದ್ರವಾದ ದೇಹ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಆದರೂ ಸಾಂತ್ವನವಿಲ್ಲ ನಾನೇ ರಾಜ ನಾನೆ ದೇವಧೂತ ಅಂದುಕೊಂಡವನಿಗೆ ಬಂದು ನೋಡುವ ವ್ಯವಧಾನವಿಲ್ಲ. 3| ಗಿರಿ ಕಂದರಗಳಾಚೆ ಪರ ಊರುಗಳ ಜನರಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ಕರುಣೆ ತುಂಬಿದ ಕಂಭನಿ ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿ ಶಾಂತಿ ಸಂದೇಶ ಸಾರಿ ತಮ್ಮ ಹುಳುಕು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವ ತವಕ.॥4॥ ಅಲ್ಲಿಯ ಜನರ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಕಾಳಜಿ ಕನಿಕರ ಅಪ್ಪುಗೆ ಹಸ್ತಲಾಗವ ನನ್ನ ಜನರ ಮೇಲೆ ಕಿಂಚಿತ್ತು ಇಲ್ಲ ಸೌಜನ್ಯಕ್ಕಾದರೂ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತಿಲ್ಲ. 5॥ ನಮ್ಮವರೂ ಚಿತೆಯಲಿ ನರಳಿ ನರಳಿ ಬೆಂದು ಸತ್ತರೂ ದುಖಃ, ಚಿಂತೆ, ಕರುಣೆ ಇಲ್ಲ ಕಪಟ ಶಾಂತಿ ದೂತರಿಗೆ ನನ್ನ ಜನರಿಗಿಲ್ಲ ಸಾಂತ್ವನ ಗಡಿಯಾಚೆಗೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಂತ್ವನ. 6॥ ಎಸ್ ಡಿ ದೊಡ್ಡಚಿಕ್ಕಣ್ಣನವರ ರಾಣೇಬೆನ್ನೂರ 9620381128 [[ವಿಶೇಷ:Contributions/~2026-56427-30|~2026-56427-30]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:~2026-56427-30|talk]]) ೧೭:೪೨, ೨೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) dw2rswdndg9vbykggsv6t8gajik3b23 0 123756 1434237 1346683 2026-10-24T11:15:19Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಕಲೆ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434237 wikitext text/x-wiki ಚೀನೀ ಕಲೆ, ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ ೩೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ, ಎಂದರೆ ನವಶಿಲಾಯುಗದಲ್ಲಿಯೇ, ಚೀನೀಕಲೆ ಮಣ್ಣಿನ ಗಡಿಗೆ, ಅಸ್ಥಿಕಳಸ, ಮುಂತಾದ ದಿನಂಪ್ರತಿ ಬಳಸುವ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು ಎಂದು ಆಂಡರ್‍ಸನ್ ಮುಂತಾದ ಪುರಾತತ್ವ ಸಂಶೋಧಕರ ಶ್ರಮದಿಂದಾಗಿ ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಇದೇ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲೇ ಮೂಳೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರೆದು ಮಾಡಿದ ಪುತ್ಥಳಿಗಳು ರೂಪತಳೆದುವು. ಈ ಕಲಾಪ್ರವೃತ್ತಿ ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ ೧೫೫೮ ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಆರಂಭವಾದ ಷಾಂಗ್-ಇನ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತøತವಾಯಿತು. ಲೋಹಪ್ರತಿಮೆಗಳು. ತತ್ರಾಪಿ ಹಿತ್ತಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಎರಕ ಹೊಯ್ದು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬಂದವು. ಷಾಂಗ್ ಯುಗದ ಪಾತ್ರೆಗಳೂ ಪ್ರತಿಮೆಗಳೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಈ ಪಾತ್ರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅಲಂಕಾರದ ಕೆತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಕೊರೆತಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಹಾಲುಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕಡೆದ ಮೂರ್ತಿಗಳೂ ಈ ಯುಗದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ನೆಫ್ರೈಟ್ ಲೋಹಾಂಶ ಅಧಿಕವಾಗಿರುವ ಜೇಡ್ (ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಯ್ಯುಯ್) ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಕೊರೆದು ಬಿಡಿಸಿದ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಇಷ್ಟು ಪ್ರಾಚೀನಯುಗದಿಂದಲೇ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿವೆ. ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೧೦೨೭ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೨೨೧ ರ ವರೆಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿದ್ದ ಚೌ ರಾಜವಂಶದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಈ ಕಲಾಪ್ರಕಾರಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಕಾಸಗೊಂಡುವು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಗಾಗಿ ಪೂಜಾಸಾಮಾನುಗಳು ಕಲಾವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹಿತ್ತಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುವಾಗಿ ಬಂದುವು. ಬಿಳಿಜೇಡಿಮಣ್ಣು (ಸೆರಾಮಿಕ್) ಕಲೆಗಾಗಿಯೂ ನಿತ್ಯೋಪಯೋಗದ ಪರಿಕರಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದಿತು. ಯಾವನೊಬ್ಬ ಗಣ್ಯವ್ಯಕ್ತಿ ತೀರಿಕೊಂಡರೆ ಅವನ ಸಮಾಧಿಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಕಲ್ಲಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಕಡೆಯುವುದು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಾಧಿ ವಿಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಯೂಂಗ್ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹೋನ್ಯಾನ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ, ಕೈಗಳೆರಡನ್ನೂ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ ಇಂಥ ಸ್ಥಾನಕಮೂರ್ತಿಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಬಹುವಾಗಿ ಇವೆ. ಛಾಂಗ್-ಶ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ಕುಂಚ ದೊರೆತಿದ್ದು ಇದು ಚೌ ಯುಗದ್ದೆಂದು ನಿರ್ಣಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಜೆನ್-ಫಿಯು-ತ-ಶನ್ ಎಂಬ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದ್ದ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರದ ತುಂಡೂ ದೊರೆತಿತು. ಭೂತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಂಗಸೊಬ್ಬಳ ಚಿತ್ರ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ಚೀನೀ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಅತಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಉಲ್ಲೇಖವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ==ಶಿಲ್ಪಕಲೆ== ಶಾಂಗ್ ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಜೌ ರಾಜವಂಶಗಳ ಚೀನೀ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಂಚುಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ.ದಿಂದ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲದಿಂದ ಬಂದವು. ೧೫೦೦, ಮತ್ತು ಚೀನೀ ಕಲೆಯ ಮೇಲೆ ನಿರಂತರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಕೀರ್ಣ ಮಾದರಿಯ ಅಲಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಬಿತ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಯಾನ್‌ಸಿಂಗ್‌ಡುಯಿಯಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪತ್ತೆಯಾದ ಬೃಹತ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಮಾನವ ಆಕೃತಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ. ಕ್ರಿ.ಪೂ ೨೨೧-೨೧೦ರವರೆಗೆ ಏಕೀಕೃತ ಚೀನಾದ ಮೊದಲ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಕಿನ್ ಶಿ ಹುವಾಂಗ್ ಸಮಾಧಿಗೆ ಅದ್ಭುತವಾದ ಟೆರಾಕೋಟಾ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲಾಯಿತು, ಸತ್ತವರಿಗೆ ಅದೇ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಆನಂದಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡಲು ಸಮಾಧಿಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಇರಿಸಲಾಗಿರುವ ಅಂಕಿಗಳ ಭವ್ಯವಾದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಮರಣಾನಂತರದ ಜೀವನವು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗ, ಆರಂಭಿಕ ಅವಧಿಗಳ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಂಬಾರಿಕೆ ಅಥವಾ ಮರದ ಸಣ್ಣ ಅಂಕಿಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಗೋರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಟ್ಯಾಂಗ್ ರಾಜವಂಶದಲ್ಲಿ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿತು.<ref>{{cite web |title=Chinese art |url=https://www.britannica.com/art/Chinese-art |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=11 January 2020 |language=en}}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಚೀನೀ ಧರ್ಮಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನಾ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಥವಾ ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಿಲ್ಪವು ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ೪ ರಿಂದ ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಇದೆ, ಮತ್ತು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಿಲ್ಕ್ ರಸ್ತೆಯ ಮೂಲಕ ಬರುವ ಗ್ರೀಕೋ-ಬೌದ್ಧ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಬೌದ್ಧಧರ್ಮವು ಎಲ್ಲಾ ದೊಡ್ಡ ಭಾವಚಿತ್ರ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿದೆ; ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಚೀನಾದಲ್ಲಿನ ಇತರ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸಹ ಖಾಸಗಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಗೋರಿಗಳು ನೈಜ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಆವೃತ್ತಿಗಳು ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಅರಮನೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಸಣ್ಣ ಬೌದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಒಂದು ಶ್ರೇಣಿಯ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಯಿತು, ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ವಸ್ತುಗಳ ಪರಿಹಾರ ಅಲಂಕಾರ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲೋಹ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಜೇಡ್‌ನಲ್ಲಿ. ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನು ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವೇ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. <gallery widths="170px" heights="170px"> File:商青銅鼎-Ritual Tripod Cauldron (Ding) MET DP164965.jpg|ಆಚರಣೆ ಟ್ರೈಪಾಡ್ ಕೌಲ್ಡ್ರಾನ್ (ಡಿಂಗ್); ಕ್ರಿ.ಪೂ 13 ನೇ ಶತಮಾನ; ಕಂಚು: ಹಿಡಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಎತ್ತರ: 25.4 & nbsp; cm; [[ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್]] (ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರ) File:Leshan Buddha Statue View.JPG|೭೧ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಮೆಯಾದ ೭೧೩ ಮತ್ತು ೮೦೩ ರ ನಡುವೆ ([[ಟ್ಯಾಂಗ್]] ರಾಜವಂಶದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ) ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ 'ಮೈತ್ರೇಯ ಅನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>Bryan Hill [http://www.ancient-origins.net/ancient-places-asia/leshan-giant-buddha-largest-stone-buddha-world-003398 The Leshan Giant Buddha: Largest Stone Buddha in the World] 22 July 2018 Ancient Origins</ref> </gallery> ==ಕುಂಬಾರಿಕೆ== ಚೀನೀ ಸೆರಾಮಿಕ್ ಸಾಮಾನುಗಳು ರಾಜವಂಶದ ಪೂರ್ವದಿಂದ ನಿರಂತರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇದು ಚೀನೀ ಕಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಪಿಂಗಾಣಿ ತಯಾರಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಚೀನಾ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಮೊದಲ ವಿಧದ ಪಿಂಗಾಣಿಗಳನ್ನು ಪ್ಯಾಲಿಯೊಲಿಥಿಕ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ನಂತರದ ಅವಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಚುಗಳಂತಹ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು, ದೀಪೋತ್ಸವ ಅಥವಾ ಗೂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾರಿಸಿದ ಕೈಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಕುಂಬಾರಿಕೆ ಹಡಗುಗಳು, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಚೀನೀ ಪಿಂಗಾಣಿ ಸರಕುಗಳು. ಹೆಚ್ಚಿನ ನಂತರದ ಚೀನೀ ಪಿಂಗಾಣಿ ವಸ್ತುಗಳು, ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸಹ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕುಂಬಾರರು ಅಥವಾ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರರನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದ್ದವು ಅಥವಾ ಕಾಯ್ದಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಪಿಂಗಾಣಿಗಳನ್ನು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಉಡುಗೊರೆಗಳಾಗಿ ಅಥವಾ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಾಂಕದಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ==ಅಲಂಕಾರಿಕ ಕಲೆಗಳು== ಪಿಂಗಾಣಿ ಜೊತೆಗೆ, ಹೆಚ್ಚು ಮೌಲ್ಯಯುತವಾದ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಒಂದು ಶ್ರೇಣಿಯ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಕೌಶಲ್ಯದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಚೀನೀ ಜೇಡ್ ಅನ್ನು ಮಾಂತ್ರಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಕಂಚಿನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ದೈನಂದಿನ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧನಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಆವೃತ್ತಿಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ದ್ವಿ ಡಿಸ್ಕ್ ಮತ್ತು ಕಾಂಗ್ ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಂತರ ಹಲವಾರು ಶ್ರೇಣಿಯ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಜೇಡ್ನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಕಷ್ಟಕರ ಮತ್ತು ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ತಂತ್ರವಾಗಿದೆ. ಕಂಚು, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿ, ಖಡ್ಗಮೃಗದ ಕೊಂಬು, ಚೀನೀ ರೇಷ್ಮೆ, ದಂತ, ಮೆರುಗೆಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಕೆತ್ತಿದ ಮೆರುಗೆಣ್ಣೆ, ಕ್ಲೋಯಿಸೆನ್ ದಂತಕವಚ ಮತ್ತು ಇತರ ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ವಿಶೇಷ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref>{{cite web |title=Ancient Chinese Art |url=https://www.ancient.eu/Chinese_Art/ |website=Ancient History Encyclopedia |accessdate=11 January 2020}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕಲೆ]] kuf8tf9noldpahjdtuu94a5gxfng60c 1434238 1434237 2026-10-24T11:15:50Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಚೀನಾ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434238 wikitext text/x-wiki ಚೀನೀ ಕಲೆ, ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ ೩೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ, ಎಂದರೆ ನವಶಿಲಾಯುಗದಲ್ಲಿಯೇ, ಚೀನೀಕಲೆ ಮಣ್ಣಿನ ಗಡಿಗೆ, ಅಸ್ಥಿಕಳಸ, ಮುಂತಾದ ದಿನಂಪ್ರತಿ ಬಳಸುವ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು ಎಂದು ಆಂಡರ್‍ಸನ್ ಮುಂತಾದ ಪುರಾತತ್ವ ಸಂಶೋಧಕರ ಶ್ರಮದಿಂದಾಗಿ ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಇದೇ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲೇ ಮೂಳೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರೆದು ಮಾಡಿದ ಪುತ್ಥಳಿಗಳು ರೂಪತಳೆದುವು. ಈ ಕಲಾಪ್ರವೃತ್ತಿ ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ ೧೫೫೮ ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಆರಂಭವಾದ ಷಾಂಗ್-ಇನ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತøತವಾಯಿತು. ಲೋಹಪ್ರತಿಮೆಗಳು. ತತ್ರಾಪಿ ಹಿತ್ತಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಎರಕ ಹೊಯ್ದು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬಂದವು. ಷಾಂಗ್ ಯುಗದ ಪಾತ್ರೆಗಳೂ ಪ್ರತಿಮೆಗಳೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಈ ಪಾತ್ರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅಲಂಕಾರದ ಕೆತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಕೊರೆತಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಹಾಲುಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕಡೆದ ಮೂರ್ತಿಗಳೂ ಈ ಯುಗದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ನೆಫ್ರೈಟ್ ಲೋಹಾಂಶ ಅಧಿಕವಾಗಿರುವ ಜೇಡ್ (ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಯ್ಯುಯ್) ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಕೊರೆದು ಬಿಡಿಸಿದ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಇಷ್ಟು ಪ್ರಾಚೀನಯುಗದಿಂದಲೇ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿವೆ. ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೧೦೨೭ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೨೨೧ ರ ವರೆಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿದ್ದ ಚೌ ರಾಜವಂಶದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಈ ಕಲಾಪ್ರಕಾರಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಕಾಸಗೊಂಡುವು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಗಾಗಿ ಪೂಜಾಸಾಮಾನುಗಳು ಕಲಾವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹಿತ್ತಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುವಾಗಿ ಬಂದುವು. ಬಿಳಿಜೇಡಿಮಣ್ಣು (ಸೆರಾಮಿಕ್) ಕಲೆಗಾಗಿಯೂ ನಿತ್ಯೋಪಯೋಗದ ಪರಿಕರಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದಿತು. ಯಾವನೊಬ್ಬ ಗಣ್ಯವ್ಯಕ್ತಿ ತೀರಿಕೊಂಡರೆ ಅವನ ಸಮಾಧಿಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಕಲ್ಲಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಕಡೆಯುವುದು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಾಧಿ ವಿಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಯೂಂಗ್ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹೋನ್ಯಾನ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ, ಕೈಗಳೆರಡನ್ನೂ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ ಇಂಥ ಸ್ಥಾನಕಮೂರ್ತಿಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಬಹುವಾಗಿ ಇವೆ. ಛಾಂಗ್-ಶ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ಕುಂಚ ದೊರೆತಿದ್ದು ಇದು ಚೌ ಯುಗದ್ದೆಂದು ನಿರ್ಣಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಜೆನ್-ಫಿಯು-ತ-ಶನ್ ಎಂಬ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದ್ದ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರದ ತುಂಡೂ ದೊರೆತಿತು. ಭೂತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಂಗಸೊಬ್ಬಳ ಚಿತ್ರ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ಚೀನೀ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಅತಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಉಲ್ಲೇಖವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ==ಶಿಲ್ಪಕಲೆ== ಶಾಂಗ್ ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಜೌ ರಾಜವಂಶಗಳ ಚೀನೀ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಂಚುಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ.ದಿಂದ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲದಿಂದ ಬಂದವು. ೧೫೦೦, ಮತ್ತು ಚೀನೀ ಕಲೆಯ ಮೇಲೆ ನಿರಂತರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಕೀರ್ಣ ಮಾದರಿಯ ಅಲಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಬಿತ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಯಾನ್‌ಸಿಂಗ್‌ಡುಯಿಯಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪತ್ತೆಯಾದ ಬೃಹತ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಮಾನವ ಆಕೃತಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ. ಕ್ರಿ.ಪೂ ೨೨೧-೨೧೦ರವರೆಗೆ ಏಕೀಕೃತ ಚೀನಾದ ಮೊದಲ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಕಿನ್ ಶಿ ಹುವಾಂಗ್ ಸಮಾಧಿಗೆ ಅದ್ಭುತವಾದ ಟೆರಾಕೋಟಾ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲಾಯಿತು, ಸತ್ತವರಿಗೆ ಅದೇ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಆನಂದಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡಲು ಸಮಾಧಿಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಇರಿಸಲಾಗಿರುವ ಅಂಕಿಗಳ ಭವ್ಯವಾದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಮರಣಾನಂತರದ ಜೀವನವು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗ, ಆರಂಭಿಕ ಅವಧಿಗಳ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಂಬಾರಿಕೆ ಅಥವಾ ಮರದ ಸಣ್ಣ ಅಂಕಿಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಗೋರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಟ್ಯಾಂಗ್ ರಾಜವಂಶದಲ್ಲಿ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿತು.<ref>{{cite web |title=Chinese art |url=https://www.britannica.com/art/Chinese-art |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=11 January 2020 |language=en}}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಚೀನೀ ಧರ್ಮಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನಾ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಥವಾ ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಿಲ್ಪವು ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ೪ ರಿಂದ ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಇದೆ, ಮತ್ತು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಿಲ್ಕ್ ರಸ್ತೆಯ ಮೂಲಕ ಬರುವ ಗ್ರೀಕೋ-ಬೌದ್ಧ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಬೌದ್ಧಧರ್ಮವು ಎಲ್ಲಾ ದೊಡ್ಡ ಭಾವಚಿತ್ರ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿದೆ; ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಚೀನಾದಲ್ಲಿನ ಇತರ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸಹ ಖಾಸಗಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಗೋರಿಗಳು ನೈಜ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಆವೃತ್ತಿಗಳು ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಅರಮನೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಸಣ್ಣ ಬೌದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಒಂದು ಶ್ರೇಣಿಯ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಯಿತು, ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ವಸ್ತುಗಳ ಪರಿಹಾರ ಅಲಂಕಾರ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲೋಹ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಜೇಡ್‌ನಲ್ಲಿ. ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನು ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವೇ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. <gallery widths="170px" heights="170px"> File:商青銅鼎-Ritual Tripod Cauldron (Ding) MET DP164965.jpg|ಆಚರಣೆ ಟ್ರೈಪಾಡ್ ಕೌಲ್ಡ್ರಾನ್ (ಡಿಂಗ್); ಕ್ರಿ.ಪೂ 13 ನೇ ಶತಮಾನ; ಕಂಚು: ಹಿಡಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಎತ್ತರ: 25.4 & nbsp; cm; [[ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್]] (ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರ) File:Leshan Buddha Statue View.JPG|೭೧ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಮೆಯಾದ ೭೧೩ ಮತ್ತು ೮೦೩ ರ ನಡುವೆ ([[ಟ್ಯಾಂಗ್]] ರಾಜವಂಶದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ) ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ 'ಮೈತ್ರೇಯ ಅನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>Bryan Hill [http://www.ancient-origins.net/ancient-places-asia/leshan-giant-buddha-largest-stone-buddha-world-003398 The Leshan Giant Buddha: Largest Stone Buddha in the World] 22 July 2018 Ancient Origins</ref> </gallery> ==ಕುಂಬಾರಿಕೆ== ಚೀನೀ ಸೆರಾಮಿಕ್ ಸಾಮಾನುಗಳು ರಾಜವಂಶದ ಪೂರ್ವದಿಂದ ನಿರಂತರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇದು ಚೀನೀ ಕಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಪಿಂಗಾಣಿ ತಯಾರಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಚೀನಾ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಮೊದಲ ವಿಧದ ಪಿಂಗಾಣಿಗಳನ್ನು ಪ್ಯಾಲಿಯೊಲಿಥಿಕ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ನಂತರದ ಅವಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಚುಗಳಂತಹ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು, ದೀಪೋತ್ಸವ ಅಥವಾ ಗೂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾರಿಸಿದ ಕೈಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಕುಂಬಾರಿಕೆ ಹಡಗುಗಳು, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಚೀನೀ ಪಿಂಗಾಣಿ ಸರಕುಗಳು. ಹೆಚ್ಚಿನ ನಂತರದ ಚೀನೀ ಪಿಂಗಾಣಿ ವಸ್ತುಗಳು, ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸಹ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕುಂಬಾರರು ಅಥವಾ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರರನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದ್ದವು ಅಥವಾ ಕಾಯ್ದಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಪಿಂಗಾಣಿಗಳನ್ನು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಉಡುಗೊರೆಗಳಾಗಿ ಅಥವಾ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಾಂಕದಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ==ಅಲಂಕಾರಿಕ ಕಲೆಗಳು== ಪಿಂಗಾಣಿ ಜೊತೆಗೆ, ಹೆಚ್ಚು ಮೌಲ್ಯಯುತವಾದ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಒಂದು ಶ್ರೇಣಿಯ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಕೌಶಲ್ಯದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಚೀನೀ ಜೇಡ್ ಅನ್ನು ಮಾಂತ್ರಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಕಂಚಿನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ದೈನಂದಿನ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧನಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಆವೃತ್ತಿಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ದ್ವಿ ಡಿಸ್ಕ್ ಮತ್ತು ಕಾಂಗ್ ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಂತರ ಹಲವಾರು ಶ್ರೇಣಿಯ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಜೇಡ್ನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಕಷ್ಟಕರ ಮತ್ತು ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ತಂತ್ರವಾಗಿದೆ. ಕಂಚು, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿ, ಖಡ್ಗಮೃಗದ ಕೊಂಬು, ಚೀನೀ ರೇಷ್ಮೆ, ದಂತ, ಮೆರುಗೆಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಕೆತ್ತಿದ ಮೆರುಗೆಣ್ಣೆ, ಕ್ಲೋಯಿಸೆನ್ ದಂತಕವಚ ಮತ್ತು ಇತರ ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ವಿಶೇಷ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref>{{cite web |title=Ancient Chinese Art |url=https://www.ancient.eu/Chinese_Art/ |website=Ancient History Encyclopedia |accessdate=11 January 2020}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಚೀನಾ]] evvjm90kxagnk8r1fw7o04m1lonrmc7 0 129126 1434082 1364020 2026-10-23T12:27:44Z Aboubacarkhoraa 87688 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:World Trade Center Banglore.jpg]] → [[File:World Trade Center Bangalore (2017).jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 1434082 wikitext text/x-wiki {{Infobox building|name=ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರ ಬೆಂಗಳೂರು|image=World Trade Center Bangalore (2017).jpg|image_size=|caption=|completion_date=2010|building_type=ವಾಣಿಜ್ಯ|location=[[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], ಭಾರತ|coordinates=|roof={{convert|128|m|ft|abbr=on}}|floor_count=32|floor_area=|elevator_count=|architect=}}<nowiki> </nowiki>'''ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರ ಬೆಂಗಳೂರು ([[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] : World Trade Center Bangalore (WTCB)''' ಭಾರತದ [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನ]] [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಪ್ರದೇಶದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಕಟ್ಟಡ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು 2010 ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಾಗಿ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಡಬ್ಲ್ಯುಟಿಸಿಎ (ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಸಂಘ) ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆದ ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಗ್ರೂಪ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ಕಟ್ಟಡವು ಮುಂಬೈನ ನಂತರ ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/World-Trade-Centre-in-Bangalore/article16144574.ece|title=World Trade Centre in Bangalore|date=25 August 2010|work=The Hindu|access-date=1 January 2017}}</ref> 128 ಮೀ ಎತ್ತರವಿರುವ ಡಬ್ಲ್ಯುಟಿಸಿಬಿ ಕಟ್ಟಡ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ|ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ]] ಅತಿ ಎತ್ತರದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ <ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/helipads-change-bangalore-skyscape-but-cant-take-off/|title=Helipads change Bangalore skyscape, but can’t take off|last=Rai|first=Saritha|date=20 April 2014|work=The Indian Express|access-date=1 January 2017}}</ref> ಮತ್ತು ಇದು 2010 ಮತ್ತು 2013 ರ ನಡುವೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/Bangalore-The-tall-storey/articleshow/30673603.cms|title=Bangalore: The tall storey|last=Dhamijal|first=Anshul|date=19 February 2014|work=The Times of India|access-date=1 January 2017}}</ref> ಓರಿಯನ್ ಮಾಲ್, ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಏಷ್ಯಾ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಶೆರಾಟನ್ ಹೋಟೆಲ್, ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಗೇಟ್‌ವೇ ಅಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಕಟ್ಟಡವು "ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಗೇಟ್‌ವೇ" ಎಂಬ ಸಂಯೋಜಿತ ಎನ್ಕ್ಲೇವ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-propertyplus/Brigade-Gateway-bags-recognition/article15510692.ece|title=Brigade Gateway bags recognition|date=8 January 2011|work=The Hindu|access-date=1 January 2017}}</ref> ಡಬ್ಲ್ಯುಟಿಸಿಬಿ [[ಇಸ್ಕಾನ್ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಬೆಂಗಳೂರು|ಇಸ್ಕಾನ್ ದೇವಾಲಯ]], [[ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ]], [[ಯಶವಂತಪುರ]] ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಂಡಲ್ ಸೋಪ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಮೆಟ್ರೋ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ. == ಗ್ಯಾಲರಿ == <gallery> ಚಿತ್ರ:World Trade Center Bangalore.jpg|ಡಬ್ಲ್ಯೂಟಿಸಿಬಿಯ ಮುಂಭಾಗದ ನೋಟ ಚಿತ್ರ:WTC Bangalore.jpg|ಡಬ್ಲ್ಯೂಟಿಸಿಬಿಯ ಅಡ್ಡ ನೋಟ ಚಿತ್ರ:World Trade Centre In Bengaluru.jpg|ಶೆರಾಟನ್‌ನಿಂದ ಡಬ್ಲ್ಯೂಟಿಸಿ ಟವರ್ ಚಿತ್ರ:Brigade Gateway.gif|ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಡಬ್ಲ್ಯೂಟಿಸಿಬಿ (ಎಡ) ಮತ್ತು ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಗೇಟ್ವೇ ಅಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ (ಬಲ) ಚಿತ್ರ:ISCKON Bangalore.JPG|ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಡಬ್ಲ್ಯೂಟಿಸಿಬಿ (ಎಡ) ಮತ್ತು [[ಇಸ್ಕಾನ್ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಬೆಂಗಳೂರು|ಇಸ್ಕಾನ್ ದೇವಾಲಯ]] (ಬಲ) </gallery> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಹಿವಾಟು]] q04y2zbwoh7jtaexsd4aqsfp7q48iaa 0 142984 1434236 1341697 2026-10-24T11:07:37Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434236 wikitext text/x-wiki '''ಕವಿತಾಕುಸುಮಾವಲಿ''' (ಬೆ೦ಗಾಳಿ) ಇಂದಿನ [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ]] ರಾಜಧಾನಿ [[ಢಾಕಾ|ಢಾಕಾದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಕಟವಾದ ಮೊದಲ ಕವನ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wLpjAAAAMAAJ&q=Kavitakusumavali|title=The Indian P.E.N.|date=1963|publisher=P.E.N. All-India Centre.|page=72|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=esYj35kum38C&q=%E0%A6%95%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%80|title=Sāhitya-sādhak-caritmālā|date=1958|publisher=Bāngiya Sāhitya Parisat|page=41|language=bn}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ''ಕವಿತಾಕುಸುಮಾವಳಿಯನ್ನು'' ಮೇ ೧೮೬೦ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಕೃಷ್ಣ ಚಂದ್ರ ಮಜುಂದಾರ್ ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಮೊದಲ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. ಹರೀಶ್ ಚಂದ್ರ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನಕುಮಾರ್ ಸೇನ್ ಇತರ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಸಂಪಾದಕರು. ಪತ್ರಿಕೆ ಒಂದೂವರೆ [[ಆಣೆ (ಚಲಾವಣೆ)|ಅನ್ನಾಗೆ]] ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಿಯತಕಾಲಿಕವು ೧೮೭೨ ರವರೆಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಆಗ ಇದು ೪೦೦ ಚಂದಾದಾರರನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. <ref>{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kavitakusumavali|title=Kavitakusumavali|last=Mamoon|first=Muntassir|website=Banglapedia|access-date=21 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630171438/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kavitakusumavali|archive-date=30 ಜೂನ್ 2020|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bNJPAQAAIAAJ&q=%E0%A6%95%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%80|title=Dui śatakera Bāṃlā saṃbāda-sāmaẏikapatra: Adhyāpaka Sudhīra Cakrabarti sammānanā grantha|date=2005|publisher=Pustaka Bipaṇi|isbn=978-81-85471-99-0|page=173|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=v3w6AAAAIAAJ&q=%E0%A6%95%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%80|title=Dhrupadi|date=1968|page=129|language=bn}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಪತ್ರಿಕೆ]] eo3zovip8ath6qwmkma9uh6nhoycvhe 0 144510 1434231 1341531 2026-10-24T10:54:40Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434231 wikitext text/x-wiki {{Use British English|date=July 2012}} {{Infobox officeholder | name =ಕಲ್ಪನಾ ದತ್ತ | image = Woman revolutionary, Kalpana Dutt.jpg | caption = | birth_date = {{Birth date|೧೯೧೩|೦೭|೨೭|df=y}} | birth_place = ಶ್ರೀಪುರ, ಬೋಲ್ಖಾಲಿ ಉಪಜಿಲಾ, ಚಿತ್ತಗಾಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆ,ಬಂಗಾಳ ಪ್ರಾಂತ್ಯ,ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಈಗ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ) | death_date = ೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೯೫ | death_place = ಕಲ್ಕತ್ತಾ (ಈಗ ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಭಾರತ) | party =ಭಾರತೀಯ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಸೇನೆ, ಚಿತ್ತಗಾಂಗ್ ಶಾಖೆ<br /> ೧೯೪೦ ರಿಂದ, ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | profession = ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ್ತಿ, ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ }} '''ಕಲ್ಪನಾ ದತ್ತ''' (೨೭ ಜುಲೈ ೧೯೧೩ - ೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೯೫), ಸಹ '''ಕಲ್ಪನಾ ಜೋಶಿ''', [[ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿ|ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯ]] ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ ಮತ್ತು ೧೯೩೦ ಚಿತ್ತಗಾಂಗ್ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ದಾಳಿಯನ್ನು ನಡೆಸಿದ ಸೂರ್ಯ ಸೇನ್ ನೇತೃತ್ವದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ನಂತರ ಅವರು ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾಗೆ ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ೧೯೪೩ <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/02/26/obituaries/kalpana-joshi-81-struggled-for-india.html|title=Kalpana Joshi, 81; Struggled for India|date=26 February 1995|work=[[The New York Times]]|access-date=19 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101210044042/https://www.nytimes.com/1995/02/26/obituaries/kalpana-joshi-81-struggled-for-india.html|archive-date=2010-12-10}}</ref> ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ [[ಪೂರಣಚಂದ ಜೋಶಿ|ಪುರನ್ ಚಂದ್ ಜೋಶಿ]] ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಕಲ್ಪನಾ ದತ್ತ (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದತ್ತಾ ಎಂದು ಸಹ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಶ್ರೀಪುರದಲ್ಲಿ ಬೈದ್ಯ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. <ref name="Banglapedia">{{Citation|last=Sailesh Kumar Bandyopadhyay|chapter=Dutta, Kalpana|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Datta,_Kalpana|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|editor1=Sirajul Islam and Ahmed A. Jamal|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|edition=Second|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601102341/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Datta,_Kalpana|access-date=2022-08-13|archive-date=2022-06-01|url-status=dead}}</ref> ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ಬಂಗಾಳ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಚಿತ್ತಗಾಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಳ್ಳಿ (ಶ್ರೀಪುರವು ಈಗ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಬೋಲ್ಖಾಲಿ ಉಪಜಿಲಾದಲ್ಲಿದೆ ). ಆಕೆಯ ತಂದೆ ಬಿನೋದ್ ಬಿಹಾರಿ ದತ್ತಗುಪ್ತ ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಿ. ೧೯೨೯ ರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತಗಾಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಷನ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದ ನಂತರ ಅವರು [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕಲ್ಕತ್ತಾಗೆ]] ಹೋಗಿ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಬೆಥೂನ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಸೇರಿದರು. ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ, ಅವರು ಅರೆ-ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಸಂಘಟನೆಯಾದ ''ಛತ್ರಿ ಸಂಘಕ್ಕೆ'' (ಮಹಿಳಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘ) ಸೇರಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಬೀನಾ ದಾಸ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಲತಾ ವಡ್ಡೆದಾರ್ ಸಹ ಸಕ್ರಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-vDiqxmuQmIC&pg=PA106|title=Encyclopaedia of Indian Women through the Ages|last=Jain|first=Simmi|publisher=Kalpaz Publications|year=2003|isbn=81-7835-174-9|volume=3|location=Delhi|page=106}}</ref> == ಸಶಸ್ತ್ರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿ == ಚಿತ್ತಗಾಂಗ್ ಶಸ್ತ್ರಾಗಾರದ ದಾಳಿಯನ್ನು ೧೮ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೦ ರಂದು ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಕಲ್ಪನಾ ಅವರು ಮೇ ೧೯೩೧ ರಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಸೇನ್ ನೇತೃತ್ವದ " ಭಾರತೀಯ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಆರ್ಮಿ, ಚಟ್ಟಗ್ರಾಮ್ ಶಾಖೆ" ಗೆ ಸೇರಿದರು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೩೧ ರಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಸೇನ್ ಚಿತ್ತಗಾಂಗ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕ್ಲಬ್‌ನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಪ್ರೀತಿಲತಾ ವಡ್ಡೆದಾರ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಅವಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ದಾಳಿಯ ಒಂದು ವಾರದ ಮೊದಲು ಪ್ರದೇಶದ ವಿಚಕ್ಷಣವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವಳನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಜಾಮೀನಿನ ಮೇಲೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಬಳಿಕ ಆಕೆ ತಲೆಮರೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ೧೬ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೩೩ ರಂದು ಪೊಲೀಸರು ಗೈರಾಲಾ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಡಗುತಾಣವನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದರು. ಈ ದಾಳಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಸೇನ್‌ನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಕಲ್ಪನಾ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದಳು. ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ಅವಳು ಸ್ಫೋಟಕಗಳಿಂದ ಜೈಲಿನ ಮೇಲೆ ಬಾಂಬ್ ಹಾಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು ಆದರೆ ವಿಫಲವಾದಳು. <ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=94g-AAAAIBAJ&dq=kalpana+dutt&pg=PA22|title=Surya Sen Trial: Revolvers Identified|date=1933-06-23|work=The Indian Express|access-date=2022-01-07|agency=Free Press Of India|publication-place=Calcutta|page=22}}</ref> ಕಲ್ಪನಾಳನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ೧೯ ಮೇ ೧೯೩೩ <ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=6NE-AAAAIBAJ&dq=%22Surya%20Sen%22&pg=PA6|title=Kalpana Dutt Caught At Last|date=1933-05-19|work=The Indian Express|access-date=2022-01-07|publisher=Free Press Of India|publication-place=Chittagong|page=6}}</ref> ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಚಿತ್ತಗಾಂಗ್ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ದಾಳಿ ಪ್ರಕರಣದ ಎರಡನೇ ಪೂರಕ ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಕಲ್ಪನಾ ಅವರಿಗೆ ಜೀವಾವಧಿ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. ಅವಳು ೧೯೩೯ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಳು. == ನಂತರದ ಜೀವನ == ಕಲ್ಪನಾ ದತ್ತಾ ೧೯೪೦ ರಲ್ಲಿ [[ಕಲ್ಕತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಕಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ]] ಪದವಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾಗೆ ಸೇರಿದರು. ೧೯೪೩ ರ ಬಂಗಾಳದ ಕ್ಷಾಮ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳದ ವಿಭಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪರಿಹಾರ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. <ref name="mainstream">[[Nikhil Chakravartty]], Kalpana Dutt's obituary in Mainstream, 18 February 1995.</ref> ಅವರು ಬಂಗಾಳಿ "চট্টগ্রাম অস্ত্রাগার স্মৃতিকথা" ನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಯ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ, ಇದನ್ನು ಅರುಣ್ ಬೋಸ್ ಮತ್ತು ನಿಖಿಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅವರ ಪತಿ ಕಾಂ ಮುನ್ನುಡಿಯೊಂದಿಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌‌‌‌ಗೆ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪಿಸಿ ಜೋಶಿ, ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ನಾಯಕ ಎಂದು "ಚಿತ್ತಗಾಂಗ್ ಆರ್ಮರಿ ರೈಡರ್ಸ್: ರಿಮಿನಿಸೆನ್ಸಸ್‌‌‍ನಲ್ಲಿ" ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೪೫ ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite book|title=চট্টগ্রাম অস্ত্রাগার আক্রমণকারীদের স্মৃতিকথা|last=Dutt|first=Kalpana|isbn=8185459657|language=bn|oclc=882444567}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wcoBAAAAMAAJ|title=Chittagong Armoury Raiders: Reminiscences|last=Dutt|first=Kalpana|date=1979|publisher=Peoples̕ Publishing House|language=en|oclc=831737120}}</ref> ೧೯೪೬ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಚಿತ್ತಗಾಂಗ್‌ನಿಂದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ಬಂಗಾಳದ ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದರು ಆದರೆ ಗೆಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ನಂತರ, ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಅಂಕಿಅಂಶ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಸೇರಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿವೃತ್ತಿಯವರೆಗೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೯೫ರಂದು <ref name="mainstream">[[Nikhil Chakravartty]], Kalpana Dutt's obituary in Mainstream, 18 February 1995.</ref> [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ]] ನಿಧನರಾದರು. == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ೧೯೪೩ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ [[ಪೂರಣಚಂದ ಜೋಶಿ|ಪುರನ್ ಚಂದ್ ಜೋಶಿ]] ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಅವರಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು: ಚಾಂದ್ ಮತ್ತು ಸೂರಜ್. ಚಾಂದ್ ಜೋಶಿ (೧೯೪೬-೨೦೦೦) ಒಬ್ಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು [[ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್|ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಭಿಂದ್ರನ್‌ವಾಲೆ: ಮಿಥ್ ಅಂಡ್ ರಿಯಾಲಿಟಿ (೧೯೮೫) ಎಂಬ ಕೃತಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಚಂದ್ ಅವರ ಪತ್ನಿ ಮಾನಿನಿ (ನೀ ಚಟರ್ಜಿ) ಅವರು ಚಟ್ಟಗ್ರಾಮ್ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ದಾಳಿಯ ''"'' ಡು ಅಂಡ್ ಡೈ: ದಿ ಚಟ್ಟಗ್ರಾಮ್ ದಂಗೆ ೧೯೩೦-೩೪''"ರ ಕುರಿತು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000205/windows/above.htm|title=This above All|date=5 February 2000|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=19 May 2010}}</ref>'' == ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರಣಗಳು == ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, [[ದೀಪಿಕಾ ಪಡುಕೋಣೆ (ನಟಿ)|ದೀಪಿಕಾ ಪಡುಕೋಣೆ]] ಕಲ್ಪನಾ ದತ್ತಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು ಮತ್ತು [[ಅಭಿಷೇಕ್ ಬಚ್ಚನ್]] ಅವರು ಸೂರ್ಯ ಸೇನ್ ಆಗಿ ನಟಿಸಿದರು, ''ಖೇಲಿನ್ ಹಮ್ ಜೀ ಜಾನ್ ಸೇ'' ಎಂಬ [[ಹಿಂದಿ]] ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಇದು ಚಿತ್ತಗಾಂಗ್ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ದಾಳಿ ಮತ್ತು ಅದರ ನಂತರದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ವ್ಯವಹರಿಸಿತು. ಮತ್ತೊಂದು ಚಲನಚಿತ್ರ, ''ಚಿತ್ತಗಾಂಗ್'', ದಂಗೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ೧೨ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೨ ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಮಾಜಿ ನಾಸಾ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಬೇಡಬ್ರತಾ ಪೈನ್ ನಿರ್ಮಿಸಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] fvrukjgrrqjtwr33nqizejgn3k9b0gv 828 144941 1434181 1321542 2026-10-07T01:47:25Z en>Axolitl 0 use variable border colors for dark mode 1434181 sanitized-css text/css /* {{pp-template|small=y}} */ .side-box { margin: 4px 0; box-sizing: border-box; border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-size: 88%; line-height: 1.25em; background-color: var(--background-color-interactive-subtle, #f8f9fa); color: inherit; display: flow-root; } /* embedded side boxes need larger font */ .infobox .side-box { font-size: 100%; } .side-box-abovebelow, .side-box-text { padding: 0.25em 0.9em; } .side-box-image { /* @noflip */ padding: 2px 0 2px 0.9em; text-align: center; } .side-box-imageright { /* @noflip */ padding: 2px 0.9em 2px 0; text-align: center; } /* roughly the skin's sidebar + size of side box */ @media (min-width: 500px) { .side-box-flex { display: flex; align-items: center; } .side-box-text { flex: 1; min-width: 0; } } @media (min-width: 640px) { .side-box { width: 238px; } .side-box-right { /* @noflip */ clear: right; /* @noflip */ float: right; /* @noflip */ margin-left: 1em; } /* derives from mbox classes, which do not float left in mbox-small-left * so far as I can tell, that was a deliberate decision, since only .ambox * supports mbox-left */ .side-box-left { /* @noflip */ margin-right: 1em; } } gkx8yo4apbjofqy10xy0l5ds5o2ajmy 1434182 1434181 2026-10-24T07:31:53Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Module:Side_box/styles.css]] 1434181 sanitized-css text/css /* {{pp-template|small=y}} */ .side-box { margin: 4px 0; box-sizing: border-box; border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-size: 88%; line-height: 1.25em; background-color: var(--background-color-interactive-subtle, #f8f9fa); color: inherit; display: flow-root; } /* embedded side boxes need larger font */ .infobox .side-box { font-size: 100%; } .side-box-abovebelow, .side-box-text { padding: 0.25em 0.9em; } .side-box-image { /* @noflip */ padding: 2px 0 2px 0.9em; text-align: center; } .side-box-imageright { /* @noflip */ padding: 2px 0.9em 2px 0; text-align: center; } /* roughly the skin's sidebar + size of side box */ @media (min-width: 500px) { .side-box-flex { display: flex; align-items: center; } .side-box-text { flex: 1; min-width: 0; } } @media (min-width: 640px) { .side-box { width: 238px; } .side-box-right { /* @noflip */ clear: right; /* @noflip */ float: right; /* @noflip */ margin-left: 1em; } /* derives from mbox classes, which do not float left in mbox-small-left * so far as I can tell, that was a deliberate decision, since only .ambox * supports mbox-left */ .side-box-left { /* @noflip */ margin-right: 1em; } } gkx8yo4apbjofqy10xy0l5ds5o2ajmy 828 149229 1434175 1408138 2026-10-18T22:35:06Z en>Jonesey95 0 "coordinates" is the canonical form of this parameter. "coord" is not supported by all templates that call this module, so the Lua error message should not suggest putting coordinates in "|coord=". 1434175 Scribunto text/plain -- Note: Originally written on English Wikipedia at https://en.wikipedia.org/wiki/Module:Mapframe --[[---------------------------------------------------------------------------- ##### Localisation (L10n) settings ##### Replace values in quotes ("") with localised values ----------------------------------------------------------------------------]]-- local L10n = {} local wb = mw.wikibase -- Modue dependencies local parser -- local copy of https://www.mediawiki.org/wiki/Module:WikitextParser loaded lazily -- "strict" should not be used, at least until all other modules which require this module are not using globals. -- Template parameter names (unnumbered versions only) -- Specify each as either a single string, or a table of strings (aliases) -- Aliases are checked left-to-right, i.e. `{ "one", "two" }` is equivalent to using `{{{one| {{{two|}}} }}}` in a template L10n.para = { display = "display", type = "type", id = { "id", "ids" }, from = "from", raw = "raw", title = "title", description = "description", strokeColor = { "stroke-color", "stroke-colour" }, strokeWidth = "stroke-width", strokeOpacity = "stroke-opacity", fill = "fill", fillOpacity = "fill-opacity", coord = { "coordinates", "coord" }, marker = "marker", markerColor = { "marker-color", "marker-colour" }, markerSize = "marker-size", radius = { "radius", "radius_m" }, radiusKm = "radius_km", radiusFt = "radius_ft", radiusMi = "radius_mi", edges = "edges", text = "text", icon = "icon", zoom = "zoom", frame = "frame", plain = "plain", frameWidth = "frame-width", frameHeight = "frame-height", frameCoordinates= { "frame-coordinates", "frame-coord" }, frameLatitude = { "frame-lat", "frame-latitude" }, frameLongitude = { "frame-long", "frame-longitude" }, frameAlign = "frame-align", switch = "switch", overlay = "overlay", overlayBorder = "overlay-border", overlayHorizontalAlignment = "overlay-horizontal-alignment", overlayVerticalAlignment = "overlay-vertical-alignment", overlayHorizontalOffset = "overlay-horizontal-offset", overlayVerticalOffset = "overlay-vertical-offset" } -- Names of other templates this module can extract coordinates from L10n.template = { templates = { -- The coord template, as well as templates with output that contains {{coord}} "Coord", "Coord/sandbox", "NRHP row", "NRHP row/sandbox", "WikidataCoord", "WikidataCoord/sandbox", "Wikidatacoord", "Wikidata coord" }, modules = { -- The coordinates module, as well as modules with output that contains {{coord}} "Coordinates", "Coordinates/sandbox", "WikidataCoord", "WikidataCoord/sandbox" } } -- Error messages L10n.error = { badDisplayPara = "Invalid display parameter", noCoords = "Coordinates must be specified on Wikidata or in |" .. ( type(L10n.para.coord)== 'table' and L10n.para.coord[1] or L10n.para.coord ) .. "=", wikidataCoords = "Coordinates not found on Wikidata", noCircleCoords = "Circle centre coordinates must be specified, or available via Wikidata", negativeRadius = "Circle radius must be a positive number", noRadius = "Circle radius must be specified", negativeEdges = "Circle edges must be a positive number", noSwitchPara = "Found only one switch value in |" .. ( type(L10n.para.switch)== 'table' and L10n.para.switch[1] or L10n.para.switch ) .. "=", oneSwitchLabel = "Found only one label in |" .. ( type(L10n.para.switch)== 'table' and L10n.para.switch[1] or L10n.para.switch ) .. "=", noSwitchLists = "At least one parameter must have a SWITCH: list", switchMismatches = "All SWITCH: lists must have the same number of values", -- "%s" and "%d" tokens will be replaced with strings and numbers when used oneSwitchValue = "Found only one switch value in |%s=", fewerSwitchLabels = "Found %d switch values but only %d labels in |" .. ( type(L10n.para.switch)== 'table' and L10n.para.switch[1] or L10n.para.switch ) .. "=", noNamedCoords = "No named coordinates found in %s" } -- Other strings L10n.str = { -- valid values for display parameter, e.g. (|display=inline) or (|display=title) or (|display=inline,title) or (|display=title,inline) inline = "inline", title = "title", dsep = ",", -- separator between inline and title (comma in the example above) -- valid values for type parameter line = "line", -- geoline feature (e.g. a road) shape = "shape", -- geoshape feature (e.g. a state or province) shapeInverse = "shape-inverse", -- geomask feature (the inverse of a geoshape) data = "data", -- geoJSON data page on Commons point = "point", -- single point feature (coordinates) circle = "circle", -- circular area around a point named = "named", -- all named coordinates in an article or section -- Keyword to indicate a switch list. Must NOT use the special characters ^$()%.[]*+-? switch = "SWITCH", -- valid values for icon, frame, and plain parameters affirmedWords = ' '..table.concat({ "add", "added", "affirm", "affirmed", "include", "included", "on", "true", "yes", "y" }, ' ')..' ', declinedWords = ' '..table.concat({ "decline", "declined", "exclude", "excluded", "false", "none", "not", "no", "n", "off", "omit", "omitted", "remove", "removed" }, ' ')..' ' } -- Default values for parameters L10n.defaults = { display = L10n.str.inline, text = "Map", frameWidth = "300", frameHeight = "200", frameAlign = "right", markerColor = "5E74F3", markerSize = nil, strokeColor = "#ff0000", strokeWidth = 6, edges = 32, -- number of edges used to approximate a circle overlayBorder = "1px solid white", overlayHorizontalAlignment = "right", overlayHorizontalOffset = "0", overlayVerticalAlignment = "bottom", overlayVerticalOffset = "0" } -- #### End of L10n settings #### --[[---------------------------------------------------------------------------- Utility methods ----------------------------------------------------------------------------]]-- local util = {} --[[ Looks up a parameter value based on the id (a key from the L10n.para table) and optionally a suffix, for parameters that can be suffixed (e.g. type2 is type with suffix 2). @param {table} args key-value pairs of parameter names and their values @param {string} param_id id for parameter name (key from the L10n.para table) @param {string} [suffix] suffix for parameter name @returns {string|nil} parameter value if found, or nil if not found ]]-- function util.getParameterValue(args, param_id, suffix) suffix = suffix or '' if type( L10n.para[param_id] ) ~= 'table' then return args[L10n.para[param_id]..suffix] end for _i, paramAlias in ipairs(L10n.para[param_id]) do if args[paramAlias..suffix] then return args[paramAlias..suffix] end end return nil end --[[ Trim whitespace from args, and remove empty args. Also fix control characters. @param {table} argsTable @returns {table} trimmed args table ]]-- function util.trimArgs(argsTable) local cleanArgs = {} for key, val in pairs(argsTable) do if type(key) == 'string' and type(val) == 'string' then val = val:match('^%s*(.-)%s*$') if val ~= '' then -- control characters inside json need to be escaped, but stripping them is simpler -- See also T214984 -- However, *don't* strip control characters from wikitext (text or description parameters) or you'll break strip markers -- Alternatively it might be better to only strip control char from raw parameter content if util.matchesParam('text', key) or util.matchesParam('description', key, key:gsub('^%D+(%d+)$', '%1') ) then cleanArgs[key] = val else cleanArgs[key] = val:gsub('%c',' ') end end else cleanArgs[key] = val end end return cleanArgs end --[[ Check if a parameter name matches an unlocalized parameter key @param {string} key - the unlocalized parameter name to search through @param {string} name - the localized parameter name to check @param {string|nil} - an optional suffix to apply to the value(s) from the localization key @returns {boolean} true if the name matches the parameter, false otherwise ]]-- function util.matchesParam(key, name, suffix) local param = L10n.para[key] suffix = suffix or '' if type(param) == 'table' then for _, v in pairs(param) do if (v .. suffix) == name then return true end end return false end return ((param .. suffix) == name) end --[[ Check if a value is affirmed (one of the values in L10n.str.affirmedWords) @param {string} val Value to be checked @returns {boolean} true if affirmed, false otherwise ]]-- function util.isAffirmed(val) if not(val) then return false end return string.find(L10n.str.affirmedWords, ' '..val..' ', 1, true ) and true or false end --[[ Check if a value is declined (one of the values in L10n.str.declinedWords) @param {string} val Value to be checked @returns {boolean} true if declined, false otherwise ]]-- function util.isDeclined(val) if not(val) then return false end return string.find(L10n.str.declinedWords , ' '..val..' ', 1, true ) and true or false end --[[ Check if the name of a template matches the known coord templates or wrappers (in L10n.template.templates and L10n.template.modules). The name is normalised when checked, so e.g. the names "Coord", "coord", and " Coord" all return true. @param {string} name @returns {boolean} true if it is a coord template or wrapper, false otherwise ]]-- function util.isCoordTemplateOrWrapper(name) name = mw.text.trim(name) local modName = mw.ustring.gsub(name, '#invoke:', '') local inputTitle = mw.title.new(modName, (name ~= modName) and 'Module' or 'Template') if not inputTitle then return false end -- Create (or reuse) mw.title objects for each known coord template/wrapper. -- Stored in L10n.template.title so that they don't need to be recreated -- each time this function is called if not L10n.template.titles then L10n.template.titles = {} for _, v in pairs(L10n.template.templates) do table.insert(L10n.template.titles, mw.title.new(v, 'Template')) end for _, v in pairs(L10n.template.modules) do table.insert(L10n.template.titles, mw.title.new(v, 'Module')) end end for _, templateTitle in pairs(L10n.template.titles) do if mw.title.equals(inputTitle, templateTitle) then return true end end return false end --[[ Recursively extract coord templates which have a name parameter. @param {string} wikitext @returns {table} table sequence of coord templates ]]-- function util.extractCoordTemplates(wikitext) local output = {} local templates = mw.ustring.gmatch(wikitext, '{%b{}}') for template in templates do local templateName = mw.ustring.match(template, '{{([^}|]+)') local nameParam = mw.ustring.match(template, "|%s*name%s*=%s*[^}|]+") if util.isCoordTemplateOrWrapper(templateName) then if nameParam then table.insert(output, template) end elseif mw.ustring.find(mw.ustring.sub(template, 2), "{{") then local subOutput = util.extractCoordTemplates(mw.ustring.sub(template, 2)) for _, t in pairs(subOutput) do table.insert(output, t) end end end -- ensure coords are not using title display for k, v in pairs(output) do output[k] = mw.ustring.gsub(v, "|%s*display%s*=[^|}]+", "|display=inline") end return output end --[[ Gets all named coordinates from a page or a section of a page. @param {string|nil} page Page name, or name#section, to get named coordinates from. If the name is omitted, i.e. #section or nil or empty string, then the current page will be used. @returns {table} sequence of {coord, name, description} tables where coord is the coordinates in a format suitable for #util.parseCoords, name is a string, and description is a string (coordinates in a format suitable for displaying to the reader). If for some reason the name can't be found, the description is nil and the name contains display-format coordinates. @throws {L10n.error.noNamedCoords} if no named coordinates are found. ]]-- function util.getNamedCoords(page) local parts = mw.text.split(page or "", "#", true) local name = parts[1] == "" and mw.title.getCurrentTitle().prefixedText or parts[1] local section = parts[2] local title = mw.title.new(name) if title.isRedirect then title = title.redirectTarget end local pageWikitext = title:getContent() if section then if parser == nil then -- load [[Module:WikitextParser]] lazily so it is only transcluded on pages that use it parser = require("Module:WikitextParser") end pageWikitext = parser.getSection(pageWikitext, section) or '' end local coordTemplates = util.extractCoordTemplates(pageWikitext) if #coordTemplates == 0 then error(string.format(L10n.error.noNamedCoords, page or name), 0) end local frame = mw.getCurrentFrame() local sep = "________" local expandedContent = frame:preprocess(table.concat(coordTemplates, sep)) local expandedTemplates = mw.text.split(expandedContent, sep) local namedCoords = {} for _, expandedTemplate in pairs(expandedTemplates) do local coord = mw.ustring.match(expandedTemplate, "<span class=\"geo%-dec\".->(.-)</span>") if coord then local coordname = ( -- name specified by a wrapper template, e.g [[Article|Name]] mw.ustring.match(expandedTemplate, "<span class=\"mapframe%-coord%-name\">(.-)</span>") or -- name passed into coord template mw.ustring.match(expandedTemplate, "<span class=\"fn org\">(.-)</span>") or -- default to the coordinates if the name can't be retrieved coord ) local description = coordname ~= coord and coord table.insert(namedCoords, { coord=mw.ustring.gsub(coord, "[° ]", "_"), name=coordname, description=description }) end end if #namedCoords == 0 then error(string.format(L10n.error.noNamedCoords, page or name), 0) end return namedCoords end --[[ Parse coordinate values from the params passed in a GeoHack url (such as //tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Example&params=1_2_N_3_4_W_ or //tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Example&params=1.23_S_4.56_E_ ) or non-url string in the same format (such as `1_2_N_3_4_W_` or `1.23_S_4.56_E_`) @param {string} coords string containing coordinates @returns {number, number} latitude, longitude ]]-- function util.parseCoords(coords) local coordsPatt if mw.ustring.find(coords, "params=", 1, true) then -- prevent false matches from page name, e.g. ?pagename=Lorem_S._Ipsum coordsPatt = 'params=([_%.%d]+[NS][_%.%d]+[EW])' else -- not actually a geohack url, just the same format coordsPatt = '[_%.%d]+[NS][_%.%d]+[EW]' end local parts = mw.text.split((mw.ustring.match(coords, coordsPatt) or ''), '_') local lat_d = tonumber(parts[1]) assert(lat_d, "Unable to get latitude from input '"..coords.."'.") local lat_m = tonumber(parts[2]) -- nil if coords are in decimal format local lat_s = lat_m and tonumber(parts[3]) -- nil if coords are either in decimal format or degrees and minutes only local lat = lat_d + (lat_m or 0)/60 + (lat_s or 0)/3600 if parts[#parts/2] == 'S' then lat = lat * -1 end local long_d = tonumber(parts[1+#parts/2]) assert(long_d, "Unable to get longitude from input '"..coords.."'.") local long_m = tonumber(parts[2+#parts/2]) -- nil if coords are in decimal format local long_s = long_m and tonumber(parts[3+#parts/2]) -- nil if coords are either in decimal format or degrees and minutes only local long = long_d + (long_m or 0)/60 + (long_s or 0)/3600 if parts[#parts] == 'W' then long = long * -1 end return lat, long end --[[ Get coordinates from a Wikidata item @param {string} item_id Wikidata item id (Q number) @returns {number, number} latitude, longitude @throws {L10n.error.noCoords} if item_id is invalid or the item does not exist @throws {L10n.error.wikidataCoords} if the the item does not have a P625 statement (coordinates), or it is set to "no value" ]]-- function util.wikidataCoords(item_id) if not (item_id and wb.isValidEntityId(item_id) and wb.entityExists(item_id)) then error(L10n.error.noCoords, 0) end local coordStatements = wb.getBestStatements(item_id, 'P625') if not coordStatements or #coordStatements == 0 then error(L10n.error.wikidataCoords, 0) end local hasNoValue = ( coordStatements[1].mainsnak and (coordStatements[1].mainsnak.snaktype == 'novalue' or coordStatements[1].mainsnak.snaktype == 'somevalue') ) if hasNoValue then error(L10n.error.wikidataCoords, 0) end local wdCoords = coordStatements[1]['mainsnak']['datavalue']['value'] return tonumber(wdCoords['latitude']), tonumber(wdCoords['longitude']) end --[[ Creates a polygon that approximates a circle @param {number} lat Latitude @param {number} long Longitude @param {number} radius Radius in metres @param {number} n Number of edges for the polygon @returns {table} sequence of {latitude, longitude} table sequences, where latitude and longitude are both numbers ]]-- function util.circleToPolygon(lat, long, radius, n) -- n is number of edges -- Based on https://github.com/gabzim/circle-to-polygon, ISC licence local function offset(cLat, cLon, distance, bearing) local lat1 = math.rad(cLat) local lon1 = math.rad(cLon) local dByR = distance / 6378137 -- distance divided by 6378137 (radius of the earth) wgs84 local offet_lat = math.asin( math.sin(lat1) * math.cos(dByR) + math.cos(lat1) * math.sin(dByR) * math.cos(bearing) ) local offet_lon = lon1 + math.atan2( math.sin(bearing) * math.sin(dByR) * math.cos(lat1), math.cos(dByR) - math.sin(lat1) * math.sin(offet_lat) ) return {math.deg(offet_lon), math.deg(offet_lat)} end local coordinates = {}; local i = 0; while i < n do table.insert(coordinates, offset(lat, long, radius, (2*math.pi*i*-1)/n) ) i = i + 1 end table.insert(coordinates, offset(lat, long, radius, 0)) return coordinates end --[[ Get the number of key-value pairs in a table, which might not be a sequence. @param {table} t @returns {number} count of key-value pairs ]]-- function util.tableCount(t) local count = 0 for k, v in pairs(t) do count = count + 1 end return count end --[[ For a table where the values are all tables, returns either the util.tableCount of the subtables if they are all the same, or nil if they are not all the same. @param {table} t @returns {number|nil} count of key-value pairs of subtable, or nil if subtables have different counts ]]-- function util.subTablesCount(t) local count = nil for k, v in pairs(t) do if count == nil then count = util.tableCount(v) elseif count ~= util.tableCount(v) then return nil end end return count end --[[ Splits a list into a table sequence. The items in the list may be separated by commas, or by semicolons (if items may contain commas), or by "###" (if items may contain semicolons). @param {string} listString @returns {table} sequence of list items ]]-- function util.tableFromList(listString) if type(listString) ~= "string" or listString == "" then return nil end local separator = (mw.ustring.find(listString, "###", 0, true ) and "###") or (mw.ustring.find(listString, ";", 0, true ) and ";") or "," local pattern = "%s*"..separator.."%s*" return mw.text.split(listString, pattern) end -- Boolean in outer scope indicating if Kartographer should be able to -- automatically calculate coordinates (see phab:T227402) local coordsDerivedFromFeatures = false; --[[---------------------------------------------------------------------------- Make methods: These take in a table of arguments, and return either a string or a table to be used in the eventual output. ----------------------------------------------------------------------------]]-- local make = {} --[[ Makes content to go inside the maplink or mapframe tag. @param {table} args @returns {string} tag content ]]-- function make.content(args) if util.getParameterValue(args, 'raw') then coordsDerivedFromFeatures = true -- Kartographer should be able to automatically calculate coords from raw geoJSON return util.getParameterValue(args, 'raw') end local content = {} local argsExpanded = {} for k, v in pairs(args) do local index = string.match( k, '^[^0-9]+([0-9]*)$' ) if index ~= nil then local indexNumber if index ~= '' then indexNumber = tonumber(index) else indexNumber = 1 end if argsExpanded[indexNumber] == nil then argsExpanded[indexNumber] = {} end argsExpanded[indexNumber][ string.gsub(k, index, '') ] = v end end for contentIndex, contentArgs in pairs(argsExpanded) do local argType = util.getParameterValue(contentArgs, "type") -- Kartographer automatically calculates coords if geolines/shapes are used (T227402) if not coordsDerivedFromFeatures then coordsDerivedFromFeatures = ( argType == L10n.str.line or argType == L10n.str.shape ) and true or false end if argType == L10n.str.named then local namedCoords = util.getNamedCoords(util.getParameterValue(contentArgs, "from")) local typeKey = type(L10n.para.type) == "table" and L10n.para.type[1] or L10n.para.type local coordKey = type(L10n.para.coord) == "table" and L10n.para.coord[1] or L10n.para.coord local titleKey = type(L10n.para.title) == "table" and L10n.para.title[1] or L10n.para.title local descKey = type(L10n.para.description) == "table" and L10n.para.description[1] or L10n.para.description for _, namedCoord in pairs(namedCoords) do contentArgs[typeKey] = "point" contentArgs[coordKey] = namedCoord.coord contentArgs[titleKey] = namedCoord.name contentArgs[descKey] = namedCoord.description content[#content+1] = make.contentJson(contentArgs) end else content[#content + 1] = make.contentJson(contentArgs) end end --Single item, no array needed if #content==1 then return content[1] end --Multiple items get placed in a FeatureCollection local contentArray = '[\n' .. table.concat( content, ',\n') .. '\n]' return contentArray end --[[ Make coordinates from the coord arg, or the id arg, or the current page's Wikidata item. @param {table} args @param {boolean} [plainOutput] @returns {Mixed} Either: {number, number} latitude, longitude if plainOutput is true; or {table} table sequence of longitude, then latitude (gives the required format for GeoJSON when encoded) ]]-- function make.coords(args, plainOutput) local coords, lat, long local frame = mw.getCurrentFrame() if util.getParameterValue(args, 'coord') then coords = frame:preprocess( util.getParameterValue(args, 'coord') ) lat, long = util.parseCoords(coords) else lat, long = util.wikidataCoords(util.getParameterValue(args, 'id') or wb.getEntityIdForCurrentPage()) end if plainOutput then return lat, long end return {[0] = long, [1] = lat} end --[[ Makes a table of coordinates that approximate a circle. @param {table} args @returns {table} sequence of {latitude, longitude} table sequences, where latitude and longitude are both numbers @throws {L10n.error.noCircleCoords} if centre coordinates are not specified @throws {L10n.error.noRadius} if radius is not specified @throws {L10n.error.negativeRadius} if radius is negative or zero @throws {L10n.error.negativeEdges} if edges is negative or zero ]]-- function make.circleCoords(args) local lat, long = make.coords(args, true) local radius = util.getParameterValue(args, 'radius') if not radius then radius = util.getParameterValue(args, 'radiusKm') and tonumber(util.getParameterValue(args, 'radiusKm'))*1000 if not radius then radius = util.getParameterValue(args, 'radiusMi') and tonumber(util.getParameterValue(args, 'radiusMi'))*1609.344 if not radius then radius = util.getParameterValue(args, 'radiusFt') and tonumber(util.getParameterValue(args, 'radiusFt'))*0.3048 end end end local edges = util.getParameterValue(args, 'edges') or L10n.defaults.edges if not lat or not long then error(L10n.error.noCircleCoords, 0) elseif not radius then error(L10n.error.noRadius, 0) elseif tonumber(radius) <= 0 then error(L10n.error.negativeRadius, 0) elseif tonumber(edges) <= 0 then error(L10n.error.negativeEdges, 0) end return util.circleToPolygon(lat, long, radius, tonumber(edges)) end --[[ Makes JSON data for a feature @param contentArgs args for this feature. Keys must be the non-suffixed version of the parameter names, i.e. use type, stroke, fill,... rather than type3, stroke3, fill3,... @returns {string} JSON encoded data ]]-- function make.contentJson(contentArgs) local data = {} if util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.point or util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.circle then local isCircle = util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.circle data.type = "Feature" data.geometry = { type = isCircle and "LineString" or "Point", coordinates = isCircle and make.circleCoords(contentArgs) or make.coords(contentArgs) } data.properties = { title = util.getParameterValue(contentArgs, 'title') or mw.getCurrentFrame():getParent():getTitle() } if isCircle then -- TODO: This is very similar to below, should be extracted into a function data.properties.stroke = util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeColor') or L10n.defaults.strokeColor data.properties["stroke-width"] = tonumber(util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeWidth')) or L10n.defaults.strokeWidth local strokeOpacity = util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeOpacity') if strokeOpacity then data.properties['stroke-opacity'] = tonumber(strokeOpacity) end local fill = util.getParameterValue(contentArgs, 'fill') if fill then data.properties.fill = fill local fillOpacity = util.getParameterValue(contentArgs, 'fillOpacity') data.properties['fill-opacity'] = fillOpacity and tonumber(fillOpacity) or 0.6 end else -- is a point local markerSymbol = util.getParameterValue(contentArgs, 'marker') or L10n.defaults.marker -- allow blank to be explicitly specified, for overriding infoboxes or other templates with a default value if markerSymbol ~= "blank" then data.properties["marker-symbol"] = markerSymbol end data.properties["marker-color"] = util.getParameterValue(contentArgs, 'markerColor') or L10n.defaults.markerColor data.properties["marker-size"] = util.getParameterValue(contentArgs, 'markerSize') or L10n.defaults.markerSize end else data.type = "ExternalData" if util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.data or util.getParameterValue(contentArgs, 'from') then data.service = "page" elseif util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.line then data.service = "geoline" elseif util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.shape then data.service = "geoshape" elseif util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.shapeInverse then data.service = "geomask" end if util.getParameterValue(contentArgs, 'id') or (not (util.getParameterValue(contentArgs, 'from')) and wb.getEntityIdForCurrentPage()) then data.ids = util.getParameterValue(contentArgs, 'id') or wb.getEntityIdForCurrentPage() else data.title = util.getParameterValue(contentArgs, 'from') end data.properties = { stroke = util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeColor') or L10n.defaults.strokeColor, ["stroke-width"] = tonumber(util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeWidth')) or L10n.defaults.strokeWidth } local strokeOpacity = util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeOpacity') if strokeOpacity then data.properties['stroke-opacity'] = tonumber(strokeOpacity) end local fill = util.getParameterValue(contentArgs, 'fill') if fill and (data.service == "geoshape" or data.service == "geomask") then data.properties.fill = fill local fillOpacity = util.getParameterValue(contentArgs, 'fillOpacity') if fillOpacity then data.properties['fill-opacity'] = tonumber(fillOpacity) end end end data.properties.title = util.getParameterValue(contentArgs, 'title') or mw.title.getCurrentTitle().text if util.getParameterValue(contentArgs, 'description') then data.properties.description = util.getParameterValue(contentArgs, 'description') end return mw.text.jsonEncode(data) end --[[ Makes attributes for the maplink or mapframe tag. @param {table} args @param {boolean} [isTitle] Tag is to be displayed in the title of page rather than inline @returns {table<string,string>} key-value pairs of attribute names and values ]]-- function make.tagAttribs(args, isTitle) local attribs = {} if util.getParameterValue(args, 'zoom') then attribs.zoom = util.getParameterValue(args, 'zoom') end if util.isDeclined(util.getParameterValue(args, 'icon')) then attribs.class = "no-icon" end if util.getParameterValue(args, 'type') == L10n.str.point and not coordsDerivedFromFeatures then local lat, long = make.coords(args, 'plainOutput') attribs.latitude = tostring(lat) attribs.longitude = tostring(long) end if util.isAffirmed(util.getParameterValue(args, 'frame')) and not(isTitle) then attribs.width = util.getParameterValue(args, 'frameWidth') or L10n.defaults.frameWidth attribs.height = util.getParameterValue(args, 'frameHeight') or L10n.defaults.frameHeight if util.getParameterValue(args, 'frameCoordinates') then local frameLat, frameLong = util.parseCoords(util.getParameterValue(args, 'frameCoordinates')) attribs.latitude = frameLat attribs.longitude = frameLong else if util.getParameterValue(args, 'frameLatitude') then attribs.latitude = util.getParameterValue(args, 'frameLatitude') end if util.getParameterValue(args, 'frameLongitude') then attribs.longitude = util.getParameterValue(args, 'frameLongitude') end end if not attribs.latitude and not attribs.longitude and not coordsDerivedFromFeatures then local success, lat, long = pcall(util.wikidataCoords, util.getParameterValue(args, 'id') or wb.getEntityIdForCurrentPage()) if success then attribs.latitude = tostring(lat) attribs.longitude = tostring(long) end end if util.getParameterValue(args, 'frameAlign') then attribs.align = util.getParameterValue(args, 'frameAlign') end if util.isAffirmed(util.getParameterValue(args, 'plain')) then attribs.frameless = "1" else attribs.text = util.getParameterValue(args, 'text') or L10n.defaults.text end else attribs.text = util.getParameterValue(args, 'text') or L10n.defaults.text end return attribs end --[[ Makes maplink wikitext that will be located in the top-right of the title of the page (the same place where coords with |display=title are positioned). @param {table} args @param {string} tagContent Content for the maplink tag @returns {string} ]]-- function make.titleOutput(args, tagContent) local titleTag = mw.text.tag('maplink', make.tagAttribs(args, true), tagContent) local spanAttribs = { style = "font-size: small;", id = "mapframe-coordinates" } local indicatorContent = mw.text.tag('span', spanAttribs, titleTag) return mw.getCurrentFrame():extensionTag { name = "indicator", content = indicatorContent, args = { name = "zzz-mapframe" --zzz: show as last indicator } } end --[[ Makes maplink or mapframe wikitext that will be located inline. @param {table} args @param {string} tagContent Content for the maplink tag @returns {string} ]]-- function make.inlineOutput(args, tagContent) local tagName = 'maplink' if util.getParameterValue(args, 'frame') then tagName = 'mapframe' end return mw.text.tag(tagName, make.tagAttribs(args), tagContent) end --[[ Makes the HTML required for the swicther to work, including the templatestyles tag. @param {table} params table sequence of {map, label} tables @param {string} params{}.map Wikitext for mapframe map @param {string} params{}.label Label text for swicther option @param {table} options @param {string} options.alignment "left" or "center" or "right" @param {boolean} options.isThumbnail Display in a thumbnail @param {string} options.width Width of frame, e.g. "200" @param {string} [options.caption] Caption wikitext for thumnail @retruns {string} swicther HTML ]]-- function make.switcherHtml(params, options) options = options or {} local frame = mw.getCurrentFrame() local styles = frame:extensionTag{ name = "templatestyles", args = {src = "Template:Maplink/styles-multi.css"} } local container = mw.html.create("div") :addClass("switcher-container") :addClass("mapframe-multi-container") if options.alignment == "left" or options.alignment == "right" then container:addClass("float"..options.alignment) else -- alignment is "center" container:addClass("center") end for i = 1, #params do container :tag("div") :wikitext(params[i].map) :tag("span") :addClass("switcher-label") :css("display", "none") :wikitext(mw.text.trim(params[i].label)) end if not options.isThumbnail then return styles .. tostring(container) end local classlist = container:getAttr("class") classlist = mw.ustring.gsub(classlist, "%a*"..options.alignment, "") container:attr("class", classlist) local outerCountainer = mw.html.create("div") :addClass("mapframe-multi-outer-container") :addClass("mw-kartographer-container") :addClass("thumb") if options.alignment == "left" or options.alignment == "right" then outerCountainer:addClass("float"..options.alignment) else -- alignment is "center" outerCountainer :addClass("tnone") :addClass("center") end outerCountainer :tag("div") :addClass("thumbinner") :css("width", options.width.."px") :node(container) :node(options.caption and mw.html.create("div") :addClass("thumbcaption") :wikitext(options.caption) ) return styles .. tostring(outerCountainer) end --[[ Makes the HTML required for an overlay map to work tag. @param {string} overlayMap wikitext for the overlay map @param {string} baseMap wikitext for the base map @param {table} options various styling/display options @param {string} options.align "left" or "center" or "right" @param {string|number} options.width Width of the base map, e.g. "300" @param {string|number} options.width Height of the base map, e.g. "200" @param {string} options.border Border style for the overlayed map, e.g. "1px solid white" @param {string} options.horizontalAlignment Horizontal alignment for overlay map, "left" or "right" @param {string|number} options.horizontalOffset Horizontal offset in pixels from the alignment edge, e.g "10" @param {string} options.verticalAlignment Vertical alignment for overlay map, "top" or "bottom" @param {string|number} options.verticalOffset Vertical offset in pixels from the alignment edge, e.g. is "10" @param {boolean} options.isThumbnail Display in a thumbnail @param {string} [options.caption] Caption wikitext for thumnail @retruns {string} HTML for basemap with overlay ]]-- function make.overlayHtml(overlayMap, baseMap, options) options = options or {} local containerFloatClass = "float"..(options.align or "none") if options.align == "center" then containerFloatClass = "center" end local containerStyle = { position = "relative", width = options.width .. "px", height = options.height .. "px", overflow = "hidden" -- mobile/minerva tends to add scrollbars for a couple of pixels } if options.align == "center" then containerStyle["margin-left"] = "auto" containerStyle["margin-right"] = "auto" end local container = mw.html.create("div") :addClass("mapframe-withOverlay-container") :addClass(containerFloatClass) :addClass("noresize") :css(containerStyle) local overlayStyle = { position = "absolute", ["z-index"] = "1", border = options.border or "1px solid white" } if options.horizontalAlignment == "right" then overlayStyle.right = options.horizontalOffset .. "px" else overlayStyle.left = options.horizontalOffset .. "px" end if options.verticalAlignment == "bottom" then overlayStyle.bottom = options.verticalOffset .. "px" else overlayStyle.top = options.verticalOffset .. "px" end local overlayDiv = mw.html.create("div") :css(overlayStyle) :wikitext(overlayMap) container :node(overlayDiv) :wikitext(baseMap) if not options.isThumbnail then return tostring(container) end local classlist = container:getAttr("class") classlist = mw.ustring.gsub(classlist, "%a*"..options.align, "") container:attr("class", classlist) local outerCountainer = mw.html.create("div") :addClass("mapframe-withOverlay-outerContainer") :addClass("mw-kartographer-container") :addClass("thumb") if options.align == "left" or options.align == "right" then outerCountainer:addClass("t"..options.align) else -- alignment is "center" outerCountainer :addClass("tnone") :addClass("center") end outerCountainer :tag("div") :addClass("thumbinner") :css("width", options.width.."px") :node(container) :node(options.caption and mw.html.create("div") :addClass("thumbcaption") :wikitext(options.caption) ) return tostring(outerCountainer) end --[[---------------------------------------------------------------------------- Package to be exported, i.e. methods which will available to templates and other modules. ----------------------------------------------------------------------------]]-- local p = {} -- Entry point for templates function p.main(frame) local parent = frame.getParent(frame) -- Check for overlay option local overlay = util.getParameterValue(parent.args, 'overlay') local hasOverlay = overlay and mw.text.trim(overlay) ~= "" -- Check for switch option local switch = util.getParameterValue(parent.args, 'switch') local isMulti = switch and mw.text.trim(switch) ~= "" -- Create output by choosing method to suit options local output if hasOverlay then output = p.withOverlay(parent.args) elseif isMulti then output = p.multi(parent.args) else output = p._main(parent.args) end -- Preprocess output before returning it return frame:preprocess(output) end -- Entry points for modules function p._main(_args) local args = util.trimArgs(_args) local tagContent = make.content(args) local display = mw.text.split(util.getParameterValue(args, 'display') or L10n.defaults.display, '%s*' .. L10n.str.dsep .. '%s*') local displayInTitle = display[1] == L10n.str.title or display[2] == L10n.str.title local displayInline = display[1] == L10n.str.inline or display[2] == L10n.str.inline local output if displayInTitle and displayInline then output = make.titleOutput(args, tagContent) .. make.inlineOutput(args, tagContent) elseif displayInTitle then output = make.titleOutput(args, tagContent) elseif displayInline then output = make.inlineOutput(args, tagContent) else error(L10n.error.badDisplayPara) end return output end function p.multi(_args) local args = util.trimArgs(_args) if not args[L10n.para.switch] then error(L10n.error.noSwitchPara, 0) end local switchParamValue = util.getParameterValue(args, 'switch') local switchLabels = util.tableFromList(switchParamValue) if #switchLabels == 1 then error(L10n.error.oneSwitchLabel, 0) end local mapframeArgs = {} local switchParams = {} for name, val in pairs(args) do -- Copy to mapframeArgs, if not the switch labels or a switch parameter if val ~= switchParamValue and not string.match(val, "^"..L10n.str.switch..":") then mapframeArgs[name] = val end -- Check if this is a param to switch. If so, store the name and switch -- values in switchParams table. local switchList = string.match(val, "^"..L10n.str.switch..":(.+)") if switchList ~= nil then local values = util.tableFromList(switchList) if #values == 1 then error(string.format(L10n.error.oneSwitchValue, name), 0) end switchParams[name] = values end end if util.tableCount(switchParams) == 0 then error(L10n.error.noSwitchLists, 0) end local switchCount = util.subTablesCount(switchParams) if not switchCount then error(L10n.error.switchMismatches, 0) elseif switchCount > #switchLabels then error(string.format(L10n.error.fewerSwitchLabels, switchCount, #switchLabels), 0) end -- Ensure a plain frame will be used (thumbnail will be built by the -- make.switcherHtml function if required, so that switcher options are -- inside the thumnail) mapframeArgs.plain = "yes" local switcher = {} for i = 1, switchCount do local label = switchLabels[i] for name, values in pairs(switchParams) do mapframeArgs[name] = values[i] end table.insert(switcher, { map = p._main(mapframeArgs), label = "Show "..label }) end return make.switcherHtml(switcher, { alignment = args["frame-align"] or "right", isThumbnail = (args.frame and not args.plain) and true or false, width = args["frame-width"] or L10n.defaults.frameWidth, caption = args.text }) end function p.withOverlay(_args) -- Get and trim wikitext for overlay map local overlayMap = _args.overlay if type(overlayMap) == 'string' then overlayMap = overlayMap:match('^%s*(.-)%s*$') end local isThumbnail = (util.getParameterValue(_args, "frame") and not util.getParameterValue(_args, "plain")) and true or false -- Get base map using the _main function, as a plain map local args = util.trimArgs(_args) args.plain = "yes" local basemap = p._main(args) -- Extract overlay options from args local overlayOptions = { width = util.getParameterValue(args, "frameWidth") or L10n.defaults.frameWidth, height = util.getParameterValue(args, "frameHeight") or L10n.defaults.frameHeight, align = util.getParameterValue(args, "frameAlign") or L10n.defaults.frameAlign, border = util.getParameterValue(args, "overlayBorder") or L10n.defaults.overlayBorder, horizontalAlignment = util.getParameterValue(args, "overlayHorizontalAlignment") or L10n.defaults.overlayHorizontalAlignment, horizontalOffset = util.getParameterValue(args, "overlayHorizontalOffset") or L10n.defaults.overlayHorizontalOffset, verticalAlignment = util.getParameterValue(args, "overlayVerticalAlignment") or L10n.defaults.overlayVerticalAlignment, verticalOffset = util.getParameterValue(args, "overlayVerticalOffset") or L10n.defaults.overlayVerticalOffset, isThumbnail = isThumbnail, caption = util.getParameterValue(args, "text") or L10n.defaults.text } -- Make the HTML for the overlaying maps return make.overlayHtml(overlayMap, basemap, overlayOptions) end -- Entry point for testcase tests p.test = util return p cbg20zhedgvi7tds8motk323r37gona 1434176 1434175 2026-10-24T07:31:52Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Module:Mapframe]] 1434175 Scribunto text/plain -- Note: Originally written on English Wikipedia at https://en.wikipedia.org/wiki/Module:Mapframe --[[---------------------------------------------------------------------------- ##### Localisation (L10n) settings ##### Replace values in quotes ("") with localised values ----------------------------------------------------------------------------]]-- local L10n = {} local wb = mw.wikibase -- Modue dependencies local parser -- local copy of https://www.mediawiki.org/wiki/Module:WikitextParser loaded lazily -- "strict" should not be used, at least until all other modules which require this module are not using globals. -- Template parameter names (unnumbered versions only) -- Specify each as either a single string, or a table of strings (aliases) -- Aliases are checked left-to-right, i.e. `{ "one", "two" }` is equivalent to using `{{{one| {{{two|}}} }}}` in a template L10n.para = { display = "display", type = "type", id = { "id", "ids" }, from = "from", raw = "raw", title = "title", description = "description", strokeColor = { "stroke-color", "stroke-colour" }, strokeWidth = "stroke-width", strokeOpacity = "stroke-opacity", fill = "fill", fillOpacity = "fill-opacity", coord = { "coordinates", "coord" }, marker = "marker", markerColor = { "marker-color", "marker-colour" }, markerSize = "marker-size", radius = { "radius", "radius_m" }, radiusKm = "radius_km", radiusFt = "radius_ft", radiusMi = "radius_mi", edges = "edges", text = "text", icon = "icon", zoom = "zoom", frame = "frame", plain = "plain", frameWidth = "frame-width", frameHeight = "frame-height", frameCoordinates= { "frame-coordinates", "frame-coord" }, frameLatitude = { "frame-lat", "frame-latitude" }, frameLongitude = { "frame-long", "frame-longitude" }, frameAlign = "frame-align", switch = "switch", overlay = "overlay", overlayBorder = "overlay-border", overlayHorizontalAlignment = "overlay-horizontal-alignment", overlayVerticalAlignment = "overlay-vertical-alignment", overlayHorizontalOffset = "overlay-horizontal-offset", overlayVerticalOffset = "overlay-vertical-offset" } -- Names of other templates this module can extract coordinates from L10n.template = { templates = { -- The coord template, as well as templates with output that contains {{coord}} "Coord", "Coord/sandbox", "NRHP row", "NRHP row/sandbox", "WikidataCoord", "WikidataCoord/sandbox", "Wikidatacoord", "Wikidata coord" }, modules = { -- The coordinates module, as well as modules with output that contains {{coord}} "Coordinates", "Coordinates/sandbox", "WikidataCoord", "WikidataCoord/sandbox" } } -- Error messages L10n.error = { badDisplayPara = "Invalid display parameter", noCoords = "Coordinates must be specified on Wikidata or in |" .. ( type(L10n.para.coord)== 'table' and L10n.para.coord[1] or L10n.para.coord ) .. "=", wikidataCoords = "Coordinates not found on Wikidata", noCircleCoords = "Circle centre coordinates must be specified, or available via Wikidata", negativeRadius = "Circle radius must be a positive number", noRadius = "Circle radius must be specified", negativeEdges = "Circle edges must be a positive number", noSwitchPara = "Found only one switch value in |" .. ( type(L10n.para.switch)== 'table' and L10n.para.switch[1] or L10n.para.switch ) .. "=", oneSwitchLabel = "Found only one label in |" .. ( type(L10n.para.switch)== 'table' and L10n.para.switch[1] or L10n.para.switch ) .. "=", noSwitchLists = "At least one parameter must have a SWITCH: list", switchMismatches = "All SWITCH: lists must have the same number of values", -- "%s" and "%d" tokens will be replaced with strings and numbers when used oneSwitchValue = "Found only one switch value in |%s=", fewerSwitchLabels = "Found %d switch values but only %d labels in |" .. ( type(L10n.para.switch)== 'table' and L10n.para.switch[1] or L10n.para.switch ) .. "=", noNamedCoords = "No named coordinates found in %s" } -- Other strings L10n.str = { -- valid values for display parameter, e.g. (|display=inline) or (|display=title) or (|display=inline,title) or (|display=title,inline) inline = "inline", title = "title", dsep = ",", -- separator between inline and title (comma in the example above) -- valid values for type parameter line = "line", -- geoline feature (e.g. a road) shape = "shape", -- geoshape feature (e.g. a state or province) shapeInverse = "shape-inverse", -- geomask feature (the inverse of a geoshape) data = "data", -- geoJSON data page on Commons point = "point", -- single point feature (coordinates) circle = "circle", -- circular area around a point named = "named", -- all named coordinates in an article or section -- Keyword to indicate a switch list. Must NOT use the special characters ^$()%.[]*+-? switch = "SWITCH", -- valid values for icon, frame, and plain parameters affirmedWords = ' '..table.concat({ "add", "added", "affirm", "affirmed", "include", "included", "on", "true", "yes", "y" }, ' ')..' ', declinedWords = ' '..table.concat({ "decline", "declined", "exclude", "excluded", "false", "none", "not", "no", "n", "off", "omit", "omitted", "remove", "removed" }, ' ')..' ' } -- Default values for parameters L10n.defaults = { display = L10n.str.inline, text = "Map", frameWidth = "300", frameHeight = "200", frameAlign = "right", markerColor = "5E74F3", markerSize = nil, strokeColor = "#ff0000", strokeWidth = 6, edges = 32, -- number of edges used to approximate a circle overlayBorder = "1px solid white", overlayHorizontalAlignment = "right", overlayHorizontalOffset = "0", overlayVerticalAlignment = "bottom", overlayVerticalOffset = "0" } -- #### End of L10n settings #### --[[---------------------------------------------------------------------------- Utility methods ----------------------------------------------------------------------------]]-- local util = {} --[[ Looks up a parameter value based on the id (a key from the L10n.para table) and optionally a suffix, for parameters that can be suffixed (e.g. type2 is type with suffix 2). @param {table} args key-value pairs of parameter names and their values @param {string} param_id id for parameter name (key from the L10n.para table) @param {string} [suffix] suffix for parameter name @returns {string|nil} parameter value if found, or nil if not found ]]-- function util.getParameterValue(args, param_id, suffix) suffix = suffix or '' if type( L10n.para[param_id] ) ~= 'table' then return args[L10n.para[param_id]..suffix] end for _i, paramAlias in ipairs(L10n.para[param_id]) do if args[paramAlias..suffix] then return args[paramAlias..suffix] end end return nil end --[[ Trim whitespace from args, and remove empty args. Also fix control characters. @param {table} argsTable @returns {table} trimmed args table ]]-- function util.trimArgs(argsTable) local cleanArgs = {} for key, val in pairs(argsTable) do if type(key) == 'string' and type(val) == 'string' then val = val:match('^%s*(.-)%s*$') if val ~= '' then -- control characters inside json need to be escaped, but stripping them is simpler -- See also T214984 -- However, *don't* strip control characters from wikitext (text or description parameters) or you'll break strip markers -- Alternatively it might be better to only strip control char from raw parameter content if util.matchesParam('text', key) or util.matchesParam('description', key, key:gsub('^%D+(%d+)$', '%1') ) then cleanArgs[key] = val else cleanArgs[key] = val:gsub('%c',' ') end end else cleanArgs[key] = val end end return cleanArgs end --[[ Check if a parameter name matches an unlocalized parameter key @param {string} key - the unlocalized parameter name to search through @param {string} name - the localized parameter name to check @param {string|nil} - an optional suffix to apply to the value(s) from the localization key @returns {boolean} true if the name matches the parameter, false otherwise ]]-- function util.matchesParam(key, name, suffix) local param = L10n.para[key] suffix = suffix or '' if type(param) == 'table' then for _, v in pairs(param) do if (v .. suffix) == name then return true end end return false end return ((param .. suffix) == name) end --[[ Check if a value is affirmed (one of the values in L10n.str.affirmedWords) @param {string} val Value to be checked @returns {boolean} true if affirmed, false otherwise ]]-- function util.isAffirmed(val) if not(val) then return false end return string.find(L10n.str.affirmedWords, ' '..val..' ', 1, true ) and true or false end --[[ Check if a value is declined (one of the values in L10n.str.declinedWords) @param {string} val Value to be checked @returns {boolean} true if declined, false otherwise ]]-- function util.isDeclined(val) if not(val) then return false end return string.find(L10n.str.declinedWords , ' '..val..' ', 1, true ) and true or false end --[[ Check if the name of a template matches the known coord templates or wrappers (in L10n.template.templates and L10n.template.modules). The name is normalised when checked, so e.g. the names "Coord", "coord", and " Coord" all return true. @param {string} name @returns {boolean} true if it is a coord template or wrapper, false otherwise ]]-- function util.isCoordTemplateOrWrapper(name) name = mw.text.trim(name) local modName = mw.ustring.gsub(name, '#invoke:', '') local inputTitle = mw.title.new(modName, (name ~= modName) and 'Module' or 'Template') if not inputTitle then return false end -- Create (or reuse) mw.title objects for each known coord template/wrapper. -- Stored in L10n.template.title so that they don't need to be recreated -- each time this function is called if not L10n.template.titles then L10n.template.titles = {} for _, v in pairs(L10n.template.templates) do table.insert(L10n.template.titles, mw.title.new(v, 'Template')) end for _, v in pairs(L10n.template.modules) do table.insert(L10n.template.titles, mw.title.new(v, 'Module')) end end for _, templateTitle in pairs(L10n.template.titles) do if mw.title.equals(inputTitle, templateTitle) then return true end end return false end --[[ Recursively extract coord templates which have a name parameter. @param {string} wikitext @returns {table} table sequence of coord templates ]]-- function util.extractCoordTemplates(wikitext) local output = {} local templates = mw.ustring.gmatch(wikitext, '{%b{}}') for template in templates do local templateName = mw.ustring.match(template, '{{([^}|]+)') local nameParam = mw.ustring.match(template, "|%s*name%s*=%s*[^}|]+") if util.isCoordTemplateOrWrapper(templateName) then if nameParam then table.insert(output, template) end elseif mw.ustring.find(mw.ustring.sub(template, 2), "{{") then local subOutput = util.extractCoordTemplates(mw.ustring.sub(template, 2)) for _, t in pairs(subOutput) do table.insert(output, t) end end end -- ensure coords are not using title display for k, v in pairs(output) do output[k] = mw.ustring.gsub(v, "|%s*display%s*=[^|}]+", "|display=inline") end return output end --[[ Gets all named coordinates from a page or a section of a page. @param {string|nil} page Page name, or name#section, to get named coordinates from. If the name is omitted, i.e. #section or nil or empty string, then the current page will be used. @returns {table} sequence of {coord, name, description} tables where coord is the coordinates in a format suitable for #util.parseCoords, name is a string, and description is a string (coordinates in a format suitable for displaying to the reader). If for some reason the name can't be found, the description is nil and the name contains display-format coordinates. @throws {L10n.error.noNamedCoords} if no named coordinates are found. ]]-- function util.getNamedCoords(page) local parts = mw.text.split(page or "", "#", true) local name = parts[1] == "" and mw.title.getCurrentTitle().prefixedText or parts[1] local section = parts[2] local title = mw.title.new(name) if title.isRedirect then title = title.redirectTarget end local pageWikitext = title:getContent() if section then if parser == nil then -- load [[Module:WikitextParser]] lazily so it is only transcluded on pages that use it parser = require("Module:WikitextParser") end pageWikitext = parser.getSection(pageWikitext, section) or '' end local coordTemplates = util.extractCoordTemplates(pageWikitext) if #coordTemplates == 0 then error(string.format(L10n.error.noNamedCoords, page or name), 0) end local frame = mw.getCurrentFrame() local sep = "________" local expandedContent = frame:preprocess(table.concat(coordTemplates, sep)) local expandedTemplates = mw.text.split(expandedContent, sep) local namedCoords = {} for _, expandedTemplate in pairs(expandedTemplates) do local coord = mw.ustring.match(expandedTemplate, "<span class=\"geo%-dec\".->(.-)</span>") if coord then local coordname = ( -- name specified by a wrapper template, e.g [[Article|Name]] mw.ustring.match(expandedTemplate, "<span class=\"mapframe%-coord%-name\">(.-)</span>") or -- name passed into coord template mw.ustring.match(expandedTemplate, "<span class=\"fn org\">(.-)</span>") or -- default to the coordinates if the name can't be retrieved coord ) local description = coordname ~= coord and coord table.insert(namedCoords, { coord=mw.ustring.gsub(coord, "[° ]", "_"), name=coordname, description=description }) end end if #namedCoords == 0 then error(string.format(L10n.error.noNamedCoords, page or name), 0) end return namedCoords end --[[ Parse coordinate values from the params passed in a GeoHack url (such as //tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Example&params=1_2_N_3_4_W_ or //tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Example&params=1.23_S_4.56_E_ ) or non-url string in the same format (such as `1_2_N_3_4_W_` or `1.23_S_4.56_E_`) @param {string} coords string containing coordinates @returns {number, number} latitude, longitude ]]-- function util.parseCoords(coords) local coordsPatt if mw.ustring.find(coords, "params=", 1, true) then -- prevent false matches from page name, e.g. ?pagename=Lorem_S._Ipsum coordsPatt = 'params=([_%.%d]+[NS][_%.%d]+[EW])' else -- not actually a geohack url, just the same format coordsPatt = '[_%.%d]+[NS][_%.%d]+[EW]' end local parts = mw.text.split((mw.ustring.match(coords, coordsPatt) or ''), '_') local lat_d = tonumber(parts[1]) assert(lat_d, "Unable to get latitude from input '"..coords.."'.") local lat_m = tonumber(parts[2]) -- nil if coords are in decimal format local lat_s = lat_m and tonumber(parts[3]) -- nil if coords are either in decimal format or degrees and minutes only local lat = lat_d + (lat_m or 0)/60 + (lat_s or 0)/3600 if parts[#parts/2] == 'S' then lat = lat * -1 end local long_d = tonumber(parts[1+#parts/2]) assert(long_d, "Unable to get longitude from input '"..coords.."'.") local long_m = tonumber(parts[2+#parts/2]) -- nil if coords are in decimal format local long_s = long_m and tonumber(parts[3+#parts/2]) -- nil if coords are either in decimal format or degrees and minutes only local long = long_d + (long_m or 0)/60 + (long_s or 0)/3600 if parts[#parts] == 'W' then long = long * -1 end return lat, long end --[[ Get coordinates from a Wikidata item @param {string} item_id Wikidata item id (Q number) @returns {number, number} latitude, longitude @throws {L10n.error.noCoords} if item_id is invalid or the item does not exist @throws {L10n.error.wikidataCoords} if the the item does not have a P625 statement (coordinates), or it is set to "no value" ]]-- function util.wikidataCoords(item_id) if not (item_id and wb.isValidEntityId(item_id) and wb.entityExists(item_id)) then error(L10n.error.noCoords, 0) end local coordStatements = wb.getBestStatements(item_id, 'P625') if not coordStatements or #coordStatements == 0 then error(L10n.error.wikidataCoords, 0) end local hasNoValue = ( coordStatements[1].mainsnak and (coordStatements[1].mainsnak.snaktype == 'novalue' or coordStatements[1].mainsnak.snaktype == 'somevalue') ) if hasNoValue then error(L10n.error.wikidataCoords, 0) end local wdCoords = coordStatements[1]['mainsnak']['datavalue']['value'] return tonumber(wdCoords['latitude']), tonumber(wdCoords['longitude']) end --[[ Creates a polygon that approximates a circle @param {number} lat Latitude @param {number} long Longitude @param {number} radius Radius in metres @param {number} n Number of edges for the polygon @returns {table} sequence of {latitude, longitude} table sequences, where latitude and longitude are both numbers ]]-- function util.circleToPolygon(lat, long, radius, n) -- n is number of edges -- Based on https://github.com/gabzim/circle-to-polygon, ISC licence local function offset(cLat, cLon, distance, bearing) local lat1 = math.rad(cLat) local lon1 = math.rad(cLon) local dByR = distance / 6378137 -- distance divided by 6378137 (radius of the earth) wgs84 local offet_lat = math.asin( math.sin(lat1) * math.cos(dByR) + math.cos(lat1) * math.sin(dByR) * math.cos(bearing) ) local offet_lon = lon1 + math.atan2( math.sin(bearing) * math.sin(dByR) * math.cos(lat1), math.cos(dByR) - math.sin(lat1) * math.sin(offet_lat) ) return {math.deg(offet_lon), math.deg(offet_lat)} end local coordinates = {}; local i = 0; while i < n do table.insert(coordinates, offset(lat, long, radius, (2*math.pi*i*-1)/n) ) i = i + 1 end table.insert(coordinates, offset(lat, long, radius, 0)) return coordinates end --[[ Get the number of key-value pairs in a table, which might not be a sequence. @param {table} t @returns {number} count of key-value pairs ]]-- function util.tableCount(t) local count = 0 for k, v in pairs(t) do count = count + 1 end return count end --[[ For a table where the values are all tables, returns either the util.tableCount of the subtables if they are all the same, or nil if they are not all the same. @param {table} t @returns {number|nil} count of key-value pairs of subtable, or nil if subtables have different counts ]]-- function util.subTablesCount(t) local count = nil for k, v in pairs(t) do if count == nil then count = util.tableCount(v) elseif count ~= util.tableCount(v) then return nil end end return count end --[[ Splits a list into a table sequence. The items in the list may be separated by commas, or by semicolons (if items may contain commas), or by "###" (if items may contain semicolons). @param {string} listString @returns {table} sequence of list items ]]-- function util.tableFromList(listString) if type(listString) ~= "string" or listString == "" then return nil end local separator = (mw.ustring.find(listString, "###", 0, true ) and "###") or (mw.ustring.find(listString, ";", 0, true ) and ";") or "," local pattern = "%s*"..separator.."%s*" return mw.text.split(listString, pattern) end -- Boolean in outer scope indicating if Kartographer should be able to -- automatically calculate coordinates (see phab:T227402) local coordsDerivedFromFeatures = false; --[[---------------------------------------------------------------------------- Make methods: These take in a table of arguments, and return either a string or a table to be used in the eventual output. ----------------------------------------------------------------------------]]-- local make = {} --[[ Makes content to go inside the maplink or mapframe tag. @param {table} args @returns {string} tag content ]]-- function make.content(args) if util.getParameterValue(args, 'raw') then coordsDerivedFromFeatures = true -- Kartographer should be able to automatically calculate coords from raw geoJSON return util.getParameterValue(args, 'raw') end local content = {} local argsExpanded = {} for k, v in pairs(args) do local index = string.match( k, '^[^0-9]+([0-9]*)$' ) if index ~= nil then local indexNumber if index ~= '' then indexNumber = tonumber(index) else indexNumber = 1 end if argsExpanded[indexNumber] == nil then argsExpanded[indexNumber] = {} end argsExpanded[indexNumber][ string.gsub(k, index, '') ] = v end end for contentIndex, contentArgs in pairs(argsExpanded) do local argType = util.getParameterValue(contentArgs, "type") -- Kartographer automatically calculates coords if geolines/shapes are used (T227402) if not coordsDerivedFromFeatures then coordsDerivedFromFeatures = ( argType == L10n.str.line or argType == L10n.str.shape ) and true or false end if argType == L10n.str.named then local namedCoords = util.getNamedCoords(util.getParameterValue(contentArgs, "from")) local typeKey = type(L10n.para.type) == "table" and L10n.para.type[1] or L10n.para.type local coordKey = type(L10n.para.coord) == "table" and L10n.para.coord[1] or L10n.para.coord local titleKey = type(L10n.para.title) == "table" and L10n.para.title[1] or L10n.para.title local descKey = type(L10n.para.description) == "table" and L10n.para.description[1] or L10n.para.description for _, namedCoord in pairs(namedCoords) do contentArgs[typeKey] = "point" contentArgs[coordKey] = namedCoord.coord contentArgs[titleKey] = namedCoord.name contentArgs[descKey] = namedCoord.description content[#content+1] = make.contentJson(contentArgs) end else content[#content + 1] = make.contentJson(contentArgs) end end --Single item, no array needed if #content==1 then return content[1] end --Multiple items get placed in a FeatureCollection local contentArray = '[\n' .. table.concat( content, ',\n') .. '\n]' return contentArray end --[[ Make coordinates from the coord arg, or the id arg, or the current page's Wikidata item. @param {table} args @param {boolean} [plainOutput] @returns {Mixed} Either: {number, number} latitude, longitude if plainOutput is true; or {table} table sequence of longitude, then latitude (gives the required format for GeoJSON when encoded) ]]-- function make.coords(args, plainOutput) local coords, lat, long local frame = mw.getCurrentFrame() if util.getParameterValue(args, 'coord') then coords = frame:preprocess( util.getParameterValue(args, 'coord') ) lat, long = util.parseCoords(coords) else lat, long = util.wikidataCoords(util.getParameterValue(args, 'id') or wb.getEntityIdForCurrentPage()) end if plainOutput then return lat, long end return {[0] = long, [1] = lat} end --[[ Makes a table of coordinates that approximate a circle. @param {table} args @returns {table} sequence of {latitude, longitude} table sequences, where latitude and longitude are both numbers @throws {L10n.error.noCircleCoords} if centre coordinates are not specified @throws {L10n.error.noRadius} if radius is not specified @throws {L10n.error.negativeRadius} if radius is negative or zero @throws {L10n.error.negativeEdges} if edges is negative or zero ]]-- function make.circleCoords(args) local lat, long = make.coords(args, true) local radius = util.getParameterValue(args, 'radius') if not radius then radius = util.getParameterValue(args, 'radiusKm') and tonumber(util.getParameterValue(args, 'radiusKm'))*1000 if not radius then radius = util.getParameterValue(args, 'radiusMi') and tonumber(util.getParameterValue(args, 'radiusMi'))*1609.344 if not radius then radius = util.getParameterValue(args, 'radiusFt') and tonumber(util.getParameterValue(args, 'radiusFt'))*0.3048 end end end local edges = util.getParameterValue(args, 'edges') or L10n.defaults.edges if not lat or not long then error(L10n.error.noCircleCoords, 0) elseif not radius then error(L10n.error.noRadius, 0) elseif tonumber(radius) <= 0 then error(L10n.error.negativeRadius, 0) elseif tonumber(edges) <= 0 then error(L10n.error.negativeEdges, 0) end return util.circleToPolygon(lat, long, radius, tonumber(edges)) end --[[ Makes JSON data for a feature @param contentArgs args for this feature. Keys must be the non-suffixed version of the parameter names, i.e. use type, stroke, fill,... rather than type3, stroke3, fill3,... @returns {string} JSON encoded data ]]-- function make.contentJson(contentArgs) local data = {} if util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.point or util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.circle then local isCircle = util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.circle data.type = "Feature" data.geometry = { type = isCircle and "LineString" or "Point", coordinates = isCircle and make.circleCoords(contentArgs) or make.coords(contentArgs) } data.properties = { title = util.getParameterValue(contentArgs, 'title') or mw.getCurrentFrame():getParent():getTitle() } if isCircle then -- TODO: This is very similar to below, should be extracted into a function data.properties.stroke = util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeColor') or L10n.defaults.strokeColor data.properties["stroke-width"] = tonumber(util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeWidth')) or L10n.defaults.strokeWidth local strokeOpacity = util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeOpacity') if strokeOpacity then data.properties['stroke-opacity'] = tonumber(strokeOpacity) end local fill = util.getParameterValue(contentArgs, 'fill') if fill then data.properties.fill = fill local fillOpacity = util.getParameterValue(contentArgs, 'fillOpacity') data.properties['fill-opacity'] = fillOpacity and tonumber(fillOpacity) or 0.6 end else -- is a point local markerSymbol = util.getParameterValue(contentArgs, 'marker') or L10n.defaults.marker -- allow blank to be explicitly specified, for overriding infoboxes or other templates with a default value if markerSymbol ~= "blank" then data.properties["marker-symbol"] = markerSymbol end data.properties["marker-color"] = util.getParameterValue(contentArgs, 'markerColor') or L10n.defaults.markerColor data.properties["marker-size"] = util.getParameterValue(contentArgs, 'markerSize') or L10n.defaults.markerSize end else data.type = "ExternalData" if util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.data or util.getParameterValue(contentArgs, 'from') then data.service = "page" elseif util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.line then data.service = "geoline" elseif util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.shape then data.service = "geoshape" elseif util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.shapeInverse then data.service = "geomask" end if util.getParameterValue(contentArgs, 'id') or (not (util.getParameterValue(contentArgs, 'from')) and wb.getEntityIdForCurrentPage()) then data.ids = util.getParameterValue(contentArgs, 'id') or wb.getEntityIdForCurrentPage() else data.title = util.getParameterValue(contentArgs, 'from') end data.properties = { stroke = util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeColor') or L10n.defaults.strokeColor, ["stroke-width"] = tonumber(util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeWidth')) or L10n.defaults.strokeWidth } local strokeOpacity = util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeOpacity') if strokeOpacity then data.properties['stroke-opacity'] = tonumber(strokeOpacity) end local fill = util.getParameterValue(contentArgs, 'fill') if fill and (data.service == "geoshape" or data.service == "geomask") then data.properties.fill = fill local fillOpacity = util.getParameterValue(contentArgs, 'fillOpacity') if fillOpacity then data.properties['fill-opacity'] = tonumber(fillOpacity) end end end data.properties.title = util.getParameterValue(contentArgs, 'title') or mw.title.getCurrentTitle().text if util.getParameterValue(contentArgs, 'description') then data.properties.description = util.getParameterValue(contentArgs, 'description') end return mw.text.jsonEncode(data) end --[[ Makes attributes for the maplink or mapframe tag. @param {table} args @param {boolean} [isTitle] Tag is to be displayed in the title of page rather than inline @returns {table<string,string>} key-value pairs of attribute names and values ]]-- function make.tagAttribs(args, isTitle) local attribs = {} if util.getParameterValue(args, 'zoom') then attribs.zoom = util.getParameterValue(args, 'zoom') end if util.isDeclined(util.getParameterValue(args, 'icon')) then attribs.class = "no-icon" end if util.getParameterValue(args, 'type') == L10n.str.point and not coordsDerivedFromFeatures then local lat, long = make.coords(args, 'plainOutput') attribs.latitude = tostring(lat) attribs.longitude = tostring(long) end if util.isAffirmed(util.getParameterValue(args, 'frame')) and not(isTitle) then attribs.width = util.getParameterValue(args, 'frameWidth') or L10n.defaults.frameWidth attribs.height = util.getParameterValue(args, 'frameHeight') or L10n.defaults.frameHeight if util.getParameterValue(args, 'frameCoordinates') then local frameLat, frameLong = util.parseCoords(util.getParameterValue(args, 'frameCoordinates')) attribs.latitude = frameLat attribs.longitude = frameLong else if util.getParameterValue(args, 'frameLatitude') then attribs.latitude = util.getParameterValue(args, 'frameLatitude') end if util.getParameterValue(args, 'frameLongitude') then attribs.longitude = util.getParameterValue(args, 'frameLongitude') end end if not attribs.latitude and not attribs.longitude and not coordsDerivedFromFeatures then local success, lat, long = pcall(util.wikidataCoords, util.getParameterValue(args, 'id') or wb.getEntityIdForCurrentPage()) if success then attribs.latitude = tostring(lat) attribs.longitude = tostring(long) end end if util.getParameterValue(args, 'frameAlign') then attribs.align = util.getParameterValue(args, 'frameAlign') end if util.isAffirmed(util.getParameterValue(args, 'plain')) then attribs.frameless = "1" else attribs.text = util.getParameterValue(args, 'text') or L10n.defaults.text end else attribs.text = util.getParameterValue(args, 'text') or L10n.defaults.text end return attribs end --[[ Makes maplink wikitext that will be located in the top-right of the title of the page (the same place where coords with |display=title are positioned). @param {table} args @param {string} tagContent Content for the maplink tag @returns {string} ]]-- function make.titleOutput(args, tagContent) local titleTag = mw.text.tag('maplink', make.tagAttribs(args, true), tagContent) local spanAttribs = { style = "font-size: small;", id = "mapframe-coordinates" } local indicatorContent = mw.text.tag('span', spanAttribs, titleTag) return mw.getCurrentFrame():extensionTag { name = "indicator", content = indicatorContent, args = { name = "zzz-mapframe" --zzz: show as last indicator } } end --[[ Makes maplink or mapframe wikitext that will be located inline. @param {table} args @param {string} tagContent Content for the maplink tag @returns {string} ]]-- function make.inlineOutput(args, tagContent) local tagName = 'maplink' if util.getParameterValue(args, 'frame') then tagName = 'mapframe' end return mw.text.tag(tagName, make.tagAttribs(args), tagContent) end --[[ Makes the HTML required for the swicther to work, including the templatestyles tag. @param {table} params table sequence of {map, label} tables @param {string} params{}.map Wikitext for mapframe map @param {string} params{}.label Label text for swicther option @param {table} options @param {string} options.alignment "left" or "center" or "right" @param {boolean} options.isThumbnail Display in a thumbnail @param {string} options.width Width of frame, e.g. "200" @param {string} [options.caption] Caption wikitext for thumnail @retruns {string} swicther HTML ]]-- function make.switcherHtml(params, options) options = options or {} local frame = mw.getCurrentFrame() local styles = frame:extensionTag{ name = "templatestyles", args = {src = "Template:Maplink/styles-multi.css"} } local container = mw.html.create("div") :addClass("switcher-container") :addClass("mapframe-multi-container") if options.alignment == "left" or options.alignment == "right" then container:addClass("float"..options.alignment) else -- alignment is "center" container:addClass("center") end for i = 1, #params do container :tag("div") :wikitext(params[i].map) :tag("span") :addClass("switcher-label") :css("display", "none") :wikitext(mw.text.trim(params[i].label)) end if not options.isThumbnail then return styles .. tostring(container) end local classlist = container:getAttr("class") classlist = mw.ustring.gsub(classlist, "%a*"..options.alignment, "") container:attr("class", classlist) local outerCountainer = mw.html.create("div") :addClass("mapframe-multi-outer-container") :addClass("mw-kartographer-container") :addClass("thumb") if options.alignment == "left" or options.alignment == "right" then outerCountainer:addClass("float"..options.alignment) else -- alignment is "center" outerCountainer :addClass("tnone") :addClass("center") end outerCountainer :tag("div") :addClass("thumbinner") :css("width", options.width.."px") :node(container) :node(options.caption and mw.html.create("div") :addClass("thumbcaption") :wikitext(options.caption) ) return styles .. tostring(outerCountainer) end --[[ Makes the HTML required for an overlay map to work tag. @param {string} overlayMap wikitext for the overlay map @param {string} baseMap wikitext for the base map @param {table} options various styling/display options @param {string} options.align "left" or "center" or "right" @param {string|number} options.width Width of the base map, e.g. "300" @param {string|number} options.width Height of the base map, e.g. "200" @param {string} options.border Border style for the overlayed map, e.g. "1px solid white" @param {string} options.horizontalAlignment Horizontal alignment for overlay map, "left" or "right" @param {string|number} options.horizontalOffset Horizontal offset in pixels from the alignment edge, e.g "10" @param {string} options.verticalAlignment Vertical alignment for overlay map, "top" or "bottom" @param {string|number} options.verticalOffset Vertical offset in pixels from the alignment edge, e.g. is "10" @param {boolean} options.isThumbnail Display in a thumbnail @param {string} [options.caption] Caption wikitext for thumnail @retruns {string} HTML for basemap with overlay ]]-- function make.overlayHtml(overlayMap, baseMap, options) options = options or {} local containerFloatClass = "float"..(options.align or "none") if options.align == "center" then containerFloatClass = "center" end local containerStyle = { position = "relative", width = options.width .. "px", height = options.height .. "px", overflow = "hidden" -- mobile/minerva tends to add scrollbars for a couple of pixels } if options.align == "center" then containerStyle["margin-left"] = "auto" containerStyle["margin-right"] = "auto" end local container = mw.html.create("div") :addClass("mapframe-withOverlay-container") :addClass(containerFloatClass) :addClass("noresize") :css(containerStyle) local overlayStyle = { position = "absolute", ["z-index"] = "1", border = options.border or "1px solid white" } if options.horizontalAlignment == "right" then overlayStyle.right = options.horizontalOffset .. "px" else overlayStyle.left = options.horizontalOffset .. "px" end if options.verticalAlignment == "bottom" then overlayStyle.bottom = options.verticalOffset .. "px" else overlayStyle.top = options.verticalOffset .. "px" end local overlayDiv = mw.html.create("div") :css(overlayStyle) :wikitext(overlayMap) container :node(overlayDiv) :wikitext(baseMap) if not options.isThumbnail then return tostring(container) end local classlist = container:getAttr("class") classlist = mw.ustring.gsub(classlist, "%a*"..options.align, "") container:attr("class", classlist) local outerCountainer = mw.html.create("div") :addClass("mapframe-withOverlay-outerContainer") :addClass("mw-kartographer-container") :addClass("thumb") if options.align == "left" or options.align == "right" then outerCountainer:addClass("t"..options.align) else -- alignment is "center" outerCountainer :addClass("tnone") :addClass("center") end outerCountainer :tag("div") :addClass("thumbinner") :css("width", options.width.."px") :node(container) :node(options.caption and mw.html.create("div") :addClass("thumbcaption") :wikitext(options.caption) ) return tostring(outerCountainer) end --[[---------------------------------------------------------------------------- Package to be exported, i.e. methods which will available to templates and other modules. ----------------------------------------------------------------------------]]-- local p = {} -- Entry point for templates function p.main(frame) local parent = frame.getParent(frame) -- Check for overlay option local overlay = util.getParameterValue(parent.args, 'overlay') local hasOverlay = overlay and mw.text.trim(overlay) ~= "" -- Check for switch option local switch = util.getParameterValue(parent.args, 'switch') local isMulti = switch and mw.text.trim(switch) ~= "" -- Create output by choosing method to suit options local output if hasOverlay then output = p.withOverlay(parent.args) elseif isMulti then output = p.multi(parent.args) else output = p._main(parent.args) end -- Preprocess output before returning it return frame:preprocess(output) end -- Entry points for modules function p._main(_args) local args = util.trimArgs(_args) local tagContent = make.content(args) local display = mw.text.split(util.getParameterValue(args, 'display') or L10n.defaults.display, '%s*' .. L10n.str.dsep .. '%s*') local displayInTitle = display[1] == L10n.str.title or display[2] == L10n.str.title local displayInline = display[1] == L10n.str.inline or display[2] == L10n.str.inline local output if displayInTitle and displayInline then output = make.titleOutput(args, tagContent) .. make.inlineOutput(args, tagContent) elseif displayInTitle then output = make.titleOutput(args, tagContent) elseif displayInline then output = make.inlineOutput(args, tagContent) else error(L10n.error.badDisplayPara) end return output end function p.multi(_args) local args = util.trimArgs(_args) if not args[L10n.para.switch] then error(L10n.error.noSwitchPara, 0) end local switchParamValue = util.getParameterValue(args, 'switch') local switchLabels = util.tableFromList(switchParamValue) if #switchLabels == 1 then error(L10n.error.oneSwitchLabel, 0) end local mapframeArgs = {} local switchParams = {} for name, val in pairs(args) do -- Copy to mapframeArgs, if not the switch labels or a switch parameter if val ~= switchParamValue and not string.match(val, "^"..L10n.str.switch..":") then mapframeArgs[name] = val end -- Check if this is a param to switch. If so, store the name and switch -- values in switchParams table. local switchList = string.match(val, "^"..L10n.str.switch..":(.+)") if switchList ~= nil then local values = util.tableFromList(switchList) if #values == 1 then error(string.format(L10n.error.oneSwitchValue, name), 0) end switchParams[name] = values end end if util.tableCount(switchParams) == 0 then error(L10n.error.noSwitchLists, 0) end local switchCount = util.subTablesCount(switchParams) if not switchCount then error(L10n.error.switchMismatches, 0) elseif switchCount > #switchLabels then error(string.format(L10n.error.fewerSwitchLabels, switchCount, #switchLabels), 0) end -- Ensure a plain frame will be used (thumbnail will be built by the -- make.switcherHtml function if required, so that switcher options are -- inside the thumnail) mapframeArgs.plain = "yes" local switcher = {} for i = 1, switchCount do local label = switchLabels[i] for name, values in pairs(switchParams) do mapframeArgs[name] = values[i] end table.insert(switcher, { map = p._main(mapframeArgs), label = "Show "..label }) end return make.switcherHtml(switcher, { alignment = args["frame-align"] or "right", isThumbnail = (args.frame and not args.plain) and true or false, width = args["frame-width"] or L10n.defaults.frameWidth, caption = args.text }) end function p.withOverlay(_args) -- Get and trim wikitext for overlay map local overlayMap = _args.overlay if type(overlayMap) == 'string' then overlayMap = overlayMap:match('^%s*(.-)%s*$') end local isThumbnail = (util.getParameterValue(_args, "frame") and not util.getParameterValue(_args, "plain")) and true or false -- Get base map using the _main function, as a plain map local args = util.trimArgs(_args) args.plain = "yes" local basemap = p._main(args) -- Extract overlay options from args local overlayOptions = { width = util.getParameterValue(args, "frameWidth") or L10n.defaults.frameWidth, height = util.getParameterValue(args, "frameHeight") or L10n.defaults.frameHeight, align = util.getParameterValue(args, "frameAlign") or L10n.defaults.frameAlign, border = util.getParameterValue(args, "overlayBorder") or L10n.defaults.overlayBorder, horizontalAlignment = util.getParameterValue(args, "overlayHorizontalAlignment") or L10n.defaults.overlayHorizontalAlignment, horizontalOffset = util.getParameterValue(args, "overlayHorizontalOffset") or L10n.defaults.overlayHorizontalOffset, verticalAlignment = util.getParameterValue(args, "overlayVerticalAlignment") or L10n.defaults.overlayVerticalAlignment, verticalOffset = util.getParameterValue(args, "overlayVerticalOffset") or L10n.defaults.overlayVerticalOffset, isThumbnail = isThumbnail, caption = util.getParameterValue(args, "text") or L10n.defaults.text } -- Make the HTML for the overlaying maps return make.overlayHtml(overlayMap, basemap, overlayOptions) end -- Entry point for testcase tests p.test = util return p cbg20zhedgvi7tds8motk323r37gona 828 154302 1434173 1408047 2026-10-02T22:57:03Z en>Zackmann08 0 Correct edit summary this time... With all the deprecations that have been done recently, 'coord' is no longer a supported Infobox parameter anywhere. Should always be 'coordinates' 1434173 Scribunto text/plain local mf = require('Module:Mapframe') local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local infoboxImage = require('Module:InfoboxImage').InfoboxImage -- Defaults local DEFAULT_FRAME_WIDTH = "270" local DEFAULT_FRAME_HEIGHT = "200" local DEFAULT_ZOOM = 10 local DEFAULT_GEOMASK_STROKE_WIDTH = "1" local DEFAULT_GEOMASK_STROKE_COLOR = "#777777" local DEFAULT_GEOMASK_FILL = "#888888" local DEFAULT_GEOMASK_FILL_OPACITY = "0.25" local DEFAULT_SHAPE_STROKE_WIDTH = "2" local DEFAULT_SHAPE_STROKE_COLOR = "#FF0000" local DEFAULT_SHAPE_FILL = "#606060" local DEFAULT_SHAPE_FILL_OPACITY = "0.1" local DEFAULT_LINE_STROKE_WIDTH = "5" local DEFAULT_LINE_STROKE_COLOR = "#FF0000" local DEFAULT_MARKER_COLOR = "#5E74F3" local util = {} function util.noop(info) local DEFAULT_NOOP_OUTPUT = "" -- uncomment this when debugging -- DEFAULT_NOOP_OUTPUT = "debug: mapframe no-op: " .. info -- mw.log(DEFAULT_NOOP_OUTPUT) return DEFAULT_NOOP_OUTPUT end -- Trim whitespace from args, and remove empty args function util.trimArgs(argsTable) local cleanArgs = {} for key, val in pairs(argsTable) do if type(val) == 'string' then val = val:match('^%s*(.-)%s*$') if val ~= '' then cleanArgs[key] = val end else cleanArgs[key] = val end end return cleanArgs end function util.getBestStatement(item_id, property_id) if not(item_id) or not(mw.wikibase.isValidEntityId(item_id)) or not(mw.wikibase.entityExists(item_id)) then return false end local statements = mw.wikibase.getBestStatements(item_id, property_id) if not statements or #statements == 0 then return false end local hasNoValue = ( statements[1].mainsnak and statements[1].mainsnak.snaktype == 'novalue' ) if hasNoValue then return false end return statements[1] end function util.hasWikidataProperty(item_id, property_id) return util.getBestStatement(item_id, property_id) and true or false end function util.getStatementValue(statement) return statement and statement.mainsnak and statement.mainsnak.datavalue and statement.mainsnak.datavalue.value or nil end function util.relatedEntity(item_id, property_id) local value = util.getStatementValue( util.getBestStatement(item_id, property_id) ) return value and value.id or false end function util.idType(id) if not id then return nil elseif mw.ustring.match(id, "[Pp]%d+") then return "property" elseif mw.ustring.match(id, "[Qq]%d+") then return "item" else return nil end end function util.shouldAutoRun(frame) -- Check if should be running local pargs = frame.getParent(frame).args local explicitlyOn = yesno(mw.text.trim(pargs.mapframe or "")) -- true of false or nil if pargs.coordinates == "&#123;&#123;&#123;coordinates&#125;&#125;&#125;" then explicitlyOn = false end if type(pargs.coordinates) == 'string' and string.match(pargs.coordinates, 'coord.missing') then explicitlyOn = false end local onByDefault = (explicitlyOn == nil) and yesno(mw.text.trim(frame.args.onByDefault or ""), false) -- true or false return explicitlyOn or onByDefault end function util.argsFromAuto(frame) -- Get args from the frame (invoke call) and the parent (template call). -- Frame arguments are default values which are overridden by parent values -- when both are present local args = getArgs(frame, {parentFirst = true}) -- Discard args not prefixed with "mapframe-", remove that prefix from those that remain local fixedArgs = {} for name, val in pairs(args) do local fixedName = string.match(name, "^mapframe%-(.+)$" ) if fixedName then fixedArgs[fixedName] = val -- allow coord, coordinates, etc to be unprefixed elseif name == "coordinates" or name == "coordinate" and not fixedArgs.coord then fixedArgs.coord = val -- allow id, qid to be unprefixed, map to id (if not already present) elseif name == "id" or name == "qid" and not fixedArgs.id then fixedArgs.id = val -- allow captionstyle to be unprefixed, for compatibility with [[Module:Infobox]] elseif name == "captionstyle" and not fixedArgs.captionstyle then fixedArgs.captionstyle = val end end return fixedArgs end function util.parseCustomWikitext(customWikitext) -- infoboxImage will format an image if given wikitext containing an -- image, or else pass through the wikitext unmodified return infoboxImage({ args = { image = customWikitext } }) end function util.trackAndWarn(trackingCat, warning) local title = mw.title.getCurrentTitle() local results = title and title.namespace == 0 and trackingCat and '[[Category:'..trackingCat..']]' or '' if warning then local warn = require('Module:If preview')._warning results = results..warn({warning}) end return results end function util.ternary(flag, other) other = other or 'other' flag = flag == 'none' and 'no' or flag local yesNoOut = yesno(flag,other) local yes = (yesNoOut == true) local no = (yesNoOut == false) return yes, no end local p = {} p._caption = function(args) if args.caption then return args.caption elseif args.switcher then return util.noop("no caption or switcher") end local maskItem local maskType = util.idType(args.geomask) if maskType == 'item' then maskItem = args.geomask elseif maskType == "property" then maskItem = util.relatedEntity(args.id or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage(), args.geomask) end local maskItemLabel = maskItem and mw.wikibase.getLabel( maskItem ) return maskItemLabel and "Location in "..maskItemLabel or util.noop("missing maskItemLabel with type " .. (maskType or "nil") .. " and item " .. (maskItem or "nil")) end --A list of types for objects that are too small to allow Kartographer to take over zoom local tinyType = { landmark=true, railwaystation=true, edu=true, pass=true, camera=true } p._main = function(_config) -- accumulate tracking cats local tracking = '' -- `config` is the args passed to this module local config = util.trimArgs(_config) -- allow alias for config.coord config.coord = config.coord or config.coordinates -- Require wikidata item, or specified coords local wikidataId = config.id or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not(wikidataId) and not(config.coord) then return false, util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe with missing coordinates') end -- Require coords (specified or from wikidata), so that map will be centred somewhere -- (P625 = coordinate location) local wdCoordinates = util.getStatementValue(util.getBestStatement(wikidataId, 'P625')) if not (config.coord or wdCoordinates) then return false, util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe with missing coordinates') end -- `args` is the arguments which will be passed to the mapframe module local args = {} -- Some defaults/overrides for infobox presentation args.display = "inline" args.frame = "yes" args.plain = "yes" args["frame-width"] = config["frame-width"] or config.width or DEFAULT_FRAME_WIDTH args["frame-height"] = config["frame-height"] or config.height or DEFAULT_FRAME_HEIGHT args["frame-align"] = "center" args["frame-coord"] = config["frame-coordinates"] or config["frame-coord"] -- Note: config["coordinates"] or config["coord"] should not be used for the alignment of the frame; -- see talk page ( https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Diff/876492931 ) -- deprecated lat and long parameters args["frame-lat"] = config["frame-lat"] or config["frame-latitude"] args["frame-long"] = config["frame-long"] or config["frame-longitude"] -- if zoom isn't specified from config, first check wikidata local zoom = config.zoom or util.getStatementValue(util.getBestStatement(wikidataId, 'P6592')) if not zoom then -- Calculate zoom from length or area (converted to km or km2) -- Zoom so that length or area is completely included in mapframe local getZoom = require('Module:Infobox dim')._zoom zoom = getZoom({length_km=config.length_km, length_mi=config.length_mi, width_km=config.width_km, width_mi=config.width_mi, area_km2=config.area_km2, area_mi2=config.area_mi2, area_ha=config.area_ha, area_acre=config.area_acre, type=config.type, population=config.population, viewport_px=math.min(args["frame-width"],args["frame-height"]), latitude=wdCoordinates and wdCoordinates.latitude}) end args.zoom = zoom or DEFAULT_ZOOM -- Use OSM relation ID if available; otherwise use geoshape if that is available -- (geoshape is required for defunct entities, which are outside OSM's scope) local hasOsmRelationId = util.hasWikidataProperty(wikidataId, 'P402') -- P402 is OSM relation ID local hasGeoshape = util.hasWikidataProperty(wikidataId, 'P3896') -- P3896 is geoshape local wikidataProvidesGeo = hasOsmRelationId or hasGeoshape -- determine marker argument value, determine whether to show marker local forcePoint, suppressPoint = util.ternary(config.point) local forceMarker, suppressMarker = util.ternary(config.marker,true) forcePoint = forcePoint or forceMarker suppressPoint = suppressPoint or suppressMarker local showMarker = not suppressPoint and (forcePoint or not wikidataProvidesGeo or config.coord) -- wikidata = "yes" turns on both shape and line -- wikidata = "no" turns off both shape and line -- otherwise show both if wikidata provides geo local forceWikidata, suppressWikidata = util.ternary(config.wikidata) local showShape = not suppressWikidata and (forceWikidata or wikidataProvidesGeo or not config.coord) local showLine = showShape -- determine shape parameter value, determine whether to show or suppress shape -- also determine whether to invert shape local forceShape, suppressShape = util.ternary(config.shape) showShape = wikidataId and not suppressShape and (forceShape or showShape) local shapeType = config.shape == 'inverse' and 'shape-inverse' or 'shape' -- determine line parameter value, determine whether to show or suppress line local forceLine, suppressLine = util.ternary(config.line) showLine = wikidataId and not suppressLine and (forceLine or showLine) local maskItem -- Switcher if config.switcher == "zooms" then -- switching between zoom levels local maxZoom = math.max(tonumber(args.zoom), 3) -- what zoom would have otherwise been (if 3 or more, otherwise 3) local minZoom = 1 -- completely zoomed out local midZoom = math.floor((maxZoom + minZoom)/2) -- midway between maxn and min args.switch = "zoomed in, zoomed midway, zoomed out" args.zoom = string.format("SWITCH:%d,%d,%d", maxZoom, midZoom, minZoom) elseif config.switcher == "auto" then -- switching between P276 and P131 areas with recursive lookup, e.g. item's city, -- that city's state, and that state's country args.zoom = nil -- let kartographer determine the zoom local maskLabels = {} local maskItems = {} local maskItemId = util.relatedEntity(wikidataId, "P276") or util.relatedEntity(wikidataId, "P131") local maskLabel = mw.wikibase.getLabel(maskItemId) while maskItemId and maskLabel and mw.text.trim(maskLabel) ~= "" do table.insert(maskLabels, maskLabel) table.insert(maskItems, maskItemId) maskItemId = maskItemId and util.relatedEntity(maskItemId, "P131") maskLabel = maskItemId and mw.wikibase.getLabel(maskItemId) end if #maskLabels > 1 then args.switch = table.concat(maskLabels, "###") maskItem = "SWITCH:" .. table.concat(maskItems, ",") elseif #maskLabels == 1 then maskItem = maskItemId[1] end elseif config.switcher == "geomasks" and config.geomask then -- switching between items in geomask parameter args.zoom = nil -- let kartographer determine the zoom local separator = (mw.ustring.find(config.geomask, "###", 0, true ) and "###") or (mw.ustring.find(config.geomask, ";", 0, true ) and ";") or "," local pattern = "%s*"..separator.."%s*" local maskItems = mw.text.split(mw.ustring.gsub(config.geomask, "SWITCH:", ""), pattern) local maskLabels = {} if #maskItems > 1 then for i, item in ipairs(maskItems) do table.insert(maskLabels, mw.wikibase.getLabel(item)) end args.switch = table.concat(maskLabels, "###") maskItem = "SWITCH:" .. table.concat(maskItems, ",") end end -- resolve geomask item id (if not using geomask switcher) if not maskItem then -- local maskType = util.idType(config.geomask) if maskType == 'item' then maskItem = config.geomask elseif maskType == "property" then maskItem = util.relatedEntity(wikidataId, config.geomask) end end -- if asking for shape or line from Wikidata -- and if Wikidata actually has shape/line data (wikidataProvidesGeo=true) -- and if no geomask -- and if zoom not explicitly set -- and if the object size inferred from its type is not too small -- then let Kartographer "take over" zoom if (showLine or showShape) and wikidataProvidesGeo and not maskItem and not config.zoom and not (config.type and tinyType[config.type]) then args.zoom = nil end if not maskItem and not showShape and not showLine and not showMarker then return false, util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe with no geometry','No geometry specified for mapframe') end -- Keep track of arg numbering local argNumber = '' local function incrementArgNumber() if argNumber == '' then argNumber = 2 else argNumber = argNumber + 1 end end -- Geomask if maskItem then args["type"..argNumber] = "shape-inverse" args["id"..argNumber] = maskItem args["stroke-width"..argNumber] = config["geomask-stroke-width"] or DEFAULT_GEOMASK_STROKE_WIDTH args["stroke-color"..argNumber] = config["geomask-stroke-color"] or config["geomask-stroke-colour"] or DEFAULT_GEOMASK_STROKE_COLOR args["fill"..argNumber] = config["geomask-fill"] or DEFAULT_GEOMASK_FILL args["fill-opacity"..argNumber] = config["geomask-fill-opacity"] or DEFAULT_SHAPE_FILL_OPACITY -- Let kartographer determine zoom and position, unless it is explicitly set in config if not config.zoom and not config.switcher then args.zoom = nil args["frame-coord"] = nil args["frame-lat"] = nil args["frame-long"] = nil local maskArea = util.getStatementValue( util.getBestStatement(maskItem, 'P2046') ) end incrementArgNumber() -- Hack to fix phab:T255932 if not args.zoom then args["type"..argNumber] = "line" args["id"..argNumber] = maskItem args["stroke-width"..argNumber] = 0 incrementArgNumber() end end -- Shape (or shape-inverse) if showShape then args["type"..argNumber] = shapeType if hasGeoshape and not hasOsmRelationId then args["from"..argNumber] = string.sub( util.getStatementValue( util.getBestStatement(wikidataId, 'P3896') ), 6) elseif config.id then args["id"..argNumber] = config.id end args["stroke-width"..argNumber] = config["shape-stroke-width"] or config["stroke-width"] or DEFAULT_SHAPE_STROKE_WIDTH args["stroke-color"..argNumber] = config["shape-stroke-color"] or config["shape-stroke-colour"] or config["stroke-color"] or config["stroke-colour"] or DEFAULT_SHAPE_STROKE_COLOR args["fill"..argNumber] = config["shape-fill"] or DEFAULT_SHAPE_FILL args["fill-opacity"..argNumber] = config["shape-fill-opacity"] or DEFAULT_SHAPE_FILL_OPACITY incrementArgNumber() end -- Line if showLine then args["type"..argNumber] = "line" if hasGeoshape and not hasOsmRelationId then args["from"..argNumber] = string.sub( util.getStatementValue( util.getBestStatement(wikidataId, 'P3896') ), 6) elseif config.id then args["id"..argNumber] = config.id end args["stroke-width"..argNumber] = config["line-stroke-width"] or config["stroke-width"] or DEFAULT_LINE_STROKE_WIDTH args["stroke-color"..argNumber] = config["line-stroke-color"] or config["line-stroke-colour"] or config["stroke-color"] or config["stroke-colour"] or DEFAULT_LINE_STROKE_COLOR incrementArgNumber() end -- Point marker if showMarker then args["type"..argNumber] = "point" if config.id then args["id"..argNumber] = config.id end if config.coord then args["coord"..argNumber] = config.coord end if config.marker then args["marker"..argNumber] = config.marker end args["marker-color"..argNumber] = config["marker-color"] or config["marker-colour"] or DEFAULT_MARKER_COLOR incrementArgNumber() end -- if Wikidata doesn't link to OSM and the map has no mask or point, -- then center the map on the coordinates either from the infobox or from wikidata if not maskItem and not showMarker and not wikidataProvidesGeo then if config.coord then args["frame-coord"] = args["frame-coord"] or config.coord else args["frame-lat"] = args["frame-lat"] or wdCoordinates.latitude args["frame-long"] = args["frame-long"] or wdCoordinates.longitude end tracking = tracking..util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe with forced centering') end -- protect against nil frame arguments args["frame-coord"] = args["frame-coord"] or "" args["frame-lat"] = args["frame-lat"] or "" args["frame-long"] = args["frame-long"] or "" local mapframe = args.switch and mf.multi(args) or mf._main(args) tracking = tracking..((showLine or showShape) and not wikidataProvidesGeo and util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe without shape links in Wikidata') or '') return true, mapframe.. tracking end -- Entry points p.main = function(frame) local parent = frame.getParent(frame) local parentArgs = parent.args local _, mapframe = p._main(parentArgs) return frame:preprocess(mapframe) end p.auto = function(frame) if not util.shouldAutoRun(frame) then return util.noop("auto should not autorun") end local args = util.argsFromAuto(frame) if args.custom then return frame:preprocess(util.parseCustomWikitext(args.custom)) end local _, mapframe = p._main(args) return frame:preprocess(mapframe) end p.autocaption = function(frame) if not util.shouldAutoRun(frame) then return util.noop("autocaption should not autorun") end local args = util.argsFromAuto(frame) local caption = p._caption(args) return caption end p.autoWithCaption = function(frame) if not util.shouldAutoRun(frame) then return util.noop("autoWithCaption should not autorun") end local args = util.argsFromAuto(frame) local wikitext local caption local ok if args.custom then ok = true wikitext = util.parseCustomWikitext(args.custom) else ok, wikitext = p._main(args) end if not ok then return wikitext end wikitext = frame:preprocess(wikitext) caption = p._caption(args) local data = mw.html.create():wikitext(wikitext) data:tag('div') :addClass('infobox-caption') :cssText(args.captionstyle) :wikitext(caption) return tostring(data) end return p 875oxmrlaiy3xr3n98jl2ndg6rcmzou 1434174 1434173 2026-10-24T07:31:52Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Module:Infobox_mapframe]] 1434173 Scribunto text/plain local mf = require('Module:Mapframe') local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local infoboxImage = require('Module:InfoboxImage').InfoboxImage -- Defaults local DEFAULT_FRAME_WIDTH = "270" local DEFAULT_FRAME_HEIGHT = "200" local DEFAULT_ZOOM = 10 local DEFAULT_GEOMASK_STROKE_WIDTH = "1" local DEFAULT_GEOMASK_STROKE_COLOR = "#777777" local DEFAULT_GEOMASK_FILL = "#888888" local DEFAULT_GEOMASK_FILL_OPACITY = "0.25" local DEFAULT_SHAPE_STROKE_WIDTH = "2" local DEFAULT_SHAPE_STROKE_COLOR = "#FF0000" local DEFAULT_SHAPE_FILL = "#606060" local DEFAULT_SHAPE_FILL_OPACITY = "0.1" local DEFAULT_LINE_STROKE_WIDTH = "5" local DEFAULT_LINE_STROKE_COLOR = "#FF0000" local DEFAULT_MARKER_COLOR = "#5E74F3" local util = {} function util.noop(info) local DEFAULT_NOOP_OUTPUT = "" -- uncomment this when debugging -- DEFAULT_NOOP_OUTPUT = "debug: mapframe no-op: " .. info -- mw.log(DEFAULT_NOOP_OUTPUT) return DEFAULT_NOOP_OUTPUT end -- Trim whitespace from args, and remove empty args function util.trimArgs(argsTable) local cleanArgs = {} for key, val in pairs(argsTable) do if type(val) == 'string' then val = val:match('^%s*(.-)%s*$') if val ~= '' then cleanArgs[key] = val end else cleanArgs[key] = val end end return cleanArgs end function util.getBestStatement(item_id, property_id) if not(item_id) or not(mw.wikibase.isValidEntityId(item_id)) or not(mw.wikibase.entityExists(item_id)) then return false end local statements = mw.wikibase.getBestStatements(item_id, property_id) if not statements or #statements == 0 then return false end local hasNoValue = ( statements[1].mainsnak and statements[1].mainsnak.snaktype == 'novalue' ) if hasNoValue then return false end return statements[1] end function util.hasWikidataProperty(item_id, property_id) return util.getBestStatement(item_id, property_id) and true or false end function util.getStatementValue(statement) return statement and statement.mainsnak and statement.mainsnak.datavalue and statement.mainsnak.datavalue.value or nil end function util.relatedEntity(item_id, property_id) local value = util.getStatementValue( util.getBestStatement(item_id, property_id) ) return value and value.id or false end function util.idType(id) if not id then return nil elseif mw.ustring.match(id, "[Pp]%d+") then return "property" elseif mw.ustring.match(id, "[Qq]%d+") then return "item" else return nil end end function util.shouldAutoRun(frame) -- Check if should be running local pargs = frame.getParent(frame).args local explicitlyOn = yesno(mw.text.trim(pargs.mapframe or "")) -- true of false or nil if pargs.coordinates == "&#123;&#123;&#123;coordinates&#125;&#125;&#125;" then explicitlyOn = false end if type(pargs.coordinates) == 'string' and string.match(pargs.coordinates, 'coord.missing') then explicitlyOn = false end local onByDefault = (explicitlyOn == nil) and yesno(mw.text.trim(frame.args.onByDefault or ""), false) -- true or false return explicitlyOn or onByDefault end function util.argsFromAuto(frame) -- Get args from the frame (invoke call) and the parent (template call). -- Frame arguments are default values which are overridden by parent values -- when both are present local args = getArgs(frame, {parentFirst = true}) -- Discard args not prefixed with "mapframe-", remove that prefix from those that remain local fixedArgs = {} for name, val in pairs(args) do local fixedName = string.match(name, "^mapframe%-(.+)$" ) if fixedName then fixedArgs[fixedName] = val -- allow coord, coordinates, etc to be unprefixed elseif name == "coordinates" or name == "coordinate" and not fixedArgs.coord then fixedArgs.coord = val -- allow id, qid to be unprefixed, map to id (if not already present) elseif name == "id" or name == "qid" and not fixedArgs.id then fixedArgs.id = val -- allow captionstyle to be unprefixed, for compatibility with [[Module:Infobox]] elseif name == "captionstyle" and not fixedArgs.captionstyle then fixedArgs.captionstyle = val end end return fixedArgs end function util.parseCustomWikitext(customWikitext) -- infoboxImage will format an image if given wikitext containing an -- image, or else pass through the wikitext unmodified return infoboxImage({ args = { image = customWikitext } }) end function util.trackAndWarn(trackingCat, warning) local title = mw.title.getCurrentTitle() local results = title and title.namespace == 0 and trackingCat and '[[Category:'..trackingCat..']]' or '' if warning then local warn = require('Module:If preview')._warning results = results..warn({warning}) end return results end function util.ternary(flag, other) other = other or 'other' flag = flag == 'none' and 'no' or flag local yesNoOut = yesno(flag,other) local yes = (yesNoOut == true) local no = (yesNoOut == false) return yes, no end local p = {} p._caption = function(args) if args.caption then return args.caption elseif args.switcher then return util.noop("no caption or switcher") end local maskItem local maskType = util.idType(args.geomask) if maskType == 'item' then maskItem = args.geomask elseif maskType == "property" then maskItem = util.relatedEntity(args.id or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage(), args.geomask) end local maskItemLabel = maskItem and mw.wikibase.getLabel( maskItem ) return maskItemLabel and "Location in "..maskItemLabel or util.noop("missing maskItemLabel with type " .. (maskType or "nil") .. " and item " .. (maskItem or "nil")) end --A list of types for objects that are too small to allow Kartographer to take over zoom local tinyType = { landmark=true, railwaystation=true, edu=true, pass=true, camera=true } p._main = function(_config) -- accumulate tracking cats local tracking = '' -- `config` is the args passed to this module local config = util.trimArgs(_config) -- allow alias for config.coord config.coord = config.coord or config.coordinates -- Require wikidata item, or specified coords local wikidataId = config.id or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not(wikidataId) and not(config.coord) then return false, util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe with missing coordinates') end -- Require coords (specified or from wikidata), so that map will be centred somewhere -- (P625 = coordinate location) local wdCoordinates = util.getStatementValue(util.getBestStatement(wikidataId, 'P625')) if not (config.coord or wdCoordinates) then return false, util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe with missing coordinates') end -- `args` is the arguments which will be passed to the mapframe module local args = {} -- Some defaults/overrides for infobox presentation args.display = "inline" args.frame = "yes" args.plain = "yes" args["frame-width"] = config["frame-width"] or config.width or DEFAULT_FRAME_WIDTH args["frame-height"] = config["frame-height"] or config.height or DEFAULT_FRAME_HEIGHT args["frame-align"] = "center" args["frame-coord"] = config["frame-coordinates"] or config["frame-coord"] -- Note: config["coordinates"] or config["coord"] should not be used for the alignment of the frame; -- see talk page ( https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Diff/876492931 ) -- deprecated lat and long parameters args["frame-lat"] = config["frame-lat"] or config["frame-latitude"] args["frame-long"] = config["frame-long"] or config["frame-longitude"] -- if zoom isn't specified from config, first check wikidata local zoom = config.zoom or util.getStatementValue(util.getBestStatement(wikidataId, 'P6592')) if not zoom then -- Calculate zoom from length or area (converted to km or km2) -- Zoom so that length or area is completely included in mapframe local getZoom = require('Module:Infobox dim')._zoom zoom = getZoom({length_km=config.length_km, length_mi=config.length_mi, width_km=config.width_km, width_mi=config.width_mi, area_km2=config.area_km2, area_mi2=config.area_mi2, area_ha=config.area_ha, area_acre=config.area_acre, type=config.type, population=config.population, viewport_px=math.min(args["frame-width"],args["frame-height"]), latitude=wdCoordinates and wdCoordinates.latitude}) end args.zoom = zoom or DEFAULT_ZOOM -- Use OSM relation ID if available; otherwise use geoshape if that is available -- (geoshape is required for defunct entities, which are outside OSM's scope) local hasOsmRelationId = util.hasWikidataProperty(wikidataId, 'P402') -- P402 is OSM relation ID local hasGeoshape = util.hasWikidataProperty(wikidataId, 'P3896') -- P3896 is geoshape local wikidataProvidesGeo = hasOsmRelationId or hasGeoshape -- determine marker argument value, determine whether to show marker local forcePoint, suppressPoint = util.ternary(config.point) local forceMarker, suppressMarker = util.ternary(config.marker,true) forcePoint = forcePoint or forceMarker suppressPoint = suppressPoint or suppressMarker local showMarker = not suppressPoint and (forcePoint or not wikidataProvidesGeo or config.coord) -- wikidata = "yes" turns on both shape and line -- wikidata = "no" turns off both shape and line -- otherwise show both if wikidata provides geo local forceWikidata, suppressWikidata = util.ternary(config.wikidata) local showShape = not suppressWikidata and (forceWikidata or wikidataProvidesGeo or not config.coord) local showLine = showShape -- determine shape parameter value, determine whether to show or suppress shape -- also determine whether to invert shape local forceShape, suppressShape = util.ternary(config.shape) showShape = wikidataId and not suppressShape and (forceShape or showShape) local shapeType = config.shape == 'inverse' and 'shape-inverse' or 'shape' -- determine line parameter value, determine whether to show or suppress line local forceLine, suppressLine = util.ternary(config.line) showLine = wikidataId and not suppressLine and (forceLine or showLine) local maskItem -- Switcher if config.switcher == "zooms" then -- switching between zoom levels local maxZoom = math.max(tonumber(args.zoom), 3) -- what zoom would have otherwise been (if 3 or more, otherwise 3) local minZoom = 1 -- completely zoomed out local midZoom = math.floor((maxZoom + minZoom)/2) -- midway between maxn and min args.switch = "zoomed in, zoomed midway, zoomed out" args.zoom = string.format("SWITCH:%d,%d,%d", maxZoom, midZoom, minZoom) elseif config.switcher == "auto" then -- switching between P276 and P131 areas with recursive lookup, e.g. item's city, -- that city's state, and that state's country args.zoom = nil -- let kartographer determine the zoom local maskLabels = {} local maskItems = {} local maskItemId = util.relatedEntity(wikidataId, "P276") or util.relatedEntity(wikidataId, "P131") local maskLabel = mw.wikibase.getLabel(maskItemId) while maskItemId and maskLabel and mw.text.trim(maskLabel) ~= "" do table.insert(maskLabels, maskLabel) table.insert(maskItems, maskItemId) maskItemId = maskItemId and util.relatedEntity(maskItemId, "P131") maskLabel = maskItemId and mw.wikibase.getLabel(maskItemId) end if #maskLabels > 1 then args.switch = table.concat(maskLabels, "###") maskItem = "SWITCH:" .. table.concat(maskItems, ",") elseif #maskLabels == 1 then maskItem = maskItemId[1] end elseif config.switcher == "geomasks" and config.geomask then -- switching between items in geomask parameter args.zoom = nil -- let kartographer determine the zoom local separator = (mw.ustring.find(config.geomask, "###", 0, true ) and "###") or (mw.ustring.find(config.geomask, ";", 0, true ) and ";") or "," local pattern = "%s*"..separator.."%s*" local maskItems = mw.text.split(mw.ustring.gsub(config.geomask, "SWITCH:", ""), pattern) local maskLabels = {} if #maskItems > 1 then for i, item in ipairs(maskItems) do table.insert(maskLabels, mw.wikibase.getLabel(item)) end args.switch = table.concat(maskLabels, "###") maskItem = "SWITCH:" .. table.concat(maskItems, ",") end end -- resolve geomask item id (if not using geomask switcher) if not maskItem then -- local maskType = util.idType(config.geomask) if maskType == 'item' then maskItem = config.geomask elseif maskType == "property" then maskItem = util.relatedEntity(wikidataId, config.geomask) end end -- if asking for shape or line from Wikidata -- and if Wikidata actually has shape/line data (wikidataProvidesGeo=true) -- and if no geomask -- and if zoom not explicitly set -- and if the object size inferred from its type is not too small -- then let Kartographer "take over" zoom if (showLine or showShape) and wikidataProvidesGeo and not maskItem and not config.zoom and not (config.type and tinyType[config.type]) then args.zoom = nil end if not maskItem and not showShape and not showLine and not showMarker then return false, util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe with no geometry','No geometry specified for mapframe') end -- Keep track of arg numbering local argNumber = '' local function incrementArgNumber() if argNumber == '' then argNumber = 2 else argNumber = argNumber + 1 end end -- Geomask if maskItem then args["type"..argNumber] = "shape-inverse" args["id"..argNumber] = maskItem args["stroke-width"..argNumber] = config["geomask-stroke-width"] or DEFAULT_GEOMASK_STROKE_WIDTH args["stroke-color"..argNumber] = config["geomask-stroke-color"] or config["geomask-stroke-colour"] or DEFAULT_GEOMASK_STROKE_COLOR args["fill"..argNumber] = config["geomask-fill"] or DEFAULT_GEOMASK_FILL args["fill-opacity"..argNumber] = config["geomask-fill-opacity"] or DEFAULT_SHAPE_FILL_OPACITY -- Let kartographer determine zoom and position, unless it is explicitly set in config if not config.zoom and not config.switcher then args.zoom = nil args["frame-coord"] = nil args["frame-lat"] = nil args["frame-long"] = nil local maskArea = util.getStatementValue( util.getBestStatement(maskItem, 'P2046') ) end incrementArgNumber() -- Hack to fix phab:T255932 if not args.zoom then args["type"..argNumber] = "line" args["id"..argNumber] = maskItem args["stroke-width"..argNumber] = 0 incrementArgNumber() end end -- Shape (or shape-inverse) if showShape then args["type"..argNumber] = shapeType if hasGeoshape and not hasOsmRelationId then args["from"..argNumber] = string.sub( util.getStatementValue( util.getBestStatement(wikidataId, 'P3896') ), 6) elseif config.id then args["id"..argNumber] = config.id end args["stroke-width"..argNumber] = config["shape-stroke-width"] or config["stroke-width"] or DEFAULT_SHAPE_STROKE_WIDTH args["stroke-color"..argNumber] = config["shape-stroke-color"] or config["shape-stroke-colour"] or config["stroke-color"] or config["stroke-colour"] or DEFAULT_SHAPE_STROKE_COLOR args["fill"..argNumber] = config["shape-fill"] or DEFAULT_SHAPE_FILL args["fill-opacity"..argNumber] = config["shape-fill-opacity"] or DEFAULT_SHAPE_FILL_OPACITY incrementArgNumber() end -- Line if showLine then args["type"..argNumber] = "line" if hasGeoshape and not hasOsmRelationId then args["from"..argNumber] = string.sub( util.getStatementValue( util.getBestStatement(wikidataId, 'P3896') ), 6) elseif config.id then args["id"..argNumber] = config.id end args["stroke-width"..argNumber] = config["line-stroke-width"] or config["stroke-width"] or DEFAULT_LINE_STROKE_WIDTH args["stroke-color"..argNumber] = config["line-stroke-color"] or config["line-stroke-colour"] or config["stroke-color"] or config["stroke-colour"] or DEFAULT_LINE_STROKE_COLOR incrementArgNumber() end -- Point marker if showMarker then args["type"..argNumber] = "point" if config.id then args["id"..argNumber] = config.id end if config.coord then args["coord"..argNumber] = config.coord end if config.marker then args["marker"..argNumber] = config.marker end args["marker-color"..argNumber] = config["marker-color"] or config["marker-colour"] or DEFAULT_MARKER_COLOR incrementArgNumber() end -- if Wikidata doesn't link to OSM and the map has no mask or point, -- then center the map on the coordinates either from the infobox or from wikidata if not maskItem and not showMarker and not wikidataProvidesGeo then if config.coord then args["frame-coord"] = args["frame-coord"] or config.coord else args["frame-lat"] = args["frame-lat"] or wdCoordinates.latitude args["frame-long"] = args["frame-long"] or wdCoordinates.longitude end tracking = tracking..util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe with forced centering') end -- protect against nil frame arguments args["frame-coord"] = args["frame-coord"] or "" args["frame-lat"] = args["frame-lat"] or "" args["frame-long"] = args["frame-long"] or "" local mapframe = args.switch and mf.multi(args) or mf._main(args) tracking = tracking..((showLine or showShape) and not wikidataProvidesGeo and util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe without shape links in Wikidata') or '') return true, mapframe.. tracking end -- Entry points p.main = function(frame) local parent = frame.getParent(frame) local parentArgs = parent.args local _, mapframe = p._main(parentArgs) return frame:preprocess(mapframe) end p.auto = function(frame) if not util.shouldAutoRun(frame) then return util.noop("auto should not autorun") end local args = util.argsFromAuto(frame) if args.custom then return frame:preprocess(util.parseCustomWikitext(args.custom)) end local _, mapframe = p._main(args) return frame:preprocess(mapframe) end p.autocaption = function(frame) if not util.shouldAutoRun(frame) then return util.noop("autocaption should not autorun") end local args = util.argsFromAuto(frame) local caption = p._caption(args) return caption end p.autoWithCaption = function(frame) if not util.shouldAutoRun(frame) then return util.noop("autoWithCaption should not autorun") end local args = util.argsFromAuto(frame) local wikitext local caption local ok if args.custom then ok = true wikitext = util.parseCustomWikitext(args.custom) else ok, wikitext = p._main(args) end if not ok then return wikitext end wikitext = frame:preprocess(wikitext) caption = p._caption(args) local data = mw.html.create():wikitext(wikitext) data:tag('div') :addClass('infobox-caption') :cssText(args.captionstyle) :wikitext(caption) return tostring(data) end return p 875oxmrlaiy3xr3n98jl2ndg6rcmzou 10 155217 1434183 1329377 2026-08-15T17:55:04Z en>Hike395 0 /* Parameters */ note about Wikidata defaults (as best as I can tell) 1434183 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Add categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata --> {{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||{{High-use}}}} {{Lua|Module:Infobox|Module:WikidataIB|Module:InfoboxImage|Module:Check for unknown parameters|Module:Coordinates}} {{Uses Wikidata|P18|P2044|P2660|P3137|P2659|P361|P2043|P2049|P2046|P2234}} <!-- == Wikidata-enabled == Simply add <code><nowiki>{{Infobox mountain}}</nowiki></code> to the top of an article, and the data will be automatically included from [[Wikidata]]. If necessary, these values can be overridden by passing local values to the relevant parameters in the article: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> {{Infobox mountain | name = [local value] }} </syntaxhighlight> To add data to Wikidata, please see the Parameters section below. {{Clear}} --> == Standard usage == {{Parameter names example | name | other_name | image | image_size | image_upright | image_alt | image_caption | mapframe = no | highest | highest_location | elevation | elevation_ref | elevation_system | prominence | prominence_ref | parent_peak | isolation | isolation_parent | isolation_ref | listing | coordinates | coordinates_ref | length | length_orientation | length_ref | width | width_orientation | width_ref | area | area_ref | volume | volume_ref | etymology | nickname | native_name | native_name_lang | translation | pronunciation | authority | location | country | country_type | state | state_type | region | region_type | district | district_type | part | part_type | settlement | settlement_type | range_coordinates | range_coordinates_ref | range | borders_on | grid_ref_UK | grid_ref_UK_ref | grid_ref_Ireland | grid_ref_Ireland_ref | topo_maker | topo_map | biome | formed_by | orogeny | age | type | geology | volcanic_zone | volcanic_arc | volcanic_belt | volcanic_field | last_eruption | first_ascent | easiest_route | normal_route | access | embedded | module }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Infobox mountain | name = | other_name = | image = | image_size = | image_upright = | image_alt = | image_caption = | map = <!----------------------- HIGHEST POINT --> | highest = | highest_location = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_ref = | elevation_system = | prominence_m = | prominence_ft = | prominence_ref = | parent_peak = | isolation_km = | isolation_mi = | isolation_parent = | isolation_ref = | listing = | coordinates = | coordinates_ref = <!----------------------- DIMENSIONS --> | length_km = | length_mi = | length_orientation = | length_ref = | width_km = | width_mi = | width_orientation = | width_ref = | area_km2 = | area_mi2 = | area_ref = | volume_km3 = | volume_mi3 = | volume_ref = <!----------------------- NAMING --> | etymology = | nickname = | native_name = <!-- {{native name}} or {{native name list}} --> | native_name_lang = <!-- not used by |native_name= --> | translation = | pronunciation = | authority = <!----------------------- GEOGRAPHY --> | location = <!-- While location is not deprecated, use of country,state,region,district is preferred --> | country_type = <!-- For Antarctica, set to Continent --> | country = <!-- If multiple, use {{enum}} or {{hlist}}. --> | state_type = | state = <!-- If multiple, use {{enum}} or {{hlist}}. --> | region_type = | region = <!-- If multiple, use {{enum}} or {{hlist}}. --> | district_type = | district = <!-- If multiple, use {{enum}} or {{hlist}}. --> | part_type = | part = <!-- If multiple, use {{enum}} or {{hlist}}. --> | settlement_type = | settlement = <!-- If multiple, use {{enum}} or {{hlist}}. --> | range_coordinates = | range_coordinates_ref = | range = | borders_on = | grid_ref_UK = | grid_ref_UK_ref = | grid_ref_Ireland = | grid_ref_Ireland_ref = | topo_maker = | topo_map = | biome = <!----------------------- GEOLOGY --> | formed_by = | orogeny = | age = | type = | geology = | volcanic_arc = | volcanic_belt = | volcanic_field = | volcanic_zone = | last_eruption = <!----------------------- CLIMBING --> | first_ascent = | easiest_route = | normal_route = | access = <!----------------------- ATTACHED --> | module = }} </syntaxhighlight> == Parameters == '''Note''': defaults from Wikidata are only used when {{para|fetchwikidata|ALL}}. === Lead section === {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''name''' || Wikidata label in the local language || Name of the mountain, peak or hill. |- | '''other_name''' || &nbsp; || Other name for the mountain. See <code>native_name</code> if the name is in a different language. |- | '''image''' || Image on Wikidata || Imagegraph of the mountain. Preferably a distance shot to show most/all of the mountain rather than a view from the summit. |- | '''image_size''' || 280px || The default image width in pixels. |- | '''image_upright''' || || |- | '''image_alt''' || <code>image_caption</code> || [[Wikipedia:Alternative text for images|Alt text]] for the image. |- | '''image_caption''' || {{Wikidata property link|P2096}} stated on image || Description of the imagegraph. |} === Maps === The maps appear in the lead section, at the top, if there is no image present. However, if there is a image, they all move to the Geography section automatically. ==== Pushpin map ==== {{Location map/doc/infobox parameters | pushpin_mark = Red triangle with thick white border.svg | pushpin_mark_size = 16 }} ==== Mapframe maps ==== {{Infobox mapframe/doc/parameters | onByDefault = yes, unless one of these parameters has a value: {{parameter|pushpin_map}}, {{parameter|image_map}} | mapframe-coord = the first of the following: {{parameter|mapframe-coordinates}}, {{parameter|mapframe-coord}}, {{parameter|range_coordinates}}, {{parameter|range_coords}}, {{parameter|coordinates}}, {{parameter|coords}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = yes, unless one of these parameters has a value: {{parameter|mapframe-coordinates}}, {{parameter|mapframe-coord}}, {{parameter|range_coordinates}}, {{parameter|range_coords}}, {{parameter|coordinates}}, {{parameter|coords}} | mapframe-marker = mountain | mapframe-type = mountain | mapframe-length_km = {{parameter|length_km}} | mapframe-length_mi = {{parameter|length_mi}} | mapframe-width_km = {{parameter|width_km}} | mapframe-width_mi = {{parameter|width_mi}} | mapframe-area_mi2 = {{parameter|area_mi2}} | mapframe-area_km2 = {{parameter|area_km2}} | mapframe-id = {{parameter|qid}} }} === Highest point === {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''highest''' || {{Wikidata property link|P2044}} with qualifier {{Wikidata property link|P2561}} || Name of the highest summit of a single mountain or peak. |- | '''highest_location''' || {{Wikidata property link|P2044}} with qualifier {{Wikidata property link|P276}} || Location of highest summit. |- | '''elevation''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2044}} || Summit [[elevation]], without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|m|ft|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''elevation_m''' || Summit elevation in metres, with auto-conversion. |- | '''elevation_ft''' || Summit elevation in feet, with auto-conversion. |- | '''elevation_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>elevation</code> parameters (such as a reference). |- | '''elevation_system''' || {{Wikidata property link|P2044}} with qualifier {{Wikidata property link|P459}} || The elevation reference system that defines the elevation, e.g., NAVD88 or DE-NHN |- | '''prominence''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2660}} || [[Topographic prominence]], without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|m|ft|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''prominence_m''' || Topographic prominence in metres, with auto-conversion. |- | '''prominence_ft''' || Topographic prominence in metres, with auto-conversion. |- | '''prominence_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>prominence</code> parameters (such as a reference). |- | '''parent_peak''' || {{Wikidata property link|P3137}} || &nbsp; |- | '''isolation''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2659}} || [[Topographic isolation]], without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|km|mi|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''isolation_km''' || Topographic isolation in kilometres, with auto-conversion. |- | '''isolation_mi''' || Topographic isolation in miles, with auto-conversion. |- | '''isolation_parent''' || {{Wikidata property link|P2659}} with qualifier {{Wikidata property link|P2210}} || Name of the landform the summit is isolated from. |- | '''isolation_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>isolation</code> parameters (such as a reference). |- | '''listing''' || {{Wikidata property link|P361}} || Name of a relevant list of mountains that the peak belongs to. See [[List of mountain lists]] for examples. |- | '''coordinates''' || {{Wikidata property link|P625}} || [[Geographic coordinate system|Coordinates]] of the highest point or peak. |- | '''coordinates_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>coordinates</code> parameter (such as a reference). |} === Dimensions === {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''length''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2043}} || Length of the mountain or peak, without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|km|mi|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''length_km''' || Length in kilometres, with auto-conversion. |- | '''length_mi''' || Length in miles, with auto-conversion. |- | '''length_orientation''' || {{Wikidata property link|P2043}} with qualifier {{Wikidata property link|P7469}} as:<br/>{{Wikidata entity link|Q34027}} (for EW) or {{Wikidata entity link|Q36477}} (for NS) || Length orientation. |- | '''length_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>length</code> parameters (such as a reference). |- | '''width''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2049}} || Width of the mountain or peak, without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|km|mi|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''width_km''' || Length in kilometres, with auto-conversion. |- | '''width_mi''' || Length in miles, with auto-conversion. |- | '''width_orientation''' || {{Wikidata property link|P2049}} with qualifier {{Wikidata property link|P7469}} as:<br/>{{Wikidata entity link|Q34027}} (for EW) or {{Wikidata entity link|Q36477}} (for NS) || Width orientation. |- | '''width_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>width</code> parameters (such as a reference). |- | '''area''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2046}} || Footprint of the mountain or peak, without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|km2|mi2|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''area_km2''' || Footprint of the mountain or peak in square kilometres, with auto-conversion. |- | '''area_mi2''' || Footprint of the mountain or peak in square miles, with auto-conversion. |- | '''area_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>area</code> parameters (such as a reference). |- | '''volume''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2234}} || Volume of the mountain or peak, without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|km3|mi3|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''volume_km3''' || Volume of the mountain or peak in cubic kilometres, with auto-conversion. |- | '''volume_mi3''' || Volume of the mountain or peak in cubic miles, with auto-conversion. |- | '''volume_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>volume</code> parameters (such as a reference). |} === Naming === {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''etymology''' || {{Wikidata property link|P138}} || Origin of name |- | '''nickname''' || {{Wikidata property link|P1449}} || &nbsp; |- | '''native_name''' || {{Wikidata property link|P1559}} || Name in local language – use {{tl|native name}} or, for multiple names, use {{tl|native name list}} |- | '''native_name_lang''' || {{Wikidata property link|P1559}} || [[ISO 639-2]] code of <code>native_name</code>; not used by '''native_name'''. |- | '''translation''' || {{Wikidata property link|P1559}} with qualifier {{Wikidata property link|P2441}} || Translation of name to English (if name is not an English name) |- | '''pronunciation''' || {{Wikidata property link|P898}} || Use an appropriate IPA-xx template, replacing 'xx' with the ISO code for the language. (See {{tl|IPAc-en}} for English.) |- | '''authority''' || &nbsp; || The government agency responsible for making names official. |} === Geography === {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''location''' || {{Wikidata property link|P276}} || Free-form field to describe the location. |- | '''country''' || {{Wikidata property link|P17}} || Country(ies) of the peak or mountain. |- | '''country_type''' || &nbsp; || Optional parameter to override the default "Country" label. |- | '''subdivision1'''/'''state''' || {{Wikidata property link|P131}} || 1st level subdivision (i.e. states) of the peak or mountain. |- | '''subdivision1_type'''/'''state_type''' || &nbsp; || Optional parameter to override the default "State" label. |- | '''subdivision2'''/'''region''' || &nbsp; || 2nd level subdivision (i.e. regions) of the peak or mountain. |- | '''subdivision2_type'''/'''region_type''' || &nbsp; || Optional parameter to override the default "Region" label. |- | '''subdivision3'''/'''district''' || &nbsp; || 3rd level subdivision (i.e. districts) of the peak or mountain. |- | '''subdivision3_type'''/'''district_type''' || &nbsp; || Optional parameter to override the default "District" label. |- | '''subdivision4'''/'''part''' || &nbsp; || 4th level subdivision (i.e. subdivisions) of the peak or mountain. |- | '''subdivision4_type'''/'''part_type''' || &nbsp; || Optional parameter to override the default "Subdivisions" label. |- | '''settlement''' || &nbsp; || Settlement(s) on/around the peak or mountain. |- | '''settlement_type''' || &nbsp; || Optional parameter to override the default "Settlement" label. |- | '''range_coordinates''' || &nbsp; || Typically marks the centre of the mountain range. Do not use for an individual mountain. |- | '''range_coordinates_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>range_coordinates</code> parameter (such as a reference). |- | '''range''' || {{Wikidata property link|P4552}} || The [[mountain range]] (specific subgroup) that the mountain/massif/range. I.e. [[Bernese Alps]], not [[Alps]]. Alias is "parent". |- | '''borders_on'''/'''border''' || {{Wikidata property link|P4777}} || Geographical entities that form the border of the mountain or range |- | '''grid_ref_UK''' || {{Wikidata property link|P613}} || If the mountain is in Great Britain, the [[British national grid reference system|British grid reference]]. Use <code>grid_ref_UK_ref</code> to add a suffix reference. |- | '''grid_ref_Ireland''' || {{Wikidata property link|P4091}} || If the mountain is in Ireland (whether [[Northern Ireland]] or the [[Republic of Ireland|Republic]]), the [[Irish national grid reference system|Irish grid reference]]. Use <code>grid_ref_Ireland_ref</code> to add a suffix reference. |- | '''topo''' || &nbsp; || The publisher/maker and name of the topographic map. |- | '''topo_maker''' || &nbsp; || The publisher or maker of the topographic map. e.g. NTS (Canada) or USGS (United States). |- | '''topo_map''' || &nbsp; || The name of the topographic map. |- | '''biome''' || &nbsp; || [[Biome]](s) for range |} ===Geology=== {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''formed_by''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''orogeny''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''age''' || &nbsp; || Age of the rock. [[Geologic time scale]]s may be useful here. |- | '''type''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''rock''' || &nbsp; || Type of the rock mountain is made from. <code>geology</code> is an alias. |- | '''volcanic arc''' || &nbsp; || If the mountain is a volcano, the [[volcanic arc|arc]] where it is located |- | '''volcanic belt''' || &nbsp; || If the mountain is a volcano, the [[volcanic belt|belt]] where it is located |- | '''volcanic field''' || &nbsp; || If the mountain is a volcano, the [[volcanic field|field]] where it is located |- | '''volcanic zone''' || &nbsp; || If the mountain is a volcano, the general zone or region where it is located, if none of the other volcanic parameters are applicable |- | '''last_eruption''' || &nbsp; || The date of the last eruption if the mountain is of volcanic origin. |} === Climbing === {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''first_ascent''' || &nbsp; || Date of the first recorded ascent. |- | '''easiest_route''' || &nbsp; || The easiest route to the summit. Some possibilities include [[Hiking|Hike]], [[Scrambling|Scramble]] or any of the [[Yosemite Decimal System|YDS]] grades. |- | '''normal_route''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''access''' || &nbsp; || &nbsp; |- |} === Advanced uses === {{no documentation}} {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''qid''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''suppressfields''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''fetchwikidata''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''onlysourced''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''child''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''embedded''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''module''' || &nbsp; || &nbsp; |- |} == Tracking categories == {{Infobox tracking categories}} * {{Category link with count|Wikidata value to be checked for Infobox mountain}} * {{Category link with count|Pages using infobox mountain with language parameter}} == Template data == {{collapse top|title=[[Wikipedia:TemplateData|TemplateData]] documentation used by [[Wikipedia:VisualEditor|VisualEditor]] and other tools}} {{TemplateData header|noheader=1}} <templatedata> { "format": "block", "description": "This template is used to create an infobox for an article about a mountain.", "params": { "name": { "required": true, "label": "Name", "type": "string", "description": "Name of the mountain, peak or hill. If more than one mountain by the name exists, the article is likely disambiguated but this name in the infobox should be the undisambiguated name. For example, Mount Columbia (for Mount Columbia (Canada) or Mount Columbia (Colorado)." }, "other_name": { "required": false, "label": "Other name", "type": "string", "description": "An alternate English name for the mountain, e.g., \"Mount McKinley\" for Denali. Quotes can be used as normal to italicize or bold the text if desired." }, "etymology": { "required": false, "label": "Etymology", "type": "string", "description": "The etymology of the name" }, "native_name": { "required": false, "label": "Native name", "type": "string", "description": "The name of the mountain in the local language, if not English." }, "native_name_lang": { "required": false, "label": "ISO 639 language code", "type": "string", "description": "The ISO 639 code for the language of the mountain name (if not English). e.g., \"fr\" for French" }, "language": { "required": false, "label": "Language", "type": "string", "description": "Language of mountain name." }, "translation": { "required": false, "label": "Translation", "type": "string", "description": "Translation of the mountain's name into English" }, "pronunciation": { "required": false, "label": "Pronunciation", "type": "string", "description": "Use an appropriate IPA-xx template, replacing 'xx' with the ISO code for the language. (See {{IPAc-en}} for English.)" }, "image": { "required": false, "label": "Image", "type": "string", "description": "Imagegraph of the mountain. Preferably a distance shot to show most/all of the mountain rather than a view from the summit. Do not include the \"File:\" prefix. If uploading a new image, please put them on Commons so they can be easily used by the other language Wikipedias. If the only image available is less than 280px wide, you can use the image_size parameter to indicate its size." }, "image_alt": { "required": false, "label": "Image alt", "type": "string", "description": "Alt text for the image, primarily for visually impaired readers. See Wikipedia:Alternative text for images." }, "image_caption": { "required": false, "label": "Image caption", "type": "string", "description": "Description of the imagegraph which is displayed below. Include the month and year if known." }, "map_image": { "required": false, "label": "Map image", "type": "string", "description": "The file name of a static map image to be displayed. For a [[Template:location map|location map]], use map" }, "map_alt": { "required": false, "label": "Map alt", "type": "string", "description": "Alt text for the map, primarily for visually impaired readers. See [[Wikipedia:Alternative text for images#Maps]]." }, "map_caption": { "required": false, "label": "Map caption", "type": "string", "description": "Fill out if a map caption is desired. If not specified, location will be used." }, "location": { "required": false, "label": "Location", "type": "string", "description": "Province or state first, followed by country. For the US, the county is optional but if given, be provided before the state. If a pushpin map is being used, the location will be used for the map's caption unless the map_caption parameter is set." }, "elevation": { "required": false, "label": "Elevation", "type": "string", "description": "Maximum height of the mountain. If the mountain has multiple high points, use the highest. Metres should be used first for all mountains outside of the United States and feet for those within the U.S. For conversions, use elevation_m for metres to feet or elevation_ft for feet to metres. This field is required." }, "elevation_m": { "required": false, "label": "Elevation (meters)", "type": "string", "description": "Maximum height of the mountain, metres." }, "elevation_ft": { "required": false, "label": "Elevation (feet)", "type": "string", "description": "Maximum height of the mountain, feet." }, "elevation_ref": { "required": false, "label": "Elevation ref", "type": "string", "description": "Reference for the elevation using the standard <ref> </ref> tags. If elevation_m/elevation_ft was used, the reference must be supplied using this parameter." }, "prominence": { "required": false, "label": "Prominence", "type": "string", "description": "The clean topographic prominence of the summit. For conversions, use prominence_m for metres to feet or prominence_ft for feet to metres." }, "prominence_m": { "required": false, "label": "Prominence (meters)", "type": "string", "description": "The clean topographic prominence of the summit, metres." }, "prominence_ft": { "required": false, "label": "Prominence (feet)", "type": "string", "description": "The clean topographic prominence of the summit, feet." }, "prominence_ref": { "required": false, "label": "Prominence ref", "type": "string", "description": "Reference for the prominence using the standard <ref> </ref> tags." }, "parent_peak": { "required": false, "label": "Parent peak", "type": "string", "description": "In computation of prominence, peaks form a hierarchy: this is the parent of the peak in the hierarchy. For more information, see Line parent." }, "listing": { "required": false, "label": "Listing", "type": "string", "description": "Name of a relevant list of mountains that the peak belongs to. See List of mountain lists for examples." }, "range": { "required": false, "label": "Range", "type": "string", "description": "Mountain range if applicable. The specific range subgroup should be provided instead of any major mountain system unless there is no applicable subgroup. For example, use Teton Range and not Rocky Mountains or Bernese Alps not Alps." }, "coordinates": { "required": false, "label": "Coordinates", "type": "string", "description": "The latitude and longitude of the summit using the {{coord}} template with display=inline,title. If the article uses a geolinks template in the external links section, do not use the display parameter." }, "topo": { "required": false, "label": "Topo", "type": "string", "description": "Topographic map" }, "grid_ref_UK": { "required": false, "label": "Grid ref (UK)", "type": "string", "description": "Ordnance Survey (UK) grid reference for the mountain, passed to {{Gbmappingsmall}}." }, "grid_ref_UK_ref": { "required": false, "label": "Notes for grid_ref_UK", "description": "Notes for grid_ref_UK, e.g., a citation." }, "grid_ref_Ireland": { "required": false, "label": "Grid ref (Ireland)", "type": "string", "description": "Ordnance Survey(Ireland) grid reference for the mountain, passed to {{iem4ibx}}." }, "grid_ref_Ireland_ref": { "required": false, "label": "Notes for grid_ref_Ireland", "description": "Notes for grid_ref_Ireland, e.g., a citation." }, "coord_type": { "required": false, "label": "Coordinate type", "default": "mountain", "type": "string", "description": "Type, from [[Wikipedia:WikiProject Geographical coordinates/type:]]." }, "region_code": { "required": false, "label": "Region", "type": "line", "description": "Either a two character ISO 3166-1 alpha-2 country code or an ISO 3166-2 region code. See [[Wikipedia:COORD REGION]]." }, "source": { "required": false, "label": "Source", "type": "string", "description": "The source of the coordinate data. See [[Wikipedia:COORD SOURCE]]." }, "format": { "required": false, "label": "Format", "default": "dms", "type": "line", "description": "Format to display degrees in the coordinate listing. dms for degree, minutes, second output (the default), or dec for decimal degree output." }, "coordinates_ref": { "required": false, "label": "Coordinates ref", "type": "string", "description": "For any references regarding the coordinates reported. <ref> </ref> tags must be used." }, "type": { "required": false, "label": "Type", "type": "line", "description": "The type of mountain — see List of mountain types." }, "age": { "required": false, "label": "Age", "type": "line", "description": "Age of the rock. Geologic time scales may be useful here." }, "volcanic_arc": { "required": false, "label": "Volcanic arc", "type": "string", "description": "If the mountain is a volcano, arc in which it is situated." }, "volcanic_belt": { "required": false, "label": "Volcanic belt", "type": "string", "description": "If the mountain is a volcano, belt in which it is situated." }, "volcanic_field": { "required": false, "label": "Volcanic field", "type": "string", "description": "If the mountain is a volcano, field in which it is situated." }, "volcanic_zone": { "required": false, "label": "Volcanic zone", "type": "string", "description": "If the mountain is a volcano, the general zone or region in which it is situated." }, "last_eruption": { "required": false, "label": "Last eruption", "type": "string", "description": "The date of the last eruption if the mountain is of volcanic origin. Only use Unknown if a verifiable source such as the Global Volcanism Program states it as such." }, "first_ascent": { "required": false, "label": "First ascent", "type": "string", "description": "Date of the first ascent, if known. Typically, this is the first recorded ascent but not necessarily the first true ascent. If it is quite probable the peak/mountain was ascended by local people before then, a footnote should be added." }, "easiest_route": { "required": false, "label": "Easiest route", "type": "string", "description": "The easiest route to the summit. Some possibilities include Hike, Scramble or any of the YDS grades." }, "embedded": { "required": false, "label": "Embedded", "type": "string", "description": "Another Infobox to place within the mountain infobox. The other infobox will show up at the end of the mountain infobox. The other infobox needs to have its \"embedded\" or \"child\" parameter set to 1 or yes, as appropriate." }, "child": { "required": false, "type": "line", "label": "Child", "description": "\"yes\" if the mountain infobox is embedded inside another Infobox" }, "map_size": { "required": false, "default": "250", "type": "number", "label": "Map size", "description": "Size of the map, in pixels. Must be entered as a number. The default value is 250." }, "image_size": { "required": false, "type": "number", "label": "Image size", "description": "Width of the image, if less than 280px." }, "subbox": { "label": "Subbox", "description": "Use this infobox as a subbox of another", "type": "boolean" }, "suppressfields": { "label": "Suppress fields", "description": "list of fields to never fetch from Wikidata", "type": "string" }, "fetchwikidata": { "label": "Fetch from Wikidata", "description": "List of fields to fetch from Wikidata" }, "onlysourced": { "label": "Get only sourced Wikidata", "description": "Fetch only sourced data from Wikidata", "type": "boolean", "autovalue": "true" }, "image_upright": { "label": "Upright", "description": "Size of imagegraph, fed to upright= parameter of image Wikimarkup", "example": "1.0", "type": "number" }, "range_coordinates": { "label": "Range coordinates", "description": "If article is about a mountain range, coordinates of the center of the range. Please use the {{coord}} template to specify.", "type": "content" }, "range_coordinates_ref": {}, "map_upright": { "label": "Map upright", "description": "Size of map, expressed as \"upright\" parameter to image Wikimarkup", "example": "1.0", "type": "number" }, "highest": { "label": "Highest point", "description": "Name of highest peak or summit", "type": "string" }, "highest_location": { "label": "Highest location", "description": "Location of highest point/summit. Use hierarchical administrative boundaries, e.g., county/state/country", "type": "string" }, "refs": { "label": "Wikidata refs", "description": "When set to \"yes\", use references from Wikidata", "type": "boolean", "default": "no" }, "elevation_system": { "label": "Elevation system", "description": "Elevation system (i.e., vertical datum) for elevation from Wikidata" }, "isolation": { "label": "Isolation", "description": "Distance to nearest highest peak, in freeform text. Typically this is filled with a {{convert}} template", "type": "content" }, "isolation_km": { "label": "Isolation (kilometers)", "description": "Kilometers to nearest peak higher than subject of article. Use number without commas", "type": "number" }, "isolation_mi": { "label": "Isolation (miles)", "description": "Distance to nearest higher peak, in miles. Expressed as number with no commas", "type": "number" }, "isolation_parent": { "label": "Isolation parent", "description": "Name of nearest mountain that is higher than the subject of the article", "type": "string" }, "isolation_ref": { "label": "Isolation note", "description": "Reference for isolation data, or notes for isolation data", "type": "string" }, "length_km": { "label": "Length (kilometers)", "description": "Length of mountain range in kilometers: numeric value, no comma", "type": "number" }, "length_mi": { "label": "Length (miles)", "description": "Length of mountain range in miles, numeric value, no commas", "type": "number" }, "width_km": { "label": "Width (kilometers)", "description": "Width of mountain range along minor axis, in kilometers.", "type": "number" }, "width_mi": { "label": "Width (miles)", "description": "Width of mountain range in miles, numeric value", "type": "number" }, "area_mi2": {}, "area_km2": {}, "length": { "label": "Length", "description": "Freeform field for length of mountain range. Use {{convert}} template for correct unit conversion.", "type": "content" }, "length_orientation": { "label": "Orientation", "description": "The major axis of the mountain range", "example": "N-S", "type": "string" }, "length_ref": { "label": "Length note", "description": "Reference for length data, or note about it", "type": "content" }, "width": { "label": "Width", "description": "Freeform field describing width of mountain range, typically using a {{convert}} template", "type": "content" }, "width_orientation": { "label": "Width orientation", "description": "Orientation of minor (shorter) axis of mountain range", "example": "E-W", "type": "string" }, "width_ref": { "label": "Width note", "description": "Reference for width data, or supplementary note", "type": "string" }, "area": {}, "area_ref": {}, "volume": {}, "volume_km3": {}, "volume_mi3": {}, "volume_ref": {}, "nickname": {}, "authority": {}, "country": {}, "country_type": {}, "state": { "aliases": [ "subdivision1" ] }, "state_type": { "aliases": [ "subdivision1_type" ] }, "region": { "aliases": [ "subdivision2" ] }, "region_type": { "aliases": [ "subdivision2_type" ] }, "district": { "aliases": [ "subdivision3" ] }, "district_type": { "aliases": [ "subdivision3_type" ] }, "part": { "aliases": [ "subdivision4" ] }, "part_type": { "aliases": [ "subdivision4_type" ] }, "settlement_type": {}, "settlement": {}, "parent": {}, "borders_on": {}, "border": {}, "topo_maker": {}, "topo_map": {}, "biome": {}, "formed_by": {}, "orogeny": {}, "period": {}, "mountain_type": {}, "geology": { "aliases": [ "rock" ] }, "volcanic_region": {}, "normal_route": {}, "access": {}, "module": {}, "nocat_wdimage": {}, "mapframe": { "label": "Show mapframe map", "description": "Specify yes or no to show or hide the map, overriding the default", "example": "yes", "type": "string", "default": "no", "suggested": true }, "mapframe-caption": { "label": "Mapframe caption", "description": "Caption for the map. If mapframe-geomask is set, then the default is \"Location in <<geomask's label>>\"", "type": "string" }, "mapframe-custom": { "label": "Custom mapframe", "description": "Use a custom map instead of the automatic mapframe. Specify either a {{maplink}} template, or another template that generates a mapframe map, or an image name. If used, other mapframe parameters will be ignored.", "type": "wiki-template-name" }, "mapframe-id": { "aliases": [ "id", "qid" ], "label": "Mapframe Wikidata item", "description": "Id (Q-number) of Wikidata item to use.", "type": "string", "default": "(item for current page)" }, "mapframe-coordinates": { "aliases": [ "mapframe-coord", "coordinates", "coord" ], "label": "Mapframe coordinates ", "description": "Coordinates to use, instead of any on Wikidata. Use the {{Coord}} template.", "example": "{{Coord|12.34|N|56.78|E}}", "type": "wiki-template-name", "default": "(coordinates from Wikidata)" }, "mapframe-wikidata": { "label": "Mapframe shapes from Wikidata", "description": "et to yes to show shape/line features from the wikidata item, if any, when coordinates are specified by parameter", "example": "yes", "type": "string" }, "mapframe-shape": { "label": "Mapframe shape feature", "description": "Override display of mapframe shape feature. Turn off by setting to \"none\". Use an inverse shape (geomask) instead of a regular shape by setting to \"inverse\"", "type": "string" }, "mapframe-point": { "label": "Mapframe point feature", "description": "Override display of mapframe point feature. Turn off display of point feature by setting to \"none\". Force point marker to be displayed by setting to \"on\"", "type": "string" }, "mapframe-geomask": { "label": "Mapframe geomask", "description": "Wikidata item to use as a geomask (everything outside the boundary is shaded darker). Can either be a specific Wikidata item (Q-number), or a property that specifies the item to use (e.g. P17 for country, or P131 for located in the administrative territorial entity)", "example": "Q100", "type": "wiki-page-name" }, "mapframe-switcher": { "label": "Mapframe switcher", "description": "Set to \"auto\" or \"geomasks\" or \"zooms\" to enable Template:Switcher-style switching between multiple mapframes. IF SET TO auto – switch geomasks found in location (P276) and located in the administrative territorial entity (P131) statements on the page's Wikidata item, searching recursively. E.g. an item's city, that city's state, and that state's country. IF SET TO geomasks – switch between the geomasks specified as a comma-separated list of Wikidata items (Q-numbers) in the mapframe-geomask parameter. IF SET TO zooms – switch between \"zoomed in\"/\"zoomed midway\"/\"zoomed out\", where \"zoomed in\" is the default zoom (with a minimum of 3), \"zoomed out\" is 1, and \"zoomed midway\" is the average.", "type": "string" }, "mapframe-frame-width": { "aliases": [ "mapframe-width" ], "label": "Mapframe width", "description": "Frame width in pixels", "type": "number", "default": "270" }, "mapframe-frame-height": { "aliases": [ "mapframe-height" ], "label": "Mapframe height", "description": "Frame height in pixels", "type": "number", "default": "200" }, "mapframe-shape-fill": { "label": "Mapframe shape fill", "description": "Color used to fill shape features", "type": "string", "default": "#606060" }, "mapframe-shape-fill-opacity": { "label": "Mapframe shape fill opacity", "description": "Opacity level of shape fill, a number between 0 and 1", "type": "number", "default": "0.5" }, "mapframe-stroke-color": { "aliases": [ "mapframe-stroke-colour" ], "label": "Mapframe stroke color", "description": "Color of line features, and outlines of shape features", "type": "string", "default": "#ff0000" }, "mapframe-stroke-width": { "label": "Mapframe stroke width", "description": "Width of line features, and outlines of shape features", "type": "number", "default": "5" }, "mapframe-marker": { "label": "Mapframe marker", "description": "Marker symbol to use for coordinates; see [[mw:Help:Extension:Kartographer/Icons]] for options", "example": "museum", "type": "string" }, "mapframe-marker-color": { "aliases": [ "mapframe-marker-colour" ], "label": "Mapframe marker color", "description": "Background color for the marker", "type": "string", "default": "#5E74F3" }, "mapframe-geomask-stroke-color": { "aliases": [ "mapframe-geomask-stroke-colour" ], "label": "Mapframe geomask stroke color", "description": "Color of outline of geomask shape", "type": "string", "default": "#555555" }, "mapframe-geomask-stroke-width": { "label": "Mapframe geomask stroke width", "description": "Width of outline of geomask shape", "type": "number", "default": "2" }, "mapframe-geomask-fill": { "label": "Mapframe geomask fill", "description": "Color used to fill outside geomask features", "type": "string", "default": "#606060" }, "mapframe-geomask-fill-opacity": { "label": "Mapframe geomask fill opacity", "description": "Opacity level of fill outside geomask features, a number between 0 and 1", "type": "number", "default": "0.5" }, "mapframe-zoom": { "label": "Mapframe zoom", "description": "Set the zoom level, from \"1\" to \"18\", to used if the zoom level cannot be determined automatically from object length or area", "example": "12", "type": "number", "default": "10" }, "mapframe-length_km": { "label": "Mapframe length (km)", "description": "Object length in kilometres, for automatically determining zoom level. ONLY use ONE of the available parameters for length or area", "type": "number" }, "mapframe-length_mi": { "label": "Mapframe length (mi)", "description": "Object length in miles, for automatically determining zoom level. ONLY use ONE of the available parameters for length or area", "type": "number" }, "mapframe-area_km2": { "label": "Mapframe area (km^2)", "description": "Object arean square kilometres, for automatically determining zoom level. ONLY use ONE of the available parameters for length or area", "type": "number" }, "mapframe-area_mi2": { "label": "Mapframe area (mi^2)", "description": "Object area in square miles, for automatically determining zoom level. ONLY use ONE of the available parameters for length or area", "type": "number" }, "mapframe-frame-coordinates": { "aliases": [ "mapframe-frame-coord" ], "label": "Mapframe frame coordinates", "description": "Alternate latitude and longitude coordinates for initial placement of map, using {{coord}}", "example": "{{Coord|12.35|N|56.71|E}}", "type": "wiki-template-name" }, "mapframe-line": {}, "image_width": {}, "coords_ref": {}, "pushpin_map": { "label": "Pushpin map", "description": "The name of a location map as per Template:Location map (e.g. Indonesia or Russia). The coordinate fields position a pushpin coordinate marker and label on the map automatically. Example see: Mount Everest. For a static image, use map_image", "type": "string" }, "pushpin_relief": { "label": "Pushpin relief", "description": "If a location map template is specified, this template will attempt to display a relief map if one is available. To force the default map image to display set to 0.", "type": "string" }, "pushpin_label": { "label": "Pushpin label", "description": "Label to be used for the mountain's location on the map. If not specified, the value of the name parameter is used.", "type": "string" }, "pushpin_label_position": { "label": "Pushpin label position", "description": "The position of the label on the pushpin map relative to the pushpin coordinate marker. Valid options are {left, right, top, bottom, none}.", "type": "line", "default": "right" } }, "paramOrder": [ "name", "other_name", "etymology", "native_name", "native_name_lang", "language", "translation", "pronunciation", "image", "image_alt", "image_size", "image_upright", "image_caption", "map_size", "map_upright", "map_image", "map_alt", "map_caption", "location", "pushpin_map", "pushpin_relief", "pushpin_label", "pushpin_label_position", "highest", "highest_location", "elevation", "elevation_m", "elevation_ft", "elevation_ref", "prominence", "prominence_m", "prominence_ft", "prominence_ref", "parent_peak", "isolation", "isolation_km", "isolation_mi", "isolation_parent", "isolation_ref", "listing", "range", "coordinates", "coordinates_ref", "range_coordinates", "range_coordinates_ref", "coord_type", "region_code", "format", "source", "topo", "grid_ref_UK", "grid_ref_UK_ref", "grid_ref_Ireland", "grid_ref_Ireland_ref", "length", "length_km", "length_mi", "length_orientation", "length_ref", "width", "width_km", "width_mi", "width_orientation", "width_ref", "type", "age", "volcanic_arc", "volcanic_belt", "volcanic_field", "volcanic_zone", "last_eruption", "first_ascent", "easiest_route", "embedded", "child", "subbox", "suppressfields", "fetchwikidata", "onlysourced", "refs", "elevation_system", "area_mi2", "area_km2", "area", "area_ref", "volume", "volume_km3", "volume_mi3", "volume_ref", "nickname", "authority", "country", "country_type", "state", "state_type", "region", "region_type", "district", "district_type", "part", "part_type", "settlement", "settlement_type", "parent", "borders_on", "border", "topo_maker", "topo_map", "biome", "formed_by", "orogeny", "period", "mountain_type", "geology", "volcanic_region", "normal_route", "access", "module", "nocat_wdimage", "mapframe", "mapframe-caption", "mapframe-custom", "mapframe-id", "mapframe-coordinates", "mapframe-wikidata", "mapframe-shape", "mapframe-point", "mapframe-geomask", "mapframe-switcher", "mapframe-frame-width", "mapframe-frame-height", "mapframe-shape-fill", "mapframe-shape-fill-opacity", "mapframe-stroke-color", "mapframe-stroke-width", "mapframe-marker", "mapframe-marker-color", "mapframe-geomask-stroke-color", "mapframe-geomask-stroke-width", "mapframe-geomask-fill", "mapframe-geomask-fill-opacity", "mapframe-zoom", "mapframe-length_km", "mapframe-length_mi", "mapframe-area_km2", "mapframe-area_mi2", "mapframe-frame-coordinates", "mapframe-line", "image_width", "coords_ref" ] } </templatedata> {{collapse bottom}} == Microformat == {{UF-hcard-geo}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Categories below this line; interwikis at Wikidata --> [[Category:Embeddable templates]] [[Category:Geology infobox templates]] [[Category:Infobox templates with module parameter|Mountain]] [[Category:Templates with coordinates fields]] [[Category:Mountain templates]] [[Category:Place infobox templates|Mountain]] [[Category:Templates that add a tracking category]] [[Category:WikiProject Mountains templates]] }}</includeonly> 4h68b311j52mcwxpryaak2zyqym14qx 1434184 1434183 2026-10-24T07:31:53Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Infobox_mountain/doc]] 1434183 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Add categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata --> {{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||{{High-use}}}} {{Lua|Module:Infobox|Module:WikidataIB|Module:InfoboxImage|Module:Check for unknown parameters|Module:Coordinates}} {{Uses Wikidata|P18|P2044|P2660|P3137|P2659|P361|P2043|P2049|P2046|P2234}} <!-- == Wikidata-enabled == Simply add <code><nowiki>{{Infobox mountain}}</nowiki></code> to the top of an article, and the data will be automatically included from [[Wikidata]]. If necessary, these values can be overridden by passing local values to the relevant parameters in the article: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> {{Infobox mountain | name = [local value] }} </syntaxhighlight> To add data to Wikidata, please see the Parameters section below. {{Clear}} --> == Standard usage == {{Parameter names example | name | other_name | image | image_size | image_upright | image_alt | image_caption | mapframe = no | highest | highest_location | elevation | elevation_ref | elevation_system | prominence | prominence_ref | parent_peak | isolation | isolation_parent | isolation_ref | listing | coordinates | coordinates_ref | length | length_orientation | length_ref | width | width_orientation | width_ref | area | area_ref | volume | volume_ref | etymology | nickname | native_name | native_name_lang | translation | pronunciation | authority | location | country | country_type | state | state_type | region | region_type | district | district_type | part | part_type | settlement | settlement_type | range_coordinates | range_coordinates_ref | range | borders_on | grid_ref_UK | grid_ref_UK_ref | grid_ref_Ireland | grid_ref_Ireland_ref | topo_maker | topo_map | biome | formed_by | orogeny | age | type | geology | volcanic_zone | volcanic_arc | volcanic_belt | volcanic_field | last_eruption | first_ascent | easiest_route | normal_route | access | embedded | module }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Infobox mountain | name = | other_name = | image = | image_size = | image_upright = | image_alt = | image_caption = | map = <!----------------------- HIGHEST POINT --> | highest = | highest_location = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_ref = | elevation_system = | prominence_m = | prominence_ft = | prominence_ref = | parent_peak = | isolation_km = | isolation_mi = | isolation_parent = | isolation_ref = | listing = | coordinates = | coordinates_ref = <!----------------------- DIMENSIONS --> | length_km = | length_mi = | length_orientation = | length_ref = | width_km = | width_mi = | width_orientation = | width_ref = | area_km2 = | area_mi2 = | area_ref = | volume_km3 = | volume_mi3 = | volume_ref = <!----------------------- NAMING --> | etymology = | nickname = | native_name = <!-- {{native name}} or {{native name list}} --> | native_name_lang = <!-- not used by |native_name= --> | translation = | pronunciation = | authority = <!----------------------- GEOGRAPHY --> | location = <!-- While location is not deprecated, use of country,state,region,district is preferred --> | country_type = <!-- For Antarctica, set to Continent --> | country = <!-- If multiple, use {{enum}} or {{hlist}}. --> | state_type = | state = <!-- If multiple, use {{enum}} or {{hlist}}. --> | region_type = | region = <!-- If multiple, use {{enum}} or {{hlist}}. --> | district_type = | district = <!-- If multiple, use {{enum}} or {{hlist}}. --> | part_type = | part = <!-- If multiple, use {{enum}} or {{hlist}}. --> | settlement_type = | settlement = <!-- If multiple, use {{enum}} or {{hlist}}. --> | range_coordinates = | range_coordinates_ref = | range = | borders_on = | grid_ref_UK = | grid_ref_UK_ref = | grid_ref_Ireland = | grid_ref_Ireland_ref = | topo_maker = | topo_map = | biome = <!----------------------- GEOLOGY --> | formed_by = | orogeny = | age = | type = | geology = | volcanic_arc = | volcanic_belt = | volcanic_field = | volcanic_zone = | last_eruption = <!----------------------- CLIMBING --> | first_ascent = | easiest_route = | normal_route = | access = <!----------------------- ATTACHED --> | module = }} </syntaxhighlight> == Parameters == '''Note''': defaults from Wikidata are only used when {{para|fetchwikidata|ALL}}. === Lead section === {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''name''' || Wikidata label in the local language || Name of the mountain, peak or hill. |- | '''other_name''' || &nbsp; || Other name for the mountain. See <code>native_name</code> if the name is in a different language. |- | '''image''' || Image on Wikidata || Imagegraph of the mountain. Preferably a distance shot to show most/all of the mountain rather than a view from the summit. |- | '''image_size''' || 280px || The default image width in pixels. |- | '''image_upright''' || || |- | '''image_alt''' || <code>image_caption</code> || [[Wikipedia:Alternative text for images|Alt text]] for the image. |- | '''image_caption''' || {{Wikidata property link|P2096}} stated on image || Description of the imagegraph. |} === Maps === The maps appear in the lead section, at the top, if there is no image present. However, if there is a image, they all move to the Geography section automatically. ==== Pushpin map ==== {{Location map/doc/infobox parameters | pushpin_mark = Red triangle with thick white border.svg | pushpin_mark_size = 16 }} ==== Mapframe maps ==== {{Infobox mapframe/doc/parameters | onByDefault = yes, unless one of these parameters has a value: {{parameter|pushpin_map}}, {{parameter|image_map}} | mapframe-coord = the first of the following: {{parameter|mapframe-coordinates}}, {{parameter|mapframe-coord}}, {{parameter|range_coordinates}}, {{parameter|range_coords}}, {{parameter|coordinates}}, {{parameter|coords}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = yes, unless one of these parameters has a value: {{parameter|mapframe-coordinates}}, {{parameter|mapframe-coord}}, {{parameter|range_coordinates}}, {{parameter|range_coords}}, {{parameter|coordinates}}, {{parameter|coords}} | mapframe-marker = mountain | mapframe-type = mountain | mapframe-length_km = {{parameter|length_km}} | mapframe-length_mi = {{parameter|length_mi}} | mapframe-width_km = {{parameter|width_km}} | mapframe-width_mi = {{parameter|width_mi}} | mapframe-area_mi2 = {{parameter|area_mi2}} | mapframe-area_km2 = {{parameter|area_km2}} | mapframe-id = {{parameter|qid}} }} === Highest point === {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''highest''' || {{Wikidata property link|P2044}} with qualifier {{Wikidata property link|P2561}} || Name of the highest summit of a single mountain or peak. |- | '''highest_location''' || {{Wikidata property link|P2044}} with qualifier {{Wikidata property link|P276}} || Location of highest summit. |- | '''elevation''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2044}} || Summit [[elevation]], without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|m|ft|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''elevation_m''' || Summit elevation in metres, with auto-conversion. |- | '''elevation_ft''' || Summit elevation in feet, with auto-conversion. |- | '''elevation_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>elevation</code> parameters (such as a reference). |- | '''elevation_system''' || {{Wikidata property link|P2044}} with qualifier {{Wikidata property link|P459}} || The elevation reference system that defines the elevation, e.g., NAVD88 or DE-NHN |- | '''prominence''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2660}} || [[Topographic prominence]], without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|m|ft|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''prominence_m''' || Topographic prominence in metres, with auto-conversion. |- | '''prominence_ft''' || Topographic prominence in metres, with auto-conversion. |- | '''prominence_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>prominence</code> parameters (such as a reference). |- | '''parent_peak''' || {{Wikidata property link|P3137}} || &nbsp; |- | '''isolation''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2659}} || [[Topographic isolation]], without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|km|mi|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''isolation_km''' || Topographic isolation in kilometres, with auto-conversion. |- | '''isolation_mi''' || Topographic isolation in miles, with auto-conversion. |- | '''isolation_parent''' || {{Wikidata property link|P2659}} with qualifier {{Wikidata property link|P2210}} || Name of the landform the summit is isolated from. |- | '''isolation_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>isolation</code> parameters (such as a reference). |- | '''listing''' || {{Wikidata property link|P361}} || Name of a relevant list of mountains that the peak belongs to. See [[List of mountain lists]] for examples. |- | '''coordinates''' || {{Wikidata property link|P625}} || [[Geographic coordinate system|Coordinates]] of the highest point or peak. |- | '''coordinates_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>coordinates</code> parameter (such as a reference). |} === Dimensions === {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''length''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2043}} || Length of the mountain or peak, without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|km|mi|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''length_km''' || Length in kilometres, with auto-conversion. |- | '''length_mi''' || Length in miles, with auto-conversion. |- | '''length_orientation''' || {{Wikidata property link|P2043}} with qualifier {{Wikidata property link|P7469}} as:<br/>{{Wikidata entity link|Q34027}} (for EW) or {{Wikidata entity link|Q36477}} (for NS) || Length orientation. |- | '''length_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>length</code> parameters (such as a reference). |- | '''width''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2049}} || Width of the mountain or peak, without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|km|mi|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''width_km''' || Length in kilometres, with auto-conversion. |- | '''width_mi''' || Length in miles, with auto-conversion. |- | '''width_orientation''' || {{Wikidata property link|P2049}} with qualifier {{Wikidata property link|P7469}} as:<br/>{{Wikidata entity link|Q34027}} (for EW) or {{Wikidata entity link|Q36477}} (for NS) || Width orientation. |- | '''width_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>width</code> parameters (such as a reference). |- | '''area''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2046}} || Footprint of the mountain or peak, without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|km2|mi2|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''area_km2''' || Footprint of the mountain or peak in square kilometres, with auto-conversion. |- | '''area_mi2''' || Footprint of the mountain or peak in square miles, with auto-conversion. |- | '''area_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>area</code> parameters (such as a reference). |- | '''volume''' || rowspan=3 | {{Wikidata property link|P2234}} || Volume of the mountain or peak, without auto-conversion. You may wish to use <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Convert|Convert]]<nowiki>|xxx|km3|mi3|abbr=on}}</nowiki></code> |- | '''volume_km3''' || Volume of the mountain or peak in cubic kilometres, with auto-conversion. |- | '''volume_mi3''' || Volume of the mountain or peak in cubic miles, with auto-conversion. |- | '''volume_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>volume</code> parameters (such as a reference). |} === Naming === {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''etymology''' || {{Wikidata property link|P138}} || Origin of name |- | '''nickname''' || {{Wikidata property link|P1449}} || &nbsp; |- | '''native_name''' || {{Wikidata property link|P1559}} || Name in local language – use {{tl|native name}} or, for multiple names, use {{tl|native name list}} |- | '''native_name_lang''' || {{Wikidata property link|P1559}} || [[ISO 639-2]] code of <code>native_name</code>; not used by '''native_name'''. |- | '''translation''' || {{Wikidata property link|P1559}} with qualifier {{Wikidata property link|P2441}} || Translation of name to English (if name is not an English name) |- | '''pronunciation''' || {{Wikidata property link|P898}} || Use an appropriate IPA-xx template, replacing 'xx' with the ISO code for the language. (See {{tl|IPAc-en}} for English.) |- | '''authority''' || &nbsp; || The government agency responsible for making names official. |} === Geography === {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''location''' || {{Wikidata property link|P276}} || Free-form field to describe the location. |- | '''country''' || {{Wikidata property link|P17}} || Country(ies) of the peak or mountain. |- | '''country_type''' || &nbsp; || Optional parameter to override the default "Country" label. |- | '''subdivision1'''/'''state''' || {{Wikidata property link|P131}} || 1st level subdivision (i.e. states) of the peak or mountain. |- | '''subdivision1_type'''/'''state_type''' || &nbsp; || Optional parameter to override the default "State" label. |- | '''subdivision2'''/'''region''' || &nbsp; || 2nd level subdivision (i.e. regions) of the peak or mountain. |- | '''subdivision2_type'''/'''region_type''' || &nbsp; || Optional parameter to override the default "Region" label. |- | '''subdivision3'''/'''district''' || &nbsp; || 3rd level subdivision (i.e. districts) of the peak or mountain. |- | '''subdivision3_type'''/'''district_type''' || &nbsp; || Optional parameter to override the default "District" label. |- | '''subdivision4'''/'''part''' || &nbsp; || 4th level subdivision (i.e. subdivisions) of the peak or mountain. |- | '''subdivision4_type'''/'''part_type''' || &nbsp; || Optional parameter to override the default "Subdivisions" label. |- | '''settlement''' || &nbsp; || Settlement(s) on/around the peak or mountain. |- | '''settlement_type''' || &nbsp; || Optional parameter to override the default "Settlement" label. |- | '''range_coordinates''' || &nbsp; || Typically marks the centre of the mountain range. Do not use for an individual mountain. |- | '''range_coordinates_ref''' || N/A || Optional parameter to add a suffix to the <code>range_coordinates</code> parameter (such as a reference). |- | '''range''' || {{Wikidata property link|P4552}} || The [[mountain range]] (specific subgroup) that the mountain/massif/range. I.e. [[Bernese Alps]], not [[Alps]]. Alias is "parent". |- | '''borders_on'''/'''border''' || {{Wikidata property link|P4777}} || Geographical entities that form the border of the mountain or range |- | '''grid_ref_UK''' || {{Wikidata property link|P613}} || If the mountain is in Great Britain, the [[British national grid reference system|British grid reference]]. Use <code>grid_ref_UK_ref</code> to add a suffix reference. |- | '''grid_ref_Ireland''' || {{Wikidata property link|P4091}} || If the mountain is in Ireland (whether [[Northern Ireland]] or the [[Republic of Ireland|Republic]]), the [[Irish national grid reference system|Irish grid reference]]. Use <code>grid_ref_Ireland_ref</code> to add a suffix reference. |- | '''topo''' || &nbsp; || The publisher/maker and name of the topographic map. |- | '''topo_maker''' || &nbsp; || The publisher or maker of the topographic map. e.g. NTS (Canada) or USGS (United States). |- | '''topo_map''' || &nbsp; || The name of the topographic map. |- | '''biome''' || &nbsp; || [[Biome]](s) for range |} ===Geology=== {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''formed_by''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''orogeny''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''age''' || &nbsp; || Age of the rock. [[Geologic time scale]]s may be useful here. |- | '''type''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''rock''' || &nbsp; || Type of the rock mountain is made from. <code>geology</code> is an alias. |- | '''volcanic arc''' || &nbsp; || If the mountain is a volcano, the [[volcanic arc|arc]] where it is located |- | '''volcanic belt''' || &nbsp; || If the mountain is a volcano, the [[volcanic belt|belt]] where it is located |- | '''volcanic field''' || &nbsp; || If the mountain is a volcano, the [[volcanic field|field]] where it is located |- | '''volcanic zone''' || &nbsp; || If the mountain is a volcano, the general zone or region where it is located, if none of the other volcanic parameters are applicable |- | '''last_eruption''' || &nbsp; || The date of the last eruption if the mountain is of volcanic origin. |} === Climbing === {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''first_ascent''' || &nbsp; || Date of the first recorded ascent. |- | '''easiest_route''' || &nbsp; || The easiest route to the summit. Some possibilities include [[Hiking|Hike]], [[Scrambling|Scramble]] or any of the [[Yosemite Decimal System|YDS]] grades. |- | '''normal_route''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''access''' || &nbsp; || &nbsp; |- |} === Advanced uses === {{no documentation}} {| class="wikitable" |- ! align="center" | Parameter !! align="center" | Default value !! align="center" | Description |- | '''qid''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''suppressfields''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''fetchwikidata''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''onlysourced''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''child''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''embedded''' || &nbsp; || &nbsp; |- | '''module''' || &nbsp; || &nbsp; |- |} == Tracking categories == {{Infobox tracking categories}} * {{Category link with count|Wikidata value to be checked for Infobox mountain}} * {{Category link with count|Pages using infobox mountain with language parameter}} == Template data == {{collapse top|title=[[Wikipedia:TemplateData|TemplateData]] documentation used by [[Wikipedia:VisualEditor|VisualEditor]] and other tools}} {{TemplateData header|noheader=1}} <templatedata> { "format": "block", "description": "This template is used to create an infobox for an article about a mountain.", "params": { "name": { "required": true, "label": "Name", "type": "string", "description": "Name of the mountain, peak or hill. If more than one mountain by the name exists, the article is likely disambiguated but this name in the infobox should be the undisambiguated name. For example, Mount Columbia (for Mount Columbia (Canada) or Mount Columbia (Colorado)." }, "other_name": { "required": false, "label": "Other name", "type": "string", "description": "An alternate English name for the mountain, e.g., \"Mount McKinley\" for Denali. Quotes can be used as normal to italicize or bold the text if desired." }, "etymology": { "required": false, "label": "Etymology", "type": "string", "description": "The etymology of the name" }, "native_name": { "required": false, "label": "Native name", "type": "string", "description": "The name of the mountain in the local language, if not English." }, "native_name_lang": { "required": false, "label": "ISO 639 language code", "type": "string", "description": "The ISO 639 code for the language of the mountain name (if not English). e.g., \"fr\" for French" }, "language": { "required": false, "label": "Language", "type": "string", "description": "Language of mountain name." }, "translation": { "required": false, "label": "Translation", "type": "string", "description": "Translation of the mountain's name into English" }, "pronunciation": { "required": false, "label": "Pronunciation", "type": "string", "description": "Use an appropriate IPA-xx template, replacing 'xx' with the ISO code for the language. (See {{IPAc-en}} for English.)" }, "image": { "required": false, "label": "Image", "type": "string", "description": "Imagegraph of the mountain. Preferably a distance shot to show most/all of the mountain rather than a view from the summit. Do not include the \"File:\" prefix. If uploading a new image, please put them on Commons so they can be easily used by the other language Wikipedias. If the only image available is less than 280px wide, you can use the image_size parameter to indicate its size." }, "image_alt": { "required": false, "label": "Image alt", "type": "string", "description": "Alt text for the image, primarily for visually impaired readers. See Wikipedia:Alternative text for images." }, "image_caption": { "required": false, "label": "Image caption", "type": "string", "description": "Description of the imagegraph which is displayed below. Include the month and year if known." }, "map_image": { "required": false, "label": "Map image", "type": "string", "description": "The file name of a static map image to be displayed. For a [[Template:location map|location map]], use map" }, "map_alt": { "required": false, "label": "Map alt", "type": "string", "description": "Alt text for the map, primarily for visually impaired readers. See [[Wikipedia:Alternative text for images#Maps]]." }, "map_caption": { "required": false, "label": "Map caption", "type": "string", "description": "Fill out if a map caption is desired. If not specified, location will be used." }, "location": { "required": false, "label": "Location", "type": "string", "description": "Province or state first, followed by country. For the US, the county is optional but if given, be provided before the state. If a pushpin map is being used, the location will be used for the map's caption unless the map_caption parameter is set." }, "elevation": { "required": false, "label": "Elevation", "type": "string", "description": "Maximum height of the mountain. If the mountain has multiple high points, use the highest. Metres should be used first for all mountains outside of the United States and feet for those within the U.S. For conversions, use elevation_m for metres to feet or elevation_ft for feet to metres. This field is required." }, "elevation_m": { "required": false, "label": "Elevation (meters)", "type": "string", "description": "Maximum height of the mountain, metres." }, "elevation_ft": { "required": false, "label": "Elevation (feet)", "type": "string", "description": "Maximum height of the mountain, feet." }, "elevation_ref": { "required": false, "label": "Elevation ref", "type": "string", "description": "Reference for the elevation using the standard <ref> </ref> tags. If elevation_m/elevation_ft was used, the reference must be supplied using this parameter." }, "prominence": { "required": false, "label": "Prominence", "type": "string", "description": "The clean topographic prominence of the summit. For conversions, use prominence_m for metres to feet or prominence_ft for feet to metres." }, "prominence_m": { "required": false, "label": "Prominence (meters)", "type": "string", "description": "The clean topographic prominence of the summit, metres." }, "prominence_ft": { "required": false, "label": "Prominence (feet)", "type": "string", "description": "The clean topographic prominence of the summit, feet." }, "prominence_ref": { "required": false, "label": "Prominence ref", "type": "string", "description": "Reference for the prominence using the standard <ref> </ref> tags." }, "parent_peak": { "required": false, "label": "Parent peak", "type": "string", "description": "In computation of prominence, peaks form a hierarchy: this is the parent of the peak in the hierarchy. For more information, see Line parent." }, "listing": { "required": false, "label": "Listing", "type": "string", "description": "Name of a relevant list of mountains that the peak belongs to. See List of mountain lists for examples." }, "range": { "required": false, "label": "Range", "type": "string", "description": "Mountain range if applicable. The specific range subgroup should be provided instead of any major mountain system unless there is no applicable subgroup. For example, use Teton Range and not Rocky Mountains or Bernese Alps not Alps." }, "coordinates": { "required": false, "label": "Coordinates", "type": "string", "description": "The latitude and longitude of the summit using the {{coord}} template with display=inline,title. If the article uses a geolinks template in the external links section, do not use the display parameter." }, "topo": { "required": false, "label": "Topo", "type": "string", "description": "Topographic map" }, "grid_ref_UK": { "required": false, "label": "Grid ref (UK)", "type": "string", "description": "Ordnance Survey (UK) grid reference for the mountain, passed to {{Gbmappingsmall}}." }, "grid_ref_UK_ref": { "required": false, "label": "Notes for grid_ref_UK", "description": "Notes for grid_ref_UK, e.g., a citation." }, "grid_ref_Ireland": { "required": false, "label": "Grid ref (Ireland)", "type": "string", "description": "Ordnance Survey(Ireland) grid reference for the mountain, passed to {{iem4ibx}}." }, "grid_ref_Ireland_ref": { "required": false, "label": "Notes for grid_ref_Ireland", "description": "Notes for grid_ref_Ireland, e.g., a citation." }, "coord_type": { "required": false, "label": "Coordinate type", "default": "mountain", "type": "string", "description": "Type, from [[Wikipedia:WikiProject Geographical coordinates/type:]]." }, "region_code": { "required": false, "label": "Region", "type": "line", "description": "Either a two character ISO 3166-1 alpha-2 country code or an ISO 3166-2 region code. See [[Wikipedia:COORD REGION]]." }, "source": { "required": false, "label": "Source", "type": "string", "description": "The source of the coordinate data. See [[Wikipedia:COORD SOURCE]]." }, "format": { "required": false, "label": "Format", "default": "dms", "type": "line", "description": "Format to display degrees in the coordinate listing. dms for degree, minutes, second output (the default), or dec for decimal degree output." }, "coordinates_ref": { "required": false, "label": "Coordinates ref", "type": "string", "description": "For any references regarding the coordinates reported. <ref> </ref> tags must be used." }, "type": { "required": false, "label": "Type", "type": "line", "description": "The type of mountain — see List of mountain types." }, "age": { "required": false, "label": "Age", "type": "line", "description": "Age of the rock. Geologic time scales may be useful here." }, "volcanic_arc": { "required": false, "label": "Volcanic arc", "type": "string", "description": "If the mountain is a volcano, arc in which it is situated." }, "volcanic_belt": { "required": false, "label": "Volcanic belt", "type": "string", "description": "If the mountain is a volcano, belt in which it is situated." }, "volcanic_field": { "required": false, "label": "Volcanic field", "type": "string", "description": "If the mountain is a volcano, field in which it is situated." }, "volcanic_zone": { "required": false, "label": "Volcanic zone", "type": "string", "description": "If the mountain is a volcano, the general zone or region in which it is situated." }, "last_eruption": { "required": false, "label": "Last eruption", "type": "string", "description": "The date of the last eruption if the mountain is of volcanic origin. Only use Unknown if a verifiable source such as the Global Volcanism Program states it as such." }, "first_ascent": { "required": false, "label": "First ascent", "type": "string", "description": "Date of the first ascent, if known. Typically, this is the first recorded ascent but not necessarily the first true ascent. If it is quite probable the peak/mountain was ascended by local people before then, a footnote should be added." }, "easiest_route": { "required": false, "label": "Easiest route", "type": "string", "description": "The easiest route to the summit. Some possibilities include Hike, Scramble or any of the YDS grades." }, "embedded": { "required": false, "label": "Embedded", "type": "string", "description": "Another Infobox to place within the mountain infobox. The other infobox will show up at the end of the mountain infobox. The other infobox needs to have its \"embedded\" or \"child\" parameter set to 1 or yes, as appropriate." }, "child": { "required": false, "type": "line", "label": "Child", "description": "\"yes\" if the mountain infobox is embedded inside another Infobox" }, "map_size": { "required": false, "default": "250", "type": "number", "label": "Map size", "description": "Size of the map, in pixels. Must be entered as a number. The default value is 250." }, "image_size": { "required": false, "type": "number", "label": "Image size", "description": "Width of the image, if less than 280px." }, "subbox": { "label": "Subbox", "description": "Use this infobox as a subbox of another", "type": "boolean" }, "suppressfields": { "label": "Suppress fields", "description": "list of fields to never fetch from Wikidata", "type": "string" }, "fetchwikidata": { "label": "Fetch from Wikidata", "description": "List of fields to fetch from Wikidata" }, "onlysourced": { "label": "Get only sourced Wikidata", "description": "Fetch only sourced data from Wikidata", "type": "boolean", "autovalue": "true" }, "image_upright": { "label": "Upright", "description": "Size of imagegraph, fed to upright= parameter of image Wikimarkup", "example": "1.0", "type": "number" }, "range_coordinates": { "label": "Range coordinates", "description": "If article is about a mountain range, coordinates of the center of the range. Please use the {{coord}} template to specify.", "type": "content" }, "range_coordinates_ref": {}, "map_upright": { "label": "Map upright", "description": "Size of map, expressed as \"upright\" parameter to image Wikimarkup", "example": "1.0", "type": "number" }, "highest": { "label": "Highest point", "description": "Name of highest peak or summit", "type": "string" }, "highest_location": { "label": "Highest location", "description": "Location of highest point/summit. Use hierarchical administrative boundaries, e.g., county/state/country", "type": "string" }, "refs": { "label": "Wikidata refs", "description": "When set to \"yes\", use references from Wikidata", "type": "boolean", "default": "no" }, "elevation_system": { "label": "Elevation system", "description": "Elevation system (i.e., vertical datum) for elevation from Wikidata" }, "isolation": { "label": "Isolation", "description": "Distance to nearest highest peak, in freeform text. Typically this is filled with a {{convert}} template", "type": "content" }, "isolation_km": { "label": "Isolation (kilometers)", "description": "Kilometers to nearest peak higher than subject of article. Use number without commas", "type": "number" }, "isolation_mi": { "label": "Isolation (miles)", "description": "Distance to nearest higher peak, in miles. Expressed as number with no commas", "type": "number" }, "isolation_parent": { "label": "Isolation parent", "description": "Name of nearest mountain that is higher than the subject of the article", "type": "string" }, "isolation_ref": { "label": "Isolation note", "description": "Reference for isolation data, or notes for isolation data", "type": "string" }, "length_km": { "label": "Length (kilometers)", "description": "Length of mountain range in kilometers: numeric value, no comma", "type": "number" }, "length_mi": { "label": "Length (miles)", "description": "Length of mountain range in miles, numeric value, no commas", "type": "number" }, "width_km": { "label": "Width (kilometers)", "description": "Width of mountain range along minor axis, in kilometers.", "type": "number" }, "width_mi": { "label": "Width (miles)", "description": "Width of mountain range in miles, numeric value", "type": "number" }, "area_mi2": {}, "area_km2": {}, "length": { "label": "Length", "description": "Freeform field for length of mountain range. Use {{convert}} template for correct unit conversion.", "type": "content" }, "length_orientation": { "label": "Orientation", "description": "The major axis of the mountain range", "example": "N-S", "type": "string" }, "length_ref": { "label": "Length note", "description": "Reference for length data, or note about it", "type": "content" }, "width": { "label": "Width", "description": "Freeform field describing width of mountain range, typically using a {{convert}} template", "type": "content" }, "width_orientation": { "label": "Width orientation", "description": "Orientation of minor (shorter) axis of mountain range", "example": "E-W", "type": "string" }, "width_ref": { "label": "Width note", "description": "Reference for width data, or supplementary note", "type": "string" }, "area": {}, "area_ref": {}, "volume": {}, "volume_km3": {}, "volume_mi3": {}, "volume_ref": {}, "nickname": {}, "authority": {}, "country": {}, "country_type": {}, "state": { "aliases": [ "subdivision1" ] }, "state_type": { "aliases": [ "subdivision1_type" ] }, "region": { "aliases": [ "subdivision2" ] }, "region_type": { "aliases": [ "subdivision2_type" ] }, "district": { "aliases": [ "subdivision3" ] }, "district_type": { "aliases": [ "subdivision3_type" ] }, "part": { "aliases": [ "subdivision4" ] }, "part_type": { "aliases": [ "subdivision4_type" ] }, "settlement_type": {}, "settlement": {}, "parent": {}, "borders_on": {}, "border": {}, "topo_maker": {}, "topo_map": {}, "biome": {}, "formed_by": {}, "orogeny": {}, "period": {}, "mountain_type": {}, "geology": { "aliases": [ "rock" ] }, "volcanic_region": {}, "normal_route": {}, "access": {}, "module": {}, "nocat_wdimage": {}, "mapframe": { "label": "Show mapframe map", "description": "Specify yes or no to show or hide the map, overriding the default", "example": "yes", "type": "string", "default": "no", "suggested": true }, "mapframe-caption": { "label": "Mapframe caption", "description": "Caption for the map. If mapframe-geomask is set, then the default is \"Location in <<geomask's label>>\"", "type": "string" }, "mapframe-custom": { "label": "Custom mapframe", "description": "Use a custom map instead of the automatic mapframe. Specify either a {{maplink}} template, or another template that generates a mapframe map, or an image name. If used, other mapframe parameters will be ignored.", "type": "wiki-template-name" }, "mapframe-id": { "aliases": [ "id", "qid" ], "label": "Mapframe Wikidata item", "description": "Id (Q-number) of Wikidata item to use.", "type": "string", "default": "(item for current page)" }, "mapframe-coordinates": { "aliases": [ "mapframe-coord", "coordinates", "coord" ], "label": "Mapframe coordinates ", "description": "Coordinates to use, instead of any on Wikidata. Use the {{Coord}} template.", "example": "{{Coord|12.34|N|56.78|E}}", "type": "wiki-template-name", "default": "(coordinates from Wikidata)" }, "mapframe-wikidata": { "label": "Mapframe shapes from Wikidata", "description": "et to yes to show shape/line features from the wikidata item, if any, when coordinates are specified by parameter", "example": "yes", "type": "string" }, "mapframe-shape": { "label": "Mapframe shape feature", "description": "Override display of mapframe shape feature. Turn off by setting to \"none\". Use an inverse shape (geomask) instead of a regular shape by setting to \"inverse\"", "type": "string" }, "mapframe-point": { "label": "Mapframe point feature", "description": "Override display of mapframe point feature. Turn off display of point feature by setting to \"none\". Force point marker to be displayed by setting to \"on\"", "type": "string" }, "mapframe-geomask": { "label": "Mapframe geomask", "description": "Wikidata item to use as a geomask (everything outside the boundary is shaded darker). Can either be a specific Wikidata item (Q-number), or a property that specifies the item to use (e.g. P17 for country, or P131 for located in the administrative territorial entity)", "example": "Q100", "type": "wiki-page-name" }, "mapframe-switcher": { "label": "Mapframe switcher", "description": "Set to \"auto\" or \"geomasks\" or \"zooms\" to enable Template:Switcher-style switching between multiple mapframes. IF SET TO auto – switch geomasks found in location (P276) and located in the administrative territorial entity (P131) statements on the page's Wikidata item, searching recursively. E.g. an item's city, that city's state, and that state's country. IF SET TO geomasks – switch between the geomasks specified as a comma-separated list of Wikidata items (Q-numbers) in the mapframe-geomask parameter. IF SET TO zooms – switch between \"zoomed in\"/\"zoomed midway\"/\"zoomed out\", where \"zoomed in\" is the default zoom (with a minimum of 3), \"zoomed out\" is 1, and \"zoomed midway\" is the average.", "type": "string" }, "mapframe-frame-width": { "aliases": [ "mapframe-width" ], "label": "Mapframe width", "description": "Frame width in pixels", "type": "number", "default": "270" }, "mapframe-frame-height": { "aliases": [ "mapframe-height" ], "label": "Mapframe height", "description": "Frame height in pixels", "type": "number", "default": "200" }, "mapframe-shape-fill": { "label": "Mapframe shape fill", "description": "Color used to fill shape features", "type": "string", "default": "#606060" }, "mapframe-shape-fill-opacity": { "label": "Mapframe shape fill opacity", "description": "Opacity level of shape fill, a number between 0 and 1", "type": "number", "default": "0.5" }, "mapframe-stroke-color": { "aliases": [ "mapframe-stroke-colour" ], "label": "Mapframe stroke color", "description": "Color of line features, and outlines of shape features", "type": "string", "default": "#ff0000" }, "mapframe-stroke-width": { "label": "Mapframe stroke width", "description": "Width of line features, and outlines of shape features", "type": "number", "default": "5" }, "mapframe-marker": { "label": "Mapframe marker", "description": "Marker symbol to use for coordinates; see [[mw:Help:Extension:Kartographer/Icons]] for options", "example": "museum", "type": "string" }, "mapframe-marker-color": { "aliases": [ "mapframe-marker-colour" ], "label": "Mapframe marker color", "description": "Background color for the marker", "type": "string", "default": "#5E74F3" }, "mapframe-geomask-stroke-color": { "aliases": [ "mapframe-geomask-stroke-colour" ], "label": "Mapframe geomask stroke color", "description": "Color of outline of geomask shape", "type": "string", "default": "#555555" }, "mapframe-geomask-stroke-width": { "label": "Mapframe geomask stroke width", "description": "Width of outline of geomask shape", "type": "number", "default": "2" }, "mapframe-geomask-fill": { "label": "Mapframe geomask fill", "description": "Color used to fill outside geomask features", "type": "string", "default": "#606060" }, "mapframe-geomask-fill-opacity": { "label": "Mapframe geomask fill opacity", "description": "Opacity level of fill outside geomask features, a number between 0 and 1", "type": "number", "default": "0.5" }, "mapframe-zoom": { "label": "Mapframe zoom", "description": "Set the zoom level, from \"1\" to \"18\", to used if the zoom level cannot be determined automatically from object length or area", "example": "12", "type": "number", "default": "10" }, "mapframe-length_km": { "label": "Mapframe length (km)", "description": "Object length in kilometres, for automatically determining zoom level. ONLY use ONE of the available parameters for length or area", "type": "number" }, "mapframe-length_mi": { "label": "Mapframe length (mi)", "description": "Object length in miles, for automatically determining zoom level. ONLY use ONE of the available parameters for length or area", "type": "number" }, "mapframe-area_km2": { "label": "Mapframe area (km^2)", "description": "Object arean square kilometres, for automatically determining zoom level. ONLY use ONE of the available parameters for length or area", "type": "number" }, "mapframe-area_mi2": { "label": "Mapframe area (mi^2)", "description": "Object area in square miles, for automatically determining zoom level. ONLY use ONE of the available parameters for length or area", "type": "number" }, "mapframe-frame-coordinates": { "aliases": [ "mapframe-frame-coord" ], "label": "Mapframe frame coordinates", "description": "Alternate latitude and longitude coordinates for initial placement of map, using {{coord}}", "example": "{{Coord|12.35|N|56.71|E}}", "type": "wiki-template-name" }, "mapframe-line": {}, "image_width": {}, "coords_ref": {}, "pushpin_map": { "label": "Pushpin map", "description": "The name of a location map as per Template:Location map (e.g. Indonesia or Russia). The coordinate fields position a pushpin coordinate marker and label on the map automatically. Example see: Mount Everest. For a static image, use map_image", "type": "string" }, "pushpin_relief": { "label": "Pushpin relief", "description": "If a location map template is specified, this template will attempt to display a relief map if one is available. To force the default map image to display set to 0.", "type": "string" }, "pushpin_label": { "label": "Pushpin label", "description": "Label to be used for the mountain's location on the map. If not specified, the value of the name parameter is used.", "type": "string" }, "pushpin_label_position": { "label": "Pushpin label position", "description": "The position of the label on the pushpin map relative to the pushpin coordinate marker. Valid options are {left, right, top, bottom, none}.", "type": "line", "default": "right" } }, "paramOrder": [ "name", "other_name", "etymology", "native_name", "native_name_lang", "language", "translation", "pronunciation", "image", "image_alt", "image_size", "image_upright", "image_caption", "map_size", "map_upright", "map_image", "map_alt", "map_caption", "location", "pushpin_map", "pushpin_relief", "pushpin_label", "pushpin_label_position", "highest", "highest_location", "elevation", "elevation_m", "elevation_ft", "elevation_ref", "prominence", "prominence_m", "prominence_ft", "prominence_ref", "parent_peak", "isolation", "isolation_km", "isolation_mi", "isolation_parent", "isolation_ref", "listing", "range", "coordinates", "coordinates_ref", "range_coordinates", "range_coordinates_ref", "coord_type", "region_code", "format", "source", "topo", "grid_ref_UK", "grid_ref_UK_ref", "grid_ref_Ireland", "grid_ref_Ireland_ref", "length", "length_km", "length_mi", "length_orientation", "length_ref", "width", "width_km", "width_mi", "width_orientation", "width_ref", "type", "age", "volcanic_arc", "volcanic_belt", "volcanic_field", "volcanic_zone", "last_eruption", "first_ascent", "easiest_route", "embedded", "child", "subbox", "suppressfields", "fetchwikidata", "onlysourced", "refs", "elevation_system", "area_mi2", "area_km2", "area", "area_ref", "volume", "volume_km3", "volume_mi3", "volume_ref", "nickname", "authority", "country", "country_type", "state", "state_type", "region", "region_type", "district", "district_type", "part", "part_type", "settlement", "settlement_type", "parent", "borders_on", "border", "topo_maker", "topo_map", "biome", "formed_by", "orogeny", "period", "mountain_type", "geology", "volcanic_region", "normal_route", "access", "module", "nocat_wdimage", "mapframe", "mapframe-caption", "mapframe-custom", "mapframe-id", "mapframe-coordinates", "mapframe-wikidata", "mapframe-shape", "mapframe-point", "mapframe-geomask", "mapframe-switcher", "mapframe-frame-width", "mapframe-frame-height", "mapframe-shape-fill", "mapframe-shape-fill-opacity", "mapframe-stroke-color", "mapframe-stroke-width", "mapframe-marker", "mapframe-marker-color", "mapframe-geomask-stroke-color", "mapframe-geomask-stroke-width", "mapframe-geomask-fill", "mapframe-geomask-fill-opacity", "mapframe-zoom", "mapframe-length_km", "mapframe-length_mi", "mapframe-area_km2", "mapframe-area_mi2", "mapframe-frame-coordinates", "mapframe-line", "image_width", "coords_ref" ] } </templatedata> {{collapse bottom}} == Microformat == {{UF-hcard-geo}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Categories below this line; interwikis at Wikidata --> [[Category:Embeddable templates]] [[Category:Geology infobox templates]] [[Category:Infobox templates with module parameter|Mountain]] [[Category:Templates with coordinates fields]] [[Category:Mountain templates]] [[Category:Place infobox templates|Mountain]] [[Category:Templates that add a tracking category]] [[Category:WikiProject Mountains templates]] }}</includeonly> 4h68b311j52mcwxpryaak2zyqym14qx 0 157632 1434112 1370685 2026-10-24T01:10:32Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434112 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Sida rhombifolia in Kadavoor.jpg|genus=Sida|species=rhombifolia|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} '''ಆನೆ ಕಡೀರು,''' ಬನ್ನೆ ಗರುಗ ಗಿಡ, ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಂಗದಾಳೆ, ಕರುಂದೋಟೆ ಎಂದು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹೆಸರು ಇರುವ ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯ. ಇದರ ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು '''''ಸೀದಾ ರೋಂಬಿಫೋಲಿಯಾ''''', ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ '''ಆರೋಲೀಫ್ ಸೀಡಾ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ,<ref>[http://iu.ff.cuni.cz/pandanus/database/details.php?id=1049&enc=utf&sort=ka&display=20&lat=&skt=on&pkt=&hin=&ben=&tam=&mal=&eng=&start=0 Pandanus database of Indian plants]</ref> ಇದು ಉಷ್ಣವಲಯ ಮತ್ತು ಉಪೋಷ್ಣವಲಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ [[ಮಾಲ್ವೇಸೀ|ಮಾಲ್ವೇಸಿಯ]] ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಅಥವಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ '''ರೋಂಬಸ್-ಲೀವ್ಡ್ ಸೀಡಾ''', '''ಪ್ಯಾಡಿಸ್ ಲ್ಯೂಸರ್ನ್''', '''ಜೆಲ್ಲಿ ಲೀಫ್''', ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಗೊಂದಲಮಯವಾಗಿ '''ಕ್ಯೂಬನ್ ಸೆಣಬು''', '''ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್-ಹೆಂಪ್''', ಮತ್ತು '''ಭಾರತೀಯ ಸೆಣಬಿನ''' (ಆದಾಗ್ಯೂ ''ಎಸ್. ರೋಂಬಿಫೋಲಿಯಾ'' [[ಸೆಣಬು]] ಅಥವಾ ಸೆಣಬಿನೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ) ಸಮಾನಾರ್ಥಕ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ''ಮಾಲ್ವಾ ರೋಂಬಿಫೋಲಿಯಾ'' ಸೇರಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಆಯುರ್ವೇದ|ಆಯುರ್ವೇದ ಔಷಧದಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು '''ಕುರುಮ್ತೊಟ್ಟಿ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. == ವಿವರಣೆ == [[ಚಿತ್ರ:Cuban_jute_(1386542260).jpg|left|thumb| ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಪೊದರು]] ಕಾಂಡಗಳು ನೆಟ್ಟಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕವಲೊಡೆಯುತ್ತವೆ,೫೦ ರಿಂದ ೧೨೦ಸೆಂಟಿಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ, ಕೆಳಗಿನ ಭಾಗಗಳು ಮರದಂತಿರುತ್ತವೆ. ಕಡು ಹಸಿರು, ವಜ್ರದ ಆಕಾರದ [[ಎಲೆ|ಎಲೆಗಳು]] ಕಾಂಡದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಜೋಡಣೆಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ೪ ರಿಂದ ೮ ಸೆಂಟಿಮೀಟರ್ ಉದ್ದ, ಎಲೆಗಳ ಉದ್ದದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ತೊಟ್ಟುಗಳು. ಎಲೆಗಳು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ತೆಳುವಾಗಿದ್ದು, ಚಿಕ್ಕದಾದ, ಬೂದು ಕೂದಲಿನೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಎಲೆಗಳ ತುದಿಯ ಅರ್ಧವು ಹಲ್ಲಿನ ಅಥವಾ ದಂತುರೀಕೃತ ಅಂಚುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಉಳಿದ ಎಲೆಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ (ಹಲ್ಲಿಲ್ಲದ) ಆಗಿರುತ್ತವೆ. ತೊಟ್ಟುಗಳು ತಮ್ಮ ತಳದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಮುಳ್ಳು ಮುಳ್ಳಾದ ಸ್ಟಿಪಲ್ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. === ಹೂಗೊಂಚಲು === ಮಧ್ಯಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ [[ಹೂವು|ಹೂವುಗಳು]] ಕಾಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಎಲೆ ತೊಟ್ಟುಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಹೂವಿನ ಕಾಂಡಗಳ ಮೇಲೆ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅವು ೪ ರಿಂದ ೮ ಮಿಲಿಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದವಿರುವ ಐದು ದಳಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ, ಕೆನೆಯಿಂದ ಕಿತ್ತಳೆ-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿರಬಹುದು. ಐದು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ದಳಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಅಸಮಪಾರ್ಶ್ವವಾಗಿದ್ದು, ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಉದ್ದವಾದ ಹಾಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ಪುಂಕೇಸರ|ಕೇಸರಗಳು]] ಒಂದು ಸಣ್ಣ ನೀಟ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಹಣ್ಣುಅಸಮ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಬೀಜಕೋಶ ಆಗಿದೆ, ಇದು ೮ ರಿಂದ ೧೦ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸಸ್ಯವು ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಅರಳುತ್ತದೆ. == ವಿತರಣೆ ಮತ್ತು ಆವಾಸಸ್ಥಾನ == ಇದು ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮತ್ತು ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ [[ಅಲುಬು|ಕಳೆಯಾಗಿ]] ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Sida rhombifolia L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:235798-2 |access-date=2023-11-06 |website=Plants of the World Online |language=en}}</ref> ಈ ಜಾತಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಸ್ತೆಬದಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು,<ref>{{Cite web |title=PlantNET - FloraOnline |url=https://plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au/cgi-bin/NSWfl.pl?page=nswfl&lvl=sp&name=Sida~rhombifolia |access-date=2023-11-06 |website=plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au}}</ref> ಸ್ಟಾಕ್ ಕ್ಯಾಂಪ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ಮೊಲದ ಬಿಲಗಳಂತಹ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನೆಲಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ಇದು ರುಚಿಕರವಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಸವನ್ನಾಗಳು, ರಸ್ತೆಬದಿಗಳು, ದಟ್ಟವಾದ ಪೊದೆಗಳು, ಬೆಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಉಷ್ಣವಲಯದ ಜಾತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೨೦೦೦ ಮೀಟರ್ ಕೆಳಗೆ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ. == ಉಪಯೋಗಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Sida_rhombifolia_at_Kadavoor.jpg|thumb| ''ಸೀದಾ ರೋಂಬಿಫೋಲಿಯಾ'' ಹೂವು, [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ]]]] === ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ === ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟ್ರಾಪಿಕಲ್ ಫಾರೆಸ್ಟ್ರಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್ ಫಾರೆಸ್ಟ್ ಸರ್ವಿಸ್ ಇದರಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲಾದ ವಿಷಯ:<blockquote>ಆರೋಲೀಫ್ ಸೀದಾ [[ಕಾಂಡ|ಕಾಂಡಗಳನ್ನು]] ಒರಟಾದ ಹಗ್ಗವಾಗಿ, ಗೋಣಿಚೀಲವಾಗಿ ಮತ್ತು [[ಪೊರಕೆ|ಪೊರಕೆಗಳನ್ನು]] ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಂಡಗಳು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ [[ನಾರು|ಫೈಬರ್ ಅನ್ನು]] ಹೊಂದಿವೆ. ಮತ್ತು ಒಮ್ಮೆ [[ಭಾರತ]] ಮತ್ತು ಇತರೆಡೆಗಳಿಂದ " ಸೆಣಬಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ" (ಗುಜ್ಮಾನ್ 1975, ಹೋಲ್ಮ್ ಮತ್ತು ಇತರರು 1997) ರಫ್ತು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ರಾಸಾಯನಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಎಲೆಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿತು: ೭೪,೦೦೦ ರಿಂದ ೩೪೭,೦೦೦ppm [[ಪ್ರೋಟೀನ್]], ೯೪,೦೦೦ ರಿಂದ ೪೭೫,೦೦೦ ppm [[ಕಾರ್ಬೋಹೈಡ್ರೇಟುಗಳು|ಕಾರ್ಬೋಹೈಡ್ರೇಟ್ಗಳು]], ೩೩,೦೦೦ ರಿಂದ ೧೬೭,೦೦೦ppm, ೧೪,೦೦೦ ರಿಂದ ೭೧,೦೦೦ [[ಕೊಬ್ಬು]], ೧೬,೦೦೦ ದಿಂದ ೮೧,೦೦೦ ppm ಬೂದಿ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಬೇರು|ಮೂಲವು]] ೪೫೦ ppm [[ಆಲ್ಕಲಾಯ್ಡ್‌ಗಳು|ಆಲ್ಕಲಾಯ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಎಫೆಡ್ರಿನ್ ಮತ್ತು ಸಪೋನಿನ್ (ಸೌತ್‌ವೆಸ್ಟ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಬೊಟಾನಿಕಲ್ ಮೆಡಿಸಿನ್ 2002) ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಮೂಲವು ೦.೧ ಪ್ರತಿಶತದ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಆಲ್ಕಲಾಯ್ಡ್ ಅಂಶವನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೋಲೀನ್, ಸ್ಯೂಡೋಫೆಡ್ರಿನ್, ಬೀಟಾ-ಫೆನೆಥೈಲಮೈನ್, [[Vascin|ವ್ಯಾಸಿನ್]], [[Hipaphorine|ಹಿಪಾಫೊರಿನ್]] ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ [[ಇಂಡೋಲ್]] ಆಲ್ಕಲಾಯ್ಡ್‌ಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ವರದಿಯಾಗಿದೆ (ಶಾಮನ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಸ್ ಎಥ್ನೋಬೊಟಾನಿಕಲ್ಸ್ 2002). ಬಹುಶಃ ಈ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಆರೋಲೀಫ್ ಸೀದಾ [[ದನ|ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ]] ರುಚಿಕರವಲ್ಲ (ಕುನಿಯಾಟಾ ಮತ್ತು ರಾಪ್ 2001). ಆರೋಲೀಫ್ ಸೀದಾ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಔಷಧೀಯ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪುಡಿಮಾಡಿದ [[ಎಲೆ|ಎಲೆಗಳನ್ನು]] ಊತವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು [[ತಲೆನೋವು]] ನಿವಾರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಲೋಳೆಯು [[ಆರ್ದ್ರಕಾರಿ|ಎಮೋಲಿಯಂಟ್]] ಆಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೇರನ್ನು ಸಂಧಿವಾತಕ್ಕೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ (Parrotta 2001). [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ]] ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳು [[ಅತಿಸಾರ|ಅತಿಸಾರಕ್ಕೆ]] ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಮೂಲಿಕೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. [[ಮೆಕ್ಸಿಕೋ|ಮೆಕ್ಸಿಕೋದಲ್ಲಿ]] ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಗೆಯಾಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಒದಗಿಸುವ ಪ್ರಚೋದನೆಗಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಚಹಾವನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ (ಶಾಮನ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಸ್ ಎಥ್ನೋಬೊಟಾನಿಕಲ್ಸ್ 2002).<ref name="IITF">[http://www.fs.fed.us/global/iitf/pdf/shrubs/Sida%20rhombifolia.pdf The International Institute of Tropical Forestry (USDA) Forest Service], ''Sida rhombifolia'' L.</ref></blockquote> == ಸಹ ನೋಡಿ == * ವಲಿಸ್ಸಿಮಾ {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು|30em}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://web.archive.org/web/20180314232139/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?5042,5093,5094 Jepson Manual Treatment] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SIRH USDA Plants Profile]{{Dead link|date=ಮಾರ್ಚ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ppws.vt.edu/scott/weed_id/sidrh.htm Virginia Tech Weed Identification Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120826074854/http://www.ppws.vt.edu/scott/weed_id/sidrh.htm |date=2012-08-26 }} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Sida+rhombifolia Photo gallery] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು]] 5iujd0cf5603kc6mk4ez79jkaytik92 0 157974 1434210 1381732 2026-10-24T08:24:11Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434210 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Rough-legged buzzard | image = Buteo_lagopus_29283.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Buteo lagopus'' |volume=2016 |page=e.T22695973A93536293 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22695973A93536293.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | genus = Buteo | species = lagopus | authority = ([[Erik Pontoppidan|Pontoppidan]], 1763) | subdivision_ranks = Subspecies | subdivision_ref = <ref>Gill F, D Donsker & P Rasmussen (Eds). 2020. IOC World Bird List (v10.2). doi : 10.14344/IOC.ML.10.2.</ref> | subdivision = * ''B. l. lagopus'' - (Pontoppidan, 1763) * ''B. l. menzbieri'' - Dementiev, 1951 * ''B. l. kamtschatkensis'' - Dementiev, 1931 * ''B. l. sanctijohannis'' - (Gmelin, JF, 1788) | range_map = Buteo lagopus distribution map.png | range_map_caption = Range of ''B. lagopus''{{leftlegend|#2BFF2B|Summer|outline=gray}} {{leftlegend|#007EFE|Winter|outline=gray}} }} [[File:Buteo lagopus 29289.JPG|thumb|The tail is white with a dark terminal band.]] [[File:Rough-legged Hawk RWD1.jpg|thumb|The feet are feathered.]] '''ಒರಟುಕಾಲು ಡೇಗೆ''' ಪಕ್ಷಿವಂಶದ ಫಾಲ್ಕನಿಫಾರ್ಮಿಸ್ ಗಣದ ಆಕ್ಸಿ ಪಿಟ್ರಿಡಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಬ್ಯೂಟಿಯೊ ಜಾತಿಯ ಒಂದು ಪ್ರಭೇದ. ==ವಿವರಣೆ== ಇದನ್ನು ಬಸûರ್ಡ್ಹಾಕ್ ಎಂಬ ಜನಪ್ರಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುವುದುಂಟು. ಇದರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಾಮ ಬ್ಯೂಟಿಯೊ ಲಗೋಪಸ್. ಈ ಪಕ್ಷಿಯ ಪಾದದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮಂಡಿಯ ಕೆಳಗೆ ಅಂದರೆ ಮೊಳಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ಪುಕ್ಕಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಒರಟು ಕಾಲು ಡೇಗೆ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಇದರ ಹೊರಮೈ ಬಣ್ಣ ಗಾಢ ಕಂದು; ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಕೆಳಗೆ ತಿಳಿಕಂದು; ಬಾಲದ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಬಿಳುಪು. ಈ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ರಾಪ್ಟೋರಿಯಲ್ ಪ್ರಭೇದವು 46-68 ಸೆ.ಮೀ (18-27 ಇಂಚು) ಉದ್ದವಿದ್ದು, ರೆಕ್ಕೆಗಳು 120 ರಿಂದ 153 ಸೆ.ಮೀ(47 ರಿಂದ 60 ಇಂಚು) ಹರಡಿರುತ್ತದೆ.<ref name=BNA>{{cite book |last1=Bechard |first1=M.J. |last2=Swem |first2=T.R. |year=2002 |section=Rough-legged Hawk (''Buteo lagopus'') |title=The Birds of North America |number=641 |editor1-first=A. |editor1-last=Poole |editor2-first=F. |editor2-last=Gill |publisher=The Birds of North America, Inc. |location=Philadelphia, PA}}</ref><ref name=Porter1990>{{cite book |last=Porter |first=R.F. |year=1990 |title=Flight Identification of European Raptors |edition=Third |publisher=Academic Press |isbn=978-0-85661-027-1}}</ref> ಪ್ರತಿ ವಯಸ್ಕ ಹಕ್ಕಿಗಳು 600 ರಿಂದ 1,660 ಗ್ರಾಂ (1.32 ರಿಂದ 3.66 ಪೌಂಡು) ವರೆಗೆ ತೂಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗಂಡಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name=CRC>{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |url=https://archive.org/details/crchandbookofavi0000dunn |editor-first=John B. Jr. |editor-last=Dunning |publisher=CRC Press |year=1992 |isbn=978-0-8493-4258-5}}</ref><ref name=Brown1968>{{cite book |last1=Brown |first1=L. |first2=D. |last2=Amadon |year=1968 |title=Eagles, hawks, and falcons of the world |volume=2 |publisher=McGraw-Hill |location=New York}}</ref> ವಯಸ್ಕ ಹಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಸಿಗೆಯಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದವರೆಗೆ ತೂಕವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ಗಂಡು ಸರಾಸರಿ 822 ರಿಂದ 1,027 ಗ್ರಾಂ (1.812 ರಿಂದ 2.264 ಪೌಂಡ್) ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣು 1,080 ರಿಂದ 1,278 ಗ್ರಾಂ (2.381 ರಿಂದ 2.818 ಪೌಂಡ್) ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.<ref name=Brown1968/><ref name=Snyder1976>{{cite journal |last1=Snyder |first1=N.F.R. |first2=J.W. |last2=Wiley |year=1976 |title=Sexual size dimorphism in hawks and owls of North America |journal= Ornithological Monographs|number=20 |publisher=The American Ornithologists' Union |doi=10.2307/40166710 |pages=i–96|jstor=40166710 }}</ref> ಬುಟಿಯೊ ಕುಲದ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ, ಇದು ಆರನೇ ಅತಿ ಭಾರ, ಐದನೇ ಅತಿ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ಉದ್ದದ ರೆಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name=RaptorsWorld/> ವಯಸ್ಕ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಅಳತೆಗಳಲ್ಲಿ, ರೆಕ್ಕೆಯ ಹುರಿಯು 37.2–48.3 ಸೆ.ಮೀ (14.6–19.0 ​​ಇಂಚು), ಬಾಲವು 18.6–25.5 ಸೆ.ಮೀ (7.3–10.0 ಇಂಚು) ಇರುತ್ತದೆ.<ref name=RaptorsWorld>{{cite book |last1=Ferguson-Lees |first1=J. |last2=Christie |first2=D. |year=2001 |title=Raptors of the World |publisher=[[Helm Identification Guides|Christopher Helm]] |location=London |isbn=0-7136-8026-1}}</ref><ref name=Cade1955>{{cite journal |last=Cade |first=Tom J. |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v057n06/p0313-p0346.pdf |title=Variation of the Common Rough-Legged Hawk in North America |journal=The Condor |volume=57 |issue=6 |year=1955 |pages=313–346 |jstor=1364791 |doi=10.2307/1364791}}</ref><ref name=Friedmann1950>{{cite journal |last=Friedmann |first=H. |year=1950 |title=The birds of Middle and North America |url=https://archive.org/details/birdsofnorthmidd0000herb |journal=U.S. National Museum Bulletin |number=50}}</ref> ಪುಕ್ಕಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕಂದು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಸ್ಪೆಕ್ಲಿಂಗ್ ಅನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name=BNA/> ವಿಶಾಲವಾದ ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ಎದೆಯ ಪಟ್ಟಿಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ಗರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ರೆಕ್ಕೆಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾದ ಚೌಕಾಕಾರದ ಕಪ್ಪು ಕಾರ್ಪಲ್ ಪ್ಯಾಚ್ ಬೆಳಕಿನ ಮಾರ್ಫ್ ಹಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ<ref name=BNA/> ಲೈಟ್ ವರ್ಸಸ್ ಡಾರ್ಕ್ ಮಾರ್ಫ್ಸ್, ಗಂಡು ವಿರುದ್ಧ ಹೆಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಯಸ್ಕರು ವರ್ಸಸ್ ಹರೆಯದ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಪುಕ್ಕಗಳ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಪುಕ್ಕಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅನುಭವದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ<ref name=Brown1968/> ಅದರ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ನಾರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಲೆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಜಾರ್ಡ್ (ಬ್ಯುಟಿಯೊ ಬ್ಯುಟಿಯೊ) ಮತ್ತು ಕೆಂಪು-ಬಾಲದ ಗಿಡುಗ (ಬ್ಯುಟಿಯೊ ಜಮೈಸೆನ್ಸಿಸ್), ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಮೀರಿಸಬಹುದು. ಅದರ ಪಾದಗಳು ಅದರ ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ವಲಯದ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ರೂಪಾಂತರವಾಗಿ ಕಾಲ್ಬೆರಳುಗಳಿಗೆ ಗರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಇದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು ಈ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ; ಬುಟಿಯೊ ಎಂಬ ಕುಲದ ಹೆಸರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಜಾರ್ಡ್‌ನ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಲಾಗೋಪಸ್, ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಕ್ ಲಾಗೊ (λαγως) ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ "ಮೊಲ" ಮತ್ತು ಪೌಸ್ (πους), "ಪಾದ".<ref name=science.smith.edu>{{cite journal |first1=Alexandra M. |last1=Audet |first2=C. Brian |last2=Robbins |first3=Serge |last3=Larivière |url=http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/713_Alopex_lagopus.pdf |title=''Alopex lagopus'' – Remarks |page=5 |publisher=[[Smith College]] |location=Northampton, MA |access-date=4 June 2011 |journal=Mammalian Species |volume=713 |date=26 December 2002 |doi=10.1644/1545-1410(2002)713<0001:al>2.0.co;2|s2cid=198969139 }}</ref><ref name= job90>{{cite book | last= Jobling | first= James A | year= 2010| title= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher = Christopher Helm | location = London | isbn = 978-1-4081-2501-4 |pages =[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n81 81], 217}}</ref> ಅದರ ಟ್ಯಾಲನ್‌ಗಳು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದು, ಬೇಟೆಯ ತಮ್ಮ ಆದ್ಯತೆಯ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಗರಿಗಳಲ್ಲಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಗಾಢವಾದ ಸಬ್ಟರ್ಮಿನಲ್ ಪಟ್ಟೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಉದ್ದವಾದ ಬಿಳಿ ಬಾಲದ ಗರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ರೆಕ್ಕೆಯ ತುದಿಗಳು ಪ್ರಾಣಿಯು ಕುಳಿತಿರುವಾಗ ಬಾಲವನ್ನು ತಲುಪಲು ಅಥವಾ ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿದೆ<ref name=BNA/>. ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಜಾರ್ಡ್ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ-ಕಾಣಬಹುದು, ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಉದ್ದ-ಬಾಲದ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪುಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಬದಲಾಗಬಹುದು. ಒರಟು ಕಾಲಿನ ಉದ್ದ-ರೆಕ್ಕೆಯ ಮತ್ತು ನೋಟದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹದ್ದಿನಂತಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಂಪು-ಬಾಲದ ಗಿಡುಗವು ದಪ್ಪನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಗಾಢವಾದ ತಲೆ, ಅಗಲವಾದ, ಚಿಕ್ಕದಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳು, ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಲವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಗೆ ಡಾರ್ಕ್ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಂಚು (ಕಪ್ಪು ಮಣಿಕಟ್ಟಿನ ಪ್ಯಾಚ್ ಬದಲಿಗೆ) ಮತ್ತು ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬಿಳಿ ತಳವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ.. ಫೆರುಜಿನಸ್ ಗಿಡುಗ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ, ದೊಡ್ಡದಾದ, ಹೆಚ್ಚು ಎದ್ದುಕಾಣುವ ಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಮಣಿಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಅಲ್ಪವಿರಾಮ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ-ತೆಳು ಬಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.<ref name=AAB>{{Cite AllAboutBirds |Rough-legged Hawk |access-date=22 August 2012}}</ref> ಅದರ ಗಾತ್ರದ ಏಕೈಕ ಗಿಡುಗ (ಬಹಳ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆಸ್ಪ್ರೇ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ತನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೊಡೆಯುವ ಮೂಲಕ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಒಂದು ಸ್ಥಳದ ಮೇಲೆ ಸುಳಿದಾಡುತ್ತದೆ. ==ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ== ಋತುಮಾಸದಲ್ಲಿ ಇವು ಎತ್ತರದ ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಗುಡ್ಡಗಳ ಬಂಡೆಗಲ್ಲು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಗೂಡುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ 2-5 ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟು ಮರಿ ಮಾಡುವುವು. ಈ ಡೇಗೆ ಉತ್ತರ ಯುರೋಪಿನಿಂದ ಬ್ರಿಟನ್ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು ಚಳಿಗಾಲವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮಿಕ್ಕ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಸೈಬೀರಿಯ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕೆನಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು. ಬ್ರಿಟನ್ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಭೇದವಾದ ಬ್ಯೂಟಿಯೊ ಬ್ಯೂಟಿಯೊವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಸóರ್ಡ್ ಎನ್ನುವರು. ಈ ಪ್ರಭೇದವೂ ಒರಟುಕಾಲು ಡೇಗೆಯೂ ಯುರೋಪಿನಿಂದ ಜಪಾನಿನವರೆಗೂ ಹರಡಿವೆ. ==ಆಹಾರ== ಈ ಡೇಗೆಗಳು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಸ್ತನಿಗಳನ್ನೂ ಕೆಲವು ಸಾರಿ ದುಂಬಿಗಳನ್ನೂ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ಬೇಟೆಯಾಡುವುವು. ಇವುಗಳ ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ವ್ಯವಹಾರಗಳೂ ಇತರ ಡೇಗೆಗಳಂತೆಯೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3470id.html Rough-legged hawk – ''Buteo lagopus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527114707/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3470id.html |date=2010-05-27 }} – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [https://web.archive.org/web/20090319051823/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Rough-legged_Hawk.html Rough-legged hawk Species Account] – Cornell Lab of Ornithology * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20001011165834/http://www.bird-stamps.org/cspecies/3019500.htm Stamps: rough-legged hawk]}} at {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/19990428065259/http://www.bird-stamps.org/ bird-stamps.org]}} * [https://www.youtube.com/watch?v=PFzYncpwDbY: How to ID a rough-legged hawk video] * [https://www.youtube.com/watch?v=YputW8296TE Rough-legged Hawk video] * {{InternetBirdCollection|rough-legged-hawk-buteo-lagopus}} * {{VIREO|Rough-legged+hawk|Rough-legged hawk}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಒರಟುಕಾಲು ಡೇಗೆ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಕ್ಕಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪಕ್ಷಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] h7rkgadn9hgionnjbpba8n41dzm89di 828 159091 1434187 1377727 2026-10-10T22:29:00Z en>Trappist the monk 0 update to 2026-09-17 data; 1434187 Scribunto text/plain -- File-Date: 2026-09-17 local active = { ["aa"] = {"Afar"}, ["ab"] = {"Abkhazian"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Afrikaans"}, ["ak"] = {"Akan"}, ["am"] = {"Amharic"}, ["an"] = {"Aragonese"}, ["ar"] = {"Arabic"}, ["as"] = {"Assamese"}, ["av"] = {"Avaric"}, ["ay"] = {"Aymara"}, ["az"] = {"Azerbaijani"}, ["ba"] = {"Bashkir"}, ["be"] = {"Belarusian"}, ["bg"] = {"Bulgarian"}, ["bi"] = {"Bislama"}, ["bm"] = {"Bambara"}, ["bn"] = {"Bengali", "Bangla"}, ["bo"] = {"Tibetan"}, ["br"] = {"Breton"}, ["bs"] = {"Bosnian"}, ["ca"] = {"Catalan", "Valencian"}, ["ce"] = {"Chechen"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Corsican"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Czech"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Chuvash"}, ["cy"] = {"Welsh"}, ["da"] = {"Danish"}, ["de"] = {"German"}, ["dv"] = {"Dhivehi", "Divehi", "Maldivian"}, ["dz"] = {"Dzongkha"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"English"}, ["eo"] = {"Esperanto"}, ["es"] = {"Spanish", "Castilian"}, ["et"] = {"Estonian"}, ["eu"] = {"Basque"}, ["fa"] = {"Persian"}, ["ff"] = {"Fulah"}, ["fi"] = {"Finnish"}, ["fj"] = {"Fijian"}, ["fo"] = {"Faroese"}, ["fr"] = {"French"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Irish"}, ["gd"] = {"Scottish Gaelic", "Gaelic"}, ["gl"] = {"Galician"}, ["gn"] = {"Guarani"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Hausa"}, ["he"] = {"Hebrew"}, ["hi"] = {"Hindi"}, ["ho"] = {"Hiri Motu"}, ["hr"] = {"Croatian"}, ["ht"] = {"Haitian", "Haitian Creole"}, ["hu"] = {"Hungarian"}, ["hy"] = {"Armenian"}, ["hz"] = {"Herero"}, ["ia"] = {"Interlingua (IALA)", "Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Indonesian"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Igbo"}, ["ii"] = {"Sichuan Yi", "Nuosu"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Icelandic"}, ["it"] = {"Italian"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Japanese"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Georgian"}, ["kg"] = {"Kongo"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Kuanyama", "Kwanyama"}, ["kk"] = {"Kazakh"}, ["kl"] = {"Kalaallisut", "Greenlandic"}, ["km"] = {"Khmer", "Central Khmer"}, ["kn"] = {"Kannada"}, ["ko"] = {"Korean"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Kurdish"}, ["kv"] = {"Komi"}, ["kw"] = {"Cornish"}, ["ky"] = {"Kirghiz", "Kyrgyz"}, ["la"] = {"Latin"}, ["lb"] = {"Luxembourgish", "Letzeburgesch"}, ["lg"] = {"Ganda", "Luganda"}, ["li"] = {"Limburgan", "Limburger", "Limburgish"}, ["ln"] = {"Lingala"}, ["lo"] = {"Lao"}, ["lt"] = {"Lithuanian"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Latvian"}, ["mg"] = {"Malagasy"}, ["mh"] = {"Marshallese"}, ["mi"] = {"Maori"}, ["mk"] = {"Macedonian"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Mongolian"}, ["mr"] = {"Marathi"}, ["ms"] = {"Malay (macrolanguage)"}, ["mt"] = {"Maltese"}, ["my"] = {"Burmese"}, ["na"] = {"Nauru"}, ["nb"] = {"Norwegian Bokmål"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Nepali (macrolanguage)"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Dutch", "Flemish"}, ["nn"] = {"Norwegian Nynorsk"}, ["no"] = {"Norwegian"}, ["nr"] = {"South Ndebele"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Chichewa", "Chewa", "Nyanja"}, ["oc"] = {"Occitan (post 1500)"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Oromo"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Iron Ossetic", "Iron", "Iron Ossetian", "Ossetian", "Ossetic"}, ["pa"] = {"Panjabi", "Punjabi"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Polish"}, ["ps"] = {"Pushto", "Pashto"}, ["pt"] = {"Portuguese"}, ["qu"] = {"Quechua"}, ["rm"] = {"Romansh"}, ["rn"] = {"Rundi"}, ["ro"] = {"Romanian", "Moldavian", "Moldovan"}, ["ru"] = {"Russian"}, ["rw"] = {"Kinyarwanda"}, ["sa"] = {"Sanskrit"}, ["sc"] = {"Sardinian"}, ["sd"] = {"Sindhi"}, ["se"] = {"Northern Sami"}, ["sg"] = {"Sango"}, ["sh"] = {"Serbo-Croatian"}, ["si"] = {"Sinhala", "Sinhalese"}, ["sk"] = {"Slovak"}, ["sl"] = {"Slovenian"}, ["sm"] = {"Samoan"}, ["sn"] = {"Shona"}, ["so"] = {"Somali"}, ["sq"] = {"Albanian"}, ["sr"] = {"Serbian"}, ["ss"] = {"Swati"}, ["st"] = {"Southern Sotho"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Swedish"}, ["sw"] = {"Swahili (macrolanguage)"}, ["ta"] = {"Tamil"}, ["te"] = {"Telugu"}, ["tg"] = {"Tajik"}, ["th"] = {"Thai"}, ["ti"] = {"Tigrinya"}, ["tk"] = {"Turkmen"}, ["tl"] = {"Tagalog"}, ["tn"] = {"Tswana"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Turkish"}, ["ts"] = {"Tsonga"}, ["tt"] = {"Tatar"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Uighur", "Uyghur"}, ["uk"] = {"Ukrainian"}, ["ur"] = {"Urdu"}, ["uz"] = {"Uzbek"}, ["ve"] = {"Venda"}, ["vi"] = {"Vietnamese"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Xhosa"}, ["yi"] = {"Yiddish"}, ["yo"] = {"Yoruba"}, ["za"] = {"Zhuang", "Chuang"}, ["zh"] = {"Chinese"}, ["zu"] = {"Zulu"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Aghul"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajs"] = {"Algerian Jewish Sign Language"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Southern Altai"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Old English (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Standard Arabic"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Egyptian Arabic"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine", "Nakoda Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Asturian", "Asturleonese", "Bable", "Leonese"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw", "Nehirowimowin"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Balinese"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Bavarian"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Berber languages"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bih"] = {"Bihari languages"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli-Mufu"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpc"] = {"Mbuk"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Karian", "Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Brao", "Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Russia Buriat"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Laoktu Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Chagatai"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Chukot"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin", "Tsilhqot’in"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Klallam", "Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["cls"] = {"Classical Sanskrit"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Mandarin Chinese"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnq"] = {"Chung"}, ["cnr"] = {"Montenegrin"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Cocos Islands Malay"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Crimean Tatar", "Crimean Turkish"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cxh"] = {"Cha'ari"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Dakota"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Dargwa"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Moi-Wadea", "Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Slavey"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Tlicho", "Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Lower Sorbian"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsk"] = {"Dokshi"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dsz"] = {"Mardin Sign Language"}, ["dta"] = {"Daur"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dyl"] = {"Bhutanese Sign Language"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyr"] = {"Dyarim"}, ["dyu"] = {"Dyula"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Emilian"}, ["egm"] = {"Benamanga"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Eastern Maninkakan"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Middle English (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edo State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["eud"] = {"Eudeve"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Evenki"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Filipino", "Pilipino"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish", "Meänkieli"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Arpitan", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Northern Frisian"}, ["frs"] = {"Eastern Frisian"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Pular"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Gagauz"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Guianese Creole French"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Gilbertese"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gov"] = {"Goo"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Ancient Greek (to 1453)"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Swiss German", "Alemannic", "Alsatian"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Hän"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Fiji Hindi"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Hmong", "Mong"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnm"] = {"Hainanese"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Caribbean Hindustani"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Upper Sorbian"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["ikh"] = {"Ikhin-Arokho"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imt"] = {"Imotong"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ingush"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu", "Isu (Menchum Division)"}, ["isv"] = {"Interslavic"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izm"] = {"Kizamani"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Jamaican Creole English"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Kara-Kalpak", "Karakalpak"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Kawi"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Kabardian"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Ngyian", "Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Khowar"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Kinnauri Pahari"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Karachay-Balkar"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Durop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Kölsch"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Kumyk"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Ktunaxa", "Ksanka", "Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwak'wala", "Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Kwangali"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Rangi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Lak"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Lezghian"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfb"] = {"Buu (Cameroon)"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgo"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgs"] = {"Guinea-Bissau Sign Language", "Língua Gestual Guineense"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Ligurian"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Lombard"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Laarim", "Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Lozi"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lqr"] = {"Logir"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Laragia"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsc"] = {"Albarradas Sign Language", "Lengua de señas Albarradas"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsw"] = {"Seychelles Sign Language", "Lalang Siny Seselwa", "Langue des Signes Seychelloise"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Latgalian"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["luh"] = {"Leizhou Chinese"}, ["lui"] = {"Luiseño"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Lushootseed"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvl"] = {"Lwel"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Soq", "Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male", "Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Hassaniyya"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Morisyen"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Magar", "Magar Dhut"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mòcheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Miami"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Uncoded languages"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Kituba (Congo)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Hember Avu", "Amben", "Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Manchu"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Manipuri"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Mandinka"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk", "Kanien'kéha"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Mossi"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara", "Shendu"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Masaaba"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Khoekhoe", "Nama (Namibia)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Low German", "Low Saxon"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Nepal Bhasa", "Newar", "Newari"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Central Nahuatl"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Niuean"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Nogai"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack", "Lhéchelesem"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["non"] = {"Old Norse"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"N'Ko", "N’Ko"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Jèrriais", "Guernésiais", "Sercquiais"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Pedi", "Northern Sotho", "Sepedi"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nww"] = {"Ndwewe"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzr"] = {"Dir-Nyamzak-Mbarimi"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oak"] = {"Noakhali", "Noakhailla"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oie"] = {"Okolie"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["olb"] = {"Oli-Bodiman"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Tohono O'odham"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Oroqen"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Old Russian"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osd"] = {"Digor Ossetic", "Digor", "Digor Ossetian"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Ottoman Turkish (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Old Turkish"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Otomian languages"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Pampanga", "Kapampangan"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Papiamento"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Palauan"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Bonan"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Pfaelzisch"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phj"] = {"Pahari"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Piemontese"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Penrhyn"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Prussian"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Dari", "Afghan Persian"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Iranian Sign Language", "Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pze"] = {"Pesse"}, ["pzh"] = {"Pazeh"}, ["pzn"] = {"Jejara Naga", "Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Rapanui"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Cook Islands Maori"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rib"] = {"Bribri Sign Language"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnb"] = {"Brunca Sign Language"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rrm"] = {"Moriori"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsk"] = {"Ruthenian", "Rusnak"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rsn"] = {"Rwandan Sign Language"}, ["rsw"] = {"Rishiwa"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Rusyn"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Rutul"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Central Okinawan"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Yakut"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Dongxiang"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Sicilian"}, ["sco"] = {"Scots"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey", "Dene Kedé"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["scz"] = {"Shaetlan"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Southern Kurdish"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt", "She shashishalhem"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Samogitian"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap", "Secwepemctsín"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjc"] = {"Shaojiang Chinese"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Ume Sami"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slr"] = {"Salar"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Southern Sami"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Lule Sami"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Soninke"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish", "Sḵwx̱wú7mesh sníchim"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Tsuut'ina", "Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Swabian"}, ["swh"] = {"Swahili (individual language)", "Kiswahili"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Upper Saxon"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Classical Syriac"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Silesian"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isubu", "Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Tabassaran"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone", "Dän K'è"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Tetum"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson", "Nłeʔkepmxcín", "Thompson River Salish"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan", "Tāłtān"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Tsakhur"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Jewish Babylonian Aramaic (ca. 200-1200 CE)"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tok"] = {"Toki Pona"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Tok Pisin"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Sediq", "Seediq", "Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Muslim Tat"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Tumbuka"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvg"] = {"Tugunese", "Batavian Portuguese Creole", "Mardijker Creole"}, ["tvi"] = {"Tulai"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Tuvalu"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Tuvinian"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Udmurt"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugh"] = {"Kubachi"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uly"] = {"Buli"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Undetermined"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["uon"] = {"Kulon"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Venetian"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vjk"] = {"Bajjika"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Mainfränkisch"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsn"] = {"Vedic Sanskrit"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Yote", "Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdt"] = {"Wendat"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Westphalien"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Mokati"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtb"] = {"Matambwe"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyn"] = {"Wyandot"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Kalmyk", "Oirat"}, ["xam"] = {"ǀXam"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdq"] = {"Kaitag"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhm"] = {"Middle Khmer (1400 to 1850 CE)"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kachok", "Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Salawati", "Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Anglo-Norman"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Soga"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Southeast Tasmanian", "Nuenonne"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey", "Dene Zhatié"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Ngunawal", "Nunukul"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["ycr"] = {"Yilan Creole"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["ykh"] = {"Khamnigan Mongol"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Iyasa", "Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynb"] = {"Yamben"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Nenets"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Yucateco", "Yucatec Maya"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zcd"] = {"Las Delicias Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Ngazidja Comorian"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zem"] = {"Zeem"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Standard Moroccan Tamazight"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhk"] = {"Kurdish Sign Language"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"East Slavic languages"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlu"] = {"Zul"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mbuun"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Hebrew"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zua"] = {"Zeem"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } dwxccqkm27xvpvxbjnwmpa3l7h226s0 1434188 1434187 2026-10-24T07:31:54Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Module:Lang/data/iana_languages]] 1434187 Scribunto text/plain -- File-Date: 2026-09-17 local active = { ["aa"] = {"Afar"}, ["ab"] = {"Abkhazian"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Afrikaans"}, ["ak"] = {"Akan"}, ["am"] = {"Amharic"}, ["an"] = {"Aragonese"}, ["ar"] = {"Arabic"}, ["as"] = {"Assamese"}, ["av"] = {"Avaric"}, ["ay"] = {"Aymara"}, ["az"] = {"Azerbaijani"}, ["ba"] = {"Bashkir"}, ["be"] = {"Belarusian"}, ["bg"] = {"Bulgarian"}, ["bi"] = {"Bislama"}, ["bm"] = {"Bambara"}, ["bn"] = {"Bengali", "Bangla"}, ["bo"] = {"Tibetan"}, ["br"] = {"Breton"}, ["bs"] = {"Bosnian"}, ["ca"] = {"Catalan", "Valencian"}, ["ce"] = {"Chechen"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Corsican"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Czech"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Chuvash"}, ["cy"] = {"Welsh"}, ["da"] = {"Danish"}, ["de"] = {"German"}, ["dv"] = {"Dhivehi", "Divehi", "Maldivian"}, ["dz"] = {"Dzongkha"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"English"}, ["eo"] = {"Esperanto"}, ["es"] = {"Spanish", "Castilian"}, ["et"] = {"Estonian"}, ["eu"] = {"Basque"}, ["fa"] = {"Persian"}, ["ff"] = {"Fulah"}, ["fi"] = {"Finnish"}, ["fj"] = {"Fijian"}, ["fo"] = {"Faroese"}, ["fr"] = {"French"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Irish"}, ["gd"] = {"Scottish Gaelic", "Gaelic"}, ["gl"] = {"Galician"}, ["gn"] = {"Guarani"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Hausa"}, ["he"] = {"Hebrew"}, ["hi"] = {"Hindi"}, ["ho"] = {"Hiri Motu"}, ["hr"] = {"Croatian"}, ["ht"] = {"Haitian", "Haitian Creole"}, ["hu"] = {"Hungarian"}, ["hy"] = {"Armenian"}, ["hz"] = {"Herero"}, ["ia"] = {"Interlingua (IALA)", "Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Indonesian"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Igbo"}, ["ii"] = {"Sichuan Yi", "Nuosu"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Icelandic"}, ["it"] = {"Italian"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Japanese"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Georgian"}, ["kg"] = {"Kongo"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Kuanyama", "Kwanyama"}, ["kk"] = {"Kazakh"}, ["kl"] = {"Kalaallisut", "Greenlandic"}, ["km"] = {"Khmer", "Central Khmer"}, ["kn"] = {"Kannada"}, ["ko"] = {"Korean"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Kurdish"}, ["kv"] = {"Komi"}, ["kw"] = {"Cornish"}, ["ky"] = {"Kirghiz", "Kyrgyz"}, ["la"] = {"Latin"}, ["lb"] = {"Luxembourgish", "Letzeburgesch"}, ["lg"] = {"Ganda", "Luganda"}, ["li"] = {"Limburgan", "Limburger", "Limburgish"}, ["ln"] = {"Lingala"}, ["lo"] = {"Lao"}, ["lt"] = {"Lithuanian"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Latvian"}, ["mg"] = {"Malagasy"}, ["mh"] = {"Marshallese"}, ["mi"] = {"Maori"}, ["mk"] = {"Macedonian"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Mongolian"}, ["mr"] = {"Marathi"}, ["ms"] = {"Malay (macrolanguage)"}, ["mt"] = {"Maltese"}, ["my"] = {"Burmese"}, ["na"] = {"Nauru"}, ["nb"] = {"Norwegian Bokmål"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Nepali (macrolanguage)"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Dutch", "Flemish"}, ["nn"] = {"Norwegian Nynorsk"}, ["no"] = {"Norwegian"}, ["nr"] = {"South Ndebele"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Chichewa", "Chewa", "Nyanja"}, ["oc"] = {"Occitan (post 1500)"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Oromo"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Iron Ossetic", "Iron", "Iron Ossetian", "Ossetian", "Ossetic"}, ["pa"] = {"Panjabi", "Punjabi"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Polish"}, ["ps"] = {"Pushto", "Pashto"}, ["pt"] = {"Portuguese"}, ["qu"] = {"Quechua"}, ["rm"] = {"Romansh"}, ["rn"] = {"Rundi"}, ["ro"] = {"Romanian", "Moldavian", "Moldovan"}, ["ru"] = {"Russian"}, ["rw"] = {"Kinyarwanda"}, ["sa"] = {"Sanskrit"}, ["sc"] = {"Sardinian"}, ["sd"] = {"Sindhi"}, ["se"] = {"Northern Sami"}, ["sg"] = {"Sango"}, ["sh"] = {"Serbo-Croatian"}, ["si"] = {"Sinhala", "Sinhalese"}, ["sk"] = {"Slovak"}, ["sl"] = {"Slovenian"}, ["sm"] = {"Samoan"}, ["sn"] = {"Shona"}, ["so"] = {"Somali"}, ["sq"] = {"Albanian"}, ["sr"] = {"Serbian"}, ["ss"] = {"Swati"}, ["st"] = {"Southern Sotho"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Swedish"}, ["sw"] = {"Swahili (macrolanguage)"}, ["ta"] = {"Tamil"}, ["te"] = {"Telugu"}, ["tg"] = {"Tajik"}, ["th"] = {"Thai"}, ["ti"] = {"Tigrinya"}, ["tk"] = {"Turkmen"}, ["tl"] = {"Tagalog"}, ["tn"] = {"Tswana"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Turkish"}, ["ts"] = {"Tsonga"}, ["tt"] = {"Tatar"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Uighur", "Uyghur"}, ["uk"] = {"Ukrainian"}, ["ur"] = {"Urdu"}, ["uz"] = {"Uzbek"}, ["ve"] = {"Venda"}, ["vi"] = {"Vietnamese"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Xhosa"}, ["yi"] = {"Yiddish"}, ["yo"] = {"Yoruba"}, ["za"] = {"Zhuang", "Chuang"}, ["zh"] = {"Chinese"}, ["zu"] = {"Zulu"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Aghul"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajs"] = {"Algerian Jewish Sign Language"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Southern Altai"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Old English (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Standard Arabic"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Egyptian Arabic"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine", "Nakoda Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Asturian", "Asturleonese", "Bable", "Leonese"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw", "Nehirowimowin"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Balinese"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Bavarian"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Berber languages"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bih"] = {"Bihari languages"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli-Mufu"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpc"] = {"Mbuk"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Karian", "Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Brao", "Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Russia Buriat"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Laoktu Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Chagatai"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Chukot"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin", "Tsilhqot’in"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Klallam", "Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["cls"] = {"Classical Sanskrit"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Mandarin Chinese"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnq"] = {"Chung"}, ["cnr"] = {"Montenegrin"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Cocos Islands Malay"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Crimean Tatar", "Crimean Turkish"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cxh"] = {"Cha'ari"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Dakota"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Dargwa"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Moi-Wadea", "Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Slavey"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Tlicho", "Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Lower Sorbian"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsk"] = {"Dokshi"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dsz"] = {"Mardin Sign Language"}, ["dta"] = {"Daur"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dyl"] = {"Bhutanese Sign Language"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyr"] = {"Dyarim"}, ["dyu"] = {"Dyula"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Emilian"}, ["egm"] = {"Benamanga"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Eastern Maninkakan"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Middle English (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edo State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["eud"] = {"Eudeve"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Evenki"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Filipino", "Pilipino"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish", "Meänkieli"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Arpitan", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Northern Frisian"}, ["frs"] = {"Eastern Frisian"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Pular"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Gagauz"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Guianese Creole French"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Gilbertese"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gov"] = {"Goo"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Ancient Greek (to 1453)"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Swiss German", "Alemannic", "Alsatian"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Hän"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Fiji Hindi"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Hmong", "Mong"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnm"] = {"Hainanese"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Caribbean Hindustani"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Upper Sorbian"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["ikh"] = {"Ikhin-Arokho"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imt"] = {"Imotong"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ingush"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu", "Isu (Menchum Division)"}, ["isv"] = {"Interslavic"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izm"] = {"Kizamani"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Jamaican Creole English"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Kara-Kalpak", "Karakalpak"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Kawi"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Kabardian"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Ngyian", "Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Khowar"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Kinnauri Pahari"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Karachay-Balkar"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Durop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Kölsch"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Kumyk"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Ktunaxa", "Ksanka", "Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwak'wala", "Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Kwangali"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Rangi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Lak"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Lezghian"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfb"] = {"Buu (Cameroon)"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgo"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgs"] = {"Guinea-Bissau Sign Language", "Língua Gestual Guineense"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Ligurian"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Lombard"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Laarim", "Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Lozi"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lqr"] = {"Logir"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Laragia"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsc"] = {"Albarradas Sign Language", "Lengua de señas Albarradas"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsw"] = {"Seychelles Sign Language", "Lalang Siny Seselwa", "Langue des Signes Seychelloise"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Latgalian"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["luh"] = {"Leizhou Chinese"}, ["lui"] = {"Luiseño"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Lushootseed"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvl"] = {"Lwel"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Soq", "Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male", "Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Hassaniyya"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Morisyen"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Magar", "Magar Dhut"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mòcheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Miami"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Uncoded languages"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Kituba (Congo)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Hember Avu", "Amben", "Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Manchu"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Manipuri"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Mandinka"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk", "Kanien'kéha"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Mossi"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara", "Shendu"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Masaaba"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Khoekhoe", "Nama (Namibia)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Low German", "Low Saxon"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Nepal Bhasa", "Newar", "Newari"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Central Nahuatl"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Niuean"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Nogai"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack", "Lhéchelesem"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["non"] = {"Old Norse"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"N'Ko", "N’Ko"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Jèrriais", "Guernésiais", "Sercquiais"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Pedi", "Northern Sotho", "Sepedi"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nww"] = {"Ndwewe"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzr"] = {"Dir-Nyamzak-Mbarimi"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oak"] = {"Noakhali", "Noakhailla"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oie"] = {"Okolie"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["olb"] = {"Oli-Bodiman"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Tohono O'odham"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Oroqen"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Old Russian"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osd"] = {"Digor Ossetic", "Digor", "Digor Ossetian"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Ottoman Turkish (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Old Turkish"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Otomian languages"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Pampanga", "Kapampangan"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Papiamento"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Palauan"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Bonan"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Pfaelzisch"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phj"] = {"Pahari"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Piemontese"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Penrhyn"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Prussian"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Dari", "Afghan Persian"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Iranian Sign Language", "Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pze"] = {"Pesse"}, ["pzh"] = {"Pazeh"}, ["pzn"] = {"Jejara Naga", "Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Rapanui"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Cook Islands Maori"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rib"] = {"Bribri Sign Language"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnb"] = {"Brunca Sign Language"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rrm"] = {"Moriori"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsk"] = {"Ruthenian", "Rusnak"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rsn"] = {"Rwandan Sign Language"}, ["rsw"] = {"Rishiwa"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Rusyn"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Rutul"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Central Okinawan"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Yakut"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Dongxiang"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Sicilian"}, ["sco"] = {"Scots"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey", "Dene Kedé"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["scz"] = {"Shaetlan"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Southern Kurdish"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt", "She shashishalhem"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Samogitian"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap", "Secwepemctsín"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjc"] = {"Shaojiang Chinese"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Ume Sami"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slr"] = {"Salar"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Southern Sami"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Lule Sami"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Soninke"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish", "Sḵwx̱wú7mesh sníchim"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Tsuut'ina", "Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Swabian"}, ["swh"] = {"Swahili (individual language)", "Kiswahili"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Upper Saxon"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Classical Syriac"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Silesian"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isubu", "Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Tabassaran"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone", "Dän K'è"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Tetum"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson", "Nłeʔkepmxcín", "Thompson River Salish"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan", "Tāłtān"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Tsakhur"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Jewish Babylonian Aramaic (ca. 200-1200 CE)"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tok"] = {"Toki Pona"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Tok Pisin"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Sediq", "Seediq", "Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Muslim Tat"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Tumbuka"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvg"] = {"Tugunese", "Batavian Portuguese Creole", "Mardijker Creole"}, ["tvi"] = {"Tulai"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Tuvalu"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Tuvinian"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Udmurt"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugh"] = {"Kubachi"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uly"] = {"Buli"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Undetermined"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["uon"] = {"Kulon"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Venetian"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vjk"] = {"Bajjika"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Mainfränkisch"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsn"] = {"Vedic Sanskrit"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Yote", "Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdt"] = {"Wendat"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Westphalien"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Mokati"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtb"] = {"Matambwe"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyn"] = {"Wyandot"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Kalmyk", "Oirat"}, ["xam"] = {"ǀXam"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdq"] = {"Kaitag"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhm"] = {"Middle Khmer (1400 to 1850 CE)"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kachok", "Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Salawati", "Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Anglo-Norman"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Soga"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Southeast Tasmanian", "Nuenonne"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey", "Dene Zhatié"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Ngunawal", "Nunukul"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["ycr"] = {"Yilan Creole"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["ykh"] = {"Khamnigan Mongol"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Iyasa", "Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynb"] = {"Yamben"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Nenets"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Yucateco", "Yucatec Maya"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zcd"] = {"Las Delicias Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Ngazidja Comorian"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zem"] = {"Zeem"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Standard Moroccan Tamazight"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhk"] = {"Kurdish Sign Language"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"East Slavic languages"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlu"] = {"Zul"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mbuun"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Hebrew"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zua"] = {"Zeem"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } dwxccqkm27xvpvxbjnwmpa3l7h226s0 828 159092 1434189 1377729 2026-10-10T22:29:04Z en>Trappist the monk 0 update to 2026-09-17 data; 1434189 Scribunto text/plain -- File-Date: 2026-09-17 return { ["Adlm"] = {"Adlam"}, ["Afak"] = {"Afaka"}, ["Aghb"] = {"Caucasian Albanian"}, ["Ahom"] = {"Ahom", "Tai Ahom"}, ["Arab"] = {"Arabic"}, ["Aran"] = {"Arabic (Nastaliq variant)"}, ["Armi"] = {"Imperial Aramaic"}, ["Armn"] = {"Armenian"}, ["Avst"] = {"Avestan"}, ["Bali"] = {"Balinese"}, ["Bamu"] = {"Bamum"}, ["Bass"] = {"Bassa Vah"}, ["Batk"] = {"Batak"}, ["Beng"] = {"Bengali", "Bangla"}, ["Berf"] = {"Beria Erfe"}, ["Bhks"] = {"Bhaiksuki"}, ["Blis"] = {"Blissymbols"}, ["Bopo"] = {"Bopomofo"}, ["Brah"] = {"Brahmi"}, ["Brai"] = {"Braille"}, ["Bugi"] = {"Buginese"}, ["Buhd"] = {"Buhid"}, ["Cakm"] = {"Chakma"}, ["Cans"] = {"Unified Canadian Aboriginal Syllabics"}, ["Cari"] = {"Carian"}, ["Cham"] = {"Cham"}, ["Cher"] = {"Cherokee"}, ["Chis"] = {"Chisoi"}, ["Chrs"] = {"Chorasmian"}, ["Cirt"] = {"Cirth"}, ["Copt"] = {"Coptic"}, ["Cpmn"] = {"Cypro-Minoan"}, ["Cprt"] = {"Cypriot syllabary"}, ["Cyrl"] = {"Cyrillic"}, ["Cyrs"] = {"Cyrillic (Old Church Slavonic variant)"}, ["Deva"] = {"Devanagari", "Nagari"}, ["Diak"] = {"Dives Akuru"}, ["Dogr"] = {"Dogra"}, ["Dsrt"] = {"Deseret", "Mormon"}, ["Dupl"] = {"Duployan shorthand", "Duployan stenography"}, ["Egyd"] = {"Egyptian demotic"}, ["Egyh"] = {"Egyptian hieratic"}, ["Egyp"] = {"Egyptian hieroglyphs"}, ["Elba"] = {"Elbasan"}, ["Elym"] = {"Elymaic"}, ["Ethi"] = {"Ethiopic", "Geʻez", "Ge'ez"}, ["Gara"] = {"Garay"}, ["Geok"] = {"Khutsuri (Asomtavruli and Nuskhuri)"}, ["Geor"] = {"Georgian (Mkhedruli and Mtavruli)"}, ["Glag"] = {"Glagolitic"}, ["Gong"] = {"Gunjala Gondi"}, ["Gonm"] = {"Masaram Gondi"}, ["Goth"] = {"Gothic"}, ["Gran"] = {"Grantha"}, ["Grek"] = {"Greek"}, ["Gujr"] = {"Gujarati"}, ["Gukh"] = {"Gurung Khema"}, ["Guru"] = {"Gurmukhi"}, ["Hanb"] = {"Han with Bopomofo (alias for Han + Bopomofo)"}, ["Hang"] = {"Hangul", "Hangŭl", "Hangeul"}, ["Hani"] = {"Han", "Hanzi", "Kanji", "Hanja"}, ["Hano"] = {"Hanunoo", "Hanunóo"}, ["Hans"] = {"Han (Simplified variant)"}, ["Hant"] = {"Han (Traditional variant)"}, ["Hatr"] = {"Hatran"}, ["Hebr"] = {"Hebrew"}, ["Hira"] = {"Hiragana"}, ["Hluw"] = {"Anatolian Hieroglyphs", "Luwian Hieroglyphs", "Hittite Hieroglyphs"}, ["Hmng"] = {"Pahawh Hmong"}, ["Hmnp"] = {"Nyiakeng Puachue Hmong"}, ["Hntl"] = {"Han (Traditional variant) with Latin (alias for Hant + Latn)"}, ["Hrkt"] = {"Japanese syllabaries (alias for Hiragana + Katakana)"}, ["Hung"] = {"Old Hungarian", "Hungarian Runic"}, ["Inds"] = {"Indus", "Harappan"}, ["Ital"] = {"Old Italic (Etruscan, Oscan, etc.)"}, ["Jamo"] = {"Jamo (alias for Jamo subset of Hangul)"}, ["Java"] = {"Javanese"}, ["Jpan"] = {"Japanese (alias for Han + Hiragana + Katakana)"}, ["Jurc"] = {"Jurchen"}, ["Kali"] = {"Kayah Li"}, ["Kana"] = {"Katakana"}, ["Kawi"] = {"Kawi"}, ["Khar"] = {"Kharoshthi"}, ["Khmr"] = {"Khmer"}, ["Khoj"] = {"Khojki"}, ["Kitl"] = {"Khitan large script"}, ["Kits"] = {"Khitan small script"}, ["Knda"] = {"Kannada"}, ["Kore"] = {"Korean (alias for Hangul + Han)"}, ["Kpel"] = {"Kpelle"}, ["Krai"] = {"Kirat Rai"}, ["Kthi"] = {"Kaithi"}, ["Lana"] = {"Tai Tham", "Lanna"}, ["Laoo"] = {"Lao"}, ["Latf"] = {"Latin (Fraktur variant)"}, ["Latg"] = {"Latin (Gaelic variant)"}, ["Latn"] = {"Latin"}, ["Leke"] = {"Leke"}, ["Lepc"] = {"Lepcha", "Róng"}, ["Limb"] = {"Limbu"}, ["Lina"] = {"Linear A"}, ["Linb"] = {"Linear B"}, ["Lisu"] = {"Lisu", "Fraser"}, ["Loma"] = {"Loma"}, ["Lyci"] = {"Lycian"}, ["Lydi"] = {"Lydian"}, ["Mahj"] = {"Mahajani"}, ["Maka"] = {"Makasar"}, ["Mand"] = {"Mandaic", "Mandaean"}, ["Mani"] = {"Manichaean"}, ["Marc"] = {"Marchen"}, ["Maya"] = {"Mayan hieroglyphs"}, ["Medf"] = {"Medefaidrin", "Oberi Okaime", "Oberi Ɔkaimɛ"}, ["Mend"] = {"Mende Kikakui"}, ["Merc"] = {"Meroitic Cursive"}, ["Mero"] = {"Meroitic Hieroglyphs"}, ["Mlym"] = {"Malayalam"}, ["Modi"] = {"Modi", "Moḍī"}, ["Mong"] = {"Mongolian"}, ["Moon"] = {"Moon", "Moon code", "Moon script", "Moon type"}, ["Mroo"] = {"Mro", "Mru"}, ["Mtei"] = {"Meitei Mayek", "Meithei", "Meetei"}, ["Mult"] = {"Multani"}, ["Mymr"] = {"Myanmar", "Burmese"}, ["Nagm"] = {"Nag Mundari"}, ["Nand"] = {"Nandinagari"}, ["Narb"] = {"Old North Arabian", "Ancient North Arabian"}, ["Nbat"] = {"Nabataean"}, ["Newa"] = {"Newa", "Newar", "Newari", "Nepāla lipi"}, ["Nkdb"] = {"Naxi Dongba", "na²¹ɕi³³ to³³ba²¹", "Nakhi Tomba"}, ["Nkgb"] = {"Naxi Geba", "na²¹ɕi³³ gʌ²¹ba²¹", "'Na-'Khi ²Ggŏ-¹baw", "Nakhi Geba"}, ["Nkoo"] = {"N’Ko", "N'Ko"}, ["Nshu"] = {"Nüshu"}, ["Ogam"] = {"Ogham"}, ["Olck"] = {"Ol Chiki", "Ol Cemet'", "Ol", "Santali"}, ["Onao"] = {"Ol Onal"}, ["Orkh"] = {"Old Turkic", "Orkhon Runic"}, ["Orya"] = {"Oriya", "Odia"}, ["Osge"] = {"Osage"}, ["Osma"] = {"Osmanya"}, ["Ougr"] = {"Old Uyghur"}, ["Palm"] = {"Palmyrene"}, ["Pauc"] = {"Pau Cin Hau"}, ["Pcun"] = {"Proto-Cuneiform"}, ["Pelm"] = {"Proto-Elamite"}, ["Perm"] = {"Old Permic"}, ["Phag"] = {"Phags-pa"}, ["Phli"] = {"Inscriptional Pahlavi"}, ["Phlp"] = {"Psalter Pahlavi"}, ["Phlv"] = {"Book Pahlavi"}, ["Phnx"] = {"Phoenician"}, ["Piqd"] = {"Klingon (KLI pIqaD)"}, ["Plrd"] = {"Miao", "Pollard"}, ["Prti"] = {"Inscriptional Parthian"}, ["Psin"] = {"Proto-Sinaitic"}, ["Ranj"] = {"Ranjana"}, ["Rjng"] = {"Rejang", "Redjang", "Kaganga"}, ["Rohg"] = {"Hanifi Rohingya"}, ["Roro"] = {"Rongorongo"}, ["Runr"] = {"Runic"}, ["Samr"] = {"Samaritan"}, ["Sara"] = {"Sarati"}, ["Sarb"] = {"Old South Arabian"}, ["Saur"] = {"Saurashtra"}, ["Seal"] = {"Seal", "Small Seal"}, ["Sgnw"] = {"SignWriting"}, ["Shaw"] = {"Shavian", "Shaw"}, ["Shrd"] = {"Sharada", "Śāradā"}, ["Shui"] = {"Shuishu"}, ["Sidd"] = {"Siddham", "Siddhaṃ", "Siddhamātṛkā"}, ["Sidt"] = {"Sidetic"}, ["Sind"] = {"Khudawadi", "Sindhi"}, ["Sinh"] = {"Sinhala"}, ["Sogd"] = {"Sogdian"}, ["Sogo"] = {"Old Sogdian"}, ["Sora"] = {"Sora Sompeng"}, ["Soyo"] = {"Soyombo"}, ["Sund"] = {"Sundanese"}, ["Sunu"] = {"Sunuwar"}, ["Sylo"] = {"Syloti Nagri"}, ["Syrc"] = {"Syriac"}, ["Syre"] = {"Syriac (Estrangelo variant)"}, ["Syrj"] = {"Syriac (Western variant)"}, ["Syrn"] = {"Syriac (Eastern variant)"}, ["Tagb"] = {"Tagbanwa"}, ["Takr"] = {"Takri", "Ṭākrī", "Ṭāṅkrī"}, ["Tale"] = {"Tai Le"}, ["Talu"] = {"New Tai Lue"}, ["Taml"] = {"Tamil"}, ["Tang"] = {"Tangut"}, ["Tavt"] = {"Tai Viet"}, ["Tayo"] = {"Tai Yo"}, ["Telu"] = {"Telugu"}, ["Teng"] = {"Tengwar"}, ["Tfng"] = {"Tifinagh", "Berber"}, ["Tglg"] = {"Tagalog", "Baybayin", "Alibata"}, ["Thaa"] = {"Thaana"}, ["Thai"] = {"Thai"}, ["Tibt"] = {"Tibetan"}, ["Tirh"] = {"Tirhuta"}, ["Tnsa"] = {"Tangsa"}, ["Todr"] = {"Todhri"}, ["Tols"] = {"Tolong Siki"}, ["Toto"] = {"Toto"}, ["Tutg"] = {"Tulu-Tigalari"}, ["Ugar"] = {"Ugaritic"}, ["Vaii"] = {"Vai"}, ["Visp"] = {"Visible Speech"}, ["Vith"] = {"Vithkuqi"}, ["Wara"] = {"Warang Citi", "Varang Kshiti"}, ["Wcho"] = {"Wancho"}, ["Wole"] = {"Woleai"}, ["Xpeo"] = {"Old Persian"}, ["Xsux"] = {"Sumero-Akkadian cuneiform"}, ["Yezi"] = {"Yezidi"}, ["Yiii"] = {"Yi"}, ["Zanb"] = {"Zanabazar Square", "Zanabazarin Dörböljin Useg", "Xewtee Dörböljin Bicig", "Horizontal Square Script"}, ["Zinh"] = {"Code for inherited script"}, ["Zmth"] = {"Mathematical notation"}, ["Zsye"] = {"Symbols (Emoji variant)"}, ["Zsym"] = {"Symbols"}, ["Zxxx"] = {"Code for unwritten documents"}, ["Zyyy"] = {"Code for undetermined script"}, ["Zzzz"] = {"Code for uncoded script"} } s1g2fhep3lz77c893e23z3s6lz2ht1r 1434190 1434189 2026-10-24T07:31:54Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Module:Lang/data/iana_scripts]] 1434189 Scribunto text/plain -- File-Date: 2026-09-17 return { ["Adlm"] = {"Adlam"}, ["Afak"] = {"Afaka"}, ["Aghb"] = {"Caucasian Albanian"}, ["Ahom"] = {"Ahom", "Tai Ahom"}, ["Arab"] = {"Arabic"}, ["Aran"] = {"Arabic (Nastaliq variant)"}, ["Armi"] = {"Imperial Aramaic"}, ["Armn"] = {"Armenian"}, ["Avst"] = {"Avestan"}, ["Bali"] = {"Balinese"}, ["Bamu"] = {"Bamum"}, ["Bass"] = {"Bassa Vah"}, ["Batk"] = {"Batak"}, ["Beng"] = {"Bengali", "Bangla"}, ["Berf"] = {"Beria Erfe"}, ["Bhks"] = {"Bhaiksuki"}, ["Blis"] = {"Blissymbols"}, ["Bopo"] = {"Bopomofo"}, ["Brah"] = {"Brahmi"}, ["Brai"] = {"Braille"}, ["Bugi"] = {"Buginese"}, ["Buhd"] = {"Buhid"}, ["Cakm"] = {"Chakma"}, ["Cans"] = {"Unified Canadian Aboriginal Syllabics"}, ["Cari"] = {"Carian"}, ["Cham"] = {"Cham"}, ["Cher"] = {"Cherokee"}, ["Chis"] = {"Chisoi"}, ["Chrs"] = {"Chorasmian"}, ["Cirt"] = {"Cirth"}, ["Copt"] = {"Coptic"}, ["Cpmn"] = {"Cypro-Minoan"}, ["Cprt"] = {"Cypriot syllabary"}, ["Cyrl"] = {"Cyrillic"}, ["Cyrs"] = {"Cyrillic (Old Church Slavonic variant)"}, ["Deva"] = {"Devanagari", "Nagari"}, ["Diak"] = {"Dives Akuru"}, ["Dogr"] = {"Dogra"}, ["Dsrt"] = {"Deseret", "Mormon"}, ["Dupl"] = {"Duployan shorthand", "Duployan stenography"}, ["Egyd"] = {"Egyptian demotic"}, ["Egyh"] = {"Egyptian hieratic"}, ["Egyp"] = {"Egyptian hieroglyphs"}, ["Elba"] = {"Elbasan"}, ["Elym"] = {"Elymaic"}, ["Ethi"] = {"Ethiopic", "Geʻez", "Ge'ez"}, ["Gara"] = {"Garay"}, ["Geok"] = {"Khutsuri (Asomtavruli and Nuskhuri)"}, ["Geor"] = {"Georgian (Mkhedruli and Mtavruli)"}, ["Glag"] = {"Glagolitic"}, ["Gong"] = {"Gunjala Gondi"}, ["Gonm"] = {"Masaram Gondi"}, ["Goth"] = {"Gothic"}, ["Gran"] = {"Grantha"}, ["Grek"] = {"Greek"}, ["Gujr"] = {"Gujarati"}, ["Gukh"] = {"Gurung Khema"}, ["Guru"] = {"Gurmukhi"}, ["Hanb"] = {"Han with Bopomofo (alias for Han + Bopomofo)"}, ["Hang"] = {"Hangul", "Hangŭl", "Hangeul"}, ["Hani"] = {"Han", "Hanzi", "Kanji", "Hanja"}, ["Hano"] = {"Hanunoo", "Hanunóo"}, ["Hans"] = {"Han (Simplified variant)"}, ["Hant"] = {"Han (Traditional variant)"}, ["Hatr"] = {"Hatran"}, ["Hebr"] = {"Hebrew"}, ["Hira"] = {"Hiragana"}, ["Hluw"] = {"Anatolian Hieroglyphs", "Luwian Hieroglyphs", "Hittite Hieroglyphs"}, ["Hmng"] = {"Pahawh Hmong"}, ["Hmnp"] = {"Nyiakeng Puachue Hmong"}, ["Hntl"] = {"Han (Traditional variant) with Latin (alias for Hant + Latn)"}, ["Hrkt"] = {"Japanese syllabaries (alias for Hiragana + Katakana)"}, ["Hung"] = {"Old Hungarian", "Hungarian Runic"}, ["Inds"] = {"Indus", "Harappan"}, ["Ital"] = {"Old Italic (Etruscan, Oscan, etc.)"}, ["Jamo"] = {"Jamo (alias for Jamo subset of Hangul)"}, ["Java"] = {"Javanese"}, ["Jpan"] = {"Japanese (alias for Han + Hiragana + Katakana)"}, ["Jurc"] = {"Jurchen"}, ["Kali"] = {"Kayah Li"}, ["Kana"] = {"Katakana"}, ["Kawi"] = {"Kawi"}, ["Khar"] = {"Kharoshthi"}, ["Khmr"] = {"Khmer"}, ["Khoj"] = {"Khojki"}, ["Kitl"] = {"Khitan large script"}, ["Kits"] = {"Khitan small script"}, ["Knda"] = {"Kannada"}, ["Kore"] = {"Korean (alias for Hangul + Han)"}, ["Kpel"] = {"Kpelle"}, ["Krai"] = {"Kirat Rai"}, ["Kthi"] = {"Kaithi"}, ["Lana"] = {"Tai Tham", "Lanna"}, ["Laoo"] = {"Lao"}, ["Latf"] = {"Latin (Fraktur variant)"}, ["Latg"] = {"Latin (Gaelic variant)"}, ["Latn"] = {"Latin"}, ["Leke"] = {"Leke"}, ["Lepc"] = {"Lepcha", "Róng"}, ["Limb"] = {"Limbu"}, ["Lina"] = {"Linear A"}, ["Linb"] = {"Linear B"}, ["Lisu"] = {"Lisu", "Fraser"}, ["Loma"] = {"Loma"}, ["Lyci"] = {"Lycian"}, ["Lydi"] = {"Lydian"}, ["Mahj"] = {"Mahajani"}, ["Maka"] = {"Makasar"}, ["Mand"] = {"Mandaic", "Mandaean"}, ["Mani"] = {"Manichaean"}, ["Marc"] = {"Marchen"}, ["Maya"] = {"Mayan hieroglyphs"}, ["Medf"] = {"Medefaidrin", "Oberi Okaime", "Oberi Ɔkaimɛ"}, ["Mend"] = {"Mende Kikakui"}, ["Merc"] = {"Meroitic Cursive"}, ["Mero"] = {"Meroitic Hieroglyphs"}, ["Mlym"] = {"Malayalam"}, ["Modi"] = {"Modi", "Moḍī"}, ["Mong"] = {"Mongolian"}, ["Moon"] = {"Moon", "Moon code", "Moon script", "Moon type"}, ["Mroo"] = {"Mro", "Mru"}, ["Mtei"] = {"Meitei Mayek", "Meithei", "Meetei"}, ["Mult"] = {"Multani"}, ["Mymr"] = {"Myanmar", "Burmese"}, ["Nagm"] = {"Nag Mundari"}, ["Nand"] = {"Nandinagari"}, ["Narb"] = {"Old North Arabian", "Ancient North Arabian"}, ["Nbat"] = {"Nabataean"}, ["Newa"] = {"Newa", "Newar", "Newari", "Nepāla lipi"}, ["Nkdb"] = {"Naxi Dongba", "na²¹ɕi³³ to³³ba²¹", "Nakhi Tomba"}, ["Nkgb"] = {"Naxi Geba", "na²¹ɕi³³ gʌ²¹ba²¹", "'Na-'Khi ²Ggŏ-¹baw", "Nakhi Geba"}, ["Nkoo"] = {"N’Ko", "N'Ko"}, ["Nshu"] = {"Nüshu"}, ["Ogam"] = {"Ogham"}, ["Olck"] = {"Ol Chiki", "Ol Cemet'", "Ol", "Santali"}, ["Onao"] = {"Ol Onal"}, ["Orkh"] = {"Old Turkic", "Orkhon Runic"}, ["Orya"] = {"Oriya", "Odia"}, ["Osge"] = {"Osage"}, ["Osma"] = {"Osmanya"}, ["Ougr"] = {"Old Uyghur"}, ["Palm"] = {"Palmyrene"}, ["Pauc"] = {"Pau Cin Hau"}, ["Pcun"] = {"Proto-Cuneiform"}, ["Pelm"] = {"Proto-Elamite"}, ["Perm"] = {"Old Permic"}, ["Phag"] = {"Phags-pa"}, ["Phli"] = {"Inscriptional Pahlavi"}, ["Phlp"] = {"Psalter Pahlavi"}, ["Phlv"] = {"Book Pahlavi"}, ["Phnx"] = {"Phoenician"}, ["Piqd"] = {"Klingon (KLI pIqaD)"}, ["Plrd"] = {"Miao", "Pollard"}, ["Prti"] = {"Inscriptional Parthian"}, ["Psin"] = {"Proto-Sinaitic"}, ["Ranj"] = {"Ranjana"}, ["Rjng"] = {"Rejang", "Redjang", "Kaganga"}, ["Rohg"] = {"Hanifi Rohingya"}, ["Roro"] = {"Rongorongo"}, ["Runr"] = {"Runic"}, ["Samr"] = {"Samaritan"}, ["Sara"] = {"Sarati"}, ["Sarb"] = {"Old South Arabian"}, ["Saur"] = {"Saurashtra"}, ["Seal"] = {"Seal", "Small Seal"}, ["Sgnw"] = {"SignWriting"}, ["Shaw"] = {"Shavian", "Shaw"}, ["Shrd"] = {"Sharada", "Śāradā"}, ["Shui"] = {"Shuishu"}, ["Sidd"] = {"Siddham", "Siddhaṃ", "Siddhamātṛkā"}, ["Sidt"] = {"Sidetic"}, ["Sind"] = {"Khudawadi", "Sindhi"}, ["Sinh"] = {"Sinhala"}, ["Sogd"] = {"Sogdian"}, ["Sogo"] = {"Old Sogdian"}, ["Sora"] = {"Sora Sompeng"}, ["Soyo"] = {"Soyombo"}, ["Sund"] = {"Sundanese"}, ["Sunu"] = {"Sunuwar"}, ["Sylo"] = {"Syloti Nagri"}, ["Syrc"] = {"Syriac"}, ["Syre"] = {"Syriac (Estrangelo variant)"}, ["Syrj"] = {"Syriac (Western variant)"}, ["Syrn"] = {"Syriac (Eastern variant)"}, ["Tagb"] = {"Tagbanwa"}, ["Takr"] = {"Takri", "Ṭākrī", "Ṭāṅkrī"}, ["Tale"] = {"Tai Le"}, ["Talu"] = {"New Tai Lue"}, ["Taml"] = {"Tamil"}, ["Tang"] = {"Tangut"}, ["Tavt"] = {"Tai Viet"}, ["Tayo"] = {"Tai Yo"}, ["Telu"] = {"Telugu"}, ["Teng"] = {"Tengwar"}, ["Tfng"] = {"Tifinagh", "Berber"}, ["Tglg"] = {"Tagalog", "Baybayin", "Alibata"}, ["Thaa"] = {"Thaana"}, ["Thai"] = {"Thai"}, ["Tibt"] = {"Tibetan"}, ["Tirh"] = {"Tirhuta"}, ["Tnsa"] = {"Tangsa"}, ["Todr"] = {"Todhri"}, ["Tols"] = {"Tolong Siki"}, ["Toto"] = {"Toto"}, ["Tutg"] = {"Tulu-Tigalari"}, ["Ugar"] = {"Ugaritic"}, ["Vaii"] = {"Vai"}, ["Visp"] = {"Visible Speech"}, ["Vith"] = {"Vithkuqi"}, ["Wara"] = {"Warang Citi", "Varang Kshiti"}, ["Wcho"] = {"Wancho"}, ["Wole"] = {"Woleai"}, ["Xpeo"] = {"Old Persian"}, ["Xsux"] = {"Sumero-Akkadian cuneiform"}, ["Yezi"] = {"Yezidi"}, ["Yiii"] = {"Yi"}, ["Zanb"] = {"Zanabazar Square", "Zanabazarin Dörböljin Useg", "Xewtee Dörböljin Bicig", "Horizontal Square Script"}, ["Zinh"] = {"Code for inherited script"}, ["Zmth"] = {"Mathematical notation"}, ["Zsye"] = {"Symbols (Emoji variant)"}, ["Zsym"] = {"Symbols"}, ["Zxxx"] = {"Code for unwritten documents"}, ["Zyyy"] = {"Code for undetermined script"}, ["Zzzz"] = {"Code for uncoded script"} } s1g2fhep3lz77c893e23z3s6lz2ht1r 828 159093 1434191 1377731 2026-10-10T22:29:09Z en>Trappist the monk 0 update to 2026-09-17 data; 1434191 Scribunto text/plain -- File-Date: 2026-09-17 return { ["AC"] = {"Ascension Island"}, ["AD"] = {"Andorra"}, ["AE"] = {"United Arab Emirates"}, ["AF"] = {"Afghanistan"}, ["AG"] = {"Antigua and Barbuda"}, ["AI"] = {"Anguilla"}, ["AL"] = {"Albania"}, ["AM"] = {"Armenia"}, ["AO"] = {"Angola"}, ["AQ"] = {"Antarctica"}, ["AR"] = {"Argentina"}, ["AS"] = {"American Samoa"}, ["AT"] = {"Austria"}, ["AU"] = {"Australia"}, ["AW"] = {"Aruba"}, ["AX"] = {"Åland Islands"}, ["AZ"] = {"Azerbaijan"}, ["BA"] = {"Bosnia and Herzegovina"}, ["BB"] = {"Barbados"}, ["BD"] = {"Bangladesh"}, ["BE"] = {"Belgium"}, ["BF"] = {"Burkina Faso"}, ["BG"] = {"Bulgaria"}, ["BH"] = {"Bahrain"}, ["BI"] = {"Burundi"}, ["BJ"] = {"Benin"}, ["BL"] = {"Saint Barthélemy"}, ["BM"] = {"Bermuda"}, ["BN"] = {"Brunei Darussalam"}, ["BO"] = {"Bolivia"}, ["BQ"] = {"Bonaire, Sint Eustatius and Saba"}, ["BR"] = {"Brazil"}, ["BS"] = {"Bahamas"}, ["BT"] = {"Bhutan"}, ["BV"] = {"Bouvet Island"}, ["BW"] = {"Botswana"}, ["BY"] = {"Belarus"}, ["BZ"] = {"Belize"}, ["CA"] = {"Canada"}, ["CC"] = {"Cocos (Keeling) Islands"}, ["CD"] = {"The Democratic Republic of the Congo"}, ["CF"] = {"Central African Republic"}, ["CG"] = {"Congo"}, ["CH"] = {"Switzerland"}, ["CI"] = {"Côte d'Ivoire"}, ["CK"] = {"Cook Islands"}, ["CL"] = {"Chile"}, ["CM"] = {"Cameroon"}, ["CN"] = {"China"}, ["CO"] = {"Colombia"}, ["CP"] = {"Clipperton Island"}, ["CQ"] = {"Sark"}, ["CR"] = {"Costa Rica"}, ["CU"] = {"Cuba"}, ["CV"] = {"Cabo Verde", "Cape Verde"}, ["CW"] = {"Curaçao"}, ["CX"] = {"Christmas Island"}, ["CY"] = {"Cyprus"}, ["CZ"] = {"Czechia", "Czech Republic"}, ["DE"] = {"Germany"}, ["DG"] = {"Diego Garcia"}, ["DJ"] = {"Djibouti"}, ["DK"] = {"Denmark"}, ["DM"] = {"Dominica"}, ["DO"] = {"Dominican Republic"}, ["DZ"] = {"Algeria"}, ["EA"] = {"Ceuta, Melilla"}, ["EC"] = {"Ecuador"}, ["EE"] = {"Estonia"}, ["EG"] = {"Egypt"}, ["EH"] = {"Western Sahara"}, ["ER"] = {"Eritrea"}, ["ES"] = {"Spain"}, ["ET"] = {"Ethiopia"}, ["EU"] = {"European Union"}, ["EZ"] = {"Eurozone"}, ["FI"] = {"Finland"}, ["FJ"] = {"Fiji"}, ["FK"] = {"Falkland Islands (Malvinas)"}, ["FM"] = {"Federated States of Micronesia"}, ["FO"] = {"Faroe Islands"}, ["FR"] = {"France"}, ["GA"] = {"Gabon"}, ["GB"] = {"United Kingdom"}, ["GD"] = {"Grenada"}, ["GE"] = {"Georgia"}, ["GF"] = {"French Guiana"}, ["GG"] = {"Guernsey"}, ["GH"] = {"Ghana"}, ["GI"] = {"Gibraltar"}, ["GL"] = {"Greenland"}, ["GM"] = {"Gambia"}, ["GN"] = {"Guinea"}, ["GP"] = {"Guadeloupe"}, ["GQ"] = {"Equatorial Guinea"}, ["GR"] = {"Greece"}, ["GS"] = {"South Georgia and the South Sandwich Islands"}, ["GT"] = {"Guatemala"}, ["GU"] = {"Guam"}, ["GW"] = {"Guinea-Bissau"}, ["GY"] = {"Guyana"}, ["HK"] = {"Hong Kong"}, ["HM"] = {"Heard Island and McDonald Islands"}, ["HN"] = {"Honduras"}, ["HR"] = {"Croatia"}, ["HT"] = {"Haiti"}, ["HU"] = {"Hungary"}, ["IC"] = {"Canary Islands"}, ["ID"] = {"Indonesia"}, ["IE"] = {"Ireland"}, ["IL"] = {"Israel"}, ["IM"] = {"Isle of Man"}, ["IN"] = {"India"}, ["IO"] = {"British Indian Ocean Territory"}, ["IQ"] = {"Iraq"}, ["IR"] = {"Islamic Republic of Iran"}, ["IS"] = {"Iceland"}, ["IT"] = {"Italy"}, ["JE"] = {"Jersey"}, ["JM"] = {"Jamaica"}, ["JO"] = {"Jordan"}, ["JP"] = {"Japan"}, ["KE"] = {"Kenya"}, ["KG"] = {"Kyrgyzstan"}, ["KH"] = {"Cambodia"}, ["KI"] = {"Kiribati"}, ["KM"] = {"Comoros"}, ["KN"] = {"Saint Kitts and Nevis"}, ["KP"] = {"Democratic People's Republic of Korea"}, ["KR"] = {"Republic of Korea"}, ["KW"] = {"Kuwait"}, ["KY"] = {"Cayman Islands"}, ["KZ"] = {"Kazakhstan"}, ["LA"] = {"Lao People's Democratic Republic"}, ["LB"] = {"Lebanon"}, ["LC"] = {"Saint Lucia"}, ["LI"] = {"Liechtenstein"}, ["LK"] = {"Sri Lanka"}, ["LR"] = {"Liberia"}, ["LS"] = {"Lesotho"}, ["LT"] = {"Lithuania"}, ["LU"] = {"Luxembourg"}, ["LV"] = {"Latvia"}, ["LY"] = {"Libya"}, ["MA"] = {"Morocco"}, ["MC"] = {"Monaco"}, ["MD"] = {"Moldova"}, ["ME"] = {"Montenegro"}, ["MF"] = {"Saint Martin (French part)"}, ["MG"] = {"Madagascar"}, ["MH"] = {"Marshall Islands"}, ["MK"] = {"North Macedonia"}, ["ML"] = {"Mali"}, ["MM"] = {"Myanmar"}, ["MN"] = {"Mongolia"}, ["MO"] = {"Macao"}, ["MP"] = {"Northern Mariana Islands"}, ["MQ"] = {"Martinique"}, ["MR"] = {"Mauritania"}, ["MS"] = {"Montserrat"}, ["MT"] = {"Malta"}, ["MU"] = {"Mauritius"}, ["MV"] = {"Maldives"}, ["MW"] = {"Malawi"}, ["MX"] = {"Mexico"}, ["MY"] = {"Malaysia"}, ["MZ"] = {"Mozambique"}, ["NA"] = {"Namibia"}, ["NC"] = {"New Caledonia"}, ["NE"] = {"Niger"}, ["NF"] = {"Norfolk Island"}, ["NG"] = {"Nigeria"}, ["NI"] = {"Nicaragua"}, ["NL"] = {"Netherlands"}, ["NO"] = {"Norway"}, ["NP"] = {"Nepal"}, ["NR"] = {"Naoero", "Nauru"}, ["NU"] = {"Niue"}, ["NZ"] = {"New Zealand"}, ["OM"] = {"Oman"}, ["PA"] = {"Panama"}, ["PE"] = {"Peru"}, ["PF"] = {"French Polynesia"}, ["PG"] = {"Papua New Guinea"}, ["PH"] = {"Philippines"}, ["PK"] = {"Pakistan"}, ["PL"] = {"Poland"}, ["PM"] = {"Saint Pierre and Miquelon"}, ["PN"] = {"Pitcairn"}, ["PR"] = {"Puerto Rico"}, ["PS"] = {"State of Palestine"}, ["PT"] = {"Portugal"}, ["PW"] = {"Palau"}, ["PY"] = {"Paraguay"}, ["QA"] = {"Qatar"}, ["RE"] = {"Réunion"}, ["RO"] = {"Romania"}, ["RS"] = {"Serbia"}, ["RU"] = {"Russian Federation"}, ["RW"] = {"Rwanda"}, ["SA"] = {"Saudi Arabia"}, ["SB"] = {"Solomon Islands"}, ["SC"] = {"Seychelles"}, ["SD"] = {"Sudan"}, ["SE"] = {"Sweden"}, ["SG"] = {"Singapore"}, ["SH"] = {"Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha"}, ["SI"] = {"Slovenia"}, ["SJ"] = {"Svalbard and Jan Mayen"}, ["SK"] = {"Slovakia"}, ["SL"] = {"Sierra Leone"}, ["SM"] = {"San Marino"}, ["SN"] = {"Senegal"}, ["SO"] = {"Somalia"}, ["SR"] = {"Suriname"}, ["SS"] = {"South Sudan"}, ["ST"] = {"Sao Tome and Principe"}, ["SV"] = {"El Salvador"}, ["SX"] = {"Sint Maarten (Dutch part)"}, ["SY"] = {"Syrian Arab Republic"}, ["SZ"] = {"Eswatini", "eSwatini", "Swaziland"}, ["TA"] = {"Tristan da Cunha"}, ["TC"] = {"Turks and Caicos Islands"}, ["TD"] = {"Chad"}, ["TF"] = {"French Southern Territories"}, ["TG"] = {"Togo"}, ["TH"] = {"Thailand"}, ["TJ"] = {"Tajikistan"}, ["TK"] = {"Tokelau"}, ["TL"] = {"Timor-Leste"}, ["TM"] = {"Turkmenistan"}, ["TN"] = {"Tunisia"}, ["TO"] = {"Tonga"}, ["TR"] = {"Türkiye", "Turkey"}, ["TT"] = {"Trinidad and Tobago"}, ["TV"] = {"Tuvalu"}, ["TW"] = {"Taiwan, Province of China"}, ["TZ"] = {"United Republic of Tanzania"}, ["UA"] = {"Ukraine"}, ["UG"] = {"Uganda"}, ["UM"] = {"United States Minor Outlying Islands"}, ["UN"] = {"United Nations"}, ["US"] = {"United States"}, ["UY"] = {"Uruguay"}, ["UZ"] = {"Uzbekistan"}, ["VA"] = {"Holy See (Vatican City State)"}, ["VC"] = {"Saint Vincent and the Grenadines"}, ["VE"] = {"Venezuela"}, ["VG"] = {"British Virgin Islands"}, ["VI"] = {"U.S. Virgin Islands"}, ["VN"] = {"Viet Nam"}, ["VU"] = {"Vanuatu"}, ["WF"] = {"Wallis and Futuna"}, ["WS"] = {"Samoa"}, ["YE"] = {"Yemen"}, ["YT"] = {"Mayotte"}, ["ZA"] = {"South Africa"}, ["ZM"] = {"Zambia"}, ["ZW"] = {"Zimbabwe"}, ["001"] = {"World"}, ["002"] = {"Africa"}, ["003"] = {"North America"}, ["005"] = {"South America"}, ["009"] = {"Oceania"}, ["011"] = {"Western Africa"}, ["013"] = {"Central America"}, ["014"] = {"Eastern Africa"}, ["015"] = {"Northern Africa"}, ["017"] = {"Middle Africa"}, ["018"] = {"Southern Africa"}, ["019"] = {"Americas"}, ["021"] = {"Northern America"}, ["029"] = {"Caribbean"}, ["030"] = {"Eastern Asia"}, ["034"] = {"Southern Asia"}, ["035"] = {"South-Eastern Asia"}, ["039"] = {"Southern Europe"}, ["053"] = {"Australia and New Zealand"}, ["054"] = {"Melanesia"}, ["057"] = {"Micronesia"}, ["061"] = {"Polynesia"}, ["142"] = {"Asia"}, ["143"] = {"Central Asia"}, ["145"] = {"Western Asia"}, ["150"] = {"Europe"}, ["151"] = {"Eastern Europe"}, ["154"] = {"Northern Europe"}, ["155"] = {"Western Europe"}, ["202"] = {"Sub-Saharan Africa"}, ["419"] = {"Latin America and the Caribbean"} } czjl78i63gr1vs4oqxs9s7lbfc3bhdp 1434192 1434191 2026-10-24T07:31:54Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Module:Lang/data/iana_regions]] 1434191 Scribunto text/plain -- File-Date: 2026-09-17 return { ["AC"] = {"Ascension Island"}, ["AD"] = {"Andorra"}, ["AE"] = {"United Arab Emirates"}, ["AF"] = {"Afghanistan"}, ["AG"] = {"Antigua and Barbuda"}, ["AI"] = {"Anguilla"}, ["AL"] = {"Albania"}, ["AM"] = {"Armenia"}, ["AO"] = {"Angola"}, ["AQ"] = {"Antarctica"}, ["AR"] = {"Argentina"}, ["AS"] = {"American Samoa"}, ["AT"] = {"Austria"}, ["AU"] = {"Australia"}, ["AW"] = {"Aruba"}, ["AX"] = {"Åland Islands"}, ["AZ"] = {"Azerbaijan"}, ["BA"] = {"Bosnia and Herzegovina"}, ["BB"] = {"Barbados"}, ["BD"] = {"Bangladesh"}, ["BE"] = {"Belgium"}, ["BF"] = {"Burkina Faso"}, ["BG"] = {"Bulgaria"}, ["BH"] = {"Bahrain"}, ["BI"] = {"Burundi"}, ["BJ"] = {"Benin"}, ["BL"] = {"Saint Barthélemy"}, ["BM"] = {"Bermuda"}, ["BN"] = {"Brunei Darussalam"}, ["BO"] = {"Bolivia"}, ["BQ"] = {"Bonaire, Sint Eustatius and Saba"}, ["BR"] = {"Brazil"}, ["BS"] = {"Bahamas"}, ["BT"] = {"Bhutan"}, ["BV"] = {"Bouvet Island"}, ["BW"] = {"Botswana"}, ["BY"] = {"Belarus"}, ["BZ"] = {"Belize"}, ["CA"] = {"Canada"}, ["CC"] = {"Cocos (Keeling) Islands"}, ["CD"] = {"The Democratic Republic of the Congo"}, ["CF"] = {"Central African Republic"}, ["CG"] = {"Congo"}, ["CH"] = {"Switzerland"}, ["CI"] = {"Côte d'Ivoire"}, ["CK"] = {"Cook Islands"}, ["CL"] = {"Chile"}, ["CM"] = {"Cameroon"}, ["CN"] = {"China"}, ["CO"] = {"Colombia"}, ["CP"] = {"Clipperton Island"}, ["CQ"] = {"Sark"}, ["CR"] = {"Costa Rica"}, ["CU"] = {"Cuba"}, ["CV"] = {"Cabo Verde", "Cape Verde"}, ["CW"] = {"Curaçao"}, ["CX"] = {"Christmas Island"}, ["CY"] = {"Cyprus"}, ["CZ"] = {"Czechia", "Czech Republic"}, ["DE"] = {"Germany"}, ["DG"] = {"Diego Garcia"}, ["DJ"] = {"Djibouti"}, ["DK"] = {"Denmark"}, ["DM"] = {"Dominica"}, ["DO"] = {"Dominican Republic"}, ["DZ"] = {"Algeria"}, ["EA"] = {"Ceuta, Melilla"}, ["EC"] = {"Ecuador"}, ["EE"] = {"Estonia"}, ["EG"] = {"Egypt"}, ["EH"] = {"Western Sahara"}, ["ER"] = {"Eritrea"}, ["ES"] = {"Spain"}, ["ET"] = {"Ethiopia"}, ["EU"] = {"European Union"}, ["EZ"] = {"Eurozone"}, ["FI"] = {"Finland"}, ["FJ"] = {"Fiji"}, ["FK"] = {"Falkland Islands (Malvinas)"}, ["FM"] = {"Federated States of Micronesia"}, ["FO"] = {"Faroe Islands"}, ["FR"] = {"France"}, ["GA"] = {"Gabon"}, ["GB"] = {"United Kingdom"}, ["GD"] = {"Grenada"}, ["GE"] = {"Georgia"}, ["GF"] = {"French Guiana"}, ["GG"] = {"Guernsey"}, ["GH"] = {"Ghana"}, ["GI"] = {"Gibraltar"}, ["GL"] = {"Greenland"}, ["GM"] = {"Gambia"}, ["GN"] = {"Guinea"}, ["GP"] = {"Guadeloupe"}, ["GQ"] = {"Equatorial Guinea"}, ["GR"] = {"Greece"}, ["GS"] = {"South Georgia and the South Sandwich Islands"}, ["GT"] = {"Guatemala"}, ["GU"] = {"Guam"}, ["GW"] = {"Guinea-Bissau"}, ["GY"] = {"Guyana"}, ["HK"] = {"Hong Kong"}, ["HM"] = {"Heard Island and McDonald Islands"}, ["HN"] = {"Honduras"}, ["HR"] = {"Croatia"}, ["HT"] = {"Haiti"}, ["HU"] = {"Hungary"}, ["IC"] = {"Canary Islands"}, ["ID"] = {"Indonesia"}, ["IE"] = {"Ireland"}, ["IL"] = {"Israel"}, ["IM"] = {"Isle of Man"}, ["IN"] = {"India"}, ["IO"] = {"British Indian Ocean Territory"}, ["IQ"] = {"Iraq"}, ["IR"] = {"Islamic Republic of Iran"}, ["IS"] = {"Iceland"}, ["IT"] = {"Italy"}, ["JE"] = {"Jersey"}, ["JM"] = {"Jamaica"}, ["JO"] = {"Jordan"}, ["JP"] = {"Japan"}, ["KE"] = {"Kenya"}, ["KG"] = {"Kyrgyzstan"}, ["KH"] = {"Cambodia"}, ["KI"] = {"Kiribati"}, ["KM"] = {"Comoros"}, ["KN"] = {"Saint Kitts and Nevis"}, ["KP"] = {"Democratic People's Republic of Korea"}, ["KR"] = {"Republic of Korea"}, ["KW"] = {"Kuwait"}, ["KY"] = {"Cayman Islands"}, ["KZ"] = {"Kazakhstan"}, ["LA"] = {"Lao People's Democratic Republic"}, ["LB"] = {"Lebanon"}, ["LC"] = {"Saint Lucia"}, ["LI"] = {"Liechtenstein"}, ["LK"] = {"Sri Lanka"}, ["LR"] = {"Liberia"}, ["LS"] = {"Lesotho"}, ["LT"] = {"Lithuania"}, ["LU"] = {"Luxembourg"}, ["LV"] = {"Latvia"}, ["LY"] = {"Libya"}, ["MA"] = {"Morocco"}, ["MC"] = {"Monaco"}, ["MD"] = {"Moldova"}, ["ME"] = {"Montenegro"}, ["MF"] = {"Saint Martin (French part)"}, ["MG"] = {"Madagascar"}, ["MH"] = {"Marshall Islands"}, ["MK"] = {"North Macedonia"}, ["ML"] = {"Mali"}, ["MM"] = {"Myanmar"}, ["MN"] = {"Mongolia"}, ["MO"] = {"Macao"}, ["MP"] = {"Northern Mariana Islands"}, ["MQ"] = {"Martinique"}, ["MR"] = {"Mauritania"}, ["MS"] = {"Montserrat"}, ["MT"] = {"Malta"}, ["MU"] = {"Mauritius"}, ["MV"] = {"Maldives"}, ["MW"] = {"Malawi"}, ["MX"] = {"Mexico"}, ["MY"] = {"Malaysia"}, ["MZ"] = {"Mozambique"}, ["NA"] = {"Namibia"}, ["NC"] = {"New Caledonia"}, ["NE"] = {"Niger"}, ["NF"] = {"Norfolk Island"}, ["NG"] = {"Nigeria"}, ["NI"] = {"Nicaragua"}, ["NL"] = {"Netherlands"}, ["NO"] = {"Norway"}, ["NP"] = {"Nepal"}, ["NR"] = {"Naoero", "Nauru"}, ["NU"] = {"Niue"}, ["NZ"] = {"New Zealand"}, ["OM"] = {"Oman"}, ["PA"] = {"Panama"}, ["PE"] = {"Peru"}, ["PF"] = {"French Polynesia"}, ["PG"] = {"Papua New Guinea"}, ["PH"] = {"Philippines"}, ["PK"] = {"Pakistan"}, ["PL"] = {"Poland"}, ["PM"] = {"Saint Pierre and Miquelon"}, ["PN"] = {"Pitcairn"}, ["PR"] = {"Puerto Rico"}, ["PS"] = {"State of Palestine"}, ["PT"] = {"Portugal"}, ["PW"] = {"Palau"}, ["PY"] = {"Paraguay"}, ["QA"] = {"Qatar"}, ["RE"] = {"Réunion"}, ["RO"] = {"Romania"}, ["RS"] = {"Serbia"}, ["RU"] = {"Russian Federation"}, ["RW"] = {"Rwanda"}, ["SA"] = {"Saudi Arabia"}, ["SB"] = {"Solomon Islands"}, ["SC"] = {"Seychelles"}, ["SD"] = {"Sudan"}, ["SE"] = {"Sweden"}, ["SG"] = {"Singapore"}, ["SH"] = {"Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha"}, ["SI"] = {"Slovenia"}, ["SJ"] = {"Svalbard and Jan Mayen"}, ["SK"] = {"Slovakia"}, ["SL"] = {"Sierra Leone"}, ["SM"] = {"San Marino"}, ["SN"] = {"Senegal"}, ["SO"] = {"Somalia"}, ["SR"] = {"Suriname"}, ["SS"] = {"South Sudan"}, ["ST"] = {"Sao Tome and Principe"}, ["SV"] = {"El Salvador"}, ["SX"] = {"Sint Maarten (Dutch part)"}, ["SY"] = {"Syrian Arab Republic"}, ["SZ"] = {"Eswatini", "eSwatini", "Swaziland"}, ["TA"] = {"Tristan da Cunha"}, ["TC"] = {"Turks and Caicos Islands"}, ["TD"] = {"Chad"}, ["TF"] = {"French Southern Territories"}, ["TG"] = {"Togo"}, ["TH"] = {"Thailand"}, ["TJ"] = {"Tajikistan"}, ["TK"] = {"Tokelau"}, ["TL"] = {"Timor-Leste"}, ["TM"] = {"Turkmenistan"}, ["TN"] = {"Tunisia"}, ["TO"] = {"Tonga"}, ["TR"] = {"Türkiye", "Turkey"}, ["TT"] = {"Trinidad and Tobago"}, ["TV"] = {"Tuvalu"}, ["TW"] = {"Taiwan, Province of China"}, ["TZ"] = {"United Republic of Tanzania"}, ["UA"] = {"Ukraine"}, ["UG"] = {"Uganda"}, ["UM"] = {"United States Minor Outlying Islands"}, ["UN"] = {"United Nations"}, ["US"] = {"United States"}, ["UY"] = {"Uruguay"}, ["UZ"] = {"Uzbekistan"}, ["VA"] = {"Holy See (Vatican City State)"}, ["VC"] = {"Saint Vincent and the Grenadines"}, ["VE"] = {"Venezuela"}, ["VG"] = {"British Virgin Islands"}, ["VI"] = {"U.S. Virgin Islands"}, ["VN"] = {"Viet Nam"}, ["VU"] = {"Vanuatu"}, ["WF"] = {"Wallis and Futuna"}, ["WS"] = {"Samoa"}, ["YE"] = {"Yemen"}, ["YT"] = {"Mayotte"}, ["ZA"] = {"South Africa"}, ["ZM"] = {"Zambia"}, ["ZW"] = {"Zimbabwe"}, ["001"] = {"World"}, ["002"] = {"Africa"}, ["003"] = {"North America"}, ["005"] = {"South America"}, ["009"] = {"Oceania"}, ["011"] = {"Western Africa"}, ["013"] = {"Central America"}, ["014"] = {"Eastern Africa"}, ["015"] = {"Northern Africa"}, ["017"] = {"Middle Africa"}, ["018"] = {"Southern Africa"}, ["019"] = {"Americas"}, ["021"] = {"Northern America"}, ["029"] = {"Caribbean"}, ["030"] = {"Eastern Asia"}, ["034"] = {"Southern Asia"}, ["035"] = {"South-Eastern Asia"}, ["039"] = {"Southern Europe"}, ["053"] = {"Australia and New Zealand"}, ["054"] = {"Melanesia"}, ["057"] = {"Micronesia"}, ["061"] = {"Polynesia"}, ["142"] = {"Asia"}, ["143"] = {"Central Asia"}, ["145"] = {"Western Asia"}, ["150"] = {"Europe"}, ["151"] = {"Eastern Europe"}, ["154"] = {"Northern Europe"}, ["155"] = {"Western Europe"}, ["202"] = {"Sub-Saharan Africa"}, ["419"] = {"Latin America and the Caribbean"} } czjl78i63gr1vs4oqxs9s7lbfc3bhdp 828 159094 1434193 1377733 2026-10-10T22:29:13Z en>Trappist the monk 0 update to 2026-09-17 data; 1434193 Scribunto text/plain -- File-Date: 2026-09-17 return { ["1606nict"] = { ["descriptions"] = {"Late Middle French (to 1606)"}, ["prefixes"] = {"frm"}, }, ["1694acad"] = { ["descriptions"] = {"Early Modern French"}, ["prefixes"] = {"fr"}, }, ["1901"] = { ["descriptions"] = {"Traditional German orthography"}, ["prefixes"] = {"de"}, }, ["1959acad"] = { ["descriptions"] = {"\"Academic\" (\"governmental\") variant of Belarusian as codified in 1959"}, ["prefixes"] = {"be"}, }, ["1994"] = { ["descriptions"] = {"Standardized Resian orthography"}, ["prefixes"] = {"sl-rozaj", "sl-rozaj-biske", "sl-rozaj-njiva", "sl-rozaj-osojs", "sl-rozaj-solba"}, }, ["1996"] = { ["descriptions"] = {"German orthography of 1996"}, ["prefixes"] = {"de"}, }, ["abl1943"] = { ["descriptions"] = {"Orthographic formulation of 1943 - Official in Brazil (Formulário Ortográfico de 1943 - Oficial no Brasil)"}, ["prefixes"] = {"pt-br"}, }, ["akhmimic"] = { ["descriptions"] = {"Akhmimic dialect of Coptic"}, ["prefixes"] = {"cop"}, }, ["akuapem"] = { ["descriptions"] = {"Akuapem Twi"}, ["prefixes"] = {"tw"}, }, ["alalc97"] = { ["descriptions"] = {"ALA-LC Romanization, 1997 edition"}, ["prefixes"] = {}, }, ["aluku"] = { ["descriptions"] = {"Aluku dialect", "Boni dialect"}, ["prefixes"] = {"djk"}, }, ["anpezo"] = { ["descriptions"] = {"Anpezo standard of Ladin"}, ["prefixes"] = {"lld"}, }, ["ao1990"] = { ["descriptions"] = {"Portuguese Language Orthographic Agreement of 1990 (Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa de 1990)"}, ["prefixes"] = {"pt", "gl"}, }, ["aranes"] = { ["descriptions"] = {"Aranese"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["arkaika"] = { ["descriptions"] = {"Arcaicam Esperantom", "Arkaika Esperanto"}, ["prefixes"] = {"eo"}, }, ["asante"] = { ["descriptions"] = {"Asante Twi", "Ashanti Twi"}, ["prefixes"] = {"tw"}, }, ["auvern"] = { ["descriptions"] = {"Auvergnat"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["baku1926"] = { ["descriptions"] = {"Unified Turkic Latin Alphabet (Historical)"}, ["prefixes"] = {"az", "ba", "crh", "kk", "krc", "ky", "sah", "tk", "tt", "uz"}, }, ["balanka"] = { ["descriptions"] = {"The Balanka dialect of Anii"}, ["prefixes"] = {"blo"}, }, ["barla"] = { ["descriptions"] = {"The Barlavento dialect group of Kabuverdianu"}, ["prefixes"] = {"kea"}, }, ["basiceng"] = { ["descriptions"] = {"Basic English"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["bauddha"] = { ["descriptions"] = {"Buddhist Hybrid Sanskrit"}, ["prefixes"] = {"sa"}, }, ["bciav"] = { ["descriptions"] = {"BCI Blissymbolics AV"}, ["prefixes"] = {"zbl"}, }, ["bcizbl"] = { ["descriptions"] = {"BCI Blissymbolics"}, ["prefixes"] = {"zbl"}, }, ["biscayan"] = { ["descriptions"] = {"Biscayan dialect of Basque"}, ["prefixes"] = {"eu"}, }, ["biske"] = { ["descriptions"] = {"The San Giorgio dialect of Resian", "The Bila dialect of Resian"}, ["prefixes"] = {"sl-rozaj"}, }, ["blasl"] = { ["descriptions"] = {"Black American Sign Language dialect"}, ["prefixes"] = {"ase", "sgn-ase"}, }, ["bohairic"] = { ["descriptions"] = {"Bohairic dialect of Coptic"}, ["prefixes"] = {"cop"}, }, ["bohoric"] = { ["descriptions"] = {"Slovene in Bohorič alphabet"}, ["prefixes"] = {"sl"}, }, ["boont"] = { ["descriptions"] = {"Boontling"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["bornholm"] = { ["descriptions"] = {"Bornholmsk"}, ["prefixes"] = {"da"}, }, ["cisaup"] = { ["descriptions"] = {"Cisalpine"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["colb1945"] = { ["descriptions"] = {"Portuguese-Brazilian Orthographic Convention of 1945 (Convenção Ortográfica Luso-Brasileira de 1945)"}, ["prefixes"] = {"pt"}, }, ["cornu"] = { ["descriptions"] = {"Cornu-English", "Cornish English", "Anglo-Cornish"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["creiss"] = { ["descriptions"] = {"Occitan variants of the Croissant area"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["dajnko"] = { ["descriptions"] = {"Slovene in Dajnko alphabet"}, ["prefixes"] = {"sl"}, }, ["ekavsk"] = { ["descriptions"] = {"Serbian with Ekavian pronunciation"}, ["prefixes"] = {"sr", "sr-latn", "sr-cyrl"}, }, ["emodeng"] = { ["descriptions"] = {"Early Modern English (1500-1700)"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["fascia"] = { ["descriptions"] = {"Fascia standard of Ladin"}, ["prefixes"] = {"lld"}, }, ["fayyumic"] = { ["descriptions"] = {"Fayyumic dialect of Coptic"}, ["prefixes"] = {"cop"}, }, ["fodom"] = { ["descriptions"] = {"Fodom standard of Ladin"}, ["prefixes"] = {"lld"}, }, ["fonipa"] = { ["descriptions"] = {"International Phonetic Alphabet"}, ["prefixes"] = {}, }, ["fonkirsh"] = { ["descriptions"] = {"Kirshenbaum Phonetic Alphabet"}, ["prefixes"] = {}, }, ["fonnapa"] = { ["descriptions"] = {"North American Phonetic Alphabet", "Americanist Phonetic Notation"}, ["prefixes"] = {}, }, ["fonupa"] = { ["descriptions"] = {"Uralic Phonetic Alphabet"}, ["prefixes"] = {}, }, ["fonxsamp"] = { ["descriptions"] = {"X-SAMPA transcription"}, ["prefixes"] = {}, }, ["gallo"] = { ["descriptions"] = {"Gallo"}, ["prefixes"] = {"fr"}, }, ["gascon"] = { ["descriptions"] = {"Gascon"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["gherd"] = { ["descriptions"] = {"Gherdëina standard of Ladin"}, ["prefixes"] = {"lld"}, }, ["grclass"] = { ["descriptions"] = {"Classical Occitan orthography"}, ["prefixes"] = {"oc", "oc-aranes", "oc-auvern", "oc-cisaup", "oc-creiss", "oc-gascon", "oc-lemosin", "oc-lengadoc", "oc-nicard", "oc-provenc", "oc-vivaraup"}, }, ["grital"] = { ["descriptions"] = {"Italian-inspired Occitan orthography"}, ["prefixes"] = {"oc", "oc-cisaup", "oc-nicard", "oc-provenc"}, }, ["grmistr"] = { ["descriptions"] = {"Mistralian or Mistralian-inspired Occitan orthography"}, ["prefixes"] = {"oc", "oc-aranes", "oc-auvern", "oc-cisaup", "oc-creiss", "oc-gascon", "oc-lemosin", "oc-lengadoc", "oc-nicard", "oc-provenc", "oc-vivaraup"}, }, ["hanoi"] = { ["descriptions"] = {"The Hà Nội variant of Vietnamese"}, ["prefixes"] = {"vi"}, }, ["hepburn"] = { ["descriptions"] = {"Hepburn romanization"}, ["prefixes"] = {"ja-latn"}, }, ["hognorsk"] = { ["descriptions"] = {"Norwegian in Høgnorsk (High Norwegian) orthography"}, ["prefixes"] = {"nn"}, }, ["hsistemo"] = { ["descriptions"] = {"Standard H-system orthographic fallback for spelling Esperanto"}, ["prefixes"] = {"eo"}, }, ["huett"] = { ["descriptions"] = {"The Huế (province Thừa Thiên) variant of Vietnamese"}, ["prefixes"] = {"vi"}, }, ["ijekavsk"] = { ["descriptions"] = {"Serbian with Ijekavian pronunciation"}, ["prefixes"] = {"sr", "sr-latn", "sr-cyrl"}, }, ["itihasa"] = { ["descriptions"] = {"Epic Sanskrit"}, ["prefixes"] = {"sa"}, }, ["ivanchov"] = { ["descriptions"] = {"Bulgarian in 1899 orthography"}, ["prefixes"] = {"bg"}, }, ["jauer"] = { ["descriptions"] = {"Jauer dialect of Romansh"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["jyutping"] = { ["descriptions"] = {"Jyutping Cantonese Romanization"}, ["prefixes"] = {"yue"}, }, ["kkcor"] = { ["descriptions"] = {"Common Cornish orthography of Revived Cornish"}, ["prefixes"] = {"kw"}, }, ["kleinsch"] = { ["descriptions"] = {"Kleinschmidt orthography", "Allattaasitaamut"}, ["prefixes"] = {"kl", "kl-tunumiit"}, }, ["kociewie"] = { ["descriptions"] = {"The Kociewie dialect of Polish"}, ["prefixes"] = {"pl"}, }, ["kscor"] = { ["descriptions"] = {"Standard Cornish orthography of Revived Cornish", "Kernowek Standard"}, ["prefixes"] = {"kw"}, }, ["leidentr"] = { ["descriptions"] = {"Ancient Egyptian in Leiden Unified Transliteration"}, ["prefixes"] = {"egy"}, }, ["lemosin"] = { ["descriptions"] = {"Limousin"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["lengadoc"] = { ["descriptions"] = {"Languedocien"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["lipaw"] = { ["descriptions"] = {"The Lipovaz dialect of Resian", "The Lipovec dialect of Resian"}, ["prefixes"] = {"sl-rozaj"}, }, ["ltg1929"] = { ["descriptions"] = {"The Latgalian language orthography codified in 1929"}, ["prefixes"] = {"ltg"}, }, ["ltg2007"] = { ["descriptions"] = {"The Latgalian language orthography codified in the language law in 2007"}, ["prefixes"] = {"ltg"}, }, ["luna1918"] = { ["descriptions"] = {"Post-1917 Russian orthography"}, ["prefixes"] = {"ru"}, }, ["lycopol"] = { ["descriptions"] = {"Lycopolitan alias Subakhmimic dialect of Coptic"}, ["prefixes"] = {"cop"}, }, ["mdcegyp"] = { ["descriptions"] = {"Ancient Egyptian hieroglyphs encoded in Manuel de Codage"}, ["prefixes"] = {"egy"}, }, ["mdctrans"] = { ["descriptions"] = {"Ancient Egyptian transliteration encoded in Manuel de Codage"}, ["prefixes"] = {"egy"}, }, ["mesokem"] = { ["descriptions"] = {"Mesokemic alias Oxyrhynchite dialect of Coptic"}, ["prefixes"] = {"cop"}, }, ["metelko"] = { ["descriptions"] = {"Slovene in Metelko alphabet"}, ["prefixes"] = {"sl"}, }, ["moderat"] = { ["descriptions"] = {"The moderate (conservative, i.e. Danish-like) spelling variant of Bokmål"}, ["prefixes"] = {"nb"}, }, ["monoton"] = { ["descriptions"] = {"Monotonic Greek"}, ["prefixes"] = {"el"}, }, ["ndyuka"] = { ["descriptions"] = {"Ndyuka dialect", "Aukan dialect"}, ["prefixes"] = {"djk"}, }, ["nedis"] = { ["descriptions"] = {"Natisone dialect", "Nadiza dialect"}, ["prefixes"] = {"sl"}, }, ["newfound"] = { ["descriptions"] = {"Newfoundland English"}, ["prefixes"] = {"en-ca"}, }, ["nicard"] = { ["descriptions"] = {"Niçard"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["njiva"] = { ["descriptions"] = {"The Gniva dialect of Resian", "The Njiva dialect of Resian"}, ["prefixes"] = {"sl-rozaj"}, }, ["nulik"] = { ["descriptions"] = {"Volapük nulik", "Volapük perevidöl", "Volapük nulädik", "de Jong's Volapük", "New Volapük", "Revised Volapük", "Modern Volapük"}, ["prefixes"] = {"vo"}, }, ["osojs"] = { ["descriptions"] = {"The Oseacco dialect of Resian", "The Osojane dialect of Resian"}, ["prefixes"] = {"sl-rozaj"}, }, ["oxendict"] = { ["descriptions"] = {"Oxford English Dictionary spelling"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["pahawh2"] = { ["descriptions"] = {"Pahawh Hmong Second Stage Reduced orthography"}, ["prefixes"] = {"mww", "hnj"}, }, ["pahawh3"] = { ["descriptions"] = {"Pahawh Hmong Third Stage Reduced orthography"}, ["prefixes"] = {"mww", "hnj"}, }, ["pahawh4"] = { ["descriptions"] = {"Pahawh Hmong Final Version orthography"}, ["prefixes"] = {"mww", "hnj"}, }, ["pamaka"] = { ["descriptions"] = {"Pamaka dialect"}, ["prefixes"] = {"djk"}, }, ["peano"] = { ["descriptions"] = {"Latino Sine Flexione", "Interlingua de API", "Interlingua de Peano"}, ["prefixes"] = {"la"}, }, ["pehoeji"] = { ["descriptions"] = {"Hokkien Vernacular Romanization System", "Pe̍h-ōe-jī orthography/romanization"}, ["prefixes"] = {"nan-latn"}, }, ["petr1708"] = { ["descriptions"] = {"Petrine orthography"}, ["prefixes"] = {"ru"}, }, ["pinyin"] = { ["descriptions"] = {"Pinyin romanization"}, ["prefixes"] = {"zh-latn", "bo-latn"}, }, ["polyton"] = { ["descriptions"] = {"Polytonic Greek"}, ["prefixes"] = {"el"}, }, ["provenc"] = { ["descriptions"] = {"Provençal"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["puter"] = { ["descriptions"] = {"Puter idiom of Romansh"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["radikalt"] = { ["descriptions"] = {"Radical (i.e. Nynorsk-like) spelling variant of Bokmål"}, ["prefixes"] = {"nb"}, }, ["rigik"] = { ["descriptions"] = {"Volapük rigik", "Schleyer's Volapük", "Original Volapük", "Classic Volapük"}, ["prefixes"] = {"vo"}, }, ["rozaj"] = { ["descriptions"] = {"Resian", "Resianic", "Rezijan"}, ["prefixes"] = {"sl"}, }, ["rumgr"] = { ["descriptions"] = {"Rumantsch Grischun"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["sahidic"] = { ["descriptions"] = {"Sahidic dialect of Coptic"}, ["prefixes"] = {"cop"}, }, ["saigon"] = { ["descriptions"] = {"The Sài Gòn variant of Vietnamese"}, ["prefixes"] = {"vi"}, }, ["scotland"] = { ["descriptions"] = {"Scottish Standard English"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["scouse"] = { ["descriptions"] = {"Scouse"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["simple"] = { ["descriptions"] = {"Simplified form"}, ["prefixes"] = {}, }, ["slepe"] = { ["descriptions"] = {"Sorbian dialect of Schleife"}, ["prefixes"] = {"dsb"}, }, ["solba"] = { ["descriptions"] = {"The Stolvizza dialect of Resian", "The Solbica dialect of Resian"}, ["prefixes"] = {"sl-rozaj"}, }, ["sotav"] = { ["descriptions"] = {"The Sotavento dialect group of Kabuverdianu"}, ["prefixes"] = {"kea"}, }, ["spanglis"] = { ["descriptions"] = {"Spanglish"}, ["prefixes"] = {"en", "es"}, }, ["stadi"] = { ["descriptions"] = {"The \"Stadin slangi\" dialect of Finnish"}, ["prefixes"] = {"fi"}, }, ["surmiran"] = { ["descriptions"] = {"Surmiran idiom of Romansh"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["sursilv"] = { ["descriptions"] = {"Sursilvan idiom of Romansh"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["sutsilv"] = { ["descriptions"] = {"Sutsilvan idiom of Romansh"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["synnejyl"] = { ["descriptions"] = {"Synnejysk", "South Jutish"}, ["prefixes"] = {"da"}, }, ["taglish"] = { ["descriptions"] = {"Tagalog-English code-switching"}, ["prefixes"] = {"en", "tl", "fil"}, }, ["tailo"] = { ["descriptions"] = {"Taiwanese Hokkien Romanization System for Hokkien languages", "Tâi-lô orthography/romanization"}, ["prefixes"] = {"nan-latn"}, }, ["tarask"] = { ["descriptions"] = {"Belarusian in Taraskievica orthography"}, ["prefixes"] = {"be"}, }, ["tongyong"] = { ["descriptions"] = {"Tongyong Pinyin romanization"}, ["prefixes"] = {"zh-latn"}, }, ["tunumiit"] = { ["descriptions"] = {"Tunumiisiut", "East Greenlandic", "Østgrønlandsk"}, ["prefixes"] = {"kl"}, }, ["uccor"] = { ["descriptions"] = {"Unified Cornish orthography of Revived Cornish"}, ["prefixes"] = {"kw"}, }, ["ucrcor"] = { ["descriptions"] = {"Unified Cornish Revised orthography of Revived Cornish"}, ["prefixes"] = {"kw"}, }, ["ulster"] = { ["descriptions"] = {"Ulster dialect of Scots"}, ["prefixes"] = {"sco"}, }, ["unifon"] = { ["descriptions"] = {"Unifon phonetic alphabet"}, ["prefixes"] = {"en", "hup", "kyh", "tol", "yur"}, }, ["valbadia"] = { ["descriptions"] = {"Val Badia standard of Ladin"}, ["prefixes"] = {"lld"}, }, ["valencia"] = { ["descriptions"] = {"Valencian"}, ["prefixes"] = {"ca"}, }, ["vallader"] = { ["descriptions"] = {"Vallader idiom of Romansh"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["vecdruka"] = { ["descriptions"] = {"Latvian orthography used before 1920s (\"vecā druka\")"}, ["prefixes"] = {"lv"}, }, ["viennese"] = { ["descriptions"] = {"The Viennese dialect of German"}, ["prefixes"] = {"de"}, }, ["vivaraup"] = { ["descriptions"] = {"Vivaro-Alpine"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["wadegile"] = { ["descriptions"] = {"Wade-Giles romanization"}, ["prefixes"] = {"zh-latn"}, }, ["xsistemo"] = { ["descriptions"] = {"Standard X-system orthographic fallback for spelling Esperanto"}, ["prefixes"] = {"eo"}, } } 4lwwsa3pxn54ocmxwq5vtidb5y4gvdr 1434194 1434193 2026-10-24T07:31:54Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Module:Lang/data/iana_variants]] 1434193 Scribunto text/plain -- File-Date: 2026-09-17 return { ["1606nict"] = { ["descriptions"] = {"Late Middle French (to 1606)"}, ["prefixes"] = {"frm"}, }, ["1694acad"] = { ["descriptions"] = {"Early Modern French"}, ["prefixes"] = {"fr"}, }, ["1901"] = { ["descriptions"] = {"Traditional German orthography"}, ["prefixes"] = {"de"}, }, ["1959acad"] = { ["descriptions"] = {"\"Academic\" (\"governmental\") variant of Belarusian as codified in 1959"}, ["prefixes"] = {"be"}, }, ["1994"] = { ["descriptions"] = {"Standardized Resian orthography"}, ["prefixes"] = {"sl-rozaj", "sl-rozaj-biske", "sl-rozaj-njiva", "sl-rozaj-osojs", "sl-rozaj-solba"}, }, ["1996"] = { ["descriptions"] = {"German orthography of 1996"}, ["prefixes"] = {"de"}, }, ["abl1943"] = { ["descriptions"] = {"Orthographic formulation of 1943 - Official in Brazil (Formulário Ortográfico de 1943 - Oficial no Brasil)"}, ["prefixes"] = {"pt-br"}, }, ["akhmimic"] = { ["descriptions"] = {"Akhmimic dialect of Coptic"}, ["prefixes"] = {"cop"}, }, ["akuapem"] = { ["descriptions"] = {"Akuapem Twi"}, ["prefixes"] = {"tw"}, }, ["alalc97"] = { ["descriptions"] = {"ALA-LC Romanization, 1997 edition"}, ["prefixes"] = {}, }, ["aluku"] = { ["descriptions"] = {"Aluku dialect", "Boni dialect"}, ["prefixes"] = {"djk"}, }, ["anpezo"] = { ["descriptions"] = {"Anpezo standard of Ladin"}, ["prefixes"] = {"lld"}, }, ["ao1990"] = { ["descriptions"] = {"Portuguese Language Orthographic Agreement of 1990 (Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa de 1990)"}, ["prefixes"] = {"pt", "gl"}, }, ["aranes"] = { ["descriptions"] = {"Aranese"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["arkaika"] = { ["descriptions"] = {"Arcaicam Esperantom", "Arkaika Esperanto"}, ["prefixes"] = {"eo"}, }, ["asante"] = { ["descriptions"] = {"Asante Twi", "Ashanti Twi"}, ["prefixes"] = {"tw"}, }, ["auvern"] = { ["descriptions"] = {"Auvergnat"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["baku1926"] = { ["descriptions"] = {"Unified Turkic Latin Alphabet (Historical)"}, ["prefixes"] = {"az", "ba", "crh", "kk", "krc", "ky", "sah", "tk", "tt", "uz"}, }, ["balanka"] = { ["descriptions"] = {"The Balanka dialect of Anii"}, ["prefixes"] = {"blo"}, }, ["barla"] = { ["descriptions"] = {"The Barlavento dialect group of Kabuverdianu"}, ["prefixes"] = {"kea"}, }, ["basiceng"] = { ["descriptions"] = {"Basic English"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["bauddha"] = { ["descriptions"] = {"Buddhist Hybrid Sanskrit"}, ["prefixes"] = {"sa"}, }, ["bciav"] = { ["descriptions"] = {"BCI Blissymbolics AV"}, ["prefixes"] = {"zbl"}, }, ["bcizbl"] = { ["descriptions"] = {"BCI Blissymbolics"}, ["prefixes"] = {"zbl"}, }, ["biscayan"] = { ["descriptions"] = {"Biscayan dialect of Basque"}, ["prefixes"] = {"eu"}, }, ["biske"] = { ["descriptions"] = {"The San Giorgio dialect of Resian", "The Bila dialect of Resian"}, ["prefixes"] = {"sl-rozaj"}, }, ["blasl"] = { ["descriptions"] = {"Black American Sign Language dialect"}, ["prefixes"] = {"ase", "sgn-ase"}, }, ["bohairic"] = { ["descriptions"] = {"Bohairic dialect of Coptic"}, ["prefixes"] = {"cop"}, }, ["bohoric"] = { ["descriptions"] = {"Slovene in Bohorič alphabet"}, ["prefixes"] = {"sl"}, }, ["boont"] = { ["descriptions"] = {"Boontling"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["bornholm"] = { ["descriptions"] = {"Bornholmsk"}, ["prefixes"] = {"da"}, }, ["cisaup"] = { ["descriptions"] = {"Cisalpine"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["colb1945"] = { ["descriptions"] = {"Portuguese-Brazilian Orthographic Convention of 1945 (Convenção Ortográfica Luso-Brasileira de 1945)"}, ["prefixes"] = {"pt"}, }, ["cornu"] = { ["descriptions"] = {"Cornu-English", "Cornish English", "Anglo-Cornish"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["creiss"] = { ["descriptions"] = {"Occitan variants of the Croissant area"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["dajnko"] = { ["descriptions"] = {"Slovene in Dajnko alphabet"}, ["prefixes"] = {"sl"}, }, ["ekavsk"] = { ["descriptions"] = {"Serbian with Ekavian pronunciation"}, ["prefixes"] = {"sr", "sr-latn", "sr-cyrl"}, }, ["emodeng"] = { ["descriptions"] = {"Early Modern English (1500-1700)"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["fascia"] = { ["descriptions"] = {"Fascia standard of Ladin"}, ["prefixes"] = {"lld"}, }, ["fayyumic"] = { ["descriptions"] = {"Fayyumic dialect of Coptic"}, ["prefixes"] = {"cop"}, }, ["fodom"] = { ["descriptions"] = {"Fodom standard of Ladin"}, ["prefixes"] = {"lld"}, }, ["fonipa"] = { ["descriptions"] = {"International Phonetic Alphabet"}, ["prefixes"] = {}, }, ["fonkirsh"] = { ["descriptions"] = {"Kirshenbaum Phonetic Alphabet"}, ["prefixes"] = {}, }, ["fonnapa"] = { ["descriptions"] = {"North American Phonetic Alphabet", "Americanist Phonetic Notation"}, ["prefixes"] = {}, }, ["fonupa"] = { ["descriptions"] = {"Uralic Phonetic Alphabet"}, ["prefixes"] = {}, }, ["fonxsamp"] = { ["descriptions"] = {"X-SAMPA transcription"}, ["prefixes"] = {}, }, ["gallo"] = { ["descriptions"] = {"Gallo"}, ["prefixes"] = {"fr"}, }, ["gascon"] = { ["descriptions"] = {"Gascon"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["gherd"] = { ["descriptions"] = {"Gherdëina standard of Ladin"}, ["prefixes"] = {"lld"}, }, ["grclass"] = { ["descriptions"] = {"Classical Occitan orthography"}, ["prefixes"] = {"oc", "oc-aranes", "oc-auvern", "oc-cisaup", "oc-creiss", "oc-gascon", "oc-lemosin", "oc-lengadoc", "oc-nicard", "oc-provenc", "oc-vivaraup"}, }, ["grital"] = { ["descriptions"] = {"Italian-inspired Occitan orthography"}, ["prefixes"] = {"oc", "oc-cisaup", "oc-nicard", "oc-provenc"}, }, ["grmistr"] = { ["descriptions"] = {"Mistralian or Mistralian-inspired Occitan orthography"}, ["prefixes"] = {"oc", "oc-aranes", "oc-auvern", "oc-cisaup", "oc-creiss", "oc-gascon", "oc-lemosin", "oc-lengadoc", "oc-nicard", "oc-provenc", "oc-vivaraup"}, }, ["hanoi"] = { ["descriptions"] = {"The Hà Nội variant of Vietnamese"}, ["prefixes"] = {"vi"}, }, ["hepburn"] = { ["descriptions"] = {"Hepburn romanization"}, ["prefixes"] = {"ja-latn"}, }, ["hognorsk"] = { ["descriptions"] = {"Norwegian in Høgnorsk (High Norwegian) orthography"}, ["prefixes"] = {"nn"}, }, ["hsistemo"] = { ["descriptions"] = {"Standard H-system orthographic fallback for spelling Esperanto"}, ["prefixes"] = {"eo"}, }, ["huett"] = { ["descriptions"] = {"The Huế (province Thừa Thiên) variant of Vietnamese"}, ["prefixes"] = {"vi"}, }, ["ijekavsk"] = { ["descriptions"] = {"Serbian with Ijekavian pronunciation"}, ["prefixes"] = {"sr", "sr-latn", "sr-cyrl"}, }, ["itihasa"] = { ["descriptions"] = {"Epic Sanskrit"}, ["prefixes"] = {"sa"}, }, ["ivanchov"] = { ["descriptions"] = {"Bulgarian in 1899 orthography"}, ["prefixes"] = {"bg"}, }, ["jauer"] = { ["descriptions"] = {"Jauer dialect of Romansh"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["jyutping"] = { ["descriptions"] = {"Jyutping Cantonese Romanization"}, ["prefixes"] = {"yue"}, }, ["kkcor"] = { ["descriptions"] = {"Common Cornish orthography of Revived Cornish"}, ["prefixes"] = {"kw"}, }, ["kleinsch"] = { ["descriptions"] = {"Kleinschmidt orthography", "Allattaasitaamut"}, ["prefixes"] = {"kl", "kl-tunumiit"}, }, ["kociewie"] = { ["descriptions"] = {"The Kociewie dialect of Polish"}, ["prefixes"] = {"pl"}, }, ["kscor"] = { ["descriptions"] = {"Standard Cornish orthography of Revived Cornish", "Kernowek Standard"}, ["prefixes"] = {"kw"}, }, ["leidentr"] = { ["descriptions"] = {"Ancient Egyptian in Leiden Unified Transliteration"}, ["prefixes"] = {"egy"}, }, ["lemosin"] = { ["descriptions"] = {"Limousin"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["lengadoc"] = { ["descriptions"] = {"Languedocien"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["lipaw"] = { ["descriptions"] = {"The Lipovaz dialect of Resian", "The Lipovec dialect of Resian"}, ["prefixes"] = {"sl-rozaj"}, }, ["ltg1929"] = { ["descriptions"] = {"The Latgalian language orthography codified in 1929"}, ["prefixes"] = {"ltg"}, }, ["ltg2007"] = { ["descriptions"] = {"The Latgalian language orthography codified in the language law in 2007"}, ["prefixes"] = {"ltg"}, }, ["luna1918"] = { ["descriptions"] = {"Post-1917 Russian orthography"}, ["prefixes"] = {"ru"}, }, ["lycopol"] = { ["descriptions"] = {"Lycopolitan alias Subakhmimic dialect of Coptic"}, ["prefixes"] = {"cop"}, }, ["mdcegyp"] = { ["descriptions"] = {"Ancient Egyptian hieroglyphs encoded in Manuel de Codage"}, ["prefixes"] = {"egy"}, }, ["mdctrans"] = { ["descriptions"] = {"Ancient Egyptian transliteration encoded in Manuel de Codage"}, ["prefixes"] = {"egy"}, }, ["mesokem"] = { ["descriptions"] = {"Mesokemic alias Oxyrhynchite dialect of Coptic"}, ["prefixes"] = {"cop"}, }, ["metelko"] = { ["descriptions"] = {"Slovene in Metelko alphabet"}, ["prefixes"] = {"sl"}, }, ["moderat"] = { ["descriptions"] = {"The moderate (conservative, i.e. Danish-like) spelling variant of Bokmål"}, ["prefixes"] = {"nb"}, }, ["monoton"] = { ["descriptions"] = {"Monotonic Greek"}, ["prefixes"] = {"el"}, }, ["ndyuka"] = { ["descriptions"] = {"Ndyuka dialect", "Aukan dialect"}, ["prefixes"] = {"djk"}, }, ["nedis"] = { ["descriptions"] = {"Natisone dialect", "Nadiza dialect"}, ["prefixes"] = {"sl"}, }, ["newfound"] = { ["descriptions"] = {"Newfoundland English"}, ["prefixes"] = {"en-ca"}, }, ["nicard"] = { ["descriptions"] = {"Niçard"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["njiva"] = { ["descriptions"] = {"The Gniva dialect of Resian", "The Njiva dialect of Resian"}, ["prefixes"] = {"sl-rozaj"}, }, ["nulik"] = { ["descriptions"] = {"Volapük nulik", "Volapük perevidöl", "Volapük nulädik", "de Jong's Volapük", "New Volapük", "Revised Volapük", "Modern Volapük"}, ["prefixes"] = {"vo"}, }, ["osojs"] = { ["descriptions"] = {"The Oseacco dialect of Resian", "The Osojane dialect of Resian"}, ["prefixes"] = {"sl-rozaj"}, }, ["oxendict"] = { ["descriptions"] = {"Oxford English Dictionary spelling"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["pahawh2"] = { ["descriptions"] = {"Pahawh Hmong Second Stage Reduced orthography"}, ["prefixes"] = {"mww", "hnj"}, }, ["pahawh3"] = { ["descriptions"] = {"Pahawh Hmong Third Stage Reduced orthography"}, ["prefixes"] = {"mww", "hnj"}, }, ["pahawh4"] = { ["descriptions"] = {"Pahawh Hmong Final Version orthography"}, ["prefixes"] = {"mww", "hnj"}, }, ["pamaka"] = { ["descriptions"] = {"Pamaka dialect"}, ["prefixes"] = {"djk"}, }, ["peano"] = { ["descriptions"] = {"Latino Sine Flexione", "Interlingua de API", "Interlingua de Peano"}, ["prefixes"] = {"la"}, }, ["pehoeji"] = { ["descriptions"] = {"Hokkien Vernacular Romanization System", "Pe̍h-ōe-jī orthography/romanization"}, ["prefixes"] = {"nan-latn"}, }, ["petr1708"] = { ["descriptions"] = {"Petrine orthography"}, ["prefixes"] = {"ru"}, }, ["pinyin"] = { ["descriptions"] = {"Pinyin romanization"}, ["prefixes"] = {"zh-latn", "bo-latn"}, }, ["polyton"] = { ["descriptions"] = {"Polytonic Greek"}, ["prefixes"] = {"el"}, }, ["provenc"] = { ["descriptions"] = {"Provençal"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["puter"] = { ["descriptions"] = {"Puter idiom of Romansh"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["radikalt"] = { ["descriptions"] = {"Radical (i.e. Nynorsk-like) spelling variant of Bokmål"}, ["prefixes"] = {"nb"}, }, ["rigik"] = { ["descriptions"] = {"Volapük rigik", "Schleyer's Volapük", "Original Volapük", "Classic Volapük"}, ["prefixes"] = {"vo"}, }, ["rozaj"] = { ["descriptions"] = {"Resian", "Resianic", "Rezijan"}, ["prefixes"] = {"sl"}, }, ["rumgr"] = { ["descriptions"] = {"Rumantsch Grischun"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["sahidic"] = { ["descriptions"] = {"Sahidic dialect of Coptic"}, ["prefixes"] = {"cop"}, }, ["saigon"] = { ["descriptions"] = {"The Sài Gòn variant of Vietnamese"}, ["prefixes"] = {"vi"}, }, ["scotland"] = { ["descriptions"] = {"Scottish Standard English"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["scouse"] = { ["descriptions"] = {"Scouse"}, ["prefixes"] = {"en"}, }, ["simple"] = { ["descriptions"] = {"Simplified form"}, ["prefixes"] = {}, }, ["slepe"] = { ["descriptions"] = {"Sorbian dialect of Schleife"}, ["prefixes"] = {"dsb"}, }, ["solba"] = { ["descriptions"] = {"The Stolvizza dialect of Resian", "The Solbica dialect of Resian"}, ["prefixes"] = {"sl-rozaj"}, }, ["sotav"] = { ["descriptions"] = {"The Sotavento dialect group of Kabuverdianu"}, ["prefixes"] = {"kea"}, }, ["spanglis"] = { ["descriptions"] = {"Spanglish"}, ["prefixes"] = {"en", "es"}, }, ["stadi"] = { ["descriptions"] = {"The \"Stadin slangi\" dialect of Finnish"}, ["prefixes"] = {"fi"}, }, ["surmiran"] = { ["descriptions"] = {"Surmiran idiom of Romansh"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["sursilv"] = { ["descriptions"] = {"Sursilvan idiom of Romansh"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["sutsilv"] = { ["descriptions"] = {"Sutsilvan idiom of Romansh"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["synnejyl"] = { ["descriptions"] = {"Synnejysk", "South Jutish"}, ["prefixes"] = {"da"}, }, ["taglish"] = { ["descriptions"] = {"Tagalog-English code-switching"}, ["prefixes"] = {"en", "tl", "fil"}, }, ["tailo"] = { ["descriptions"] = {"Taiwanese Hokkien Romanization System for Hokkien languages", "Tâi-lô orthography/romanization"}, ["prefixes"] = {"nan-latn"}, }, ["tarask"] = { ["descriptions"] = {"Belarusian in Taraskievica orthography"}, ["prefixes"] = {"be"}, }, ["tongyong"] = { ["descriptions"] = {"Tongyong Pinyin romanization"}, ["prefixes"] = {"zh-latn"}, }, ["tunumiit"] = { ["descriptions"] = {"Tunumiisiut", "East Greenlandic", "Østgrønlandsk"}, ["prefixes"] = {"kl"}, }, ["uccor"] = { ["descriptions"] = {"Unified Cornish orthography of Revived Cornish"}, ["prefixes"] = {"kw"}, }, ["ucrcor"] = { ["descriptions"] = {"Unified Cornish Revised orthography of Revived Cornish"}, ["prefixes"] = {"kw"}, }, ["ulster"] = { ["descriptions"] = {"Ulster dialect of Scots"}, ["prefixes"] = {"sco"}, }, ["unifon"] = { ["descriptions"] = {"Unifon phonetic alphabet"}, ["prefixes"] = {"en", "hup", "kyh", "tol", "yur"}, }, ["valbadia"] = { ["descriptions"] = {"Val Badia standard of Ladin"}, ["prefixes"] = {"lld"}, }, ["valencia"] = { ["descriptions"] = {"Valencian"}, ["prefixes"] = {"ca"}, }, ["vallader"] = { ["descriptions"] = {"Vallader idiom of Romansh"}, ["prefixes"] = {"rm"}, }, ["vecdruka"] = { ["descriptions"] = {"Latvian orthography used before 1920s (\"vecā druka\")"}, ["prefixes"] = {"lv"}, }, ["viennese"] = { ["descriptions"] = {"The Viennese dialect of German"}, ["prefixes"] = {"de"}, }, ["vivaraup"] = { ["descriptions"] = {"Vivaro-Alpine"}, ["prefixes"] = {"oc"}, }, ["wadegile"] = { ["descriptions"] = {"Wade-Giles romanization"}, ["prefixes"] = {"zh-latn"}, }, ["xsistemo"] = { ["descriptions"] = {"Standard X-system orthographic fallback for spelling Esperanto"}, ["prefixes"] = {"eo"}, } } 4lwwsa3pxn54ocmxwq5vtidb5y4gvdr 828 159095 1434195 1377735 2026-10-10T22:29:17Z en>Trappist the monk 0 update to 2026-09-17 data; 1434195 Scribunto text/plain -- File-Date: 2026-09-17 return { ["Arab"] = {"ar", "fa", "ps", "ur"}, ["Armn"] = {"hy"}, ["Beng"] = {"as", "bn"}, ["Blis"] = {"zbl"}, ["Cyrl"] = {"ab", "be", "bg", "kk", "mk", "ru", "uk"}, ["Deva"] = {"hi", "mr", "ne", "kok", "mai"}, ["Ethi"] = {"am", "ti"}, ["Geor"] = {"ka"}, ["Grek"] = {"el"}, ["Gujr"] = {"gu"}, ["Guru"] = {"pa"}, ["Hebr"] = {"he", "iw", "yi"}, ["Jpan"] = {"ja"}, ["Khmr"] = {"km"}, ["Knda"] = {"kn"}, ["Kore"] = {"ko"}, ["Laoo"] = {"lo"}, ["Latn"] = {"af", "ay", "bs", "ca", "ch", "cs", "cy", "da", "de", "en", "eo", "es", "et", "eu", "fi", "fj", "fo", "fr", "fy", "ga", "gl", "gn", "gv", "hr", "ht", "hu", "id", "in", "is", "it", "kl", "la", "lb", "ln", "lt", "lv", "mg", "mh", "mo", "ms", "mt", "na", "nb", "nd", "nl", "nn", "no", "nr", "ny", "om", "pl", "pt", "qu", "rm", "rn", "ro", "rw", "sg", "sk", "sl", "sm", "so", "sq", "ss", "st", "sv", "sw", "tl", "tn", "to", "tr", "ts", "ve", "vi", "xh", "zu", "dsb", "frr", "frs", "gsw", "hsb", "men", "nds", "niu", "nso", "tem", "tkl", "tmh", "tpi", "tvl"}, ["Mlym"] = {"ml"}, ["Mymr"] = {"my"}, ["Nkoo"] = {"nqo"}, ["Orya"] = {"or"}, ["Sinh"] = {"si"}, ["Taml"] = {"ta"}, ["Telu"] = {"te"}, ["Thaa"] = {"dv"}, ["Thai"] = {"th"}, ["Tibt"] = {"dz"} } s9owkj9w89lf8p6a2w0gvqh5spdfltr 1434196 1434195 2026-10-24T07:31:54Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Module:Lang/data/iana_suppressed_scripts]] 1434195 Scribunto text/plain -- File-Date: 2026-09-17 return { ["Arab"] = {"ar", "fa", "ps", "ur"}, ["Armn"] = {"hy"}, ["Beng"] = {"as", "bn"}, ["Blis"] = {"zbl"}, ["Cyrl"] = {"ab", "be", "bg", "kk", "mk", "ru", "uk"}, ["Deva"] = {"hi", "mr", "ne", "kok", "mai"}, ["Ethi"] = {"am", "ti"}, ["Geor"] = {"ka"}, ["Grek"] = {"el"}, ["Gujr"] = {"gu"}, ["Guru"] = {"pa"}, ["Hebr"] = {"he", "iw", "yi"}, ["Jpan"] = {"ja"}, ["Khmr"] = {"km"}, ["Knda"] = {"kn"}, ["Kore"] = {"ko"}, ["Laoo"] = {"lo"}, ["Latn"] = {"af", "ay", "bs", "ca", "ch", "cs", "cy", "da", "de", "en", "eo", "es", "et", "eu", "fi", "fj", "fo", "fr", "fy", "ga", "gl", "gn", "gv", "hr", "ht", "hu", "id", "in", "is", "it", "kl", "la", "lb", "ln", "lt", "lv", "mg", "mh", "mo", "ms", "mt", "na", "nb", "nd", "nl", "nn", "no", "nr", "ny", "om", "pl", "pt", "qu", "rm", "rn", "ro", "rw", "sg", "sk", "sl", "sm", "so", "sq", "ss", "st", "sv", "sw", "tl", "tn", "to", "tr", "ts", "ve", "vi", "xh", "zu", "dsb", "frr", "frs", "gsw", "hsb", "men", "nds", "niu", "nso", "tem", "tkl", "tmh", "tpi", "tvl"}, ["Mlym"] = {"ml"}, ["Mymr"] = {"my"}, ["Nkoo"] = {"nqo"}, ["Orya"] = {"or"}, ["Sinh"] = {"si"}, ["Taml"] = {"ta"}, ["Telu"] = {"te"}, ["Thaa"] = {"dv"}, ["Thai"] = {"th"}, ["Tibt"] = {"dz"} } s9owkj9w89lf8p6a2w0gvqh5spdfltr 10 160106 1434179 1377624 2026-10-09T07:19:46Z en>Joy 0 sorry, that is actually much uglier, i don't think we should do it even if it feels right Undid 2 revisions from [[Special:Diff/1379310623|1379310623]] until [[Special:Diff/1379311084|1379311084]] 1434179 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{navbar|Template:Infobox mapframe/doc/parameters|plain=y|style=float: right;}}</includeonly><nowiki></nowiki> *Basic {{template link|Infobox mapframe}} parameters:{{#if:{{{noprefix|}}}||<nowiki></nowiki> **'''mapframe''' – Specify yes or no to show or hide the map, overriding the default. ''Default:'' {{{mapframe|no}}}{{#if:{{{onByDefault|}}}|, ''but also modified by onByDefault''}} *** Internal ''onByDefault'' parameter: {{{onByDefault|''not specified''}}} **{{#if:{{{noprefix|}}}||'''mapframe-coordinates''' or '''mapframe-coord''' or}} '''coordinates''' or '''coord''' – Coordinates to use, instead of any on Wikidata. Use the {{template link|Coord}} template, e.g. {{parameter|coord|2={{template link expanded|Coord|12.34|N|56.78|E}}}}. ''Default:'' {{{mapframe-coordinates|{{{mapframe-coord|{{{coordinates|{{{coord|''coordinates from Wikidata [[d:Property:P625]]''}}}}}}}}}}}} **'''mapframe-caption''' – Caption for the map. ''Default'': {{{mapframe-caption|''blank'' (or if {{parameter|mapframe-geomask}} is set, "{{xt|Location in {{em|geomask's label}}}}")}}} **'''mapframe-custom''' – Use a custom map instead of the automatic mapframe. Specify either a {{template link expanded|maplink}} template, or another template that generates a mapframe map, or an image name. If used, most mapframe parameters will be ignored. ''Default'': ''not specified''}} **{{#if:{{{noprefix|}}}|'''id'''|'''mapframe-id''' or '''id''' or '''qid'''}} – Id (Q-number) of Wikidata item to use. ''Default:'' ''item for current page'' **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}wikidata''' – Set to {{mono|yes}} to show all shape/line features from OpenStreetMap. ''Default:'' {{{mapframe-wikidata|''not specified''}}} *Customise which features are displayed: **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}point''' – Turn off display of point feature by setting to {{mono|none}}. Force point marker to be displayed by setting to {{mono|on}}. ''Default:'' {{{mapframe-point|''not specified''}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}shape''' – Turn off display of shape feature by setting to {{mono|none}}. Force display of shape by setting to {{mono|on}}. Use an inverse shape (geomask) instead of a regular shape by setting to {{mono|inverse}}. ''Default:'' {{{mapframe-shape|''not specified''}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}line''' – Turn off display of line feature by setting to {{mono|none}}. Force display of line by setting to {{mono|on}}. ''Default:'' {{{mapframe-line|''not specified''}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask''' – Wikidata item to use as a geomask (everything outside the boundary is shaded darker). Can either be a specific Wikidata item (Q-number), or a property that specifies the item to use (e.g. {{mono|P17}} for {{Wikidata entity link|P17}}, {{mono|P131}} for {{Wikidata entity link|P131}}). ''Default:'' {{{mapframe-geomask|''not specified''}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}switcher''' – set to {{mono|auto}} or {{mono|geomasks}} or {{mono|zooms}} to enable [[Template:Switcher]]-style switching between multiple mapframes. ''Default:'' {{{mapframe-switcher|''not specified''}}} ***{{mono|auto}} – switch geomasks found in {{Wikidata entity link|P276}} and {{Wikidata entity link|P131}} statements on the page's Wikidata item, searching recursively. E.g. an item's city, that city's state, and that state's country. ***{{mono|geomasks}} – switch between the geomasks specified as a comma-separated list of Wikidata items (Q-numbers) in the '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask''' parameter ***{{mono|zooms}} – switch between "zoomed in"/"zoomed midway"/"zoomed out", where "zoomed in" is the default zoom (with a minimum of {{mono|3}}), "zoomed out" is {{mono|1}}, and "zoomed midway" is the average *Other optional parameters: **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-width''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}width''' – Frame width. ''Default:'' {{{mapframe-frame-width|270}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-height''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}height''' – Frame height. ''Default:'' {{{mapframe-frame-height|200}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}shape-fill''' – Color used to fill shape features. ''Default:'' {{{mapframe-shape-fill|#606060}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}shape-fill-opacity''' – Opacity level of shape fill, a number between 0 and 1. ''Default:'' {{{mapframe-shape-fill-opacity|0.1}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}stroke-color''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}stroke-colour''' – Color of line features, and outlines of shape features. ''Default:'' {{{mapframe-stroke-color|{{{mapframe-stroke-colour|#ff0000}}}}}} ***'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}line-stroke-color''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}line-stroke-colour''' – Color of line features. ''Default:'' {{{mapframe-line-stroke-color|{{{mapframe-line-stroke-colour|#ff0000}}}}}} ***'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}shape-stroke-color''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}shape-stroke-colour''' – Color of outlines of shape features. ''Default:'' {{{mapframe-shape-stroke-color|{{{mapframe-shape-stroke-colour|#ff0000}}}}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}stroke-width''' – Width of line features, and outlines of shape features. ''Default:'' {{{mapframe-stroke-width|2}}} ***'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}shape-stroke-width''' – Width of outlines of shape features. ''Default:'' {{{mapframe-shape-stroke-width|2}}} ***'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}line-stroke-width''' – Width of line features. ''Default:'' {{{mapframe-line-stroke-width|5}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}marker''' – Marker symbol to use for coordinates; see [[mw:Help:Extension:Kartographer/Icons]] for options. ''Default:'' {{{mapframe-marker|''not specified (i.e. blank)''}}} ***Can also be set to {{mono|blank}} to override any default marker symbol **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}marker-color''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}marker-colour''' – Background color for the marker. ''Default:'' {{{mapframe-marker-color|{{{mapframe-marker-colour|#5E74F3}}}}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask-stroke-color''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask-stroke-colour''' – Color of outline of geomask shape. ''Default:'' {{{mapframe-geomask-stroke-color|{{{mapframe-geomask-stroke-colour|#555555}}}}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask-stroke-width''' – Width of outline of geomask shape. ''Default:'' {{{mapframe-geomask-stroke-width|1}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask-fill''' – Color used to fill outside geomask features. ''Default:'' {{{mapframe-geomask-fill|#606060}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask-fill-opacity''' – Opacity level of fill outside geomask features, a number between 0 and 1. ''Default:'' {{{mapframe-geomask-fill-opacity|0.25}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}zoom''' – Set the zoom level, from "1" (map of earth) to "18" (maximum zoom in), to be used if the zoom level cannot be determined automatically from object length or area. ''Default:'' {{{mapframe-zoom|10}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}length_km {{nobold|or}} {{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}length_mi {{nobold|or}} {{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}area_km2 {{nobold|or}} {{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}area_mi2''' – Determine zoom level by passing in object's length (in kilometres or miles) or area (in square kilometres or square miles). ''Default:'' ''{{{mapframe-length_km|not specified}}} / {{{mapframe-length_mi|not specified}}} / {{{mapframe-area_km2|not specified}}} / {{{mapframe-area_mi2|not specified}}}'' **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-coordinates''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-coord''' – Alternate latitude and longitude coordinates for initial placement of map, using {{template link|coord}}. ''Default:'' ''derived from item coordinates'' **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}type''' – Set the type of the object, with the same usage as {{template link|coord}}. ''Default:'' {{{mapframe-type|''not specified''}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}population''' – Set the population, useful with type="city", for {{template link|Infobox dim}}. ''Default:'' {{{mapframe-population|''not specified''}}} {{#if:{{{deprecated|}}}|<nowiki></nowiki> *Deprecated parameters **{{gray|1='''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-lat''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-latitude'''}} – Alternate latitude coordinate for initial placement of map; default is derived from item coordinates **{{gray|1='''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-long''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-longitude'''}} – Alternate longitude coordinate for initial placement of map; default is derived from item coordinates }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 848wzme8ii3ss8czwhghd2yk6dbgcvd 1434180 1434179 2026-10-24T07:31:53Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Infobox_mapframe/doc/parameters]] 1434179 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{navbar|Template:Infobox mapframe/doc/parameters|plain=y|style=float: right;}}</includeonly><nowiki></nowiki> *Basic {{template link|Infobox mapframe}} parameters:{{#if:{{{noprefix|}}}||<nowiki></nowiki> **'''mapframe''' – Specify yes or no to show or hide the map, overriding the default. ''Default:'' {{{mapframe|no}}}{{#if:{{{onByDefault|}}}|, ''but also modified by onByDefault''}} *** Internal ''onByDefault'' parameter: {{{onByDefault|''not specified''}}} **{{#if:{{{noprefix|}}}||'''mapframe-coordinates''' or '''mapframe-coord''' or}} '''coordinates''' or '''coord''' – Coordinates to use, instead of any on Wikidata. Use the {{template link|Coord}} template, e.g. {{parameter|coord|2={{template link expanded|Coord|12.34|N|56.78|E}}}}. ''Default:'' {{{mapframe-coordinates|{{{mapframe-coord|{{{coordinates|{{{coord|''coordinates from Wikidata [[d:Property:P625]]''}}}}}}}}}}}} **'''mapframe-caption''' – Caption for the map. ''Default'': {{{mapframe-caption|''blank'' (or if {{parameter|mapframe-geomask}} is set, "{{xt|Location in {{em|geomask's label}}}}")}}} **'''mapframe-custom''' – Use a custom map instead of the automatic mapframe. Specify either a {{template link expanded|maplink}} template, or another template that generates a mapframe map, or an image name. If used, most mapframe parameters will be ignored. ''Default'': ''not specified''}} **{{#if:{{{noprefix|}}}|'''id'''|'''mapframe-id''' or '''id''' or '''qid'''}} – Id (Q-number) of Wikidata item to use. ''Default:'' ''item for current page'' **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}wikidata''' – Set to {{mono|yes}} to show all shape/line features from OpenStreetMap. ''Default:'' {{{mapframe-wikidata|''not specified''}}} *Customise which features are displayed: **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}point''' – Turn off display of point feature by setting to {{mono|none}}. Force point marker to be displayed by setting to {{mono|on}}. ''Default:'' {{{mapframe-point|''not specified''}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}shape''' – Turn off display of shape feature by setting to {{mono|none}}. Force display of shape by setting to {{mono|on}}. Use an inverse shape (geomask) instead of a regular shape by setting to {{mono|inverse}}. ''Default:'' {{{mapframe-shape|''not specified''}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}line''' – Turn off display of line feature by setting to {{mono|none}}. Force display of line by setting to {{mono|on}}. ''Default:'' {{{mapframe-line|''not specified''}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask''' – Wikidata item to use as a geomask (everything outside the boundary is shaded darker). Can either be a specific Wikidata item (Q-number), or a property that specifies the item to use (e.g. {{mono|P17}} for {{Wikidata entity link|P17}}, {{mono|P131}} for {{Wikidata entity link|P131}}). ''Default:'' {{{mapframe-geomask|''not specified''}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}switcher''' – set to {{mono|auto}} or {{mono|geomasks}} or {{mono|zooms}} to enable [[Template:Switcher]]-style switching between multiple mapframes. ''Default:'' {{{mapframe-switcher|''not specified''}}} ***{{mono|auto}} – switch geomasks found in {{Wikidata entity link|P276}} and {{Wikidata entity link|P131}} statements on the page's Wikidata item, searching recursively. E.g. an item's city, that city's state, and that state's country. ***{{mono|geomasks}} – switch between the geomasks specified as a comma-separated list of Wikidata items (Q-numbers) in the '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask''' parameter ***{{mono|zooms}} – switch between "zoomed in"/"zoomed midway"/"zoomed out", where "zoomed in" is the default zoom (with a minimum of {{mono|3}}), "zoomed out" is {{mono|1}}, and "zoomed midway" is the average *Other optional parameters: **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-width''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}width''' – Frame width. ''Default:'' {{{mapframe-frame-width|270}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-height''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}height''' – Frame height. ''Default:'' {{{mapframe-frame-height|200}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}shape-fill''' – Color used to fill shape features. ''Default:'' {{{mapframe-shape-fill|#606060}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}shape-fill-opacity''' – Opacity level of shape fill, a number between 0 and 1. ''Default:'' {{{mapframe-shape-fill-opacity|0.1}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}stroke-color''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}stroke-colour''' – Color of line features, and outlines of shape features. ''Default:'' {{{mapframe-stroke-color|{{{mapframe-stroke-colour|#ff0000}}}}}} ***'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}line-stroke-color''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}line-stroke-colour''' – Color of line features. ''Default:'' {{{mapframe-line-stroke-color|{{{mapframe-line-stroke-colour|#ff0000}}}}}} ***'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}shape-stroke-color''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}shape-stroke-colour''' – Color of outlines of shape features. ''Default:'' {{{mapframe-shape-stroke-color|{{{mapframe-shape-stroke-colour|#ff0000}}}}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}stroke-width''' – Width of line features, and outlines of shape features. ''Default:'' {{{mapframe-stroke-width|2}}} ***'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}shape-stroke-width''' – Width of outlines of shape features. ''Default:'' {{{mapframe-shape-stroke-width|2}}} ***'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}line-stroke-width''' – Width of line features. ''Default:'' {{{mapframe-line-stroke-width|5}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}marker''' – Marker symbol to use for coordinates; see [[mw:Help:Extension:Kartographer/Icons]] for options. ''Default:'' {{{mapframe-marker|''not specified (i.e. blank)''}}} ***Can also be set to {{mono|blank}} to override any default marker symbol **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}marker-color''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}marker-colour''' – Background color for the marker. ''Default:'' {{{mapframe-marker-color|{{{mapframe-marker-colour|#5E74F3}}}}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask-stroke-color''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask-stroke-colour''' – Color of outline of geomask shape. ''Default:'' {{{mapframe-geomask-stroke-color|{{{mapframe-geomask-stroke-colour|#555555}}}}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask-stroke-width''' – Width of outline of geomask shape. ''Default:'' {{{mapframe-geomask-stroke-width|1}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask-fill''' – Color used to fill outside geomask features. ''Default:'' {{{mapframe-geomask-fill|#606060}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}geomask-fill-opacity''' – Opacity level of fill outside geomask features, a number between 0 and 1. ''Default:'' {{{mapframe-geomask-fill-opacity|0.25}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}zoom''' – Set the zoom level, from "1" (map of earth) to "18" (maximum zoom in), to be used if the zoom level cannot be determined automatically from object length or area. ''Default:'' {{{mapframe-zoom|10}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}length_km {{nobold|or}} {{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}length_mi {{nobold|or}} {{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}area_km2 {{nobold|or}} {{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}area_mi2''' – Determine zoom level by passing in object's length (in kilometres or miles) or area (in square kilometres or square miles). ''Default:'' ''{{{mapframe-length_km|not specified}}} / {{{mapframe-length_mi|not specified}}} / {{{mapframe-area_km2|not specified}}} / {{{mapframe-area_mi2|not specified}}}'' **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-coordinates''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-coord''' – Alternate latitude and longitude coordinates for initial placement of map, using {{template link|coord}}. ''Default:'' ''derived from item coordinates'' **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}type''' – Set the type of the object, with the same usage as {{template link|coord}}. ''Default:'' {{{mapframe-type|''not specified''}}} **'''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}population''' – Set the population, useful with type="city", for {{template link|Infobox dim}}. ''Default:'' {{{mapframe-population|''not specified''}}} {{#if:{{{deprecated|}}}|<nowiki></nowiki> *Deprecated parameters **{{gray|1='''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-lat''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-latitude'''}} – Alternate latitude coordinate for initial placement of map; default is derived from item coordinates **{{gray|1='''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-long''' or '''{{#if:{{{noprefix|}}}||mapframe-}}frame-longitude'''}} – Alternate longitude coordinate for initial placement of map; default is derived from item coordinates }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 848wzme8ii3ss8czwhghd2yk6dbgcvd 10 160108 1434185 1248630 2026-09-10T00:11:20Z en>Axolitl 0 Better colors in dark mode 1434185 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .mw-tmpl-kbd { background: #eaecf0; color: var(--color-base); } @media screen { html.skin-theme-clientpref-night .mw-tmpl-kbd { background: #202122; } } @media screen and ( prefers-color-scheme: dark ) { html.skin-theme-clientpref-os .mw-tmpl-kbd { background: #202122; } } e88bnay3b7f4xp25s5o700e7qi2s9i7 1434186 1434185 2026-10-24T07:31:54Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Kbd/styles.css]] 1434185 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .mw-tmpl-kbd { background: #eaecf0; color: var(--color-base); } @media screen { html.skin-theme-clientpref-night .mw-tmpl-kbd { background: #202122; } } @media screen and ( prefers-color-scheme: dark ) { html.skin-theme-clientpref-os .mw-tmpl-kbd { background: #202122; } } e88bnay3b7f4xp25s5o700e7qi2s9i7 0 173316 1434212 1372813 2026-10-24T08:45:14Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434212 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | name = ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ | genre = [[:en:Cultural|ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ]], [[:en:Mass media|ಮಾಧ್ಯಮ]] | date = ೬-೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೫ | frequency = ವಾರ್ಷಿಕ | venue = [[:en:R. D. National College|ಆರ್. ಡಿ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು]] | location = [[:en:Bandra|ಬಾಂದ್ರಾ]], [[:en:Mumbai|ಮುಂಬೈ]] | country = [[ಭಾರತ]] | first = ೧೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೭ | attendance = ೪,೦೦೦+ (೨೦೨೩) | organised = [[:en:R. D. National College|ಆರ್. ಡಿ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ]] ಬಿಎಎಂಎಂಸಿ ವಿಭಾಗ. }} '''ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್''' ಎಂಬುದು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[:en: Mumbai|ಮುಂಬೈನ]] [[:en:R. D. National College|ಆರ್‌ಡಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜ್]] ಆಯೋಜಿಸುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ ಉತ್ಸವವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |date=1 February 2019 |title=Mumbai: National College's fest Cutting Chai is back to give you a break |url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-national-college-s-fest-cutting-chai-is-back-to-give-you-a-break-2714511 |website= |publication-place=[[DNA India]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 February 2022 |title=R.D. National College hosts biggest Media Festival – Cutting Chai 2022 Actor Siddhant Chaturvedi attends |url=https://hellomumbainews.com/current-news/r-d-national-college-hosts-biggest-media-festival-cutting-chai-2022-actor-siddhant-chaturvedi-attends/#google_vignette |access-date= |website= |publication-place=Hello Mumbai News }}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಹಬ್ಬವು ಮುಂಬೈನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಾಧ್ಯಮ ಉತ್ಸವವಾಗಿದೆ. ಇದು ಮೂರು ದಿನಗಳ ಮಾಧ್ಯಮ ಉತ್ಸವವಾಗಿದ್ದು, ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು [[ಮಾಧ್ಯಮ]] ಜಗತ್ತನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮ ವೃತ್ತಿಪರರಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಲು, ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |date=1 February 2019 |title=Cutting Chai – R.D & S.H National College, Bandra |url=https://youthincmag.com/cutting-chai-r-d-s-h-national-college-bandra |access-date= |website= |language= |publication-place=Youth Incorporated Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318031639/https://youthincmag.com/cutting-chai-r-d-s-h-national-college-bandra |archive-date=18 ಮಾರ್ಚ್ 2025 |url-status=dead}}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ಉತ್ಸವವು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಮುಂಬೈನ ಅಪ್ರತಿಮ ಪಾನೀಯ [[:en: Cutting Chai.|ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್]] ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಉತ್ಸವದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮಾಧ್ಯಮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇದು ಸೃಜನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಉತ್ಸವವು [[ಡಿಜಿಟಲ್|ಡಿಜಿಟಲ್‌ಗೆ]] ತಲಿಪಿತು. [[:en: Zoom|ಜೂಮ್]] ಮತ್ತು [[ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌|ಯೂಟ್ಯೂಬ್]] ಫ್ಲಾಟ್‌ಫೋರ್ಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು. [[:en: COVID-19 pandemic|ಕೋವಿಡ್ -೧೯ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗದಿಂದಾಗಿ]], ಉತ್ಸವದ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ನಾವೀನ್ಯತೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಹೊಸ ವಿಧಾನವನ್ನು ತೆರೆಯಿತು.<ref>{{Cite web |date=17 February 2021 |title=Cutting Chai fest is back with its 14th edition! |url=https://www.bandrabuzz.com/cutting-chai-fest-is-back-with-its-14th-edition/ |access-date= |website= |publisher=Bandra Buzz |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 February 2020 |title=National’s Cutting Chai, a must to taste |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/nationals-cutting-chai--a-must-to-taste-22600161 |access-date= |website=Mid-day |language=}}</ref> ಎಲ್ಲಾ ಸುರಕ್ಷತಾ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, [[:en: COVID-19 restrictions|ಕೋವಿಡ್ -೧೯ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು]] ತೆಗೆದುಹಾಕಿದ ನಂತರ, ಉತ್ಸವವು ತನ್ನ ಭೌತಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪುನರಾರಂಭಿಸಿತು. ==ವಿಷಯಗಳು== * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೧: ಬೋಲೆ ತೋ, ಎಕ್ದುಮ್ ಬಿಎಂಎಂ! * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೨: ಇದು ಯುದ್ಧ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೩: ಸೂಪರ್ ಕಾಮಿಕ್ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೪: ಇದು ಸಮಯದ ಬಗ್ಗೆ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೫: ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ ಮತ್ತು ರುಚಿ ನೋಡಿ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೬: ಚಾಯ್ ಪ್ರೈಮ್ ಟೈಮ್ ಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೭: ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು T ಒತ್ತಿರಿ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೮: ಚಹಾವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ತಂಡವಿಲ್ಲ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೯: ದಿ ಎಪಿಕ್ ಚೈಥಾಲಜಿ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೧೦: ಅನುಭಾವಿಗಳ ಚಾಯ್ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೧೧: ಒನ್ಸ್ ಅಪಾನ್ ಎ ಚಾಯ್ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೧೨: ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ಚಹಾ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೧೩: ಚೈಲೆಸ್ಟಿಯಲ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೧೪: ಕಾಸ್ಮೋ-ಚೈಲೆಸ್ಟಿಯಲ್ ವಿಜಯ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೧೫: ಚೈಟ್ ಮಾಡದ ಪ್ರದೇಶ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೧೬: ಚೈಮೆಂಷನಲ್ ವಿರೋಧಾಭಾಸ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೧೭: ದಿ ಓಷಿಯಾನಿಕ್ ಚಾಯ್-ಟೈಡ್ * ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೧೮: ದಿ ಸ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಆಫ್ ಚೈಯೋಸಿಸ್ ==ಘಟನೆಗಳು== ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಸಮಾನ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಯುತ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳೆಂದರೆ:- # [[ನೃತ್ಯ]] # [[ನಾಟಕ]] # ಬ್ಯಾಂಡ್ # ಫ್ಯಾಷನ್ ಶೋ # ಮುಖ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ # [[ರೇಡಿಯೋ]] # [[ಸಂಪಾದನೆ]] # [[ಜಾಹೀರಾತು]] # ಸೋಲೋ ಮೈಕ್ # [[ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ]] # ವಿಡಂಬನಾತ್ಮಕ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ===ಸಹಿ ಘಟನೆಗಳು=== ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ಅನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಅದರ ಸಹಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮೂಲತಃ ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ಹಿಂದಿನ ತಂಡದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಮತ್ತು ಆಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು: # ತನಿಖಾ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ # ಹಾನಿ ನಿಯಂತ್ರಣ # ಟೆಲಿಪ್ರೊಂಪ್ಟರ್ ==ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು== ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾವಿದರು: [[:en:A. R. Rahman|ಎ.ಆರ್.ರೆಹಮಾನ್]], [[ಕರೀನಾ ಕಪೂರ್ |ಕರೀನಾ ಕಪೂರ್ ಖಾನ್]], [[:en:Amrita Rao|ಅಮೃತಾ ರಾವ್]], [[ಇಮ್ರಾನ್ ಖಾನ್]],<ref>{{Cite web |date=6 February 2012 |title=Imran, Kareena and A R Rahman at National College’s Cutting Chai 2012 Festival |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/imran-kareena-and-a-r-rahman-at-national-colleges-cutting-chai-2012-festival/ |access-date= |publisher=[[Bollywood Hungama]] |language=}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 February 2012 |title=Imran, Kareena at a college in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/imran-kareena-at-a-college-in-mumbai/articleshow/11778260.cms?utm_source=contentofinterest&utm_medium=text&utm_campaign=cppst |access-date= |work=[[The Times of India]] |issn=}}</ref> [[:en: Prachi Desai|ಪ್ರಾಚಿ ದೇಸಾಯಿ]], [[:en: Elli AvrRam|ಎಲ್ಲಿ ಅವ್ರಾಮ್]], [[:en: Manali Jagtap|ಮನಾಲಿ ಜಗತಾಪ್]], [[:en: Divya Khosla Kumar|ದಿವ್ಯಾ ಖೋಸ್ಲಾ ಕುಮಾರ್]],<ref>{{Cite web |date=4 February 2014 |title=Prachi Desai, Elli Avram enjoy some cutting chai |url=https://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/prachi-desai-elli-avram-enjoy-some-cutting-chai/ |access-date= |website= |publisher=[[The Indian Express]] |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 February 2014 |title=Manali Jagtap, Babita Malkani and Elli Avram at Cutting Chai festival, held at National College, in Mumbai. |url=https://photogallery.indiatimes.com/events/mumbai/elli-prachi-college-fest/articleshow/29847362.cms |access-date= |website= |publisher=The Times of India}}</ref> [[:en:Shankar Mahadevan|ಶಂಕರ್ ಮಹಾದೇವನ್]], [[:en: Chitrangda Singh|ಚಿತ್ರಾಂಗದಾ ಸಿಂಗ್]], [[:en:Goldie Behl|ಗೋಲ್ಡಿ ಬೆಹ್ಲ್]], [[:en: Zoya Akhtar|ಜೋಯಾ ಅಖ್ತರ್]], [[:en: Siddharth Mahadevan|ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ್ ಮಹಾದೇವನ್]], [[:en:Cryus Broacha|ಕ್ರಯಸ್ ಬ್ರೋಚಾ]], [[:en:Salim Merchant|ಸಲೀಮ್ ಮರ್ಚೆಂಟ್]],<ref>{{Cite web |date=23 February 2013 |title=Chitrangda & Prachi at National College’s festival ‘Cutting Chai’ {{!}} Shankar Mahadevan, Chitrangda Singh, Prachi Desai, Goldie Behl, Kapil Sharma |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/chitrangda-prachi-at-national-colleges-festival-cutting-chai/chitrangda-prachi-at-national-colleges-festival-cutting-chai-2/ |access-date= |publisher=Bollywood Hungama |language=}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2013 |title=Chitrangada Singh, Prachi Desai at National College's Cutting Chai colleges fest in Mumbai on 21st Feb 2013 |url=https://hamaraphotos.com/photo_-874200.html |work=Hamara Photos}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 March 2013 |title=Cutting Chai 2013 ends on a high note |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/cutting-chai-2013-ends-on-a-high-note/articleshow/18744440.cms |access-date= |work=The Times of India |issn=}}</ref> [[:en:Saroj Khan|ಸರೋಜ್ ಖಾನ್]],<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?si=Y3R0E4vbtrdsN62T&v=rXWcj_Ksn-Y&feature=youtu.be |title=Saroj Khan at Cutting Chai Festival |date=10 February 2014 |last= |publisher=[[Zoom (Indian TV channel)|Zoom]] |access-date= |via=YouTube}}</ref> [[:en:Tanmay Bhat|ತನ್ಮಯ್ ಭಟ್]],<ref>{{Cite web |date=9 February 2017 |title=Tanmay Bhat: Get your finger inked just for the photo |url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/tanmay-bhat-voting-vote-mumbai-news-mumbai-bmc-polls-bmc-elections-17979189 |access-date= |website= |publisher=[[Mid-Day]] |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 February 2018 |title=Cutting Chai Will Always Be BAE for JHC BMM! |url=https://jhcbmmrelived.wordpress.com/2018/02/08/cutting-chai-nationals-bmm/ |access-date= |website= |publisher=JHC BMM Relived |language=}}</ref> [[:en:Amrita Puri|ಅಮೃತಾ ಪುರಿ]], [[:en: Rohit Varma|ರೋಹಿತ್ ವರ್ಮಾ]],<ref>{{Cite web |date=February 2013 |title=Amrita Puri at National College’s ‘Cutting Chai’ fest |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/amrita-puri-at-national-colleges-cutting-chai-fest/amrita-puri-at-national-colleges-cutting-chai-fest-6/ |access-date= |publisher=Bollywood Hungama |language=}}</ref> [[ವರುಣ್ ಧವನ್]], [[ಯಾಮಿ ಗೌತಮ್]], [[:en: Divyenndu|ದಿವ್ಯೇಂದು]], [[:en: Mandira Bedi|ಮಂದಿರಾ ಬೇಡಿ]],<ref>{{Cite news |date=17 February 2015 |title=Varun Dhawan At National College's Cutting Chai Festival |url=https://www.boldsky.com/photos/varun-dhawan-national-college-s-cutting-chai-festival-43116.html |work=BoldSky }}{{Dead link|date=ಮೇ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Divyenndu at Cutting Chai Festival 2015 |url=https://santabanta.com/gallery/events/cutting-chai-festival-2015/image/297016/ |access-date= |website= |publisher=SantaBanta.Com |language= |archive-date=2025-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318022932/https://santabanta.com/gallery/events/cutting-chai-festival-2015/image/297016/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Mandira Bedi at Cutting Chai Festival 2015 |url=https://santabanta.com/gallery/events/cutting-chai-festival-2015/mandira-bedi/297019/ |access-date= |website= |publisher=SantaBanta.Com |language= |archive-date=2025-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318075531/https://santabanta.com/gallery/events/cutting-chai-festival-2015/mandira-bedi/297019/ |url-status=dead }}</ref> [[:en:Arjun Kanungo|ಅರ್ಜುನ್ ಕನುಂಗೊ]],<ref>{{Cite web |date=13 February 2016 |title=Deja vu college moment for Arjun Kanungo |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/music/deja-vu-college-moment-for-arjun-kanungo/ |access-date= |website=The Indian Express |language=}}</ref> [[:en:Sonam Kappor|ಸೋನಮ್ ಕಪೂರ್]],<ref>{{Cite web |date=30 June 2016 |title=Sonam Kapoor promotes 'Neerja' at the 'Cutting Chai' fest in National College |url=https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Sonam_Kapoor_promotes_'Neerja'_at_the_'Cutting_Chai'_fest_in_National_College.jpg |access-date= |website= |publisher=[[Wikimedia Commons]] |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sonam Kapoor promotes ‘Neerja’ at the ‘Cutting Chai’ fest in National College |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/sonam-kapoor-promotes-neerja-at-the-cutting-chai-fest-in-national-college/sonam-kapoor-promotes-neerja-at-the-cutting-chai-fest-in-national-college-5/ |access-date= |publisher=Bollywood Hungama}}</ref> [[:en:Shraddha Das|ಶ್ರದ್ಧಾ ದಾಸ್]], [[:en: Madhur Bhandarkar|ಮಧುರ್ ಭಂಡಾರ್ಕರ್]], [[:en:Shazahn Padamsee|ಶಜಾನ್ ಪದಮ್ಸಿ]],<ref>{{Cite web |date=3 February 2011 |title=Shraddha Das, Madhur Bhandarkar and Shazahn Padamsee at 'Ek Cutting Chai' college film festival at National College, Bandra |url=https://photogallery.indiatimes.com/yearendershow/7423685.cms |access-date= |website= |publisher=The Times of India}}</ref> [[:en:Diandra Soares|ದಿಯಾಂದ್ರ ಸೊರೆಸ್]],<ref>{{Cite web |title=Diandra Soares judges a fashion show at ‘Cutting Chai’ festival |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/diandra-soares-judges-a-fashion-show-at-cutting-chai-festival/diandra-soares-judges-a-fashion-show-at-cutting-chai-festival-3/ |access-date= |publisher=Bollywood Hungama |language=}}</ref> [[:en:R. Madhavan|ಆರ್. ಮಾಧವನ್]], [[:en: Zayed Khan|ಜಾಯೆದ್ ಖಾನ್]], [[:en:Purab Kohli|ಪುರಬ್ ಕೊಹ್ಲಿ]],<ref>{{Cite news |date=7 February 2011 |title=Maddy, Purab enjoyed at a College fest |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/maddy-purab-enjoyed-at-a-college-fest/articleshow/7436709.cms |access-date= |work=The Times of India |issn=}}</ref> [[ತಮನ್ನಾ ಭಾಟಿಯಾ]],<ref>{{Cite web |date=14 July 2023 |title=Tamannaah Bhatia Shakes Her Leg To Dhol Beats, Visits Her College To Promote Jee Karda |url=https://zeenews.india.com/people/tamannaah-bhatia-shakes-her-leg-to-dhol-beats-visits-her-college-to-promote-jee-karda-2635427.html |access-date= |website= |publisher=[[Zee News]] |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 July 2023 |title=Tamannaah Bhatia Dances To Dhol Beats As She Visits Her College To Promote 'Jee Karda' |url=https://www.news18.com/movies/tamannaah-bhatia-dances-to-dhol-beats-as-she-visits-her-college-to-promote-jee-karda-photos-8333917.html |access-date= |website= |publisher=[[News18]] |language=}}</ref> [[:en:Siddhant Chaturvedi|ಸಿದ್ಧಾಂತ್ ಚತುರ್ವೇದಿ]]. ==ಆರ್.ಟಿ.ಆರ್.== [[File:Royal Tea Ride.jpg|thumb|212x212px| ''ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ೧೧ ರಾಯಲ್ ಟೀ ರೈಡ್'''']] ===ರಾಯಲ್ ಟೀ ರೈಡ್=== ರಾಯಲ್ ಟೀ ರೈಡ್ ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್‌ನ ಭವ್ಯ ಕಿಕ್ ಆಫ್ ಅನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್ ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರು ಇತರ ಕಾಲೇಜುಗಳ ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಮಾಸ್ ಮೀಡಿಯಾ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಮೋಜಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಲು ವಿಶೇಷ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸವಾರಿಯು ಉತ್ತೇಜಕ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು, ಆಕರ್ಷಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಕಷ್ಟು ಸ್ಟ್ರೀಮಿಂಗ್ ಕಪ್ ಕಟಿಂಗ್ ಚಾಯ್‌ನಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://www.instagram.com/cuttingchaifest Instagram] * [https://www.facebook.com/cuttingchaifest Facebook] * [https://www.youtube.com/@cuttingchaifest YouTube] * [https://www.linkedin.com/company/cutting-chai-fest LinkedIn] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೫ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಮಾಧ್ಯಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Articles with short description]] qu65l9was8n2synpa9cp2mlodxl568f 0 177332 1434239 1341782 2026-10-24T11:17:50Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434239 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = ಕಾಂಡಾರ್ ಹಕ್ಕಿ | fossil_range = {{Fossil range|2.6|0}}<small>Late [[Pliocene]]–[[Holocene]]</small> | image = AndeanCondorMale.jpg | image_caption = Male at the [[Cincinnati Zoo]] | image2 = Vultur gryphus -Doué-la-Fontaine Zoo, France-8a.jpg | image2_caption = Female at Doué-la-Fontaine Zoo, France | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2020 |title=''Vultur gryphus'' |volume=2020 |article-number=e.T22697641A181325230 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22697641A181325230.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Vultur | species = gryphus | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]] | synonyms = {{collapsible list| *''Vultur magellanicus'' <small>Shaw, 1792</small> *''Sarcoramphus cuntur'' <small>Duméril, 1806</small> *''Vultur condor'' <small>Shaw, 1809</small> *''Sarcorhamphus aequatorialis'' <small>Sharpe, 1874</small> * ''Vultur fossilis'' <small>[[Francisco Moreno|Moreno]] & Mercerat, 1891</small> * ''Vultur patruus'' <small>[[Einar Lönnberg|Lönnberg]], 1902</small> * ''Vultur pratruus'' <small>Emslie, 1988 (''lapsus'')</small> }} | range_map = AndeanMap.png | range_map_caption = Yellow – approximate range/distribution }} '''ಕಾಂಡಾರ್ ಹಕ್ಕಿ'''ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕದ ಆಂಡಿಸ್ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಅಪೂರ್ವ ಜಾತಿಯ ರಣಹದ್ದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 10,000' - 16,000' ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ವಾಸ. ಪಕ್ಷಿವರ್ಗದ ಕಾಥರ್‍ಟಿಡಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ. ಇದರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯನಾಮ ವಲ್ಚರ್ ಗ್ರೈಫಸ್. ಇದಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರ ಸಂಬಂಧಿ ಜಿಮ್ನೋಜಿಪ್ಸ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾನಸ್ ಎಂಬ ರಣಹದ್ದನ್ನು ಸಹ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯ ಕಾಂಡಾರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕದ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯ ರಾಜ್ಯದ ದಕ್ಷಿಣದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ===ಲಕ್ಷಣಗಳು=== <gallery mode="packed"> File:Condor des Andes mâle adulte.jpg|At [[Torres del Paine National Park]], Chile File:Andean condor (Vultur gryphus) male in flight Farellones.jpg|Male, Farellones, Chile File:Andean condor (Vultur gryphus) at Colca Canyon.jpg|At [[Colca Canyon]], Peru </gallery> ಕಾಂಡಾರ್ ಹಕ್ಕಿ ರಣಹದ್ದು, ಗಿಡುಗ, ಗರುಡ ಮುಂತಾದ ಹಕ್ಕಿಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ದೈತ್ಯಾಕಾರದ ಹಕ್ಕಿಯಿದು. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ 4' ಉದ್ದವಿದೆ. ರೆಕ್ಕೆಯನ್ನು ಹರಡಿದಾಗ ಒಂದು ತುದಿಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ತುದಿಗೆ 9'-10' ಅಗಲ. ಇದಕ್ಕೆ ತಲೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಪುಕ್ಕಗಳಿಲ್ಲ. ನೆತ್ತಿ ಚಪ್ಪಟೆಯಾಗಿದೆ. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಶಿಖೆಯಿದೆ; ಕತ್ತು ಸುಕ್ಕುಸುಕ್ಕಾಗಿದೆ. ಕತ್ತಿನ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ಪುಕ್ಕಗಳಿವೆ. ಮೈಮೇಲಿನ ಪುಕ್ಕಗಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು. ರೆಕ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಮಚ್ಚೆಗಳಿವೆ. ನಖಗಳು ಮೊನಚಾಗಿಲ್ಲ. ಕೊಂಚ ನೆಟ್ಟಗಿವೆ. ಹೆಣ್ಣು ಹಕ್ಕಿ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಗಂಡಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕದು. ಇವುಗಳ ಹಾರಾಟ ಬಲು ಸೊಗಸು. ಕೊಂಚ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರುವವರೆಗೂ ರೆಕ್ಕೆ ಬಡಿಯುತ್ತಿದ್ದು ಅನಂತರ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲುವಂತೆ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಹಾರಾಡುತ್ತದೆ. ===ಆಹಾರ=== {{Multiple image | image1 = Vultur gryphus MWNH 0718 (rotated).JPG | image2 = Andean Condor, Pichincha, EC imported from iNaturalist photo 362610650.jpg | total_width = 700 | caption1 = Egg, Collection [[Museum Wiesbaden]] | caption2 = Juvenile male, in Ecuador | image3 = Andean condor (Vultur gryphus) male Farellones.jpg | caption3 = Adult male in [[Farellones]], Chile | align = center }} ಸತ್ತ ಪ್ರಾಣಗಳ ದೇಹ ಇದರ ಮುಖ ಆಹಾರ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕುರಿ, ಮೇಕೆ, ಜಿಂಕೆ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಬೇಟೇಯಾಡುವುದೂ ಉಂಟು. ಬಲು ಹೊಟ್ಟೆಬಾಕ ಹಕಿಯೆಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕಾಂಡಾರುಗಳು ಹಗಲೆಲ್ಲ ಬಹು ಪಾಲು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ ಆಹಾರದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಹಗಲು ನಿದ್ರಿಸುವುದರಿಂದ ಇವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಬಲು ಸುಲಭ. ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿದಾಗ ಬಲು ಆಲಸಿಗಳಾಗುವುದರಿಂದ ಆಗಲೂ ಇವುಗಳ ಬೇಟೆ ಬಲು ಸುಲಭ. ===ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ=== ಪರ್ವತದ ಅತಿ ಎತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುವ ಈ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಕೋಡುಗಲ್ಲುಗಳ ಪೊಟರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒರಟಗೂಡುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಎರಡು ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನಿಡುತ್ತವೆ. ಸುಮಾರು ಏಳು ವಾರಗಳ ಕಾಲ ಕಾವು ಕೊಟ್ಟು ಮರಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಮರಿಗಳು ತಾಯಿಯೊಡನೆ ಒಂದು ವರ್ಷಕಾಲ ಇದ್ದು, ಆಮೇಲೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಜೀವನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== {{Commons and category|Vultur gryphus|Vultur_gryphus}} {{Wikispecies|Vultur gryphus}} * [http://www.vulture-territory.com/andean.html Vulture Territory Facts and Characteristics: Andean condor] * ARKive – [https://web.archive.org/web/20060720164351/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Vultur_gryphus/ images and movies of the Andean condor ''(Vultur gryphus)''] * [http://www.imagesandmusic.nl/dhtml/Condors.htm Video of Peruvian condors] * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3822&m=0 BirdLife Species Factsheet] * [https://web.archive.org/web/20200915182715/http://www.ecologia.info/condor-dos-andes.htm Andean condor] * [http://ibc.lynxeds.com/species/andean-condor-vultur-gryphus Andean condor videos] on the Internet Bird Collection * [http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-colombia-condors30-2009aug30-pictures,0,377184.photogallery Scientists Work to Repopulate Colombia's Skies with Condors] – slideshow by the ''[[Los Angeles Times]]'' * [http://www.bioandina.org.ar Proyecto Conservación Cóndor Andino de Argentina], Organizado por la Fundación Bioandina Argentina. *[http://www.ecology.info/condors.htm Ecology of condors] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕಾಂಡಾರ್ ಹಕ್ಕಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಕ್ಕಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪ್ರಾಣಿಗಳು]] imqxin2v9k0mmnydgaj7f0xk6yw20uf 1 177787 1434099 1433864 2026-10-23T17:30:20Z Patil073 102613 1434099 wikitext text/x-wiki ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮ '''ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ''' ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ದೇವದುರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಈ ಭಾಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವದ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವವೆಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೃಷಿಕರು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರು ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಭಕ್ತರೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. '''ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಪರಿಚಯ''' ದೇವಸ್ಥಾನದ ಹೆಸರು: ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನ ಗ್ರಾಮ: ಮುಂಡರಗಿ ತಾಲ್ಲೂಕು: ದೇವದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ: ರಾಯಚೂರು ರಾಜ್ಯ: ಕರ್ನಾಟಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ: ಸ್ಥಳೀಯ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ನಂಬಿಕೆ, ಪೂಜಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆಯ ಮೂಲಕ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. '''ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ''' ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ 2019ರ ಆಗಸ್ಟ್ 29ರಂದು ಪ್ರಕಟವಾದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ, 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹುಲಿಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರನ್ನು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರು ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ನಂತರ ದೇವರಿಗೆ ಗ್ರಾಮದ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಅವರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಪೂಜಾ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸ್ಥಳೀಯ ಐತಿಹ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಕೊನೆಯ ಸೋಮವಾರದಂದು ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿದೆ. '''ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪರಂಪರೆ''' ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶೇಷತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಭಕ್ತರ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೈತರು ಬಿತ್ತನೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವಾಗ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕೃಷಿ ಸಲಹೆಗಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು. '''ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳು''' ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗೆ ಪಾದಯಾತ್ರೆ: ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪೀಠಾಧಿಪತಿ ಶಿವಣ್ಣ ತಾತರು ಭಕ್ತರೊಂದಿಗೆ ಬಾಗೂರು ಗ್ರಾಮದ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗೆ ಪಾದಯಾತ್ರೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಮೆರವಣಿಗೆ: ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನರಸಣ್ಣ ಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆ: ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನಸಂತರ್ಪಣೆ: ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರಸಾದ ಹಾಗೂ ಅನ್ನಸಂತರ್ಪಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂಭ್ರಮ: ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಭಕ್ತರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. '''ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ''' ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕೇವಲ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ; ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ: ಭಕ್ತರು ದೇವರ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ: ರೈತರ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಕೃಷಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪರಂಪರೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಒಗ್ಗಟ್ಟು: ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಪೂಜಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ: ಹಿರಿಯರಿಂದ ಕಿರಿಯರಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಐತಿಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳು ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಗ್ರಾಮದ ಗುರುತು: ದೇವಸ್ಥಾನವು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುರುತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. '''ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರು ಮತ್ತು ಶಿವರಾಯ ದೇವರ ಐತಿಹ್ಯ''' 2019ರ ಆಗಸ್ಟ್ 29ರಂದು ಪ್ರಕಟವಾದ ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುವ ಐತಿಹ್ಯವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹುಲಿಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರನ್ನು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರು ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಗ್ರಾಮದ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ದೇವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿಯಿದೆ. ಈ ಐತಿಹ್ಯದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು: ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರು: ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಹುಲಿಗುಡ್ಡ: ದೇವರನ್ನು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಸ್ಥಳ. ಗ್ರಾಮದ ಗುಡ್ಡ: ದೇವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನರಸಣ್ಣ ಕಟ್ಟೆ: ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಆಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಥಳವೆಂದು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. '''ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯ''' ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳು ಭಕ್ತರ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡುವ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ರೈತರು ಇದನ್ನು ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು: ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ: ಭಕ್ತರು ದೇವರ ಮೇಲಿನ ತಮ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಸಂದರ್ಭ. ಕೃಷಿ ಜೀವನ: ಬಿತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಋತುಗಳ ಕುರಿತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ಚರ್ಚಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಭಾಗ. ಸಮುದಾಯದ ಒಗ್ಗಟ್ಟು: ರೈತರು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಂದರ್ಭ. '''ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ''' ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮಾಹಿತಿ 2018ರ ಜೂನ್ 20ರಂದು ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ 18ನೇ ಮತ್ತು 19ನೇ ಶತಮಾನಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾದ ಎರಡು ಹಳೆಯ ಶಾಸನಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡದರಾಯ (ಮಾರುತಿ), ಬಸವಣ್ಣನ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು, ವೀರಗಾರರ ಗುಡಿ, ನಾಗಶಿಲ್ಪಗಳು, ಭಗ್ನ ನಂದಿ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ವೀರಗಲ್ಲುಗಳ ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿದ್ದವು. ಇತಿಹಾಸ ಉಪನ್ಯಾಸಕ ಡಾ. ಚನ್ನಬಸಪ್ಪ ಮಲ್ಕಂದಿನ್ನಿ ಈ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಮಾಹಿತಿಯಿಂದ ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರದೇಶವೆಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶಾಸನಗಳು ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಆಧಾರವಿಲ್ಲ. b0tpc0v5xiymz29czqpngyv71yo49pq 1434100 1434099 2026-10-23T17:36:42Z Patil073 102613 1434100 wikitext text/x-wiki '''ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮ''' '''ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ''' ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ದೇವದುರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಈ ಭಾಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವದ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವವೆಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೃಷಿಕರು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರು ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಭಕ್ತರೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. '''ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಪರಿಚಯ''' ದೇವಸ್ಥಾನದ ಹೆಸರು: ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನ ಗ್ರಾಮ: ಮುಂಡರಗಿ ತಾಲ್ಲೂಕು: ದೇವದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ: ರಾಯಚೂರು ರಾಜ್ಯ: ಕರ್ನಾಟಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ: ಸ್ಥಳೀಯ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ನಂಬಿಕೆ, ಪೂಜಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆಯ ಮೂಲಕ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. '''ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ''' ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ 2019ರ ಆಗಸ್ಟ್ 29ರಂದು ಪ್ರಕಟವಾದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ, 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹುಲಿಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರನ್ನು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರು ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ನಂತರ ದೇವರಿಗೆ ಗ್ರಾಮದ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಅವರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಪೂಜಾ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸ್ಥಳೀಯ ಐತಿಹ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಕೊನೆಯ ಸೋಮವಾರದಂದು ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿದೆ. '''ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪರಂಪರೆ''' ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶೇಷತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಭಕ್ತರ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೈತರು ಬಿತ್ತನೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವಾಗ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕೃಷಿ ಸಲಹೆಗಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು. '''ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳು''' ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗೆ ಪಾದಯಾತ್ರೆ: ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪೀಠಾಧಿಪತಿ ಶಿವಣ್ಣ ತಾತರು ಭಕ್ತರೊಂದಿಗೆ ಬಾಗೂರು ಗ್ರಾಮದ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗೆ ಪಾದಯಾತ್ರೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಮೆರವಣಿಗೆ: ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನರಸಣ್ಣ ಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆ: ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನಸಂತರ್ಪಣೆ: ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರಸಾದ ಹಾಗೂ ಅನ್ನಸಂತರ್ಪಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂಭ್ರಮ: ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಭಕ್ತರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. '''ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ''' ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕೇವಲ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ; ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ: ಭಕ್ತರು ದೇವರ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ: ರೈತರ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಕೃಷಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪರಂಪರೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಒಗ್ಗಟ್ಟು: ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಪೂಜಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ: ಹಿರಿಯರಿಂದ ಕಿರಿಯರಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಐತಿಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳು ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಗ್ರಾಮದ ಗುರುತು: ದೇವಸ್ಥಾನವು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುರುತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. '''ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರು ಮತ್ತು ಶಿವರಾಯ ದೇವರ ಐತಿಹ್ಯ''' 2019ರ ಆಗಸ್ಟ್ 29ರಂದು ಪ್ರಕಟವಾದ ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುವ ಐತಿಹ್ಯವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹುಲಿಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರನ್ನು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರು ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಗ್ರಾಮದ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ದೇವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿಯಿದೆ. ಈ ಐತಿಹ್ಯದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು: ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರು: ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಹುಲಿಗುಡ್ಡ: ದೇವರನ್ನು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಸ್ಥಳ. ಗ್ರಾಮದ ಗುಡ್ಡ: ದೇವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನರಸಣ್ಣ ಕಟ್ಟೆ: ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಆಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಥಳವೆಂದು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. '''ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯ''' ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳು ಭಕ್ತರ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡುವ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ರೈತರು ಇದನ್ನು ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು: ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ: ಭಕ್ತರು ದೇವರ ಮೇಲಿನ ತಮ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಸಂದರ್ಭ. ಕೃಷಿ ಜೀವನ: ಬಿತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಋತುಗಳ ಕುರಿತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ಚರ್ಚಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಭಾಗ. ಸಮುದಾಯದ ಒಗ್ಗಟ್ಟು: ರೈತರು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಂದರ್ಭ. '''ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ''' ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮಾಹಿತಿ 2018ರ ಜೂನ್ 20ರಂದು ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ 18ನೇ ಮತ್ತು 19ನೇ ಶತಮಾನಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾದ ಎರಡು ಹಳೆಯ ಶಾಸನಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡದರಾಯ (ಮಾರುತಿ), ಬಸವಣ್ಣನ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು, ವೀರಗಾರರ ಗುಡಿ, ನಾಗಶಿಲ್ಪಗಳು, ಭಗ್ನ ನಂದಿ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ವೀರಗಲ್ಲುಗಳ ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿದ್ದವು. ಇತಿಹಾಸ ಉಪನ್ಯಾಸಕ ಡಾ. ಚನ್ನಬಸಪ್ಪ ಮಲ್ಕಂದಿನ್ನಿ ಈ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಮಾಹಿತಿಯಿಂದ ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರದೇಶವೆಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶಾಸನಗಳು ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಆಧಾರವಿಲ್ಲ. 0vicj34w8eam7q6414rpvfzvgmkc0zy 10 179917 1434199 1382881 2026-09-05T03:14:14Z en>Helpful Cat 0 ce 1434199 wikitext text/x-wiki {{navbar|Template:Location map/doc/infobox parameters|plain=y|style=float: right;}} Below are the parameters used by [[Module:Location map]] to produce the pushpin map in this Infobox. These parameters are available for editors to set in articles that use this infobox. For the maps available, please consult [[Template:Location map#Available maps|available maps]]. {| class="wikitable" ! Parameter ! Description ! Default |- |{{para|pushpin_map}} | The map(s) to display. For example, specifying England will use the values for England in Module:Location map/data/England.Multiple maps can be shown by providing a list of map names separated by {{code|#}}. For multiple maps, the first is shown by default. A reader can select the others with radio buttons. | ''{{if empty|{{{pushpin_map|}}}|N/A}}'' |- |{{para|pushpin_caption}} | The text of a caption to be displayed below the map. If not provided a default caption will be generated. Multiple captions can be shown when separated by {{code|##}} (that's two). | ''{{if empty|{{{pushpin_caption|}}}|Location within MAPNAME}}'' |- |{{para|pushpin_relief}} | 0/false/off will cause the template to display the map defined as {{code|image}} (generally not a [[Cartographic relief depiction|relief map]]). 1/true/on will cause the template to display the map defined as {{code|image1}} (generally a relief map). Any non-zero numeric value such as {{code|2}} or {{code|3}} will display {{code|image2}} or {{code|image3}}, if those images are defined. Any other non-empty value will cause display of {{code|image1}}. See the example at [[Template:Location map+/relief|Location map+/relief]]. | ''{{if empty|{{{pushpin_relief|}}}|0}}'' |- |{{para|pushpin_label}} | The text of the label to display next to the identifying mark; a [[H:WIKILINK|wikilink]] can be used. You can enclose the label inside of {{tl|nowrap}} if you want to make sure that it stays on a single line. | ''{{if empty|{{{pushpin_label|}}}|N/A}}'' |- |{{para|pushpin_label_size}} | The font size to use for the label, given as a percentage of the normal font size (<100=smaller, >100=larger); the default size is 90. Do not include {{kbd|%}}. For example, use {{para|pushpin_label_size|80}}, not {{para|pushpin_label_size|80%}}. If set to {{code|0}}, the label is only displayed when the user hovers over the mark. | ''{{if empty|{{{pushpin_label_size|}}}|90}}'' |- |style="white-space:nowrap;"<!--Only need to nowrap the longest one-->|{{para|pushpin_label_position}} | The position of the label relative to the identifying mark; valid values are {{code|left}}, {{code|right}}, {{code|top}}, {{code|bottom}} and {{code|none}}. This defaults to either {{code|left}} or {{code|right}}, depending on the coordinates of the marker and its position relative to the right border of the map image. When {{para|pushpin_label_position|none}}, any defined label will not be displayed with the mark, but it will be used to create the default caption. | ''{{if empty|{{{pushpin_label_position|}}}|N/A}}'' |- |{{para|pushpin_mark}} | The name of an image file to display as the identifying mark; the default is {{#if:{{{pushpin_mark|}}}|[[:File:{{{pushpin_mark|}}}]] [[File:{{{pushpin_mark|}}}|{{if empty|{{{pushpin_mark_size|}}}|8}}px]]|[[:File:Red pog.svg|Red pog.svg]] [[File:Red pog.svg|8px]]}}. See examples at [[Commons:Location markers]] and [[Commons:Category:Map icons]]. | ''{{#if:{{{pushpin_mark|}}}|[[:File:{{{pushpin_mark|}}}]] [[File:{{{pushpin_mark|}}}|{{if empty|{{{pushpin_mark_size|}}}|8}}px]]|[[:File:Red pog.svg|Red pog.svg]] [[File:Red pog.svg|8px]]}}'' |- |{{para|pushpin_mark_size}} | The size of the identifying mark in pixels. Do not include {{kbd|px}} | ''{{if empty|{{{pushpin_mark_size|}}}|8}}'' |- |{{para|pushpin_alt}} | Alt text for map; used by [[screen reader]]s. See [[WP:ALT]]. | ''{{if empty|{{{pushpin_alt|}}}|N/A}}'' |- |{{para|pushpin_background}} | The background color to use for the label; see [[Web colors]]. The default is no background color, which shows the map image behind the label. | ''{{if empty|{{{pushpin_background|}}}|N/A}}'' |- |{{para|pushpin_map_size}} | Determines the width of the map in [[pixel]]s, overriding any default values; do not include {{kbd|px}}. | ''{{if empty|{{{pushpin_map_size|}}}|N/A}}'' |} 6b1yr7qzrw168dd8s3klnlgu2wy21gi 1434200 1434199 2026-10-24T07:31:54Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Location_map/doc/infobox_parameters]] 1434199 wikitext text/x-wiki {{navbar|Template:Location map/doc/infobox parameters|plain=y|style=float: right;}} Below are the parameters used by [[Module:Location map]] to produce the pushpin map in this Infobox. These parameters are available for editors to set in articles that use this infobox. For the maps available, please consult [[Template:Location map#Available maps|available maps]]. {| class="wikitable" ! Parameter ! Description ! Default |- |{{para|pushpin_map}} | The map(s) to display. For example, specifying England will use the values for England in Module:Location map/data/England.Multiple maps can be shown by providing a list of map names separated by {{code|#}}. For multiple maps, the first is shown by default. A reader can select the others with radio buttons. | ''{{if empty|{{{pushpin_map|}}}|N/A}}'' |- |{{para|pushpin_caption}} | The text of a caption to be displayed below the map. If not provided a default caption will be generated. Multiple captions can be shown when separated by {{code|##}} (that's two). | ''{{if empty|{{{pushpin_caption|}}}|Location within MAPNAME}}'' |- |{{para|pushpin_relief}} | 0/false/off will cause the template to display the map defined as {{code|image}} (generally not a [[Cartographic relief depiction|relief map]]). 1/true/on will cause the template to display the map defined as {{code|image1}} (generally a relief map). Any non-zero numeric value such as {{code|2}} or {{code|3}} will display {{code|image2}} or {{code|image3}}, if those images are defined. Any other non-empty value will cause display of {{code|image1}}. See the example at [[Template:Location map+/relief|Location map+/relief]]. | ''{{if empty|{{{pushpin_relief|}}}|0}}'' |- |{{para|pushpin_label}} | The text of the label to display next to the identifying mark; a [[H:WIKILINK|wikilink]] can be used. You can enclose the label inside of {{tl|nowrap}} if you want to make sure that it stays on a single line. | ''{{if empty|{{{pushpin_label|}}}|N/A}}'' |- |{{para|pushpin_label_size}} | The font size to use for the label, given as a percentage of the normal font size (<100=smaller, >100=larger); the default size is 90. Do not include {{kbd|%}}. For example, use {{para|pushpin_label_size|80}}, not {{para|pushpin_label_size|80%}}. If set to {{code|0}}, the label is only displayed when the user hovers over the mark. | ''{{if empty|{{{pushpin_label_size|}}}|90}}'' |- |style="white-space:nowrap;"<!--Only need to nowrap the longest one-->|{{para|pushpin_label_position}} | The position of the label relative to the identifying mark; valid values are {{code|left}}, {{code|right}}, {{code|top}}, {{code|bottom}} and {{code|none}}. This defaults to either {{code|left}} or {{code|right}}, depending on the coordinates of the marker and its position relative to the right border of the map image. When {{para|pushpin_label_position|none}}, any defined label will not be displayed with the mark, but it will be used to create the default caption. | ''{{if empty|{{{pushpin_label_position|}}}|N/A}}'' |- |{{para|pushpin_mark}} | The name of an image file to display as the identifying mark; the default is {{#if:{{{pushpin_mark|}}}|[[:File:{{{pushpin_mark|}}}]] [[File:{{{pushpin_mark|}}}|{{if empty|{{{pushpin_mark_size|}}}|8}}px]]|[[:File:Red pog.svg|Red pog.svg]] [[File:Red pog.svg|8px]]}}. See examples at [[Commons:Location markers]] and [[Commons:Category:Map icons]]. | ''{{#if:{{{pushpin_mark|}}}|[[:File:{{{pushpin_mark|}}}]] [[File:{{{pushpin_mark|}}}|{{if empty|{{{pushpin_mark_size|}}}|8}}px]]|[[:File:Red pog.svg|Red pog.svg]] [[File:Red pog.svg|8px]]}}'' |- |{{para|pushpin_mark_size}} | The size of the identifying mark in pixels. Do not include {{kbd|px}} | ''{{if empty|{{{pushpin_mark_size|}}}|8}}'' |- |{{para|pushpin_alt}} | Alt text for map; used by [[screen reader]]s. See [[WP:ALT]]. | ''{{if empty|{{{pushpin_alt|}}}|N/A}}'' |- |{{para|pushpin_background}} | The background color to use for the label; see [[Web colors]]. The default is no background color, which shows the map image behind the label. | ''{{if empty|{{{pushpin_background|}}}|N/A}}'' |- |{{para|pushpin_map_size}} | Determines the width of the map in [[pixel]]s, overriding any default values; do not include {{kbd|px}}. | ''{{if empty|{{{pushpin_map_size|}}}|N/A}}'' |} 6b1yr7qzrw168dd8s3klnlgu2wy21gi 0 180512 1434129 1425253 2026-10-24T04:04:47Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434129 wikitext text/x-wiki {{Short description|ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು}} {{pp-extended|small=yes}} {{Use dmy dates|date=ಜುಲೈ 2026}} {{Use British English|date=ಜುಲೈ 2026}} {{Infobox national military | name = ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು | native_name = {{nativename|uk|Збройні сили України|paren=omit}} | image = Ensign of the Ukrainian Armed Forces.svg | image_size = 150px | alt = | caption = ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಧ್ವಜ | image2 = | image_size2 = | alt2 = | caption2 = | founded = {{start date and age|df=y|1917|3|29}} (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನ ಸೇನೆ|ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನ ಸೇನೆಯಾಗಿ) | current_form = {{start date|df=y|1991|12|6}}<ref>{{cite web|url=http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1934-12|title=ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಕುರಿತು ಕಾನೂನು ಸಂಖ್ಯೆ 1934-XII|trans-title=ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಕುರಿತು ಕಾನೂನು ಸಂಖ್ಯೆ 1934-XII|website=ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ|access-date=1 ಜೂನ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330165053/http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1934-12|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2012|url-status=live}}</ref> | disbanded = | branches = {{ubl|{{nowrap|{{Army|Ukraine|name=ಭೂ ಪಡೆಗಳು}}}}|{{nowrap|{{flagicon image|Flag of the Ukrainian Naval Infantry.png|size=23px}} ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಮೆರೈನ್ ಕಾರ್ಪ್ಸ್|ಮೆರೈನ್ ಕಾರ್ಪ್ಸ್}}|{{nowrap|{{Navy|Ukraine|name=ನೌಕಾಪಡೆ}}}}|{{nowrap|{{Air force|Ukraine|name=ವಾಯುಪಡೆ}}}}|{{nowrap|{{Flagicon image|Flag of the Ukrainian Air Assault Forces.svg|size=23px}} ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ವಾಯುದಾಳಿ ಪಡೆಗಳು|ವಾಯುದಾಳಿ ಪಡೆಗಳು}}|{{nowrap|{{flagicon image|Flag of the Special Operations Forces of Ukraine.svg|size=23px}} ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಪಡೆಗಳು (ಉಕ್ರೇನ್)|ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಪಡೆಗಳು<ref name="SF">{{Cite web|url=http://espreso.tv/article/2015/04/22/komanduvannya_sso___novyy_rid_viysk|title=ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಪಡೆಗಳು, ಹೊಸ ಶಾಖೆ ಹೇಗಿರಲಿದೆ?|website=ಎಸ್ಪ್ರೆಸೊ|date=22 ಏಪ್ರಿಲ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921030127/http://espreso.tv/article/2015/04/22/komanduvannya_sso___novyy_rid_viysk|archive-date=21 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015}}</ref>}}|[[File:Cropped_Logo_of_the_Territorial_Defenses_of_Ukraine.svg|20px]] ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಪಡೆಗಳು (ಉಕ್ರೇನ್)|ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಪಡೆಗಳು<ref name=politico>{{Cite web |date=13 ಫೆಬ್ರವರಿ 2022 |title=ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಹೊಸ ಸೇನಾ ಶಾಖೆ: ನಾಗರಿಕರು ತಮ್ಮ ನೆರೆಹೊರೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ |url=https://www.politico.eu/article/ukraine-russia-military-citizen-reservist-defense/ |access-date=20 ಏಪ್ರಿಲ್ 2022 |website=ಪೊಲಿಟಿಕೊ |language=en-US |archive-date=13 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213204816/https://www.politico.eu/article/ukraine-russia-military-citizen-reservist-defense/ |url-status=live }}</ref>|{{flagicon image|Flag of the Unmanned Systems Forces of Ukraine.png|23px}} ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮಾನವರಹಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪಡೆಗಳು|ಮಾನವರಹಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪಡೆಗಳು<ref name=kyivindependent_20240206>{{cite news |author=Rachel Amran |date=6 ಫೆಬ್ರವರಿ 2024 |title=ಝೆಲೆನ್ಸ್ಕಿ: ಡ್ರೋನ್‌ಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸೇನಾ ಶಾಖೆಯನ್ನು ಉಕ್ರೇನ್ ರಚಿಸಲಿದೆ |url=https://kyivindependent.com/zelensky-to-create-separate-division-of-military-focused-on-drones/ |publisher=ದಿ ಕೀವ್ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್}}</ref><br>[[File:НЗ командування медичних сил (2020).png|25px]] ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪಡೆಗಳು|ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪಡೆಗಳು|[[File:Insignia_support_forces_command.png|25px]] ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಗಳು|ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಗಳು<br>[[File:Шеврон_ксл.png|25px]] ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಪಡೆಗಳು|ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಪಡೆಗಳು<br>[[File:ВЗвКб.png|25px]] ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಸೈಬರ್ ಭದ್ರತಾ ಪಡೆಗಳು}} | headquarters = ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡ|ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡ]], ಪೊವಿತ್ರಿಯಾನಿಖ್ ಸಿಲ್ ಅವೆನ್ಯೂ, ಕೀವ್ | flying_hours = <!-- ನಾಯಕತ್ವ --> | commander-in-chief =ವೊಲೊದಿಮಿರ್ ಝೆಲೆನ್ಸ್ಕಿ | commander-in-chief_title = ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು|ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ | minister = ಯೆವ್ಹೆನಿ ಖಮಾರಾ | minister_title = ಹಂಗಾಮಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವರ ಪಟ್ಟಿ|ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವ | commander = ಮೇಜರ್ ಜನರಲ್ ಮಿಖಾಯ್ಲೊ ದ್ರಾಪಾತಿ | commander_title = ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಪ್ರಧಾನ ದಂಡನಾಯಕ|ಪ್ರಧಾನ ದಂಡನಾಯಕ <!-- ಮಾನವಶಕ್ತಿ -->| age = 18 (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪುರುಷರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಡ್ಡಾಯ ಸೇನಾ ನೇಮಕಾತಿ, ಸಮರಕಾಲವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ){{efn|ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದು 25 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ, ಅದೂ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, 2024ರಿಂದ}}<ref name=law2232-XII>{{Cite web|title=25 ಮಾರ್ಚ್ 1992ರ ಕಾನೂನು ಸಂಖ್ಯೆ 2232-XII — ಸೈನಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಸೇವೆಯ ಕುರಿತು (15 ಜನವರಿ 2015ರಂದು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ)|trans-title=25 ಮಾರ್ಚ್ 1992ರ ಕಾನೂನು ಸಂಖ್ಯೆ 2232-XII — ಸೈನಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಸೇವೆಯ ಕುರಿತು (15 ಜನವರಿ 2015ರಂದು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ)|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2232-12|website=ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ|quote=ವಿಧಿ 15. ಸೇನಾ ನೇಮಕಾತಿ ವಯಸ್ಸು. ಕಡ್ಡಾಯ ಸೈನಿಕ ಸೇವೆಗೆ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ನಾಗರಿಕರ ನೇಮಕಾತಿ. ಶಾಂತಿಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಆರೋಗ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಇದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವ ದಿನದಂದು 18 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿರುವ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಪುರುಷ ನಾಗರಿಕರನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯ ಸೈನಿಕ ಸೇವೆಗೆ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ|access-date=20 ಆಗಸ್ಟ್ 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601233502/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2232-12|archive-date=1 ಜೂನ್ 2020|url-status=dead}}</ref> | conscription = ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಡ್ಡಾಯ ಸೇನಾ ನೇಮಕಾತಿ|25 (ಕನಿಷ್ಠ ಸೇನಾ ನೇಮಕಾತಿ ವಯಸ್ಸು)<ref name=theguardian_20240403_ukraine>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/03/ukraine-military-draft-age-law | title=ಯುದ್ಧಪಡೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಉಕ್ರೇನ್ ಸೇನಾ ನೇಮಕಾತಿ ವಯಸ್ಸನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದೆ | newspaper=ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್ | date=2 ಏಪ್ರಿಲ್ 2024 | last1=Sauer | first1=Pjotr }}</ref> | manpower_data = | manpower_age = | available = | available_f = | fit = | fit_f = | reaching = | reaching_f = | active = 900,000 (2025)<ref name=IISS>{{Cite journal |date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2025 |title=ದಿ ಮಿಲಿಟರಿ ಬ್ಯಾಲೆನ್ಸ್ 2025 |journal=ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಸ್ಟ್ರಾಟೆಜಿಕ್ ಸ್ಟಡೀಸ್ |publisher=ರೌಟ್ಲೆಡ್ಜ್ |page=212 |isbn=9781032780047 }}</ref><ref name=bbc_68719473>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68719473|title=ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಉಕ್ರೇನ್ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವಯಸ್ಸನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದೆ|date=3 ಏಪ್ರಿಲ್ 2024|via=ಬಿಬಿಸಿ}}</ref> | reserve = 4,000,000 | ranked = | deployed = | amount =[ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್|$120&nbsp;ಬಿಲಿಯನ್ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಹ್ರಿವ್ನಿಯಾ|₴5&nbsp;ಟ್ರಿಲಿಯನ್ (2026)<ref name="BudgetGDP2025">{{Cite web |title=ಬಜೆಟ್ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ: ಜಿಡಿಪಿಯ ರಕ್ಷಣಾ ವೆಚ್ಚದ ಪಾಲಿನಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದೆ |url=https://english.nv.ua/business/ukraine-raises-2025-defense-budget-by-10b-spending-to-reach-record-65b-50531393.html |access-date=20 ಆಗಸ್ಟ್ 2025 |website=ನ್ಯೂ ವಾಯ್ಸ್ |language=en}}</ref> ರಷ್ಯಾ–ಉಕ್ರೇನ್ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ಗೆ ನೀಡಲಾದ ಸೇನಾ ನೆರವಿನ ಪಟ್ಟಿ|ವಿದೇಶಿ ನೆರವು) | percent_GDP = 31.1% (2025)<ref name="BudgetGDP2025"/> | domestic_suppliers = ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ರಕ್ಷಣಾ ಕೈಗಾರಿಕೆ | foreign_suppliers = {{collapsible list|title=ರಷ್ಯಾ–ಉಕ್ರೇನ್ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ಗೆ ನೀಡಲಾದ ಸೇನಾ ನೆರವಿನ ಪಟ್ಟಿ|ಪ್ರಸ್ತುತ ಪೂರೈಕೆದಾರರು<ref name=Tracker>{{cite web | url=https://www.ifw-kiel.de/topics/war-against-ukraine/ukraine-support-tracker/ | title=ಉಕ್ರೇನ್ ಬೆಂಬಲ ಟ್ರ್ಯಾಕರ್ – ಉಕ್ರೇನ್‌ಗೆ ನೀಡಲಾದ ಸೇನಾ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ನೆರವಿನ ದತ್ತಸಂಚಯ }}</ref> |{{flagu|Albania}}<br />{{flagu|Argentina}}<br />{{flagu|Australia}}<br />{{flagu|Austria}}<br />{{flagu|Azerbaijan}}<br />{{flagu|Belgium}}<br />{{flagu|Bosnia and Herzegovina}}<br />{{flagu|Bulgaria}}<br />{{flagu|Cambodia}}<br />{{flagu|Canada}}<br />{{flagu|Colombia}}<br />{{flagu|Croatia}}<br />{{flagu|Cyprus}}<br />{{flagu|Czech Republic}}<br />{{flagu|Denmark}}<br />{{flagu|Estonia}}<br />{{flagu|European Union}}<br />{{flagu|Egypt}}<ref name=AlJazeera_20240410>{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/10/us-arms-ukraine-with-thousands-of-seized-iranian-guns-rifles-and-munitions | title=ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಸಾವಿರಾರು ಇರಾನಿನ ಬಂದೂಕುಗಳು, ರೈಫಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಮೆರಿಕ ಉಕ್ರೇನ್‌ಗೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ನೀಡುತ್ತಿದೆ }}</ref><br />{{flagu|Finland}}<br />{{flagu|France}}<br />{{flagu|Georgia}}<br />{{flagu|Germany}}<br />{{flagu|Greece}}<br />{{flagu|Hungary}}<br />{{flagu|Iceland}}<br />{{flagu|India}}<ref name=eurasiantimes_20240103>{{cite web | url=https://www.eurasiantimes.com/indian-155mm-artillery-shells-land-up-in-ukraine-despite/ | title=ಭಾರತದ ತಟಸ್ಥ ನಿಲುವಿನ ನಡುವೆಯೂ ಭಾರತೀಯ 155 ಮಿಮೀ ಫಿರಂಗಿ ಶೆಲ್‌ಗಳು ಉಕ್ರೇನ್‌ಗೆ ತಲುಪಿವೆ; ಮೂರನೇ ಪಕ್ಷದ ರಫ್ತು ಶಂಕೆ | date=3 ಜನವರಿ 2024 }}</ref><br />{{flagu|Ireland}}<br />{{flagu|Israel}}<br />{{flagu|Italy}}<br />{{flagu|Japan}}<br />{{flagu|Jordan}}<br />{{flagu|Kenya}}<br />{{flagu|Kosovo}}<ref name=finabel_20240409>{{Cite web|url=https://finabel.org/ammunition-aid-kosovos-contribution-to-ukraines-defence/|title=ಯುದ್ಧಸಾಮಗ್ರಿ ನೆರವು: ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕೊಸೊವೊದ ಕೊಡುಗೆ – ಫಿನಾಬೆಲ್|date=9 ಏಪ್ರಿಲ್ 2024|access-date=20 ಆಗಸ್ಟ್ 2026|archive-date=21 ಏಪ್ರಿಲ್ 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260421143552/https://finabel.org/ammunition-aid-kosovos-contribution-to-ukraines-defence/|url-status=dead}}</ref><br />{{flagu|Latvia}}<br />{{flagu|Liberia}}<br />{{flagu|Lithuania}}<br />{{flagu|Luxembourg}}<br />{{flagu|Malta}}<br />{{flagu|Moldova}}<br />{{flagu|Montenegro}}<br />{{flagu|Morocco}}<br />{{flagu|NATO}}<br />{{flagu|Netherlands}}<br />{{flagu|New Zealand}}<br />{{flagu|North Macedonia}}<br />{{flagu|Norway}}<br />{{flagu|Poland}}<br />{{flagu|Portugal}}<br />{{flagu|Romania}}<br />{{flagu|Saudi Arabia}}<br/> {{flagu|Serbia}}<br />{{flagu|Slovakia}}<br /> {{flagu|Slovenia}}<br />{{flagu|South Korea}}<br />{{flagu|Spain}}<br />{{flagu|Sudan}}<br />{{flagu|Sweden}}<br />{{flagu|Switzerland}}<br />{{flagu|Taiwan}}{{efn|ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು "ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಚೈನಾ". ಸೀಮಿತ ಮಾನ್ಯತೆ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ, ತೈವಾನ್‌ನ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಮತ್ತು ತೈವಾನ್‌ನ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಂಬಂಧಗಳುಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ.}}<br />{{flagu|Thailand}}<br />{{flagu|Timor Leste}}<br />{{flagu|Tunisia}}<br />{{flagu|Turkey}}<br />{{flagu|United Arab Emirates}}<br />{{flagu|United Kingdom}}<br />{{flagu|United States}}}}{{collapsible list|title=ರಷ್ಯಾ–ಉಕ್ರೇನ್ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ಗೆ ನೀಡಲಾದ ಸೇನಾ ನೆರವು|ಹಿಂದಿನ ಪೂರೈಕೆದಾರರು|{{flagu|Belarus}}<br />{{flagu|Russia}}}}<br /> | imports = | exports = <!-- ಸಂಬಂಧಿತ ಲೇಖನಗಳು --> | history = ರಷ್ಯಾ–ಉಕ್ರೇನ್ ಯುದ್ಧ <small>(2014–ಪ್ರಸ್ತುತ)</small> {{Collapsible list | title = ಡಾನ್ಬಾಸ್ ಯುದ್ಧ <small>(2014–2022)</small> | ಅರ್ಟೆಮಿವ್ಸ್ಕ್ ಕದನ | ಸ್ಲೊವಿಯಾನ್ಸ್ಕ್ ಮುತ್ತಿಗೆ | ಕ್ರಾಮಟೋರ್ಸ್ಕ್ ಕದನ | ಮರಿಯುಪೋಲ್ ಕದನ (2014)|ಮರಿಯುಪೋಲ್ ಕದನ | ಸೀವಿಯೆರೊಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್ ಕದನಗಳು (2014)|ಸೀವಿಯೆರೊಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್ ಕದನಗಳು | ಕಾರ್ಲಿವ್ಕಾ ಕದನ | ಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದ ಮೊದಲ ಕದನ|ಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದ 1ನೇ ಕದನ | ಲುಹಾನ್ಸ್ಕ್ ಗಡಿ ನೆಲೆಯ ಮುತ್ತಿಗೆ | ಕ್ರಾಸ್ನಿ ಲಿಮಾನ್ ಕದನ | ಝೆಲೆನೊಪಿಲಿಯಾ ರಾಕೆಟ್ ದಾಳಿ | ಶಖ್ತಾರ್ಸ್ಕ್ ರೈಯಾನ್‌ನಲ್ಲಿನ ಕದನ | ಹೋರ್ಲಿವ್ಕಾ ಕದನ | ಇಲೊವೈಸ್ಕ್ ಕದನ | ನೊವೊಆಜೋವ್ಸ್ಕ್ ಕದನ | ಮರಿಯುಪೋಲ್ ಮೇಲಿನ ದಾಳಿ (ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2014)|ಮರಿಯುಪೋಲ್ ಮೇಲಿನ ದಾಳಿ | ಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದ ಎರಡನೇ ಕದನ|ಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದ 2ನೇ ಕದನ | ಡೆಬಾಲ್ಟ್ಸೆವೆ ಕದನ | ಶೈರೋಕೈನ್ ಮುಖಾಮುಖಿ | ಮರಿಂಕಾ ಕದನ (2015)|ಮರಿಂಕಾ ಕದನ | ಸ್ವಿಟ್ಲೋದಾರ್ಸ್ಕ್ ಕದನ | ಅವ್ದಿವ್ಕಾ ಕದನ (2017)|ಅವ್ದಿವ್ಕಾ ಕದನ }} {{Collapsible list | title = ರಷ್ಯಾ–ಉಕ್ರೇನ್ ಯುದ್ಧ (2022–ಪ್ರಸ್ತುತ)|ರಷ್ಯಾ–ಉಕ್ರೇನ್ ಯುದ್ಧ <small>(2022–)</small> | ಉತ್ತರ ಉಕ್ರೇನ್ ಅಭಿಯಾನ | ಪೂರ್ವ ಉಕ್ರೇನ್ ಅಭಿಯಾನ | ದಕ್ಷಿಣ ಉಕ್ರೇನ್ ಅಭಿಯಾನ }} ಉಕ್ರೇನ್ ಮೇಲಿನ ರಷ್ಯಾದ ಆಕ್ರಮಣದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸೇನಾ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಇತರೆ | ranks = ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸೈನಿಕ ಶ್ರೇಣಿಗಳು | country = ಉಕ್ರೇನ್ | website = {{URL|www.mil.gov.ua}} }} ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು (AFU; ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: Збройні сили України, ರೋಮನೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ: Zbroini syly Ukrainy, ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ [ˈzbrɔjn⁽ʲ⁾i ˈsɪlɪ ʊkrɐˈjinɪ]) ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮಿಲಿಟರಿ ಪಡೆಗಳಾಗಿವೆ. ಅವು ಮೂರು ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ: ನೆಲದ ಪಡೆಗಳು, ವಾಯುಪಡೆ ಮತ್ತು ನೌಕಾಪಡೆ, ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಂಘಟಿತ ಪಡೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಬೆಂಬಲ ಆಜ್ಞೆಗಳು: ವಾಯು ಆಕ್ರಮಣ ಪಡೆಗಳು, ಮೆರೈನ್ ಕಾರ್ಪ್ಸ್, ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಪಡೆಗಳು, ಮಾನವರಹಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪಡೆಗಳು, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಪಡೆಗಳು, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪಡೆಗಳು, ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಗಳು, ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಪಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಸೈಬರ್ ಭದ್ರತಾ ಪಡೆಗಳು.<ref>https://zakon.rada.gov.ua/go/1702-20</ref> ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ನೌಕಾಪಡೆಯು ತನ್ನದೇ ಆದ ನೌಕಾ ವಾಯುಯಾನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಾರ್ಡ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಅರೆಸೈನಿಕ ಮೀಸಲು ಘಟಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟು 4.9 ಮಿಲಿಯನ್ ಬಲದೊಂದಿಗೆ, AFU ವಿಶ್ವದ ಐದನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಯಾಗಿದೆ. ಇತರ ದೇಶಗಳ ಮಿಲಿಟರಿ ಘಟಕಗಳು ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಿಲಿಟರಿ ವ್ಯಾಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿವೆ, ಈ ವ್ಯಾಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು NATO ಸಹಕಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ರಷ್ಯಾ-ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಯುದ್ಧದಿಂದಾಗಿ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳನ್ನು "ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಯುದ್ಧ-ಕಠಿಣ" ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/ukrainian-military-now-most-powerful-and-battle-hardened-in-europe-claims-foreign-minister/videoshow/105619620.cms</ref> IISS ಪ್ರಕಾರ, 2025 ರಲ್ಲಿ AFU ವಿಶ್ವದ ಎಂಟನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಕ್ಷಣಾ ಬಜೆಟ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಡ್ರೋನ್ ಫ್ಲೀಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಸೋವಿಯತ್ ಯುಗದ ಮಿಲಿಟರಿ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ NATO ಪ್ರಮಾಣಿತ ಮಿಲಿಟರಿ ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. =ಇತಿಹಾಸ= ಆಧುನಿಕ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ರಚನೆಯು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿನದು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ರಾಷ್ಟ್ರದ ರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧಿಕೃತ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ, ಈ ಅವಧಿಯನ್ನು "ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ" ಅಥವಾ "ಮೊದಲ ವಿಮೋಚನಾ ಹೋರಾಟ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಶತಮಾನಗಳ ಮಹಾನ್ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ನಂತರದ ಪತನದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಯಿತು. ಮುಂಚೂಣಿಯ ಘಟನೆಯೆಂದರೆ ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ-ಹಂಗೇರಿಯ ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಮತ್ತು ರಾಯಲ್ ಆರ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಿಲಿಟರಿ ರಚನೆಗಳ ರಚನೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಲೀಜನ್ ಆಫ್ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಿಚ್ ರೈಫಲ್‌ಮೆನ್, ಇದರ ಮೇಲೆ ಗಲಿಷಿಯಾದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಅರೆಸೈನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆಧಾರಿತವಾಗಿವೆ: ಸಿಚ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಫೈರ್ ಬ್ರಿಗೇಡ್, "ಸೋಕಿಲ್" ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಕೌಟ್ ಸಂಸ್ಥೆ "ಪ್ಲಾಸ್ಟ್". ಮೊದಲನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ದಂಗೆಗಳ ನಂತರ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಪತನದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ನರು ಸಾರ್ವಭೌಮ ರಾಜ್ಯತ್ವಕ್ಕೆ ಮರಳಲು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ರಷ್ಯಾದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಸೈನ್ಯದ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಿಘಟನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಘಟಕಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. ಬೊಲ್ಶೆವಿಕ್ ದಂಗೆಯ ನಂತರ, ಹೈಬ್ರಿಡ್ ಯುದ್ಧವು ರಷ್ಯಾದ ಸೋವಿಯತ್ ಫೆಡರೇಟಿವ್ ಸೋಷಿಯಲಿಸ್ಟ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಮತ್ತು ವೈಟ್ ಗಾರ್ಡ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಮುರಿದುಬಿತ್ತು. ಅಘೋಷಿತ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನ ಸೈನ್ಯವು ಈಗಾಗಲೇ ರೂಪುಗೊಂಡಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದರ ರಚನೆಯನ್ನು ಜರ್ಮನ್ ಆಡಳಿತವು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿತು. [ಎರಡನೇ] ಹೆಟ್‌ಮನೇಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಹೆಟ್‌ಮನ್ ಪಾವ್ಲೊ ಸ್ಕೋರೊಪಾಡ್ಸ್ಕಿಯ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಂತರ ಇದು ಸೀಮಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಲೇ ಇದ್ದವು. ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ರಾಜ್ಯದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಆವೃತ್ತಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೂ ಹಿಂದಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸಹ ಮಾಡಲಾಯಿತು. <ref>https://www.worldcat.org/title/on1159040760</ref> ಹೆಟ್ಮನೇಟ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ದಂಗೆಗಳು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಡೆದವು ಮತ್ತು ಮೊದಲನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂಟೆಂಟೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಸೋತ ಕೇಂದ್ರ ಶಕ್ತಿಗಳ ಮರುನಿರ್ದೇಶನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ಇದು ವೈಟ್ ಗಾರ್ಡ್ ಚಳುವಳಿ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅದರ ಮೂಲ ಮಿತ್ರನಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸಿತು. [ಉಲ್ಲೇಖದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ] ಈ ಘಟನೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ, 1917 ರಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಮಿಲಿಟರಿ ರಚನೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಫ್ರೀ ಕೊಸಾಕ್‌ಗಳ ಬೇರ್ಪಡುವಿಕೆಗಳು, ಮಖ್ನೋ ಅವರ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ದಂಗೆಕೋರ ಸೈನ್ಯ, ಮತ್ತು ಬೊಲ್ಶೆವಿಕ್ ರೆಡ್ ಕೊಸಾಕ್‌ಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಎರಡನೆಯದು ಯುಕೆಆರ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್‌ಆರ್‌ನ ಕೈಗೊಂಬೆ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಆಧಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಅನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಅವುಗಳನ್ನು ರೆಡ್ ಆರ್ಮಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. 1918 ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಹಂಗೇರಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಗ್ಯಾಲಿಶಿಯನ್ ಸೈನ್ಯವು ಹಿಂದಿನ ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಹಂಗೇರಿಯನ್ ಸೈನ್ಯದ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಿಚ್ ರೈಫಲ್‌ಮೆನ್‌ಗಳ ರಚನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಬಂದಿತು.<ref>https://www.worldcat.org/title/ocm71173938</ref> ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ನರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ದಂಗೆಕೋರ ಸೈನ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಶಸ್ತ್ರ ಘಟಕಗಳು ಮತ್ತು ರಚನೆಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದರು, <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9783838206042</ref> ಆದರೆ ಯುದ್ಧದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಸೋವಿಯತ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಂದ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾದವು <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-7006-2121-7</ref> ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ನರು ಮತ್ತೆ ಸೋವಿಯತ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. '''1992 ರ ನಂತರದ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಮೂಲಗಳು''' ೧೯೯೨ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ಪಡೆದಿದ್ದವು, ಇದರಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿತ್ತು (ಯೂನಿಯನ್ ಗಣರಾಜ್ಯ). ಇತರ ಸೋವಿಯತ್ ಗಣರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ, ಅದು ತನ್ನದೇ ಆದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮಿಲಿಟರಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಮಿಲಿಟರಿ ರಚನೆಗಳು ಸೋವಿಯತ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಏಕರೂಪವಾಗಿ ಅಧೀನವಾಗಿದ್ದವು. ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕವಾಗಿ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ಅನ್ನು ಮೂರು ಸೋವಿಯತ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ (ಕಾರ್ಪಾಥಿಯನ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಜಿಲ್ಲೆ, ಕೈವ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಒಡೆಸಾ ಮಿಲಿಟರಿ ಜಿಲ್ಲೆ). ಮೂರು ಸೋವಿಯತ್ ವಾಯು ಕಮಾಂಡ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಪ್ಪು ಸಮುದ್ರದ ಫ್ಲೀಟ್ ನೌಕಾ ನೆಲೆಗಳು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಸೋವಿಯತ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದರು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು AFU ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದವು, ಈಗ ಇವಾನ್ ಬೋಹುನ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸೋವಿಯತ್-ಸ್ಥಾಪಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು. ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟವು ಪತನಗೊಂಡಾಗ, ಹೊಸದಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಉಕ್ರೇನ್ ರಾಜ್ಯವು ಯುರೋಪಿನ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಪಡೆ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ಪಡೆಯಿತು. ಸಂಘರ್ಷ ಅಧ್ಯಯನ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರದ ಸಹವರ್ತಿ ಜೇಮ್ಸ್ ಶೆರ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ: "ಈ ಗುಂಪು, ಅದರ ಉಪಕರಣಗಳ ದಾಸ್ತಾನು ಮತ್ತು ಅದರ ಅಧಿಕಾರಿ ದಳವನ್ನು ಒಂದು ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ: ಬಾಹ್ಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ NATO ವಿರುದ್ಧ ಸಂಯೋಜಿತ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಒಕ್ಕೂಟ, ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ (ಮತ್ತು ಪರಮಾಣು) ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಡೆಸುವುದು".<ref>https://web.archive.org/web/20030807094356/http://www.conflictstudies.org.uk/</ref> ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ನಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸೋವಿಯತ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು 43 ನೇ ರಾಕೆಟ್ ಸೈನ್ಯ, ಸೋವಿಯತ್ ವಾಯುಪಡೆಗಳ 5 ನೇ, 14 ನೇ 17 ನೇ ಮತ್ತು 24 ನೇ ವಾಯುಪಡೆಗಳು, ವಾಯು-ರಕ್ಷಣಾ ಸೈನ್ಯ (8 ನೇ ವಾಯು ರಕ್ಷಣಾ ಸೈನ್ಯ), ಮೂರು ನಿಯಮಿತ ಸೈನ್ಯಗಳು, ಎರಡು ಟ್ಯಾಂಕ್ ಸೈನ್ಯಗಳು, 32 ನೇ ಸೇನಾ ದಳ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಸಮುದ್ರದ ನೌಕಾಪಡೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>https://web.archive.org/web/20120531092727/http://vijsko.milua.org/i4.htm</ref> ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು ಸುಮಾರು 780,000 ಸಿಬ್ಬಂದಿ, 6,500 ಯುದ್ಧ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು, [ಉಲ್ಲೇಖದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ] ಸುಮಾರು 7,000 ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ ವಾಹನಗಳು, 1,500 ಯುದ್ಧ ವಿಮಾನಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಸೋವಿಯತ್ ನೌಕಾಪಡೆಯ 350 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಡಗುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಸೋವಿಯತ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಪಡೆಗಳ ಯುದ್ಧ ಗೌರವಗಳು ಮತ್ತು ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ರಚನೆಗಳಿಗೆ ಗಾರ್ಡ್ಸ್ ಯುನಿಟ್ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಪಡೆದವು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ರಷ್ಯಾ-ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕ್ಷೀಣತೆ ಮತ್ತು ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ನಿರಂತರ ಕಳಂಕದಿಂದಾಗಿ, 2015 ರಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪೊರೊಶೆಂಕೊ ಅವರು ಸೋವಿಯತ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಮವಸ್ತ್ರಧಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ರಚನೆಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಆದೇಶಿಸಿದರು. <ref>http://www.president.gov.ua/documents/6462015-19568</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ 1991 ರಲ್ಲಿ, ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸಂಸದೀಯ ಸ್ಥಾಯಿ ಆಯೋಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 24, 1991 ರಂದು, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಂಸತ್ತು (ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ), ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವಲ್ಲಿ, "ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಟರಿ ರಚನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ" ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಸಹ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20140302202649/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1431-12</ref> ಇದು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ನೆಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಎಲ್ಲಾ ರಚನೆಗಳ ಮೇಲೆ ನ್ಯಾಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 3, 1991 ರಂದು, ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯವು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1991 ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 22 ರಂದು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಘಟಕಗಳು ಮತ್ತು ರಚನೆಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20140302202649/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1431-12</ref> ತರುವಾಯ, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಡಿಸೆಂಬರ್ 6, 1991 ರಂದು ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಎರಡು ಉಕ್ರೇನ್ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು (ಇದನ್ನು ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ದಿನವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ),<ref>https://web.archive.org/web/20130215191800/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1932-12</ref> <ref>https://web.archive.org/web/20130309010758/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1934-12</ref>ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್ 12, 1991 ರಂದು ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ತೀರ್ಪು #4 "ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ". ಉಕ್ರೇನ್ ಸರ್ಕಾರವು ಉಕ್ರೇನ್ ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾದ ಸೋವಿಯತ್ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಪ್ರತಿಬಂಧಕ ಪಡೆಗಳಿಗೆ <ref>https://web.archive.org/web/20160204213433/http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details_rvsn.htm?id=14378@morfDictionary</ref> (ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಕ್ಷಿಪಣಿ ಪಡೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ) ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಯಾವುದೇ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಿತು. ಸುಗಮ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ತೊಡಕುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಮತ್ತು ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಇತರ ಮಾಜಿ ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸೋವಿಯತ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಆನುವಂಶಿಕತೆಯನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮತವನ್ನು ಕೋರಿ, ಉಕ್ರೇನ್ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1991 ರಲ್ಲಿ <ref>http://pravo.levonevsky.org/bazaby/mdogov/megd4608.htm</ref> ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಮಾತುಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು, ಇದು ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಜಂಟಿ ಮಿಲಿಟರಿ ಆಜ್ಞೆಯ ಕುರಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20130730163948/http://www.lawrussia.ru/texts/legal_383/doc383a830x976.htm</ref> ದೇಶೀಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ನಾಯಕತ್ವವು ದೇಶದ ಪರಮಾಣು ರಹಿತ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಬಗ್ಗೆ ರಾಜಕೀಯ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 1990 ರ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಒಪ್ಪಂದದ (CFE) ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಒಪ್ಪಂದ ಮತ್ತು ಅಂಗೀಕಾರ ಸೇರಿವೆ, ಇದು ಹಿಂದಿನ USSR ನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗಣರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, CFE "ಫ್ಲ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿಶೇಷ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸಹ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು - ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮೈಕೊಲೈವ್, ಖೆರ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಜಪೋರಿಝಿಯಾ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೈಮಿಯಾ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಗಣರಾಜ್ಯ ಸೇರಿವೆ. ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಮಿಲಿಟರಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಯೆಂದರೆ 1992 ರ ತಾಷ್ಕೆಂಟ್ ಒಪ್ಪಂದ, ಇದು ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಮಿಲಿಟರಿಯ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸೈನ್ಯವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಲು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಸಾಬೀತಾಯಿತು ಏಕೆಂದರೆ USSR ನ ಹಿಂದಿನ ಗಣರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದ್ದವು, ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಸೋವಿಯತ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಯಂತ್ರವನ್ನು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಹರಿದು ಹಾಕಿದವು. 1996 ರಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರ-ರಾಜ್ಯಗಳ ಅಲಿಪ್ತ ಚಳವಳಿಯೊಂದಿಗೆ ಉಕ್ರೇನ್ ವೀಕ್ಷಕ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>https://web.archive.org/web/20160209210107/http://www.nam.gov.za/background/background.htm</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, 2014 ರ ಉಕ್ರೇನ್ ವಿರುದ್ಧದ ರಷ್ಯಾದ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದಾಗಿ, ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ ಡಿಸೆಂಬರ್ 2014 ರಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Interfax_Ukraine</ref> '''ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ನಿಧಿಯ ಕೊರತೆ''' ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮೊದಲ ಮಿಲಿಟರಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಡಿಸೆಂಬರ್ 1996 ರಲ್ಲಿ ಹೊಸ "ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ" ವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಅದರ ಒಂದು ಅಂಶವೆಂದರೆ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಯುದ್ಧ ಘಟಕವನ್ನು ವಿಭಾಗದ ಗಾತ್ರದಿಂದ ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಕುಗ್ಗಿಸುವುದು, ಅದು ನಂತರ ಹೊಸದಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ಮೂರು ಮಿಲಿಟರಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ: ಪಶ್ಚಿಮ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಕಮಾಂಡ್, ದಕ್ಷಿಣ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಕಮಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉತ್ತರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ/ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಮಾಂಡ್.<ref>https://web.archive.org/web/20121023050800/http://na.mil.gov.ua/</ref> ಉಕ್ರೇನ್‌ನ 1 ನೇ ಏರ್‌ಮೊಬೈಲ್ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಕಡಿತವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಸಂಭವಿಸಿದೆ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಹಿಂಜರಿತದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಇದು ಸರ್ಕಾರಿ (ರಕ್ಷಣಾ) ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವ ಒಂದು ಮಾರ್ಗವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಯುವಕರನ್ನು ಖಾಸಗಿ ವಲಯಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಒಂದು ಮಾರ್ಗವಾಗಿತ್ತು.<ref>http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?page=3</ref> ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮಿಲಿಟರಿ-ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಕೀರ್ಣವು T-84 ಟ್ಯಾಂಕ್, BMP-1U, BTR-3, KrAZ-6322, ಮತ್ತು ಆಂಟೊನೊವ್ An-70 ನಂತಹ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳಿಗಾಗಿ ಹೊಸ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಲಿಯೊನಿಡ್ ಕುಚ್ಮಾ ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು, ಅವರು ರಷ್ಯಾದ ಮೇಲಿನ ಅಪನಂಬಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಮರ್ಥ ಮಿಲಿಟರಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮಿಲಿಟರಿ-ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿದ್ದರು, ಒಮ್ಮೆ "ರಸ್ಸಿಫಿಕೇಶನ್‌ನ ಬೆದರಿಕೆ ನಮಗೆ ನಿಜವಾದ ಕಳವಳವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. <ref>https://books.google.com/books?id=CqXACQAAQBAJ&dq=ukraine+armed+forces+in+1990s&pg=PA464</ref> ಆಧುನೀಕರಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ರದ್ದತಿಯು ಮಿಲಿಟರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಒದಗಿಸುವುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿತು, ಅದು ಆಗ GDP ಯ ಎರಡು-ಅಂಕಿಯ ಶೇಕಡಾವಾರು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ವಿಶ್ವದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಮತ್ತು ಆಧುನೀಕರಿಸಿದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ರಫ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿ ಇತ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್ ಎರಡೂ ರಷ್ಯಾದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಉದ್ಯಮದ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತು - ಅಗ್ಗದ ಬೆಲೆಗೆ ಒಂದೇ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ಪಾವತಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಿರುವ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು (ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಅಸ್ಥಿರ ಅಥವಾ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಆಡಳಿತಗಳಿಗೆ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ), ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಯುರೋಪ್ ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. <ref>{{Cite web |url=https://iipdigital.usembassy.gov/st/english/article/2002/09/20020925141643jthomas@pd.state.gov7.893008e-02.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=20 ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |archive-date=6 ಏಪ್ರಿಲ್ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406130605/http://iipdigital.usembassy.gov/st/english/article/2002/09/20020925141643jthomas@pd.state.gov7.893008e-02.html |url-status=dead }}</ref> ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 320 T-80 ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಅಪೂರ್ಣ ಸೋವಿಯತ್ ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ ವರ್ಯಾಗ್‌ಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಇದನ್ನು ಇಂದು ಚೀನೀ ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ ಲಿಯಾನಿಂಗ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref>https://www.scmp.com/news/china/article/1681755/how-xu-zengping-became-middleman-chinas-deal-buy-liaoning</ref> ಸೈನ್ಯವು ಸುಸಜ್ಜಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಯಾಮಗಳಿಗೆ ಹಣದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು, ಇದು ಹಲವಾರು ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಒಂದರಲ್ಲಿ. 2001 ರ ಸೈಬೀರಿಯಾ ಏರ್ಲೈನ್ಸ್ ಫ್ಲೈಟ್ 1812 ಮತ್ತು 2002 ರ ಸ್ಕ್ನಿಲಿವ್ ಏರ್ ಶೋ ದುರಂತ, ಆದರೆ ತುಜ್ಲಾ ದ್ವೀಪ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಟರಿಯ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. 2011 ರಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಏರ್‌ಮೊಬೈಲ್ ಪಡೆಗಳು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಮಿಲಿಟರಿ ತಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆಯು ಶೀತಲ ಸಮರದ ತಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಸೋವಿಯತ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಸಂಘಟನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿಸಿತ್ತು. [ಉಲ್ಲೇಖದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ] ಮಾಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಯುಶ್ಚೆಂಕೊ ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಉಕ್ರೇನ್ ರಷ್ಯಾದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಹೀಗಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮದೊಂದಿಗೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ NATO ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತು. ರಾಪಿಡ್ ಟ್ರೈಡೆಂಟ್ 2011 ಮಿಲಿಟರಿ ವ್ಯಾಯಾಮದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸೈನಿಕರು US ಸೈನ್ಯದ ಸೈನಿಕನೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. 2014 ರ ಯುರೋಮೈಡನ್ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನವರೆಗೆ, ಉಕ್ರೇನ್ ರಷ್ಯಾದೊಂದಿಗೆ ಬಿಗಿಯಾದ ಮಿಲಿಟರಿ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ಇದು ಅವರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೋವಿಯತ್ ಇತಿಹಾಸದಿಂದ ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ಪಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಕ್ರೈಮಿಯಾದಲ್ಲಿನ ನೌಕಾ ನೆಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಂಟಿ ವಾಯು ರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆಯು ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದ ಸಹಕಾರಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಹಕಾರವು ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಕಿರಿಕಿರಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು, ಆದರೆ ಉಕ್ರೇನ್ ಮಾಸ್ಕೋದ ಮೇಲೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂತಹ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮುರಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಧ್ಯಕ್ಷ ವಿಕ್ಟರ್ ಯಾನುಕೋವಿಚ್ ಅವರ ಚುನಾವಣೆಯ ನಂತರ, ಮಾಸ್ಕೋ ಮತ್ತು ಕೈವ್ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧಗಳು ಬಿಸಿಯಾದವು ಮತ್ತು ಕೈವ್ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಟೋ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧಗಳು ಯುಶ್ಚೆಂಕೊ ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಣ್ಣಗಾದವು. '''ಉಕ್ರೇನ್ ಮೇಲೆ ರಷ್ಯಾದ ಆಕ್ರಮಣ.''' ಗುರುವಾರ, 24 ಫೆಬ್ರವರಿ 2022 ರಂದು, ರಷ್ಯಾದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು ಉಕ್ರೇನ್ ಅನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದವು.<ref>https://cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine</ref> ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ಸಹಾಯಕ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕಾಲದ-ಸಂಯೋಜಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಘರ್ಷದ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧ ಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿವೆ. ಯುದ್ಧ ಕ್ರಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ, NATO ಸದಸ್ಯ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳಿಂದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳಿಗೆ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಒಳಹರಿವು, ಅನೇಕ ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪಿಯನ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಮಾಜಿ-ಸೋವಿಯತ್ ಸ್ಟಾಕ್ ಹಾಗೂ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ರಷ್ಯಾದ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು, ಸಶಸ್ತ್ರ ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು<ref>https://www.wsj.com/articles/ukraines-new-offensive-is-fueled-by-captured-russian-weapons-11664965264</ref> ಸಹ ಪಡೆಗಳ ನಿರಂತರ ಆಧುನೀಕರಣ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. 2010 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಒಟ್ಟು ಸಿಬ್ಬಂದಿ 200,000 (41,000 ನಾಗರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಸೇರಿದಂತೆ).<ref>https://web.archive.org/web/20160209211820/http://www.operationspaix.net/DATA/DOCUMENT/3081~v~White_Book_2009_-_Armed_Forces_of_Ukraine.pdf</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013 ರಲ್ಲಿ ಬಲವಂತದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು 40% ಬಲವಂತದ ಸೈನಿಕರು ಮತ್ತು 60% ಗುತ್ತಿಗೆ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref>http://www.upi.com/Top_News/Special/2013/10/03/Ukraine-to-end-military-conscription-after-autumn-call-ups/UPI-95521380772920/</ref>ಹಂಗಾಮಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಟರ್ಚಿನೋವ್ ಮೇ 2014 ರಲ್ಲಿ ಬಲವಂತದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>https://web.archive.org/web/20180821133617/https://www.bbc.com/news/world-europe-27247428</ref> 2014 ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಉಕ್ರೇನ್ ತನ್ನ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳಲ್ಲಿ 130,000 ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಇದನ್ನು ಮೀಸಲು ಪಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು.<ref>https://web.archive.org/web/20180821133617/https://www.bbc.com/news/world-europe-27247428</ref> 2015 ರಲ್ಲಿ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 250,800 ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಇದ್ದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>https://www.washingtontimes.com/news/2015/feb/13/ukraine-battles-persist-ahead-cease-fire-deadline/</ref>ಜುಲೈ 2022 ರಲ್ಲಿ, ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವ ಒಲೆಕ್ಸಿ ರೆಜ್ನಿಕೋವ್ ಅವರು ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು 700,000 ಸಕ್ರಿಯ ಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ; ಗಡಿ ಕಾವಲುಗಾರ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸರನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ, ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್ ತಲುಪುತ್ತದೆ ಎಂದು ರೆಜ್ನಿಕೋವ್ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಘನತೆಯ ಕ್ರಾಂತಿಯ ನಂತರ, ಉಕ್ರೇನ್ ರಷ್ಯಾದ ವಿರುದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವ ಮಿಲಿಟರಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು NATO ಸಶಸ್ತ್ರ ಸೇವೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧಕ್ಕಾಗಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅದು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಘಟನೆಗೆ ಸೇರಿದರೆ.<ref>https://www.axios.com/2022/06/15/ukraine-1000-casualties-day-donbas-arakhamia</ref> ಜೂನ್ 2022 ರಲ್ಲಿ, ರಷ್ಯಾದೊಂದಿಗಿನ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ಸಂಧಾನಕಾರ ಡೇವಿಡ್ ಅರಾಖಮಿಯಾ, ಆಕ್ಸಿಯಾಸ್‌ಗೆ ರಷ್ಯಾದ ಉಕ್ರೇನ್ ಆಕ್ರಮಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ 200 ರಿಂದ 500 ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸೈನಿಕರು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>https://www.axios.com/2022/06/15/ukraine-1000-casualties-day-donbas-arakhamia</ref> ಆಗಸ್ಟ್ 2023 ರಲ್ಲಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್ 70,000 ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸೈನಿಕರು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು ಮತ್ತು 100,000 ರಿಂದ 120,000 ಜನರು ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸದ US ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ.<ref>https://www.nytimes.com/2023/08/18/us/politics/ukraine-russia-war-casualties.html</ref><ref>https://www.voanews.com/a/russia-suffers-massive-losses-in-ukraine-but-effect-on-kremlin-policy-unclear/7681161.html</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ 2024 ರಲ್ಲಿ, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಝೆಲೆನ್ಸ್ಕಿ ಪಡೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಹೊಸ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವ ಕಾನೂನಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು.<ref>https://kyivindependent.com/mobilization-in-ukraine-ramps-up-after-law-was-passed-zelensky-says/</ref><ref>https://edition.cnn.com/2024/05/25/europe/ukraine-draft-law-conscription-intl/index.html</ref> 2023 ರಿಂದ, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಕ್ಕೆ 12 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಬಹುದು.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2024/10/21/why-is-ukraines-army-facing-a-desertion-crisis</ref> ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಟರ್ ಜನರಲ್ ಕಚೇರಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ನವೆಂಬರ್ 2024 ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ 100,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://apnews.com/article/deserters-awol-ukraine-russia-war-def676562552d42bc5d593363c9e5ea0</ref> ಆಗಸ್ಟ್ 2022 ರಲ್ಲಿ, ಅಮ್ನೆಸ್ಟಿ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ "ಜನಸಂದಣಿಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಾಗ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪಡೆಗಳು ನಾಗರಿಕರನ್ನು ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿಸುವ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವ ಒಂದು ಮಾದರಿಯನ್ನು" ಗಮನಿಸಿತು, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಮಿಲಿಟರಿ ನಾಗರಿಕರು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಹತ್ತಿರ ಅಥವಾ ಒಳಗೆ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿ, ನಂತರ ರಷ್ಯಾದ ಪಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸಿದ ಹಲವಾರು ನಿದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿತು. ಜನನಿಬಿಡ ವಸತಿ ನೆರೆಹೊರೆಗಳ ಬಳಿ ಇರುವ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಾಗಿ ಬಳಸುವುದನ್ನು ಅಮ್ನೆಸ್ಟಿ ಗಮನಿಸಿದೆ.<ref>https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/08/ukraine-ukrainian-fighting-tactics-endanger-civilians/</ref> ಆಕ್ರಮಣದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ, ಮಾನವರಹಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪಡೆಗಳು (ಯಾವುದೇ ಮಿಲಿಟರಿಯ ಮೊದಲ ಡ್ರೋನ್ ಶಾಖೆ), ಆಕ್ರಮಣ ಪಡೆಗಳು, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಪಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೈಬರ್ ಪಡೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ರಷ್ಯಾದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಲು ಅಥವಾ ಮೀರಿಸಲು ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ಹೊಸ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.dw.com/uk/kibersili-zsu-ak-novij-rid-vijsk-so-ce-dast/a-74293089</ref><ref>https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/09/26/7532633/</ref><ref>https://unn.ua/en/news/ukraine-to-create-space-forces-by-end-of-2025-cabinet-of-ministers</ref> ಜುಲೈ 2026 ರಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವ ಮೈಖೈಲೊ ಫೆಡೋರೊವ್ ಅವರನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಝೆಲೆನ್ಸ್ಕಿ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ವಜಾಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯೆವ್ಹೆನ್ ಖ್ಮಾರಾ ಅವರನ್ನು ಹಂಗಾಮಿ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://www.rferl.org/a/who-is-yevhen-khmara-ukraine-defense-minister-fedorov/33805925.html</ref> ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಕಮಾಂಡರ್-ಇನ್-ಚೀಫ್ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಸಿರ್ಸ್ಕಿ ಅವರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ಮೈಖೈಲೊ ಡ್ರಾಪಟಿ ಅವರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://www.euronews.com/my-europe/2026/07/21/zelenskyy-replaces-oleksandr-syrskyi-with-mykhailo-drapatyi-as-ukraines-commander-in-chief</ref> =ಇತ್ತೀಚಿನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು= ಉಕ್ರೇನ್ ಶಾಂತಿಪಾಲನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. 1992 ರಿಂದ, 30,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸೈನಿಕರು ಹಿಂದಿನ ಯುಗೊಸ್ಲಾವಿಯಾದಲ್ಲಿ (ಬೋಸ್ನಿಯಾ ಮತ್ತು ಹರ್ಜೆಗೋವಿನಾದಲ್ಲಿ IFOR, ಕ್ರೊಯೇಷಿಯಾದಲ್ಲಿ UNPROFOR ಮತ್ತು UNTAES, ಕೊಸೊವೊದಲ್ಲಿ KFor), ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯದಲ್ಲಿ (ದಕ್ಷಿಣ ಲೆಬನಾನ್, ಕುವೈತ್, ಇರಾಕ್) ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ (ಅಂಗೋಲಾ, ಸಿಯೆರಾ ಲಿಯೋನ್, ಲೈಬೀರಿಯಾ) ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>http://www.mil.gov.ua/index.php?part=peacekeeping&lang=en</ref> ಹಿಂದಿನ ಸೋವಿಯತ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ತುಕಡಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪಡೆಗಳು 1992 ರಲ್ಲಿ UNPROFOR ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಆ ವರ್ಷದ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಯುಗೊಸ್ಲಾವಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಜುಲೈ 3, 1992 ರಂದು, ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳನ್ನು UN ಶಾಂತಿಪಾಲನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವ ಕೋಸ್ಟಿಯಾಂಟಿನ್ ಮೊರೊಜೊವ್, 93 ನೇ ಗಾರ್ಡ್ ಮೋಟಾರ್ ರೈಫಲ್ ವಿಭಾಗವನ್ನು (ಈಗ 93 ನೇ ಯಾಂತ್ರಿಕೃತ ಬ್ರಿಗೇಡ್) ಆಧರಿಸಿದ 240 ನೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಿಶೇಷ ಬೆಟಾಲಿಯನ್ (UKRBAT-1) ಅನ್ನು ರಚಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಿದರು. ಜುಲೈ 31, 1992 ರಂದು ಸರಜೆವೊಗೆ ಬಂದ ಕೂಡಲೇ, ಬೆಟಾಲಿಯನ್‌ನ ಫಿರಂಗಿಗಳು ಬೋಸ್ನಿಯನ್ ಸೆರ್ಬ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಬೋಸ್ನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಮರ ನಡುವಿನ ಪರಸ್ಪರ ಗಾರೆ ಹೋರಾಟದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಸೆರ್ಬಿಯನ್ ಶೆಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಡಿದು, ಏಳು ಸೈನಿಕರು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ದಾಖಲಾದ ನಂತರ ನಿಧನರಾದರು. 1997 ರಿಂದ, ಉಕ್ರೇನ್ NATO ನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೋಲೆಂಡ್‌ನೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪೋಲಿಷ್ ಆಜ್ಞೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಡೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಘಟಕವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಕೊಸೊವೊದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್-ಪೋಲಿಷ್ ಬೆಟಾಲಿಯನ್ (UKRPOLBAT) ನ ಭಾಗವಾಗಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಸಹ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಗಸ್ಟ್ 1, 2009 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಒಟ್ಟು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಮಿಲಿಟರಿ ನಿಯೋಜನೆಯು 8 ಶಾಂತಿಪಾಲನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ 540 ಸೈನಿಕರು.<ref>https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1458834/Shia-militia-takes-city-as-Ukrainians-flee.html</ref> ಇರಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ US ಮೆರೀನ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪಡೆಗಳು 2003 ರ ಇರಾಕ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, 2003 ರಿಂದ 2006 ರವರೆಗೆ, ಉಕ್ರೇನ್ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಡೆಗೆ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಪೂರೈಸಿತು, ಇರಾಕ್ ಮತ್ತು ನೆರೆಯ ಕುವೈತ್‌ಗೆ 1,600 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸೈನಿಕರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿತು. ಆನಂತರ, ಉಕ್ರೇನ್ 2008 ರವರೆಗೆ ಇರಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 40 ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, 5,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ನರು ಇರಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು, ಅವರಲ್ಲಿ 18 ಮಂದಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಗಾಯಗೊಂಡರು. <ref>https://www.theguardian.com/world/2003/jul/03/iraq</ref><ref>https://www.army.mil/article/15056/ukrainians_complete_mission_in_iraq</ref><ref>https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1458834/Shia-militia-takes-city-as-Ukrainians-flee.html</ref> ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ನಿಯಮಿತ ರಚನೆಯ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧವು ಏಪ್ರಿಲ್ 6, 2004 ರಂದು ಇರಾಕ್‌ನ ಕುಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಶಾಂತಿಪಾಲನಾ ತುಕಡಿಯ ಮೇಲೆ ಮಹ್ದಿ ಸೈನ್ಯದ ಉಗ್ರಗಾಮಿಗಳು ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ನರು ಗುಂಡು ಹಾರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ನಗರವನ್ನು ದಂಗೆಕೋರರಿಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಮೊದಲು ಅವರು ನಿಯೋಜಿಸಲಾದ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆದ ನಂತರ, ಉಕ್ರೇನ್ ಇರಾಕ್, ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ, ಕೊಸೊವೊಗೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಆಫ್ರಿಕಾಕ್ಕೆ (ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್ ಘಟಕಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ) ಯುಎನ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಶಾಂತಿಪಾಲಕರನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದೆ. 2014 ರಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದಾಗಿ ಮರಳಿ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ನೌಕಾ ಘಟಕಗಳು ಸೊಮಾಲಿಯಾದ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಡಲ್ಗಳ್ಳತನ ವಿರೋಧಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದವು. ಜನವರಿ 19, 2015 ರಂದು, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ 18 ನೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್ ತುಕಡಿಯು ಇತರ MONUSCO ಪಡೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾಂಗೋ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಗಣರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಮ ಸಶಸ್ತ್ರ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ 2 ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವ ಯಶಸ್ವಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿತು. ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಹೊರಗೆ ನಿಯೋಜನೆ ಕಾಂಗೋ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಗಣರಾಜ್ಯ: (MONUSCO) – ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ 12 ತಜ್ಞರು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು Mi-24 ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್‌ಗಳು ಕೊಸೊವೊ: (KFOR) – 128 ಸೈನಿಕರು ಕೊಸೊವೊ: (UNMIK) – 1 ಮಿಲಿಟರಿ ಸಂಪರ್ಕ ಘಟಕದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ, 1 ಸಂಪರ್ಕ ಅಧಿಕಾರಿ ಲೈಬೀರಿಯಾ: (UNMIL) – 277 ಅನಿಶ್ಚಿತ ಪಡೆಗಳು, ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ 2 ತಜ್ಞರು[162][169] ಮೊಲ್ಡೊವಾ: (ಟ್ರಾನ್ಸ್ನಿಸ್ಟ್ರಿಯಾ) – 10 ಮಿಲಿಟರಿ ವೀಕ್ಷಕರು ಸುಡಾನ್: (UNMIS) – ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ 9 ತಜ್ಞರು ಮಾಲಿ (20) ರಷ್ಯಾದಿಂದ ಕ್ರೈಮಿಯಾವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಖ್ಯ ಲೇಖನ: ರಷ್ಯಾದ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ ಕ್ರೈಮಿಯಾವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು 2 ಮಾರ್ಚ್ 2014 ರಂದು, ರಷ್ಯಾದ ಮಿಲಿಟರಿ ಆಕ್ರಮಣದ ನಂತರ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಕ್ರೈಮಿಯದ.<ref>https://www.nytimes.com/2014/03/03/world/europe/ukraine.html</ref> ಮಾರ್ಚ್ 19, 2014 ರಂದು, ಉಕ್ರೇನ್ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು "ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ" ಮುಖ್ಯ ಭೂಭಾಗಕ್ಕೆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26656617</ref> =ಅನುಭವಿಗಳು= ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಮಿಲಿಟರಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳು ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹರು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಭತ್ಯೆಗಳು, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೇವೆಗಳ ಮೇಲಿನ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯ ಉಚಿತ ಬಳಕೆ, ಕೆಲಸದಿಂದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ರಜೆ ದಿನಗಳು, ಕೆಲಸದ ವಜಾಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರಣ ಆದ್ಯತೆ, ಸಾಲಗಳಿಗೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶ, ಭದ್ರತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸುವಾಗ ಆದ್ಯತೆ, ವೃತ್ತಿಪರ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಪಾರ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸುವಾಗ ಆದ್ಯತೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್, ಅನಿಲ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಸಬ್ಸಿಡಿಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಮಿಲಿಟರಿ ಆರೋಗ್ಯವರ್ಧಕಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ವೆಟರನ್‌ಗಳು ಅರ್ಹರಾಗಬಹುದು. 2014 ರಲ್ಲಿ, ಡಾನ್‌ಬಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸರ್ಕಾರ ವೆಟರನ್ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಿದೇಶಿ ವೆಟರನ್‌ಗಳು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ಕೆಲವು ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಗೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು.<ref>https://web.archive.org/web/20141009145108/http://timlawyer.com.ua/lgoti-voenoslugashim-uchastnikam-ato</ref> 22 ನವೆಂಬರ್ 2018 ರಂದು, ಐರಿನಾ ಫ್ರಿಜ್ ಅವರನ್ನು ವೆಟರನ್ಸ್ ಅಫೇರ್ಸ್‌ನ ಮೊದಲ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20210514041628/https://www.unian.info/politics/10348734-ukraine-parliament-appoints-markarova-friz-ministers.html</ref> ವೆಟರನ್ ಗುಂಪುಗಳು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಂತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿಲ್ಲ, ಇದು ವಿದೇಶಿ ಯುದ್ಧಗಳ ವೆಟರನ್‌ಗಳಂತಹ ಹಲವಾರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ವೆಟರನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಕ ಬದುಕಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಹ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಗೌರವದಿಂದ ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತರ ವೆಟರನ್‌ಗಳು ಅಷ್ಟೊಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಲ್ಲ. ಸೋವಿಯತ್-ಆಫ್ಘಾನ್ ಯುದ್ಧದ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಯೋಧರು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ವಿಯೆಟ್ನಾಂ ಯುದ್ಧದ ಯೋಧರನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಹೋಲುತ್ತಾರೆ. ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕರನ್ನು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟಿತು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟ ಮತ್ತು ಅದರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ರಾಜ್ಯಗಳು ತಪ್ಪು ಎಂದು ಹಣೆಪಟ್ಟಿ ಕಟ್ಟಿವೆ. ಯುದ್ಧದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಸಾರ ಮತ್ತು ಸೆನ್ಸಾರ್‌ಶಿಪ್ ಕೊರತೆಯು ಅನೇಕರಿಗೆ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿತು. <ref>http://www.vvaw.org/veteran/article/?id=61&print=yes</ref> 2004 ರಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್ ಇರಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ತಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರವು ಇರಾಕ್ ಯುದ್ಧದ ಅನೇಕ ಯೋಧರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಅರಿತುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ರಷ್ಯಾದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದಾಗಿ, ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪೀಳಿಗೆಯ ಯೋಧರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಯೋಧರು ಇತರ ಎಲ್ಲದರಂತೆಯೇ ಅದೇ ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಯುದ್ಧದ ಅಧಿಕೃತ ಘೋಷಣೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಯೋಧರ ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಗೆ ಕಟ್-ಆಫ್ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿತ್ತು, ಸಂಘರ್ಷದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಅನೇಕರನ್ನು ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಲ್ಲದೆ ಬಿಡಲಾಯಿತು. ಮೊದಲಿಗೆ, ಉಕ್ರೇನ್ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅನುಭವಿಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲು ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟು ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮೇಲಾಗಿ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಬೆಟಾಲಿಯನ್‌ಗಳ ಸದಸ್ಯರು ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ, ಡಾನ್‌ಬಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸೇವಾ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅನುಭವಿಗಳ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡುವ ಕಾನೂನನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಕ್ರೈಮಿಯಾದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಐದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಬೆಟಾಲಿಯನ್‌ಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಾರ್ಡ್‌ಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು, ಅವುಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಪಡೆಗಳ ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾಡಿತು, ಹೀಗಾಗಿ ಅವರ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ಅನುಭವಿ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟರು. <ref>http://censor.net.ua/news/305860/status_uchastnika_boevyh_deyistviyi_boyitsy_ato_poka_poluchayut_tolko_posmertno</ref><ref>http://gazeta.zn.ua/internal/uchastnik-boevyh-deystviy-nerealnaya-mechta-uchastnika-ato-_.html</ref> ಡಾನ್‌ಬಾಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಯುದ್ಧದ ಅನುಭವಿಗಳು ತಮ್ಮ ನೋಂದಣಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್‌ಗಳು (ಸಕ್ರಿಯ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದರೆ) ಅಥವಾ 1,000 ಚದರ ಮೀಟರ್‌ಗಳ ಕಟ್ಟಡ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. =ಉಲ್ಲೇಖಗಳು= ot7xxqfp6n7xi96cz3p8vtlf74x01yv 0 180583 1434132 1383805 2026-10-24T04:10:24Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434132 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರೈಯಾನ್‌ಗಳು | map = Raions of Ukraine (after Oct. 2020) EN.svg | caption = | category = ಎರಡನೇ ಹಂತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ | territory = ಉಕ್ರೇನ್ | upper_unit = ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್‌ಗಳು | start_date = 17 ಜುಲೈ 2020 | current_number = 136 | number_date = 2023 | population_range = | area_range = | government = ರೈಯಾನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ | subdivision = 1469 ಹ್ರೊಮಾಡಾಗಳು }} ಒಂದು ರಾಯಾನ್ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: район, ರೋಮನೀಕರಿಸಿದ: ರಾಯಾನ್; ಬಹುವಚನ: ರಾಯಾನ್), ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಎಂದು ಅನುವಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಹಂತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ರಾಯಾನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸೋವಿಯತ್ ಸಮಾಜವಾದಿ ಗಣರಾಜ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ 1923–1929 ರ ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು 1991 ರಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಆಡಳಿತ ರಚನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Raions_of_Ukraine#cite_note-20Ukraine%25201932rainons-1</ref><ref>https://books.google.com/books?id=BNUtdVrw6lIC&dq=16+July+1991+Ukrainian+state+sovereignty.&pg=PA722</ref> ಜುಲೈ 17, 2020 ರಂದು, ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ (ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂಸತ್ತು) ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿತು, ಅದು ರಾಯಾನ್‌ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು 490 ರಿಂದ 136 ಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ "ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮಹತ್ವದ ನಗರಗಳನ್ನು" ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ರಾಯಾನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿತು.<ref>https://decentralization.gov.ua/news/12634</ref><ref>https://decentralization.gov.ua/admin/articles/12533.html</ref> ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಕ್ರೀಡಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲ್ಯಾಣ ಸೇರಿದಂತೆ ರಾಯಾನ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ರಾಯಾನ್‌ಗಳ ಉಪವಿಭಾಗಗಳಾದ ಹ್ರೋಮಾಡಾಗಳಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://m.glavcom.ua/publications/kudi-znikayut-rayoni-pislyamova-do-guchnoji-reformi-zelenskogo-697326.html</ref> 136 ಹೊಸ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಮಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಸೇರಿವೆ, ಇದು 2014 ರಿಂದ ರಷ್ಯಾದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೂ ಇದು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>https://decentralization.gov.ua/en/admin/articles/12639.html</ref><ref>https://decentralization.gov.ua/admin/articles/12639.html</ref> =ಇತಿಹಾಸ= ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಯನ್‌ಗಳ ಇತಿಹಾಸವು ಸೋವಿಯತ್ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. 1920ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಪುನರ್‌ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ರಾಯನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ಹಿಂದಿನ ಗವರ್ನರೇಟ್‌ಗಳು, ಕೌಂಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಹೊಸ ಸೋವಿಯತ್ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ರಾಯನ್‌ಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಮುಖ ಘಟಕಗಳಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದವು. 1991ರಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆದ ನಂತರ, ದೇಶವು ಹಿಂದಿನ ಸೋವಿಯತ್ ಕಾಲದ ರಾಯನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಹುಪಾಲು ಮುಂದುವರಿಸಿತು. ರಾಯನ್‌ಗಳು ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್‌ಗಳ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಘಟಕಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅವುಗಳ ಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳು ನಡೆದವು.<ref>https://decentralization.ua/newrayons?utm_source=chatgpt.com</ref> 2014ರ ನಂತರ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವ-ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣ ಸುಧಾರಣೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇದರ ಭಾಗವಾಗಿ ಹ್ರೋಮಾಡಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆ 17 ಜುಲೈ 2020ರಂದು ನಡೆಯಿತು. ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂಸತ್ತು ದೇಶದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೊಸ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ರಾಯನ್‌ಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ 136 ದೊಡ್ಡ ರಾಯನ್‌ಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಹೊಸ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ರಾಯನ್‌ಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹ್ರೋಮಾಡಾಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಮೇಲ್ದರ್ಜೆಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಘಟಕಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಸುಧಾರಣೆಯು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಸರಳಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವ-ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಯಿತು. <ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-20?utm_source=chatgpt.com |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260822084424/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-20%3Futm_source%3Dchatgpt.com |archive-date=2026-08-22 |url-status=dead}}</ref> =ರಾಯನ್‌ಗಳ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ರಚನೆ= ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಯನ್‌ಗಳು ದೇಶದ ಎರಡನೇ ಹಂತದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ. 2020ರ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಯ ಮೊದಲು ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ 490 ರಾಯನ್‌ಗಳು ಇದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದ್ದು, ಕೆಲವು ರಾಯನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 10,000ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 100,000ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿದ್ದರು. ಈ ಅಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ರಾಯನ್‌ಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.<ref>https://decentralization.gov.ua/new-rayons?utm_source=chatgpt.com</ref> 17 ಜುಲೈ 2020ರಂದು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂಸತ್ತು ಹೊಸ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿತು. ಇದರ ಮೂಲಕ ಹಿಂದಿನ 490 ರಾಯನ್‌ಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿ 136 ಹೊಸ ರಾಯನ್‌ಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಹೊಸ ರಾಯನ್‌ಗಳ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಅವುಗಳೊಳಗೆ ಸೇರಿಸಲಾದ ಗ್ರಾಮೀಣ, ವಸತಿ ಮತ್ತು ನಗರ ಹ್ರೋಮಾಡಾಗಳ ಹೊರಗಿನ ಗಡಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಹೊಸ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಹ್ರೋಮಾಡಾಗಳು ರಾಯನ್‌ಗಳೊಳಗಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳಾಗಿವೆ. 2020ರ ಸುಧಾರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1,469 ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹ್ರೋಮಾಡಾಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ರಚನೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಕ್ರೇನ್ → ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ → ರಾಯನ್ → ಹ್ರೋಮಾಡಾ ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಬಹುದು. 136 ಹೊಸ ರಾಯನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 119 ರಾಯನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 25 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020ರಂದು ಮೊದಲ ರಾಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆದವು. ಉಳಿದ 17 ರಾಯನ್‌ಗಳು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. =ಪರಿಭಾಷೆ= {| class="wikitable sortable" ! ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ! ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಲಿಪ್ಯಂತರ ! ಕನ್ನಡ |- | Район | Raion | ಜಿಲ್ಲೆ |- | Район у місті | Raion u misti | ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ, ನಗರದೊಳಗಿನ ಜಿಲ್ಲೆ |} =ನಗರಗಳಲ್ಲಿನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು= ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಎರಡು ನಗರಗಳನ್ನು (ಕೈವ್ ಮತ್ತು ಸೆವಾಸ್ಟೊಪೋಲ್) ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ನಗರದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಮತ್ತು ನಗರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಅಧೀನವಾಗಿವೆ. =ಪಟ್ಟಿ= {| class="wikitable sortable" !ಪ್ರದೇಶ !ರೈಯಾನ್‌ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಸ್ವಾಯತ್ತ ಕ್ರಿಮಿಯಾ ಗಣರಾಜ್ಯ | align="center" |10 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ವಿನ್ನಿತ್ಸಿಯಾ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |6 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ವೊಲಿನ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |4 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಡ್ನಿಪ್ರೊಪೆಟ್ರೋವ್ಸ್ಕ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |7 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |8 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಝೈಟೊಮಿರ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |4 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಝಕರ್ಪಾಟಿಯಾ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |6 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಝಪೊರಿಜ್ಝಿಯಾ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |5 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಇವಾನೊ-ಫ್ರಾಂಕಿವ್ಸ್ಕ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |6 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಕೀವ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |7 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಕಿರೊವೊಹ್ರಾದ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |4 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಲುಹಾನ್ಸ್ಕ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |8 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಲ್ವಿವ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |7 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಮಿಕೊಲಾಯಿವ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |4 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಒಡೆಸಾ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |7 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಪೊಲ್ಟಾವಾ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |4 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ರಿವ್ನೆ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |4 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಸುಮಿ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |5 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಟೆರ್ನೊಪಿಲ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |3 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಖಾರ್ಕಿವ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |7 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಖೆರ್ಸಾನ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |5 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಖ್ಮೆಲ್ನಿತ್ಸ್ಕಿ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |3 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಚೆರ್ಕಾಸಿ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |4 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಚೆರ್ನಿವ್ಟ್ಸಿ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |3 |- | style="background:#F2F2CE; color:black|ಚೆರ್ನಿಹಿವ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ | align="center" |5 |- bgcolor="lightgray" | align="center" |'''ಉಕ್ರೇನ್''' | align="center" |'''136''' |} =ಉಲ್ಲೇಖಗಳು= 0dugdbydink1wy74xfhfr920sovtfzq 0 180587 1434127 1384447 2026-10-24T04:02:18Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434127 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%;" | ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Cabinet of Ministers of Ukraine (en).svg|250px]] |- ! ರಾಜ್ಯ | ಉಕ್ರೇನ್ |- ! ವಿಳಾಸ | ಸರ್ಕಾರಿ ಭವನ<br> ಹ್ರುಶೆವ್ಸ್ಕಿ ರಸ್ತೆ, ಕೀವ್ |- ! ರಚನೆ | 28 ಜೂನ್ 1917 (ಮೂಲತಃ)<br> 18 ಏಪ್ರಿಲ್ 1991 (ಪ್ರಸ್ತುತ ರೂಪ) |- ! ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ | ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ |- ! ನೇಮಕ ಮಾಡುವ ಸಂಸ್ಥೆ | ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ |- ! ಮುಖ್ಯ ಅಂಗ | ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ |- ! ಸಚಿವಾಲಯಗಳು | 17 |- ! ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವ | ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ |- ! ಜಾಲತಾಣ | https://www.kmu.gov.ua/en |} ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಂಪುಟ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: Кабінет Міністрів України, abbr. КабМін, ರೋಮನೀಕರಿಸಿದ: ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಮಿನಿಸ್ಟ್ರಿವ್ ಉಕ್ರೇನಿ, abbr. ಕ್ಯಾಬ್‌ಮಿನ್), ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಕ್ರೇನ್ ಸರ್ಕಾರ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: Уряд України, ರೋಮನೀಕರಿಸಿದ: ಉರಿಯಾದ್ ಉಕ್ರೇನಿ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20070325112013/http://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_Ukraine#Article_116</ref> ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಂಪುಟವಾಗಿ, ಇದನ್ನು ಏಪ್ರಿಲ್ 18, 1991 ರಂದು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ಸಂಖ್ಯೆ 980-XII ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ವಿಟೋಲ್ಡ್ ಫೋಕಿನ್ ಅವರನ್ನು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಅನುಮೋದಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂಪುಟವು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಉಪ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಪುಟದ ಅಧಿವೇಶನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಮತ್ತು ಮತ ಚಲಾಯಿಸುವ ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್‌ನ "ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ" ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ಕಾಲೇಜು ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸಂಪುಟದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಉಪ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಮೊದಲ ಉಪ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳಾಗಿ ನೇಮಿಸಬಹುದು. ಸೋವಿಯತ್ ಸರ್ಕಾರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ ನಾಮಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಉಪ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಾ ಸರ್ಕಾರಿ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಅಧಿವೇಶನಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಅಥವಾ ಮಂತ್ರಿ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರದ ಕಚೇರಿಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಮತ ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಂಪುಟ ಸಚಿವಾಲಯವು ಸಂಪುಟದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರಿ ಆಡಳಿತದ ಮೂಲ ಘಟಕವು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರದ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದೆ (ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕಚೇರಿ) ಇದನ್ನು ಮಂತ್ರಿ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಬಹುದು. ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರದ ಅಂತಹ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಯು ಅದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ (ಹೊಲೊವಾ). ಮಂತ್ರಿ ಸ್ಥಾನಮಾನವಿಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರದ ಅನೇಕ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಗಳು ಸರ್ಕಾರಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ಭಾಗವಾಗಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಇತರವುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಅಥವಾ ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ (ಸಂಸತ್ತು) ಅನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ. ಮಂತ್ರಿ ಸ್ಥಾನಮಾನವಿಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರದ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಸೇವೆಗಳು, ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು ಅಥವಾ ತಪಾಸಣೆಗಳಾಗಿ ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರದ ಆಯ್ದ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಗಳಿಗೆ "ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ" ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿಧಿಗಳು, ಸಮಿತಿಗಳು ಅಥವಾ ಇತರ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಂಪುಟವು ಜುಲೈ 16, 2026 ರಂದು ಸೆರ್ಹಿ ಕೊರೆಟ್ಸ್ಕಿ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾದ ಕೊರೆಟ್ಸ್ಕಿ ಸರ್ಕಾರವಾಗಿದೆ. =ವ್ಯಾಪ್ತಿ= ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿನ ಸಚಿವಾಲಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಬದಲಾಗಿದೆ, ಕೆಲವು ಸಚಿವಾಲಯಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು, ಇತರವುಗಳನ್ನು ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯ ಸಮಿತಿಗಳು ಅಥವಾ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳಾಗಿ ಕೆಳದರ್ಜೆಗಿಳಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಚಿವಾಲಯವು ಇತರ ಸರ್ಕಾರಿ ಉಪ-ಇಲಾಖೆಗಳ ಉಸ್ತುವಾರಿ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. "ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರದ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಗಳು (ಅಂಗಗಳು)" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮೂರು ಮೂಲಭೂತ ರೀತಿಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಉಪ-ಇಲಾಖೆಗಳಿವೆ: ಸೇವೆಗಳು, ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು, ತಪಾಸಣೆಗಳು. ಮೂಲಭೂತ ಸರ್ಕಾರಿ ಉಪ-ಇಲಾಖೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಪಡೆದ ಇತರ ಸರ್ಕಾರಿ ಉಪ-ಇಲಾಖೆಗಳು ಸಹ ಇವೆ. ಅಂತಹ ಉಪ-ಇಲಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಮಿತಿಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ಆಯೋಗಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ನಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇವೆ. ಉಪ-ಇಲಾಖೆಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಮರುಸಂಘಟನೆಯ ಮೂಲಕ ಮಂತ್ರಿ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಏರಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ, ಸರ್ಕಾರಿ ಸಚಿವಾಲಯಗಳನ್ನು ಉಪ-ಇಲಾಖೆಗಳಾಗಿ ಕೆಳದರ್ಜೆಗಿಳಿಸಬಹುದು (ಉದಾ. ತುರ್ತು ಸಚಿವಾಲಯವನ್ನು ಆಂತರಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯದ ಉಪ-ಇಲಾಖೆಗೆ ಕೆಳದರ್ಜೆಗಿಳಿಸಲಾಯಿತು). ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವು ಉಕ್ರೇನ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ ಅವರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ, ಮೊದಲ ಉಪ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ, ಮೂವರು <ref>http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/86199/</ref> ಉಪ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, ಅವರು ತಮ್ಮ ನಿಯೋಜಿತ ಸಚಿವಾಲಯಗಳ (ಇಲಾಖೆಗಳು) ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ, "ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯಗಳ" ಸಂಸ್ಥೆಯೂ ಇತ್ತು, ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಫೆಬ್ರವರಿ 25, 1992 ರಂದು ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ತೀರ್ಪಿನಿಂದ (#98) ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ಸಚಿವಾಲಯ (ಅಥವಾ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ಸಚಿವರು) ಸರ್ಕಾರದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. <ref>http://www.kyivpost.com/content/ukraine/yanukovych-is-appointing-new-cabinet-of-ministers-318086.html</ref> ಸಚಿವಾಲಯದ ರಚನಾತ್ಮಕ ಭಾಗವು ಉಕ್ರೇನ್ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದೆ. '''ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಪರ್ಕ''' ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ ಸಭೆಗಳ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಟಿವಿಯಲ್ಲಿ ನೇರ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/67177/</ref> ಆಗಸ್ಟ್ 2016 ರಿಂದ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ನರು "ರಾಜ್ಯ ನೀತಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಆದ್ಯತೆಗಳ ರಚನೆಗೆ (ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು)" ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ನರ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಬಹುದು ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು.<ref>https://www.unian.info/politics/1491296-ukrainians-can-submit-e-petitions-to-sabinet-from-aug-29.html</ref> ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾದರೆ, ಅರ್ಜಿಯು ಪ್ರಕಟಣೆಯ ದಿನಾಂಕದಿಂದ ಮೂರು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಕನಿಷ್ಠ 25,000 ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು.<ref>https://www.unian.info/politics/1491296-ukrainians-can-submit-e-petitions-to-sabinet-from-aug-29.html</ref> ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು "ಆಪ್ಟಿಮೈಸೇಶನ್‌ಗಳು" ಒಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಜಪಾಡಿನ್‌ಚುಕ್ ಪ್ರಕಾರ, ಈಗಾಗಲೇ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುವ ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು 1991 ರ ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಂಪುಟವನ್ನು (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಂಡಳಿಯ ಬದಲಿಗೆ) ರಚಿಸಿದಾಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಸರ್ಕಾರದ ಹೊಸ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20200924142511/http://academy.gov.ua/ej/ej13/txts/Zapadynchuk.pdf</ref> 1996 ರಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್ ಸಂವಿಧಾನದ ರೂಪಾಂತರದವರೆಗೆ, ಉಕ್ರೇನ್ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು 1978 ರ ಉಕ್ರೇನ್ ಸಂವಿಧಾನ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR) ಆಳಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20200924142511/http://academy.gov.ua/ej/ej13/txts/Zapadynchuk.pdf</ref> ಅಲ್ಲದೆ, 1978 ರ ಸಂವಿಧಾನವು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು (1991 ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ ಕಚೇರಿ) ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು (ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರ) (ಲೇಖನ 114-1) ಎಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20200924142511/http://academy.gov.ua/ej/ej13/txts/Zapadynchuk.pdf</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Verkhovna_Rada</ref> ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ನೇತೃತ್ವದ ಸರ್ಕಾರವು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಕ್ಷರಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿತು, ಇದು ತನ್ನದೇ ಆದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದ ರಾಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20200924142511/http://academy.gov.ua/ej/ej13/txts/Zapadynchuk.pdf</ref> =ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ= ಉಕ್ರೇನ್ ಸಂವಿಧಾನದ 116 ನೇ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಂಪುಟದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರದ (ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ) ಸದಸ್ಯರು ಉಕ್ರೇನ್ ನಾಗರಿಕರು, ಅವರಿಗೆ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು, ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಭಾಷೆ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್) ಇದೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಸದಸ್ಯರು ಸ್ಥಾಪಿತ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಳಿಸಿಹಾಕದ ಮತ್ತು ತೆಗೆದುಹಾಕದ ತೀರ್ಪು ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕೃತ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಕೆಲಸದ ಸಮಯದ ಹೊರಗೆ ಬೋಧನೆ, ಪಾಂಡಿತ್ಯಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಸೃಜನಶೀಲ ಚಟುವಟಿಕೆ ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಲಾಭ ಗಳಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉದ್ಯಮದ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ ಅಥವಾ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗುವುದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇತರ ಕೆಲಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಬಾರದು. ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಡೆಪ್ಯೂಟಿಯನ್ನು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಂಪುಟಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿದರೆ ಅವರು ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆ ಪತ್ರವನ್ನು ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾದ ಮುಂದಿನ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಪರಿಶೀಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಪುಟದ ಅಧಿವೇಶನಗಳಲ್ಲಿ, ಉಕ್ರೇನ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಅಥವಾ ಅವರ ನೇಮಕಗೊಂಡವರು ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದು. ವರ್ಕೋವ್ನಾ ರಾಡಾದ ಸಮಗ್ರ ಅಧಿವೇಶನಗಳಲ್ಲಿ, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಡೆಪ್ಯೂಟೀಸ್ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ಸಮಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವರ್ಕೋವ್ನಾ ರಾಡಾದ ಸದಸ್ಯರ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಮರಣದಂಡನೆಗೆ ಕಡ್ಡಾಯವಾದ ನಿರ್ಣಯಗಳು ಮತ್ತು ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್, ಸಚಿವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಕಾನೂನು ಕಾಯಿದೆಗಳು ನೋಂದಣಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ. ನೋಂದಾಯಿಸಲು ವಿಫಲವಾದರೆ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಅಮಾನ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. (ಲೇಖನ 117 ನೋಡಿ) ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಶಾಸಕಾಂಗ ಉಪಕ್ರಮದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ವರ್ಕೋವ್ನಾ ರಾಡಾಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಮಸೂದೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಬಹುದು. ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಉಪ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸಂಸತ್ತಿನ ಅಧಿವೇಶನಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಜರಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದು. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 15 ರ ನಂತರ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಜ್ಯ ಬಜೆಟ್‌ನ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ವರ್ಕೋವ್ನಾ ರಾಡಾಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್‌ನ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸದಸ್ಯರು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರೆ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್‌ನ ಅಧಿವೇಶನಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿರುವವರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧಿವೇಶನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ ಅವರನ್ನು ಸಲಹಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ಡೆಪ್ಯೂಟಿಯಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದು. ಸಂಪುಟದ ಇತರ ಸದಸ್ಯರ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳ ಮೇರೆಗೆ, ಸಂಪುಟದ ಅಧಿವೇಶನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದ ಇತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಅಧಿವೇಶನಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ - ಮೊದಲ ಉಪ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ. ಸಂಪುಟದ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಸಂಪುಟದ ಬಹುಪಾಲು ಸದಸ್ಯರು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಮಾನ ಮತಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಮತವನ್ನು ನಿರ್ಣಾಯಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸರ್ಕಾರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರನ್ನು (ಕ್ರೈಮಿಯಾದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಉಕ್ರೇನ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಅವಧಿಗೆ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ಸಲ್ಲಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20190410203143/https://112.international/ukraine-top-news/ukraines-government-approves-dismissal-of-odesa-region-state-administration-stepanov-38706.html</ref> =ನೇಮಕಾತಿ ಮತ್ತು ವಜಾ= ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ ನಂತರ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಲು ವೆರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ ಐದು ದಿನಗಳ ಕಾಲಾವಕಾಶವಿದೆ.<ref>http://www.kyivpost.com/content/ukraine/azarov-out-for-now-or-out-for-good-as-prime-minister-317085.html</ref> ಯಾವುದೇ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಚಿವರನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಲು ಅಥವಾ ವಜಾಗೊಳಿಸಲು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮತ ಚಲಾಯಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.<ref>https://voxukraine.org/cards/pravlinnya/index-en.html#three</ref> ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಅಥವಾ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರು ಅವಿಶ್ವಾಸ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಸಂಸತ್ತಿನ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/go/794-18 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302174210/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/794-18 |archive-date=2023-03-02 |url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ರಾಜೀನಾಮೆಯ ನಂತರ ಇಡೀ ಸಂಪುಟವನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>http://www.kyivpost.com/content/politics/nsdc-secretary-sees-azarov-as-likely-candidate-for-premiership-317089.html</ref> ಆದರೆ ಸಂಪುಟದ ರಾಜೀನಾಮೆಯನ್ನು ಸಂಪುಟವು ತನ್ನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದ ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಂದರೆ ಸಂಪುಟದ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ವಜಾಗೊಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.<ref>https://www.pravda.com.ua/news/2020/01/16/7237561/</ref> ಹೊಸ ಸಂಪುಟವು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವವರೆಗೆ 60 ದಿನಗಳವರೆಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಸಂಪುಟಕ್ಕೆ ಆದೇಶಿಸಬಹುದು.<ref>http://www.kyivpost.com/content/politics/nsdc-secretary-sees-azarov-as-likely-candidate-for-premiership-317089.html</ref><ref>http://en.interfax.com.ua/news/general/188961.html</ref> ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಅರ್ಜಿಯ ಮೇರೆಗೆ ಉಕ್ರೇನ್ ಸಂಸತ್ತು ಸಂಪುಟದ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ (ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವರು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ). ಕಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸೇವೆಯ ಮೇಲಿನ ಶಾಸನವು ಸಂಪುಟದ ಸದಸ್ಯರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ಸ್ಥಾನಗಳು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿದ್ದು, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ಮೇಲಿನ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಕಾನೂನಿನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲಕ್ಕೆ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ ಕೊನೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>http://www.kyivpost.com/content/ukraine/rada-terminates-mandates-of-yatsenyuk-eight-members-of-parliament-appointed-ministers-373866.html</ref> 2004 ರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು 2004 ರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ 2004 ರ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕೆಳಗಿನ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸಂಸತ್ತಿನಿಂದ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ಬಹುಮತದ ಅನುಮೋದನೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸಂವಿಧಾನವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳಾಗಿ. ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನದ 83 ನೇ ವಿಧಿಯ ನಿಯಮಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಸಂಸತ್ತಿನ ಬಹುಮತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಬಣಗಳಿಂದ (ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದಲ್ಲ), "ಸಂಸದೀಯ ಬಣಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ" (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: Коаліція парламентських партій) ಆಡಳಿತ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.<ref>http://www.president.gov.ua/en/news/5913.html</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ 2010 ರಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತಿನ ನಿಯಮಗಳ ಕುರಿತಾದ ಕಾನೂನು, ಬಣಗಳ ನಿರ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರ 226 ಸಹಿ ಎರಡನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತದೆ.<ref>http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/59381/</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1, 2010 ರಂದು, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು 2004 ರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು, ಹೀಗಾಗಿ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಕ್ಕೂಟ ರಚನೆಯ ತತ್ವವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.ccu.gov.ua/doccatalog/document?id=122826 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-08-22 |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326012947/http://www.ccu.gov.ua/doccatalog/document?id=122826 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/84619/</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ 21, 2014 ರಂದು ಸಂಸತ್ತು 2004 ರ ಸಂವಿಧಾನದ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು.<ref>http://en.interfax.com.ua/news/general/191727.html</ref> ಮೂರು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಮಾಣವಚನವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಸತ್ತಿನ ಕೋಟಾದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಐದು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸಹ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದರು.<ref>http://en.interfax.com.ua/news/general/192520.html</ref> =ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಇತರ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಗಳು (ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು)= ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ರಾಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ: ಉಕ್ರೇನ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯ ವಿರೋಧಿ ಸಮಿತಿ ರಾಜ್ಯ ಆಸ್ತಿ ನಿಧಿ ದೂರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ರೇಡಿಯೋ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಸಮಿತಿ ರಾಜ್ಯ ವಿಶೇಷ ಸಂವಹನ ಸೇವೆಯ ಆಡಳಿತ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆ ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆ ರಾಜ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಸ್ಥೆ ಪರಮಾಣು ನಿಯಂತ್ರಣದ ರಾಜ್ಯ ತಪಾಸಣೆ ರಾಜ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಕ ಸೇವೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಗಳು (ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು) ಕೇಂದ್ರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ದೂರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ರೇಡಿಯೋ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಂಡಳಿ ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಟರ್ ಜನರಲ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ =ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯೋಗಗಳು (ನಿಯಂತ್ರಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು)= ಇಂಧನ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉಪಯುಕ್ತತೆಗಳ ರಾಜ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯೋಗ ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿೀಕರಣದ ರಾಜ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯೋಗ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ರಾಜ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯೋಗ ಭದ್ರತೆಗಳು ಮತ್ತು ಷೇರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯೋಗ ಸಲಹಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸುಧಾರಣಾ ವಿತರಣಾ ಕಚೇರಿ =ಸರ್ಕಾರಿ ಪತ್ರಿಕಾ ಮಾಧ್ಯಮ= ಉರಿಯಾಡೋವಿ ಕುರ್ಯರ್ (ಸರ್ಕಾರಿ ಕೊರಿಯರ್) ಉಕ್ರಿನ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಹಿಂದಿನ (ಐತಿಹಾಸಿಕ) ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಭೆಗಳು ಪೀಪಲ್ಸ್ ಕಮಿಷರ್‌ಗಳ ಮಂಡಳಿ (1919–46), ಮರುಸ್ಥಾಪಿತ ಬೊಲ್ಶೆವಿಕ್ ಸರ್ಕಾರ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ನ ಮಂತ್ರಿಗಳು (1946–91) (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ನ ಕಾನೂನು "ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಂಡಳಿಯ ಬಗ್ಗೆ", 1978) ರಾಜ್ಯ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಘೋಷಣೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ 1990 ರಲ್ಲಿ ಸಚಿವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸಮಿತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಪರ್ಯಾಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಜನರಲ್ ಸೆಕ್ರೆಟರಿಯೇಟ್ (1917–18), ಉಕ್ರೇನ್ ಕೇಂದ್ರ ಮಂಡಳಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಾಗಿ ರಷ್ಯನ್ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಅನುಮೋದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಸೆಕ್ರೆಟರಿಯೇಟ್ (1917–18), ಬೋಲ್ಶೆವಿಕ್‌ಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಕಾರ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಂಡಳಿ (1918–21), ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸರ್ಕಾರ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್) ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಮೂಲತಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಸಚಿವಾಲಯಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ: ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಚಿವಾಲಯಗಳು ಆಂತರಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ (ನಂತರ ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳು) ಯಹೂದಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಉಪ-ಸಚಿವಾಲಯ ಪೋಲಿಷ್ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಉಪ-ಸಚಿವಾಲಯ ಗ್ರೇಟ್ ರಷ್ಯನ್ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಉಪ-ಸಚಿವಾಲಯ ಕೃಷಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವಾಲಯ ಮಿಲಿಟರಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ ಸಚಿವಾಲಯ ನೌಕಾ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ ಆಹಾರ ಪೂರೈಕೆ ಸಚಿವಾಲಯ ಪೋಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್ ಸಚಿವಾಲಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಚಿವಾಲಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಚಿವಾಲಯ ನ್ಯಾಯ ಸಚಿವಾಲಯ ರೈಲ್ವೆ ಸಚಿವಾಲಯ =ಉಲ್ಲೇಖಗಳು= 72nrhirzi07ga5523423nsagkvey8lw 0 180588 1434131 1384125 2026-10-24T04:08:18Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434131 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%;" | ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Coat of arms of Ukraine.svg|100px]] |- ! ಹೆಸರು | ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ |- ! ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ | ಏಕಾತ್ಮಕ ಅರೆ-ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಗಣರಾಜ್ಯ |- ! ಸಂವಿಧಾನ | ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನ |- ! ರಚನೆ | 24 ಆಗಸ್ಟ್ 1991 (ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ)<br>28 ಜೂನ್ 1996 (ಸಂವಿಧಾನ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದದ್ದು) |- ! ಶಾಸಕಾಂಗ | ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ |- ! ಶಾಸಕಾಂಗದ ವಿಧ | ಏಕಸದನೀಯ |- ! ಶಾಸಕಾಂಗದ ಸ್ಥಳ | ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ ಭವನ, ಕೀವ್ |- ! ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ | ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ |- ! ಪ್ರಸ್ತುತ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ | ವೊಲೊಡಿಮಿರ್ ಝೆಲೆನ್ಸ್ಕಿ |- ! ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ | ನೇರ ಜನಪ್ರಿಯ ಮತದಾನ |- ! ಸರ್ಕಾರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ | ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ |- ! ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ | ಸರ್ಜಿ ಕೊರೇಟ್ಸ್ಕಿ |- ! ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆ | ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ |- ! ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ | ಉಕ್ರೇನ್ ಸರ್ಕಾರ |- ! ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆ | ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ |- ! ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ | ಕೊರೇಟ್ಸ್ಕಿ ಸರ್ಕಾರ |- ! ಸಚಿವಾಲಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ | 19 |- ! ನ್ಯಾಯಾಂಗ | ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ನ್ಯಾಯಾಂಗ |- ! ಕಾನೂನು | ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಕಾನೂನು |- ! ನ್ಯಾಯಾಲಯ | ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯ |- ! ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು | ನಟಾಲಿಯಾ ಶಪ್ತಾಲಾ |- ! ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸ್ಥಾನ | 14 ಝಿಲಿಯಾನ್ಸ್ಕಾ ರಸ್ತೆ, ಕೀವ್ |- ! ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ | ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ |- ! ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು | ಯಾರೊಸ್ಲಾವ್ ರೊಮಾನ್ಯೂಕ್ |- ! ಸ್ಥಾನ | ಕ್ಲೋವ್ ಅರಮನೆ |} ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಜಕೀಯವು ಅರೆ-ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಗಣರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಬಹು-ಪಕ್ಷ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಂಪುಟವು ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ (1996 ರವರೆಗೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷರೊಂದಿಗೆ ಜಂಟಿಯಾಗಿ). ಶಾಸಕಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂಸತ್ತು, ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: Верховна Рада, ಅಕ್ಷರಶಃ 'ಸುಪ್ರೀಂ ಕೌನ್ಸಿಲ್') ನಲ್ಲಿದೆ. 1991 ರವರೆಗೆ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸೋವಿಯತ್ ಸಮಾಜವಾದಿ ಗಣರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಭಾಗವಾಗಿ, ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಏಕ-ಪಕ್ಷ ಸಮಾಜವಾದಿ-ಗಣರಾಜ್ಯ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಇದು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ನ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ಅನುಮತಿಸಲಾದ ಏಕೈಕ ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷವಾದ ಉಕ್ರೇನ್ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ (CPU) ಉನ್ನತ ಪಾತ್ರದಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. 1996 ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂವಿಧಾನವು 1978 ರಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ ಹಿಂದಿನ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿತು. 2014 ರಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಮಿಯಾವನ್ನು ಮತ್ತು 2022 ರಲ್ಲಿ ಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್ ಮತ್ತು ಲುಹಾನ್ಸ್ಕ್ ಅನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದ ರಷ್ಯಾದ ಸ್ವಾಧೀನಗಳು ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಾಸ್ತವಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಂಕೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿವೆ. =ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಮೂಲಭೂತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳು= 1991 ರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, ಉಕ್ರೇನ್ ಹೊಸ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಸಂಸದೀಯ ಆಯೋಗವನ್ನು ನೇಮಿಸಿತು, ಬಹು-ಪಕ್ಷ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ನಾಗರಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಹಕ್ಕುಗಳ ಶಾಸಕಾಂಗ ಖಾತರಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಹೊಸ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಜೂನ್ 28, 1996 ರಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಮೂಲಭೂತ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಹುತ್ವ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅರೆ-ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. 2004 ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸರಾಗಗೊಳಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಡಿಸೆಂಬರ್ 2004 ರಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು <ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2222-15 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260818102736/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2222-15 |archive-date=2026-08-18 |url-status=dead}}</ref>. ಒಕ್ಕೂಟವಾದಿ ಒಪ್ಪಂದವು ಸರ್ಕಾರದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರೆ-ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯತೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಪ್ರಬಲ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ನಡೆಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಮೇ 2006 ರ ನಡುವೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದವು. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010 ರಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು 2004 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಅಸಂವಿಧಾನಿಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು.<ref>https://www.kyivpost.com/news/politics/detail/84619/</ref> 2010 ರ ನವೆಂಬರ್ 18 ರಂದು, ವೆನಿಸ್ ಆಯೋಗವು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪಿನ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ತನ್ನ ವರದಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅದು "ದೇಶದ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು - ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಸಂಸದೀಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ದೂರಗಾಮಿ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು 6 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯ ನಂತರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪಿನಿಂದ ಅಸಂವಿಧಾನಿಕ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಅಸಾಮಾನ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ... ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಬದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಅಂತಹ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತತೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ನಿಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತವೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Politics_of_Ukraine#cite_note-3</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ 21, 2014 ರಂದು, ಸಂಸತ್ತು 8 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2004 ರ ಸಂವಿಧಾನದ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು.<ref>https://en.interfax.com.ua/news/general/191727.html</ref> ಇದನ್ನು ಸಂಬಂಧಿತ ಸಮಿತಿಯ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಸರಳೀಕೃತ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 386 ನಿಯೋಗಿಗಳಿಂದ ಒಂದು ಮತದಾನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ವಾಚನದಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://en.interfax.com.ua/news/general/191727.html</ref> ಈ ಕಾನೂನನ್ನು ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ರೀಜನ್ಸ್‌ನ 140 ಸಂಸದರು, ಬ್ಯಾಟ್ಕಿವ್ಶ್ಚಿನಾದ 89 ಸಂಸದರು, ಯುಡಿಎಆರ್‌ನ 40 ಸಂಸದರು, ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ 32 ಸಂಸದರು ಮತ್ತು 50 ಸ್ವತಂತ್ರ ಶಾಸಕರು ಅನುಮೋದಿಸಿದರು.<ref>https://en.interfax.com.ua/news/general/191727.html</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ರೇಡಿಯೋ ಫ್ರೀ ಯುರೋಪ್ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಆಗಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ವಿಕ್ಟರ್ ಯಾನುಕೋವಿಚ್ ಸಹಿ ಹಾಕಲಿಲ್ಲ, ಅವರನ್ನು ನಂತರ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref>https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ 21, 2019 ರಂದು, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಇದು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟ ಮತ್ತು NATO ನಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಕೋರ್ಸ್‌ನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಮೂಲಭೂತ ಕಾನೂನಿನ ಪೀಠಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಮೂರು ಲೇಖನಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಾ ನಿಬಂಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-08-22 |archive-date=2020-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://eu-ua.kmu.gov.ua/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-08-22 |archive-date=2022-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124141228/https://eu-ua.kmu.gov.ua/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti |url-status=dead }}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 3, 2019 ರಂದು, ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಹೊಸ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ವರ್ಕೋವ್ನಾ ರಾಡಾದ ನಿಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಸಂಸದೀಯ ವಿನಾಯಿತಿಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು, ಅವರು ಮತದಾನದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಅಥವಾ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಗಳಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಆದರೆ ಅವರು ಅವಮಾನ ಅಥವಾ ಮಾನನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಹೊಣೆಗಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.president.gov.ua/en/news/volodimir-zelenskij-pidpisav-zakon-pro-skasuvannya-deputatsk-57181</ref> ಹೊಸ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಜನವರಿ 1, 2020 ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು<ref>.https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/27-20/ed20221101#Text</ref> ಮೂಲಭೂತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳು ಸಂವಿಧಾನದ 1 ನೇ ವಿಧಿಯು ಉಕ್ರೇನ್ ಅನ್ನು ಸಾರ್ವಭೌಮ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಕಾನೂನು ಆಧಾರಿತ ರಾಜ್ಯವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref>https://www.rada.gov.ua/en</ref> ಸಂವಿಧಾನದ 5 ನೇ ವಿಧಿಯು ಉಕ್ರೇನ್ ಅನ್ನು ಗಣರಾಜ್ಯವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಜನರು ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರು ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರದ ಏಕೈಕ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಮೂಲಕ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾರೂ ರಾಜ್ಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು.<ref>https://www.rada.gov.ua/en</ref> ಸಂವಿಧಾನದ 15 ನೇ ವಿಧಿಯು ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನವು ರಾಜಕೀಯ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ರಾಜ್ಯವು ಕಡ್ಡಾಯವೆಂದು ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸೆನ್ಸಾರ್‌ಶಿಪ್ ಅನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಕಾನೂನುಗಳಿಂದ ನಿಷೇಧಿಸದ ​​ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ರಾಜ್ಯವು ಖಾತರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ.<ref>https://www.rada.gov.ua/en</ref> ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದ್ದರೂ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಾನೂನಿನಿಂದ ಖಾತರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ 35 ನೇ ವಿಧಿಯು ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ರಾಜ್ಯವು ಕಡ್ಡಾಯವೆಂದು ಗುರುತಿಸಬಾರದು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ, <ref>https://www.rada.gov.ua/en</ref> ಆದರೆ ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಚರ್ಚ್ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ಶಾಲೆಗಳು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನಡೆಸುವಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುವ 1991 ರ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ 11 ನೇ ವಿಧಿಯು ರಾಜ್ಯವು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಬಲವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಅದರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಜನಾಂಗೀಯ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಭಾಷಾ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುರುತಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref>https://www.rada.gov.ua/en</ref> ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಂವಿಧಾನದ 10 ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಏಕೈಕ ಅಧಿಕೃತ ರಾಜ್ಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ.<ref>https://www.rada.gov.ua/en</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕ್ರೈಮಿಯಾ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ - ಗಣನೀಯ ಜನಾಂಗೀಯ ರಷ್ಯಾದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ - ರಷ್ಯನ್ ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ. ವಾಕ್ ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಾನೂನಿನಿಂದ ಖಾತರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಒತ್ತಡದ ಮೂಲಕ ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ). ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಟಿ ವೈಫಲ್ಯ 2000 ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪತ್ರಕರ್ತ ಜಾರ್ಜಿ ಗೊಂಗಾಡ್ಜೆ ಅವರ ಕಣ್ಮರೆ ಮತ್ತು ಹತ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕ ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವಂತೆ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸೂಚಿಸಿರುವುದು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಮೇಲೆ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010 ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಜುಮ್ಕೋವ್ ಸೆಂಟರ್ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ನರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು (56.6%) ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಸೆನ್ಸಾರ್‌ಶಿಪ್ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದರು.<ref>https://www.kyivpost.com/news/politics/detail/85683/</ref> ಅಧಿಕೃತ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಗುಂಪು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. 1992 ರಲ್ಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಹಲವಾರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಒಕ್ಕೂಟಗಳು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಗಣಿಗಾರರ ಒಕ್ಕೂಟವು ಮುಕ್ತ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಗಳ ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿವೆ. ಮುಷ್ಕರ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಖಾತರಿಪಡಿಸಿದ್ದರೂ, <ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/en/254%D0%BA/96-%D0%B2%D1%80/ed20200101#Text</ref> ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮುಷ್ಕರಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ 157 ನೇ ವಿಧಿಯು "ಸಮರ ಕಾನೂನು ಅಥವಾ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ" ಉಕ್ರೇನ್ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ. <ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/en/254%D0%BA/96-%D0%B2%D1%80/ed20200101#Text</ref> ಚುನಾವಣೆಗಳು, ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗಳು, ಮುಷ್ಕರಗಳು, ಸಾಮೂಹಿಕ ಕೂಟಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಸಮರ ಕಾನೂನಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/389-19/ed20240630#Text</ref> =ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಶಾಖೆ= {| class="wikitable" ! ಹುದ್ದೆ ! ಹೆಸರು ! ಪಕ್ಷ ! ಅಧಿಕಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ |- | ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ | ವೊಲೊಡಿಮಿರ್ ಝೆಲೆನ್ಸ್ಕಿ | ಸರ್ವೆಂಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಪೀಪಲ್ | 20 ಮೇ 2019 |- | ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ | ಯೂಲಿಯಾ ಸ್ವಿರಿಡೆಂಕೊ | ಸ್ವತಂತ್ರ | 17 ಜುಲೈ 2025 |} ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಜನಪ್ರಿಯ ಮತಗಳಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20140517121006/http://en.interfax.com.ua/news/general/205114.html</ref> ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರನ್ನು ಸಂಸತ್ತು ಅನುಮೋದಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಧಾನಿ ಮತ್ತು ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಸಲ್ಲಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಸಂಸತ್ತು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಉಕ್ರೇನ್ ಸಂವಿಧಾನದ 114 ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ. =ಶಾಸಕಾಂಗ ಶಾಖೆ= ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ (ಉಕ್ರೇನ್ ಸಂಸತ್ತು) ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ 450 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 2006 ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಅನುಪಾತದ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಏಕ-ಸ್ಥಾನದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 2006 ಮತ್ತು 2007 ರ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಂಸತ್ತಿನ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾದ ಎಲ್ಲಾ 450 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಪಕ್ಷ-ಪಟ್ಟಿ ಅನುಪಾತದ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು 2012 ರಲ್ಲಿ ಸಮಾನಾಂತರ ಮತದಾನಕ್ಕೆ ಮರಳಿತು. 2019 ರಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಸಂಸತ್ತಿನ ಎಲ್ಲಾ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಮುಕ್ತ ಪಕ್ಷದ ಪಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>https://www.dw.com/uk/%D1%89%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B0-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B9-%D0%B2%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81/a-49552898</ref> =ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಚುನಾವಣೆಗಳು= ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪಕ್ಷಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ <ref>https://books.google.com/books?id=uD-9tyD2KrMC&pg=PA82</ref> ಆದರೆ ನಾಗರಿಕ ಮತ್ತು ಭೂ-ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳ ಸುತ್ತ (ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ರಾಜಕೀಯದಂತೆ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ-ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಗಳ ಬದಲಿಗೆ), <ref>http://www.opendemocracy.net/od-russia/andreas-umland/ukraine-right-wing-politics-is-genie-out-of-bottle</ref> ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳ ಸುತ್ತ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. <ref>https://books.google.com/books?id=D8_o-F6-_VYC&pg=PA41</ref> ಪಕ್ಷದ ಸದಸ್ಯತ್ವವು ಮತದಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 1% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ (ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 4.7% ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/European_Union_Democracy_Observatory</ref><ref>https://www.cipe.org/essay/Ukraine%20-%20Comprehensive%20partnership%20for%20a%20real%20democracy.pdf</ref><ref>http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/112656/</ref> ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ ಶಾಸನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಜೆಟ್ ಅನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತದೆ. =ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಶಾಖೆ= ಕಾನೂನುಗಳು, ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ಕಾಯಿದೆಗಳು, ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಮಿಯನ್ ಸಂಸತ್ತಿನ (ಸ್ವಾಯತ್ತ ಗಣರಾಜ್ಯ ಕ್ರೈಮಿಯಾ) ಕಾಯಿದೆಗಳು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಕಂಡುಬಂದಾಗ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಅವುಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಇತರ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಕಾಯಿದೆಗಳು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ನ್ಯಾಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮುಖ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನವು ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಮೂಲಕ ವಿಚಾರಣೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಇನ್ನೂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಕೆಲವು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಇನ್ನೂ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಶಾಸನದಿಂದ ಒದಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮೇಲ್ಮನವಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯ. ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಶಾಖೆಯ ಸುಧಾರಣೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಟರ್ ಜನರಲ್ ಕಚೇರಿಯೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯ ವಿಶಾಲ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. =ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳು= ಉಕ್ರೇನ್ ಅನ್ನು 24 ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್‌ಗಳಾಗಿ (ಪ್ರದೇಶಗಳು) ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ರಾಯನ್ಸ್ (ಜಿಲ್ಲೆಗಳು) ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳು ಸೋವಿಯತ್ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಳಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ರಾಯನ್ಸ್‌ಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರನ್ನು ಉಕ್ರೇನ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವಜಾಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕೈವ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತ ಸಭೆಗಳ ಮೇಲೆ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗಣ್ಯರು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಸ್ಥಾನದ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20140805212738/http://www.eurasiareview.com/03082014-politics-regionalism-decentralisation-ukraine-analysis/</ref> =ಕ್ರೈಮಿಯ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಗಣರಾಜ್ಯ= 1992 ರಲ್ಲಿ, ಕ್ರೈಮಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಹಲವಾರು ರಷ್ಯಾ ಪರ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಕ್ರೈಮಿಯಾವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ರಷ್ಯಾಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದವು. ಯುಎಸ್ಎಸ್ಆರ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಪೆರೆಯಾಸ್ಲಾವ್ ಒಪ್ಪಂದದ 300 ನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು 1954 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ನಿಕಿತಾ ಕ್ರುಶ್ಚೇವ್ ಕ್ರುಶ್ಚೇವ್ ಕ್ರೈಮಿಯಾವನ್ನು ರಷ್ಯಾದಿಂದ ಉಕ್ರೇನ್‌ಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟರು. ಜುಲೈ 1992 ರಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಮಿಯಾ ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಂಸತ್ತುಗಳು ಕ್ರೈಮಿಯಾ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ನ್ಯಾಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು, ಹೀಗಾಗಿ ಕ್ರಿಮಿಯಾ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಗಣರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಕ್ರಿಮಿಯನ್ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪವು - ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಮತ್ತು ರಷ್ಯನ್ ಪಡೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಮಿಲಿಟರಿ ನೆಲೆಗಳಿಗೆ ತಾಣವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು ಮತ್ತು ಜನಾಂಗೀಯ ರಷ್ಯನ್ನರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿತ್ತು. 2014 ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ನರು ರಷ್ಯಾ ಪರ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ವಿಕ್ಟರ್ ಯಾನುಕೋವಿಚ್ ಅವರನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ನರು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ನರು ಉಕ್ರೇನ್ ಅನ್ನು ರಷ್ಯಾಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟದೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ರಷ್ಯಾ ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 ರಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಮಿಯಾವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಅದನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಮಾರ್ಚ್ 2014 ರಲ್ಲಿ, <ref>https://web.archive.org/web/20140505141515/https://news.vice.com/video/russian-roulette-the-invasion-of-ukraine-dispatch-one</ref> ಆಕ್ರಮಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಮಿಯಾದಲ್ಲಿ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ನಡೆಸಲಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ 97% ಮತದಾರರು ರಷ್ಯಾಕ್ಕೆ ಸೇರುವುದನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು.<ref>https://www.cbsnews.com/news/official-results-97-of-crimea-voters-back-joining-russia/</ref> ಮಾರ್ಚ್ 18, 2014 ರಂದು, ರಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಹೊಸ, ಸ್ವಯಂ ಘೋಷಿತ ಕ್ರೈಮಿಯಾ ಗಣರಾಜ್ಯವು ರಷ್ಯಾದ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಮಿಯಾ ಗಣರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸೆವಾಸ್ಟೊಪೋಲ್ ಅನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಯುಎನ್ ಜನರಲ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ 68/262 ಅನ್ನು ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹವು ಅಮಾನ್ಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕ್ರೈಮಿಯಾಗೆ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಹಕ್ಕನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸಿತು. ರಷ್ಯಾ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪವನ್ನು ಎರಡು ಫೆಡರಲ್ ವಿಷಯಗಳಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಉಕ್ರೇನ್ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ದೇಶಗಳು ರಷ್ಯಾದ ಸ್ವಾಧೀನವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ.<ref>https://www.cnn.com/2014/03/27/world/europe/ukraine-crisis/</ref> =ಉಲ್ಲೇಖಗಳು= 4zegy856ll9f0s8od8xu5ld2ct356ik 0 180591 1434133 1425254 2026-10-24T04:10:50Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434133 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%;" | ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನ |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Конституція України, прийнята на п’ятій сесії Верховної Ради України (оригінал) титульна сторінка.jpg|250px]] |- ! ಮೂಲ ಹೆಸರು | Конституція України |- ! ನ್ಯಾಯವ್ಯಾಪ್ತಿ | ಉಕ್ರೇನ್ |- ! ರಚನೆಯ ದಿನಾಂಕ | 28 ಜೂನ್ 1996 |- ! ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ | ಏಕಾತ್ಮಕ ಅರೆ-ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಗಣರಾಜ್ಯ |- ! ಸರ್ಕಾರದ ಅಂಗಗಳು | 3 |- ! ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ | ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ |- ! ಶಾಸಕಾಂಗ | ಏಕಸದನೀಯ (ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ) |- ! ಕಾರ್ಯಾಂಗ | ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ |- ! ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು | ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ<br> ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯ<br> ಮತ್ತು ಇತರ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು |- ! ಶಾಸಕಾಂಗದ ದಿನಾಂಕ | 12 ಮೇ 1998 |- ! ಹಿಂದಿನ ಸಂವಿಧಾನ | ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸೋವಿಯತ್ ಸಮಾಜವಾದಿ ಗಣರಾಜ್ಯದ 1978ರ ಸಂವಿಧಾನ |- ! ವಿಕಿಸೋರ್ಸ್ | ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನ |} ಉಕ್ರೇನ್ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: Конституція України, ರೋಮನೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ: Konstytutsiia Ukrainy, ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ [konstɪˈtuts⁽ʲ⁾ijɐ ʊkrɐˈjinɪ]) ಜೂನ್ 28, 1996 ರಂದು ಉಕ್ರೇನ್ ಸಂಸತ್ತಿನ ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾದ 5 ನೇ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://www.unian.info/society/1389415-ukraine-celebrating-20th-anniversary-of-constitution.html</ref> ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು 450 ಮತಗಳಲ್ಲಿ 315 ಮತಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು (ಕನಿಷ್ಠ 300 ಮತಗಳು).<ref>https://www.unian.info/society/1389415-ukraine-celebrating-20th-anniversary-of-constitution.html</ref> ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಎಲ್ಲಾ ಇತರ ಕಾನೂನುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಕಾನೂನು ಕಾಯಿದೆಗಳು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. ವಿಶೇಷ ಶಾಸಕಾಂಗ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಮೂಲಕ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವ ಮತ್ತು ಶಾಸನವು ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆಯೇ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಏಕೈಕ ಸಂಸ್ಥೆ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. 1996 ರಿಂದ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರಜಾದಿನವಾದ ಸಂವಿಧಾನ ದಿನವನ್ನು ಜೂನ್ 28 ರಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1996/529606.shtml |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-08-22 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190426/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1996/529606.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=38117</ref> 2004 ರಲ್ಲಿ, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿದ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು; ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ 2004 ರ ಸಂವಿಧಾನ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. 2010 ರಲ್ಲಿ, ಆಗಿನ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ವಿಕ್ಟರ್ ಯಾನುಕೋವಿಚ್ ಅವರು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಮಾಡಿದ ತೀರ್ಪಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದರು. ಯೂರೋಮೈಡಾನ್ (2013–2014) ಘಟನೆಗಳ ನಂತರ, 2004 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. =ಇತಿಹಾಸ= 1995 ರ ಜೂನ್ 8 ರವರೆಗೆ, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಕಾನೂನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ನ ಸಂವಿಧಾನ (ಮೂಲಭೂತ ಕಾನೂನು) ಆಗಿತ್ತು (1978 ರಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ನಂತರದ ಹಲವಾರು ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳೊಂದಿಗೆ). 8 ಜೂನ್ 1995 ರಂದು, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಲಿಯೊನಿಡ್ ಕುಚ್ಮಾ ಮತ್ತು ಸ್ಪೀಕರ್ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಮೊರೊಜ್ (ಸಂಸತ್ತಿನ ಪರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು) ಹೊಸ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ರಚಿಸುವವರೆಗೆ ಆ ಅವಧಿಗೆ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9786155211645</ref> 1994 ರಲ್ಲಿ, ಕುಚ್ಮಾ ವಿಫಲವಾದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಆಯೋಗವನ್ನು (ಇದು 1992 ರಿಂದ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು) ಪುನರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಅದರ ಸಂಯೋಜನೆಯು ಸಂಸತ್ತನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಾಂಗವನ್ನೂ (ಸ್ವತಃ) ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ರಾಜ್ಯ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವ-ಸರ್ಕಾರದ ಕಾನೂನು (a.k.a. "ಅಧಿಕಾರದ ಮೇಲಿನ ಕಾನೂನು" ಅಥವಾ "ಸಣ್ಣ ಸಂವಿಧಾನ") ಎಂಬ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು, ಇದು ಬಲವಾದ ಕಾರ್ಯಾಂಗಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9786155211645</ref> 1995 ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಅಧಿಕಾರದ ಮೇಲಿನ ಕಾನೂನಿನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿದ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು (ಇದು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿತು) ಮತ ಚಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾದಲ್ಲಿ ಸರಳ ಬಹುಮತವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು, ಆದರೆ ಅದು ಕಾನೂನಾಗಲು ಬೇಕಾದ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ಬಹುಮತವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು 1978 ರ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿತು. ಅಧಿಕಾರದ ಮೇಲಿನ ಕಾನೂನಿನ ಈ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿದ ಆವೃತ್ತಿಯ ವೈಫಲ್ಯವು ಕುಚ್ಮಾ ಅವರನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಜನರು ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ರಾಡಾ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಆದೇಶಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು, ಇದನ್ನು ರಾಡಾ ತಕ್ಷಣವೇ ಸಂವಿಧಾನಬಾಹಿರ ಎಂದು ಖಂಡಿಸಿತು.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9786155211645</ref> ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತಿನ ಸಾಪೇಕ್ಷ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಕುಚ್ಮಾ ಒಂದು ವರ್ಷದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಒಪ್ಪಂದವಾದ ಕಾನ್ಸ್ಟಿಟುಟ್ಸಿನಿನಿ ಡೊಹೋವಿರ್ ಅನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ರಾಡಾವನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು, ಆದರೂ ಮತ್ತೆ ಸರಳ ಬಹುಮತದೊಂದಿಗೆ, ಡೊಹೋವಿರ್ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಕಾನೂನುಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ನೀಡಲು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕುಚ್ಮಾ ಅವರ ಅಧಿಕಾರದ ಮೇಲಿನ ಕಾನೂನು ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಂವಿಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಕರಡು ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಡೊಹೋವಿರ್ ಷರತ್ತು ವಿಧಿಸಿತು. ಇದನ್ನು "ಶಾಸಕಾಂಗ-ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲು ವಿಫಲವಾದ" "ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ, ತರಾತುರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾದ ಶಾಸನ" ಎಂದು ಟೀಕಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9786155211645</ref> ಸರ್ಕಾರದ ಮೂರು ಶಾಖೆಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ರಹಸ್ಯ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಕಾರ್ಯನಿರತ ಗುಂಪು 1996 ರ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಸಭೆ ಸೇರಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಬಲವಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಡೊಹೋವಿರ್ ಅನ್ನು ಹೋಲುವ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಗುಂಪು ರಚಿಸಿತು. ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳ ನಂತರ, ಕರಡನ್ನು ನವೆಂಬರ್ 1995 ರಲ್ಲಿ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಆಯೋಗದ ಬಹುಮತದಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಚ್ 1996 ರಲ್ಲಿ ವರ್ಕೋವ್ನಾ ರಾಡಾ ತಲುಪಿತು.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9786155211645</ref> ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ 1978 ರ ಸಂವಿಧಾನದ ಪ್ರಕಾರ, ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅತಿ ಬಹುಮತದೊಂದಿಗೆ ವರ್ಕೋವ್ನಾ ರಾಡಾ ಮಾತ್ರ ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಹೊಸ ಕರಡು ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಎಷ್ಟು ಸಂಸದರು - ಅರ್ಧ ಅಥವಾ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು - ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಡೊಹೋವಿರ್ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕರಡನ್ನು ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ವರ್ಕೋವ್ನಾ ರಾಡಾದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸರಳ ಬಹುಮತ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ಕರಡಿನ ಬೆಂಬಲಿಗರು ವಾದಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9786155211645</ref> ಸಂಸತ್ತಿನೊಳಗೆ, ಡೆಪ್ಯೂಟಿ ಮೈಖೈಲೊ ಸಿರೋಟಾ ನೇತೃತ್ವದ ವಿಶೇಷ ಆಯೋಗವು ಕರಡಿನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿದ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಿತು, ಅದು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿತು. ಸಿರೋಟಾ ಕರಡು ತನ್ನ ಮೊದಲ ಓದುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸರಳ ಬಹುಮತದ ಸಂಸದರ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9786155211645</ref> ಕುಚ್ಮಾ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಸಿರೋಟಾ ಕರಡಿಗಿಂತ ಅವರ ಆದ್ಯತೆಯ ಕರಡನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದಾಗ, ರಾಡಾ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲು ಮುಂದಾಯಿತು.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9786155211645</ref> "1996 ರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಾತ್ರಿ" ಎಂದು ಅನಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ 27-28 ಜೂನ್ 1996 ರ ಸುಮಾರು 24 ಗಂಟೆಗಳ ಚರ್ಚೆಯ ನಂತರ ರಾತ್ರಿಯ ಸಂಸತ್ತಿನ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಸಿರೋಟಾ ಕರಡನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಹಿಂದಿನ ಸಂವಿಧಾನಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಜುಲೈ 1996 ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಸಹಿ ಮಾಡಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪಿನ ಪ್ರಕಾರ, ಸಂಸತ್ತಿನ ಮತದಾನದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಸುಮಾರು 28 ಜೂನ್ 1996 ರಂದು ಘೋಷಿಸಿದ ಕ್ಷಣದಿಂದ ಸಂವಿಧಾನವು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 9 ಗಂಟೆ ಕೈವ್ ಸಮಯ. ಸೋವಿಯತ್ ನಂತರದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ ಕೊನೆಯ ರಾಜ್ಯವಾಗಿತ್ತು.<ref>https://www.unian.info/society/1389415-ukraine-celebrating-20th-anniversary-of-constitution.html</ref> 2018 ರ ಸಂವಿಧಾನ ದಿನದಂದು, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪೆಟ್ರೋ ಪೊರೊಶೆಂಕೊ ಅವರು 1710 ರ ಪೈಲಿಪ್ ಓರ್ಲಿಕ್ ಸಂವಿಧಾನವು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೂರ್ವವರ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದರು.<ref>https://en.interfax.com.ua/news/general/514896.html</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ 2019 ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟ ಮತ್ತು NATO ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>https://www.unian.info/politics/10437570-ukraine-s-parliament-backs-changes-to-constitution-confirming-ukraine-s-path-toward-eu-nato.html</ref> =ರಚನೆ= ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು 15 ಅಧ್ಯಾಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:<ref>https://rm.coe.int/constitution-of-ukraine/168071f58b</ref> ಸಾಮಾನ್ಯ ತತ್ವಗಳು ಮಾನವ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಚುನಾವಣೆಗಳು. ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗಳು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ ಉಕ್ರೇನ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಂಪುಟ. ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರದ ಇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪ್ರೊಕುರಾತುರಾ (ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಟರ್ ಕಚೇರಿ) ನ್ಯಾಯ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಚನೆ ಕ್ರೈಮಿಯದ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಗಣರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವ-ಸರ್ಕಾರ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಅಂತಿಮ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಪರಿವರ್ತನಾ ನಿಬಂಧನೆಗಳು =ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು= ಅಧ್ಯಾಯ XIII: ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಪ್ರಕಾರ, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಯೋಜನೆಯ (450 ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಶಾಸಕರು) ಕನಿಷ್ಠ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ಒಪ್ಪಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಬಹುದು.<ref>https://www.unian.info/m/society/10168736-ukraine-marks-constitution-day-on-june-28.html</ref><ref>http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/96010/</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅಧ್ಯಾಯ I - "ಸಾಮಾನ್ಯ ತತ್ವಗಳು", ಅಧ್ಯಾಯ III - "ಚುನಾವಣೆಗಳು. ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹ" ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಾಯ XIII - "ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವುದು" ಗೆ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನ್ ಸಂಸತ್ತು ಮಾತ್ರ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಬಹುದು, ಅದನ್ನು ಉಕ್ರೇನ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿದ ಆಲ್-ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಿಂದ ಅನುಮೋದಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ. ಮೇ 2012 ರಲ್ಲಿ, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ವಿಕ್ಟರ್ ಯಾನುಕೋವಿಚ್ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಭೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು; ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳ ಮಸೂದೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸಹಾಯಕ ಸಂಸ್ಥೆ, ನಂತರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>http://www.kyivpost.com/content/politics/klitschko-udar-wont-join-work-of-constitutional-assembly-317307.html</ref> 2004 ಮತ್ತು 2010 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಮತ್ತು 2014 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು 2004 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳಿಗೆ ಮರಳುತ್ತವೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ: ಕಡ್ಡಾಯ ಆದೇಶ (ಉಕ್ರೇನ್ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ನಿಬಂಧನೆ) ಡಿಸೆಂಬರ್ 8, 2004 ರಂದು, ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ ಕಾನೂನು ಸಂಖ್ಯೆ 2222-IV ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2222-15 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260818102736/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2222-15 |archive-date=2026-08-18 |url-status=dead}}</ref> 2004 ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಇತರ ಶಾಸಕಾಂಗ ಕ್ರಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನನ್ನು 90 ಪ್ರತಿಶತ ಬಹುಮತದೊಂದಿಗೆ (402 ಪರವಾಗಿ ಮತ್ತು 21 ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು, 19 ಗೈರುಹಾಜರಿಯೊಂದಿಗೆ; ಅಂಗೀಕಾರಕ್ಕೆ 300 ಪರವಾಗಿ ಅಗತ್ಯವಿದೆ) ಅನುಮೋದಿಸಲಾಯಿತು. ನಿರ್ಗಮಿತ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಲಿಯೊನಿಡ್ ಕುಚ್ಮಾ ಅವರು ಸಂಸತ್ತಿನ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ತಕ್ಷಣವೇ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು ಮತ್ತು ಅದೇ ದಿನ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಈ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಉಕ್ರೇನ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿದವು, ಅವರು ಉಕ್ರೇನ್ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, ಇದು ಸಂಸತ್ತಿನ ಏಕೈಕ ಕಾರ್ಯವಾಯಿತು. ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವರು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವರನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೇಮಿಸಬಹುದಿತ್ತು. ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಉಕ್ರೇನ್ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸಹ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, ಆದರೆ ಸಂಸತ್ತನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>https://books.google.com/books?id=hmtuqFnuDZwC&dq=Constitution+of+Ukraine+2004&pg=PA732</ref> ಪ್ರಧಾನಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಲು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗದಿದ್ದರೆ, ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಹೊಸ ಸಂಸತ್ತಿನ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ಕರೆಯುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ದಾರಿಯಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>http://courses.wcupa.edu/rbove/eco343/060compecon/Soviet/Ukraine/060329elect3.txt</ref> ಕಿತ್ತಳೆ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, 2004 ರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸೀಮಿತ ಸಮಾಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಹಲವಾರು ಆಂತರಿಕ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು) ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ (ಯುರೋಪ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್, ಯುರೋಪಿಯನ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಮತ್ತು ವೆನಿಸ್ ಆಯೋಗ) ಟೀಕೆಗೆ ಗುರಿಯಾದವು.<ref>http://euobserver.com/7/30970</ref> ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಜನವರಿ 1, 2006 ರಂದು ಬೇಷರತ್ತಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದವು.<ref>http://courses.wcupa.edu/rbove/eco343/060compecon/Soviet/Ukraine/060329elect3.txt</ref> ಉಳಿದ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು 2006 ರ ಚುನಾವಣೆಗಳ ನಂತರ ಹೊಸ ಸಂಸತ್ತು ಸಭೆ ಸೇರಿದಾಗ 25 ಮೇ 2006 ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದವು. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1, 2010 ರಂದು, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು 2004 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಅಸಂವಿಧಾನಿಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20120326012947/http://www.ccu.gov.ua/doccatalog/document?id=122826</ref><ref>http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/84619/</ref> ಜುಲೈ 14, 2010 ರಂದು ಈ ಸುಧಾರಣೆಯ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕತೆಯ ಕುರಿತು 252 ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಶಾಸಕರ ಮನವಿಯ ಮೇರೆಗೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು 2004 ರಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/84452/</ref><ref>http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/79746/</ref><ref>http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/84478/</ref>2010 ರ ಅಮಾನ್ಯೀಕರಣ ನಿರ್ಧಾರವು ಹೆಚ್ಚು ವಿವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿತ್ತು. ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ವ್ಯಾಪಕ ಒತ್ತಡದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ರಾಜೀನಾಮೆ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿ ಯುರೋಪ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ನ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯುಕ್ತರು ಹಲವಾರು ವರದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.<ref>https://www.freedomhouse.org/sites/default/files/inline_images/98.pdf</ref> ನವೆಂಬರ್ 18, 2010 ರಂದು, ವೆನಿಸ್ ಆಯೋಗವು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪಿನ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ತನ್ನ ವರದಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ: "ದೇಶದ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು - ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಸಂಸದೀಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ದೂರಗಾಮಿ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು 6 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯ ನಂತರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪಿನಿಂದ ಅಸಂವಿಧಾನಿಕ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಅಸಾಮಾನ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ... ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಬದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಅಂತಹ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತತೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ನಿಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತವೆ".<ref>http://www.venice.coe.int/WebForms/documents/?pdf=CDL-AD(2010)044-e</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ 21, 2014 ರಂದು, ಸಂಸತ್ತು 8 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2004 ರ ಸಂವಿಧಾನದ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಇದನ್ನು ಸಂಬಂಧಿತ ಸಮಿತಿಯ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಸರಳೀಕೃತ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು 386 ನಿಯೋಗಿಗಳಿಂದ ಒಂದು ಮತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಓದುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾನೂನನ್ನು ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ರೀಜನ್ಸ್‌ನ 140 ಸಂಸದರು, ಬ್ಯಾಟ್ಕಿವ್ಶ್ಚಿನಾದ 89 ಸಂಸದರು, ಯುಡಿಎಆರ್‌ನ 40 ಸಂಸದರು, ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ 32 ಸಂಸದರು ಮತ್ತು 50 ಸ್ವತಂತ್ರ ಶಾಸಕರು ಅನುಮೋದಿಸಿದರು.<ref>http://en.interfax.com.ua/news/general/191727.html</ref> ರೇಡಿಯೋ ಫ್ರೀ ಯುರೋಪ್ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಆಗಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ವಿಕ್ಟರ್ ಯಾನುಕೋವಿಚ್ ಸಹಿ ಹಾಕಲಿಲ್ಲ, ಅವರನ್ನು ನಂತರ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref>https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html</ref> ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿನ ರಾಜಕೀಯ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಇತ್ಯರ್ಥದ ಕುರಿತಾದ 2014 ರ ಒಪ್ಪಂದದ ಪ್ರಕಾರ ಈ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ರಷ್ಯಾದ ಒಕ್ಕೂಟವು ಕ್ರೈಮಿಯಾವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು 2014 ರಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದ ಮಿಲಿಟರಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಮಾಡಿತು. 2019 ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಫೆಬ್ರವರಿ 7, 2019 ರಂದು, ವರ್ಖೋವ್ನಾ ರಾಡಾ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟ ಮತ್ತು NATO ಗೆ ಸೇರುವಂತಹ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲು 334 ರಿಂದ 17 ಮತಗಳನ್ನು ಹಾಕಿತು.<ref>https://www.unian.info/politics/10437570-ukraine-s-parliament-backs-changes-to-constitution-confirming-ukraine-s-path-toward-eu-nato.html</ref> =ಉಲ್ಲೇಖಗಳು= 4z9irk97ldy3vnz1qp1ytybq6lmhtrv 0 180678 1434134 1384245 2026-10-24T04:15:20Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434134 wikitext text/x-wiki == ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ == ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ 463 ಜನನಿಬಿಡ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ನಗರ ಸ್ಥಾನಮಾನ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: місто, ರೋಮನೀಕರಿಸಿದ: ಮಿಸ್ಟೋ) ಅನ್ನು ದೇಶದ ಸಂಸತ್ತು, 23 ಏಪ್ರಿಲ್ 2025 ರಂತೆ ನೀಡಿದೆ.<ref>http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2022/zb_%D0%A1huselnist.pdf</ref><ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/4372-IX#Text {{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>[[File:Map of Ukraine with Cities.png|thumb|300px|ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ನಕ್ಷೆಯು ಅದರ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]]10,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿರುವ ವಸಾಹತುಗಳು ನಗರ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾಗಿವೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಈ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಥವಾ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ವಸಾಹತುಗಳಿಗೂ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>https://umoloda.kyiv.ua/number/0/180/177143</ref><ref>https://document.vobu.ua/doc/22325</ref><ref>https://jurliga.ligazakon.net/news/225200_26-schnya-nabrav-chinnost-zakon-pro-poryadok-virshennya-okremikh-pitan-admnstrativno-teritoralnogo-ustroyu-ukrani</ref> [[File:Музей історії України у Другій світовій війні.jpg|thumb|[[ಕೈವ್]]]] [[File:Успенський собор взимку, аерофото.jpg|thumb|[[ಖಾರ್ಕಿವ್]]]] [[File:Beach-Chayka-aerial-4.jpg|thumb|[[ಒಡೆಸ್ಸಾ]]]] [[File:1201044 original (1).jpg|thumb|[[ಡ್ನಿಪ್ರೊ]]]] [[File:Донецк с террикона - panoramio.jpg|thumb|[[ಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್]]]] [[File:Lwów - Widok z wieży ratuszowej 01.jpg|thumb|[[ಎಲ್ವಿವ್]]]] [[File:Будинок-башта по проспекту Соборному, 220 вид навскоси.jpg|thumb|[[ಜಪೋರಿಝಿಯಾ]]]][[File:Радуга после дождя.jpg|thumb|[[ಕ್ರಿವಿ ರಿಹ್]]]] [[File:Будинок штабу флоту 1796 року 4.jpg|thumb|[[ಮೈಕೊಲೈವ್]]]] ಸಣ್ಣ ವಸಾಹತುಗಳು ಗ್ರಾಮೀಣ ವಸಾಹತುಗಳು (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: селище, ರೋಮನೀಕರಿಸಿದ: ಸೆಲಿಶ್ಚೆ) ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಗಳು (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: село, ರೋಮನೀಕರಿಸಿದ: ಸೆಲೋ) ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರಭುಗಳು ನೀಡಿದ ನಗರ ಹಕ್ಕುಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಇದ್ದವು, ಇದು ಸ್ಥಳದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಿಸ್ಟೋ ಅಥವಾ ಸೆಲೋ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ, ನಗರಗಳು ಸ್ವ-ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಸರಿಸುಮಾರು ಕ್ರಮಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 2022 ರ ಅಂದಾಜುಗಳನ್ನು 2001 ರ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಜನಗಣತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಚೆರ್ನೋಬಿಲ್ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಅನಧಿಕೃತ ಅಂದಾಜಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಹೊಂದಿರುವ ನಗರಗಳನ್ನು ಇಟಾಲಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸರಾಸರಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರ 62,000 == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == j3ph3c1kiefjl8fvf8orw0xiqqn2o1y 2 187561 1434204 1431667 2026-10-24T07:47:11Z VILAS GOWDA KB 102133 VILAS GOWDA KB [[ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತ]] ಪುಟವನ್ನು [[ಸದಸ್ಯ:VILAS GOWDA KB/ನನ್ನ ಪ್ರಯೋಗಪುಟ]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ: Revert 1431667 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು | image = ಶ್ರೀ_ಯೋಗಿ_ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು.png | caption = ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು | birth_place = [[ಕೋಟಹಳ್ಳಿ]], [[ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ]] ತಾಲೂಕು, [[ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | citizenship = [[ಭಾರತ]] | known_for = ಪಶು ಕಷ್ಟ ನಿವಾರಣ ಯೋಗಿ, ಗೋಸೇವೆ }} '''ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು''' (Shree Yogi Dyavappathatha) [[ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ]] ತಾಲೂಕಿನ [[ಕೋಟಹಳ್ಳಿ]] ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿ.<ref name="vk2015">{{cite news |title=ದ್ಯಾವಪ್ಪ ತಾತನವರ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ |url=https://vijaykarnataka.com/news/chikkaballapura/-/articleshow/46805272.cms |work=Vijaya Karnataka |date=2015-04-03 |access-date=2026-10-07}}</ref> ಅವರು ಗೋವುಗಳ ಆರೈಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಗೋವುಗಳ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು “'''ಪಶು ಕಷ್ಟ ನಿವಾರಣ ಯೋಗಿ'''” ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="vd2025">{{cite news |title=ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳೊಂದಿಗೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪ ತಾತನ ಜಾತ್ರಾ ಉತ್ಸವ |url=https://www.vijayadarpana.com/News.ID/8505 |work=Vijaya Darpana |date=2025-04-07 |access-date=2026-10-07}}</ref> ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದ ಪಶು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಗೋವುಗಳ ಸೇವೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಬಡವರು ಮತ್ತು ಅಸಹಾಯಕರ ನೆರವಿಗೂ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಮುಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೋಟಹಳ್ಳಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ದೊರಕುವಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಗೋಕುಂಟೆಗಳು ಹಾಗೂ ನೀರಿನ ಸೆಲೆಗಳು ಅವರ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಅವರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬಾಲ್ಯ, ಗುರುದರ್ಶನ, ಉಪದೇಶ ಹಾಗೂ ಗೋವುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಕುರಿತಾದ ವಿವರಗಳು ''[[ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ]]''ಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ನಿಧನರಾದ ನಂತರ ಅವರ ಕೋರಿಕೆಯಂತೆ ಸಕಲ ವಿಧಿ ವಿಧಾನಗಳಂತೆ ಅಂತ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅವರ ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇಂದು ಆ ಸ್ಥಳ '''ಶ್ರೀ ಕ್ಷೇತ್ರ ದ್ಯಾವಪ್ಪನ ಗುಡಿ''' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇಂದಿಗೂ ಜನರು ಸಮಾಧಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಷ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="ns2025">{{cite news |title=ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪ ತಾತನವರ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ |url=https://www.sidlaghatta.com/news/sidlaghatta-yogi-dyavappa-tata-utlu-aradhane/ |work=Namma Shidlaghatta |date=2025-04-06 |access-date=2026-10-07}}</ref> ವಾರ್ಷಿಕ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೂಲಕವೂ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸ್ಮರಣೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಅವರ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಬೆಳೆದ [[ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ]] ಇಂದು ಅವರ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. == ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನ == '''ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು''' ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ ತಾಲೂಕಿನ '''ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ''', [[ವಕ್ಕಲಿಗ]] ಸಮುದಾಯದ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ '''ಶ್ರೀಮತಿ ಬೈಯಮ್ಮ''' '''ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ನಂಜಪ್ಪ''' ದಂಪತಿಯ ದ್ವಿತೀಯ ಪುತ್ರರಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಕುಟುಂಬದ ಎರಡನೇ ಮಗುವಾಗಿದ್ದರು. ಸುಮಾರು ಅರವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸದಸ್ಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಕುಟುಂಬದ ಮುಖ್ಯ ಜೀವನಾಧಾರ ಕೃಷಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಾಣಿಕೆ ಮತ್ತು ಆರೈಕೆಯೂ ಜೀವನದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಇಂತಹ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆದರು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರಿಗೆ '''ಗೋವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷವಾದ ಒಲವು ಮತ್ತು ಕಾಳಜಿ''' ಬೆಳೆದಿತ್ತು. ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು [[ಗುರುಕುಲ]]ಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತಾದರೂ, ಅಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮನೆಯ ಜಾನುವಾರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ಕುಟುಂಬದವರು ಗೋವುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸಲು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವಾಗ ಅವರೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಗೋವುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುವುದು, ಅವುಗಳ ಆರೈಕೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವುಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಕಷ್ಟ-ಸುಖಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದು ಅವರ ಬಾಲ್ಯದ ಬದುಕಿನ ಸಹಜ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಬಿಡುವಿನ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳ ಆರೈಕೆಯ ನಡುವೆ ಕಳೆದ ಬಾಲ್ಯವು ಅವರ ಮುಂದಿನ ಜೀವನದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು '''ವೆಂಕಟಮ್ಮನವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು'''. ಅವರಿಗೆ '''ದ್ಯಾವಮ್ಮ''' ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ಮಗಳು ಜನಿಸಿದರು. ಕುಟುಂಬ ಜೀವನವು ತನ್ನ ಸಹಜ ಗತಿಯಲ್ಲೇ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಗಳೂ ಬೆಳೆದು ವಿವಾಹವಾದಳು. ಆದರೆ ಈ ನಡುವೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆಯೊಂದು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ದೊಡ್ಡ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬವು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು. ಕುಟುಂಬದ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾನುವಾರುಗಳೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪಾಲುಗಳಾಗಿ ಹಂಚಲ್ಪಟ್ಟವು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ತಮ್ಮ ಕಾಳಜಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಗೋವುಗಳು ಹೀಗೆ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡುವುದನ್ನು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ಗೋವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರಿಗಿದ್ದ ನಂಟು ಕೇವಲ ಸಾಕಾಣಿಕೆಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಕಷ್ಟ-ಸುಖಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನೇ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವರು, ಈ ವಿಭಜನೆಯಿಂದ ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ನೋವಿಗೊಳಗಾದರು. ಈ ಘಟನೆ ಅವರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಹೊಸ ತಿರುವು ನೀಡಿತು. ಕುಟುಂಬದ ಬದುಕಿನಿಂದ ದೂರವಾಗಿ, ಗೋವುಗಳ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕಾರ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವರು ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ, ಊರಿಂದ ಊರಿಗೆ ತೆರಳತೊಡಗಿದರು. ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಮತ್ತು ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಮುಂದಾದರು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಗೋವುಗಳ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಅನುಭವವೇ ಮುಂದೆ ಅನೇಕ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಸೇವೆಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಕೋಟಹಳ್ಳಿಯ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜಾನುವಾರುಗಳ ನಡುವೆ ಬೆಳೆದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನವು ಕ್ರಮೇಣ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪಶು ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಬದುಕಿನತ್ತ ತಿರುಗಿತು. == ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳು == === ತಿರುಪತಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ === ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ '''ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ದಯಾಭಾವ''' ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದವು. ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಗೋವುಗಳ ಹಾಲಿನ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಕರುಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟು, ಹಾಲು ಸಿಗದ ಬಡ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಶಿಶುಗಳಿಗೂ ಹಾಲು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದ ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಮನನೊಂದ ಅವರು '''[[ತಿರುಪತಿ]]ಗೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ''' ಕೈಗೊಂಡು, [[ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ|ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿಯ]] ದರ್ಶನ ಪಡೆದರು. ಅವರು ತಿರುಪತಿಗೆ ತೆರಳಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅವರ ಆರೈಕೆಯ ಗೋವುಗಳು ಮೇವು ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಅಸ್ವಸ್ಥಗೊಂಡವು. ಅವುಗಳಿಂದ ಹಾಲು ಕರೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಾಗ ಹಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ರಕ್ತವೂ ಬರುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿರುಗಿದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ನೇರವಾಗಿ ದನದ ಕೊಟ್ಟಿಗೆಗೆ ತೆರಳಿ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ನೀರು ನೀಡಿದರು. ನಂತರ ಮನೆಯವರು ಬಡ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಾಲು ನೀಡುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸದೆ, ಅವರ ಸೇವೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು ಎಂದು ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ==== ಪಶು ಕಷ್ಟ ನಿವಾರಣೆಯ ಸೇವೆ ==== ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಗೋವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ '''[[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]] ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನವಾಯಿತು'''. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅವರಿಗೆ ಗೋವುಗಳ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಅವರ ಜೀವನಕಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಗುರುಪ್ರಸಾದವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು, ಗುರುೋಪದೇಶದ ಬಳಿಕ ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ, ಗೋವುಗಳ ಕಲ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ನಂತರ ತಮಗೆ ದೊರೆತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡತೊಡಗಿದರು. ಕ್ರಮೇಣ ಅವರ ಪಶುಸೇವೆಯು ಹಳ್ಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಊರಿಂದ ಊರಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಗೋವುಗಳ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಈ ಸೇವೆಯಿಂದ ಅವರು “'''ಪಶು ಕಷ್ಟ ನಿವಾರಣ ಯೋಗಿ'''” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು.<ref name="vd2025" /> ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದರ್ಶನವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು ಎಂಬ ಪರಂಪರೆಯೂ ಇದೆ. ===== ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ಗೋಶಾಲೆಗೆ ಭೇಟಿ ===== ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಪಶುಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಜ್ಞಾನವು ದೂರದೂರಿಗೂ ಹರಡಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, [[ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ]]ಯ ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅನಾರೋಗ್ಯಪೀಡಿತ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಅವರನ್ನು ಕರೆಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರಮನೆಯ ಗೋಶಾಲೆಗೆ ತೆರಳಿದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಅಲ್ಲಿ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಿದರು. ಅವರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಗೋವುಗಳು ಗುಣಮುಖವಾದವು. ಆದರೆ ಎರಡು ಗೋವುಗಳು ಮಾತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಲಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ ಬಳಿಕ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮ ಊರಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಬಯಸಿದರು. ಆದರೆ ರಾಜರು, “ಈ ಎರಡು ಗೋವುಗಳು ಗುಣಮುಖವಾಗುವವರೆಗೆ ನೀವು ಇಲ್ಲಿಂದ ತೆರಳಬಾರದು” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು, “ಸ್ವಾಮೀ, ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಗೋವುಗಳನ್ನು ನಾನು ಗುಣಪಡಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಎರಡು ಗೋವುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನನ್ನಿಂದ ಏನೂ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಯಾವುದೋ ಲೋಹದ ತುಂಡು (ಸೂಜಿ) ಇರುವುದರಿಂದ ಅವು ಗುಣಮುಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವು ಸಾಯುತ್ತವೆ” ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಆದರೂ ರಾಜರು, ಅವುಗಳ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಆ ಎರಡು ಗೋವುಗಳೂ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದವು. ಅವುಗಳ ಮರಣೋತ್ತರ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದಾಗ, ಅವುಗಳ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಲೋಹದ ಸೂಜಿಯಂತಹ ವಸ್ತುಗಳು ಇದ್ದವು ಎಂಬುದು ಪತ್ತೆಯಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಸಿದ್ದ ಸಂಗತಿ ಸರಿಯಾಗಿರುವುದು ಅರಮನೆಯವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ನಂತರ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮ ಊರಿಗೆ ತೆರಳಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿದರು. ಅವರ ಪಶುಚಿಕಿತ್ಸಾ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೆಚ್ಚಿದ ರಾಜರು ಅವರಿಗೆ ಗೌರವ ಸೂಚಿಸಿ ಹಣದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಒಂದು ಬಟ್ಟಲು ನೀಡಲು ಮುಂದಾದರು. ಆದರೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ, ತಾವು ಎಂದಿಗೂ ನಾಲ್ಕು ನಯಾ ಪೈಸೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ನಾಲ್ಕು ನಯಾ ಪೈಸೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಈ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಸೇವಾಭಾವದಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡ ರಾಜರು ಅವರಿಗೆ ಇನಾಂ ಆಗಿ ಅಜ್ಜಕದಿರೇನಹಳ್ಳಿ ಅರಣ್ಯದ ಸಮೀಪ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದ ಸ್ಥಳದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಸುಮಾರು ೧೨ ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ನೀಡಿದರು. ಹೀಗೆ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ಗೋಶಾಲೆಯ ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಪಶುಚಿಕಿತ್ಸಾ ಜ್ಞಾನ, ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಸೇವಾಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಕಥನವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. == ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳು == ಕುಟುಂಬದ ವಿಭಜನೆಯ ನಂತರ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಲೌಕಿಕ ಕುಟುಂಬ ಜೀವನದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಾಗಿ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸೇವಾಮಯ ಜೀವನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ತಮ್ಮ ಉಳಿದ ಜೀವನವನ್ನು ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ, ಊರಿಂದ ಊರಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆದರು. ಗೋವುಗಳ ಸೇವೆಯೇ ಅವರ ಜೀವನದ ಮುಖ್ಯ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯ ಉಸಿರಿನವರೆಗೂ ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು. ಅವರ ನಿಧನದ ಬಳಿಕ ಕುಟುಂಬದವರು ಪಾರ್ಥಿವ ಶರೀರವನ್ನು ತಮ್ಮ ಪರಂಪರೆಯ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಂತೆ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ನೆರವೇರಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ತಮ್ಮ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳಿಗೂ ಮುನ್ನ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರು ಮತ್ತು ಆಪ್ತರಿಗೆ, ತಾವು ನಿಧನರಾದ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಎರಡು ಹುತ್ತಗಳ ಮತ್ತು ಎರಡು ಯಕ್ಕದ ಗಿಡಗಳ ನಡುವೆ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ, ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಮೈಲಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ, ದಿಬ್ಬೂರಹಳ್ಳಿ ರಸ್ತೆಯ ಸಮೀಪವಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ನೆರವೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಇದೇ ಸ್ಥಳವು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. == ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ == [[ಚಿತ್ರ:ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ.png|thumb|ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ದೇವಾಲಯದ ಹೊರನೋಟ]] [[ಚಿತ್ರ:ಶ್ರೀ_ಯೋಗಿ_ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ_ದೇವಾಲಯದ_ಗರ್ಭಗುಡಿಯ_ಒಳಭಾಗ_ಮತ್ತು_ದೇವರ_ವಿಗ್ರಹಗಳು.png|thumb|ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಒಳಭಾಗ ಮತ್ತು ದೇವರ ವಿಗ್ರಹಗಳು]] ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ನಿಧನದ ನಂತರ, ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಎರಡು ಹುತ್ತಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಯಕ್ಕದ ಗಿಡಗಳ ನಡುವಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಆ ಸಮಾಧಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯರು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾಯಿಲೆ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲೆಂದು ಭಕ್ತರು ಸಮಾಧಿಗೆ ಬಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಪರಂಪರೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ಹೀಗೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿ ಕ್ರಮೇಣ ಭಕ್ತರ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಭಕ್ತರು ಮತ್ತು ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಸಮಾಧಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳತೊಡಗಿದರು. ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದ ಶ್ರೀ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪ ಅವರು ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಸಣ್ಣ ಕಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಅಗತ್ಯ ಸಹಕಾರವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ನಂತರ ಭಕ್ತರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಸಮಾಧಿಗೆ ಬಂದು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವವರ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. 28 ಮೇ 1959ರಂದು, ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ ಪಟೇಲ್ ಚಿಕ್ಕವೀರಪ್ಪ ಮತ್ತು ಪಟೇಲ್ ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ರಾಧೆ, ರುಕ್ಮಿಣಿ ಹಾಗೂ ಎತ್ತಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವು ಕ್ರಮೇಣ ದೇವಾಲಯದ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಆ ಬಳಿಕ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ, ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬಂತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಭಕ್ತರು ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪಶು ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ಕ್ರಮೇಣ ನಿಕಟವಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿತು. ಹೀಗೆ, ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಆರಾಧನಾ ಪರಂಪರೆ, ಭಕ್ತರ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರದಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತು. == ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಳು == ಪ್ರತಿವರ್ಷ [[ಶ್ರೀರಾಮನವಮಿ]]ಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಐದು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.<ref name="vk2015" /> ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸಿ, ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ಹರಕೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಎತ್ತಿನಗಾಡಿ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾನಕ, ಮಜ್ಜಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೆಸರುಬೇಳೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಭಕ್ತರಿಗೆ ವಿತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ವತಿಯಿಂದ ಅನ್ನದಾಸೋಹವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ತಯಾರಿಸುವ ರಾಗಿ ಮುದ್ದೆ ಮತ್ತು ಕಾಳಿನ ಸಾರು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜಾತ್ರೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಐದು ದಿನಗಳ ಮಹೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಲು ಉಟ್ಟು, ಕಾಯಿ ಉಟ್ಟು ಮತ್ತು ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದ್ದು, ಇವು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ. === ಹಾಲು ಉಟ್ಟು === ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರು ಹಾಲಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಡಕೆಗಳನ್ನು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿ ಹರಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಒಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಗೋರಮಲ್ಲಹಳ್ಳಿಯ ನಾಯಕ ಸಮುದಾಯದ ಸುಬ್ಬರಾಯಪ್ಪ ಅವರು ಆ ಮಡಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುವ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಹಾಲು ದೊರೆಯಲಿ ಹಾಗೂ ಅವರ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಒಳಿತಾಗಲಿ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="ns2024">{{cite news |title=ದ್ಯಾವಪ್ಪನ ಗುಡಿಯ ಕಾಯಿ ಉಟ್ಲು, ಕ್ಷೀರ ಉಟ್ಲು ಉತ್ಸವ |url=https://www.sidlaghatta.com/news/sidlaghatta-dyavappanagudi-utlu-parishe/ |work=Namma Shidlaghatta |date=2024-04-17 |access-date=2026-10-07}}</ref> ==== ಕಾಯಿ ಉಟ್ಟು ==== ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ '''ಕಾಯಿ ಉಟ್ಟು''' ಎಂಬ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಉಟ್ಟು ಕಂಬದ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಒಂದು ಚಕ್ರವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಆ ಚಕ್ರಕ್ಕೆ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಂಬದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೊಸಕದಿರೇನಹಳ್ಳಿಯ ಗೊಲ್ಲ ಸಮುದಾಯದವರು ಚಕ್ರವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಜಕದಿರೇನಹಳ್ಳಿಯ ಸಿದ್ದಪ್ಪನವರ ಪುತ್ರರಾದ ಗೊಲ್ಲ ಸಮುದಾಯದವರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿರುವ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜಾತ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="ns2022">{{cite news |title=ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ದೇವಾಲಯದ ಕ್ಷೀರ ಹಾಗೂ ಕಾಯಿ ಉಟ್ಲು ಪರಿಷೆ |url=https://www.sidlaghatta.com/news/dyavappanagudi-yogi-dyavappa-tata-utlu-parishe/ |work=Namma Shidlaghatta |date=2022-04-13 |access-date=2026-10-07}}</ref> ===== ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ===== [[ಚಿತ್ರ:Dangala_jathra_document.jpg|thumb|ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆ, ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ]] ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ '''ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ''' ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಗೋವುಗಳ ಮೇಲಿಟ್ಟಿದ್ದ ವಿಶೇಷ ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪಶು ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಸೇವೆಯ ನೆನಪಿನೊಂದಿಗೆ ಈ ಜಾತ್ರೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ರೈತರು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಾಣಿಕೆದಾರರು ತಮ್ಮ ದನ-ಕರುಗಳನ್ನು ಕರೆತಂದು ಖರೀದಿ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಜಾತ್ರೆಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ದೇವಾಲಯದ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯ ವತಿಯಿಂದ ನೀರು ಮತ್ತು ಮೇವಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಎತ್ತುಗಳ ಜೋಡಿಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಎತ್ತುಗಳ ಜೋಡಿಗೆ ಬಹುಮಾನ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಸಾಕುವ ರೈತರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಈ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ [[ಹಳ್ಳಿಕಾರ್]] ತಳಿಯ ಎತ್ತುಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿವೆ. ಜಾನುವಾರುಗಳ ಖರೀದಿ–ಮಾರಾಟದ ಜೊತೆಗೆ ರೈತರು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಾಣಿಕೆದಾರರ ಸಮಾಗಮಕ್ಕೂ ಈ ಜಾತ್ರೆ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.<ref name="ns2026">{{cite news |title=ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪನವರ ಜಯಂತೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಎತ್ತುಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ |url=https://www.sidlaghatta.com/news/sidlaghatta-dyavappanavara-jayantotsava/ |work=Namma Shidlaghatta |date=2026-03-30 |access-date=2026-10-07}}</ref> == ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಉಪದೇಶ == ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಉಪದೇಶಗಳಲ್ಲಿ [[ಅಹಿಂಸೆ]], ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಕರುಣೆ, ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದ್ದವು. ಮೂಕಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಶ್ರಮಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗೋವುಗಳಿಗೆ ನೀರು ದೊರೆಯುವಂತೆ ಗೋಕುಂಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು, ಮರಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು ಹಾಗೂ ನೀರನ್ನು ವ್ಯರ್ಥ ಮಾಡದಿರುವುದು ಅವರ ಉಪದೇಶಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಯಾರಾದರೂ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಕೈ ತೊಳೆಯುವುದನ್ನು ಕಂಡರೆ, ಆ ನೀರು ಗಿಡಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವಂತೆ ಗಿಡದ ಬಳಿ ಕೈ ತೊಳೆಯುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಪಶುಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಕಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಈ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವವರು ಲೌಕಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮೂಕಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೇವೆಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಸಿದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರು ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವವರು ಅವರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ನಂತರವೂ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು ಎಂಬ ಆಶಯದಿಂದ, ತಮ್ಮ ಸಮಾಧಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಭಕ್ತರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. == ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆಗಳು == ಗೋವುಗಳ ಮೇಲಿನ ಅಪಾರ ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಗೋಕುಂಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದರು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸುವುದು, ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಗೋವುಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯ ಮೂಲಕ ಗೋಸೇವೆ, ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದ ಅವರು, ತಮ್ಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಹಲವು ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. === ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಾಪನೆ === ಅಜ್ಜಕದಿರೇನಹಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಗೋರಮಲ್ಲಹಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಅವರ ಜೀವನಕಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಆ ದಿವ್ಯಾನುಭವದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ, ದರ್ಶನವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಆರಾಧನೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥಕಟ್ಟೆಯನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಈ ಸ್ಥಳವು ಸ್ಥಳೀಯರ ಭಕ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೋವುಗಳ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಶ್ರೀರಾಮನವಮಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ದ್ಯಾವಪ್ಪನ ಜಾತ್ರೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ, ಕ್ಷೇಮ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯಲೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗೋಸೇವೆಯ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಇಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ==== ಕೃಷ್ಣನ ಕುಂಟೆ ==== ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದರ್ಶನವಾದ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಒಂದು ಗೋಕುಂಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಗೋವುಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಈ ಕುಂಟೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ '''“ಕೃಷ್ಣನ ಕುಂಟೆ”''' ಎಂಬ ಹೆಸರು ರೂಢಿಯಾಯಿತು. ಕುಂಟೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಅವರು ಪಡೆದರು. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ '''ಕ'''ಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆ ನೀಡಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾ, ಅವರ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಕುಂಟೆಯನ್ನು ತೋಡಿಸಿದರು ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗೋವುಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಹಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಬಳಸದೆ, ಇಂತಹ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಜನೋಪಯೋಗಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿನಿಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೃಷ್ಣನ ಕುಂಟೆ ಇಂದಿಗೂ ಆ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೇಸಿಗೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗೋವುಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರುವುದು ಈ ಕುಂಟೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಗೋವುಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಕುರುಹಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಉಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಕುಂಟೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೂಳು ತೆಗೆಯುವ (ಸಿಲ್ಟ್ ರಿಮೂವಲ್) ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. === ತಾತನ ಕುಂಟೆ === ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಸಮಾಧಿ ಮಂದಿರದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ '''ತಾತನ ಕುಂಟೆ''' ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಜನೋಪಯೋಗಿ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕುರುಹಾಗಿದೆ. ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವ ಜನರಿಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರೇ ಈ ಕುಂಟೆಯನ್ನು ತೋಡಿಸಿದರು ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಂಟೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದನಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಹುಡುಗರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಅವರು ಪಡೆದರು. ಅವರಿಗೆ ಕೆಲಸದ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ ನಯಾ ಪೈಸೆ ಹಣ ಹಾಗೂ ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ, ಅವರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಕುಂಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಗೋವುಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಹಣವನ್ನು ಇಂತಹ ಜನೋಪಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಗೋಸೇವೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸೇವಾ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ತಾತನ ಕುಂಟೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಕಲ್ಯಾಣಿಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಶುದ್ಧ ನೀರನ್ನು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರು ಪೂಜೆಗೆ ಮುನ್ನ ಕೈಕಾಲು ತೊಳೆಯಲು ಮತ್ತು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ನೀರಿನ ಮೂಲವು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಆರಾಧನಾ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೂ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಈ ನೀರಿನ ಮೂಲವು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಥಳದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇಂತಹ ಪಾರಂಪರಿಕ ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕುಂಟೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ನೀರಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಹಾಗೂ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೂಳು ತೆಗೆಯುವ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ===== ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ತಪೋವನ ===== ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಸಮೀಪ, ನಂದಿಗೆರೆಕೆರೆಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ಹರಿವಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ತಪೋವನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಾಳಜಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ [[ಆಲದ ಮರ]], [[ಮಾವಿನ ಮರ]], [[ಹೊಂಗೆಮರ]], ಮುದುಗಮರ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಜಾತಿಯ ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಶತಮಾನಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಮರಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಅವರ ಪ್ರಕೃತಿಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಕಾಳಜಿಗೆ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ವಿವಿಧ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ ಮಾವಿನ ಮತ್ತು ಆಲದ ಮರಗಳು ಕಡಿದುಹೋಗಿವೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ಹಾಗೂ ಉರುವಲುಗಾಗಿ, ಮದುವೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಮಾರಂಭಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇಟ್ಟಿಗೆಗೂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಸುಡಲು ಮರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸುಮಾರು ಎಂಟು ದೊಡ್ಡ ಆಲದ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಹೊಂಗೆಮರಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಳೆಯ ಮರಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಈ ತಪೋವನವು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಪ್ರೇಮದ ಸ್ಮರಣೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಜನರು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳು ಆಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಕುರಿತು ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕೆಲವು ಭೂಮಾಲೀಕರು ಹಾಗೂ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕೆಲವರಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಭೂಮಿಯ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಕಡಿತದ ಕುರಿತು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಆಕ್ಷೇಪಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ.<ref name="vd2026">{{cite news |title=ಶ್ರೀಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪ ತಾತನವರ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಒತ್ತುವರಿಯಾಗಿರುವ ಸರ್ಕಾರಿ ಜಾಗ ತೆರವಾಗಲಿ |url=https://www.vijayadarpana.com/News.ID/15094 |work=Vijaya Darpana |date=2026-05-24 |access-date=2026-10-07}}</ref> ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಸಂಬಂಧಿತ ಸರ್ಕಾರಿ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ತಪೋವನದ ಉಳಿದ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಬಂಧಿತ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಲಾಖೆಗಳು ಸ್ಥಳದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಲ್ಲಿ ತಪೋವನದ ಭೂಮಿ ಮರಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಉಳಿಸುವ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. == ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಧರ್ಮದರ್ಶಿಗಳು == ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಲವು ಭಕ್ತರು, ದಾನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ, ಪೂಜಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಅನ್ನದಾಸೋಹ, ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಹಾಗೂ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ನಿರಂತರತೆಗೆ ಅನೇಕರು ಸಹಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ದಾನಿಗಳು, ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಭಕ್ತರು, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಹಾಗೂ ದನಗಳ ಮಾಲೀಕರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿವೆ. === ಶ್ರೀ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪ === ಶ್ರೀ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಆಪ್ತ ಭಕ್ತರು ಮತ್ತು ಅನುಯಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳನ್ನು ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಅವರ ಸಮಾಧಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವು ಬೆಳೆಯಲು ಆರಂಭವಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಗುಡಿ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರು ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಸಹಕಾರ ನೀಡಿದರು. ನಂತರವೂ ದೇವಾಲಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ತಮ್ಮಿಂದಾದ ನೆರವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರೊಂದಿಗಿನ ಅವರ ಆಪ್ತ ಸಂಬಂಧದ ನೆನಪಾಗಿ, ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರು ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿಯ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸಹ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೇ ನೆರವೇರಿಸಲಾಯಿತು. ==== ಪಟೇಲ್ ಚಿಕ್ಕವೀರಪ್ಪ ==== ಪಟೇಲ್ ಚಿಕ್ಕವೀರಪ್ಪನವರು '''ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ ಗೌಡರಾಗಿದ್ದು''', ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ವಂಶಿಕರೂ ಹಾಗೂ ಅನುಯಾಯಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು. 28 ಮೇ 1959ರಂದು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ರಾಧೆ, ರುಕ್ಮಿಣಿ ಮತ್ತು ಗೋವಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಸ್ಥಳಪುರಾಣವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಶಿಲಾಶಾಸನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದರು. ಪಟೇಲ್ ಚಿಕ್ಕವೀರಪ್ಪನವರು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿ, ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆ, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು; ಅಲ್ಲದೆ, ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದ ಲೇಖಕ ಶ್ರೀ ಬಿ.ವಿ. ನಂಜುಂಡಾಚಾರ್ಯರ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ '''“ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ”''' ಕೃತಿಯನ್ನು ಬರೆಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ===== ಮಲ್ಲಹಳ್ಳಿ ಕರಗದವರ ಬೈರಮ್ಮ ===== ಮಲ್ಲಹಳ್ಳಿಯ ಕರಗದವರ ಬೈರಮ್ಮನವರು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಭಕ್ತೆಯಾಗಿದ್ದು, ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಭೋಜನಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಭೋಜನಾಲಯದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅನ್ನದಾಸೋಹ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ದೇವಾಲಯದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಾವಿ ತೋಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೂ ಅವರು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು. ದೇವಾಲಯದ ಪೂಜೆ, ಅನ್ನದಾಸೋಹ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರ ಬಳಕೆಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಈ ಬಾವಿಯು ನೆರವಾಗಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> == ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == * ಬಿ. ವಿ. ನಂಜುಂಡಾಚಾರ್ಯ, ''ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ'', ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ, 1961. * ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು * ಸ್ಥಳೀಯ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯ ವರದಿಗಳು. * ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆ, ಮೌಖಿಕ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ದಾಖಲೆಗಳು. {{ಎಐ-ರಚನೆ}} [[ವರ್ಗ:Leterature]] [[ವರ್ಗ:Saints]] ob6s5mtca2ppp2ehl0acy7kr0tzskeh 0 187717 1434230 1432228 2026-10-24T10:53:38Z Mona Mendonca 95880 1434230 wikitext text/x-wiki {{Short description|ಹವಾಯಿಯನ್ ಸಂಗೀತಗಾರ, ಶಿಕ್ಷಕ, ಪಶುಸಂಗೋಪಕ(1842–1930)}} {{Use mdy dates|date=October 2025}} {{Use American English|date=October 2025}} {{Infobox person | name = ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಫೇಯರ್‌ವೆದರ್ | image = Mary Jane Fayerweather (PP-76-5-006, cropped).png | other_names = ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಫೇಯರ್‌ವೆದರ್ ಡೇವಿಸನ್ ಮೊಂಟಾನೊ,<br /> ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಡೇವಿಸನ್,<br /> ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಮೊಂಟಾನೊ | birth_name = ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಅಹಿಯಾ ಅಹುಎನಾ ಕೆಕುಲಾನಿ ಫೇಯರ್‌ವೆದರ್ | birth_date = {{birth date|1842|5|14|mf=y}} | birth_place = [[ಹೊನೊಲುಲು]], ಹವಾಯಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ | death_date = {{death date and age|1930|11|8|1842|5|14|mf=y}} | death_place = ಹೊನೊಲುಲು, [[ಹವಾಯಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] | resting_place = [[ಓʻಆಹು ಸ್ಮಶಾನ]] | occupation = ಹವಾಯಿಯನ್ ಸಂಗೀತಗಾರ, ಶಿಕ್ಷಕ, ಪಶುಸಂಗೋಪಕ | spouse = ಬೆನೋನಿ ರಿಚ್ಮಂಡ್ ಡೇವಿಸನ್ (m. 1864–1875; his death),<br />Andreas Avelino Montano (m. 1877–1913; his death) | children = 5, including [[Rose C. Davison]], [[Emma Ahuena Taylor]] | relatives = [[Julia Fayerweather Afong]] (sister)<br /> [[George Charles Beckley]] (grandfather)<br /> [[Chun Afong]] (brother-in-law) }} ಯು ಮಾಮಾ (ಮೇ 14, 1842 – ನವೆಂಬರ್ 8, 1930) ಅವರು ಹವಾಯಿಯ ಉನ್ನತ ರಾಜವಂಶದ ಮಹಿಳೆ (ಅಲಿʻಇ), ಕವಯಿತ್ರಿ, ಸಂಗೀತಗಾರ್ತಿ, ಶಿಕ್ಷಕಿ, ಪಶುಸಂಗೋಪಕಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಸ್ಥಳೀಯ ಹವಾಯಿಯನ್, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕನ್ ಮೂಲದವರಾಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ವಿವಾಹಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಅವರು ಹೊನೊಲುಲುವಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಮಾವೊವಾ (Mānoa) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪಶುಸಂಗೋಪನೆ ಮತ್ತು ಹೈನುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಹವಾಯಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿತೆಗಳು, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಠಣ ಗೀತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೆಲೆ (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹವಾಯಿಯನ್ ಹಾಡುಗಳು ಹಾಗೂ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ರಚನೆಗಳು)ಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಹವಾಯಿಯನ್ ವಂಶಾವಳಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದ ಪರಿಣಿತರಾಗಿ ಅವರು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ಅವರು ಹವಾಯಿಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ತಲುಪಿಸುವಲ್ಲಿಯೂ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಹವಾಯಿಯನ್ ಭಾಷೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಹಳೆಯ ಮೆಲೆ ಗೀತೆಗಳು ಹಾಗೂ ವಂಶಾವಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ, 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಹವಾಯಿಯ ಕುರಿತ ತಮ್ಮ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆ ಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದರು. ಅವರು 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಮುದ್ರಯಾನ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಜಾರ್ಜ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬೆಕ್ಲಿ ಅವರ ಮೊಮ್ಮಗಳು (ತಾಯಿಯ ಕಡೆಯಿಂದ) ಆಗಿದ್ದರು. ವಿವಾಹದ ನಂತರದ ಹೆಸರುಗಳಾಗಿ ಅವರು ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಫೇಯರ್‌ವೆದರ್ ಡೇವಿಸನ್ ಮೊಂಟಾನೊ, ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಡೇವಿಸನ್ ಮತ್ತು ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಮೊಂಟಾನೊ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿಚಿತರಾಗಿದ್ದರು. 3qwnul1d78d6zgrayseleovfcg54u22 1434234 1434230 2026-10-24T10:59:07Z Mona Mendonca 95880 1434234 wikitext text/x-wiki {{Short description|ಹವಾಯಿಯನ್ ಸಂಗೀತಗಾರ, ಶಿಕ್ಷಕ, ಪಶುಸಂಗೋಪಕ(1842–1930)}} {{Use mdy dates|date=October 2025}} {{Use American English|date=October 2025}} {{Infobox person | name = ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಫೇಯರ್‌ವೆದರ್ | image = Mary Jane Fayerweather (PP-76-5-006, cropped).png | other_names = ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಫೇಯರ್‌ವೆದರ್ ಡೇವಿಸನ್ ಮೊಂಟಾನೊ,<br /> ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಡೇವಿಸನ್,<br /> ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಮೊಂಟಾನೊ | birth_name = ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಅಹಿಯಾ ಅಹುಎನಾ ಕೆಕುಲಾನಿ ಫೇಯರ್‌ವೆದರ್ | birth_date = {{birth date|1842|5|14|mf=y}} | birth_place = [[ಹೊನೊಲುಲು]], ಹವಾಯಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ | death_date = {{death date and age|1930|11|8|1842|5|14|mf=y}} | death_place = ಹೊನೊಲುಲು, [[ಹವಾಯಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] | resting_place = [[ಓʻಆಹು ಸ್ಮಶಾನ]] | occupation = ಹವಾಯಿಯನ್ ಸಂಗೀತಗಾರ, ಶಿಕ್ಷಕ, ಪಶುಸಂಗೋಪಕ | spouse = ಬೆನೋನಿ ರಿಚ್ಮಂಡ್ ಡೇವಿಸನ್ (m. 1864–1875; ಅವರ ಮರಣ),<br />ಆಂಡ್ರಿಯಾಸ್ ಅವೆಲಿನೊ ಮೊಂಟಾನೊ(m. 1877–1913; ಅವರ ಮರಣ) | children = 5, ಸೇರಿದಂತೆ [[ರೋಸ್ ಸಿ. ಡೇವಿಸನ್]], [[ಎಮ್ಮಾ ಅಹುಎನಾ ಟೇಲರ್]] | relatives = [[ಜೂಲಿಯಾ ಫೇರ್‌ವೆದರ್ ಅಫಾಂಗ್]] (ಸಹೋದರಿ)<br /> [[ಜಾರ್ಜ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬೆಕ್ಲಿ]] (ಅಜ್ಜ)<br /> [[ಚುನ್ ಅಫಾಂಗ್]] (ಭಾವ) }} ಯು ಮಾಮಾ (ಮೇ 14, 1842 – ನವೆಂಬರ್ 8, 1930) ಅವರು ಹವಾಯಿಯ ಉನ್ನತ ರಾಜವಂಶದ ಮಹಿಳೆ (ಅಲಿʻಇ), ಕವಯಿತ್ರಿ, ಸಂಗೀತಗಾರ್ತಿ, ಶಿಕ್ಷಕಿ, ಪಶುಸಂಗೋಪಕಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಸ್ಥಳೀಯ ಹವಾಯಿಯನ್, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕನ್ ಮೂಲದವರಾಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ವಿವಾಹಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಅವರು ಹೊನೊಲುಲುವಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಮಾವೊವಾ (Mānoa) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪಶುಸಂಗೋಪನೆ ಮತ್ತು ಹೈನುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಹವಾಯಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿತೆಗಳು, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಠಣ ಗೀತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೆಲೆ (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹವಾಯಿಯನ್ ಹಾಡುಗಳು ಹಾಗೂ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ರಚನೆಗಳು)ಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಹವಾಯಿಯನ್ ವಂಶಾವಳಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದ ಪರಿಣಿತರಾಗಿ ಅವರು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ಅವರು ಹವಾಯಿಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ತಲುಪಿಸುವಲ್ಲಿಯೂ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಹವಾಯಿಯನ್ ಭಾಷೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಹಳೆಯ ಮೆಲೆ ಗೀತೆಗಳು ಹಾಗೂ ವಂಶಾವಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ, 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಹವಾಯಿಯ ಕುರಿತ ತಮ್ಮ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆ ಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದರು. ಅವರು 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಮುದ್ರಯಾನ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಜಾರ್ಜ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬೆಕ್ಲಿ ಅವರ ಮೊಮ್ಮಗಳು (ತಾಯಿಯ ಕಡೆಯಿಂದ) ಆಗಿದ್ದರು. ವಿವಾಹದ ನಂತರದ ಹೆಸರುಗಳಾಗಿ ಅವರು ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಫೇಯರ್‌ವೆದರ್ ಡೇವಿಸನ್ ಮೊಂಟಾನೊ, ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಡೇವಿಸನ್ ಮತ್ತು ಮೇರಿ ಜೇನ್ ಕೆಕುಲಾನಿ ಮೊಂಟಾನೊ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿಚಿತರಾಗಿದ್ದರು. iiu45u2qmmujuyfb5rs6t9vqe0sd4b9 0 187860 1434213 1434021 2026-10-24T08:47:10Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1434213 wikitext text/x-wiki  {{Infobox person|name=ಕಟ್ಟಮಂಚಿ ರಾಮಲಿಂಗಾರೆಡ್ಡಿ|image=|birth_name=|birth_date={{Birth date|1880|12|10}}<ref>{{Cite book|title=The Great Indian Patriots, Volume 2|last=Rajeswara Rao|first=P.|publisher=Mittal Publications|year=1991|isbn=81-7099-288-5|location=New Delhi|pages=69|url=https://books.google.com/books?id=04tDyxmNOhsC&pg=PA69&lpg=PA69&dq=Musalamma+maranam&source=bl&ots=dqqri5UTOk&sig=ACfU3U1ahNUbW4KfzHqGm5_kmWqQ7U9b9w&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjTr667pK3iAhUVat4KHXvAAPkQ6AEwDnoECAgQAQ#v=onepage&q=Musalamma%20maranam&f=false}}</ref>|birth_place=ಕಟ್ಟಮಂಚಿ, [[ಚಿತ್ತೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆ|death_date={{Death date and age|1950|02|24|1880|12|10}}|death_place=ಮದರಾಸು|death_cause=ವೃದ್ದಾಪ್ಯ|occupation=ಉಪಕುಲಪತಿ, ಕವಿ, ವಿದ್ವಾಂಸ.|religion=ಹಿಂದೂ|spouse=|children=|father=ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯರೆಡ್ಡಿ|mother=ನಾರಾಯಣಮ್ಮ}} '''ಸಿ.''' '''ಆರ್.''' '''ರೆಡ್ಡಿ''' '''ಡಾ. ಕಟ್ಟಮಂಚಿ ರಾಮಲಿಂಗ ರೆಡ್ಡಿ''' ( [[ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೦]], [[೧೮೮೦]] - [[ಫೆಬ್ರುವರಿ ೨೪|ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೪]], [[೧೯೫೧]] ), ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಇವರು ಒಬ್ಬ ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ ಸಾಹಿತಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞ, ವಿದ್ವಾಂಸ, ವಾಗ್ಮಿ, ಬರಹಗಾರ, ವಿಚಾರವಾದಿ, ಆದರ್ಶವಾದಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಆಂಧ್ರ ಭಾಷಾಭಿರಂಜನಿ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಬರೋಡಾದ ದೊರೆ ಸಯಾಜಿ ರಾವ್ ಗಾಯಕ್ವಾಡ್ ಅವರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ, ಅವರು [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ]] ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ, ಅವರು ಬರೋಡಾ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಉಪ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾಗಿ ಸೇರಿದರು. ಅವರು ೧೯೦೯ರಲ್ಲಿ [[ಮೈಸೂರು|ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಗೆ ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ೧೯೧೮ ರಿಂದ ೧೯೨೧ ರವರೆಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನಿರೀಕ್ಷಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ೧೯೫೧ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ನಿಧನರಾದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಾಗಿ ಬದುಕಿದರು. ಕಾವ್ಯ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮುದುಕಿಯ ಸಾವು ಮುಂತಾದ ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಆಂಧ್ರ ಭಾಷಾಭಿರಂಜನಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಮುದುಕಿಯ ಸಾವು ಬಹುಮಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಅವರ [[ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ|ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ]] ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಆಂಧ್ರ ವಿಜ್ಞಾನಚಂದ್ರಿಕಾ ಗ್ರಂಥಮಂಡಳಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. == ಬಾಲ್ಯ == ರಾಮಲಿಂಗಾ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರು [[ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೦|ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೦,]] ೧೮೮೦ ರಂದು [[ಚಿತ್ತೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಟ್ಟಮಂಚಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇದು [[ಚಿತ್ತೂರು]] - [[ತಿರುಪತಿ]] ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿ. ಅವರು ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ರೆಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣಮ್ಮ ದಂಪತಿಗಳ ಮೂರನೇ ಮಗು. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರ ಸಹೋದರ ಪೆದ್ದರಾಮಸ್ವಾಮಿ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರು ರಾಮಲಿಂಗಾರೆಡ್ಡಿ ಅವರನ್ನು ದತ್ತು ಪುತ್ರನನ್ನಾಗಿ ದತ್ತು ಪಡೆದರು. == ಶಿಕ್ಷಣ, ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:C_Ramalinga_Reddy.jpg|right|333x333px| ಟ್ಯಾಂಕ್ ಬಂಡೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಕಟ್ಟಮಂಚಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Crreddy_text.jpg|right|250x250px| ಐಎಸ್‌ಬಿ ಲಯನ್ ಗೇಟ್]] [[ಚಿತ್ರ:CRamalingareddy.jpg|right|thumb|133x133px| ಕಟ್ಟಮಂಚಿ ರಾಮಲಿಂಗಾರೆಡ್ಡಿ]] ಸಿ. ಆರ್. ರೆಡ್ಡಿಯವರ ಶಿಕ್ಷಣವು ಐದನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೀದಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಹಾಭಾರತ, ಅಮರಕೋಶ ಮತ್ತು ಬಾಲರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಓದುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೮೯೦ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಈಗ ಪಿಸಿಆರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಚಿತ್ತೂರು ಬೋರ್ಡ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್‌ನ ಮೊದಲ ಫಾರ್ಮ್‌ಗೆ ಸೇರಿದರು. ಅವರು ಪ್ರತಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲೂ ಉತ್ತಮ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ [[ಚೆನ್ನೈ|ಮದ್ರಾಸ್‌ಗೆ]] ಹೋಗಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ೧೮೯೯ ರಲ್ಲಿ, ೧೯ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ "ಮುಸಲಮ್ಮ ಮರಣಮು" ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಕವನಕ್ಕಾಗಿ ಕವನ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಮಾನವನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ೧೯೦೨ ರಲ್ಲಿ, [[ಇತಿಹಾಸ]] ಮತ್ತು [[ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ|ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ]] ಬಿ.ಎ. ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಧಿಕ ಅಂಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾಗಿ, ಚಿನ್ನದ ಪದಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಭಾಷಣಕಾರಾಗಿ ಅನೇಕ ಬಹುಮಾನಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. ಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಅವರು ಸರ್ಕಾರಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನದ ಮೇಲೆ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ]] [[ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ]] ಹೋದರು. ಅವರು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನದ ಮೇರೆಗೆ ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸೇಂಟ್ ಜಾನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. ೧೯೦೩ ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ''ರೈಟ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು'' ನೀಡಲಾಯಿತು. ಅವರಿಗೆ ೧೯೦೪ ರಲ್ಲಿ 'ವಿದ್ವಾಂಸ' ಪ್ರಶಸ್ತಿ ದೊರೆಯಿತು. ೧೯೦೫ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಯೂನಿಯನ್ ಲಿಬರಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಲವಾರು ಉಪನ್ಯಾಸಗಳಿಗಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಭಾರತೀಯರೊಬ್ಬರಿಗೆ ಇಂತಹ ಅಸಾಧಾರಣ ಗೌರವ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಇದೇ ಮೊದಲು. ೧೯೦೬ ರಲ್ಲಿ, ಎಂ. ಎ. ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದರು. ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ಅವರ ಅಸಾಧಾರಣ ಜ್ಞಾನ, ಸಮಯಪಾಲನೆ, ವಾಗ್ಮಿತೆ ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಬೆರಗಾಗಿದ್ದರು. == ಕೆಲಸದ ಜೀವನ == [[ವಡೋದರಾ|ಬರೋಡಾದ]] ದೊರೆ ಸಯಾಜಿರಾವ್ ಗಾಯಕ್ವಾಡ್ ಸಿ. ಆರ್. ರೆಡ್ಡಿಯವರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಕೆಲಸ ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಆ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ, ಅವರು ಅವರನ್ನು ವಿವಿಧ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಪ್ರವಾಸದ ನಂತರ, ಅವರು ೧೯೦೮ ರಲ್ಲಿ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದ ಅವರು ೨೮ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರೋಡಾ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಉಪ-ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಅವರು [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]], [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನ್‌ಗೆ]] ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು [[ಮೈಸೂರು|ಮೈಸೂರಿನ]] [[ಮಹಾರಾಜ ಕಾಲೇಜು|ಮಹಾರಾಜ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ]] <nowiki>ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ</nowiki> ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು, ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರು, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಅನೇಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಅವರು ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ೧೨ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಹರಿಜನರಿಗೆ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಒದಗಿಸಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಒಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕನಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಯೋಜನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು]] ೧೯೧೬ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರು ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾಗಿದ್ದರು. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಅವರನ್ನು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಶಿಕ್ಷಣ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು "ಪ್ರತಿ ಹಳ್ಳಿಗೂ ಶಾಲೆ" ಆಂದೋಲನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆದರೆ ೧೯೨೧ ರಲ್ಲಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ತಮ್ಮ ಹುದ್ದೆಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. == ರಾಜಕೀಯ ವೃತ್ತಿಜೀವನ == ಅವರು ೧೯೨೧ ರ ನಂತರ ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಿದ ಅವರು ೧೯೨೨ ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನಡೆದ ಉಪಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲುವ ಮೂಲಕ ವಿಧಾನಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಚಿತ್ತೂರಿನಿಂದ ಎರಡನೇ ಬಾರಿಗೆ ಭಾರಿ ಬಹುಮತದಿಂದ ಗೆದ್ದರು. ಅವರು ೧೯೨೧-೨೫ರ ನಡುವೆ ಮದ್ರಾಸ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. [[జస్టిస్‌ పార్టీ|ಜಸ್ಟೀಸ್ ಪಾರ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ ನಂತರ,]] ಅವರು ನಂತರ ಯುನೈಟೆಡ್ ನ್ಯಾಷನಲಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ಅದರ ಉಪ ನಾಯಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ೧೯೩೫ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[కాంగ్రెస్‌|ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಪರವಾಗಿ [[ಚೆನ್ನೈ|ಮದ್ರಾಸ್]] ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ೧೯೩೬ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಚಿತ್ತೂರು ಜಿಲ್ಲಾ ಮಂಡಳಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ವಿಧಾನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸಿ. ಆರ್. ರೆಡ್ಡಿಯವರ ಭಾಷಣಗಳು ತುಂಬಾ ಪ್ರಖರವಾಗಿದ್ದವು. == ಆಂಧ್ರ ವಿಶ್ವಕಲಾ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಉಪಕುಲಪತಿಗಳಾಗಿ == ಆಂಧ್ರದವರಿಗೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ಅವರು ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ೧೯೨೬ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿ ಆಂಧ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸ್ಥಾಪಕ ಉಪಕುಲಪತಿಯಾದಾಗಿನಿಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಸ್ಮರಣೀಯ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸರ್ಕಾರದ ದಮನಕಾರಿ ನೀತಿಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಉಪಕುಲಪತಿ ಹುದ್ದೆಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿ ಚಿತ್ತೂರಿಗೆ ಮರಳಿದರು. ೧೯೩೬ ರಲ್ಲಿ ಉಪಕುಲಪತಿ [[ಸರ್ವೆಪಲ್ಲಿ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್|ಸರ್ವಪಲ್ಲಿ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್]] ಅವರು ವಿದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಅವರು ಎರಡನೇ ಬಾರಿಗೆ ಅದೇ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ೧೯೪೯ ರವರೆಗೆ ೧೪ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅವರು ೧೯೪೯ ರಲ್ಲಿ [[ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ]] ಪ್ರೊ-ಚಾನ್ಸೆಲರ್ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. == ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೇವೆ == ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು, ಹೊಸ ಆಲೋಚನಾ ವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ನವೀನ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಅವರು ಮಹತ್ತರ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದೆಡೆ ತೆಲುಗು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಸ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟರೆ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಕಾವ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಗೂ ಕಾರಣರಾದರು. ಅವರ ಶೈಲಿಯು ಸಂಭಾಷಣೆ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದ ಪ್ರತಿದಾಳಿ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ. ತಮ್ಮ ಹಾಸ್ಯಮಯ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ 'ಮುಸಲಮ್ಮ ಮರಣಮು' ಮೊದಲು ೧೯೦೦ ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮುದ್ರಣ ಕಂಡಿತು. ತೆಲುಗಿನ ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಭಾರತೀಯ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, [[కవిత్వతత్త్వవిచారం|ಕಾವ್ಯ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ]], ಆಂಧ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಶಿಕ್ಷಣ, ಲಘುಪೀಠಿಕಾ ಸಮುಚ್ಚಯ, ವ್ಯಾಸಮಂಜರಿ, ಪಂಚಮಿ, ವೇಮನ, ಇತ್ಯಾದಿ. ಡಾ. ಸಿ. ಆರ್. ರೆಡ್ಡಿ ಪೀಠಿಕಲು ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ೧೯೮೩ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಒಬ್ಬ ಸಮೃದ್ಧ ಬರಹಗಾರರು. ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ನಾಟಕ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕುರಿತು ಭಾಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಅವರ [[ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು. ಅವರು ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ತಂದರು ಮತ್ತು '''ವಿಮರ್ಶೆಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ''' ಎಂಬ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. == ಕೃತಿಗಳು == ; ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ | * ಮುಸಲಮ್ಮ ಮರಣಮು - ೧೮೮೯ ರಲ್ಲಿ ಆಂಧ್ರ ಭಾಷಾಭಿರಂಜನಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಮಾನ ಗೆದ್ದಿತು. ೧೯೦೦ ರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣ ಕಂಡಿತು. * ಪಿಂಗಳಿ ಸೂರನ್ನ ರಚಿಸಿದ ಕಲಾಪೂರ್ಣೋದಯಂ ಕಾವ್ಯಂ ರೆಡ್ಡಿಯವರ ನೆಚ್ಚಿನ ಕೃತಿಯಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ಅವರು ಅದರ ಮೇಲೆ ಬರೆದ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ "ಕವಿತ್ವ ತತ್ವ ವಿಚಾರಮು" ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಇದು ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಮೊದಲ ಪುಸ್ತಕವಾಗಿದ್ದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಈ ಕೃತಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಯಿತು.http://www.archive.org/details/kavitvatatvavich020711m * ಭಾರತ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಂ - ಕೌಟಿಲ್ಯನ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಪುಸ್ತಕ. ಲಿಂಕ್http://www.archive.org/details/ArthaSastramuPart2 * ಆಂಧ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ * ಲಘುಪೀಠಿಕಾ ಸಂಗ್ರಹ * ವ್ಯಾಸಮಂಜರಿ - ಪ್ರಬಂಧಗಳ ಸಂಗ್ರಹ - ನವಯಾಮಿನಿ, ಭರತ ಪ್ರಶಂಸ, ಅಂಪಕಂ ಮುಂತಾದ ಖಂಡಕಾವ್ಯಗಳು * ಪಂಚಮಿ - ಪ್ರಬಂಧಗಳ ಸಂಗ್ರಹ[1] * ವೇಮನ - * ಡಾ. ಸಿ.ಆರ್.ರೆಡ್ಡಿಯವರ ಪೀಠಿಕೆಗಳು - ೧೯೮೩ ರ ಸಂಕಲನ * ಸರಸ್ವತಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು - ಗ್ರಂಥಾಲಯೋದ್ಧಾರಕ ಅಯ್ಯಂಕಿ ವೆಂಕಟರಮಣಯ್ಯ ಸನ್ಮಾನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮಲಿಂಗಾ ರೆಡ್ಡಿಯವರು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿದ ಆವೃತ್ತಿhttp://www.archive.org/details/SarswatiSamrajyam * ಮುತ್ಯಾಲಸರಮುಲು * ದೇವಿಭಾಗವತಮು * ಪ್ರಹಸನಮುಲು * ಪ್ರತಾಪರುದ್ರೀಯಮು * ಕೆ.ಎಸ್. ಕಟ್ಟಮಂಚಿ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ರೆಡ್ಡಿಯವರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ * ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯ ವಿಧಾನಗಳು ; ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ** Drama in the East and West ** Speeches on Universitry Reform ** Democracy in contemporary India ** Congress in Office ** Education, Industry & Commerce == ಪ್ರಶಂಸೋಕ್ತಿ == ಸಿ. ಆರ್. ರೆಡ್ಡಿಯವರ ನುಡಿಮುತ್ತುಗಳು, ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮಯಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷೆ ಮತ್ತು ರೂಪಕಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಪುಣರು. ಅವರ ಮಾತಿನ ಕೌಶಲ್ಯಗಳು ಅವರ ದುರಹಂಕಾರ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಸಂಭಾಷಣಾ ಚಾತುರ್ಯದಿಂದ ವಿಚಿತ್ರ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿದ್ದವು. * == ವಿಮರ್ಶೆ == [[ఆవటపల్లి నారాయణరావు|ಆವಟಪಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣ ರಾವ್]] ತಮ್ಮ ವಿಶಾಲಾಂಧ್ರದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: "ಕಟ್ಟಮಂಚಿ ರಾಮಲಿಂಗಾರೆಡ್ಡಿ ಶಿಕ್ಷಣ, ರಾಜಕೀಯ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅವರು ಅದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಒಂದು ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ, ಅವರು ಇನ್ನೊಂದು ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣವೇ ಅವರನ್ನು ಆಯಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ. <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=ఆవటపల్లి |first=నారాయణరావు |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.330833/page/n133 |title=విశాలాంధ్రము |publisher= |year=1940 |isbn= |location= |pages=111}}</ref> ಅವನು ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು, ಮದುವೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಮಾಡಿದ ಹಾಸ್ಯಗಳು ಅವನಿಗೆ ಅಪಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ತಂದವು. ಒಮ್ಮೆ, ಮದ್ರಾಸಿನ ಗೋಖಲೆ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸನ್ಮಾನ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಭಾಷಣಕಾರರು ಸಿ. ಅವರನ್ನು "ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ಸದ್ಗುಣಶೀಲ" ಎಂದು ಹೊಗಳಿದರು. ಆರ್. ಆದರೆ, ರೆಡ್ಡಿಯವರು ಈ ಮಾತು ತುಂಬಾ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ತಮ್ಮನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅವಿವಾಹಿತ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅದೇ ರೀತಿ, ಹಲವಾರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, "ಇತರರು ನನಗಾಗಿ ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಾನು ಏಕೆ ಮದುವೆಯಾಗಬೇಕು?" ಮತ್ತು "ನಿಮಗೆ ಯಾವಾಗ ಬೇಕಾದರೂ ಹಾಲು ಸಿಗುವಾಗ ಹಸುವನ್ನು ಏಕೆ ಖರೀದಿಸಬೇಕು?" ಎಂಬಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಟೀಕೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. == ಸಿ. ಆರ್. ರೆಡ್ಡಿ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು == ಸಿ. ಆರ್. ರೆಡ್ಡಿ ೧೯೫೧ ರ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೪ ರಂದು ಮದ್ರಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ನಿಧನರಾದರು. ತಮಿಳುನಾಡು ಸೇರಿದಂತೆ ರಾಜ್ಯದ ಹಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿವೆ. ಆದರೆ, ಅವರು ಜನಿಸಿದ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೈದ್ಯ ಸಿ.ಆರ್. ರೆಡ್ಡಿ ಸ್ಮಾರಕ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ರೆಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಕೇಶವರೆಡ್ಡಿಯವರು ಮನಗಂಡು ಪ್ರತಿಮೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಸಂಘಟಿತ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಬಂಗಲೆಯ ಮುಂಭಾಗದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. == ಹುದ್ದೆಗಳು == ೧೯೨೬ ರಲ್ಲಿ, ಡಾ. ಸಿ. ಆರ್. ರೆಡ್ಡಿ ಅವರನ್ನು ಆಂಧ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮೊದಲ ಉಪಕುಲಪತಿಗಳಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರದ ದಮನಕಾರಿ ನೀತಿಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಅವರು ೧೯೩೦ ರಲ್ಲಿ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. ೧೯೩೬ ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಅವರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಆ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿತು. == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು == ಸಿ. ಆರ್.ರೆಡ್ಡಿ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಏಲೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ . ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆಗಳು, ಜೂನಿಯರ್ ಕಾಲೇಜುಗಳು, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜುಗಳು, ಮಹಿಳಾ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಸೇರಿವೆ. == ಮೂಲಗಳು == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> * ತೆಲುಗು ಹಿರಿಯರು - ಮಲ್ಲಾಡಿ ಕೃಷ್ಣಾನಂದ್ - ಮೆಹರ್ ಪಬ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್, ಹೈದರಾಬಾದ್ (1999) * [http://www.archive.org/details/Telugu ಪ್ರಮುಖ ಚಮತ್ಕಾರ ಭಾಷಣಗಳು ತೆಲುಗು ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಳ ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಭಾಷಣಗಳು - ಡಾ.] [http://www.archive.org/details/Telugu ಸಿ.] [http://www.archive.org/details/Telugu ಮೃಣಾಲಿನಿ - ವಿಶಾಲಾಂಧ್ರ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್] * ರಾಯಲಸೀಮೆಯ ಲೇಖಕರ ಇತಿಹಾಸ, ಸಂಪುಟ ಎರಡು - ಕಲ್ಲೂರು ಅಹೋಬಲರಾವ್ - ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಗ್ರಂಥಮಾಲಾ, ಹಿಂದೂಪುರ == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == ; ರಾಮಲಿಂಗಾ ರೆಡ್ಡಿಯವರ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಆರ್ಕೈವ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. * [http://www.archive.org/details/kavitvatatvavich020711mbp ಕವಿತ್ರ ತತ್ವವಿಚಾರಮು] - ಆಂಧ್ರ ವಿಶ್ವಕಲಾ ಪರಿಷತ್ತು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. * [http://www.archive.org/details/SarswatiSamrajyam ಸರಸ್ವತೀ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಮು,] ಗ್ರಂಥಾಲಯೋದ್ಧಾರಕ ಅಯ್ಯಂಕಿ ವೆಂಕಟರಮಣಯ್ಯ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ರಾಮಲಿಂಗಾ ರೆಡ್ಡಿಯವರು ಸಂಕಲಿಸಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿದ ಆವೃತ್ತಿ * [http://www.archive.org/details/educationindustr031370mbp Education, Industry & Commerce..] * [http://www.archive.org/details/ArthaSastramuPart2 ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಭಾಗ ಎರಡು] ; ಇತರ ಲಿಂಕ್‌ಗಳು * [http://www.andhrauniversity.info ಆಂಧ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್] * [https://web.archive.org/web/20140104201938/http://sircrreddycollege.org/ ಸರ್ ಸಿಆರ್ ರೆಡ್ಡಿ ಕಾಲೇಜಿನ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್] * [http://www.sircrrengg.ac.in ಎಸ್.ಐ.ಆರ್. ಸಿ.ಆರ್. ರೆಡ್ಡಿ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್] * [https://web.archive.org/web/20071025042604/http://www.hindu.com/2005/09/16/stories/2005091614990500.htm ಸಿ.ಆರ್. ರೆಡ್ಡಿ ಅವರ ಅದ್ಭುತ ಕೊಡುಗೆಗಳ ಶ್ಲಾಘನೆ.] Archived . * [https://web.archive.org/web/20070228005005/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/07/15/stories/2002071501200200.htm ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ] [[ವರ್ಗ:೧೮೮೦ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:No local image but image on Wikidata]] [[ವರ್ಗ:Articles with hCards]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] axja1loyuedc2fq9o30s50yf89mzc63 3 187870 1434235 1434077 2026-10-24T10:59:49Z ವಸಂತ 102602 ಆಟಿಕೆಗಳತ್ತ ಇರಲಿ ಚಿತ್ತ 1434235 wikitext text/x-wiki ಆಟಿಕೆಗಳತ್ತ ಇರಲಿ ಚಿತ್ತ ಇಂದಿನ ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲೂ ಆಟಿಕೆಗಳು ಅವಶ್ಯವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡುವುದು ಸಹಜ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಆಟಿಕೆಗಳಿಗಿಂತ ನೈಜವಾಗಿ ಕೈಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಅದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವ ಆಟಿಕೆಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ. ಆರ್.ಬಿ. ಗುರುಬಸವರಾಜ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೂ ಆಟಿಕೆಗಳು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿವೆ. ಆಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ಮನೋರಂಜನೆ ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಆಟದ ಮೂಲಕ ದೈಹಿಕ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಎಣಿಕೆಗೆ, ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲು ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯ ಮೂಲಭೂತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಆಟಿಕೆಗಳು ಸಹಕಾರಿ ಎಂಬುದು ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರ ಅಭಿಮತ. ಮಕ್ಕಳ ಮನೋವಿಕಾಸವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆಟಿಕೆ ತಯಾರಕರು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲೂ ಆಟಿಕೆಗಳು ಅವಶ್ಯವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡುವುದು ಸಹಜ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಆಟಿಕೆಗಳಿಗಿಂತ ನೈಜವಾಗಿ ಕೈಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಅದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವ ಆಟಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಸ್ತುಗಳ ಗಾತ್ರ, ಆಕಾರ, ಬಣ್ಣ, ಬಳಕೆಯ ವಿಧಾನ ಇವುಗಳ ಕುರಿತ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಟಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಲ್ಲವು. ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗಣಿತದ ಮೂಲ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಟಿಕೆಗಳ ಪಾತ್ರ ತುಂಬಾ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ. ಆಟಿಕೆಗಳು ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತುಂಬಾ ಸಹಕಾರಿ. 1ರಿಂದ 3 ವರ್ಷದ ಮಕ್ಕಳು ಇತರರ ಜೊತೆ ಸಂಭಾಷಿಸಲು, ಸಂವಹನ ಮಾಡಲು ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 3ರಿಂದ 6 ವರ್ಷದ ಮಕ್ಕಳು ಆಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಹೊಸ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂದರೆ ಆಟಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚುವುದು ಹಾಗೂ ಪುನಃ ಜೋಡಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಮುರಿದು ಹಾಕಿ ಅದರಿಂದ ಹೊಸ ಆಟಿಕೆಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಹೊಸ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. 6ರಿಂದ 14 ವರ್ಷದ ಮಕ್ಕಳು ದೈಹಿಕ ಕಸರತ್ತಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮುರಿದ ಮತ್ತು ಹಾಳಾದ ಆಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಹೊಸ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ತವಕ ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಪಾಲಕರ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಮಕ್ಕಳ ಸೃಜನಶೀಲ ಮನಸ್ಸು ಅರಳುವಂತೆ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಆಲೋಚನೆಗಳತ್ತ ಹರಿಯುವಂತೆ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಬೇಕು. ಗೊಂಬೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಮಕ್ಕಳು ಯತ್ನಿಸುವುದು ಕುತೂಹಲಕರ. ಆಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಬಹುದು: 1. ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬಹುಶಃ ಮಗು ಮೊದಲು ಕಲಿಯಬೇಕಾದ ಕೌಶಲ್ಯವೆಂದರೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೌಶಲ್ಯ. ಅಂದರೆ ತನ್ನ ಪರಿಸರವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಜೊತೆ ಇರುವವರ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. ಆಟದ ತಿರುವುಗಳು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ಜೀವನದ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಕೌಶಲ್ಯ ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. 2. ಜ್ಞಾನಗ್ರಹಣ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಸಮಸ್ಯಾ ಪರಿಹಾರ, ಬಣ್ಣಗಳ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ಮುಂತಾದ ಜ್ಞಾನಗ್ರಹಣ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಆಟಿಕೆಗಳು ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಸ್ತುಗಳ ಗಾತ್ರ, ಆಕಾರ, ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಮಕ್ಕಳು ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. 3. ಭಾಷಾ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊರಾಂಗಣ ಆಟಗಳ ಮೂಲಕ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ ಅಗತ್ಯ. ವಿವಿಧ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ ಹೇಗಿರಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಆಟಿಕೆಗಳು ಕಲಿಸುತ್ತವೆ. 4. ದೈಹಿಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ತೆವಳುತ್ತಾ ಸಾಗುವ ಮಗು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಂಬೆಗಾಲಿಡುತ್ತಾ, ನಡೆಯಲು ಕಲಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮಗು ಕೈಗೆ ದೊರೆಯುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವನ್ನು ಆಟಿಕೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಟವಾಡಲು ದೈಹಿಕ ಕಸರತ್ತು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದೂರ ಎಸೆಯುವ, ಎತ್ತರದಲ್ಲಿನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ, ದೂರದವರೆಗೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಳ್ಳುವ ವಿವಿಧ ದೈಹಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಸ್ನಾಯುಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. 5. ತರ್ಕ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಆಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಗು ತರ್ಕಬದ್ಧ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಕಾಲ್ಪನಿಕತೆಯ ಮೂಲಕ ಮುಂದಿನ ಆಟವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮಗುವಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಂತಸ್ತಿನ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ಮಗುವಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿರಲಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ದುಬಾರಿ ಬೆಲೆಯ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಪಾಲಕರ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬೆಲೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವ ಬದಲಾಗಿ ಮಗುವಿನ ಮಾನಸಿಕ ಹಾಗೂ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಪೂರಕವಾದ ಆಟಿಕೆಗಳ ಖರೀದಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. 9fknj8xbffkornbfl0z58pq7q7hdhgn 3 187871 1434083 2026-10-23T12:34:19Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434083 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Raju munneni}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೮:೦೪, ೨೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ow23djy8n1wn5c8cncu9vsnqcic3ipv 3 187872 1434085 2026-10-23T14:22:27Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434085 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=S D Doddachikkannanavara}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೫೨, ೨೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) pwkybjyb93id5bne1hqgooqft5ropg8 1 187873 1434086 2026-10-23T15:18:16Z S D Doddachikkannanavara 102607 /* ನೇತ್ರದಾನ */ ಹೊಸ ವಿಭಾಗ 1434086 wikitext text/x-wiki == ನೇತ್ರದಾನ == ಎಲ್ಲಾ ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ದಾನ ನೇತ್ರದಾನವಾಗಿದೆ ನೇತ್ರ ಮಾನವ ದೇಹದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗ ಕಣ್ಣು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಸಹ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಬದುಕು ಕತ್ತಲಾಗುತ್ತದೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಕಣ್ಣು ಮಾನ ದೇಹದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗವಾಗಿದೆ ಮಾನವರು ತಮ್ಮ ಮರಣ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯ ಕಣ್ಣು ಇಲ್ಲದವರಿಗೆ ಬೆಳಕನ್ನು ಕೂಡುವುದು ಮಾನವನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ಮನುಷ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬೇಧ ಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮ ಜಾತಿ ಪಂಥ ವಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮರಣ ನಂತರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಬದುಕಿಗೆ ಬೆಳಕಾಗುವುದು ಸಹ ಒಂದು ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ಅಲ್ಲ ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆದ ದಾನವೆಂದರೆ ಅದು ನೇತ್ರದಾನ ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಸಹ ಅವರ ಮರಣ ನಂತರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು ದಾನ ಮಾಡಲು ಒಂದು ಕಾನೂನು ತರುವುದು ಸಹ ಇಂದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕವಾದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ ಸತ್ತ ನಂತರ ದೇಹದ ಜೊತೆಗೆ ಇತರ ಅಂಗಗಳ ಜೊತೆಗೂ ಕಣ್ಣುಗಳು ಸಹ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಹೋಗುವ ಮುನ್ನ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ದೇಹವನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಊಳುವ ಬದಲು ಸತ್ತವರ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿ ಅವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಉಜ್ವಲ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನೀಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಸಹ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮಮ ಮರಣಾ ನಂತರ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಲು ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂದ ಪಟ್ಟ ಆರೋಗ್ಎಯ ಇಲಾಖೆ ಬೇಟಿ ಕೊಟ್ಟು ನೇತ್ರದಾನದ ಬಗ್ಗೆ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಆತ್ಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಬಾಳಿನಲಿ ಬೆಳಕಾಗಲಿ. ಅವಕಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಧನ್ಯವಾದಗಳು 🙏🙏🙏 [[ಸದಸ್ಯ:S D Doddachikkannanavara|S D Doddachikkannanavara]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:S D Doddachikkannanavara|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೦:೪೮, ೨೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) eept5mnp42seoq3v7vwqxtgzdksii48 0 187874 1434087 2026-10-23T15:23:15Z Reema Jalihal 87461 ಹೊಸ ಪುಟ: {| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:22em; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |+ style="font-weight:bold; font-size:110%; padding:0.4em;" | ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ ಶಿಂಟೋ ದೇಗುಲ<br /><small>(ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ-ಜಿಂಜಾ)</small> |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.4em;" | File:Torii and Itsukushima Shrine... 1434087 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:22em; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |+ style="font-weight:bold; font-size:110%; padding:0.4em;" | ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ ಶಿಂಟೋ ದೇಗುಲ<br /><small>(ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ-ಜಿಂಜಾ)</small> |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.4em;" | [[File:Torii and Itsukushima Shrine.jpg|250px]]<br /><small>ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಒ-ತೊರಿ ದ್ವಾರ ಮತ್ತು ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ ದೇಗುಲ</small> |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | Itsukushima Shinto Shrine |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಸ್ಥಳ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ (ಮಿಯಾಜಿಮಾ) ದ್ವೀಪ, ಹಿರೋಶಿಮಾ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್ |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಮಾನದಂಡ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ: (i), (ii), (iv), (vi) |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ಪಟ್ಟಿ ಸೇರ್ಪಡೆ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ೧೯೯೬ |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ವಿಸ್ತೀರ್ಣ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ೪೩೧.೨ ಹೆಕ್ಟೇರ್ (ಬಫರ್ ವಲಯ ೨,೬೩೪.೩ ಹೆಕ್ಟೇರ್) |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಆರಾಧ್ಯ ದೇವತೆಗಳು | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಮೂವರು ಸಮುದ್ರ ದೇವತೆಗಳು |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ದೇಶ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | [[ಜಪಾನ್]] |} '''ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ ಶಿಂಟೋ ದೇಗುಲ''' [[ಜಪಾನ್]] ದೇಶದ ಹಿರೋಶಿಮಾ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್‌ನಲ್ಲಿ, ಸೆಟೊ ಒಳನಾಡು ಸಮುದ್ರದ ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಿಂಟೋ ಧರ್ಮದ ದೇಗುಲ.<ref name="unesco">{{cite web |title=Itsukushima Shinto Shrine |url=https://whc.unesco.org/en/list/776/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-20}}</ref> ಈ ದ್ವೀಪವನ್ನು ಮಿಯಾಜಿಮಾ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ [[ಯುನೆಸ್ಕೋ]] ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="unesco"/> ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯ ಸಮ್ಮಿಲನವಾದ ಜಪಾನಿನ ಸೌಂದರ್ಯ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಈ ದೇಗುಲ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="unesco"/> == ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳ == ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ ಎಂದರೆ "ಆರಾಧನೆಯ ದ್ವೀಪ"; ದ್ವೀಪವನ್ನೇ ದೇವರೆಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="dive">{{cite web |title=About Itsukushima Shrine |url=https://dive-hiroshima.com/en/feature/world_heritage-about_itsukushima/ |website=Dive Hiroshima |access-date=2026-10-20}}</ref> ದ್ವೀಪವು ಶಿಂಟೋ ಧರ್ಮದ ಆರಂಭಿಕ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.<ref name="unesco"/> ಇಡೀ ದ್ವೀಪವೇ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟದೆ, ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳು ಬರುವ ಕಡಲ ತೀರದಲ್ಲಿ ದೇಗುಲ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="dive"/> ಮರದ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಕಡಲ ತೀರದಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ.<ref name="insider">{{cite web |title=The History of Itsukushima Shrine and the Floating Torii Gate |url=https://japaninsidersecrets.com/history-of-itsukushima-shrine/ |website=Japan Insider Secrets |access-date=2026-10-20}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ದ್ವೀಪದ ಮೊದಲ ದೇಗುಲ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಬಹುಶಃ ಆರನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು.<ref name="unesco"/> ಒಂದು ಮೂಲದ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಯೇಕಿ ನೋ ಕುರಾಮೊತೊ ಎಂಬಾತ ೫೯೩ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ; ಆದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮೂಲ ಇದನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸಿಲ್ಲ.<ref name="dive"/><ref name="insider"/> ಈಗಿನ ದೇಗುಲ ಹದಿಮೂರನೇ ಶತಮಾನದ್ದಾದರೂ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನದ ನಿರ್ಮಾಣ ಶೈಲಿಯನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="unesco"/> ಆ ಕಾಲದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲ ನಾಯಕ ತೈರಾ ನೋ ಕಿಯೋಮೋರಿ ಇದರ ಸ್ಥಾಪಕ ಎಂದು ಯುನೆಸ್ಕೋ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref name="unesco"/> ೧೧೬೮ರಲ್ಲಿ ಆತ ದ್ವೀಪವನ್ನು ತನ್ನ ಕುಲದ ದೇಗುಲವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಇದಕ್ಕೆ ಈಗಿನ ರೂಪ ನೀಡಿದ.<ref name="sacred">{{cite web |title=Itsukushima Shrine: The Floating Torii Gate of Miyajima |url=https://sacred-japan.net/guides/itsukushima-shrine/ |website=Sacred Japan |access-date=2026-10-20}}</ref> ಮೋರಿ ಕುಲದವರು ಸುಮಾರು ೧೫೭೧ರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಸಭಾಂಗಣವನ್ನು ನವೀಕರಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref name="dive"/> ಎಡೋ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಜಪಾನಿನ ಜನರ ಪ್ರಮುಖ ಯಾತ್ರಾ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು.<ref name="dive"/> [[File:20181111 Itsukushima Shrine torii-2.jpg|thumb|ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ ದೇಗುಲದ ಒ-ತೊರಿ]] == ದೇಗುಲದ ಕಟ್ಟಡಗಳು == ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪ್ರಕಾರ ಈ ತಾಣದಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳು ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ಇತರ ರಚನೆಗಳಿವೆ; ಅವು ಹೊನ್ಶಾ ಮತ್ತು ಸೆಶ್ಶಾ ಮರೋದೊ-ಜಿಂಜಾ ಎಂಬ ಎರಡು ದೇಗುಲ ಸಮುಚ್ಚಯಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="unesco"/> ಇದೇ ಪುಟದ ರಕ್ಷಣಾ ವಿಭಾಗ ಇಪ್ಪತ್ತು ಘಟಕ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿದೆ.<ref name="unesco"/> ಎಲ್ಲವೂ ಮರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದವು.<ref name="unesco"/> ಮುಖ್ಯ ದೇಗುಲದಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಸ್ತ್ರೀ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಸುಮಾರು ೨೭೧ ಚದರ ಮೀಟರ್ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹೊಂದಿದೆ; ಮರೋದೊ ದೇಗುಲದಲ್ಲಿ ಐದು ಪುರುಷ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="dive"/> ಮೂವರು ಸಮುದ್ರ ದೇವತೆಗಳಾದ ಇಚಿಕಿಶಿಮಾಹಿಮೆ, ತಾಗಿತ್ಸುಹಿಮೆ ಮತ್ತು ತಾಗೊರಿಹಿಮೆ ಸಮುದ್ರ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="insider"/> ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ನೂರೆಂಟು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ.<ref name="dive"/> ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನೋಹ್ ರಂಗಮಂಚ ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿ ಇದೊಂದೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref name="dive"/> [[File:Gojunoto and Senjokaku Miyajima Island (8062057292).jpg|thumb|left|ಮಿಯಾಜಿಮಾ ದ್ವೀಪದ ಪಗೋಡ ಮತ್ತು ಸೆಂಜೋಕಾಕು ಸಭಾಂಗಣ]] == ಒ-ತೊರಿ ದ್ವಾರ == ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಒ-ತೊರಿ ಈ ದೇಗುಲದ ಸಂಕೇತ. ಅದರ ಎತ್ತರ ಸುಮಾರು ೧೬.೬ ಮೀಟರ್ ಮತ್ತು ತೂಕ ಸುಮಾರು ೬೦ ಟನ್.<ref name="stroll">{{cite web |title=History of Itsukushima Shrine’s Great Torii |url=https://japan-stroll.com/miyajima/english/guide/history-culture/torii-reconstruction-history/ |website=Japan Stroll |access-date=2026-10-20}}</ref> ಮುಖ್ಯ ಕಂಬಗಳು ಕರ್ಪೂರ ಮರದವು; ಅವು ಸಮುದ್ರತಳದಲ್ಲಿ ಹೂತಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮದೇ ತೂಕದಿಂದ ನಿಂತಿವೆ.<ref name="sacred"/><ref name="dive"/> ಈಗಿನ ದ್ವಾರ ೧೮೭೫ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು; ಇದನ್ನು ಬಹುಕಾಲ ಎಂಟನೇ ತಲೆಮಾರಿನದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆ ಇದನ್ನು ಒಂಬತ್ತನೆಯದೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ.<ref name="stroll"/> ೨೦೧೯ರಿಂದ ೨೦೨೨ರವರೆಗೆ ರೇವಾ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿ ಹೊಸ ಕೆಂಪು ಲೇಪನ ಹಚ್ಚಲಾಯಿತು.<ref name="stroll"/> ಉಬ್ಬರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರ ಮತ್ತು ದೇಗುಲ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೇಲುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇಳಿತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಶಕರು ನಡೆದು ದ್ವಾರದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಹುದು ಮತ್ತು "ಕನ್ನಡಿ ಕೊಳ"ಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.<ref name="sacred"/> [[File:ItsukushimaTorii7379.jpg|thumb|ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ ಒ-ತೊರಿ]] == ಮಿಸೆನ್ ಪರ್ವತ == ದೇಗುಲದ ಹಿಂದಿನ ಮಿಸೆನ್ ಪರ್ವತ ಪವಿತ್ರ ಪರ್ವತ ಆರಾಧನೆಯ ಸ್ಥಳ; ಕೋಬೋ ದೈಶಿ ೮೦೬ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref name="dive"/> ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪ್ರಕಾರ ಮಿಸೆನ್ ಪರ್ವತದ ಸುತ್ತಲಿನ ಕಾಡು ಕೂಡ ಈ ತಾಣದ ಭಾಗ.<ref name="unesco"/> ಮುಂಭಾಗದ ಸಮುದ್ರ, ಮಧ್ಯದ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಪರ್ವತ — ಈ ಮೂರರ ತ್ರಿಕೋನ ವಿನ್ಯಾಸವೇ ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.<ref name="unesco"/> [[File:Tahoto Pagoda in Miyajima (48118385812).jpg|thumb|ಮಿಯಾಜಿಮಾ ದ್ವೀಪದ ತಹೋತೊ ಪಗೋಡ]] == ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಹತ್ವ == ಮಾನದಂಡ (i), (ii), (iv) ಮತ್ತು (vi) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಣ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.<ref name="unesco"/> ವಿನ್ಯಾಸ, ಯೋಜನೆ, ರಚನೆ ಮತ್ತು ಒಳಾಂಗಣ ಮೂಲ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದಿದ್ದು ಅಧಿಕೃತತೆ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="unesco"/> ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="unesco"/> ೪೩೧.೨ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶವು ವಿಶೇಷ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣ, ವಿಶೇಷ ಸುಂದರ ತಾಣ ಅಥವಾ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸ್ಮಾರಕವೆಂದು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name="unesco"/> ಕಟ್ಟಡಗಳ ಮಾಲೀಕತ್ವ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ ಜಿಂಜಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಸಂರಕ್ಷಣಾ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಯೊಬ್ಬರನ್ನು ನೇಮಿಸಿದೆ.<ref name="unesco"/> ಪ್ರತಿ ಸ್ಮಾರಕದಲ್ಲೂ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಬೆಂಕಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ನೀರಿನ ಕೊಳವೆ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲು ನಿರೋಧಕಗಳಿವೆ; ಚಂಡಮಾರುತದಿಂದ ಆದ ಹಾನಿಯನ್ನು ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="unesco"/> [[File:Itsukushima Shinto Shrine.jpg|thumb|left|ಇತ್ಸುಕುಶಿಮಾ ದೇಗುಲದ ನೋಟ]] == ಭೇಟಿ == ಹಿರೋಶಿಮಾದಿಂದ ಜೆಆರ್ ಸಾನ್ಯೊ ಮಾರ್ಗ ಅಥವಾ ಹಿರೋಡೆನ್ ಟ್ರಾಮ್ ಮೂಲಕ ಮಿಯಾಜಿಮಾಗುಚಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ನಿಮಿಷದ ದೋಣಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಬೇಕು.<ref name="sacred"/> ದೋಣಿ ಬಂದರಿನಿಂದ ದೇಗುಲಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ನಿಮಿಷದ ನಡಿಗೆ.<ref name="sacred"/> ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕಾಡು ಜಿಂಕೆಗಳು ಸುತ್ತಾಡುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಹಾರ ನೀಡಬಾರದು.<ref name="sacred"/> ಉಬ್ಬರ ಇಳಿತದ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.<ref name="sacred"/> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> 1b9notp43bdnn0wbopdkshqedcejo9h 3 187875 1434089 2026-10-23T15:33:26Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434089 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Kusumamanjappa}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೧:೦೩, ೨೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 7xg393dnga3iqqwxjsu4usa7kq2b0g5 3 187876 1434091 2026-10-23T15:56:44Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434091 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Rathodddd}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೧:೨೬, ೨೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) m8dlaraa5ztvbtjn9mhijq521ieekct 2 187877 1434092 2026-10-23T16:34:54Z Advikdedai 102589 ಹೊಸ ಪುಟ: '''ಹೆಣ್ಣು ರಕ್ಷಕಿಯೋ ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸಿಯೋ?''' ಹೆಣ್ಣು ಎಂದರೆ ತಾಯಿ,ಮಗಳು, ಸಹೋದರಿ, ಪತ್ನಿ ಎಂಬ ಹಲವು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಘಟನೆಗಳು ಒಂದು ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟು ಹಾಕುತ್... 1434092 wikitext text/x-wiki '''ಹೆಣ್ಣು ರಕ್ಷಕಿಯೋ ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸಿಯೋ?''' ಹೆಣ್ಣು ಎಂದರೆ ತಾಯಿ,ಮಗಳು, ಸಹೋದರಿ, ಪತ್ನಿ ಎಂಬ ಹಲವು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಘಟನೆಗಳು ಒಂದು ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟು ಹಾಕುತ್ತವೆ ಹೆಣ್ಣು ರಕ್ಷಕಿಯೋ ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸಿಯೋ? ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗಲೂ ಮಹಿಳಾ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಸೀತೆಯ ತ್ಯಾಗ,ದ್ರೌಪದಿಯ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠೆ ನಮಗೆ ಗೌರವ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆ ಮತ್ತು ಶೂರ್ಪನಕಿ ಅಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳ ಕೆಲವು ಕೃತ್ಯಗಳು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಒಂದು ವಿಷಯ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ಒಳ್ಳೆಯ ತನಕ ಕೆಟ್ಟತನಕ್ಕೂಲಿಂಗವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಂದಿನ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಕೆಲವು ಘಟನೆಗಳು ಹುಡುಗಿಯರ ಮೇಲಿನ ನಂಬಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟು ಹಾಕುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಕುಟುಂಬದ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನಾಗಿದ್ದ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿವಂತನಾಗಿದ್ದ ಹುಡುಗನಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಹುಡುಗಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ಮದುವೆ ಇನ್ನೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ದ್ರೋಹ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥವಾಗಿದ್ದ ಹುಡುಗನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅಪಾಯ ತರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ಮತ್ತು ಖಂಡನೀಯ. ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಹೆಂಡತಿಗೆ ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಎತ್ತದ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿ ಕೊಂದಳು ಎಂಬ ಆರೋಪಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಘಟನೆ ನಿಜವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಅಮಾನಿಯ ಕೃತ್ಯ. ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆ ಇದ್ದರೆ ಬೇರ್ಪಡಬಹುದು, ಕಾನೂನು ಸಲಹೆ ಪಡೆಯಬಹುದು, ಆದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಜೀವ ತೆಗೆಯುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಂತಹ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ "ಹುಡುಗಿಯರನ್ನು ನಂಬಲೇ ಬಾರದು" ಎಂದು ಹೇಳುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ಬರಬಹುದು. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ. ಆದರೂ, ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಪ್ರೀತಿಸುವ ಮೊದಲು ಅಥವಾ ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮೊದಲು ಅವರ ಸ್ವಭಾವ, ನಡತೆ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಖ್ಯ. ಹಿಂದಿನ ಕಲಿಯುಗದ ಒಂದು ಕಠಿಣ ಸತ್ಯವೆಂದರೆ ಕುರುಡಾಗಿ ಯಾರನ್ನು ನಂಬಬೇಡಿ. ಹುಡುಗಿಯಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಹುಡುಗನಾಗಿರಲಿ, ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವರ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವರ ಕರ್ಮದಿಂದ ಅಳೆಯಿರಿ. ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ. ಆದರೆ, ಹೆಣ್ಣಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತಪ್ಪನ್ನೂ ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು ಹೆಣ್ಣು ವಿರೋಧವಲ್ಲ; ಅದೇ ರೀತಿ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ ಹುಡುಗನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದೂ ಪುರುಷ ವಿರೋಧವಲ್ಲ. ನಂಬಿಕೆ ಕೊಡುವ ಮೊದಲು ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ಪ್ರೀತಿ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಅವರ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ಜೀವನ ಸಂಗಾತಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಅವರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಿ. qkmbanqvpj9m5f6rtl8rxb2b6hq8yzh 3 187878 1434093 2026-10-23T16:49:02Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434093 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Patil073}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೨:೧೯, ೨೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 0xzovsxa2qos38mgbto9lxyqln21wfa 2 187879 1434094 2026-10-23T16:56:09Z Rathodddd 102612 ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಮಾಹಿತಿ 1434094 wikitext text/x-wiki '''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ''' ವಿಷಯ ವಿವರ ಕೋಟೆಯ ಹೆಸರು ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ ರಾಜ್ಯ. ಕರ್ನಾಟಕ ಜಿಲ್ಲೆ. ರಾಯಚೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು. ಲಿಂಗಸೂಗೂರು ಪಟ್ಟಣ. ಮುದಗಲ್ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಸೈನಿಕ '''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಪರಿಚಯ''' ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸೂಗೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುದಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ, ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ಕೋಟೆಯು ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಕೋಟೆಯ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳು, ಕಾವಲು ಗೋಪುರಗಳು, ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಕೋಟೆ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.[https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcTmhXO8ThQ9b7ovxe0ovZm6GJbGQ_7ETVbsIePSUcwCMRUVERqAZhk9KZE&s=10 ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ] [[ಚಿತ್ರ:Mudgal fort 3.jpg|thumb]] ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನಲೆ:<hiero> ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ </hiero>ಮುದಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದ ಇತಿಹಾಸವು ಯಾದವ ರಾಜವಂಶದ ಕಾಲದವರೆಗೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಶಾಸನಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೋಟೆಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಾಲವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಕಷ್ಟ. ಮುದಗಲ್ ಪ್ರದೇಶವು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಕೃಷ್ಣಾ ಮತ್ತು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ನಡುವಿನ ರಾಯಚೂರು ದೋಆಬ್ ಪ್ರದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶಗಳು ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವು. [https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEh68gZoXVKh9CEBrnoMwyv7TcWUqK7tynBcMCUQha19RTRgzstpM0zUiJNRHVEcIjF0ifzSSqLp8Ie1c3N-M81q9oTFFh_HQvv-xGxwG1eh6bnvI78l6FnHMX4M4vY4mr207ADQ38cNJ8Q/s1600/02+Mudgal+fort.jpg ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಹಿನ್ನಲೆ] [[ಚಿತ್ರ:Mudgal fort 1.jpg|thumb]] <hiero> ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ </hiero>'''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ''' ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಕೇವಲ ಸೈನಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿವಿಧ ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಡಳಿತ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿವಿಧ ನಿರ್ಮಾಣ ಶೈಲಿಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.[https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcRq7WDkGyZB-2tZrNlCGt6cU1cp8NbW7L1sZ0A6lbwVwQ&s=10 ಮುದಗಲ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ] [[ಮುದಗಲ್|ಮುದಗಲ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Recueil. Danses Odissi, Madhavi Mudgal. Photographies - Birgit - btv1b10613203r (25 of 25).jpg|thumb]] <hiero> ಉಪಸಂಹಾರ </hiero>'''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಕುರಿತು ಉಪಸಂಹಾರ''' ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ. ಯಾದವ, ಕಾಕತೀಯ, ಬಹಮನಿ, ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಆದಿಲ್‌ಶಾಹಿ ರಾಜವಂಶಗಳ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಕೋಟೆಯ ಇತಿಹಾಸ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳು, ಕಂದಕಗಳು, ಕೊತ್ತಲಗಳು ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. huy56wo4ku2lh1ivnhg9tucojyf3s7q 1434095 1434094 2026-10-23T17:03:04Z Rathodddd 102612 ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಮಾಹಿತಿ 1434095 wikitext text/x-wiki '''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ''' ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸುಗೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುದಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಕೋಟೆಯಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅವಶೇಷಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ವಿಷಯ ವಿವರ ಕೋಟೆಯ ಹೆಸರು ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ ರಾಜ್ಯ. ಕರ್ನಾಟಕ ಜಿಲ್ಲೆ. ರಾಯಚೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು. ಲಿಂಗಸೂಗೂರು ಪಟ್ಟಣ. ಮುದಗಲ್ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಸೈನಿಕ '''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಪರಿಚಯ''' ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸೂಗೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುದಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ, ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ಕೋಟೆಯು ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಕೋಟೆಯ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳು, ಕಾವಲು ಗೋಪುರಗಳು, ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಕೋಟೆ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.[https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcTmhXO8ThQ9b7ovxe0ovZm6GJbGQ_7ETVbsIePSUcwCMRUVERqAZhk9KZE&s=10 ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ] [[ಚಿತ್ರ:Mudgal fort 3.jpg|thumb]] ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನಲೆ:<hiero> ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ </hiero>ಮುದಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದ ಇತಿಹಾಸವು ಯಾದವ ರಾಜವಂಶದ ಕಾಲದವರೆಗೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಶಾಸನಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೋಟೆಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಾಲವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಕಷ್ಟ. ಮುದಗಲ್ ಪ್ರದೇಶವು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಕೃಷ್ಣಾ ಮತ್ತು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ನಡುವಿನ ರಾಯಚೂರು ದೋಆಬ್ ಪ್ರದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶಗಳು ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವು. [https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEh68gZoXVKh9CEBrnoMwyv7TcWUqK7tynBcMCUQha19RTRgzstpM0zUiJNRHVEcIjF0ifzSSqLp8Ie1c3N-M81q9oTFFh_HQvv-xGxwG1eh6bnvI78l6FnHMX4M4vY4mr207ADQ38cNJ8Q/s1600/02+Mudgal+fort.jpg ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಹಿನ್ನಲೆ] [[ಚಿತ್ರ:Mudgal fort 1.jpg|thumb]] <hiero> ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ </hiero>'''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ''' ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಕೇವಲ ಸೈನಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿವಿಧ ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಡಳಿತ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿವಿಧ ನಿರ್ಮಾಣ ಶೈಲಿಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.[https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcRq7WDkGyZB-2tZrNlCGt6cU1cp8NbW7L1sZ0A6lbwVwQ&s=10 ಮುದಗಲ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ] [[ಮುದಗಲ್|ಮುದಗಲ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Recueil. Danses Odissi, Madhavi Mudgal. Photographies - Birgit - btv1b10613203r (25 of 25).jpg|thumb]] <hiero> ಉಪಸಂಹಾರ </hiero>'''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಕುರಿತು ಉಪಸಂಹಾರ''' ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ. ಯಾದವ, ಕಾಕತೀಯ, ಬಹಮನಿ, ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಆದಿಲ್‌ಶಾಹಿ ರಾಜವಂಶಗಳ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಕೋಟೆಯ ಇತಿಹಾಸ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳು, ಕಂದಕಗಳು, ಕೊತ್ತಲಗಳು ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. 7d5wwf63lofskqi6h0v2uprdzsqrein 1434097 1434095 2026-10-23T17:10:25Z Rathodddd 102612 ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಮಾಹಿತಿ 1434097 wikitext text/x-wiki '''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ''' ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸುಗೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುದಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಕೋಟೆಯಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅವಶೇಷಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. [[ಮುದಗಲ್]] ವಿಷಯ ವಿವರ ಕೋಟೆಯ ಹೆಸರು ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ ರಾಜ್ಯ. ಕರ್ನಾಟಕ ಜಿಲ್ಲೆ. ರಾಯಚೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು. ಲಿಂಗಸೂಗೂರು ಪಟ್ಟಣ. ಮುದಗಲ್ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಸೈನಿಕ '''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಪರಿಚಯ''' ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸೂಗೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುದಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ, ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ಕೋಟೆಯು ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಕೋಟೆಯ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳು, ಕಾವಲು ಗೋಪುರಗಳು, ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಕೋಟೆ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.[https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcTmhXO8ThQ9b7ovxe0ovZm6GJbGQ_7ETVbsIePSUcwCMRUVERqAZhk9KZE&s=10 ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ] [[ಚಿತ್ರ:Mudgal fort 3.jpg|thumb]] ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನಲೆ:<hiero> ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ </hiero>ಮುದಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದ ಇತಿಹಾಸವು ಯಾದವ ರಾಜವಂಶದ ಕಾಲದವರೆಗೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಶಾಸನಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೋಟೆಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಾಲವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಕಷ್ಟ. ಮುದಗಲ್ ಪ್ರದೇಶವು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಕೃಷ್ಣಾ ಮತ್ತು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ನಡುವಿನ ರಾಯಚೂರು ದೋಆಬ್ ಪ್ರದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶಗಳು ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವು. [https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEh68gZoXVKh9CEBrnoMwyv7TcWUqK7tynBcMCUQha19RTRgzstpM0zUiJNRHVEcIjF0ifzSSqLp8Ie1c3N-M81q9oTFFh_HQvv-xGxwG1eh6bnvI78l6FnHMX4M4vY4mr207ADQ38cNJ8Q/s1600/02+Mudgal+fort.jpg ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಹಿನ್ನಲೆ] [[ಚಿತ್ರ:Mudgal fort 1.jpg|thumb]] <hiero> ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ </hiero>'''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ''' ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಕೇವಲ ಸೈನಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿವಿಧ ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಡಳಿತ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿವಿಧ ನಿರ್ಮಾಣ ಶೈಲಿಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.[https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcRq7WDkGyZB-2tZrNlCGt6cU1cp8NbW7L1sZ0A6lbwVwQ&s=10 ಮುದಗಲ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ] [[ಮುದಗಲ್|ಮುದಗಲ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Recueil. Danses Odissi, Madhavi Mudgal. Photographies - Birgit - btv1b10613203r (25 of 25).jpg|thumb]] <hiero> ಉಪಸಂಹಾರ </hiero>'''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಕುರಿತು ಉಪಸಂಹಾರ''' ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ. ಯಾದವ, ಕಾಕತೀಯ, ಬಹಮನಿ, ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಆದಿಲ್‌ಶಾಹಿ ರಾಜವಂಶಗಳ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಕೋಟೆಯ ಇತಿಹಾಸ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳು, ಕಂದಕಗಳು, ಕೊತ್ತಲಗಳು ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. swbhlnwiqa2rqg642uvdrr6wkf7v9nu 1434098 1434097 2026-10-23T17:11:49Z Rathodddd 102612 /* */ 1434098 wikitext text/x-wiki '''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ''' ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸುಗೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುದಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಕೋಟೆಯಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅವಶೇಷಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. [[ಮುದಗಲ್]] ವಿಷಯ ವಿವರ ಕೋಟೆಯ ಹೆಸರು. ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ ರಾಜ್ಯ. ಕರ್ನಾಟಕ ಜಿಲ್ಲೆ. ರಾಯಚೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು. ಲಿಂಗಸೂಗೂರು ಪಟ್ಟಣ. ಮುದಗಲ್ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಸೈನಿಕ '''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಪರಿಚಯ''' ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸೂಗೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುದಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ, ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ಕೋಟೆಯು ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಕೋಟೆಯ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳು, ಕಾವಲು ಗೋಪುರಗಳು, ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಕೋಟೆ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.[https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcTmhXO8ThQ9b7ovxe0ovZm6GJbGQ_7ETVbsIePSUcwCMRUVERqAZhk9KZE&s=10 ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ] [[ಚಿತ್ರ:Mudgal fort 3.jpg|thumb]] ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನಲೆ:<hiero> ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ </hiero>ಮುದಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದ ಇತಿಹಾಸವು ಯಾದವ ರಾಜವಂಶದ ಕಾಲದವರೆಗೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಶಾಸನಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೋಟೆಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಾಲವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಕಷ್ಟ. ಮುದಗಲ್ ಪ್ರದೇಶವು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಕೃಷ್ಣಾ ಮತ್ತು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ನಡುವಿನ ರಾಯಚೂರು ದೋಆಬ್ ಪ್ರದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶಗಳು ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವು. [https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEh68gZoXVKh9CEBrnoMwyv7TcWUqK7tynBcMCUQha19RTRgzstpM0zUiJNRHVEcIjF0ifzSSqLp8Ie1c3N-M81q9oTFFh_HQvv-xGxwG1eh6bnvI78l6FnHMX4M4vY4mr207ADQ38cNJ8Q/s1600/02+Mudgal+fort.jpg ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಹಿನ್ನಲೆ] [[ಚಿತ್ರ:Mudgal fort 1.jpg|thumb]] <hiero> ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ </hiero>'''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ''' ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಕೇವಲ ಸೈನಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿವಿಧ ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಡಳಿತ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿವಿಧ ನಿರ್ಮಾಣ ಶೈಲಿಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.[https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcRq7WDkGyZB-2tZrNlCGt6cU1cp8NbW7L1sZ0A6lbwVwQ&s=10 ಮುದಗಲ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ] [[ಮುದಗಲ್|ಮುದಗಲ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Recueil. Danses Odissi, Madhavi Mudgal. Photographies - Birgit - btv1b10613203r (25 of 25).jpg|thumb]] <hiero> ಉಪಸಂಹಾರ </hiero>'''ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಕುರಿತು ಉಪಸಂಹಾರ''' ಮುದಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ. ಯಾದವ, ಕಾಕತೀಯ, ಬಹಮನಿ, ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಆದಿಲ್‌ಶಾಹಿ ರಾಜವಂಶಗಳ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಕೋಟೆಯ ಇತಿಹಾಸ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳು, ಕಂದಕಗಳು, ಕೊತ್ತಲಗಳು ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. 0dhgrl844n3174b79puloook2zxj56m 0 187880 1434096 2026-10-23T17:08:04Z ರಕ್ಷಿತ 06 101524 ನನ್ನ ಕನಸಿನ ಭಾರತ 1434096 wikitext text/x-wiki ನನ್ನ ಕನಸಿನ ಭಾರತ ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು.ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಆರೋಗ್ಯ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಕನಸಿನ ಭಾರತದ ಆಶಯವಾಗಿದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯಲು ಮುಕ್ತ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಬೇಕು. ಅದೇ ರೀತಿ ಸರಕಾರಿ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಅಗತ್ಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಉಚಿತವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬೇಕು.ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಅನಗತ್ಯ ಉಚಿತ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು.ಇದರಿಂದ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ, ಉತ್ತಮ ಜೀವನಮಟ್ಟ ಹಾಗೂ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯುವಕ-ಯುವತಿಗೂ ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶ ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ದಾರಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ದೊರೆಯಬೇಕು.ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಜೆಗಳ ಜೀವನ ಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ದೇಶವು ಪ್ರಗತಿಯತ್ತಸಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.ರಾಷ್ಟ್ರದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಮೌಲ್ಯಯುತವಾದ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಭಾರತ ದೇಶವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ದೇಶವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಹೊಂದಲು ಸಾಧ್ಯ. nq2cob02sjr60cj3uy2e8gpes5ofq2x 0 187881 1434101 2026-10-23T17:36:58Z Archana Annappa 101523 ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟ 1434101 wikitext text/x-wiki ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟ ಸಕಲೇಶಪುರ ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ರಾಜ್ಯದ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಕಲೇಶಪುರ ತಾಲೂಕಿನ ದ್ಯಾತಪುರ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವಾಗಿದೆ.ಇದು ಸಕಲೇಶಪುರ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಸುಮಾರು 21 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿರುವ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಚರಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ಹಾದಿಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಳವು ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. _ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಳ _ ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಬೆಟ್ಟದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಕಲ್ಲಿನ ಭೂ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪರಿಸರ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. _ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ _ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ದೇವಾಲಯವಿದೆ ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾನಿಧ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಈ ಸ್ಥಳದ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. _ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಚಾರಣ_ ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟವು ಚಾರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ವೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವವರಿಗೆ ಆಕರ್ಷಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದವರೆಗೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ತೆರಳಿ ಅಲ್ಲಿನಿಂದ ಕಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹತ್ತಬಹುದು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಸಂಜೆ ಸೂರ್ಯಸ್ತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. _ಪ್ರಯಾಣದ ಮಾಹಿತಿ_ ಸಕಲೇಶಪುರದಿಂದ ಸುಮಾರು 21 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ದ್ಯಾವತಾಪುರ ಗ್ರಾಮದ ಮೂಲಕ ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ದೊಂದಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತಮ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಸೂಕ್ತ. ಬೆಟ್ಟದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸಬೇಕು. lk2gan8aob1itp0bcohqngxoquum8xh 1434104 1434101 2026-10-23T17:56:48Z Archana Annappa 101523 ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟ 1434104 wikitext text/x-wiki ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟ ಸಕಲೇಶಪುರ ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಕಲೇಶಪುರ ತಾಲೂಕಿನ ದ್ಯಾತಪುರ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವಾಗಿದೆ.ಇದು ಸಕಲೇಶಪುರ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಸುಮಾರು 21 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿರುವ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಚರಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ಹಾದಿಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಳವು ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. _ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಳ _ ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಬೆಟ್ಟದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಕಲ್ಲಿನ ಭೂ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪರಿಸರ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. _ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ _ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ದೇವಾಲಯವಿದೆ ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾನಿಧ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಈ ಸ್ಥಳದ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. _ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಚಾರಣ_ ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟವು ಚಾರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ವೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವವರಿಗೆ ಆಕರ್ಷಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದವರೆಗೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ತೆರಳಿ ಅಲ್ಲಿನಿಂದ ಕಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹತ್ತಬಹುದು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಸಂಜೆ ಸೂರ್ಯಸ್ತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. _ಪ್ರಯಾಣದ ಮಾಹಿತಿ_ ಸಕಲೇಶಪುರದಿಂದ ಸುಮಾರು 21 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ದ್ಯಾವತಾಪುರ ಗ್ರಾಮದ ಮೂಲಕ ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ದೊಂದಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಸೂಕ್ತ. ಬೆಟ್ಟದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸಬೇಕು. at0o9wvo7ab7dddzrvt9gsbbnhcnvmb 1434202 1434104 2026-10-24T07:43:43Z A826 72368 1434202 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟ | other_name = ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟ | photo = | photo_caption = | elevation_m = | elevation_ref = | prominence_m = | prominence_ref = | listing = | location = ದ್ಯಾತಪುರ ಗ್ರಾಮ, [[ಸಕಲೇಶಪುರ]] ತಾಲೂಕು, [[ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ]], ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತ | range = ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು | coordinates = | coordinates_ref = | type = | age = | last_eruption = | first_ascent = | easiest_route = ಕಾಲ್ನಡಿಗೆ (ಚಾರಣ) }} '''ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟ''' (ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ) ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ [[ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಸಕಲೇಶಪುರ]] ತಾಲೂಕಿನ ದ್ಯಾತಪುರ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಕಲೇಶಪುರ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಸುಮಾರು 21 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="trawell">{{cite web |title=Parvathamma Betta, Sakleshpur - Timings, Trekking, Camping, Best Time to Visit |url=https://www.trawell.in/karnataka/sakleshpur/parvathamma-betta |website=Trawell.in |access-date=24 October 2026}}</ref> ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ, ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿರುವ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಚಾರಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ಹಾದಿಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಳವು ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. == ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಳ == ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಕಲ್ಲಿನ ಭೂಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪರಿಸರ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು, ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯ ಸುಂದರ ನೋಟವನ್ನು ಆನಂದಿಸಬಹುದು.<ref name="trawell" /> == ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ == ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ದೇವಾಲಯವಿದೆ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾನಿಧ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಈ ಸ್ಥಳದ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="trawell" /><ref>{{cite web |title=Parvathamma Betta |url=https://www.holidify.com/places/hassan/parvatamma-betta-sightseeing-122493.html |website=Holidify |access-date=24 October 2026}}</ref> == ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಚಾರಣ == ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟವು ಚಾರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ವೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವವರಿಗೆ ಆಕರ್ಷಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದವರೆಗೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ತೆರಳಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹತ್ತಬಹುದು. ಈ ಚಾರಣವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸುಲಭವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ವಯಸ್ಸಿನವರಿಗೂ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ.<ref name="trawell" /> ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸಮಯವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 6 ರಿಂದ ಸಂಜೆ 6 ರವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶವು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.<ref name="trawell" /> == ಪ್ರಯಾಣದ ಮಾಹಿತಿ == ಸಕಲೇಶಪುರದಿಂದ ಸುಮಾರು 21 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ದ್ಯಾತಪುರ ಗ್ರಾಮದ ಮೂಲಕ ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು. ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಅಂಗಡಿಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ಆಹಾರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಸೂಕ್ತ. ಬೆಟ್ಟದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸಬೇಕು.<ref name="trawell" /> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} 4ppcrnj43nh9ama5ipaik0k7vebr0w4 1434203 1434202 2026-10-24T07:47:03Z A826 72368 1434203 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟ | other_name = ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟ | photo = | photo_caption = | elevation_m = | elevation_ref = | prominence_m = | prominence_ref = | listing = | location = ದ್ಯಾತಪುರ ಗ್ರಾಮ, [[ಸಕಲೇಶಪುರ]] ತಾಲೂಕು, [[ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ]], ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತ | range = ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು | coordinates = {{coord|12.8907985|75.9022933|type:mountain|display=inline}} | coordinates_ref = | type = | age = | last_eruption = | first_ascent = | easiest_route = ಕಾಲ್ನಡಿಗೆ (ಚಾರಣ) }} '''ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟ''' (ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ) ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ [[ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಸಕಲೇಶಪುರ]] ತಾಲೂಕಿನ ದ್ಯಾತಪುರ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಕಲೇಶಪುರ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಸುಮಾರು 21 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="trawell">{{cite web |title=Parvathamma Betta, Sakleshpur - Timings, Trekking, Camping, Best Time to Visit |url=https://www.trawell.in/karnataka/sakleshpur/parvathamma-betta |website=Trawell.in |access-date=24 October 2026}}</ref> ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ, ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿರುವ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಚಾರಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ಹಾದಿಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಳವು ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. == ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಳ == ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಕಲ್ಲಿನ ಭೂಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪರಿಸರ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು, ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯ ಸುಂದರ ನೋಟವನ್ನು ಆನಂದಿಸಬಹುದು.<ref name="trawell" /> == ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ == ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ದೇವಾಲಯವಿದೆ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾನಿಧ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಈ ಸ್ಥಳದ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="trawell" /><ref>{{cite web |title=Parvathamma Betta |url=https://www.holidify.com/places/hassan/parvatamma-betta-sightseeing-122493.html |website=Holidify |access-date=24 October 2026}}</ref> == ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಚಾರಣ == ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟವು ಚಾರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ವೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವವರಿಗೆ ಆಕರ್ಷಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದವರೆಗೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ತೆರಳಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹತ್ತಬಹುದು. ಈ ಚಾರಣವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸುಲಭವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ವಯಸ್ಸಿನವರಿಗೂ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ.<ref name="trawell" /> ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸಮಯವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 6 ರಿಂದ ಸಂಜೆ 6 ರವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶವು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.<ref name="trawell" /> == ಪ್ರಯಾಣದ ಮಾಹಿತಿ == ಸಕಲೇಶಪುರದಿಂದ ಸುಮಾರು 21 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ದ್ಯಾತಪುರ ಗ್ರಾಮದ ಮೂಲಕ ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು. ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಅಂಗಡಿಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ಆಹಾರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಸೂಕ್ತ. ಬೆಟ್ಟದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸಬೇಕು.<ref name="trawell" /> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} ghxpxpc9pfuq5pexbghtw3xtgtpdwuf 1434206 1434203 2026-10-24T07:47:57Z A826 72368 added [[Category:ಬೆಟ್ಟಗಳು]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434206 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟ | other_name = ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟ | photo = | photo_caption = | elevation_m = | elevation_ref = | prominence_m = | prominence_ref = | listing = | location = ದ್ಯಾತಪುರ ಗ್ರಾಮ, [[ಸಕಲೇಶಪುರ]] ತಾಲೂಕು, [[ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ]], ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತ | range = ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು | coordinates = {{coord|12.8907985|75.9022933|type:mountain|display=inline}} | coordinates_ref = | type = | age = | last_eruption = | first_ascent = | easiest_route = ಕಾಲ್ನಡಿಗೆ (ಚಾರಣ) }} '''ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟ''' (ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ) ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ [[ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಸಕಲೇಶಪುರ]] ತಾಲೂಕಿನ ದ್ಯಾತಪುರ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಕಲೇಶಪುರ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಸುಮಾರು 21 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="trawell">{{cite web |title=Parvathamma Betta, Sakleshpur - Timings, Trekking, Camping, Best Time to Visit |url=https://www.trawell.in/karnataka/sakleshpur/parvathamma-betta |website=Trawell.in |access-date=24 October 2026}}</ref> ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ, ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿರುವ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಚಾರಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ಹಾದಿಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಳವು ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. == ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಳ == ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಕಲ್ಲಿನ ಭೂಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪರಿಸರ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು, ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯ ಸುಂದರ ನೋಟವನ್ನು ಆನಂದಿಸಬಹುದು.<ref name="trawell" /> == ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ == ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ದೇವಾಲಯವಿದೆ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾನಿಧ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಈ ಸ್ಥಳದ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="trawell" /><ref>{{cite web |title=Parvathamma Betta |url=https://www.holidify.com/places/hassan/parvatamma-betta-sightseeing-122493.html |website=Holidify |access-date=24 October 2026}}</ref> == ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಚಾರಣ == ಪಾರ್ವತಮ್ಮನ ಬೆಟ್ಟವು ಚಾರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ವೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವವರಿಗೆ ಆಕರ್ಷಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದವರೆಗೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ತೆರಳಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹತ್ತಬಹುದು. ಈ ಚಾರಣವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸುಲಭವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ವಯಸ್ಸಿನವರಿಗೂ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ.<ref name="trawell" /> ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸಮಯವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 6 ರಿಂದ ಸಂಜೆ 6 ರವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶವು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.<ref name="trawell" /> == ಪ್ರಯಾಣದ ಮಾಹಿತಿ == ಸಕಲೇಶಪುರದಿಂದ ಸುಮಾರು 21 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ದ್ಯಾತಪುರ ಗ್ರಾಮದ ಮೂಲಕ ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು. ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಅಂಗಡಿಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ಆಹಾರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಸೂಕ್ತ. ಬೆಟ್ಟದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸಬೇಕು.<ref name="trawell" /> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} [[ವರ್ಗ:ಬೆಟ್ಟಗಳು]] p38sv732aa9ptcrfj9097muocxp3cdu 2 187882 1434102 2026-10-23T17:40:08Z Patil073 102613 ಹೊಸ ಪುಟ: '''ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮ''' '''ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ''' ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ದೇವದುರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಈ ಭಾಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಧಾರ್ಮ... 1434102 wikitext text/x-wiki '''ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮ''' '''ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ''' ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ದೇವದುರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಈ ಭಾಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವದ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವವೆಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೃಷಿಕರು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರು ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಭಕ್ತರೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. '''ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಪರಿಚಯ''' ದೇವಸ್ಥಾನದ ಹೆಸರು: ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನ ಗ್ರಾಮ: ಮುಂಡರಗಿ ತಾಲ್ಲೂಕು: ದೇವದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ: ರಾಯಚೂರು ರಾಜ್ಯ: ಕರ್ನಾಟಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ: ಸ್ಥಳೀಯ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ನಂಬಿಕೆ, ಪೂಜಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆಯ ಮೂಲಕ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. '''ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ''' ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ 2019ರ ಆಗಸ್ಟ್ 29ರಂದು ಪ್ರಕಟವಾದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ, 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹುಲಿಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರನ್ನು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರು ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ನಂತರ ದೇವರಿಗೆ ಗ್ರಾಮದ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಅವರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಪೂಜಾ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸ್ಥಳೀಯ ಐತಿಹ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಕೊನೆಯ ಸೋಮವಾರದಂದು ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿದೆ. '''ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪರಂಪರೆ''' ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶೇಷತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಭಕ್ತರ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೈತರು ಬಿತ್ತನೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವಾಗ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕೃಷಿ ಸಲಹೆಗಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು. '''ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳು''' ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗೆ ಪಾದಯಾತ್ರೆ: ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪೀಠಾಧಿಪತಿ ಶಿವಣ್ಣ ತಾತರು ಭಕ್ತರೊಂದಿಗೆ ಬಾಗೂರು ಗ್ರಾಮದ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗೆ ಪಾದಯಾತ್ರೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಮೆರವಣಿಗೆ: ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನರಸಣ್ಣ ಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆ: ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನಸಂತರ್ಪಣೆ: ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರಸಾದ ಹಾಗೂ ಅನ್ನಸಂತರ್ಪಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂಭ್ರಮ: ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಭಕ್ತರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. '''ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ''' ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕೇವಲ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ; ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ: ಭಕ್ತರು ದೇವರ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ: ರೈತರ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಕೃಷಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪರಂಪರೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಒಗ್ಗಟ್ಟು: ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಪೂಜಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ: ಹಿರಿಯರಿಂದ ಕಿರಿಯರಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಐತಿಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳು ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಗ್ರಾಮದ ಗುರುತು: ದೇವಸ್ಥಾನವು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುರುತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. '''ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರು ಮತ್ತು ಶಿವರಾಯ ದೇವರ ಐತಿಹ್ಯ''' 2019ರ ಆಗಸ್ಟ್ 29ರಂದು ಪ್ರಕಟವಾದ ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುವ ಐತಿಹ್ಯವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹುಲಿಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವರನ್ನು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರು ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಗ್ರಾಮದ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ದೇವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿಯಿದೆ. ಈ ಐತಿಹ್ಯದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು: ನರಸಣ್ಣ ತಾತನವರು: ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಹುಲಿಗುಡ್ಡ: ದೇವರನ್ನು ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಸ್ಥಳ. ಗ್ರಾಮದ ಗುಡ್ಡ: ದೇವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನರಸಣ್ಣ ಕಟ್ಟೆ: ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಆಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಥಳವೆಂದು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. '''ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯ''' ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರ ಹೇಳಿಕೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳು ಭಕ್ತರ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡುವ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ರೈತರು ಇದನ್ನು ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು: ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ: ಭಕ್ತರು ದೇವರ ಮೇಲಿನ ತಮ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಸಂದರ್ಭ. ಕೃಷಿ ಜೀವನ: ಬಿತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಋತುಗಳ ಕುರಿತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ಚರ್ಚಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಭಾಗ. ಸಮುದಾಯದ ಒಗ್ಗಟ್ಟು: ರೈತರು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಂದರ್ಭ. '''ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ''' ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮಾಹಿತಿ 2018ರ ಜೂನ್ 20ರಂದು ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ 18ನೇ ಮತ್ತು 19ನೇ ಶತಮಾನಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾದ ಎರಡು ಹಳೆಯ ಶಾಸನಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡದರಾಯ (ಮಾರುತಿ), ಬಸವಣ್ಣನ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು, ವೀರಗಾರರ ಗುಡಿ, ನಾಗಶಿಲ್ಪಗಳು, ಭಗ್ನ ನಂದಿ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ವೀರಗಲ್ಲುಗಳ ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿದ್ದವು. ಇತಿಹಾಸ ಉಪನ್ಯಾಸಕ ಡಾ. ಚನ್ನಬಸಪ್ಪ ಮಲ್ಕಂದಿನ್ನಿ ಈ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಮಾಹಿತಿಯಿಂದ ಮುಂಡರಗಿ ಗ್ರಾಮವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರದೇಶವೆಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶಾಸನಗಳು ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಆಧಾರವಿಲ್ಲ. 1tiayayyu7k800j1muvj3764gcs0b6d 3 187883 1434103 2026-10-23T17:46:35Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434103 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Esimplyb}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೩:೧೬, ೨೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) rmn0km6jh5xs3l3nsoj1k7zs9asjald 0 187884 1434117 2026-10-24T03:41:11Z VASANTH S.N. 728 ಹೊಸ ಲೇಖನ 1434117 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Battle of Chillianwala | part_of = the [[Second Anglo-Sikh War]] | image = Battle of Chillianwala oil painting.jpg | caption = {{circa|1849}} painting of the battle | date = 13 January 1849 | location = [[Chillianwala]], [[Punjab]] | result = See [[#Aftermath|''Aftermath'']] | combatant1 = {{flagcountry|UKGBI}}<br>{{flagcountry|East India Company}} | combatant2 = [[File:Flag of the Sikh Empire.png|23px]] [[Sikh Empire]] | commander1 = [[Hugh Gough, 1st Viscount Gough|Sir Hugh Gough]]<br>[[John Pennycuick (brigadier)|John Pennycuick]]{{KIA}}<br>[[Lieutenant-Colonel|Lt. Col.]] Brooks{{KIA}} | commander2 = [[File:Flag of the Sikh Empire.png|23px]] [[Sher Singh Attariwalla|Sher Singh]] | strength1 = 12,000<ref name=Sadler44>Sadler, p.44</ref><br>100 guns | strength2 = 10,000<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Patwant |title=The Sikhs |date=1999 |publisher=Rupa Publications |location=New Delhi |isbn=8171676243 |page=170 |chapter=Grievous Betrayals}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Patwant |url=https://books.google.com/books?id=Vr4VAQAAIAAJ |title=Empire of the Sikhs: The Life and Times of Maharaja Ranjit Singh |last2=Rai |first2=Jyoti M. |date=2008 |publisher=Peter Owen |isbn=978-0-7206-1323-0 |pages=257 |language=en}}</ref>–20,000<ref name=roy>{{Cite book |last=Roy |first=Kaushik |url=https://books.google.com/books?id=y--vcQAACAAJ |title=War, Culture, and Society in Early Modern South Asia, 1740–1849 |date=2011 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-58767-9 |language=en|pages=161–162}}</ref><br>62 guns | casualties1 = 602 killed <br /> 1,651 wounded <br /> 104 missing | casualties2 = 4,000{{ndash}}8,000 killed, wounded or missing | campaignbox = {{Campaignbox Second Anglo-Sikh War}} }} '''ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಕದನ''' - [[ಎರಡನೆಯ ಸಿಖ್ ಯುದ್ದ]]ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ|ಸಿಖ್]] ಹಾಗೂ [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್]] [[ಸೈನ್ಯ]]ಗಳ ನಡುವೆ 1849ರ ಜನವರಿ 13ರಂದು ಚಿಲಿಯನ್ ವಾಲಾ ಬಳಿ ನಡೆದ ಕದನ. ==ಹಿನ್ನೆಲೆ== [[ಪಂಜಾಬ್|ಪಂಜಾಬಿ]]ನಲ್ಲಿ ದೊರೆ ರಣಜಿತ್‍ಸಿಂಗನ (1780-1839) ಮರಣಾನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕಿತ್ತಾಟ ನಡೆದು ಕೊನೆಗೆ ಸೈನ್ಯಾಡಳಿತ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ರಣಜಿತ್‍ಸಿಂಗನ ಕಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಆರು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ದಲೀಪ್‍ಸಿಂಗ್ ಹೊಸ ರಾಜನೆಂದು ಘೋಷಿತನಾದರೂ ಆಡಳಿತ ಸೂತ್ರಗಳೆಲ್ಲ [[ಖಾಲ್ಸಾ]]ಸೈನ್ಯದ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದುವು. 1845ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಲಾಹೋರಿನಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯಬಲ ಇಮ್ಮಡಿಗೊಂಡಿತು. ರಾಜಾ ಲಾಲ್‍ಸಿಂಗ್ ವಜೀರನಾಗಿಯೂ ಸರ್ದಾರ್ ತೇಜ್‍ಸಿಂಗ್ ಸೆನಾನಿಯಾಗಿಯೂ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಸಿಕ್ಖರ ಬಗ್ಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಂಶಯ ಬೆಳೆಯಿತು. ಅವರು ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಿಕ್ಖರು ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಮೊದಲು ಕೇವಲ ಸ್ಮರಣೆಗಾಗಿ ಯುದ್ಧವೆಂಬುದಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಹಾಗೂ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. 1845-46ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸೋಲುಂಟಾಯಿತು. [[ಲಾಹೋರ್]] ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಧೀನಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. [[ಜಲಂಧರ್|ಜಲಂದರ್]] ದೋಆಬ್ ಪ್ರದೇಶ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸೇರಬೇಕೆಂದೂ 15 ಲಕ್ಷ ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗುಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಖರ್ಚಿಗಾಗಿ ಸಿಕ್ಖರು ಕೊಡಬೇಕೆಂದೂ ಒಪ್ಪಂದವಾಯಿತು. ಸಿಖ್ ದರ್ಬಾರು ಹಣ ಕೊಡುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ [[ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ದಲೀಪ್ ಸಿಂಗ್ ಬ್ರಿಟಿಷರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್ ಹೆನ್ರಿ ಲಾರೆನ್ಸನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಲಾಹೋರಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನಿಡಲಾಯಿತು. ಇದೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಲ್ತಾನಿನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲನಾಗಿದ್ದ ಮುಲ್‍ರಾಜನಿಗೂ ಸಿಖ್ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಮನಸ್ತಾಪ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸರ್ದಾರ್ ಖಾನ್ ಎಂಬುವನನ್ನು ಲಾಹೋರಿನ ದರ್ಬಾರು ನೇಮಕ ಮಾಡಿತು. ಅವನು ಮುಲ್ತಾನಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಹತರಾದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಮುಲ್ತಾನಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ವ್ಯಾಪಕ ಸಿಖ್ ಬಂಡಾಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ದಲೀಪ್ ಸಿಂಗನ ತಾಯಿ ರಾಣಿ ಝಿಂದಾನಳ ಕಲಾಪಗಳೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದುವು. ಎರಡನೆಯ ಸಿಖ್-ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ==ಯುದ್ಧ== [[File:Battle of Chillianwalla.jpg|thumb|Map of the battle]] [[File: Hugh Gough, 1st Viscount Gough (1779–1869).jpg|thumb|right|Hugh Gough, 1st Viscount Gough (1779–1869), Oriental Club, Hanover Square, London.]] [[File:Sher Singh Attariwalla (cropped).jpg|thumb|Sher Singh Attariwalla]] [[File:Plaque erected in the memory of Brigadier John Pennycuick and his son Alexender of 24th Regiment, both of whom died in Battle of Chillianwala on 18 January 1849 by Sarah Pennycuick, widow and mother of deceased.jpg|thumb|Picture of the plaque erected in St James Church Sialkot Cantonment by Sarah Pennycuick, widow of Brigadier John Pennycuick and mother of Alexander of 24th Regiment, both of whom died in Battle of Chillianwala on 13 January 1849.]] 1849ರ ಜನವರಿ 13ರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ನಂತರ ಲಾರ್ಡ್ ಗಾಫನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಮುಂದುವರಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುತ್ತ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗಂಟೆ ಕಾಲ ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಷೇರ್ ಸಿಂಗ ಸಿಖ್ ಸೈನ್ಯದ ನೆತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದ. ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಿಕ್ಖರು ಅರಣ್ಯಪ್ರದೆಶದಲ್ಲಿ ಚದುರಿಕೊಂಡರು. ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೂ ನಡೆದ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಬಹು ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದರು. 132 ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಸೆರಿದಂತೆ 2,446 ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರು ಗಾಯಗೊಂಡರು, ಇಲ್ಲವೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು. ನಾಲ್ಕು [[ಬಂದೂಕು]]ಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ಠಾಣ್ಯಗಳು ಸಿಕ್ಖರ. ಕೈವಶವಾದವು ಸಿಕ್ಖರಿಗೂ ಈ ಕದನದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಮಾರನೆಯ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸಿಕ್ಖರು ತಮ್ಮ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು [[ಕುಶಾಲು ತೋಪು]]ಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮಗೇ ವಿಜಯವಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಂಡರೂ ನಿಜಸಂಗತಿ ಬೇರೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name=Heath42>Heath, p.42</ref> ಬ್ರಿಟನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಗಾಫನ ವರ್ತನೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದ ತೀವ್ರ ನಷ್ಟಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬ ಅಸಮಾಧಾನವುಂಟಾಗಿತ್ತು. ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಕದನ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಮರೆಯಲಾಗದ ಕಹಿ ಅನುಭವವಾಗಿತ್ತು.<ref name="AHAmin">[http://orbat.com/site/history/historical/uk/chillianwala1849.html Major A. H. Amin (retd.) Orbat.com] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071007165716/http://orbat.com/site/history/historical/uk/chillianwala1849.html |date=7 October 2007 }}</ref> ==ಛಾಯಾಂಕಣ== <gallery> File:Battle of Chillianwallah. Charge of H M 24th Regiment through jungle and water, 13 January 1849.jpg|Battle of Chillianwallah. Charge of H M 24th Regiment through jungle and water, 13 January 1849. File:Charge of the 3rd King's Own Light Dragoons at the Battle of Chillienwallah, 13 January 1849.jpg|Charge of the 3rd King's Own Light Dragoons at the Battle of Chillienwallah, 13 January 1849. </gallery> ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[https://web.archive.org/web/20070227214839/http://www.britishbattles.com/second-sikh-war/chillianwallah.htm BritishBattles.com] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== pg0dygbbqdibfb5e8ryymje74w3l6tl 1434118 1434117 2026-10-24T03:41:35Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಯುದ್ಧಗಳು]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434118 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Battle of Chillianwala | part_of = the [[Second Anglo-Sikh War]] | image = Battle of Chillianwala oil painting.jpg | caption = {{circa|1849}} painting of the battle | date = 13 January 1849 | location = [[Chillianwala]], [[Punjab]] | result = See [[#Aftermath|''Aftermath'']] | combatant1 = {{flagcountry|UKGBI}}<br>{{flagcountry|East India Company}} | combatant2 = [[File:Flag of the Sikh Empire.png|23px]] [[Sikh Empire]] | commander1 = [[Hugh Gough, 1st Viscount Gough|Sir Hugh Gough]]<br>[[John Pennycuick (brigadier)|John Pennycuick]]{{KIA}}<br>[[Lieutenant-Colonel|Lt. Col.]] Brooks{{KIA}} | commander2 = [[File:Flag of the Sikh Empire.png|23px]] [[Sher Singh Attariwalla|Sher Singh]] | strength1 = 12,000<ref name=Sadler44>Sadler, p.44</ref><br>100 guns | strength2 = 10,000<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Patwant |title=The Sikhs |date=1999 |publisher=Rupa Publications |location=New Delhi |isbn=8171676243 |page=170 |chapter=Grievous Betrayals}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Patwant |url=https://books.google.com/books?id=Vr4VAQAAIAAJ |title=Empire of the Sikhs: The Life and Times of Maharaja Ranjit Singh |last2=Rai |first2=Jyoti M. |date=2008 |publisher=Peter Owen |isbn=978-0-7206-1323-0 |pages=257 |language=en}}</ref>–20,000<ref name=roy>{{Cite book |last=Roy |first=Kaushik |url=https://books.google.com/books?id=y--vcQAACAAJ |title=War, Culture, and Society in Early Modern South Asia, 1740–1849 |date=2011 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-58767-9 |language=en|pages=161–162}}</ref><br>62 guns | casualties1 = 602 killed <br /> 1,651 wounded <br /> 104 missing | casualties2 = 4,000{{ndash}}8,000 killed, wounded or missing | campaignbox = {{Campaignbox Second Anglo-Sikh War}} }} '''ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಕದನ''' - [[ಎರಡನೆಯ ಸಿಖ್ ಯುದ್ದ]]ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ|ಸಿಖ್]] ಹಾಗೂ [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್]] [[ಸೈನ್ಯ]]ಗಳ ನಡುವೆ 1849ರ ಜನವರಿ 13ರಂದು ಚಿಲಿಯನ್ ವಾಲಾ ಬಳಿ ನಡೆದ ಕದನ. ==ಹಿನ್ನೆಲೆ== [[ಪಂಜಾಬ್|ಪಂಜಾಬಿ]]ನಲ್ಲಿ ದೊರೆ ರಣಜಿತ್‍ಸಿಂಗನ (1780-1839) ಮರಣಾನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕಿತ್ತಾಟ ನಡೆದು ಕೊನೆಗೆ ಸೈನ್ಯಾಡಳಿತ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ರಣಜಿತ್‍ಸಿಂಗನ ಕಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಆರು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ದಲೀಪ್‍ಸಿಂಗ್ ಹೊಸ ರಾಜನೆಂದು ಘೋಷಿತನಾದರೂ ಆಡಳಿತ ಸೂತ್ರಗಳೆಲ್ಲ [[ಖಾಲ್ಸಾ]]ಸೈನ್ಯದ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದುವು. 1845ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಲಾಹೋರಿನಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯಬಲ ಇಮ್ಮಡಿಗೊಂಡಿತು. ರಾಜಾ ಲಾಲ್‍ಸಿಂಗ್ ವಜೀರನಾಗಿಯೂ ಸರ್ದಾರ್ ತೇಜ್‍ಸಿಂಗ್ ಸೆನಾನಿಯಾಗಿಯೂ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಸಿಕ್ಖರ ಬಗ್ಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಂಶಯ ಬೆಳೆಯಿತು. ಅವರು ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಿಕ್ಖರು ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಮೊದಲು ಕೇವಲ ಸ್ಮರಣೆಗಾಗಿ ಯುದ್ಧವೆಂಬುದಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಹಾಗೂ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. 1845-46ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸೋಲುಂಟಾಯಿತು. [[ಲಾಹೋರ್]] ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಧೀನಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. [[ಜಲಂಧರ್|ಜಲಂದರ್]] ದೋಆಬ್ ಪ್ರದೇಶ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸೇರಬೇಕೆಂದೂ 15 ಲಕ್ಷ ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗುಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಖರ್ಚಿಗಾಗಿ ಸಿಕ್ಖರು ಕೊಡಬೇಕೆಂದೂ ಒಪ್ಪಂದವಾಯಿತು. ಸಿಖ್ ದರ್ಬಾರು ಹಣ ಕೊಡುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ [[ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ದಲೀಪ್ ಸಿಂಗ್ ಬ್ರಿಟಿಷರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್ ಹೆನ್ರಿ ಲಾರೆನ್ಸನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಲಾಹೋರಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನಿಡಲಾಯಿತು. ಇದೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಲ್ತಾನಿನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲನಾಗಿದ್ದ ಮುಲ್‍ರಾಜನಿಗೂ ಸಿಖ್ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಮನಸ್ತಾಪ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸರ್ದಾರ್ ಖಾನ್ ಎಂಬುವನನ್ನು ಲಾಹೋರಿನ ದರ್ಬಾರು ನೇಮಕ ಮಾಡಿತು. ಅವನು ಮುಲ್ತಾನಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಹತರಾದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಮುಲ್ತಾನಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ವ್ಯಾಪಕ ಸಿಖ್ ಬಂಡಾಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ದಲೀಪ್ ಸಿಂಗನ ತಾಯಿ ರಾಣಿ ಝಿಂದಾನಳ ಕಲಾಪಗಳೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದುವು. ಎರಡನೆಯ ಸಿಖ್-ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ==ಯುದ್ಧ== [[File:Battle of Chillianwalla.jpg|thumb|Map of the battle]] [[File: Hugh Gough, 1st Viscount Gough (1779–1869).jpg|thumb|right|Hugh Gough, 1st Viscount Gough (1779–1869), Oriental Club, Hanover Square, London.]] [[File:Sher Singh Attariwalla (cropped).jpg|thumb|Sher Singh Attariwalla]] [[File:Plaque erected in the memory of Brigadier John Pennycuick and his son Alexender of 24th Regiment, both of whom died in Battle of Chillianwala on 18 January 1849 by Sarah Pennycuick, widow and mother of deceased.jpg|thumb|Picture of the plaque erected in St James Church Sialkot Cantonment by Sarah Pennycuick, widow of Brigadier John Pennycuick and mother of Alexander of 24th Regiment, both of whom died in Battle of Chillianwala on 13 January 1849.]] 1849ರ ಜನವರಿ 13ರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ನಂತರ ಲಾರ್ಡ್ ಗಾಫನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಮುಂದುವರಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುತ್ತ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗಂಟೆ ಕಾಲ ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಷೇರ್ ಸಿಂಗ ಸಿಖ್ ಸೈನ್ಯದ ನೆತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದ. ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಿಕ್ಖರು ಅರಣ್ಯಪ್ರದೆಶದಲ್ಲಿ ಚದುರಿಕೊಂಡರು. ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೂ ನಡೆದ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಬಹು ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದರು. 132 ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಸೆರಿದಂತೆ 2,446 ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರು ಗಾಯಗೊಂಡರು, ಇಲ್ಲವೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು. ನಾಲ್ಕು [[ಬಂದೂಕು]]ಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ಠಾಣ್ಯಗಳು ಸಿಕ್ಖರ. ಕೈವಶವಾದವು ಸಿಕ್ಖರಿಗೂ ಈ ಕದನದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಮಾರನೆಯ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸಿಕ್ಖರು ತಮ್ಮ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು [[ಕುಶಾಲು ತೋಪು]]ಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮಗೇ ವಿಜಯವಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಂಡರೂ ನಿಜಸಂಗತಿ ಬೇರೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name=Heath42>Heath, p.42</ref> ಬ್ರಿಟನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಗಾಫನ ವರ್ತನೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದ ತೀವ್ರ ನಷ್ಟಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬ ಅಸಮಾಧಾನವುಂಟಾಗಿತ್ತು. ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಕದನ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಮರೆಯಲಾಗದ ಕಹಿ ಅನುಭವವಾಗಿತ್ತು.<ref name="AHAmin">[http://orbat.com/site/history/historical/uk/chillianwala1849.html Major A. H. Amin (retd.) Orbat.com] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071007165716/http://orbat.com/site/history/historical/uk/chillianwala1849.html |date=7 October 2007 }}</ref> ==ಛಾಯಾಂಕಣ== <gallery> File:Battle of Chillianwallah. Charge of H M 24th Regiment through jungle and water, 13 January 1849.jpg|Battle of Chillianwallah. Charge of H M 24th Regiment through jungle and water, 13 January 1849. File:Charge of the 3rd King's Own Light Dragoons at the Battle of Chillienwallah, 13 January 1849.jpg|Charge of the 3rd King's Own Light Dragoons at the Battle of Chillienwallah, 13 January 1849. </gallery> ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[https://web.archive.org/web/20070227214839/http://www.britishbattles.com/second-sikh-war/chillianwallah.htm BritishBattles.com] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== [[ವರ್ಗ:ಯುದ್ಧಗಳು]] 9hu20of5hu2jrz2kjomg5zdh6s8dz2p 1434119 1434118 2026-10-24T03:41:58Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434119 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Battle of Chillianwala | part_of = the [[Second Anglo-Sikh War]] | image = Battle of Chillianwala oil painting.jpg | caption = {{circa|1849}} painting of the battle | date = 13 January 1849 | location = [[Chillianwala]], [[Punjab]] | result = See [[#Aftermath|''Aftermath'']] | combatant1 = {{flagcountry|UKGBI}}<br>{{flagcountry|East India Company}} | combatant2 = [[File:Flag of the Sikh Empire.png|23px]] [[Sikh Empire]] | commander1 = [[Hugh Gough, 1st Viscount Gough|Sir Hugh Gough]]<br>[[John Pennycuick (brigadier)|John Pennycuick]]{{KIA}}<br>[[Lieutenant-Colonel|Lt. Col.]] Brooks{{KIA}} | commander2 = [[File:Flag of the Sikh Empire.png|23px]] [[Sher Singh Attariwalla|Sher Singh]] | strength1 = 12,000<ref name=Sadler44>Sadler, p.44</ref><br>100 guns | strength2 = 10,000<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Patwant |title=The Sikhs |date=1999 |publisher=Rupa Publications |location=New Delhi |isbn=8171676243 |page=170 |chapter=Grievous Betrayals}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Patwant |url=https://books.google.com/books?id=Vr4VAQAAIAAJ |title=Empire of the Sikhs: The Life and Times of Maharaja Ranjit Singh |last2=Rai |first2=Jyoti M. |date=2008 |publisher=Peter Owen |isbn=978-0-7206-1323-0 |pages=257 |language=en}}</ref>–20,000<ref name=roy>{{Cite book |last=Roy |first=Kaushik |url=https://books.google.com/books?id=y--vcQAACAAJ |title=War, Culture, and Society in Early Modern South Asia, 1740–1849 |date=2011 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-58767-9 |language=en|pages=161–162}}</ref><br>62 guns | casualties1 = 602 killed <br /> 1,651 wounded <br /> 104 missing | casualties2 = 4,000{{ndash}}8,000 killed, wounded or missing | campaignbox = {{Campaignbox Second Anglo-Sikh War}} }} '''ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಕದನ''' - [[ಎರಡನೆಯ ಸಿಖ್ ಯುದ್ದ]]ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ|ಸಿಖ್]] ಹಾಗೂ [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್]] [[ಸೈನ್ಯ]]ಗಳ ನಡುವೆ 1849ರ ಜನವರಿ 13ರಂದು ಚಿಲಿಯನ್ ವಾಲಾ ಬಳಿ ನಡೆದ ಕದನ. ==ಹಿನ್ನೆಲೆ== [[ಪಂಜಾಬ್|ಪಂಜಾಬಿ]]ನಲ್ಲಿ ದೊರೆ ರಣಜಿತ್‍ಸಿಂಗನ (1780-1839) ಮರಣಾನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕಿತ್ತಾಟ ನಡೆದು ಕೊನೆಗೆ ಸೈನ್ಯಾಡಳಿತ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ರಣಜಿತ್‍ಸಿಂಗನ ಕಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಆರು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ದಲೀಪ್‍ಸಿಂಗ್ ಹೊಸ ರಾಜನೆಂದು ಘೋಷಿತನಾದರೂ ಆಡಳಿತ ಸೂತ್ರಗಳೆಲ್ಲ [[ಖಾಲ್ಸಾ]]ಸೈನ್ಯದ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದುವು. 1845ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಲಾಹೋರಿನಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯಬಲ ಇಮ್ಮಡಿಗೊಂಡಿತು. ರಾಜಾ ಲಾಲ್‍ಸಿಂಗ್ ವಜೀರನಾಗಿಯೂ ಸರ್ದಾರ್ ತೇಜ್‍ಸಿಂಗ್ ಸೆನಾನಿಯಾಗಿಯೂ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಸಿಕ್ಖರ ಬಗ್ಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಂಶಯ ಬೆಳೆಯಿತು. ಅವರು ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಿಕ್ಖರು ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಮೊದಲು ಕೇವಲ ಸ್ಮರಣೆಗಾಗಿ ಯುದ್ಧವೆಂಬುದಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಹಾಗೂ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. 1845-46ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸೋಲುಂಟಾಯಿತು. [[ಲಾಹೋರ್]] ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಧೀನಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. [[ಜಲಂಧರ್|ಜಲಂದರ್]] ದೋಆಬ್ ಪ್ರದೇಶ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸೇರಬೇಕೆಂದೂ 15 ಲಕ್ಷ ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗುಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಖರ್ಚಿಗಾಗಿ ಸಿಕ್ಖರು ಕೊಡಬೇಕೆಂದೂ ಒಪ್ಪಂದವಾಯಿತು. ಸಿಖ್ ದರ್ಬಾರು ಹಣ ಕೊಡುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ [[ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ದಲೀಪ್ ಸಿಂಗ್ ಬ್ರಿಟಿಷರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್ ಹೆನ್ರಿ ಲಾರೆನ್ಸನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಲಾಹೋರಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನಿಡಲಾಯಿತು. ಇದೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಲ್ತಾನಿನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲನಾಗಿದ್ದ ಮುಲ್‍ರಾಜನಿಗೂ ಸಿಖ್ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಮನಸ್ತಾಪ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸರ್ದಾರ್ ಖಾನ್ ಎಂಬುವನನ್ನು ಲಾಹೋರಿನ ದರ್ಬಾರು ನೇಮಕ ಮಾಡಿತು. ಅವನು ಮುಲ್ತಾನಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಹತರಾದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಮುಲ್ತಾನಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ವ್ಯಾಪಕ ಸಿಖ್ ಬಂಡಾಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ದಲೀಪ್ ಸಿಂಗನ ತಾಯಿ ರಾಣಿ ಝಿಂದಾನಳ ಕಲಾಪಗಳೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದುವು. ಎರಡನೆಯ ಸಿಖ್-ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ==ಯುದ್ಧ== [[File:Battle of Chillianwalla.jpg|thumb|Map of the battle]] [[File: Hugh Gough, 1st Viscount Gough (1779–1869).jpg|thumb|right|Hugh Gough, 1st Viscount Gough (1779–1869), Oriental Club, Hanover Square, London.]] [[File:Sher Singh Attariwalla (cropped).jpg|thumb|Sher Singh Attariwalla]] [[File:Plaque erected in the memory of Brigadier John Pennycuick and his son Alexender of 24th Regiment, both of whom died in Battle of Chillianwala on 18 January 1849 by Sarah Pennycuick, widow and mother of deceased.jpg|thumb|Picture of the plaque erected in St James Church Sialkot Cantonment by Sarah Pennycuick, widow of Brigadier John Pennycuick and mother of Alexander of 24th Regiment, both of whom died in Battle of Chillianwala on 13 January 1849.]] 1849ರ ಜನವರಿ 13ರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ನಂತರ ಲಾರ್ಡ್ ಗಾಫನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಮುಂದುವರಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುತ್ತ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗಂಟೆ ಕಾಲ ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಷೇರ್ ಸಿಂಗ ಸಿಖ್ ಸೈನ್ಯದ ನೆತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದ. ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಿಕ್ಖರು ಅರಣ್ಯಪ್ರದೆಶದಲ್ಲಿ ಚದುರಿಕೊಂಡರು. ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೂ ನಡೆದ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಬಹು ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದರು. 132 ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಸೆರಿದಂತೆ 2,446 ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರು ಗಾಯಗೊಂಡರು, ಇಲ್ಲವೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು. ನಾಲ್ಕು [[ಬಂದೂಕು]]ಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ಠಾಣ್ಯಗಳು ಸಿಕ್ಖರ. ಕೈವಶವಾದವು ಸಿಕ್ಖರಿಗೂ ಈ ಕದನದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಮಾರನೆಯ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸಿಕ್ಖರು ತಮ್ಮ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು [[ಕುಶಾಲು ತೋಪು]]ಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮಗೇ ವಿಜಯವಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಂಡರೂ ನಿಜಸಂಗತಿ ಬೇರೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name=Heath42>Heath, p.42</ref> ಬ್ರಿಟನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಗಾಫನ ವರ್ತನೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದ ತೀವ್ರ ನಷ್ಟಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬ ಅಸಮಾಧಾನವುಂಟಾಗಿತ್ತು. ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಕದನ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಮರೆಯಲಾಗದ ಕಹಿ ಅನುಭವವಾಗಿತ್ತು.<ref name="AHAmin">[http://orbat.com/site/history/historical/uk/chillianwala1849.html Major A. H. Amin (retd.) Orbat.com] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071007165716/http://orbat.com/site/history/historical/uk/chillianwala1849.html |date=7 October 2007 }}</ref> ==ಛಾಯಾಂಕಣ== <gallery> File:Battle of Chillianwallah. Charge of H M 24th Regiment through jungle and water, 13 January 1849.jpg|Battle of Chillianwallah. Charge of H M 24th Regiment through jungle and water, 13 January 1849. File:Charge of the 3rd King's Own Light Dragoons at the Battle of Chillienwallah, 13 January 1849.jpg|Charge of the 3rd King's Own Light Dragoons at the Battle of Chillienwallah, 13 January 1849. </gallery> ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[https://web.archive.org/web/20070227214839/http://www.britishbattles.com/second-sikh-war/chillianwallah.htm BritishBattles.com] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== [[ವರ್ಗ:ಯುದ್ಧಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸ]] m9cicpd244a0jgm5r045qk3x0lg5co6 1434120 1434119 2026-10-24T03:42:12Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಇತಿಹಾಸ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434120 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Battle of Chillianwala | part_of = the [[Second Anglo-Sikh War]] | image = Battle of Chillianwala oil painting.jpg | caption = {{circa|1849}} painting of the battle | date = 13 January 1849 | location = [[Chillianwala]], [[Punjab]] | result = See [[#Aftermath|''Aftermath'']] | combatant1 = {{flagcountry|UKGBI}}<br>{{flagcountry|East India Company}} | combatant2 = [[File:Flag of the Sikh Empire.png|23px]] [[Sikh Empire]] | commander1 = [[Hugh Gough, 1st Viscount Gough|Sir Hugh Gough]]<br>[[John Pennycuick (brigadier)|John Pennycuick]]{{KIA}}<br>[[Lieutenant-Colonel|Lt. Col.]] Brooks{{KIA}} | commander2 = [[File:Flag of the Sikh Empire.png|23px]] [[Sher Singh Attariwalla|Sher Singh]] | strength1 = 12,000<ref name=Sadler44>Sadler, p.44</ref><br>100 guns | strength2 = 10,000<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Patwant |title=The Sikhs |date=1999 |publisher=Rupa Publications |location=New Delhi |isbn=8171676243 |page=170 |chapter=Grievous Betrayals}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Patwant |url=https://books.google.com/books?id=Vr4VAQAAIAAJ |title=Empire of the Sikhs: The Life and Times of Maharaja Ranjit Singh |last2=Rai |first2=Jyoti M. |date=2008 |publisher=Peter Owen |isbn=978-0-7206-1323-0 |pages=257 |language=en}}</ref>–20,000<ref name=roy>{{Cite book |last=Roy |first=Kaushik |url=https://books.google.com/books?id=y--vcQAACAAJ |title=War, Culture, and Society in Early Modern South Asia, 1740–1849 |date=2011 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-58767-9 |language=en|pages=161–162}}</ref><br>62 guns | casualties1 = 602 killed <br /> 1,651 wounded <br /> 104 missing | casualties2 = 4,000{{ndash}}8,000 killed, wounded or missing | campaignbox = {{Campaignbox Second Anglo-Sikh War}} }} '''ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಕದನ''' - [[ಎರಡನೆಯ ಸಿಖ್ ಯುದ್ದ]]ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ|ಸಿಖ್]] ಹಾಗೂ [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್]] [[ಸೈನ್ಯ]]ಗಳ ನಡುವೆ 1849ರ ಜನವರಿ 13ರಂದು ಚಿಲಿಯನ್ ವಾಲಾ ಬಳಿ ನಡೆದ ಕದನ. ==ಹಿನ್ನೆಲೆ== [[ಪಂಜಾಬ್|ಪಂಜಾಬಿ]]ನಲ್ಲಿ ದೊರೆ ರಣಜಿತ್‍ಸಿಂಗನ (1780-1839) ಮರಣಾನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕಿತ್ತಾಟ ನಡೆದು ಕೊನೆಗೆ ಸೈನ್ಯಾಡಳಿತ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ರಣಜಿತ್‍ಸಿಂಗನ ಕಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಆರು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ದಲೀಪ್‍ಸಿಂಗ್ ಹೊಸ ರಾಜನೆಂದು ಘೋಷಿತನಾದರೂ ಆಡಳಿತ ಸೂತ್ರಗಳೆಲ್ಲ [[ಖಾಲ್ಸಾ]]ಸೈನ್ಯದ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದುವು. 1845ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಲಾಹೋರಿನಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯಬಲ ಇಮ್ಮಡಿಗೊಂಡಿತು. ರಾಜಾ ಲಾಲ್‍ಸಿಂಗ್ ವಜೀರನಾಗಿಯೂ ಸರ್ದಾರ್ ತೇಜ್‍ಸಿಂಗ್ ಸೆನಾನಿಯಾಗಿಯೂ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಸಿಕ್ಖರ ಬಗ್ಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಂಶಯ ಬೆಳೆಯಿತು. ಅವರು ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಿಕ್ಖರು ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಮೊದಲು ಕೇವಲ ಸ್ಮರಣೆಗಾಗಿ ಯುದ್ಧವೆಂಬುದಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಹಾಗೂ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. 1845-46ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸೋಲುಂಟಾಯಿತು. [[ಲಾಹೋರ್]] ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಧೀನಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. [[ಜಲಂಧರ್|ಜಲಂದರ್]] ದೋಆಬ್ ಪ್ರದೇಶ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸೇರಬೇಕೆಂದೂ 15 ಲಕ್ಷ ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗುಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಖರ್ಚಿಗಾಗಿ ಸಿಕ್ಖರು ಕೊಡಬೇಕೆಂದೂ ಒಪ್ಪಂದವಾಯಿತು. ಸಿಖ್ ದರ್ಬಾರು ಹಣ ಕೊಡುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ [[ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ದಲೀಪ್ ಸಿಂಗ್ ಬ್ರಿಟಿಷರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್ ಹೆನ್ರಿ ಲಾರೆನ್ಸನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಲಾಹೋರಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನಿಡಲಾಯಿತು. ಇದೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಲ್ತಾನಿನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲನಾಗಿದ್ದ ಮುಲ್‍ರಾಜನಿಗೂ ಸಿಖ್ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಮನಸ್ತಾಪ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸರ್ದಾರ್ ಖಾನ್ ಎಂಬುವನನ್ನು ಲಾಹೋರಿನ ದರ್ಬಾರು ನೇಮಕ ಮಾಡಿತು. ಅವನು ಮುಲ್ತಾನಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಹತರಾದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಮುಲ್ತಾನಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ವ್ಯಾಪಕ ಸಿಖ್ ಬಂಡಾಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ದಲೀಪ್ ಸಿಂಗನ ತಾಯಿ ರಾಣಿ ಝಿಂದಾನಳ ಕಲಾಪಗಳೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದುವು. ಎರಡನೆಯ ಸಿಖ್-ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ==ಯುದ್ಧ== [[File:Battle of Chillianwalla.jpg|thumb|Map of the battle]] [[File: Hugh Gough, 1st Viscount Gough (1779–1869).jpg|thumb|right|Hugh Gough, 1st Viscount Gough (1779–1869), Oriental Club, Hanover Square, London.]] [[File:Sher Singh Attariwalla (cropped).jpg|thumb|Sher Singh Attariwalla]] [[File:Plaque erected in the memory of Brigadier John Pennycuick and his son Alexender of 24th Regiment, both of whom died in Battle of Chillianwala on 18 January 1849 by Sarah Pennycuick, widow and mother of deceased.jpg|thumb|Picture of the plaque erected in St James Church Sialkot Cantonment by Sarah Pennycuick, widow of Brigadier John Pennycuick and mother of Alexander of 24th Regiment, both of whom died in Battle of Chillianwala on 13 January 1849.]] 1849ರ ಜನವರಿ 13ರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ನಂತರ ಲಾರ್ಡ್ ಗಾಫನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಮುಂದುವರಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುತ್ತ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗಂಟೆ ಕಾಲ ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಷೇರ್ ಸಿಂಗ ಸಿಖ್ ಸೈನ್ಯದ ನೆತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದ. ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಿಕ್ಖರು ಅರಣ್ಯಪ್ರದೆಶದಲ್ಲಿ ಚದುರಿಕೊಂಡರು. ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೂ ನಡೆದ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಬಹು ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದರು. 132 ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಸೆರಿದಂತೆ 2,446 ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರು ಗಾಯಗೊಂಡರು, ಇಲ್ಲವೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು. ನಾಲ್ಕು [[ಬಂದೂಕು]]ಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ಠಾಣ್ಯಗಳು ಸಿಕ್ಖರ. ಕೈವಶವಾದವು ಸಿಕ್ಖರಿಗೂ ಈ ಕದನದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಮಾರನೆಯ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸಿಕ್ಖರು ತಮ್ಮ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು [[ಕುಶಾಲು ತೋಪು]]ಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮಗೇ ವಿಜಯವಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಂಡರೂ ನಿಜಸಂಗತಿ ಬೇರೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name=Heath42>Heath, p.42</ref> ಬ್ರಿಟನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಗಾಫನ ವರ್ತನೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದ ತೀವ್ರ ನಷ್ಟಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬ ಅಸಮಾಧಾನವುಂಟಾಗಿತ್ತು. ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಕದನ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಮರೆಯಲಾಗದ ಕಹಿ ಅನುಭವವಾಗಿತ್ತು.<ref name="AHAmin">[http://orbat.com/site/history/historical/uk/chillianwala1849.html Major A. H. Amin (retd.) Orbat.com] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071007165716/http://orbat.com/site/history/historical/uk/chillianwala1849.html |date=7 October 2007 }}</ref> ==ಛಾಯಾಂಕಣ== <gallery> File:Battle of Chillianwallah. Charge of H M 24th Regiment through jungle and water, 13 January 1849.jpg|Battle of Chillianwallah. Charge of H M 24th Regiment through jungle and water, 13 January 1849. File:Charge of the 3rd King's Own Light Dragoons at the Battle of Chillienwallah, 13 January 1849.jpg|Charge of the 3rd King's Own Light Dragoons at the Battle of Chillienwallah, 13 January 1849. </gallery> ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[https://web.archive.org/web/20070227214839/http://www.britishbattles.com/second-sikh-war/chillianwallah.htm BritishBattles.com] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== [[ವರ್ಗ:ಯುದ್ಧಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] g1vjf4mfww0lvoun5002qx4tmb8qh9q 1434123 1434120 2026-10-24T03:46:34Z VASANTH S.N. 728 /* ಉಲ್ಲೇಖಗಳು */ 1434123 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Battle of Chillianwala | part_of = the [[Second Anglo-Sikh War]] | image = Battle of Chillianwala oil painting.jpg | caption = {{circa|1849}} painting of the battle | date = 13 January 1849 | location = [[Chillianwala]], [[Punjab]] | result = See [[#Aftermath|''Aftermath'']] | combatant1 = {{flagcountry|UKGBI}}<br>{{flagcountry|East India Company}} | combatant2 = [[File:Flag of the Sikh Empire.png|23px]] [[Sikh Empire]] | commander1 = [[Hugh Gough, 1st Viscount Gough|Sir Hugh Gough]]<br>[[John Pennycuick (brigadier)|John Pennycuick]]{{KIA}}<br>[[Lieutenant-Colonel|Lt. Col.]] Brooks{{KIA}} | commander2 = [[File:Flag of the Sikh Empire.png|23px]] [[Sher Singh Attariwalla|Sher Singh]] | strength1 = 12,000<ref name=Sadler44>Sadler, p.44</ref><br>100 guns | strength2 = 10,000<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Patwant |title=The Sikhs |date=1999 |publisher=Rupa Publications |location=New Delhi |isbn=8171676243 |page=170 |chapter=Grievous Betrayals}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Patwant |url=https://books.google.com/books?id=Vr4VAQAAIAAJ |title=Empire of the Sikhs: The Life and Times of Maharaja Ranjit Singh |last2=Rai |first2=Jyoti M. |date=2008 |publisher=Peter Owen |isbn=978-0-7206-1323-0 |pages=257 |language=en}}</ref>–20,000<ref name=roy>{{Cite book |last=Roy |first=Kaushik |url=https://books.google.com/books?id=y--vcQAACAAJ |title=War, Culture, and Society in Early Modern South Asia, 1740–1849 |date=2011 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-58767-9 |language=en|pages=161–162}}</ref><br>62 guns | casualties1 = 602 killed <br /> 1,651 wounded <br /> 104 missing | casualties2 = 4,000{{ndash}}8,000 killed, wounded or missing | campaignbox = {{Campaignbox Second Anglo-Sikh War}} }} '''ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಕದನ''' - [[ಎರಡನೆಯ ಸಿಖ್ ಯುದ್ದ]]ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ|ಸಿಖ್]] ಹಾಗೂ [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್]] [[ಸೈನ್ಯ]]ಗಳ ನಡುವೆ 1849ರ ಜನವರಿ 13ರಂದು ಚಿಲಿಯನ್ ವಾಲಾ ಬಳಿ ನಡೆದ ಕದನ. ==ಹಿನ್ನೆಲೆ== [[ಪಂಜಾಬ್|ಪಂಜಾಬಿ]]ನಲ್ಲಿ ದೊರೆ ರಣಜಿತ್‍ಸಿಂಗನ (1780-1839) ಮರಣಾನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕಿತ್ತಾಟ ನಡೆದು ಕೊನೆಗೆ ಸೈನ್ಯಾಡಳಿತ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ರಣಜಿತ್‍ಸಿಂಗನ ಕಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಆರು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ದಲೀಪ್‍ಸಿಂಗ್ ಹೊಸ ರಾಜನೆಂದು ಘೋಷಿತನಾದರೂ ಆಡಳಿತ ಸೂತ್ರಗಳೆಲ್ಲ [[ಖಾಲ್ಸಾ]]ಸೈನ್ಯದ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದುವು. 1845ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಲಾಹೋರಿನಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯಬಲ ಇಮ್ಮಡಿಗೊಂಡಿತು. ರಾಜಾ ಲಾಲ್‍ಸಿಂಗ್ ವಜೀರನಾಗಿಯೂ ಸರ್ದಾರ್ ತೇಜ್‍ಸಿಂಗ್ ಸೆನಾನಿಯಾಗಿಯೂ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಸಿಕ್ಖರ ಬಗ್ಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಂಶಯ ಬೆಳೆಯಿತು. ಅವರು ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಿಕ್ಖರು ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಮೊದಲು ಕೇವಲ ಸ್ಮರಣೆಗಾಗಿ ಯುದ್ಧವೆಂಬುದಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಹಾಗೂ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. 1845-46ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸೋಲುಂಟಾಯಿತು. [[ಲಾಹೋರ್]] ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಧೀನಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. [[ಜಲಂಧರ್|ಜಲಂದರ್]] ದೋಆಬ್ ಪ್ರದೇಶ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸೇರಬೇಕೆಂದೂ 15 ಲಕ್ಷ ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗುಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಖರ್ಚಿಗಾಗಿ ಸಿಕ್ಖರು ಕೊಡಬೇಕೆಂದೂ ಒಪ್ಪಂದವಾಯಿತು. ಸಿಖ್ ದರ್ಬಾರು ಹಣ ಕೊಡುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ [[ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ದಲೀಪ್ ಸಿಂಗ್ ಬ್ರಿಟಿಷರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್ ಹೆನ್ರಿ ಲಾರೆನ್ಸನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಲಾಹೋರಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನಿಡಲಾಯಿತು. ಇದೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಲ್ತಾನಿನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲನಾಗಿದ್ದ ಮುಲ್‍ರಾಜನಿಗೂ ಸಿಖ್ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಮನಸ್ತಾಪ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸರ್ದಾರ್ ಖಾನ್ ಎಂಬುವನನ್ನು ಲಾಹೋರಿನ ದರ್ಬಾರು ನೇಮಕ ಮಾಡಿತು. ಅವನು ಮುಲ್ತಾನಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಹತರಾದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಮುಲ್ತಾನಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ವ್ಯಾಪಕ ಸಿಖ್ ಬಂಡಾಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ದಲೀಪ್ ಸಿಂಗನ ತಾಯಿ ರಾಣಿ ಝಿಂದಾನಳ ಕಲಾಪಗಳೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದುವು. ಎರಡನೆಯ ಸಿಖ್-ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ==ಯುದ್ಧ== [[File:Battle of Chillianwalla.jpg|thumb|Map of the battle]] [[File: Hugh Gough, 1st Viscount Gough (1779–1869).jpg|thumb|right|Hugh Gough, 1st Viscount Gough (1779–1869), Oriental Club, Hanover Square, London.]] [[File:Sher Singh Attariwalla (cropped).jpg|thumb|Sher Singh Attariwalla]] [[File:Plaque erected in the memory of Brigadier John Pennycuick and his son Alexender of 24th Regiment, both of whom died in Battle of Chillianwala on 18 January 1849 by Sarah Pennycuick, widow and mother of deceased.jpg|thumb|Picture of the plaque erected in St James Church Sialkot Cantonment by Sarah Pennycuick, widow of Brigadier John Pennycuick and mother of Alexander of 24th Regiment, both of whom died in Battle of Chillianwala on 13 January 1849.]] 1849ರ ಜನವರಿ 13ರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ನಂತರ ಲಾರ್ಡ್ ಗಾಫನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಮುಂದುವರಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುತ್ತ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗಂಟೆ ಕಾಲ ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಷೇರ್ ಸಿಂಗ ಸಿಖ್ ಸೈನ್ಯದ ನೆತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದ. ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಿಕ್ಖರು ಅರಣ್ಯಪ್ರದೆಶದಲ್ಲಿ ಚದುರಿಕೊಂಡರು. ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೂ ನಡೆದ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರು ಬಹು ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದರು. 132 ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಸೆರಿದಂತೆ 2,446 ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರು ಗಾಯಗೊಂಡರು, ಇಲ್ಲವೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು. ನಾಲ್ಕು [[ಬಂದೂಕು]]ಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ಠಾಣ್ಯಗಳು ಸಿಕ್ಖರ. ಕೈವಶವಾದವು ಸಿಕ್ಖರಿಗೂ ಈ ಕದನದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಮಾರನೆಯ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸಿಕ್ಖರು ತಮ್ಮ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು [[ಕುಶಾಲು ತೋಪು]]ಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮಗೇ ವಿಜಯವಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಂಡರೂ ನಿಜಸಂಗತಿ ಬೇರೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name=Heath42>Heath, p.42</ref> ಬ್ರಿಟನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಗಾಫನ ವರ್ತನೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದ ತೀವ್ರ ನಷ್ಟಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬ ಅಸಮಾಧಾನವುಂಟಾಗಿತ್ತು. ಚಿಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಕದನ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಮರೆಯಲಾಗದ ಕಹಿ ಅನುಭವವಾಗಿತ್ತು.<ref name="AHAmin">[http://orbat.com/site/history/historical/uk/chillianwala1849.html Major A. H. Amin (retd.) Orbat.com] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071007165716/http://orbat.com/site/history/historical/uk/chillianwala1849.html |date=7 October 2007 }}</ref> ==ಛಾಯಾಂಕಣ== <gallery> File:Battle of Chillianwallah. Charge of H M 24th Regiment through jungle and water, 13 January 1849.jpg|Battle of Chillianwallah. Charge of H M 24th Regiment through jungle and water, 13 January 1849. File:Charge of the 3rd King's Own Light Dragoons at the Battle of Chillienwallah, 13 January 1849.jpg|Charge of the 3rd King's Own Light Dragoons at the Battle of Chillienwallah, 13 January 1849. </gallery> ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[https://web.archive.org/web/20070227214839/http://www.britishbattles.com/second-sikh-war/chillianwallah.htm BritishBattles.com] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚಿಲಿಯನ್ವಾಲಾ ಕದನ}} [[ವರ್ಗ:ಯುದ್ಧಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] djvygrkp9hp9vprtli3s5f0ttw3cach 3 187885 1434122 2026-10-24T03:45:47Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434122 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Anil D Teggi}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೧೫, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 6zlw846cuui2e1ex2l0ihqi2yo1a2fc 1434124 1434122 2026-10-24T03:50:55Z Anil D Teggi 102619 ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ 1434124 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Anil D Teggi}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೧೫, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) “ಮಕ್ಕಳ ಲೋಕದ ಮುಗ್ಧ ಕನ್ನಡಿ: ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸವಿಯಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ರಾಜಶೇಖರ ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರ ಕಾವ್ಯಲೋಕ”! ಕನ್ನಡ ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ದಿಗ್ಗಜರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಸೃಜನಶೀಲ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸಿರುವ ಹಿರಿಯ ಕವಿ ಶ್ರೀ ರಾಜಶೇಖರ ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರು ಸಮಕಾಲೀನ ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಕೊಂಡಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೇಲಿನ ಅಚ್ಚಳಿಯದ ಒಲವಿನಿಂದ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಒಂದು ಸುಂದರ ವ್ರತದಂತೆ ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ತಾಂತ್ರಿಕ ವಲಯದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡು, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಹಂತದಿಂದಲೇ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡ ಇವರು, ನಾಡಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಮಕ್ಕಳ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮುದ್ದು ಕವನಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಳೆದು ಬಂದವರು. ಮಗುವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಗತ್ತನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಕಠಿಣ ಸವಾಲು. ಆದರೆ, ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕವಿತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಕ್ಕಳ ಮನೋವ್ಯಾಪಾರ, ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸು, ಮುಗ್ಧ ಹುಡುಗಾಟಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ವಿಚಿತ್ರ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಹಜವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ತೆರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದುವರೆಗೂ ಅವರು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವ ಐದು ಸಂಕಲನಗಳು ಅವರಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವ ಮಗುತನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಸೃಜನಶೀಲತೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಕಾವ್ಯದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಲಯಗಾರಿಕೆ ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರ ಮಕ್ಕಳ ಕವಿತೆಗಳು ಸರಳವಾದ ಭಾಷೆ, ಗೇಯ ಗುಣ, ಆದ್ಯಂತ ಪ್ರಾಸ ಹಾಗೂ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಲಯಬದ್ಧತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಪದಗಳ ಸುಂದರ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಅನುಕರಣ ಪದಗಳ ಬಳಕೆ ಈ ಪದ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮೆರುಗು ನೀಡಿವೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರಾಸಕ್ಕಾಗಷ್ಟೇ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಪದಗಳ ಕಸರತ್ತು ಮಾಡದೆ, ಕಾವ್ಯದ ಕಣ್ಣು, ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಮೆದುಳಿನಂತಿರುವ ಲಯ, ನಾದ ಹಾಗೂ ಅರ್ಥದ ಹದವಾದ ಸಮತೊಲನವನ್ನು ಇವರ ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಯಂತ್ರಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಚಲನೆಯಂತೆ ಮೂಡಿಬಂದಿರುವ ಈ ಪದ್ಯಗಳು ಓದುವಾಗ ತುದಿನಾಲಿಗೆಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿವೆ. ಇವರ ಕವಿತೆಗಳು ಕೇವಲ ಎಳೆಯರನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಕಾವ್ಯಪ್ರೇಮಿ ದೊಡ್ಡವರಲ್ಲೂ ಬಾಲ್ಯದ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಮರುಕಳಿಸುತ್ತಾ ಉಲ್ಲಾಸ ತುಂಬಿ ನಗು ತರಿಸಬಲ್ಲವು. ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಗರಿಗರಿಯಾದ ರುಚಿಕರ ತಿನಿಸಿನಂತೆ, ಇವರ ಕವಿತೆಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕವಿಯೊಬ್ಬ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸೃಜಿಸಿದ ಬೌದ್ಧಿಕ ರಚನೆಗಳಲ್ಲ ಇವು; ಬದಲಿಗೆ ಮಕ್ಕಳ ಸಹವಾಸದಲ್ಲಿ, ಅವರೊಡನಾಟದ ಮೂಲಕ ರೂಪುಗೊಂಡ ಜೀವಂತ ಕೃತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಬರುವ ಕಾರು ಮತ್ತು ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅಪ್ಪಟ ಸಹಜವಾಗಿ ನಡೆವ ಎಮ್ಮೆ ಇವೆರಡರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕವಿಗಳು ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು: “ಸೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಕಾರು ಓಡಿ ಬಂತು ಜೋರು / ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಎಮ್ಮೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಕೇರು!” ಅದೇ ರೀತಿ, ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಾಗ ಗದರಿಸುವ ತಂದೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಗುವಿನ ಮುಗ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕವಿಗಳು ಕಾವ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುವ ಪರಿ ಅತ್ಯಂತ ರಂಜನೀಯವಾಗಿದೆ: “ಅಪ್ಪನು ತಪ್ಪನು ಮಾಡಲೆ ಇಲ್ಲವೆ ಸಣ್ಣವನಿರುವಾಗ? ಅಪ್ಪಗೆ ಜಬರಿಸಿ ಅಜ್ಜಿಗೆ ನೆನಪಿಸಿ ಕೇಳುವರಾರೀಗ?” ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶೆ ಚೆಲುವ ಚಂದಿರ (ಪ್ರಥಮ ಸಂಕಲನ) ಇದು ಇವರ ಪ್ರಥಮ ಸಂಕಲನವಾಗಿದ್ದು, ಬಾಲ ಕವಿಯಾಗಿ ಬರೆದ ಅಮೂಲ್ಯ ಕವನಗಳು ಇದರಲ್ಲಿವೆ. ಬಾಲಕವಿಯಾಗಿ ಕವನ ರಚಿಸಿ, ಅದೇ ಜಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುವ ಇವರು ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರವಾಗಿ ನೆಲೆ ಊರುವ ಎಲ್ಲಾ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಈ ಪ್ರಥಮ ಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವ ಇವರ ಪದ್ಯಗಳಿಗೆ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮಕ್ಕಳ ತುಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಮತ್ತಷ್ಟು ಮೆರಗು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ‘ಚೆಲುವ ಚಂದಿರ’ನ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಓದಿದಾಗ ಓದುಗರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಪಾರ ಆನಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ರಚನೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧವಾಗಿ, ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಮತ್ತು ಹಿತಮಿತ ಮಧುರತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿವೆ. ಸೋನ ಪಾಪಡಿ ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಕಲ್ಪನೆಗಳು, ವಿನೋದ, ನಿತ್ಯ ಜೀವನದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಈ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಕವಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ರಂಜಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಉಪ್ಪಿಟ್ಟಿನ ಕುರಿತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆಲ್ಲ ಇರುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಬೇಸರ, ಸ್ಕೂಲೇ ಇರಬಾರದೆಂಬ ಅವರ ಮನದ ಮುಗ್ಧ ಆಸೆ, ಅನ ಪಾಠದ ಹೊಸ ಸನ್ನಿವೇಶ, ಸೈಕಲ್ ಮೇಲಿನ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಮಳೆ-ಮೋಡ-ಗುಬ್ಬಿಯ ಮೇಲಿನ ಕುತೂಹಲಗಳನ್ನು ಈ ಕೃತಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಆಡುಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಆಳವಾದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬರೆದಿರುವ ‘ಚಿಕ್ಕಾ, ಚಿಕ್ಕಾ, ಎಲ್ಲೋದಾ?’ ಪದ್ಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬೇಕು. “ನೆಲವಿನ್ ಮ್ಯಾಲಿನ್ ಹಾಲ್ ಕುಡಿದು / ಕಪ್ಪುಬಸ್ಸಿಯೆಲ್ಲಾ ಒಡ್ಡು” ಓಡಿದ ಚಿಕ್ಕಾ ಎಲ್ಲೋದನೆಂದು ಹುಡುಕುವ ಈ ಕವಿತೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಚ್ಚರಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸೆಳೆಯಲೆಂದೇ ಕವಿಗಳು ‘ಸೋನ ಪಾಪಡಿ’ಯಂತಹ ಸವಿಯಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ನಾಡಿನ ಪ್ರತಿ ಮಗುವನ್ನೂ ತಲುಪಬೇಕು. ನಾಡಿನಾದ್ಯಂತ ಬಹುಪಾಲು ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳು ಆತ್ಮವಹಿಸಿ ಇಂತಹ ಒಳ್ಳೆಯ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಓದಿ ಹೇಳಬೇಕು. ಆಗ ಮಾತ್ರ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಓದುವ ನಿಜವಾದ ಅಭಿರುಚಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಬಿಸಿ ಬಿಸಿ ಬಾತು ಕಾವ್ಯದ ನಿಜವಾದ ಸೌಂದರ್ಯವಿರುವುದು ಲಯ, ನಾದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಹದವಾದ ಸಮತೊಲನದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಬಿಸಿ ಬಿಸಿ ಬಾತು’ ಸಂಕಲನದ ರಚನೆಗಳ ಗಮ್ಮತ್ತಿರುವುದೇ ಈ ಅಂಶದಲ್ಲ. ಕವಿಯೇ ಮಗುವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಕವಿಯಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಮಕ್ಕಳ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಯೋಚಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾದಾಗ ಏನೆಲ್ಲ ಅದ್ಭುತಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ಸಂಕಲನ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸರಳವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡಬಲ್ಲ ಗುಣದ ಈ ರಚನೆಗಳು, ಶಬ್ದ ಚಮತ್ಕಾರದ ಮೂಲಕ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಟದ ಜೊತೆಗೆ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಪಾಠವನ್ನು ದಾಟಿಸುವಂತಿವೆ. ಮುಕ್ತಾಯ ಎಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಲಹರಿ ಹಾಗೂ ಮುಗ್ಧ ಕಣ್ಣುಗಳ ನೋಟವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಕವಿ ರಾಜಶೇಖರ ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರ ಪುಟಾಣಿ ಪ್ರಾಸ ಪದ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ವಿನೋದ ಹಾಗೂ ತಮಾಷೆಯಿಂದ ಮುದ್ದು ಪುಟಾಣಿಗಳನ್ನು ಅಪಾರವಾಗಿ ರಂಜಿಸಬಲ್ಲವು. ಮಕ್ಕಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಳಜಿಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಕವಿಯ ಈ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಕಾವ್ಯದ ಸವಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ತೀರುವಂತಹದ್ದಲ್ಲ; ಅದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಸಿ ಆರುವಂತಹದ್ದೂ ಅಲ್ಲ. ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಚೆಲುವಿಕೆಗೆ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಇವರ ಕೃತಿಗಳು ಕನ್ನಡ ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. j1ckit1mr5lte077zojkslm93dfr89q 2 187886 1434125 2026-10-24T03:53:32Z Anil D Teggi 102619 /* */ ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ 1434125 wikitext text/x-wiki '''“ಮಕ್ಕಳ ಲೋಕದ ಮುಗ್ಧ ಕನ್ನಡಿ: ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸವಿಯಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ರಾಜಶೇಖರ ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರ ಕಾವ್ಯಲೋಕ”!'''           ಕನ್ನಡ ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ದಿಗ್ಗಜರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಸೃಜನಶೀಲ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸಿರುವ ಹಿರಿಯ ಕವಿ ಶ್ರೀ ರಾಜಶೇಖರ ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರು ಸಮಕಾಲೀನ ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಕೊಂಡಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೇಲಿನ ಅಚ್ಚಳಿಯದ ಒಲವಿನಿಂದ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಒಂದು ಸುಂದರ ವ್ರತದಂತೆ ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ತಾಂತ್ರಿಕ ವಲಯದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡು, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಹಂತದಿಂದಲೇ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡ ಇವರು, ನಾಡಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಮಕ್ಕಳ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮುದ್ದು ಕವನಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಳೆದು ಬಂದವರು. ಮಗುವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಗತ್ತನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಕಠಿಣ ಸವಾಲು. ಆದರೆ, ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕವಿತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಕ್ಕಳ ಮನೋವ್ಯಾಪಾರ, ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸು, ಮುಗ್ಧ ಹುಡುಗಾಟಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ವಿಚಿತ್ರ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಹಜವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ತೆರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದುವರೆಗೂ ಅವರು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವ ಐದು ಸಂಕಲನಗಳು ಅವರಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವ ಮಗುತನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಸೃಜನಶೀಲತೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಕಾವ್ಯದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಲಯಗಾರಿಕೆ          ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರ ಮಕ್ಕಳ ಕವಿತೆಗಳು ಸರಳವಾದ ಭಾಷೆ, ಗೇಯ ಗುಣ, ಆದ್ಯಂತ ಪ್ರಾಸ ಹಾಗೂ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಲಯಬದ್ಧತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಪದಗಳ ಸುಂದರ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಅನುಕರಣ ಪದಗಳ ಬಳಕೆ ಈ ಪದ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮೆರುಗು ನೀಡಿವೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರಾಸಕ್ಕಾಗಷ್ಟೇ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಪದಗಳ ಕಸರತ್ತು ಮಾಡದೆ, ಕಾವ್ಯದ ಕಣ್ಣು, ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಮೆದುಳಿನಂತಿರುವ ಲಯ, ನಾದ ಹಾಗೂ ಅರ್ಥದ ಹದವಾದ ಸಮತೊಲನವನ್ನು ಇವರ ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಯಂತ್ರಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಚಲನೆಯಂತೆ ಮೂಡಿಬಂದಿರುವ ಈ ಪದ್ಯಗಳು ಓದುವಾಗ ತುದಿನಾಲಿಗೆಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿವೆ.          ಇವರ ಕವಿತೆಗಳು ಕೇವಲ ಎಳೆಯರನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಕಾವ್ಯಪ್ರೇಮಿ ದೊಡ್ಡವರಲ್ಲೂ ಬಾಲ್ಯದ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಮರುಕಳಿಸುತ್ತಾ ಉಲ್ಲಾಸ ತುಂಬಿ ನಗು ತರಿಸಬಲ್ಲವು. ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಗರಿಗರಿಯಾದ ರುಚಿಕರ ತಿನಿಸಿನಂತೆ, ಇವರ ಕವಿತೆಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕವಿಯೊಬ್ಬ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸೃಜಿಸಿದ ಬೌದ್ಧಿಕ ರಚನೆಗಳಲ್ಲ ಇವು; ಬದಲಿಗೆ ಮಕ್ಕಳ ಸಹವಾಸದಲ್ಲಿ, ಅವರೊಡನಾಟದ ಮೂಲಕ ರೂಪುಗೊಂಡ ಜೀವಂತ ಕೃತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಬರುವ ಕಾರು ಮತ್ತು ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅಪ್ಪಟ ಸಹಜವಾಗಿ ನಡೆವ ಎಮ್ಮೆ ಇವೆರಡರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕವಿಗಳು ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು:      “ಸೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಕಾರು ಓಡಿ ಬಂತು ಜೋರು / ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಎಮ್ಮೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಕೇರು!” ಅದೇ ರೀತಿ, ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಾಗ ಗದರಿಸುವ ತಂದೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಗುವಿನ ಮುಗ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕವಿಗಳು ಕಾವ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುವ ಪರಿ ಅತ್ಯಂತ ರಂಜನೀಯವಾಗಿದೆ:      “ಅಪ್ಪನು ತಪ್ಪನು ಮಾಡಲೆ ಇಲ್ಲವೆ ಸಣ್ಣವನಿರುವಾಗ?  ಅಪ್ಪಗೆ ಜಬರಿಸಿ ಅಜ್ಜಿಗೆ ನೆನಪಿಸಿ ಕೇಳುವರಾರೀಗ?” ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶೆ   '''ಚೆಲುವ ಚಂದಿರ (ಪ್ರಥಮ ಸಂಕಲನ)'''             ಇದು ಇವರ ಪ್ರಥಮ ಸಂಕಲನವಾಗಿದ್ದು, ಬಾಲ ಕವಿಯಾಗಿ ಬರೆದ ಅಮೂಲ್ಯ ಕವನಗಳು ಇದರಲ್ಲಿವೆ. ಬಾಲಕವಿಯಾಗಿ ಕವನ ರಚಿಸಿ, ಅದೇ ಜಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುವ ಇವರು ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರವಾಗಿ ನೆಲೆ ಊರುವ ಎಲ್ಲಾ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಈ ಪ್ರಥಮ ಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವ ಇವರ ಪದ್ಯಗಳಿಗೆ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮಕ್ಕಳ ತುಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಮತ್ತಷ್ಟು ಮೆರಗು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ‘ಚೆಲುವ ಚಂದಿರ’ನ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಓದಿದಾಗ ಓದುಗರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಪಾರ ಆನಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ರಚನೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧವಾಗಿ, ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಮತ್ತು ಹಿತಮಿತ ಮಧುರತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.    '''ಸೋನ ಪಾಪಡಿ'''           ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಕಲ್ಪನೆಗಳು, ವಿನೋದ, ನಿತ್ಯ ಜೀವನದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಈ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಕವಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ರಂಜಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಉಪ್ಪಿಟ್ಟಿನ ಕುರಿತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆಲ್ಲ ಇರುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಬೇಸರ, ಸ್ಕೂಲೇ ಇರಬಾರದೆಂಬ ಅವರ ಮನದ ಮುಗ್ಧ ಆಸೆ, ಅನ ಪಾಠದ ಹೊಸ ಸನ್ನಿವೇಶ, ಸೈಕಲ್ ಮೇಲಿನ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಮಳೆ-ಮೋಡ-ಗುಬ್ಬಿಯ ಮೇಲಿನ ಕುತೂಹಲಗಳನ್ನು ಈ ಕೃತಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಆಡುಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಆಳವಾದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬರೆದಿರುವ ‘ಚಿಕ್ಕಾ, ಚಿಕ್ಕಾ, ಎಲ್ಲೋದಾ?’ ಪದ್ಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬೇಕು. “ನೆಲವಿನ್ ಮ್ಯಾಲಿನ್ ಹಾಲ್ ಕುಡಿದು / ಕಪ್ಪುಬಸ್ಸಿಯೆಲ್ಲಾ ಒಡ್ಡು”            ಓಡಿದ ಚಿಕ್ಕಾ ಎಲ್ಲೋದನೆಂದು ಹುಡುಕುವ ಈ ಕವಿತೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಚ್ಚರಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸೆಳೆಯಲೆಂದೇ ಕವಿಗಳು ‘ಸೋನ ಪಾಪಡಿ’ಯಂತಹ ಸವಿಯಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ನಾಡಿನ ಪ್ರತಿ ಮಗುವನ್ನೂ ತಲುಪಬೇಕು. ನಾಡಿನಾದ್ಯಂತ ಬಹುಪಾಲು ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳು ಆತ್ಮವಹಿಸಿ ಇಂತಹ ಒಳ್ಳೆಯ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಓದಿ ಹೇಳಬೇಕು. ಆಗ ಮಾತ್ರ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಓದುವ ನಿಜವಾದ ಅಭಿರುಚಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರ ಮೂಡುತ್ತದೆ.  '''ಬಿಸಿ ಬಿಸಿ ಬಾತು'''            ಕಾವ್ಯದ ನಿಜವಾದ ಸೌಂದರ್ಯವಿರುವುದು ಲಯ, ನಾದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಹದವಾದ ಸಮತೊಲನದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಬಿಸಿ ಬಿಸಿ ಬಾತು’ ಸಂಕಲನದ ರಚನೆಗಳ ಗಮ್ಮತ್ತಿರುವುದೇ ಈ ಅಂಶದಲ್ಲ. ಕವಿಯೇ ಮಗುವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಕವಿಯಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಮಕ್ಕಳ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಯೋಚಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾದಾಗ ಏನೆಲ್ಲ ಅದ್ಭುತಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ಸಂಕಲನ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸರಳವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡಬಲ್ಲ ಗುಣದ ಈ ರಚನೆಗಳು, ಶಬ್ದ ಚಮತ್ಕಾರದ ಮೂಲಕ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಟದ ಜೊತೆಗೆ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಪಾಠವನ್ನು ದಾಟಿಸುವಂತಿವೆ. '''ಮುಕ್ತಾಯ'''        ಎಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಲಹರಿ ಹಾಗೂ ಮುಗ್ಧ ಕಣ್ಣುಗಳ ನೋಟವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಕವಿ ರಾಜಶೇಖರ ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರ ಪುಟಾಣಿ ಪ್ರಾಸ ಪದ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ವಿನೋದ ಹಾಗೂ ತಮಾಷೆಯಿಂದ ಮುದ್ದು ಪುಟಾಣಿಗಳನ್ನು ಅಪಾರವಾಗಿ ರಂಜಿಸಬಲ್ಲವು. ಮಕ್ಕಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಳಜಿಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಕವಿಯ ಈ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಕಾವ್ಯದ ಸವಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ತೀರುವಂತಹದ್ದಲ್ಲ; ಅದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಸಿ ಆರುವಂತಹದ್ದೂ ಅಲ್ಲ. ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಚೆಲುವಿಕೆಗೆ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಇವರ ಕೃತಿಗಳು ಕನ್ನಡ ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. a9orphztnm0qsjzgdlo086liuop05fn 1434126 1434125 2026-10-24T04:00:23Z Anil D Teggi 102619 ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ 1434126 wikitext text/x-wiki '''ಮಕ್ಕಳ ಲೋಕದ ಮುಗ್ಧ ಕನ್ನಡಿ: ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸವಿಯಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ರಾಜಶೇಖರ ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರ ಕಾವ್ಯಲೋಕ”!'''           ಕನ್ನಡ ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ದಿಗ್ಗಜರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಸೃಜನಶೀಲ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸಿರುವ ಹಿರಿಯ ಕವಿ ಶ್ರೀ ರಾಜಶೇಖರ ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರು ಸಮಕಾಲೀನ ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಕೊಂಡಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೇಲಿನ ಅಚ್ಚಳಿಯದ ಒಲವಿನಿಂದ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಒಂದು ಸುಂದರ ವ್ರತದಂತೆ ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ತಾಂತ್ರಿಕ ವಲಯದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡು, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಹಂತದಿಂದಲೇ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡ ಇವರು, ನಾಡಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಮಕ್ಕಳ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮುದ್ದು ಕವನಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಳೆದು ಬಂದವರು. ಮಗುವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಗತ್ತನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಕಠಿಣ ಸವಾಲು. ಆದರೆ, ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕವಿತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಕ್ಕಳ ಮನೋವ್ಯಾಪಾರ, ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸು, ಮುಗ್ಧ ಹುಡುಗಾಟಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ವಿಚಿತ್ರ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಹಜವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ತೆರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದುವರೆಗೂ ಅವರು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವ ಐದು ಸಂಕಲನಗಳು ಅವರಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವ ಮಗುತನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಸೃಜನಶೀಲತೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಕಾವ್ಯದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಲಯಗಾರಿಕೆ          ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರ ಮಕ್ಕಳ ಕವಿತೆಗಳು ಸರಳವಾದ ಭಾಷೆ, ಗೇಯ ಗುಣ, ಆದ್ಯಂತ ಪ್ರಾಸ ಹಾಗೂ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಲಯಬದ್ಧತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಪದಗಳ ಸುಂದರ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಅನುಕರಣ ಪದಗಳ ಬಳಕೆ ಈ ಪದ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮೆರುಗು ನೀಡಿವೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರಾಸಕ್ಕಾಗಷ್ಟೇ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಪದಗಳ ಕಸರತ್ತು ಮಾಡದೆ, ಕಾವ್ಯದ ಕಣ್ಣು, ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಮೆದುಳಿನಂತಿರುವ ಲಯ, ನಾದ ಹಾಗೂ ಅರ್ಥದ ಹದವಾದ ಸಮತೊಲನವನ್ನು ಇವರ ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಯಂತ್ರಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಚಲನೆಯಂತೆ ಮೂಡಿಬಂದಿರುವ ಈ ಪದ್ಯಗಳು ಓದುವಾಗ ತುದಿನಾಲಿಗೆಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿವೆ.          ಇವರ ಕವಿತೆಗಳು ಕೇವಲ ಎಳೆಯರನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಕಾವ್ಯಪ್ರೇಮಿ ದೊಡ್ಡವರಲ್ಲೂ ಬಾಲ್ಯದ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಮರುಕಳಿಸುತ್ತಾ ಉಲ್ಲಾಸ ತುಂಬಿ ನಗು ತರಿಸಬಲ್ಲವು. ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಗರಿಗರಿಯಾದ ರುಚಿಕರ ತಿನಿಸಿನಂತೆ, ಇವರ ಕವಿತೆಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕವಿಯೊಬ್ಬ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸೃಜಿಸಿದ ಬೌದ್ಧಿಕ ರಚನೆಗಳಲ್ಲ ಇವು; ಬದಲಿಗೆ ಮಕ್ಕಳ ಸಹವಾಸದಲ್ಲಿ, ಅವರೊಡನಾಟದ ಮೂಲಕ ರೂಪುಗೊಂಡ ಜೀವಂತ ಕೃತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಬರುವ ಕಾರು ಮತ್ತು ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅಪ್ಪಟ ಸಹಜವಾಗಿ ನಡೆವ ಎಮ್ಮೆ ಇವೆರಡರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕವಿಗಳು ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು:      “ಸೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಕಾರು ಓಡಿ ಬಂತು ಜೋರು / ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಎಮ್ಮೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಕೇರು!” ಅದೇ ರೀತಿ, ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಾಗ ಗದರಿಸುವ ತಂದೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಗುವಿನ ಮುಗ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕವಿಗಳು ಕಾವ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುವ ಪರಿ ಅತ್ಯಂತ ರಂಜನೀಯವಾಗಿದೆ:      “ಅಪ್ಪನು ತಪ್ಪನು ಮಾಡಲೆ ಇಲ್ಲವೆ ಸಣ್ಣವನಿರುವಾಗ?  ಅಪ್ಪಗೆ ಜಬರಿಸಿ ಅಜ್ಜಿಗೆ ನೆನಪಿಸಿ ಕೇಳುವರಾರೀಗ?” ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶೆ   '''ಚೆಲುವ ಚಂದಿರ (ಪ್ರಥಮ ಸಂಕಲನ)'''             ಇದು ಇವರ ಪ್ರಥಮ ಸಂಕಲನವಾಗಿದ್ದು, ಬಾಲ ಕವಿಯಾಗಿ ಬರೆದ ಅಮೂಲ್ಯ ಕವನಗಳು ಇದರಲ್ಲಿವೆ. ಬಾಲಕವಿಯಾಗಿ ಕವನ ರಚಿಸಿ, ಅದೇ ಜಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುವ ಇವರು ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರವಾಗಿ ನೆಲೆ ಊರುವ ಎಲ್ಲಾ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಈ ಪ್ರಥಮ ಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವ ಇವರ ಪದ್ಯಗಳಿಗೆ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮಕ್ಕಳ ತುಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಮತ್ತಷ್ಟು ಮೆರಗು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ‘ಚೆಲುವ ಚಂದಿರ’ನ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಓದಿದಾಗ ಓದುಗರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಪಾರ ಆನಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ರಚನೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧವಾಗಿ, ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಮತ್ತು ಹಿತಮಿತ ಮಧುರತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.    '''ಸೋನ ಪಾಪಡಿ'''           ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಕಲ್ಪನೆಗಳು, ವಿನೋದ, ನಿತ್ಯ ಜೀವನದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಈ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಕವಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ರಂಜಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಉಪ್ಪಿಟ್ಟಿನ ಕುರಿತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆಲ್ಲ ಇರುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಬೇಸರ, ಸ್ಕೂಲೇ ಇರಬಾರದೆಂಬ ಅವರ ಮನದ ಮುಗ್ಧ ಆಸೆ, ಅನ ಪಾಠದ ಹೊಸ ಸನ್ನಿವೇಶ, ಸೈಕಲ್ ಮೇಲಿನ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಮಳೆ-ಮೋಡ-ಗುಬ್ಬಿಯ ಮೇಲಿನ ಕುತೂಹಲಗಳನ್ನು ಈ ಕೃತಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಆಡುಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಆಳವಾದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬರೆದಿರುವ ‘ಚಿಕ್ಕಾ, ಚಿಕ್ಕಾ, ಎಲ್ಲೋದಾ?’ ಪದ್ಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬೇಕು. “ನೆಲವಿನ್ ಮ್ಯಾಲಿನ್ ಹಾಲ್ ಕುಡಿದು / ಕಪ್ಪುಬಸ್ಸಿಯೆಲ್ಲಾ ಒಡ್ಡು”            ಓಡಿದ ಚಿಕ್ಕಾ ಎಲ್ಲೋದನೆಂದು ಹುಡುಕುವ ಈ ಕವಿತೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಚ್ಚರಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸೆಳೆಯಲೆಂದೇ ಕವಿಗಳು ‘ಸೋನ ಪಾಪಡಿ’ಯಂತಹ ಸವಿಯಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ನಾಡಿನ ಪ್ರತಿ ಮಗುವನ್ನೂ ತಲುಪಬೇಕು. ನಾಡಿನಾದ್ಯಂತ ಬಹುಪಾಲು ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳು ಆತ್ಮವಹಿಸಿ ಇಂತಹ ಒಳ್ಳೆಯ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಓದಿ ಹೇಳಬೇಕು. ಆಗ ಮಾತ್ರ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಓದುವ ನಿಜವಾದ ಅಭಿರುಚಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರ ಮೂಡುತ್ತದೆ.  '''ಬಿಸಿ ಬಿಸಿ ಬಾತು'''            ಕಾವ್ಯದ ನಿಜವಾದ ಸೌಂದರ್ಯವಿರುವುದು ಲಯ, ನಾದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಹದವಾದ ಸಮತೊಲನದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಬಿಸಿ ಬಿಸಿ ಬಾತು’ ಸಂಕಲನದ ರಚನೆಗಳ ಗಮ್ಮತ್ತಿರುವುದೇ ಈ ಅಂಶದಲ್ಲ. ಕವಿಯೇ ಮಗುವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಕವಿಯಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಮಕ್ಕಳ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಯೋಚಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾದಾಗ ಏನೆಲ್ಲ ಅದ್ಭುತಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ಸಂಕಲನ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸರಳವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡಬಲ್ಲ ಗುಣದ ಈ ರಚನೆಗಳು, ಶಬ್ದ ಚಮತ್ಕಾರದ ಮೂಲಕ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಟದ ಜೊತೆಗೆ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಪಾಠವನ್ನು ದಾಟಿಸುವಂತಿವೆ. '''ಮುಕ್ತಾಯ'''        ಎಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಲಹರಿ ಹಾಗೂ ಮುಗ್ಧ ಕಣ್ಣುಗಳ ನೋಟವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಕವಿ ರಾಜಶೇಖರ ಕುಕ್ಕುಂದಾ ಅವರ ಪುಟಾಣಿ ಪ್ರಾಸ ಪದ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ವಿನೋದ ಹಾಗೂ ತಮಾಷೆಯಿಂದ ಮುದ್ದು ಪುಟಾಣಿಗಳನ್ನು ಅಪಾರವಾಗಿ ರಂಜಿಸಬಲ್ಲವು. ಮಕ್ಕಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಳಜಿಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಕವಿಯ ಈ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಕಾವ್ಯದ ಸವಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ತೀರುವಂತಹದ್ದಲ್ಲ; ಅದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಸಿ ಆರುವಂತಹದ್ದೂ ಅಲ್ಲ. ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಚೆಲುವಿಕೆಗೆ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಇವರ ಕೃತಿಗಳು ಕನ್ನಡ ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ.[[:ಚಿತ್ರ:Rajshekhar Kukkunda.jpg|ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕವಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Kodomo no kuni magazine, vol. 1 no. 12 , Holding Hands by Yumeji Takehisa, December 1922.jpg|thumb]] 0g4bxjtc52kr221pk69662p356sz6lf 2 187887 1434136 2026-10-24T04:51:20Z Siddamma M Devpur 102558 /* */ 1434136 wikitext text/x-wiki ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ sn066ax2bsxm5zarljgksjurph5vpcy 1434228 1434136 2026-10-24T10:37:45Z Siddamma M Devpur 102558 /* */ 1434228 wikitext text/x-wiki ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ 1. ಪರಿಚಯ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸುಗೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುದ್ಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯು ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಆಲಂಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ, ಹರಕೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಕುರಿತು ಹಲವು ವರದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿವೆ. ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಸನ್–ಹುಸೇನ್ ಸಹೋದರರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬೆಳ್ಳಿ ಪಂಜಾಗಳ ಮುಖಾಮುಖಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಮೊಹರಂನ ಕೊನೆಯ ದಿನ ನಡೆಯುವ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ನೆರೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಸುದ್ದಿ ವರದಿಗಳು ತಿಳಿಸಿವೆ.[1][2] ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮೆರವಣಿಗೆ, ವಾದ್ಯಮೇಳ, ಆಲಂಗಳ ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಹರಕೆ ಸಮರ್ಪಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಜೀವನದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ.[1][3] 2. ಮುದ್ಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮುದ್ಗಲ್ ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸುಗೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮುದ್ಗಲ್ ಕೋಟೆಯಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತದ ಅಧಿಕೃತ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮುದ್ಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಹಲವು ರಾಜವಂಶಗಳ ಇತಿಹಾಸದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.[4] ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಕುರಿತು ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ 2022ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರದಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತ್ತು. ಆ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಜಯಪುರದ ಆದಿಲ್‌ಶಾಹಿ ಆಡಳಿತದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮುದ್ಗಲ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರತೀತಿ ಇದೆ.[2] ಈ ವಿವರವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರತೀತಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಆರಂಭವಾದ ನಿಖರ ವರ್ಷ ಅಥವಾ ಅದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. 3. ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯ ಅವಧಿ ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ 2022ರ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮುದ್ಗಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯು ಹಿಜರಿ ವರ್ಷದ ಮೊದಲ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಆಲಂಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.[2] ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಜಿಹಾಲ್, ಖಾಸಿಂ ಪೀರಾ ಸವಾರಿ, ಮೌಲಾಲಿ ಪೀರಾ ಸವಾರಿ, ಹಸನ್–ಹುಸೇನ್ ಸವಾರಿ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ದಿನದ ದಫನ್ ಆಚರಣೆ ಸೇರಿವೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ದಿನಾಂಕಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವರ್ಷದ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಯ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು.[2] 4. ಆಲಂಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆಲಂಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಜಯವಾಣಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕಿಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶದ ಹುಸೇನಿ ಆಲಂ ದರ್ಗಾ, ವೆಂಕಟರಾಯನಪೇಟೆಯ ಕಾಸೀಂ ಪೀರ್ ದರ್ಗಾ, ಬೇಗಂಪುರ ಪೇಟೆಯ ಮೌಲಾಲಿ ದರ್ಗಾ ಹಾಗೂ ಹಳೆಪೇಟೆ ಮತ್ತು ಮೇಗಳಪೇಟೆಯ ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.[3] ಆಲಂಗಳನ್ನು ಹೂವಿನ ಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಾಲಂಕಾರವೂ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ನಡೆದ ನಂತರ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ.[3] 5. ಆಲಂಗಳ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ವಿಜಯವಾಣಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವ ಮೊದಲು ಹುಸೇನಿ ಆಲಂ ದರ್ಗಾದ ಸಮೀಪದ ಕಲ್ಯಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಆಲಂಗಳ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.[3] ಶುದ್ಧೀಕರಣದ ನಂತರ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಹುಸೇನಿ ಆಲಂ ದರ್ಗಾದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ವಿವಿಧ ಗ್ರಾಮಗಳ ದರ್ಗಾ ಸಮಿತಿಗಳ ಸದಸ್ಯರು ಆಲಂಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಊರುಗಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.[3] ಈ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯ ಸಿದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. 6. ಹಸನ್–ಹುಸೇನ್ ಬೆಳ್ಳಿ ಪಂಜಾಗಳ ಮುಖಾಮುಖಿ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಸನ್–ಹುಸೇನ್ ಸಹೋದರರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬೆಳ್ಳಿ ಪಂಜಾಗಳ ಮುಖಾಮುಖಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ 2025ರ ವರದಿಯು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದು ವಿವರಿಸಿದೆ.[1] ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್‌ನ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪಟ್ಟಣದ ಕೋಟೆಯ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ಜನರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.[2] ಮೊಹರಂನ ಕೊನೆಯ ದಿನ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾದ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆಯ ಮುಂಭಾಗಕ್ಕೆ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆಲಂಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಸೇರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವಿಜಯವಾಣಿ ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.[5] ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. 7. ಆಲಂಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಿಲ್ಲಾ, ಮೇಗಳಪೇಟೆ, ವೆಂಕಟರಾನಪೇಟೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪಟ್ಟಣದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾದ ಆಲಂಗಳನ್ನು ವಾದ್ಯಮೇಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ.[5] ವಿಜಯವಾಣಿಯ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಎರಡು ಸುತ್ತಿನ ಕೋಟೆಯ ಮುಂಭಾಗಕ್ಕೆ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಆಲಂಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.[5] ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವಾದ್ಯಮೇಳಗಳೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಪಟ್ಟಣದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆತರುವ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಮೊಹರಂನ ಕೊನೆಯ ದಿನದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. 8. ಖಾಸಿಂ ಪೀರ್ ಮತ್ತು ಮೌಲಾಲಿ ಪೀರ್ ಸವಾರಿ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಖಾಸಿಂ ಪೀರ್ ಮತ್ತು ಮೌಲಾಲಿ ಪೀರ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸವಾರಿಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್‌ನ 2022ರ ವರದಿಯು ಖಾಸಿಂ ಪೀರಾ ಸವಾರಿ ಮತ್ತು ಮೌಲಾಲಿ ಪೀರಾ ಸವಾರಿಯನ್ನು ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಆಚರಣೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ.[2] ವಿಜಯವಾಣಿ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ವೆಂಕಟರಾಯನಪೇಟೆಯ ಕಾಸೀಂ ಪೀರ್ ದರ್ಗಾ ಮತ್ತು ಬೇಗಂಪುರ ಪೇಟೆಯ ಮೌಲಾಲಿ ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ನಡೆಯುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.[3] ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಯ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಇತಿಹಾಸದ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳು ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. 9. ಭಕ್ತರ ಹರಕೆ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆಗಳು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ತಮ್ಮ ನಂಬಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹರಕೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಲಂಗಳಿಗೆ ಹೂವು, ಹಣ್ಣು, ಸಿಹಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿ ಸುದ್ದಿ ವರದಿಗಳು ತಿಳಿಸಿವೆ.[2][5] ವಿಜಯವಾಣಿಯ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಆಲಂಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಬಾಳೆಹಣ್ಣು, ಉತ್ತತ್ತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಿಹಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಆಲಂಗಳ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.[5] ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್‌ನ ವರದಿಯು ಹರಕೆ ಹೊತ್ತವರು ಆಲಂಗಳಿಗೆ ಮುಡಿಪು ಅರ್ಪಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ.[2] 10. ಅಲೈ ಕುಣಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಆಚರಣೆಗಳು ಮುದ್ಗಲ್ ಸೇರಿದಂತೆ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಲೈ ಕುಣಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಚರಣೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ 2022ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ವರದಿಯು ಮುದ್ಗಲ್‌ನ ಅಲೈ ಕುಣಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಹಾಕಲಾಗಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ.[6] ಆ ವರದಿಯಲ್ಲಿ, ಹರಕೆ ಹೊತ್ತ ಕೆಲವು ಭಕ್ತರು ಆ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ನಿಖರ ಇತಿಹಾಸ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯ ವಿಧಾನಗಳ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮೂಲಗಳು ಅಗತ್ಯವಿವೆ. 11. ಸಂಗೀತ, ವಾದ್ಯಮೇಳ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಹೂವಿನ ಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಾಲಂಕಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಲಂಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ವಾದ್ಯಮೇಳಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ವಿಜಯವಾಣಿ ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.[3] ಈ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಆಚರಣೆಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ದೃಶ್ಯರೂಪವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತರು ದರ್ಗಾಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. 12. ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ಜನರು ಭಾಗವಹಿಸುವುದನ್ನು ಹಲವು ಸುದ್ದಿ ವರದಿಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿವೆ. ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್‌ನ 2022ರ ವರದಿಯು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯದವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮೊಹರಂ ಆಚರಿಸುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದೆ.[6] ವಿಜಯವಾಣಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮುದ್ಗಲ್‌ನ ವಿವಿಧ ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ವಿವಿಧ ವರ್ಗಗಳ ಜನರು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.[3] ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ 2025ರ ವರದಿಯು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದ ಪುರಸಭೆ, ದರ್ಗಾ ಸಮಿತಿ ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆಯ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅಗತ್ಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನೂ ವರದಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ.[1] ಈ ವರದಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. 13. ಭಕ್ತರ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ನೆರೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವಿಜಯವಾಣಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ ವರದಿಗಳು ತಿಳಿಸಿವೆ.[1][5] ಭಕ್ತರ ಆಗಮನದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ದರ್ಗಾ ಸಮಿತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಅಗತ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜನಸಂದಣಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಿಂದ ಪೊಲೀಸ್ ಭದ್ರತೆಯನ್ನೂ ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರದಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.[5] ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಜನರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಕಲ್ಪಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. 14. ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಕುರಿತು ಕನ್ನಡದ ಹಲವು ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ವರದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿವೆ. <nowiki>*</nowiki> 2022ರಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಆಚರಣೆ, ಹಸನ್–ಹುಸೇನ್ ಬೆಳ್ಳಿ ಪಂಜಾಗಳ ಮುಖಾಮುಖಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರತೀತಿಯ ಕುರಿತು ವರದಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.[2] <nowiki>*</nowiki> 2022ರಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯ ಕುರಿತು ಮತ್ತೊಂದು ವರದಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.[6] <nowiki>*</nowiki> 2025ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರು ನಡೆಸಿದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಕುರಿತು ವರದಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.[1] <nowiki>*</nowiki> ವಿಜಯವಾಣಿಯು ಆಲಂಗಳ ಶುದ್ಧೀಕರಣ, ವಿವಿಧ ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿನ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಆಲಂಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಕುರಿತು ವರದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.[3][5] ಈ ವರದಿಗಳು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ಸಮಕಾಲೀನ ಆಚರಣೆಗಳ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. 15. ಉಪಸಂಹಾರ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುದ್ಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಆಲಂಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ, ಶುದ್ಧೀಕರಣ, ಮೆರವಣಿಗೆ, ಹಸನ್–ಹುಸೇನ್ ಬೆಳ್ಳಿ ಪಂಜಾಗಳ ಮುಖಾಮುಖಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರ ಹರಕೆಗಳು ಈ ಆಚರಣೆಯ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಕನ್ನಡ ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ವರದಿಗಳು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲು ಸ್ಥಳೀಯ ದಾಖಲೆಗಳು, ಹಳೆಯ ಪತ್ರಿಕಾ ವರದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 1. ಪ್ರಜಾವಾಣಿ. “ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿರುವ ಮುದಗಲ್ ಮೊಹರಂ.” 6 ಜುಲೈ 2025. 2. ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್. “ರಾಯಚೂರು: ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ಮುದಗಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊಹರಂ ಸಂಭ್ರಮ..!” 31 ಜುಲೈ 2022. 3. ವಿಜಯವಾಣಿ. “ಮುದಗಲ್ ಮೊಹರಂಗೆ ಭಕ್ತರ ದಂಡು.” 4. ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ. “Mudagal Fort.” 5. ವಿಜಯವಾಣಿ. “ಭಾವೈಕ್ಯ ಸಾರಿದ ಮೊಹರಂಗೆ ಸಂಭ್ರಮದ ತೆರೆ.” 6. ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್. “ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ಮೊಹರಂ ಸಂಭ್ರಮ, ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಚರಣೆ.” 7 ಆಗಸ್ಟ್ 2022. ipja4epxmrnvo6sdotrlhx3yidm1vpw 0 187888 1434137 2026-10-24T05:01:39Z VASANTH S.N. 728 ಹೊಸ ಲೇಖನ 1434137 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Allium schoenoprasum - Bombus lapidarius - Tootsi.jpg | image_alt = Closeup photograph of flowerhead | image2 = 386 Allium schoenoprasum.jpg | image2_alt = Botanical illustration | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>Maxted, N. & Rhodes, L. (2016). ''Allium schoenoprasum. The IUCN Red List of Threatened Species'' 2016: e.T172256A19391728. {{doi|10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T172256A19391728.en}} Downloaded on 05 January 2019.</ref> | genus = Allium | species = schoenoprasum | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms_ref = <ref name="powo">{{cite web|title=Allium schoenoprasum L. | url= https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:528823-1 |work=Plants of the World Online | publisher=Kew Science |access-date=4 October 2025 }}</ref> | synonyms = {{collapsible list|bullets = true |title=<small>Synonymy</small> |''Cepa schoenoprasa'' <small>(L.) Moench</small> |''Ascalonicum schoenoprasum'' <small>(L.) P.Renault</small> |''Allium gredense'' <small>Rivas Goday</small> |''Porrum schoenoprasum'' <small>(L.) Schur</small> |''Schoenoprasum vulgare'' <small>Fourr.</small> |''Allium sibiricum'' <small>L.</small> |''Allium palustre'' <small>Chaix</small> |''Allium tenuifolium'' <small>Salisb.</small> |''Allium foliosum'' <small>Clairv. ex DC.</small> |''Allium acutum'' <small>Spreng.</small> |''Allium tenuifolium'' <small>Pohl</small> |''Cepa tenuifolia'' <small>(Salisb.) Gray</small> |''Allium reflexum'' <small>F.Dietr.</small> |''Allium riparium'' <small>Opiz</small> |''Allium carneum'' <small>Schult. & Schult.f.</small> |''Allium alpinum'' <small>(DC.) Hegetschw.</small> |''Allium broteri'' <small>Kunth</small> |''Allium punctulatum'' <small>Schltdl.</small> |''Porrum sibiricum'' <small>(L.) Schur</small> |''Allium buhseanum'' <small>Regel</small> |''Allium raddeanum'' <small>Regel</small> |''Allium purpurascens'' <small>Losa</small> |''Allium idzuense'' <small>H.Hara</small> |''Allium udinicum'' <small>Antsupova</small> |''Allium ubinicum'' <small>Kotukhov</small> }} }} }} '''ಈರುಳ್ಳಿ ಸೊಪ್ಪಿನ ಗಿಡ''' ಅಥವಾ ಚಿವ್ - [[ಲಿಲ್ಲಿಯೇಸೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಲಶುನ ಸಸ್ಯ. ==ಸಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು== ಅಲಿಯಮ್ ಷೀನೋಪ್ರೇಸಮ್ ಇದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು. ==ಆವಾಸ== ಇದರ ತವರು [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪ್]].[[ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕ]]. [[ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡ|ಏಷಿಯಾ ಖಂಡ]].<ref name="Grin">{{cite web|title=Taxon: Allium schoenoprasum L.|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=2369|publisher=ars-grin.gov|access-date=19 November 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=296525 |work=kew.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Allium schoenoprasum in Flora of China @ efloras.org |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027528 |access-date=2017-06-18 |website=www.efloras.org}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tardiff |first1=B. |last2=Morisset |first2=P. |year=1990 |title=Clinal morphological variation of ''Allium schoenoprasum'' in eastern North America |journal=Taxon |volume=39 |issue=3 |pages=417–429 |doi=10.2307/1223088 |jstor=1223088}}</ref><ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=allium+schoenoprasum Altervista Flora Italiana, Erba cipollina, wild chives, Civette, Schnittlauch, ''Allium schoenoprasum'' L.] includes photos, drawings, European distribution map, etc.</ref> ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಇದು ನೋಡಲು ಹುಲ್ಲಿನಂತಿದೆ. ಇದರ ಎತ್ರ 6"-8". ಕಾಂಡ ಬಿಲ್ಬ್ ಮಾದರಿಯ ಗೆಡ್ಡೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಎಲೆಗಳು ಉದ್ದನೆಯ ಹುಲ್ಲಿನ ಎಸಳುಗಳಂತಿವೆ. ಹೂಗಳು ತಿಳಿ ಕೆನ್ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದವು ; ಚಿಕ್ಕ ಗಾತ್ರದವು ಗುಂಡನೆಯ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿವೆ. ==ಕೃಷಿ== [[File:Schnittlauch-Feld Bornholm Svaneke 2012-06.jpg|thumb|ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶ]] ಚಿವ್ ಗಿಡವನ್ನು ಬೀಜಗಳಿಂದಲೂ ಕಿರುಲಶುನಗಳಿಂದಲೂ ವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಬೀಜ ಬಿತ್ತುವ ಕಾಲ ಏಪ್ರಿಲ್. ಕಿರಲಶುನಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸುವಾಗ ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಲಿನಿಂದ ಸಾಲಿಗೆ 12" ಮತ್ತು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸಸಿಯಿಂದ ಸಸಿಗೆ 6" ಅಂತರ ಕೊಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಉಪಯೋಗಗಳು== {{nutritional value | name = Chives, raw | image = Cocinando.jpg | caption = Cut chive leaves as used for preparing food | kJ = 126 | protein = 3.27 g | fat = 0.73 g | carbs = 4.35 g | fiber = 2.5 g | sugars = 1.85 g | calcium_mg = 92 | iron_mg = 1.6 | magnesium_mg = 42 | phosphorus_mg = 58 | potassium_mg = 296 | zinc_mg = 0.56 | manganese_mg = 0.373 | vitC_mg = 58.1 | thiamin_mg = 0.078 | riboflavin_mg = 0.115 | niacin_mg = 0.647 | pantothenic_mg = 0.324 | vitB6_mg = 0.138 | folate_ug = 105 | vitA_ug = 218 | betacarotene_ug = 2612 | lutein_ug = 323 | vitE_mg = 0.21 | vitK_ug = 212.7 | source_usda = 1 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169994/nutrients Link to USDA Database entry] }} ಇದರ [[ಎಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಗೆಡ್ಡೆ]]ಯನ್ನು ತರಕಾರಿ ಹಾಗೂ [[ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥ]]ವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸುಂದರವಾದ ಸಸ್ಯವೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅಲಂಕಾರ ಸಸ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುವುದುಂಟು. ಚಿವ್ ಔಷಧಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವನ್ನು ಸಹ ಪಡೆದಿದೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== {{Wikiversity-bc|Allium schoenoprasum}} * {{Commons category-inline|Allium schoenoprasum}} * [https://web.archive.org/web/20061016183933/http://www.foodgenius.com/index.cgi?ndb_no=11156&action=nutrition Nutritional Information] * {{PFAF|Allium schoenoprasum}} * [http://www.botanical.com/botanical/mgmh/c/chives65.html Mrs. Grieve's "A Modern Herbal" @ Botanical.com] * {{cite EB1911|wstitle=Chive|volume=6|page=253|short=1}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚಿವ್}} 6pj46zpwr8oehsvzxrk0iz4oqe6q0vj 1434138 1434137 2026-10-24T05:02:15Z VASANTH S.N. 728 1434138 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Allium schoenoprasum - Bombus lapidarius - Tootsi.jpg | image_alt = Closeup photograph of flowerhead | image2 = 386 Allium schoenoprasum.jpg | image2_alt = Botanical illustration | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>Maxted, N. & Rhodes, L. (2016). ''Allium schoenoprasum. The IUCN Red List of Threatened Species'' 2016: e.T172256A19391728. {{doi|10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T172256A19391728.en}} Downloaded on 05 January 2019.</ref> | genus = Allium | species = schoenoprasum | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms_ref = <ref name="powo">{{cite web|title=Allium schoenoprasum L. | url= https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:528823-1 |work=Plants of the World Online | publisher=Kew Science |access-date=4 October 2025 }}</ref> | synonyms = {{collapsible list|bullets = true |title=<small>Synonymy</small> |''Cepa schoenoprasa'' <small>(L.) Moench</small> |''Ascalonicum schoenoprasum'' <small>(L.) P.Renault</small> |''Allium gredense'' <small>Rivas Goday</small> |''Porrum schoenoprasum'' <small>(L.) Schur</small> |''Schoenoprasum vulgare'' <small>Fourr.</small> |''Allium sibiricum'' <small>L.</small> |''Allium palustre'' <small>Chaix</small> |''Allium tenuifolium'' <small>Salisb.</small> |''Allium foliosum'' <small>Clairv. ex DC.</small> |''Allium acutum'' <small>Spreng.</small> |''Allium tenuifolium'' <small>Pohl</small> |''Cepa tenuifolia'' <small>(Salisb.) Gray</small> |''Allium reflexum'' <small>F.Dietr.</small> |''Allium riparium'' <small>Opiz</small> |''Allium carneum'' <small>Schult. & Schult.f.</small> |''Allium alpinum'' <small>(DC.) Hegetschw.</small> |''Allium broteri'' <small>Kunth</small> |''Allium punctulatum'' <small>Schltdl.</small> |''Porrum sibiricum'' <small>(L.) Schur</small> |''Allium buhseanum'' <small>Regel</small> |''Allium raddeanum'' <small>Regel</small> |''Allium purpurascens'' <small>Losa</small> |''Allium idzuense'' <small>H.Hara</small> |''Allium udinicum'' <small>Antsupova</small> |''Allium ubinicum'' <small>Kotukhov</small> }} }} '''ಈರುಳ್ಳಿ ಸೊಪ್ಪಿನ ಗಿಡ''' ಅಥವಾ ಚಿವ್ - [[ಲಿಲ್ಲಿಯೇಸೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಲಶುನ ಸಸ್ಯ. ==ಸಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು== ಅಲಿಯಮ್ ಷೀನೋಪ್ರೇಸಮ್ ಇದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು. ==ಆವಾಸ== ಇದರ ತವರು [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪ್]].[[ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕ]]. [[ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡ|ಏಷಿಯಾ ಖಂಡ]].<ref name="Grin">{{cite web|title=Taxon: Allium schoenoprasum L.|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=2369|publisher=ars-grin.gov|access-date=19 November 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=296525 |work=kew.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Allium schoenoprasum in Flora of China @ efloras.org |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027528 |access-date=2017-06-18 |website=www.efloras.org}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tardiff |first1=B. |last2=Morisset |first2=P. |year=1990 |title=Clinal morphological variation of ''Allium schoenoprasum'' in eastern North America |journal=Taxon |volume=39 |issue=3 |pages=417–429 |doi=10.2307/1223088 |jstor=1223088}}</ref><ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=allium+schoenoprasum Altervista Flora Italiana, Erba cipollina, wild chives, Civette, Schnittlauch, ''Allium schoenoprasum'' L.] includes photos, drawings, European distribution map, etc.</ref> ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಇದು ನೋಡಲು ಹುಲ್ಲಿನಂತಿದೆ. ಇದರ ಎತ್ರ 6"-8". ಕಾಂಡ ಬಿಲ್ಬ್ ಮಾದರಿಯ ಗೆಡ್ಡೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಎಲೆಗಳು ಉದ್ದನೆಯ ಹುಲ್ಲಿನ ಎಸಳುಗಳಂತಿವೆ. ಹೂಗಳು ತಿಳಿ ಕೆನ್ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದವು ; ಚಿಕ್ಕ ಗಾತ್ರದವು ಗುಂಡನೆಯ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿವೆ. ==ಕೃಷಿ== [[File:Schnittlauch-Feld Bornholm Svaneke 2012-06.jpg|thumb|ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶ]] ಚಿವ್ ಗಿಡವನ್ನು ಬೀಜಗಳಿಂದಲೂ ಕಿರುಲಶುನಗಳಿಂದಲೂ ವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಬೀಜ ಬಿತ್ತುವ ಕಾಲ ಏಪ್ರಿಲ್. ಕಿರಲಶುನಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸುವಾಗ ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಲಿನಿಂದ ಸಾಲಿಗೆ 12" ಮತ್ತು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸಸಿಯಿಂದ ಸಸಿಗೆ 6" ಅಂತರ ಕೊಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಉಪಯೋಗಗಳು== {{nutritional value | name = Chives, raw | image = Cocinando.jpg | caption = Cut chive leaves as used for preparing food | kJ = 126 | protein = 3.27 g | fat = 0.73 g | carbs = 4.35 g | fiber = 2.5 g | sugars = 1.85 g | calcium_mg = 92 | iron_mg = 1.6 | magnesium_mg = 42 | phosphorus_mg = 58 | potassium_mg = 296 | zinc_mg = 0.56 | manganese_mg = 0.373 | vitC_mg = 58.1 | thiamin_mg = 0.078 | riboflavin_mg = 0.115 | niacin_mg = 0.647 | pantothenic_mg = 0.324 | vitB6_mg = 0.138 | folate_ug = 105 | vitA_ug = 218 | betacarotene_ug = 2612 | lutein_ug = 323 | vitE_mg = 0.21 | vitK_ug = 212.7 | source_usda = 1 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169994/nutrients Link to USDA Database entry] }} ಇದರ [[ಎಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಗೆಡ್ಡೆ]]ಯನ್ನು ತರಕಾರಿ ಹಾಗೂ [[ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥ]]ವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸುಂದರವಾದ ಸಸ್ಯವೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅಲಂಕಾರ ಸಸ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುವುದುಂಟು. ಚಿವ್ ಔಷಧಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವನ್ನು ಸಹ ಪಡೆದಿದೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== {{Wikiversity-bc|Allium schoenoprasum}} * {{Commons category-inline|Allium schoenoprasum}} * [https://web.archive.org/web/20061016183933/http://www.foodgenius.com/index.cgi?ndb_no=11156&action=nutrition Nutritional Information] * {{PFAF|Allium schoenoprasum}} * [http://www.botanical.com/botanical/mgmh/c/chives65.html Mrs. Grieve's "A Modern Herbal" @ Botanical.com] * {{cite EB1911|wstitle=Chive|volume=6|page=253|short=1}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚಿವ್}} bhy3s5gf4a9207gnfh96cd8zalux5sl 1434139 1434138 2026-10-24T05:02:36Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಸಸ್ಯಗಳು]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434139 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Allium schoenoprasum - Bombus lapidarius - Tootsi.jpg | image_alt = Closeup photograph of flowerhead | image2 = 386 Allium schoenoprasum.jpg | image2_alt = Botanical illustration | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>Maxted, N. & Rhodes, L. (2016). ''Allium schoenoprasum. The IUCN Red List of Threatened Species'' 2016: e.T172256A19391728. {{doi|10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T172256A19391728.en}} Downloaded on 05 January 2019.</ref> | genus = Allium | species = schoenoprasum | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms_ref = <ref name="powo">{{cite web|title=Allium schoenoprasum L. | url= https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:528823-1 |work=Plants of the World Online | publisher=Kew Science |access-date=4 October 2025 }}</ref> | synonyms = {{collapsible list|bullets = true |title=<small>Synonymy</small> |''Cepa schoenoprasa'' <small>(L.) Moench</small> |''Ascalonicum schoenoprasum'' <small>(L.) P.Renault</small> |''Allium gredense'' <small>Rivas Goday</small> |''Porrum schoenoprasum'' <small>(L.) Schur</small> |''Schoenoprasum vulgare'' <small>Fourr.</small> |''Allium sibiricum'' <small>L.</small> |''Allium palustre'' <small>Chaix</small> |''Allium tenuifolium'' <small>Salisb.</small> |''Allium foliosum'' <small>Clairv. ex DC.</small> |''Allium acutum'' <small>Spreng.</small> |''Allium tenuifolium'' <small>Pohl</small> |''Cepa tenuifolia'' <small>(Salisb.) Gray</small> |''Allium reflexum'' <small>F.Dietr.</small> |''Allium riparium'' <small>Opiz</small> |''Allium carneum'' <small>Schult. & Schult.f.</small> |''Allium alpinum'' <small>(DC.) Hegetschw.</small> |''Allium broteri'' <small>Kunth</small> |''Allium punctulatum'' <small>Schltdl.</small> |''Porrum sibiricum'' <small>(L.) Schur</small> |''Allium buhseanum'' <small>Regel</small> |''Allium raddeanum'' <small>Regel</small> |''Allium purpurascens'' <small>Losa</small> |''Allium idzuense'' <small>H.Hara</small> |''Allium udinicum'' <small>Antsupova</small> |''Allium ubinicum'' <small>Kotukhov</small> }} }} '''ಈರುಳ್ಳಿ ಸೊಪ್ಪಿನ ಗಿಡ''' ಅಥವಾ ಚಿವ್ - [[ಲಿಲ್ಲಿಯೇಸೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಲಶುನ ಸಸ್ಯ. ==ಸಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು== ಅಲಿಯಮ್ ಷೀನೋಪ್ರೇಸಮ್ ಇದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು. ==ಆವಾಸ== ಇದರ ತವರು [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪ್]].[[ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕ]]. [[ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡ|ಏಷಿಯಾ ಖಂಡ]].<ref name="Grin">{{cite web|title=Taxon: Allium schoenoprasum L.|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=2369|publisher=ars-grin.gov|access-date=19 November 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=296525 |work=kew.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Allium schoenoprasum in Flora of China @ efloras.org |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027528 |access-date=2017-06-18 |website=www.efloras.org}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tardiff |first1=B. |last2=Morisset |first2=P. |year=1990 |title=Clinal morphological variation of ''Allium schoenoprasum'' in eastern North America |journal=Taxon |volume=39 |issue=3 |pages=417–429 |doi=10.2307/1223088 |jstor=1223088}}</ref><ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=allium+schoenoprasum Altervista Flora Italiana, Erba cipollina, wild chives, Civette, Schnittlauch, ''Allium schoenoprasum'' L.] includes photos, drawings, European distribution map, etc.</ref> ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಇದು ನೋಡಲು ಹುಲ್ಲಿನಂತಿದೆ. ಇದರ ಎತ್ರ 6"-8". ಕಾಂಡ ಬಿಲ್ಬ್ ಮಾದರಿಯ ಗೆಡ್ಡೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಎಲೆಗಳು ಉದ್ದನೆಯ ಹುಲ್ಲಿನ ಎಸಳುಗಳಂತಿವೆ. ಹೂಗಳು ತಿಳಿ ಕೆನ್ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದವು ; ಚಿಕ್ಕ ಗಾತ್ರದವು ಗುಂಡನೆಯ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿವೆ. ==ಕೃಷಿ== [[File:Schnittlauch-Feld Bornholm Svaneke 2012-06.jpg|thumb|ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶ]] ಚಿವ್ ಗಿಡವನ್ನು ಬೀಜಗಳಿಂದಲೂ ಕಿರುಲಶುನಗಳಿಂದಲೂ ವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಬೀಜ ಬಿತ್ತುವ ಕಾಲ ಏಪ್ರಿಲ್. ಕಿರಲಶುನಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸುವಾಗ ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಲಿನಿಂದ ಸಾಲಿಗೆ 12" ಮತ್ತು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸಸಿಯಿಂದ ಸಸಿಗೆ 6" ಅಂತರ ಕೊಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಉಪಯೋಗಗಳು== {{nutritional value | name = Chives, raw | image = Cocinando.jpg | caption = Cut chive leaves as used for preparing food | kJ = 126 | protein = 3.27 g | fat = 0.73 g | carbs = 4.35 g | fiber = 2.5 g | sugars = 1.85 g | calcium_mg = 92 | iron_mg = 1.6 | magnesium_mg = 42 | phosphorus_mg = 58 | potassium_mg = 296 | zinc_mg = 0.56 | manganese_mg = 0.373 | vitC_mg = 58.1 | thiamin_mg = 0.078 | riboflavin_mg = 0.115 | niacin_mg = 0.647 | pantothenic_mg = 0.324 | vitB6_mg = 0.138 | folate_ug = 105 | vitA_ug = 218 | betacarotene_ug = 2612 | lutein_ug = 323 | vitE_mg = 0.21 | vitK_ug = 212.7 | source_usda = 1 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169994/nutrients Link to USDA Database entry] }} ಇದರ [[ಎಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಗೆಡ್ಡೆ]]ಯನ್ನು ತರಕಾರಿ ಹಾಗೂ [[ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥ]]ವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸುಂದರವಾದ ಸಸ್ಯವೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅಲಂಕಾರ ಸಸ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುವುದುಂಟು. ಚಿವ್ ಔಷಧಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವನ್ನು ಸಹ ಪಡೆದಿದೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== {{Wikiversity-bc|Allium schoenoprasum}} * {{Commons category-inline|Allium schoenoprasum}} * [https://web.archive.org/web/20061016183933/http://www.foodgenius.com/index.cgi?ndb_no=11156&action=nutrition Nutritional Information] * {{PFAF|Allium schoenoprasum}} * [http://www.botanical.com/botanical/mgmh/c/chives65.html Mrs. Grieve's "A Modern Herbal" @ Botanical.com] * {{cite EB1911|wstitle=Chive|volume=6|page=253|short=1}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚಿವ್}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] iguera1xs9d8juaab6bojhtvosdkyj7 1434140 1434139 2026-10-24T05:02:52Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ತರಕಾರಿಗಳು]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434140 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Allium schoenoprasum - Bombus lapidarius - Tootsi.jpg | image_alt = Closeup photograph of flowerhead | image2 = 386 Allium schoenoprasum.jpg | image2_alt = Botanical illustration | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>Maxted, N. & Rhodes, L. (2016). ''Allium schoenoprasum. The IUCN Red List of Threatened Species'' 2016: e.T172256A19391728. {{doi|10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T172256A19391728.en}} Downloaded on 05 January 2019.</ref> | genus = Allium | species = schoenoprasum | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms_ref = <ref name="powo">{{cite web|title=Allium schoenoprasum L. | url= https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:528823-1 |work=Plants of the World Online | publisher=Kew Science |access-date=4 October 2025 }}</ref> | synonyms = {{collapsible list|bullets = true |title=<small>Synonymy</small> |''Cepa schoenoprasa'' <small>(L.) Moench</small> |''Ascalonicum schoenoprasum'' <small>(L.) P.Renault</small> |''Allium gredense'' <small>Rivas Goday</small> |''Porrum schoenoprasum'' <small>(L.) Schur</small> |''Schoenoprasum vulgare'' <small>Fourr.</small> |''Allium sibiricum'' <small>L.</small> |''Allium palustre'' <small>Chaix</small> |''Allium tenuifolium'' <small>Salisb.</small> |''Allium foliosum'' <small>Clairv. ex DC.</small> |''Allium acutum'' <small>Spreng.</small> |''Allium tenuifolium'' <small>Pohl</small> |''Cepa tenuifolia'' <small>(Salisb.) Gray</small> |''Allium reflexum'' <small>F.Dietr.</small> |''Allium riparium'' <small>Opiz</small> |''Allium carneum'' <small>Schult. & Schult.f.</small> |''Allium alpinum'' <small>(DC.) Hegetschw.</small> |''Allium broteri'' <small>Kunth</small> |''Allium punctulatum'' <small>Schltdl.</small> |''Porrum sibiricum'' <small>(L.) Schur</small> |''Allium buhseanum'' <small>Regel</small> |''Allium raddeanum'' <small>Regel</small> |''Allium purpurascens'' <small>Losa</small> |''Allium idzuense'' <small>H.Hara</small> |''Allium udinicum'' <small>Antsupova</small> |''Allium ubinicum'' <small>Kotukhov</small> }} }} '''ಈರುಳ್ಳಿ ಸೊಪ್ಪಿನ ಗಿಡ''' ಅಥವಾ ಚಿವ್ - [[ಲಿಲ್ಲಿಯೇಸೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಲಶುನ ಸಸ್ಯ. ==ಸಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು== ಅಲಿಯಮ್ ಷೀನೋಪ್ರೇಸಮ್ ಇದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು. ==ಆವಾಸ== ಇದರ ತವರು [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪ್]].[[ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕ]]. [[ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡ|ಏಷಿಯಾ ಖಂಡ]].<ref name="Grin">{{cite web|title=Taxon: Allium schoenoprasum L.|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=2369|publisher=ars-grin.gov|access-date=19 November 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=296525 |work=kew.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Allium schoenoprasum in Flora of China @ efloras.org |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027528 |access-date=2017-06-18 |website=www.efloras.org}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tardiff |first1=B. |last2=Morisset |first2=P. |year=1990 |title=Clinal morphological variation of ''Allium schoenoprasum'' in eastern North America |journal=Taxon |volume=39 |issue=3 |pages=417–429 |doi=10.2307/1223088 |jstor=1223088}}</ref><ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=allium+schoenoprasum Altervista Flora Italiana, Erba cipollina, wild chives, Civette, Schnittlauch, ''Allium schoenoprasum'' L.] includes photos, drawings, European distribution map, etc.</ref> ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಇದು ನೋಡಲು ಹುಲ್ಲಿನಂತಿದೆ. ಇದರ ಎತ್ರ 6"-8". ಕಾಂಡ ಬಿಲ್ಬ್ ಮಾದರಿಯ ಗೆಡ್ಡೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಎಲೆಗಳು ಉದ್ದನೆಯ ಹುಲ್ಲಿನ ಎಸಳುಗಳಂತಿವೆ. ಹೂಗಳು ತಿಳಿ ಕೆನ್ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದವು ; ಚಿಕ್ಕ ಗಾತ್ರದವು ಗುಂಡನೆಯ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿವೆ. ==ಕೃಷಿ== [[File:Schnittlauch-Feld Bornholm Svaneke 2012-06.jpg|thumb|ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶ]] ಚಿವ್ ಗಿಡವನ್ನು ಬೀಜಗಳಿಂದಲೂ ಕಿರುಲಶುನಗಳಿಂದಲೂ ವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಬೀಜ ಬಿತ್ತುವ ಕಾಲ ಏಪ್ರಿಲ್. ಕಿರಲಶುನಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸುವಾಗ ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಲಿನಿಂದ ಸಾಲಿಗೆ 12" ಮತ್ತು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸಸಿಯಿಂದ ಸಸಿಗೆ 6" ಅಂತರ ಕೊಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಉಪಯೋಗಗಳು== {{nutritional value | name = Chives, raw | image = Cocinando.jpg | caption = Cut chive leaves as used for preparing food | kJ = 126 | protein = 3.27 g | fat = 0.73 g | carbs = 4.35 g | fiber = 2.5 g | sugars = 1.85 g | calcium_mg = 92 | iron_mg = 1.6 | magnesium_mg = 42 | phosphorus_mg = 58 | potassium_mg = 296 | zinc_mg = 0.56 | manganese_mg = 0.373 | vitC_mg = 58.1 | thiamin_mg = 0.078 | riboflavin_mg = 0.115 | niacin_mg = 0.647 | pantothenic_mg = 0.324 | vitB6_mg = 0.138 | folate_ug = 105 | vitA_ug = 218 | betacarotene_ug = 2612 | lutein_ug = 323 | vitE_mg = 0.21 | vitK_ug = 212.7 | source_usda = 1 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169994/nutrients Link to USDA Database entry] }} ಇದರ [[ಎಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಗೆಡ್ಡೆ]]ಯನ್ನು ತರಕಾರಿ ಹಾಗೂ [[ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥ]]ವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸುಂದರವಾದ ಸಸ್ಯವೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅಲಂಕಾರ ಸಸ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುವುದುಂಟು. ಚಿವ್ ಔಷಧಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವನ್ನು ಸಹ ಪಡೆದಿದೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== {{Wikiversity-bc|Allium schoenoprasum}} * {{Commons category-inline|Allium schoenoprasum}} * [https://web.archive.org/web/20061016183933/http://www.foodgenius.com/index.cgi?ndb_no=11156&action=nutrition Nutritional Information] * {{PFAF|Allium schoenoprasum}} * [http://www.botanical.com/botanical/mgmh/c/chives65.html Mrs. Grieve's "A Modern Herbal" @ Botanical.com] * {{cite EB1911|wstitle=Chive|volume=6|page=253|short=1}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚಿವ್}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು]] fx7zisyfh234x1ef1tcx9toe8szk8gx 1434141 1434140 2026-10-24T05:03:08Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434141 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Allium schoenoprasum - Bombus lapidarius - Tootsi.jpg | image_alt = Closeup photograph of flowerhead | image2 = 386 Allium schoenoprasum.jpg | image2_alt = Botanical illustration | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>Maxted, N. & Rhodes, L. (2016). ''Allium schoenoprasum. The IUCN Red List of Threatened Species'' 2016: e.T172256A19391728. {{doi|10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T172256A19391728.en}} Downloaded on 05 January 2019.</ref> | genus = Allium | species = schoenoprasum | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms_ref = <ref name="powo">{{cite web|title=Allium schoenoprasum L. | url= https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:528823-1 |work=Plants of the World Online | publisher=Kew Science |access-date=4 October 2025 }}</ref> | synonyms = {{collapsible list|bullets = true |title=<small>Synonymy</small> |''Cepa schoenoprasa'' <small>(L.) Moench</small> |''Ascalonicum schoenoprasum'' <small>(L.) P.Renault</small> |''Allium gredense'' <small>Rivas Goday</small> |''Porrum schoenoprasum'' <small>(L.) Schur</small> |''Schoenoprasum vulgare'' <small>Fourr.</small> |''Allium sibiricum'' <small>L.</small> |''Allium palustre'' <small>Chaix</small> |''Allium tenuifolium'' <small>Salisb.</small> |''Allium foliosum'' <small>Clairv. ex DC.</small> |''Allium acutum'' <small>Spreng.</small> |''Allium tenuifolium'' <small>Pohl</small> |''Cepa tenuifolia'' <small>(Salisb.) Gray</small> |''Allium reflexum'' <small>F.Dietr.</small> |''Allium riparium'' <small>Opiz</small> |''Allium carneum'' <small>Schult. & Schult.f.</small> |''Allium alpinum'' <small>(DC.) Hegetschw.</small> |''Allium broteri'' <small>Kunth</small> |''Allium punctulatum'' <small>Schltdl.</small> |''Porrum sibiricum'' <small>(L.) Schur</small> |''Allium buhseanum'' <small>Regel</small> |''Allium raddeanum'' <small>Regel</small> |''Allium purpurascens'' <small>Losa</small> |''Allium idzuense'' <small>H.Hara</small> |''Allium udinicum'' <small>Antsupova</small> |''Allium ubinicum'' <small>Kotukhov</small> }} }} '''ಈರುಳ್ಳಿ ಸೊಪ್ಪಿನ ಗಿಡ''' ಅಥವಾ ಚಿವ್ - [[ಲಿಲ್ಲಿಯೇಸೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಲಶುನ ಸಸ್ಯ. ==ಸಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು== ಅಲಿಯಮ್ ಷೀನೋಪ್ರೇಸಮ್ ಇದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು. ==ಆವಾಸ== ಇದರ ತವರು [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪ್]].[[ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕ]]. [[ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡ|ಏಷಿಯಾ ಖಂಡ]].<ref name="Grin">{{cite web|title=Taxon: Allium schoenoprasum L.|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=2369|publisher=ars-grin.gov|access-date=19 November 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=296525 |work=kew.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Allium schoenoprasum in Flora of China @ efloras.org |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027528 |access-date=2017-06-18 |website=www.efloras.org}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tardiff |first1=B. |last2=Morisset |first2=P. |year=1990 |title=Clinal morphological variation of ''Allium schoenoprasum'' in eastern North America |journal=Taxon |volume=39 |issue=3 |pages=417–429 |doi=10.2307/1223088 |jstor=1223088}}</ref><ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=allium+schoenoprasum Altervista Flora Italiana, Erba cipollina, wild chives, Civette, Schnittlauch, ''Allium schoenoprasum'' L.] includes photos, drawings, European distribution map, etc.</ref> ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಇದು ನೋಡಲು ಹುಲ್ಲಿನಂತಿದೆ. ಇದರ ಎತ್ರ 6"-8". ಕಾಂಡ ಬಿಲ್ಬ್ ಮಾದರಿಯ ಗೆಡ್ಡೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಎಲೆಗಳು ಉದ್ದನೆಯ ಹುಲ್ಲಿನ ಎಸಳುಗಳಂತಿವೆ. ಹೂಗಳು ತಿಳಿ ಕೆನ್ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದವು ; ಚಿಕ್ಕ ಗಾತ್ರದವು ಗುಂಡನೆಯ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿವೆ. ==ಕೃಷಿ== [[File:Schnittlauch-Feld Bornholm Svaneke 2012-06.jpg|thumb|ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶ]] ಚಿವ್ ಗಿಡವನ್ನು ಬೀಜಗಳಿಂದಲೂ ಕಿರುಲಶುನಗಳಿಂದಲೂ ವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಬೀಜ ಬಿತ್ತುವ ಕಾಲ ಏಪ್ರಿಲ್. ಕಿರಲಶುನಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸುವಾಗ ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಲಿನಿಂದ ಸಾಲಿಗೆ 12" ಮತ್ತು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸಸಿಯಿಂದ ಸಸಿಗೆ 6" ಅಂತರ ಕೊಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಉಪಯೋಗಗಳು== {{nutritional value | name = Chives, raw | image = Cocinando.jpg | caption = Cut chive leaves as used for preparing food | kJ = 126 | protein = 3.27 g | fat = 0.73 g | carbs = 4.35 g | fiber = 2.5 g | sugars = 1.85 g | calcium_mg = 92 | iron_mg = 1.6 | magnesium_mg = 42 | phosphorus_mg = 58 | potassium_mg = 296 | zinc_mg = 0.56 | manganese_mg = 0.373 | vitC_mg = 58.1 | thiamin_mg = 0.078 | riboflavin_mg = 0.115 | niacin_mg = 0.647 | pantothenic_mg = 0.324 | vitB6_mg = 0.138 | folate_ug = 105 | vitA_ug = 218 | betacarotene_ug = 2612 | lutein_ug = 323 | vitE_mg = 0.21 | vitK_ug = 212.7 | source_usda = 1 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169994/nutrients Link to USDA Database entry] }} ಇದರ [[ಎಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಗೆಡ್ಡೆ]]ಯನ್ನು ತರಕಾರಿ ಹಾಗೂ [[ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥ]]ವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸುಂದರವಾದ ಸಸ್ಯವೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅಲಂಕಾರ ಸಸ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುವುದುಂಟು. ಚಿವ್ ಔಷಧಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವನ್ನು ಸಹ ಪಡೆದಿದೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== {{Wikiversity-bc|Allium schoenoprasum}} * {{Commons category-inline|Allium schoenoprasum}} * [https://web.archive.org/web/20061016183933/http://www.foodgenius.com/index.cgi?ndb_no=11156&action=nutrition Nutritional Information] * {{PFAF|Allium schoenoprasum}} * [http://www.botanical.com/botanical/mgmh/c/chives65.html Mrs. Grieve's "A Modern Herbal" @ Botanical.com] * {{cite EB1911|wstitle=Chive|volume=6|page=253|short=1}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚಿವ್}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು]] t6qxmlzey4wzf78t0wcosh7z5ycn6kq 3 187889 1434143 2026-10-24T05:33:31Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434143 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Sangeeta Hosamani}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೧:೦೩, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 0tx8wl0ypvtmao1tnjcle5khw3phpvf 3 187890 1434144 2026-10-24T05:36:07Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434144 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Basappa B Baraker}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೧:೦೬, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) oebpg59dpzpw2hktda8kibjw0za06cl 3 187891 1434145 2026-10-24T05:36:18Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434145 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Bhagesh b n}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೧:೦೬, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) t10d3w46jfquq85yh864locc4gi4ozy 3 187892 1434146 2026-10-24T05:36:51Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434146 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Sk2684}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೧:೦೬, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) q03n504euj2rkjindmlufoe5rsea2cy 3 187893 1434147 2026-10-24T05:43:17Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434147 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Varsha Savakkanavar}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೧:೧೩, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) d8rlauvi4efd9sw6ol0gkv8xqddcb5y 3 187894 1434148 2026-10-24T05:47:26Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434148 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Basu pujar}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೧:೧೭, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) oab7yugo9qdnogayepuwlhv9cmbjez3 3 187895 1434149 2026-10-24T06:02:46Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434149 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Dr. Sharanappa Adakar}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೧:೩೨, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 54zspo8rw9fop3qv0aiiydg9h4au21g 3 187896 1434150 2026-10-24T06:09:06Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434150 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Amdg2001}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೧:೩೯, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 2vyfoc9c8tm8uvgjiv5xke7gvcbvbvm 3 187897 1434152 2026-10-24T06:10:50Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434152 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=ಅನಿತಾಕುಮಾರಿ}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೧:೪೦, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 99oo02mws9vt5kasluheh3f43iagfn5 3 187898 1434154 2026-10-24T06:16:50Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434154 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Lakshman vadaki}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೧:೪೬, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) genjwizkjfiywjzoe4oky56swdrg3a9 0 187899 1434157 2026-10-24T07:05:03Z VASANTH S.N. 728 ಹೊಸ ಲೇಖನ 1434157 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಚೀಕಲಪರವಿ | other_name = Chikalparvi | nickname = | type = ಹಳ್ಳಿ | image = | alt = | caption = | pushpin_map = India Karnataka#India | pushpin_label_position = right | pushpin_alt = | coordinates = {{coord|15|53|48.74|N|77|3|24|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|ರಾಜ್ಯ]] | subdivision_name1 = [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|ಜಿಲ್ಲೆ]] | subdivision_name2 = [[ರಾಯಚೂರು]] | subdivision_type3 = [[Taluks of Karnataka|ತಾಲೂಕು]] | subdivision_name3 = [[ಮಾನ್ವಿ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 2,577 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ಭಾಷೆಗಳು | demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ | demographics1_info1 = [[ಕನ್ನಡ]] | time_zone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 584 123 | area_code_type = Telephone code | area_code = 08538 | registration_plate = KA-36 | website = | footnotes = }} '''ಚೀಕಲಪರವಿ''' [[ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಮಾನ್ವಿ|ಮಾನವಿ]] [[ತಾಲ್ಲೂಕು|ತಾಲ್ಲೂಕಿ]]ನ ಒಂದು [[ಗ್ರಾಮಗಳು|ಗ್ರಾಮ]]. [[ತುಂಗಭದ್ರ ನದಿ|ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ]]ಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ|ದಾಸಸಾಹಿತ್ಯ]] ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಘಟ್ಟದ ಪ್ರಮುಖರಾದ [[ವಿಜಯದಾಸರು|ವಿಜಯದಾಸ]]ರ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ. ಆ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದರ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ==ದಾಸ ಪರಂಪರೆ== ಕ್ರಿ.ಶ. 1687ರಲ್ಲಿ ಈ ಊರಿನ ಬಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಾಸರು ಜನ್ಮತಾಳಿದರು. ದಾಸಶ್ರೇಷ್ಟರಾದ [[ಪುರಂದರದಾಸ]]ರ ಅನಂತರ 25,000 ಕನ್ನಡ ಪದಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ವಿಜಯದಾಸರದು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನೆರೆಹೊರೆಯ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ [[ಗೋಪಾಲದಾಸರು|ಗೋಪಾಲದಾಸ]], [[ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು|ಜಗನ್ನಾಥದಾಸ]]ರಿಗೂ [[ವಿಜಯದಾಸರು|ವಿಜಯದಾಸ]]ರೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರಾಗಿದ್ದರು. ಚೀಕಲಪರವಿ, ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಡುವಟಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದಿರಬೇಕು. ವಿಜಯದಾಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಮಗಳ ಮನೆಯೊಂದು ಈಗ ಚೀಕಲಪರವಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಅವರು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ [[ಶ್ರೀಗಂಧದ ಮರ|ಗಂಧ]] ತೇಯುವ ಸಾಣಿಕಲ್ಲೂ ಅಲ್ಲಿ ಇದೆ. ನದಿಯ ದಂಡೆಯ ಹತ್ತಿರ [[ಶ್ರೀಪಾದರಾಜರು|ಶ್ರೀಪಾದರಾಜ]]ರು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದ್ದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಒಂದು [[ಅಶ್ವತ್ಥಮರ|ಅಶ್ವತ್ಥ]]ವೃಕ್ಷವಿದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಚೀಕಲಪರಿವಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಾಸರ ಆರಾಧನೆ ಜರುಗುತ್ತದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೀಕಲಪರವಿ}} dbyamf97vla669yol7y02jd15v835kt 1434158 1434157 2026-10-24T07:06:53Z VASANTH S.N. 728 1434158 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಚೀಕಲಪರವಿ | other_name = Chikalparvi | nickname = | type = ಹಳ್ಳಿ | image = | alt = | caption = | pushpin_map = India Karnataka#India | pushpin_label_position = right | pushpin_alt = | coordinates = {{coord|15|53|48.74|N|77|3|24|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|ರಾಜ್ಯ]] | subdivision_name1 = [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|ಜಿಲ್ಲೆ]] | subdivision_name2 = [[ರಾಯಚೂರು]] | subdivision_type3 = [[Taluks of Karnataka|ತಾಲೂಕು]] | subdivision_name3 = [[ಮಾನ್ವಿ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 2,577.<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/PopulationFinder/View_Village_Population.aspx?pcaid=809235&category=VILLAGE |title=Census of India: View Population Details |access-date=14 December 2012 |archive-date=25 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325021044/http://www.censusindia.gov.in/PopulationFinder/View_Village_Population.aspx?pcaid=809235&category=VILLAGE |url-status=dead }}</ref> | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ಭಾಷೆಗಳು | demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ | demographics1_info1 = [[ಕನ್ನಡ]] | time_zone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 584 123 | area_code_type = Telephone code | area_code = 08538 | registration_plate = KA-36 | website = | footnotes = }} '''ಚೀಕಲಪರವಿ''' [[ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಮಾನ್ವಿ|ಮಾನವಿ]] [[ತಾಲ್ಲೂಕು|ತಾಲ್ಲೂಕಿ]]ನ ಒಂದು [[ಗ್ರಾಮಗಳು|ಗ್ರಾಮ]]. [[ತುಂಗಭದ್ರ ನದಿ|ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ]]ಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ|ದಾಸಸಾಹಿತ್ಯ]] ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಘಟ್ಟದ ಪ್ರಮುಖರಾದ [[ವಿಜಯದಾಸರು|ವಿಜಯದಾಸ]]ರ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J1Lr-raI3YQC&q=vijaya+dasa|title=Proceedings of the Deccan History Conference|last=1st Deccan History Conference|first=(Hyderabad)|date=1945|publisher=|isbn=|location=|pages=392|language=en}}</ref>. ಆ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದರ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ==ದಾಸ ಪರಂಪರೆ== ಕ್ರಿ.ಶ. 1687ರಲ್ಲಿ ಈ ಊರಿನ ಬಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಾಸರು ಜನ್ಮತಾಳಿದರು. ದಾಸಶ್ರೇಷ್ಟರಾದ [[ಪುರಂದರದಾಸ]]ರ ಅನಂತರ 25,000 ಕನ್ನಡ ಪದಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ವಿಜಯದಾಸರದು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನೆರೆಹೊರೆಯ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ [[ಗೋಪಾಲದಾಸರು|ಗೋಪಾಲದಾಸ]], [[ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು|ಜಗನ್ನಾಥದಾಸ]]ರಿಗೂ [[ವಿಜಯದಾಸರು|ವಿಜಯದಾಸ]]ರೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರಾಗಿದ್ದರು. ಚೀಕಲಪರವಿ, ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಡುವಟಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದಿರಬೇಕು. ವಿಜಯದಾಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಮಗಳ ಮನೆಯೊಂದು ಈಗ ಚೀಕಲಪರವಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಅವರು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ [[ಶ್ರೀಗಂಧದ ಮರ|ಗಂಧ]] ತೇಯುವ ಸಾಣಿಕಲ್ಲೂ ಅಲ್ಲಿ ಇದೆ. ನದಿಯ ದಂಡೆಯ ಹತ್ತಿರ [[ಶ್ರೀಪಾದರಾಜರು|ಶ್ರೀಪಾದರಾಜ]]ರು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದ್ದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಒಂದು [[ಅಶ್ವತ್ಥಮರ|ಅಶ್ವತ್ಥ]]ವೃಕ್ಷವಿದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಚೀಕಲಪರಿವಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಾಸರ ಆರಾಧನೆ ಜರುಗುತ್ತದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೀಕಲಪರವಿ}} frrnd1rx9ceh7k00wxdqfd5zqx6xhse 1434159 1434158 2026-10-24T07:07:27Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434159 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಚೀಕಲಪರವಿ | other_name = Chikalparvi | nickname = | type = ಹಳ್ಳಿ | image = | alt = | caption = | pushpin_map = India Karnataka#India | pushpin_label_position = right | pushpin_alt = | coordinates = {{coord|15|53|48.74|N|77|3|24|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|ರಾಜ್ಯ]] | subdivision_name1 = [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|ಜಿಲ್ಲೆ]] | subdivision_name2 = [[ರಾಯಚೂರು]] | subdivision_type3 = [[Taluks of Karnataka|ತಾಲೂಕು]] | subdivision_name3 = [[ಮಾನ್ವಿ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 2,577.<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/PopulationFinder/View_Village_Population.aspx?pcaid=809235&category=VILLAGE |title=Census of India: View Population Details |access-date=14 December 2012 |archive-date=25 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325021044/http://www.censusindia.gov.in/PopulationFinder/View_Village_Population.aspx?pcaid=809235&category=VILLAGE |url-status=dead }}</ref> | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ಭಾಷೆಗಳು | demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ | demographics1_info1 = [[ಕನ್ನಡ]] | time_zone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 584 123 | area_code_type = Telephone code | area_code = 08538 | registration_plate = KA-36 | website = | footnotes = }} '''ಚೀಕಲಪರವಿ''' [[ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಮಾನ್ವಿ|ಮಾನವಿ]] [[ತಾಲ್ಲೂಕು|ತಾಲ್ಲೂಕಿ]]ನ ಒಂದು [[ಗ್ರಾಮಗಳು|ಗ್ರಾಮ]]. [[ತುಂಗಭದ್ರ ನದಿ|ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ]]ಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ|ದಾಸಸಾಹಿತ್ಯ]] ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಘಟ್ಟದ ಪ್ರಮುಖರಾದ [[ವಿಜಯದಾಸರು|ವಿಜಯದಾಸ]]ರ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J1Lr-raI3YQC&q=vijaya+dasa|title=Proceedings of the Deccan History Conference|last=1st Deccan History Conference|first=(Hyderabad)|date=1945|publisher=|isbn=|location=|pages=392|language=en}}</ref>. ಆ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದರ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ==ದಾಸ ಪರಂಪರೆ== ಕ್ರಿ.ಶ. 1687ರಲ್ಲಿ ಈ ಊರಿನ ಬಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಾಸರು ಜನ್ಮತಾಳಿದರು. ದಾಸಶ್ರೇಷ್ಟರಾದ [[ಪುರಂದರದಾಸ]]ರ ಅನಂತರ 25,000 ಕನ್ನಡ ಪದಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ವಿಜಯದಾಸರದು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನೆರೆಹೊರೆಯ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ [[ಗೋಪಾಲದಾಸರು|ಗೋಪಾಲದಾಸ]], [[ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು|ಜಗನ್ನಾಥದಾಸ]]ರಿಗೂ [[ವಿಜಯದಾಸರು|ವಿಜಯದಾಸ]]ರೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರಾಗಿದ್ದರು. ಚೀಕಲಪರವಿ, ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಡುವಟಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದಿರಬೇಕು. ವಿಜಯದಾಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಮಗಳ ಮನೆಯೊಂದು ಈಗ ಚೀಕಲಪರವಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಅವರು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ [[ಶ್ರೀಗಂಧದ ಮರ|ಗಂಧ]] ತೇಯುವ ಸಾಣಿಕಲ್ಲೂ ಅಲ್ಲಿ ಇದೆ. ನದಿಯ ದಂಡೆಯ ಹತ್ತಿರ [[ಶ್ರೀಪಾದರಾಜರು|ಶ್ರೀಪಾದರಾಜ]]ರು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದ್ದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಒಂದು [[ಅಶ್ವತ್ಥಮರ|ಅಶ್ವತ್ಥ]]ವೃಕ್ಷವಿದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಚೀಕಲಪರಿವಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಾಸರ ಆರಾಧನೆ ಜರುಗುತ್ತದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೀಕಲಪರವಿ}} [[ವರ್ಗ:ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು]] l8v4l1tra3s91jw31oocnvmzucewxzu 1434160 1434159 2026-10-24T07:07:43Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮಗಳು]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434160 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಚೀಕಲಪರವಿ | other_name = Chikalparvi | nickname = | type = ಹಳ್ಳಿ | image = | alt = | caption = | pushpin_map = India Karnataka#India | pushpin_label_position = right | pushpin_alt = | coordinates = {{coord|15|53|48.74|N|77|3|24|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|ರಾಜ್ಯ]] | subdivision_name1 = [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|ಜಿಲ್ಲೆ]] | subdivision_name2 = [[ರಾಯಚೂರು]] | subdivision_type3 = [[Taluks of Karnataka|ತಾಲೂಕು]] | subdivision_name3 = [[ಮಾನ್ವಿ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 2,577.<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/PopulationFinder/View_Village_Population.aspx?pcaid=809235&category=VILLAGE |title=Census of India: View Population Details |access-date=14 December 2012 |archive-date=25 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325021044/http://www.censusindia.gov.in/PopulationFinder/View_Village_Population.aspx?pcaid=809235&category=VILLAGE |url-status=dead }}</ref> | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ಭಾಷೆಗಳು | demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ | demographics1_info1 = [[ಕನ್ನಡ]] | time_zone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 584 123 | area_code_type = Telephone code | area_code = 08538 | registration_plate = KA-36 | website = | footnotes = }} '''ಚೀಕಲಪರವಿ''' [[ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಮಾನ್ವಿ|ಮಾನವಿ]] [[ತಾಲ್ಲೂಕು|ತಾಲ್ಲೂಕಿ]]ನ ಒಂದು [[ಗ್ರಾಮಗಳು|ಗ್ರಾಮ]]. [[ತುಂಗಭದ್ರ ನದಿ|ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ]]ಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ|ದಾಸಸಾಹಿತ್ಯ]] ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಘಟ್ಟದ ಪ್ರಮುಖರಾದ [[ವಿಜಯದಾಸರು|ವಿಜಯದಾಸ]]ರ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J1Lr-raI3YQC&q=vijaya+dasa|title=Proceedings of the Deccan History Conference|last=1st Deccan History Conference|first=(Hyderabad)|date=1945|publisher=|isbn=|location=|pages=392|language=en}}</ref>. ಆ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದರ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ==ದಾಸ ಪರಂಪರೆ== ಕ್ರಿ.ಶ. 1687ರಲ್ಲಿ ಈ ಊರಿನ ಬಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಾಸರು ಜನ್ಮತಾಳಿದರು. ದಾಸಶ್ರೇಷ್ಟರಾದ [[ಪುರಂದರದಾಸ]]ರ ಅನಂತರ 25,000 ಕನ್ನಡ ಪದಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ವಿಜಯದಾಸರದು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನೆರೆಹೊರೆಯ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ [[ಗೋಪಾಲದಾಸರು|ಗೋಪಾಲದಾಸ]], [[ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು|ಜಗನ್ನಾಥದಾಸ]]ರಿಗೂ [[ವಿಜಯದಾಸರು|ವಿಜಯದಾಸ]]ರೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರಾಗಿದ್ದರು. ಚೀಕಲಪರವಿ, ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಡುವಟಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದಿರಬೇಕು. ವಿಜಯದಾಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಮಗಳ ಮನೆಯೊಂದು ಈಗ ಚೀಕಲಪರವಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಅವರು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ [[ಶ್ರೀಗಂಧದ ಮರ|ಗಂಧ]] ತೇಯುವ ಸಾಣಿಕಲ್ಲೂ ಅಲ್ಲಿ ಇದೆ. ನದಿಯ ದಂಡೆಯ ಹತ್ತಿರ [[ಶ್ರೀಪಾದರಾಜರು|ಶ್ರೀಪಾದರಾಜ]]ರು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದ್ದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಒಂದು [[ಅಶ್ವತ್ಥಮರ|ಅಶ್ವತ್ಥ]]ವೃಕ್ಷವಿದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಚೀಕಲಪರಿವಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಾಸರ ಆರಾಧನೆ ಜರುಗುತ್ತದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೀಕಲಪರವಿ}} [[ವರ್ಗ:ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮಗಳು]] s5fdkhdkpettgjr9mokzxu4dkezfcws 0 187900 1434161 2026-10-24T07:27:39Z VASANTH S.N. 728 ಹೊಸ ಲೇಖನ 1434161 wikitext text/x-wiki '''ಚೀನ ಸಮುದ್ರ''' [[ಚೀನಾ|ಚೀನ]]ದ ತೀರದಿಂದಾಚೆಗೆ [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನಿ]]ನಿಂದ ಮಲಯ [[ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ|ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪ]]ದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಹಬ್ಬಿರುವ [[ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರ]]ದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ [[ಸಮುದ್ರ]]. ಟೈಟಾನ್ ದ್ವೀಪದಿಂದಾಗಿ ಈ ಕಡಲು ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಎಂದು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಒಡೆದಿದೆ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ==ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == ಡುಂಗ್‍ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ಇದರ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಚೀನ ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ತೈವಾನ್|ಟೈವಾನ್]], ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳು ; ಈ ಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಕೀಯೂಷೂ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು [[ಕೊರಿಯ]] ಇವೆ. ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ಹಳದಿ ಸಮುದ್ರ ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ [[ಕೊರಿಯ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ [[ಜಪಾನ್]] ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ [[ಫಾರ್ಮೋಸ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ ಜಪಾನ್ ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ನಡುವಣ ಹಲವು ಜಲಸಂಧಿಗಳ ಮೂಲಕ [[ಫಿಲಿಪೀನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದೊಂದಿಗೂ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಒಂದು ಭಾಗದೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಏರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ===ರಚನೆ=== ಪೂರ್ವಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗ ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ (ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಷೆಲ್ಟ್) ಕೂಡಿದ್ದು. ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಆಳ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಂತೆ 100' ಯಿಂದ 600'ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 9,126' ಆಳದ [[ಕಮರಿ]]ಯೊಂದು ಇದೆ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಮಳೇ, [[ಚಳಿಗಾಲ]] ಶುಷ್ಕ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಚಂಡಮಾರುತ]]ಗಳು ಬೀಸುವುದುಂಟು. ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ಸಾರಿ ಇವುಗಳ ಆಗಮನ. ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ 40 ಫ್ಯಾ.ನಿಂದ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ 60 ಫ್ಯಾ.ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ ಸರಾಸರಿ ಉಷ್ಣತೆ 80 ಫ್ಯಾ. ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ 45", ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ 90". ಮಧ್ಯ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ಸಮಭಾಜಕೀಯ ಉಷ್ಣೋದಕ ಪ್ರವಾಹದ ಉತ್ತರದ ಕವಲು ಈ ಕಡಲಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಲವಣತೆ ಸಾವಿರಕ್ಕೆ 34.5. ಆದರೆ ಯಾಂಗ್‍ಟ್ಸೀ ನದಿಯ [[ಮುಖಜಭೂಮಿ]]ಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 10/00-5/00ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾಂಗ್ ಟ್ಸೀ ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚೀನ, ಟೈವಾನ್, ಜಪಾನ್, ಕೊರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯೋಗ. ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಡೀನ್, ಹಾಲುಮೀನು, [[ಟ್ಯೂನ ಮೀನು|ಟ್ಯೂನಾ]], ಕಡಲ ಬ್ರೀಮ್, ಕ್ರೋಕರ್, [[ಚಿಪ್ಪುಮೀನು]] ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು ಪೂಚೌ, ವೆಂಚೌ, ನಿಂಗ್‍ಪಿ, ಷಾಂಗ್‍ಹೈ, ಸಿನ್‍ಹೇಲಿನ್, ಟ್ಸಿಂಗ್‍ಟೋ, ಟನ್‍ಟ್ಸಿನ್, ಚಿನ್-ಹ್ಯಾಂಗ್-ಟೋ, ಡೇರೆನ್, ಚಿನ್ನಾಂಪೊ, ಚೆಮುಉಲ್ಪೊ, ನಾಗಸಾಕೀ ಮತ್ತು ಚಿ-ಲುಂಗ್. ==ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == ನಾನ್ ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 8,95,400 ಚ.ಮೈ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಆಗ್ನೆಯ [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯ]] ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬೋರ್ನಿಯೊ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೀನ್ಸ]]ನ ಪಲಾವನ್, ಮಿಂಡೋರೋ ಮತ್ತು ಲೂಜಾನ್, ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಟೈವಾನ್, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಚೀನೀ ಭೂಪ್ರದೇಶ ಇವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನದ ಷೀ ಚೀಯಾಂಗ್, ಉತ್ತರ [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್|ವಿಯಟ್ನಾಮಿ]]ನ ಕೆಂಪು ನದಿ, [[ಲಾವೋಸ್|ಲಾಹೋಸ್]], [[ಕಾಂಬೋಡಿಯ]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ವಿಯಟ್ನಾಮಿನ [[ಮೆಕಾಂಗ್ ನದಿ|ಮೇಕಾಂಗ್]] ಮತ್ತು ಥೈಲೆಂಡಿನ ಮೆನಾಮ್ ಚಾವೊ ಫ್ಯಾ ಈ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು. ಸಮುದ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಭೂತೀರ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿಲ್ಲ. ಟಾನ್‍ಕಿನ್ ಮತ್ತು ಸೈಯಾಮ್ ಕೊಲ್ಲಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಮುಖ್ಯ. ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗದ ತಳ 500' ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ. ಇದು ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಈಶಾನ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಆಳ 15,000'ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪಗಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳೂ ದಿಬ್ಬಗಳೂ ಇವೆ. ===ರಚನೆ=== ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ತಳ ಅನೇಕ ಭೂಕಂಪಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ಸ್ಪೋಟಗಳಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದೂ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಪ್ರಭಾವಿತ. ಆದರೆ ಇದು ಸಮಭಾಜಕ ವೃತ್ತಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಉಷ್ಣತೆ ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿಯದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ (60 ಫ್ಯಾ.-80 ಫ್ಯಾ). ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ 100". ಇಲ್ಲಿ ಚಂಡಮಾರುತಗಳು ಹೆಚ್ಚು (ವರ್ಷದ ಸರಾಸರಿ 15). ಟ್ಯೂನ, ಚಾನ್-ಚಿಯಾಂಗ್, ಹೈಫಾಂಗ್, ಬ್ಯಾಂಗ್‍ಕಾಕ್ ಇವು ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು. ಯೂರೋಪಿನಿಂದ ಸಿಂಗಪುರದ ಮುಖಾಂತರ ದೂರ ಪ್ರಾಚ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಹಡಗುಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಮೂಲಕ ಯಾನಮಾಡುತ್ತವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೀನ ಸಮುದ್ರ}} ndcg8l06fn9zpzfrkp2c2e4p6ol4uqq 1434163 1434161 2026-10-24T07:29:12Z VASANTH S.N. 728 /* ರಚನೆ */ 1434163 wikitext text/x-wiki '''ಚೀನ ಸಮುದ್ರ''' [[ಚೀನಾ|ಚೀನ]]ದ ತೀರದಿಂದಾಚೆಗೆ [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನಿ]]ನಿಂದ ಮಲಯ [[ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ|ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪ]]ದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಹಬ್ಬಿರುವ [[ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರ]]ದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ [[ಸಮುದ್ರ]]. ಟೈಟಾನ್ ದ್ವೀಪದಿಂದಾಗಿ ಈ ಕಡಲು ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಎಂದು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಒಡೆದಿದೆ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ==ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == ಡುಂಗ್‍ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ಇದರ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಚೀನ ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ತೈವಾನ್|ಟೈವಾನ್]], ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳು ; ಈ ಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಕೀಯೂಷೂ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು [[ಕೊರಿಯ]] ಇವೆ. ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ಹಳದಿ ಸಮುದ್ರ ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ [[ಕೊರಿಯ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ [[ಜಪಾನ್]] ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ [[ಫಾರ್ಮೋಸ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ ಜಪಾನ್ ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ನಡುವಣ ಹಲವು ಜಲಸಂಧಿಗಳ ಮೂಲಕ [[ಫಿಲಿಪೀನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದೊಂದಿಗೂ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಒಂದು ಭಾಗದೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಏರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ===ರಚನೆ=== ಪೂರ್ವಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗ ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ (ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಷೆಲ್ಟ್) ಕೂಡಿದ್ದು. ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಆಳ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಂತೆ 100' ಯಿಂದ 600'ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 9,126' ಆಳದ [[ಕಮರಿ]]ಯೊಂದು ಇದೆ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಮಳೇ, [[ಚಳಿಗಾಲ]] ಶುಷ್ಕ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಚಂಡಮಾರುತ]]ಗಳು ಬೀಸುವುದುಂಟು. ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ಸಾರಿ ಇವುಗಳ ಆಗಮನ. ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ 40 ಫ್ಯಾ.ನಿಂದ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ 60 ಫ್ಯಾ.ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ ಸರಾಸರಿ ಉಷ್ಣತೆ 80 ಫ್ಯಾ. ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ 45", ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ 90". ಮಧ್ಯ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ಸಮಭಾಜಕೀಯ ಉಷ್ಣೋದಕ ಪ್ರವಾಹದ ಉತ್ತರದ ಕವಲು ಈ ಕಡಲಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಲವಣತೆ ಸಾವಿರಕ್ಕೆ 34.5. ಆದರೆ ಯಾಂಗ್‍ಟ್ಸೀ ನದಿಯ [[ಮುಖಜಭೂಮಿ]]ಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 10/00-5/00ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾಂಗ್ ಟ್ಸೀ ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚೀನ, ಟೈವಾನ್, ಜಪಾನ್, ಕೊರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯೋಗ. ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಡೀನ್, ಹಾಲುಮೀನು, [[ಟ್ಯೂನ ಮೀನು|ಟ್ಯೂನಾ]], ಕಡಲ ಬ್ರೀಮ್, ಕ್ರೋಕರ್, [[ಚಿಪ್ಪುಮೀನು]] ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು ಪೂಚೌ, ವೆಂಚೌ, ನಿಂಗ್‍ಪಿ, ಷಾಂಗ್‍ಹೈ, ಸಿನ್‍ಹೇಲಿನ್, ಟ್ಸಿಂಗ್‍ಟೋ, ಟನ್‍ಟ್ಸಿನ್, ಚಿನ್-ಹ್ಯಾಂಗ್-ಟೋ, ಡೇರೆನ್, ಚಿನ್ನಾಂಪೊ, ಚೆಮುಉಲ್ಪೊ, ನಾಗಸಾಕೀ ಮತ್ತು ಚಿ-ಲುಂಗ್. ==ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == ನಾನ್ ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 8,95,400 ಚ.ಮೈ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಆಗ್ನೆಯ [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯ]] ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬೋರ್ನಿಯೊ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೀನ್ಸ]]ನ ಪಲಾವನ್, ಮಿಂಡೋರೋ ಮತ್ತು ಲೂಜಾನ್, ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಟೈವಾನ್, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಚೀನೀ ಭೂಪ್ರದೇಶ ಇವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನದ ಷೀ ಚೀಯಾಂಗ್, ಉತ್ತರ [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್|ವಿಯಟ್ನಾಮಿ]]ನ ಕೆಂಪು ನದಿ, [[ಲಾವೋಸ್|ಲಾಹೋಸ್]], [[ಕಾಂಬೋಡಿಯ]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ವಿಯಟ್ನಾಮಿನ [[ಮೆಕಾಂಗ್ ನದಿ|ಮೇಕಾಂಗ್]] ಮತ್ತು ಥೈಲೆಂಡಿನ ಮೆನಾಮ್ ಚಾವೊ ಫ್ಯಾ ಈ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು. ಸಮುದ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಭೂತೀರ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿಲ್ಲ. ಟಾನ್‍ಕಿನ್ ಮತ್ತು ಸೈಯಾಮ್ ಕೊಲ್ಲಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಮುಖ್ಯ. ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗದ ತಳ 500' ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ. ಇದು ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಈಶಾನ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಆಳ 15,000'ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪಗಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳೂ ದಿಬ್ಬಗಳೂ ಇವೆ. ===ರಚನೆ=== ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ತಳ ಅನೇಕ ಭೂಕಂಪಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ಸ್ಪೋಟಗಳಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದೂ [[ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಪ್ರಭಾವಿತ. ಆದರೆ ಇದು [[ಸಮಭಾಜಕ ವೃತ್ತ]]ಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಉಷ್ಣತೆ ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿಯದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ (60 ಫ್ಯಾ.-80 ಫ್ಯಾ). ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ 100". ಇಲ್ಲಿ ಚಂಡಮಾರುತಗಳು ಹೆಚ್ಚು (ವರ್ಷದ ಸರಾಸರಿ 15). ಟ್ಯೂನ, ಚಾನ್-ಚಿಯಾಂಗ್, ಹೈಫಾಂಗ್, [[ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್|ಬ್ಯಾಂಗ್‍ಕಾಕ್]] ಇವು ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು. [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪಿ]]ನಿಂದ [[ಸಿಂಗಾಪುರ|ಸಿಂಗಪುರ]]ದ ಮುಖಾಂತರ ದೂರ ಪ್ರಾಚ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ [[ಹಡಗು]]ಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಮೂಲಕ ಯಾನಮಾಡುತ್ತವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೀನ ಸಮುದ್ರ}} 10klojhwdv94iol8zsu9c4kmlgk740w 1434164 1434163 2026-10-24T07:29:30Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಭೂಗೋಳ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434164 wikitext text/x-wiki '''ಚೀನ ಸಮುದ್ರ''' [[ಚೀನಾ|ಚೀನ]]ದ ತೀರದಿಂದಾಚೆಗೆ [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನಿ]]ನಿಂದ ಮಲಯ [[ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ|ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪ]]ದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಹಬ್ಬಿರುವ [[ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರ]]ದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ [[ಸಮುದ್ರ]]. ಟೈಟಾನ್ ದ್ವೀಪದಿಂದಾಗಿ ಈ ಕಡಲು ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಎಂದು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಒಡೆದಿದೆ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ==ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == ಡುಂಗ್‍ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ಇದರ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಚೀನ ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ತೈವಾನ್|ಟೈವಾನ್]], ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳು ; ಈ ಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಕೀಯೂಷೂ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು [[ಕೊರಿಯ]] ಇವೆ. ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ಹಳದಿ ಸಮುದ್ರ ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ [[ಕೊರಿಯ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ [[ಜಪಾನ್]] ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ [[ಫಾರ್ಮೋಸ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ ಜಪಾನ್ ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ನಡುವಣ ಹಲವು ಜಲಸಂಧಿಗಳ ಮೂಲಕ [[ಫಿಲಿಪೀನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದೊಂದಿಗೂ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಒಂದು ಭಾಗದೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಏರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ===ರಚನೆ=== ಪೂರ್ವಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗ ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ (ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಷೆಲ್ಟ್) ಕೂಡಿದ್ದು. ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಆಳ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಂತೆ 100' ಯಿಂದ 600'ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 9,126' ಆಳದ [[ಕಮರಿ]]ಯೊಂದು ಇದೆ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಮಳೇ, [[ಚಳಿಗಾಲ]] ಶುಷ್ಕ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಚಂಡಮಾರುತ]]ಗಳು ಬೀಸುವುದುಂಟು. ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ಸಾರಿ ಇವುಗಳ ಆಗಮನ. ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ 40 ಫ್ಯಾ.ನಿಂದ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ 60 ಫ್ಯಾ.ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ ಸರಾಸರಿ ಉಷ್ಣತೆ 80 ಫ್ಯಾ. ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ 45", ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ 90". ಮಧ್ಯ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ಸಮಭಾಜಕೀಯ ಉಷ್ಣೋದಕ ಪ್ರವಾಹದ ಉತ್ತರದ ಕವಲು ಈ ಕಡಲಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಲವಣತೆ ಸಾವಿರಕ್ಕೆ 34.5. ಆದರೆ ಯಾಂಗ್‍ಟ್ಸೀ ನದಿಯ [[ಮುಖಜಭೂಮಿ]]ಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 10/00-5/00ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾಂಗ್ ಟ್ಸೀ ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚೀನ, ಟೈವಾನ್, ಜಪಾನ್, ಕೊರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯೋಗ. ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಡೀನ್, ಹಾಲುಮೀನು, [[ಟ್ಯೂನ ಮೀನು|ಟ್ಯೂನಾ]], ಕಡಲ ಬ್ರೀಮ್, ಕ್ರೋಕರ್, [[ಚಿಪ್ಪುಮೀನು]] ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು ಪೂಚೌ, ವೆಂಚೌ, ನಿಂಗ್‍ಪಿ, ಷಾಂಗ್‍ಹೈ, ಸಿನ್‍ಹೇಲಿನ್, ಟ್ಸಿಂಗ್‍ಟೋ, ಟನ್‍ಟ್ಸಿನ್, ಚಿನ್-ಹ್ಯಾಂಗ್-ಟೋ, ಡೇರೆನ್, ಚಿನ್ನಾಂಪೊ, ಚೆಮುಉಲ್ಪೊ, ನಾಗಸಾಕೀ ಮತ್ತು ಚಿ-ಲುಂಗ್. ==ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == ನಾನ್ ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 8,95,400 ಚ.ಮೈ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಆಗ್ನೆಯ [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯ]] ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬೋರ್ನಿಯೊ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೀನ್ಸ]]ನ ಪಲಾವನ್, ಮಿಂಡೋರೋ ಮತ್ತು ಲೂಜಾನ್, ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಟೈವಾನ್, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಚೀನೀ ಭೂಪ್ರದೇಶ ಇವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನದ ಷೀ ಚೀಯಾಂಗ್, ಉತ್ತರ [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್|ವಿಯಟ್ನಾಮಿ]]ನ ಕೆಂಪು ನದಿ, [[ಲಾವೋಸ್|ಲಾಹೋಸ್]], [[ಕಾಂಬೋಡಿಯ]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ವಿಯಟ್ನಾಮಿನ [[ಮೆಕಾಂಗ್ ನದಿ|ಮೇಕಾಂಗ್]] ಮತ್ತು ಥೈಲೆಂಡಿನ ಮೆನಾಮ್ ಚಾವೊ ಫ್ಯಾ ಈ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು. ಸಮುದ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಭೂತೀರ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿಲ್ಲ. ಟಾನ್‍ಕಿನ್ ಮತ್ತು ಸೈಯಾಮ್ ಕೊಲ್ಲಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಮುಖ್ಯ. ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗದ ತಳ 500' ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ. ಇದು ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಈಶಾನ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಆಳ 15,000'ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪಗಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳೂ ದಿಬ್ಬಗಳೂ ಇವೆ. ===ರಚನೆ=== ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ತಳ ಅನೇಕ ಭೂಕಂಪಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ಸ್ಪೋಟಗಳಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದೂ [[ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಪ್ರಭಾವಿತ. ಆದರೆ ಇದು [[ಸಮಭಾಜಕ ವೃತ್ತ]]ಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಉಷ್ಣತೆ ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿಯದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ (60 ಫ್ಯಾ.-80 ಫ್ಯಾ). ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ 100". ಇಲ್ಲಿ ಚಂಡಮಾರುತಗಳು ಹೆಚ್ಚು (ವರ್ಷದ ಸರಾಸರಿ 15). ಟ್ಯೂನ, ಚಾನ್-ಚಿಯಾಂಗ್, ಹೈಫಾಂಗ್, [[ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್|ಬ್ಯಾಂಗ್‍ಕಾಕ್]] ಇವು ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು. [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪಿ]]ನಿಂದ [[ಸಿಂಗಾಪುರ|ಸಿಂಗಪುರ]]ದ ಮುಖಾಂತರ ದೂರ ಪ್ರಾಚ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ [[ಹಡಗು]]ಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಮೂಲಕ ಯಾನಮಾಡುತ್ತವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೀನ ಸಮುದ್ರ}} [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] p37vkt8h0h7uyhk3lrhmndub5gg8kuh 1434165 1434164 2026-10-24T07:29:51Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಚೀನಾ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434165 wikitext text/x-wiki '''ಚೀನ ಸಮುದ್ರ''' [[ಚೀನಾ|ಚೀನ]]ದ ತೀರದಿಂದಾಚೆಗೆ [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನಿ]]ನಿಂದ ಮಲಯ [[ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ|ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪ]]ದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಹಬ್ಬಿರುವ [[ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರ]]ದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ [[ಸಮುದ್ರ]]. ಟೈಟಾನ್ ದ್ವೀಪದಿಂದಾಗಿ ಈ ಕಡಲು ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಎಂದು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಒಡೆದಿದೆ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ==ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == ಡುಂಗ್‍ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ಇದರ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಚೀನ ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ತೈವಾನ್|ಟೈವಾನ್]], ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳು ; ಈ ಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಕೀಯೂಷೂ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು [[ಕೊರಿಯ]] ಇವೆ. ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ಹಳದಿ ಸಮುದ್ರ ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ [[ಕೊರಿಯ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ [[ಜಪಾನ್]] ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ [[ಫಾರ್ಮೋಸ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ ಜಪಾನ್ ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ನಡುವಣ ಹಲವು ಜಲಸಂಧಿಗಳ ಮೂಲಕ [[ಫಿಲಿಪೀನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದೊಂದಿಗೂ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಒಂದು ಭಾಗದೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಏರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ===ರಚನೆ=== ಪೂರ್ವಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗ ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ (ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಷೆಲ್ಟ್) ಕೂಡಿದ್ದು. ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಆಳ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಂತೆ 100' ಯಿಂದ 600'ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 9,126' ಆಳದ [[ಕಮರಿ]]ಯೊಂದು ಇದೆ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಮಳೇ, [[ಚಳಿಗಾಲ]] ಶುಷ್ಕ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಚಂಡಮಾರುತ]]ಗಳು ಬೀಸುವುದುಂಟು. ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ಸಾರಿ ಇವುಗಳ ಆಗಮನ. ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ 40 ಫ್ಯಾ.ನಿಂದ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ 60 ಫ್ಯಾ.ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ ಸರಾಸರಿ ಉಷ್ಣತೆ 80 ಫ್ಯಾ. ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ 45", ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ 90". ಮಧ್ಯ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ಸಮಭಾಜಕೀಯ ಉಷ್ಣೋದಕ ಪ್ರವಾಹದ ಉತ್ತರದ ಕವಲು ಈ ಕಡಲಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಲವಣತೆ ಸಾವಿರಕ್ಕೆ 34.5. ಆದರೆ ಯಾಂಗ್‍ಟ್ಸೀ ನದಿಯ [[ಮುಖಜಭೂಮಿ]]ಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 10/00-5/00ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾಂಗ್ ಟ್ಸೀ ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚೀನ, ಟೈವಾನ್, ಜಪಾನ್, ಕೊರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯೋಗ. ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಡೀನ್, ಹಾಲುಮೀನು, [[ಟ್ಯೂನ ಮೀನು|ಟ್ಯೂನಾ]], ಕಡಲ ಬ್ರೀಮ್, ಕ್ರೋಕರ್, [[ಚಿಪ್ಪುಮೀನು]] ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು ಪೂಚೌ, ವೆಂಚೌ, ನಿಂಗ್‍ಪಿ, ಷಾಂಗ್‍ಹೈ, ಸಿನ್‍ಹೇಲಿನ್, ಟ್ಸಿಂಗ್‍ಟೋ, ಟನ್‍ಟ್ಸಿನ್, ಚಿನ್-ಹ್ಯಾಂಗ್-ಟೋ, ಡೇರೆನ್, ಚಿನ್ನಾಂಪೊ, ಚೆಮುಉಲ್ಪೊ, ನಾಗಸಾಕೀ ಮತ್ತು ಚಿ-ಲುಂಗ್. ==ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == ನಾನ್ ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 8,95,400 ಚ.ಮೈ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಆಗ್ನೆಯ [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯ]] ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬೋರ್ನಿಯೊ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೀನ್ಸ]]ನ ಪಲಾವನ್, ಮಿಂಡೋರೋ ಮತ್ತು ಲೂಜಾನ್, ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಟೈವಾನ್, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಚೀನೀ ಭೂಪ್ರದೇಶ ಇವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನದ ಷೀ ಚೀಯಾಂಗ್, ಉತ್ತರ [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್|ವಿಯಟ್ನಾಮಿ]]ನ ಕೆಂಪು ನದಿ, [[ಲಾವೋಸ್|ಲಾಹೋಸ್]], [[ಕಾಂಬೋಡಿಯ]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ವಿಯಟ್ನಾಮಿನ [[ಮೆಕಾಂಗ್ ನದಿ|ಮೇಕಾಂಗ್]] ಮತ್ತು ಥೈಲೆಂಡಿನ ಮೆನಾಮ್ ಚಾವೊ ಫ್ಯಾ ಈ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು. ಸಮುದ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಭೂತೀರ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿಲ್ಲ. ಟಾನ್‍ಕಿನ್ ಮತ್ತು ಸೈಯಾಮ್ ಕೊಲ್ಲಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಮುಖ್ಯ. ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗದ ತಳ 500' ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ. ಇದು ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಈಶಾನ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಆಳ 15,000'ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪಗಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳೂ ದಿಬ್ಬಗಳೂ ಇವೆ. ===ರಚನೆ=== ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ತಳ ಅನೇಕ ಭೂಕಂಪಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ಸ್ಪೋಟಗಳಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದೂ [[ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಪ್ರಭಾವಿತ. ಆದರೆ ಇದು [[ಸಮಭಾಜಕ ವೃತ್ತ]]ಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಉಷ್ಣತೆ ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿಯದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ (60 ಫ್ಯಾ.-80 ಫ್ಯಾ). ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ 100". ಇಲ್ಲಿ ಚಂಡಮಾರುತಗಳು ಹೆಚ್ಚು (ವರ್ಷದ ಸರಾಸರಿ 15). ಟ್ಯೂನ, ಚಾನ್-ಚಿಯಾಂಗ್, ಹೈಫಾಂಗ್, [[ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್|ಬ್ಯಾಂಗ್‍ಕಾಕ್]] ಇವು ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು. [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪಿ]]ನಿಂದ [[ಸಿಂಗಾಪುರ|ಸಿಂಗಪುರ]]ದ ಮುಖಾಂತರ ದೂರ ಪ್ರಾಚ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ [[ಹಡಗು]]ಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಮೂಲಕ ಯಾನಮಾಡುತ್ತವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೀನ ಸಮುದ್ರ}} [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಚೀನಾ]] 3yfasagcb35ejmpkykt3akm3m49pq7s 1434166 1434165 2026-10-24T07:30:06Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಸಮುದ್ರಗಳು]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1434166 wikitext text/x-wiki '''ಚೀನ ಸಮುದ್ರ''' [[ಚೀನಾ|ಚೀನ]]ದ ತೀರದಿಂದಾಚೆಗೆ [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನಿ]]ನಿಂದ ಮಲಯ [[ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ|ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪ]]ದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಹಬ್ಬಿರುವ [[ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರ]]ದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ [[ಸಮುದ್ರ]]. ಟೈಟಾನ್ ದ್ವೀಪದಿಂದಾಗಿ ಈ ಕಡಲು ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಎಂದು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಒಡೆದಿದೆ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ==ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == ಡುಂಗ್‍ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ಇದರ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಚೀನ ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ತೈವಾನ್|ಟೈವಾನ್]], ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳು ; ಈ ಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಕೀಯೂಷೂ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು [[ಕೊರಿಯ]] ಇವೆ. ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ಹಳದಿ ಸಮುದ್ರ ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ [[ಕೊರಿಯ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ [[ಜಪಾನ್]] ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ [[ಫಾರ್ಮೋಸ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ ಜಪಾನ್ ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ನಡುವಣ ಹಲವು ಜಲಸಂಧಿಗಳ ಮೂಲಕ [[ಫಿಲಿಪೀನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದೊಂದಿಗೂ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಒಂದು ಭಾಗದೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಏರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ===ರಚನೆ=== ಪೂರ್ವಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗ ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ (ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಷೆಲ್ಟ್) ಕೂಡಿದ್ದು. ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಆಳ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಂತೆ 100' ಯಿಂದ 600'ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 9,126' ಆಳದ [[ಕಮರಿ]]ಯೊಂದು ಇದೆ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಮಳೇ, [[ಚಳಿಗಾಲ]] ಶುಷ್ಕ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಚಂಡಮಾರುತ]]ಗಳು ಬೀಸುವುದುಂಟು. ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ಸಾರಿ ಇವುಗಳ ಆಗಮನ. ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ 40 ಫ್ಯಾ.ನಿಂದ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ 60 ಫ್ಯಾ.ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ ಸರಾಸರಿ ಉಷ್ಣತೆ 80 ಫ್ಯಾ. ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ 45", ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ 90". ಮಧ್ಯ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ಸಮಭಾಜಕೀಯ ಉಷ್ಣೋದಕ ಪ್ರವಾಹದ ಉತ್ತರದ ಕವಲು ಈ ಕಡಲಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಲವಣತೆ ಸಾವಿರಕ್ಕೆ 34.5. ಆದರೆ ಯಾಂಗ್‍ಟ್ಸೀ ನದಿಯ [[ಮುಖಜಭೂಮಿ]]ಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 10/00-5/00ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾಂಗ್ ಟ್ಸೀ ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚೀನ, ಟೈವಾನ್, ಜಪಾನ್, ಕೊರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯೋಗ. ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಡೀನ್, ಹಾಲುಮೀನು, [[ಟ್ಯೂನ ಮೀನು|ಟ್ಯೂನಾ]], ಕಡಲ ಬ್ರೀಮ್, ಕ್ರೋಕರ್, [[ಚಿಪ್ಪುಮೀನು]] ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು ಪೂಚೌ, ವೆಂಚೌ, ನಿಂಗ್‍ಪಿ, ಷಾಂಗ್‍ಹೈ, ಸಿನ್‍ಹೇಲಿನ್, ಟ್ಸಿಂಗ್‍ಟೋ, ಟನ್‍ಟ್ಸಿನ್, ಚಿನ್-ಹ್ಯಾಂಗ್-ಟೋ, ಡೇರೆನ್, ಚಿನ್ನಾಂಪೊ, ಚೆಮುಉಲ್ಪೊ, ನಾಗಸಾಕೀ ಮತ್ತು ಚಿ-ಲುಂಗ್. ==ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == ನಾನ್ ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 8,95,400 ಚ.ಮೈ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಆಗ್ನೆಯ [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯ]] ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬೋರ್ನಿಯೊ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೀನ್ಸ]]ನ ಪಲಾವನ್, ಮಿಂಡೋರೋ ಮತ್ತು ಲೂಜಾನ್, ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಟೈವಾನ್, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಚೀನೀ ಭೂಪ್ರದೇಶ ಇವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನದ ಷೀ ಚೀಯಾಂಗ್, ಉತ್ತರ [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್|ವಿಯಟ್ನಾಮಿ]]ನ ಕೆಂಪು ನದಿ, [[ಲಾವೋಸ್|ಲಾಹೋಸ್]], [[ಕಾಂಬೋಡಿಯ]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ವಿಯಟ್ನಾಮಿನ [[ಮೆಕಾಂಗ್ ನದಿ|ಮೇಕಾಂಗ್]] ಮತ್ತು ಥೈಲೆಂಡಿನ ಮೆನಾಮ್ ಚಾವೊ ಫ್ಯಾ ಈ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು. ಸಮುದ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಭೂತೀರ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿಲ್ಲ. ಟಾನ್‍ಕಿನ್ ಮತ್ತು ಸೈಯಾಮ್ ಕೊಲ್ಲಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಮುಖ್ಯ. ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗದ ತಳ 500' ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ. ಇದು ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಈಶಾನ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಆಳ 15,000'ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪಗಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳೂ ದಿಬ್ಬಗಳೂ ಇವೆ. ===ರಚನೆ=== ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ತಳ ಅನೇಕ ಭೂಕಂಪಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ಸ್ಪೋಟಗಳಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದೂ [[ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಪ್ರಭಾವಿತ. ಆದರೆ ಇದು [[ಸಮಭಾಜಕ ವೃತ್ತ]]ಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಉಷ್ಣತೆ ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿಯದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ (60 ಫ್ಯಾ.-80 ಫ್ಯಾ). ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ 100". ಇಲ್ಲಿ ಚಂಡಮಾರುತಗಳು ಹೆಚ್ಚು (ವರ್ಷದ ಸರಾಸರಿ 15). ಟ್ಯೂನ, ಚಾನ್-ಚಿಯಾಂಗ್, ಹೈಫಾಂಗ್, [[ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್|ಬ್ಯಾಂಗ್‍ಕಾಕ್]] ಇವು ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು. [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪಿ]]ನಿಂದ [[ಸಿಂಗಾಪುರ|ಸಿಂಗಪುರ]]ದ ಮುಖಾಂತರ ದೂರ ಪ್ರಾಚ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ [[ಹಡಗು]]ಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಮೂಲಕ ಯಾನಮಾಡುತ್ತವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೀನ ಸಮುದ್ರ}} [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಚೀನಾ]] [[ವರ್ಗ:ಸಮುದ್ರಗಳು]] et098oflkpm5xbmmuarnrt7tn1mjx9j 1434214 1434166 2026-10-24T08:55:05Z VASANTH S.N. 728 /* ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ */ ಚಿತ್ರ ಅಳವಡಿಕೆ 1434214 wikitext text/x-wiki '''ಚೀನ ಸಮುದ್ರ''' [[ಚೀನಾ|ಚೀನ]]ದ ತೀರದಿಂದಾಚೆಗೆ [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನಿ]]ನಿಂದ ಮಲಯ [[ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ|ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪ]]ದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಹಬ್ಬಿರುವ [[ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರ]]ದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ [[ಸಮುದ್ರ]]. ಟೈಟಾನ್ ದ್ವೀಪದಿಂದಾಗಿ ಈ ಕಡಲು ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಎಂದು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಒಡೆದಿದೆ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ==ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == [[File:East China Sea.PNG|RIGHT|ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ]] ಡುಂಗ್‍ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ಇದರ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಚೀನ ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ತೈವಾನ್|ಟೈವಾನ್]], ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳು ; ಈ ಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಕೀಯೂಷೂ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು [[ಕೊರಿಯ]] ಇವೆ. ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ಹಳದಿ ಸಮುದ್ರ ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ [[ಕೊರಿಯ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ [[ಜಪಾನ್]] ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ [[ಫಾರ್ಮೋಸ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ ಜಪಾನ್ ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ನಡುವಣ ಹಲವು ಜಲಸಂಧಿಗಳ ಮೂಲಕ [[ಫಿಲಿಪೀನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದೊಂದಿಗೂ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಒಂದು ಭಾಗದೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಏರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ===ರಚನೆ=== ಪೂರ್ವಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗ ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ (ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಷೆಲ್ಟ್) ಕೂಡಿದ್ದು. ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಆಳ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಂತೆ 100' ಯಿಂದ 600'ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 9,126' ಆಳದ [[ಕಮರಿ]]ಯೊಂದು ಇದೆ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಮಳೇ, [[ಚಳಿಗಾಲ]] ಶುಷ್ಕ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಚಂಡಮಾರುತ]]ಗಳು ಬೀಸುವುದುಂಟು. ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ಸಾರಿ ಇವುಗಳ ಆಗಮನ. ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ 40 ಫ್ಯಾ.ನಿಂದ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ 60 ಫ್ಯಾ.ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ ಸರಾಸರಿ ಉಷ್ಣತೆ 80 ಫ್ಯಾ. ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ 45", ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ 90". ಮಧ್ಯ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ಸಮಭಾಜಕೀಯ ಉಷ್ಣೋದಕ ಪ್ರವಾಹದ ಉತ್ತರದ ಕವಲು ಈ ಕಡಲಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಲವಣತೆ ಸಾವಿರಕ್ಕೆ 34.5. ಆದರೆ ಯಾಂಗ್‍ಟ್ಸೀ ನದಿಯ [[ಮುಖಜಭೂಮಿ]]ಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 10/00-5/00ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾಂಗ್ ಟ್ಸೀ ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚೀನ, ಟೈವಾನ್, ಜಪಾನ್, ಕೊರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯೋಗ. ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಡೀನ್, ಹಾಲುಮೀನು, [[ಟ್ಯೂನ ಮೀನು|ಟ್ಯೂನಾ]], ಕಡಲ ಬ್ರೀಮ್, ಕ್ರೋಕರ್, [[ಚಿಪ್ಪುಮೀನು]] ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು ಪೂಚೌ, ವೆಂಚೌ, ನಿಂಗ್‍ಪಿ, ಷಾಂಗ್‍ಹೈ, ಸಿನ್‍ಹೇಲಿನ್, ಟ್ಸಿಂಗ್‍ಟೋ, ಟನ್‍ಟ್ಸಿನ್, ಚಿನ್-ಹ್ಯಾಂಗ್-ಟೋ, ಡೇರೆನ್, ಚಿನ್ನಾಂಪೊ, ಚೆಮುಉಲ್ಪೊ, ನಾಗಸಾಕೀ ಮತ್ತು ಚಿ-ಲುಂಗ್. ==ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == ನಾನ್ ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 8,95,400 ಚ.ಮೈ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಆಗ್ನೆಯ [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯ]] ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬೋರ್ನಿಯೊ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೀನ್ಸ]]ನ ಪಲಾವನ್, ಮಿಂಡೋರೋ ಮತ್ತು ಲೂಜಾನ್, ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಟೈವಾನ್, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಚೀನೀ ಭೂಪ್ರದೇಶ ಇವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನದ ಷೀ ಚೀಯಾಂಗ್, ಉತ್ತರ [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್|ವಿಯಟ್ನಾಮಿ]]ನ ಕೆಂಪು ನದಿ, [[ಲಾವೋಸ್|ಲಾಹೋಸ್]], [[ಕಾಂಬೋಡಿಯ]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ವಿಯಟ್ನಾಮಿನ [[ಮೆಕಾಂಗ್ ನದಿ|ಮೇಕಾಂಗ್]] ಮತ್ತು ಥೈಲೆಂಡಿನ ಮೆನಾಮ್ ಚಾವೊ ಫ್ಯಾ ಈ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು. ಸಮುದ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಭೂತೀರ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿಲ್ಲ. ಟಾನ್‍ಕಿನ್ ಮತ್ತು ಸೈಯಾಮ್ ಕೊಲ್ಲಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಮುಖ್ಯ. ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗದ ತಳ 500' ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ. ಇದು ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಈಶಾನ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಆಳ 15,000'ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪಗಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳೂ ದಿಬ್ಬಗಳೂ ಇವೆ. ===ರಚನೆ=== ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ತಳ ಅನೇಕ ಭೂಕಂಪಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ಸ್ಪೋಟಗಳಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದೂ [[ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಪ್ರಭಾವಿತ. ಆದರೆ ಇದು [[ಸಮಭಾಜಕ ವೃತ್ತ]]ಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಉಷ್ಣತೆ ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿಯದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ (60 ಫ್ಯಾ.-80 ಫ್ಯಾ). ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ 100". ಇಲ್ಲಿ ಚಂಡಮಾರುತಗಳು ಹೆಚ್ಚು (ವರ್ಷದ ಸರಾಸರಿ 15). ಟ್ಯೂನ, ಚಾನ್-ಚಿಯಾಂಗ್, ಹೈಫಾಂಗ್, [[ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್|ಬ್ಯಾಂಗ್‍ಕಾಕ್]] ಇವು ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು. [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪಿ]]ನಿಂದ [[ಸಿಂಗಾಪುರ|ಸಿಂಗಪುರ]]ದ ಮುಖಾಂತರ ದೂರ ಪ್ರಾಚ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ [[ಹಡಗು]]ಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಮೂಲಕ ಯಾನಮಾಡುತ್ತವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೀನ ಸಮುದ್ರ}} [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಚೀನಾ]] [[ವರ್ಗ:ಸಮುದ್ರಗಳು]] ftq0sxmis7d9gfg0eonycqch9lgq0s1 1434215 1434214 2026-10-24T08:56:24Z VASANTH S.N. 728 /* ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ */ ಚಿತ್ರ ಅಳವಡಿಕೆ 1434215 wikitext text/x-wiki '''ಚೀನ ಸಮುದ್ರ''' [[ಚೀನಾ|ಚೀನ]]ದ ತೀರದಿಂದಾಚೆಗೆ [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನಿ]]ನಿಂದ ಮಲಯ [[ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ|ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪ]]ದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಹಬ್ಬಿರುವ [[ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರ]]ದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ [[ಸಮುದ್ರ]]. ಟೈಟಾನ್ ದ್ವೀಪದಿಂದಾಗಿ ಈ ಕಡಲು ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಎಂದು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಒಡೆದಿದೆ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ==ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == [[File:East China Sea.PNG|right|thumb|ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ]] ಡುಂಗ್‍ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ಇದರ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಚೀನ ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ತೈವಾನ್|ಟೈವಾನ್]], ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳು ; ಈ ಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಕೀಯೂಷೂ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು [[ಕೊರಿಯ]] ಇವೆ. ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ಹಳದಿ ಸಮುದ್ರ ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ [[ಕೊರಿಯ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ [[ಜಪಾನ್]] ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ [[ಫಾರ್ಮೋಸ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ ಜಪಾನ್ ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ನಡುವಣ ಹಲವು ಜಲಸಂಧಿಗಳ ಮೂಲಕ [[ಫಿಲಿಪೀನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದೊಂದಿಗೂ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಒಂದು ಭಾಗದೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಏರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ===ರಚನೆ=== ಪೂರ್ವಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗ ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ (ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಷೆಲ್ಟ್) ಕೂಡಿದ್ದು. ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಆಳ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಂತೆ 100' ಯಿಂದ 600'ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 9,126' ಆಳದ [[ಕಮರಿ]]ಯೊಂದು ಇದೆ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಮಳೇ, [[ಚಳಿಗಾಲ]] ಶುಷ್ಕ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಚಂಡಮಾರುತ]]ಗಳು ಬೀಸುವುದುಂಟು. ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ಸಾರಿ ಇವುಗಳ ಆಗಮನ. ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ 40 ಫ್ಯಾ.ನಿಂದ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ 60 ಫ್ಯಾ.ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ ಸರಾಸರಿ ಉಷ್ಣತೆ 80 ಫ್ಯಾ. ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ 45", ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ 90". ಮಧ್ಯ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ಸಮಭಾಜಕೀಯ ಉಷ್ಣೋದಕ ಪ್ರವಾಹದ ಉತ್ತರದ ಕವಲು ಈ ಕಡಲಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಲವಣತೆ ಸಾವಿರಕ್ಕೆ 34.5. ಆದರೆ ಯಾಂಗ್‍ಟ್ಸೀ ನದಿಯ [[ಮುಖಜಭೂಮಿ]]ಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 10/00-5/00ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾಂಗ್ ಟ್ಸೀ ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚೀನ, ಟೈವಾನ್, ಜಪಾನ್, ಕೊರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯೋಗ. ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಡೀನ್, ಹಾಲುಮೀನು, [[ಟ್ಯೂನ ಮೀನು|ಟ್ಯೂನಾ]], ಕಡಲ ಬ್ರೀಮ್, ಕ್ರೋಕರ್, [[ಚಿಪ್ಪುಮೀನು]] ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು ಪೂಚೌ, ವೆಂಚೌ, ನಿಂಗ್‍ಪಿ, ಷಾಂಗ್‍ಹೈ, ಸಿನ್‍ಹೇಲಿನ್, ಟ್ಸಿಂಗ್‍ಟೋ, ಟನ್‍ಟ್ಸಿನ್, ಚಿನ್-ಹ್ಯಾಂಗ್-ಟೋ, ಡೇರೆನ್, ಚಿನ್ನಾಂಪೊ, ಚೆಮುಉಲ್ಪೊ, ನಾಗಸಾಕೀ ಮತ್ತು ಚಿ-ಲುಂಗ್. ==ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == ನಾನ್ ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 8,95,400 ಚ.ಮೈ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಆಗ್ನೆಯ [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯ]] ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬೋರ್ನಿಯೊ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೀನ್ಸ]]ನ ಪಲಾವನ್, ಮಿಂಡೋರೋ ಮತ್ತು ಲೂಜಾನ್, ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಟೈವಾನ್, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಚೀನೀ ಭೂಪ್ರದೇಶ ಇವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನದ ಷೀ ಚೀಯಾಂಗ್, ಉತ್ತರ [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್|ವಿಯಟ್ನಾಮಿ]]ನ ಕೆಂಪು ನದಿ, [[ಲಾವೋಸ್|ಲಾಹೋಸ್]], [[ಕಾಂಬೋಡಿಯ]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ವಿಯಟ್ನಾಮಿನ [[ಮೆಕಾಂಗ್ ನದಿ|ಮೇಕಾಂಗ್]] ಮತ್ತು ಥೈಲೆಂಡಿನ ಮೆನಾಮ್ ಚಾವೊ ಫ್ಯಾ ಈ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು. ಸಮುದ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಭೂತೀರ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿಲ್ಲ. ಟಾನ್‍ಕಿನ್ ಮತ್ತು ಸೈಯಾಮ್ ಕೊಲ್ಲಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಮುಖ್ಯ. ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗದ ತಳ 500' ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ. ಇದು ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಈಶಾನ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಆಳ 15,000'ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪಗಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳೂ ದಿಬ್ಬಗಳೂ ಇವೆ. ===ರಚನೆ=== ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ತಳ ಅನೇಕ ಭೂಕಂಪಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ಸ್ಪೋಟಗಳಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದೂ [[ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಪ್ರಭಾವಿತ. ಆದರೆ ಇದು [[ಸಮಭಾಜಕ ವೃತ್ತ]]ಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಉಷ್ಣತೆ ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿಯದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ (60 ಫ್ಯಾ.-80 ಫ್ಯಾ). ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ 100". ಇಲ್ಲಿ ಚಂಡಮಾರುತಗಳು ಹೆಚ್ಚು (ವರ್ಷದ ಸರಾಸರಿ 15). ಟ್ಯೂನ, ಚಾನ್-ಚಿಯಾಂಗ್, ಹೈಫಾಂಗ್, [[ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್|ಬ್ಯಾಂಗ್‍ಕಾಕ್]] ಇವು ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು. [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪಿ]]ನಿಂದ [[ಸಿಂಗಾಪುರ|ಸಿಂಗಪುರ]]ದ ಮುಖಾಂತರ ದೂರ ಪ್ರಾಚ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ [[ಹಡಗು]]ಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಮೂಲಕ ಯಾನಮಾಡುತ್ತವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೀನ ಸಮುದ್ರ}} [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಚೀನಾ]] [[ವರ್ಗ:ಸಮುದ್ರಗಳು]] cnpxrhoojvuodz02lsy39xpxmjuauey 1434216 1434215 2026-10-24T08:58:24Z VASANTH S.N. 728 /* ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ */ ಚಿತ್ರ ಅಳವಡಿಕೆ 1434216 wikitext text/x-wiki '''ಚೀನ ಸಮುದ್ರ''' [[ಚೀನಾ|ಚೀನ]]ದ ತೀರದಿಂದಾಚೆಗೆ [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನಿ]]ನಿಂದ ಮಲಯ [[ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ|ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪ]]ದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಹಬ್ಬಿರುವ [[ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರ]]ದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ [[ಸಮುದ್ರ]]. ಟೈಟಾನ್ ದ್ವೀಪದಿಂದಾಗಿ ಈ ಕಡಲು ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಎಂದು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಒಡೆದಿದೆ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ==ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == [[File:East China Sea.PNG|right|thumb|ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ]] ಡುಂಗ್‍ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ಇದರ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಚೀನ ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ತೈವಾನ್|ಟೈವಾನ್]], ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳು ; ಈ ಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಕೀಯೂಷೂ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು [[ಕೊರಿಯ]] ಇವೆ. ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 4,82,300 ಚ.ಮೈ. ಹಳದಿ ಸಮುದ್ರ ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ [[ಕೊರಿಯ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ [[ಜಪಾನ್]] ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ [[ಫಾರ್ಮೋಸ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯ ಮೂಲಕ ಜಪಾನ್ ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೂ ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ನಡುವಣ ಹಲವು ಜಲಸಂಧಿಗಳ ಮೂಲಕ [[ಫಿಲಿಪೀನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದೊಂದಿಗೂ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಒಂದು ಭಾಗದೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಏರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ===ರಚನೆ=== ಪೂರ್ವಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗ ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ (ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಷೆಲ್ಟ್) ಕೂಡಿದ್ದು. ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಆಳ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಂತೆ 100' ಯಿಂದ 600'ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ರೀಯೂಕ್ಯೂ ದ್ವೀಪಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 9,126' ಆಳದ [[ಕಮರಿ]]ಯೊಂದು ಇದೆ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಮಳೇ, [[ಚಳಿಗಾಲ]] ಶುಷ್ಕ. [[ಬೇಸಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಚಂಡಮಾರುತ]]ಗಳು ಬೀಸುವುದುಂಟು. ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ಸಾರಿ ಇವುಗಳ ಆಗಮನ. ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ 40 ಫ್ಯಾ.ನಿಂದ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ 60 ಫ್ಯಾ.ವರೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ ಸರಾಸರಿ ಉಷ್ಣತೆ 80 ಫ್ಯಾ. ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ 45", ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ 90". ಮಧ್ಯ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ಸಮಭಾಜಕೀಯ ಉಷ್ಣೋದಕ ಪ್ರವಾಹದ ಉತ್ತರದ ಕವಲು ಈ ಕಡಲಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಲವಣತೆ ಸಾವಿರಕ್ಕೆ 34.5. ಆದರೆ ಯಾಂಗ್‍ಟ್ಸೀ ನದಿಯ [[ಮುಖಜಭೂಮಿ]]ಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ 10/00-5/00ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾಂಗ್ ಟ್ಸೀ ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚೀನ, ಟೈವಾನ್, ಜಪಾನ್, ಕೊರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯೋಗ. ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಡೀನ್, ಹಾಲುಮೀನು, [[ಟ್ಯೂನ ಮೀನು|ಟ್ಯೂನಾ]], ಕಡಲ ಬ್ರೀಮ್, ಕ್ರೋಕರ್, [[ಚಿಪ್ಪುಮೀನು]] ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು ಪೂಚೌ, ವೆಂಚೌ, ನಿಂಗ್‍ಪಿ, ಷಾಂಗ್‍ಹೈ, ಸಿನ್‍ಹೇಲಿನ್, ಟ್ಸಿಂಗ್‍ಟೋ, ಟನ್‍ಟ್ಸಿನ್, ಚಿನ್-ಹ್ಯಾಂಗ್-ಟೋ, ಡೇರೆನ್, ಚಿನ್ನಾಂಪೊ, ಚೆಮುಉಲ್ಪೊ, ನಾಗಸಾಕೀ ಮತ್ತು ಚಿ-ಲುಂಗ್. ==ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ == [[File:Relief Map of South China Sea.png|right|250px|ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ]] ನಾನ್ ಹೈ ಎಂಬುದು ಇದರ ಚೀನೀ ಹೆಸರು. ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 8,95,400 ಚ.ಮೈ. ಈ ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಆಗ್ನೆಯ [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯ]] ಭೂಪ್ರದೇಶ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬೋರ್ನಿಯೊ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೀನ್ಸ]]ನ ಪಲಾವನ್, ಮಿಂಡೋರೋ ಮತ್ತು ಲೂಜಾನ್, ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಟೈವಾನ್, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಚೀನೀ ಭೂಪ್ರದೇಶ ಇವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನದ ಷೀ ಚೀಯಾಂಗ್, ಉತ್ತರ [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್|ವಿಯಟ್ನಾಮಿ]]ನ ಕೆಂಪು ನದಿ, [[ಲಾವೋಸ್|ಲಾಹೋಸ್]], [[ಕಾಂಬೋಡಿಯ]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ವಿಯಟ್ನಾಮಿನ [[ಮೆಕಾಂಗ್ ನದಿ|ಮೇಕಾಂಗ್]] ಮತ್ತು ಥೈಲೆಂಡಿನ ಮೆನಾಮ್ ಚಾವೊ ಫ್ಯಾ ಈ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು. ಸಮುದ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಭೂತೀರ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿಲ್ಲ. ಟಾನ್‍ಕಿನ್ ಮತ್ತು ಸೈಯಾಮ್ ಕೊಲ್ಲಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಮುಖ್ಯ. ಸಮುದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಮುದ್ರದ ಬಹುಭಾಗದ ತಳ 500' ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ. ಇದು ಖಂಡೀಯ ದಿಣ್ಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಈಶಾನ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಆಳ 15,000'ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪಗಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳೂ ದಿಬ್ಬಗಳೂ ಇವೆ. ===ರಚನೆ=== ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರ ತಳ ಅನೇಕ ಭೂಕಂಪಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ಸ್ಪೋಟಗಳಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದೂ [[ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಪ್ರಭಾವಿತ. ಆದರೆ ಇದು [[ಸಮಭಾಜಕ ವೃತ್ತ]]ಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಉಷ್ಣತೆ ಪೂರ್ವ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿಯದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ (60 ಫ್ಯಾ.-80 ಫ್ಯಾ). ವಾರ್ಷಿಕ ಅವಪತನ 100". ಇಲ್ಲಿ ಚಂಡಮಾರುತಗಳು ಹೆಚ್ಚು (ವರ್ಷದ ಸರಾಸರಿ 15). ಟ್ಯೂನ, ಚಾನ್-ಚಿಯಾಂಗ್, ಹೈಫಾಂಗ್, [[ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್|ಬ್ಯಾಂಗ್‍ಕಾಕ್]] ಇವು ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು. [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪಿ]]ನಿಂದ [[ಸಿಂಗಾಪುರ|ಸಿಂಗಪುರ]]ದ ಮುಖಾಂತರ ದೂರ ಪ್ರಾಚ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ [[ಹಡಗು]]ಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನ ಸಮುದ್ರದ ಮೂಲಕ ಯಾನಮಾಡುತ್ತವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೀನ ಸಮುದ್ರ}} [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಚೀನಾ]] [[ವರ್ಗ:ಸಮುದ್ರಗಳು]] l267coru101hwsk7oh1no64wpojk03o 10 187901 1434197 2024-10-07T17:59:46Z en>MusikBot II 0 Protected "[[Template:Map scale]]": [[Wikipedia:High-risk templates|High-risk template or module]]: 26119 transclusions ([[User:MusikBot II/TemplateProtector|more info]]) ([Edit=Require template editor access] (indefinite) [Move=Require template editor access] (indefinite)) 1434197 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Infobox dim|scale}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using map scale with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Map scale]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| area_acre | area_ha | area_km2 | area_mi2 | dim | length_km | length_mi | population | scale | type | width_km | width_mi }}<noinclude> {{Documentation}}</noinclude> efdlxcmedhtkjl5i3ahbmlo7g4k3gp6 1434198 1434197 2026-10-24T07:31:54Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Map_scale]] 1434197 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Infobox dim|scale}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using map scale with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Map scale]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| area_acre | area_ha | area_km2 | area_mi2 | dim | length_km | length_mi | population | scale | type | width_km | width_mi }}<noinclude> {{Documentation}}</noinclude> efdlxcmedhtkjl5i3ahbmlo7g4k3gp6 2 187903 1434209 2026-10-24T08:20:21Z Prakruthi I G 101628 This is new wikipidea 1434209 wikitext text/x-wiki '''ಸಕಲೇಶಪುರದ ಐಗೂರು ಗ್ರಾಮದ ಸುಗ್ಗಿಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಸುಗ್ಗಿದೇವಿರಮ್ಮನವರ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ಸಕಲೇಶಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಐಗೂರು ಗ್ರಾಮವು ಹಸಿರು ಪ್ರಕೃತಿ, ಮಲೆನಾಡಿನ ಸೊಬಗು ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸುಂದರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ನಂಬಿಕೆ, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಸುಗ್ಗಿಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಸುಗ್ಗಿದೇವಿರಮ್ಮನವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ಹಸಿರು ಪರಿಸರದ ನಡುವೆ ಇರುವ ಈ ಸ್ಥಳವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನದ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. '''ಸುಗ್ಗಿಕಟ್ಟೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ:''' ‘ಸುಗ್ಗಿ’ ಎಂಬುದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ, ಬೆಳೆ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಪದವಾಗಿದೆ. ಐಗೂರು ಗ್ರಾಮದ ಸುಗ್ಗಿಕಟ್ಟೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ವಾತಾವರಣವು ಹಸಿರು ಗಿಡಮರಗಳು, ವಿಶಾಲವಾದ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಮಲೆನಾಡಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಶೈಲಿಯ ಮನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಟ್ಟಡ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಸುಗ್ಗಿಕಟ್ಟೆಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳು ನೆರಳು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದು, ಸುತ್ತಲಿನ ಹಸಿರು ವಾತಾವರಣ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಲಿನ ಹಾದಿಗಳು, ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನಿರ್ಮಾಣ ಶೈಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಸುಗ್ಗಿದೇವಿರಮ್ಮನವರ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ಸುಗ್ಗಿಕಟ್ಟೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ ಸುಗ್ಗಿದೇವಿರಮ್ಮನವರ ದೇವಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಸರಳವಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ, ಕಲ್ಲಿನ ಆಧಾರ, ಕಂಬಗಳು ಹಾಗೂ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಗೋಪುರದಂತಹ ರಚನೆ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸುತ್ತಲೂ ಯಾವುದೇ ಆಧುನಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಗದ್ದಲವಿಲ್ಲದೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಾತಾವರಣವಿರುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳ ನೆರಳಿನ ನಡುವೆ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಶಾಂತವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿಯೂ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿವೆ. '''ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ''' ಸುಗ್ಗಿಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಸುಗ್ಗಿದೇವಿರಮ್ಮನವರ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಮಾತ್ರ ಪರಿಗಣಿಸದೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಜನರ ನಂಬಿಕೆ, ಕೃಷಿ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ನೋಡಬಹುದು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಹಬ್ಬ-ಹರಿದಿನಗಳು, ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಜನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸುವ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಾಂಧವ್ಯ ಬೆಳೆಸಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತವೆ. '''ಉಪಸಂಹಾರ''' ಸಕಲೇಶಪುರದ ಐಗೂರು ಗ್ರಾಮದ ಸುಗ್ಗಿಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಸುಗ್ಗಿದೇವಿರಮ್ಮನವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸುಂದರ ಸಂಗಮವಾಗಿದೆ. ಹಳೆಯ ಶೈಲಿಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಮನೆಗಳು, ಮರಗಳ ಹಸಿರು ನೆರಳು ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾದ ದೇವಸ್ಥಾನದ ವಾತಾವರಣವು ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳು ನಮ್ಮ ನಾಡಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. erquspbzd7neds9u098wt0fhif5v45i 2 187904 1434220 2026-10-24T09:34:09Z S D Doddachikkannanavara 102607 /* */ 1434220 wikitext text/x-wiki ಎಲ್ಲಾ ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ದಾನ ನೇತ್ರದಾನವಾಗಿದೆ ನೇತ್ರ ಮಾನವ ದೇಹದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗ ಕಣ್ಣು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಸಹ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಬದುಕು ಕತ್ತಲಾಗುತ್ತದೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಕಣ್ಣು ಮಾನ ದೇಹದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗವಾಗಿದೆ ಮಾನವರು ತಮ್ಮ ಮರಣ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯ ಕಣ್ಣು ಇಲ್ಲದವರಿಗೆ ಬೆಳಕನ್ನು ಕೂಡುವುದು ಮಾನವನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ಮನುಷ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬೇಧ ಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮ ಜಾತಿ ಪಂಥ ವಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮರಣ ನಂತರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಬದುಕಿಗೆ ಬೆಳಕಾಗುವುದು ಸಹ ಒಂದು ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ಅಲ್ಲ ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆದ ದಾನವೆಂದರೆ ಅದು ನೇತ್ರದಾನ ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಸಹ ಅವರ ಮರಣ ನಂತರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು ದಾನ ಮಾಡಲು ಒಂದು ಕಾನೂನು ತರುವುದು ಸಹ ಇಂದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕವಾದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ ಸತ್ತ ನಂತರ ದೇಹದ ಜೊತೆಗೆ ಇತರ ಅಂಗಗಳ ಜೊತೆಗೂ ಕಣ್ಣುಗಳು ಸಹ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಹೋಗುವ ಮುನ್ನ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ದೇಹವನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಊಳುವ ಬದಲು ಸತ್ತವರ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿ ಅವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಉಜ್ವಲ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನೀಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಸಹ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮಮ ಮರಣಾ ನಂತರ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಲು ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂದ ಪಟ್ಟ ಆರೋಗ್ಎಯ ಇಲಾಖೆ ಬೇಟಿ ಕೊಟ್ಟು ನೇತ್ರದಾನದ ಬಗ್ಗೆ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಆತ್ಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಬಾಳಿನಲಿ ಬೆಳಕಾಗಲಿ. ಅವಕಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಧನ್ಯವಾದಗಳು 🙏🙏🙏 S D Doddachikkannanavara ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:S D Doddachikkannanavara|ಚರ್ಚೆ]]) [[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ನೇತ್ರದಾನ#c-S D Doddachikkannanavara-20261023151800-ನೇತ್ರದಾನ|೨೦:೪೮, ೨೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)]] tum892ty3z94kf79jvygzecas5msvco 3 187905 1434222 2026-10-24T09:42:15Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434222 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Govinda Tirupathi}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೧೨, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) nc2jhqhajmjejdogi8924bxzc7fi4xe 3 187906 1434223 2026-10-24T09:48:08Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434223 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Adesh Matur kiccha}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೧೮, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) oufp6yxyjm7mdn2fuw22vme3lj2v0mk 2 187907 1434226 2026-10-24T10:16:08Z Siddamma M Devpur 102558 ಹೊಸ ಪುಟ: ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ 1.ಪರಿಚಯ 1434226 wikitext text/x-wiki ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ 1.ಪರಿಚಯ cnim5vpmnfpthoi9mkhkj0jkraekdhf 1434227 1434226 2026-10-24T10:20:25Z Siddamma M Devpur 102558 1434227 wikitext text/x-wiki ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ 1. ಪರಿಚಯ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸುಗೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುದ್ಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯು ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಆಲಂಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ, ಹರಕೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಕುರಿತು ಹಲವು ವರದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿವೆ. ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಸನ್–ಹುಸೇನ್ ಸಹೋದರರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬೆಳ್ಳಿ ಪಂಜಾಗಳ ಮುಖಾಮುಖಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಮೊಹರಂನ ಕೊನೆಯ ದಿನ ನಡೆಯುವ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ನೆರೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಸುದ್ದಿ ವರದಿಗಳು ತಿಳಿಸಿವೆ.[1][2] ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮೆರವಣಿಗೆ, ವಾದ್ಯಮೇಳ, ಆಲಂಗಳ ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಹರಕೆ ಸಮರ್ಪಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಜೀವನದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ.[1][3] 2. ಮುದ್ಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮುದ್ಗಲ್ ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸುಗೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮುದ್ಗಲ್ ಕೋಟೆಯಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತದ ಅಧಿಕೃತ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮುದ್ಗಲ್ ಕೋಟೆಯು ಹಲವು ರಾಜವಂಶಗಳ ಇತಿಹಾಸದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.[4] ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಕುರಿತು ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ 2022ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರದಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತ್ತು. ಆ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಜಯಪುರದ ಆದಿಲ್‌ಶಾಹಿ ಆಡಳಿತದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮುದ್ಗಲ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರತೀತಿ ಇದೆ.[2] ಈ ವಿವರವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರತೀತಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಆರಂಭವಾದ ನಿಖರ ವರ್ಷ ಅಥವಾ ಅದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. 3. ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯ ಅವಧಿ ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ 2022ರ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮುದ್ಗಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯು ಹಿಜರಿ ವರ್ಷದ ಮೊದಲ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಆಲಂಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.[2] ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಜಿಹಾಲ್, ಖಾಸಿಂ ಪೀರಾ ಸವಾರಿ, ಮೌಲಾಲಿ ಪೀರಾ ಸವಾರಿ, ಹಸನ್–ಹುಸೇನ್ ಸವಾರಿ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ದಿನದ ದಫನ್ ಆಚರಣೆ ಸೇರಿವೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ದಿನಾಂಕಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವರ್ಷದ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಯ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು.[2] 4. ಆಲಂಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆಲಂಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಜಯವಾಣಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕಿಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶದ ಹುಸೇನಿ ಆಲಂ ದರ್ಗಾ, ವೆಂಕಟರಾಯನಪೇಟೆಯ ಕಾಸೀಂ ಪೀರ್ ದರ್ಗಾ, ಬೇಗಂಪುರ ಪೇಟೆಯ ಮೌಲಾಲಿ ದರ್ಗಾ ಹಾಗೂ ಹಳೆಪೇಟೆ ಮತ್ತು ಮೇಗಳಪೇಟೆಯ ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.[3] ಆಲಂಗಳನ್ನು ಹೂವಿನ ಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಾಲಂಕಾರವೂ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ನಡೆದ ನಂತರ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ.[3] 5. ಆಲಂಗಳ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ವಿಜಯವಾಣಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವ ಮೊದಲು ಹುಸೇನಿ ಆಲಂ ದರ್ಗಾದ ಸಮೀಪದ ಕಲ್ಯಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಆಲಂಗಳ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.[3] ಶುದ್ಧೀಕರಣದ ನಂತರ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಹುಸೇನಿ ಆಲಂ ದರ್ಗಾದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ವಿವಿಧ ಗ್ರಾಮಗಳ ದರ್ಗಾ ಸಮಿತಿಗಳ ಸದಸ್ಯರು ಆಲಂಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಊರುಗಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.[3] ಈ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯ ಸಿದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. 6. ಹಸನ್–ಹುಸೇನ್ ಬೆಳ್ಳಿ ಪಂಜಾಗಳ ಮುಖಾಮುಖಿ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಸನ್–ಹುಸೇನ್ ಸಹೋದರರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬೆಳ್ಳಿ ಪಂಜಾಗಳ ಮುಖಾಮುಖಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ 2025ರ ವರದಿಯು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದು ವಿವರಿಸಿದೆ.[1] ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್‌ನ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪಟ್ಟಣದ ಕೋಟೆಯ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ಜನರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.[2] ಮೊಹರಂನ ಕೊನೆಯ ದಿನ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾದ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆಯ ಮುಂಭಾಗಕ್ಕೆ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆಲಂಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಸೇರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವಿಜಯವಾಣಿ ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.[5] ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. 7. ಆಲಂಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಿಲ್ಲಾ, ಮೇಗಳಪೇಟೆ, ವೆಂಕಟರಾನಪೇಟೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪಟ್ಟಣದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾದ ಆಲಂಗಳನ್ನು ವಾದ್ಯಮೇಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ.[5] ವಿಜಯವಾಣಿಯ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಎರಡು ಸುತ್ತಿನ ಕೋಟೆಯ ಮುಂಭಾಗಕ್ಕೆ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಆಲಂಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.[5] ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವಾದ್ಯಮೇಳಗಳೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಪಟ್ಟಣದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆತರುವ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಮೊಹರಂನ ಕೊನೆಯ ದಿನದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. 8. ಖಾಸಿಂ ಪೀರ್ ಮತ್ತು ಮೌಲಾಲಿ ಪೀರ್ ಸವಾರಿ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಖಾಸಿಂ ಪೀರ್ ಮತ್ತು ಮೌಲಾಲಿ ಪೀರ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸವಾರಿಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್‌ನ 2022ರ ವರದಿಯು ಖಾಸಿಂ ಪೀರಾ ಸವಾರಿ ಮತ್ತು ಮೌಲಾಲಿ ಪೀರಾ ಸವಾರಿಯನ್ನು ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಆಚರಣೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ.[2] ವಿಜಯವಾಣಿ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ವೆಂಕಟರಾಯನಪೇಟೆಯ ಕಾಸೀಂ ಪೀರ್ ದರ್ಗಾ ಮತ್ತು ಬೇಗಂಪುರ ಪೇಟೆಯ ಮೌಲಾಲಿ ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ನಡೆಯುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.[3] ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಯ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಇತಿಹಾಸದ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳು ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. 9. ಭಕ್ತರ ಹರಕೆ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆಗಳು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ತಮ್ಮ ನಂಬಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹರಕೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಲಂಗಳಿಗೆ ಹೂವು, ಹಣ್ಣು, ಸಿಹಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿ ಸುದ್ದಿ ವರದಿಗಳು ತಿಳಿಸಿವೆ.[2][5] ವಿಜಯವಾಣಿಯ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಆಲಂಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಬಾಳೆಹಣ್ಣು, ಉತ್ತತ್ತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಿಹಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಆಲಂಗಳ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.[5] ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್‌ನ ವರದಿಯು ಹರಕೆ ಹೊತ್ತವರು ಆಲಂಗಳಿಗೆ ಮುಡಿಪು ಅರ್ಪಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ.[2] 10. ಅಲೈ ಕುಣಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಆಚರಣೆಗಳು ಮುದ್ಗಲ್ ಸೇರಿದಂತೆ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಲೈ ಕುಣಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಚರಣೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ 2022ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ವರದಿಯು ಮುದ್ಗಲ್‌ನ ಅಲೈ ಕುಣಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಹಾಕಲಾಗಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ.[6] ಆ ವರದಿಯಲ್ಲಿ, ಹರಕೆ ಹೊತ್ತ ಕೆಲವು ಭಕ್ತರು ಆ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ನಿಖರ ಇತಿಹಾಸ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯ ವಿಧಾನಗಳ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮೂಲಗಳು ಅಗತ್ಯವಿವೆ. 11. ಸಂಗೀತ, ವಾದ್ಯಮೇಳ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಲಂಗಳನ್ನು ಹೂವಿನ ಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಾಲಂಕಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಲಂಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ವಾದ್ಯಮೇಳಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ವಿಜಯವಾಣಿ ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.[3] ಈ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಆಚರಣೆಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ದೃಶ್ಯರೂಪವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತರು ದರ್ಗಾಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. 12. ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ಜನರು ಭಾಗವಹಿಸುವುದನ್ನು ಹಲವು ಸುದ್ದಿ ವರದಿಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿವೆ. ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್‌ನ 2022ರ ವರದಿಯು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯದವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮೊಹರಂ ಆಚರಿಸುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದೆ.[6] ವಿಜಯವಾಣಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮುದ್ಗಲ್‌ನ ವಿವಿಧ ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ವಿವಿಧ ವರ್ಗಗಳ ಜನರು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.[3] ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ 2025ರ ವರದಿಯು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದ ಪುರಸಭೆ, ದರ್ಗಾ ಸಮಿತಿ ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆಯ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅಗತ್ಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನೂ ವರದಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ.[1] ಈ ವರದಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. 13. ಭಕ್ತರ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ನೆರೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವಿಜಯವಾಣಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ ವರದಿಗಳು ತಿಳಿಸಿವೆ.[1][5] ಭಕ್ತರ ಆಗಮನದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ದರ್ಗಾ ಸಮಿತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಅಗತ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜನಸಂದಣಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಿಂದ ಪೊಲೀಸ್ ಭದ್ರತೆಯನ್ನೂ ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರದಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.[5] ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಜನರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಕಲ್ಪಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. 14. ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ಕುರಿತು ಕನ್ನಡದ ಹಲವು ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ವರದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿವೆ. <nowiki>*</nowiki> 2022ರಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಆಚರಣೆ, ಹಸನ್–ಹುಸೇನ್ ಬೆಳ್ಳಿ ಪಂಜಾಗಳ ಮುಖಾಮುಖಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರತೀತಿಯ ಕುರಿತು ವರದಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.[2] <nowiki>*</nowiki> 2022ರಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಮೊಹರಂ ಆಚರಣೆಯ ಕುರಿತು ಮತ್ತೊಂದು ವರದಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.[6] <nowiki>*</nowiki> 2025ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರು ನಡೆಸಿದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಕುರಿತು ವರದಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.[1] <nowiki>*</nowiki> ವಿಜಯವಾಣಿಯು ಆಲಂಗಳ ಶುದ್ಧೀಕರಣ, ವಿವಿಧ ದರ್ಗಾಗಳಲ್ಲಿನ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಆಲಂಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಕುರಿತು ವರದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.[3][5] ಈ ವರದಿಗಳು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನ ಸಮಕಾಲೀನ ಆಚರಣೆಗಳ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. 15. ಉಪಸಂಹಾರ ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುದ್ಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಆಲಂಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ, ಶುದ್ಧೀಕರಣ, ಮೆರವಣಿಗೆ, ಹಸನ್–ಹುಸೇನ್ ಬೆಳ್ಳಿ ಪಂಜಾಗಳ ಮುಖಾಮುಖಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರ ಹರಕೆಗಳು ಈ ಆಚರಣೆಯ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಕನ್ನಡ ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ವರದಿಗಳು ಮುದ್ಗಲ್ ಮೊಹರಂನಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲು ಸ್ಥಳೀಯ ದಾಖಲೆಗಳು, ಹಳೆಯ ಪತ್ರಿಕಾ ವರದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 1. ಪ್ರಜಾವಾಣಿ. “ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿರುವ ಮುದಗಲ್ ಮೊಹರಂ.” 6 ಜುಲೈ 2025. 2. ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್. “ರಾಯಚೂರು: ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ಮುದಗಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊಹರಂ ಸಂಭ್ರಮ..!” 31 ಜುಲೈ 2022. 3. ವಿಜಯವಾಣಿ. “ಮುದಗಲ್ ಮೊಹರಂಗೆ ಭಕ್ತರ ದಂಡು.” 4. ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ. “Mudagal Fort.” 5. ವಿಜಯವಾಣಿ. “ಭಾವೈಕ್ಯ ಸಾರಿದ ಮೊಹರಂಗೆ ಸಂಭ್ರಮದ ತೆರೆ.” 6. ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್. “ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ಮೊಹರಂ ಸಂಭ್ರಮ, ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಚರಣೆ.” 7 ಆಗಸ್ಟ್ 2022. rj36bnpe9qrap1xvlzlnse82lbhq4zg 1 187908 1434229 2026-10-24T10:41:41Z ~2026-56553-83 102645 ಆಟಿಕೆಗಳತ್ತ ಇರಲಿ ಚಿತ್ತ 1434229 wikitext text/x-wiki ಆಟಿಕೆಗಳತ್ತ ಇರಲಿ ಚಿತ್ತ ಇಂದಿನ ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲೂ ಆಟಿಕೆಗಳು ಅವಶ್ಯವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡುವುದು ಸಹಜ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಆಟಿಕೆಗಳಿಗಿಂತ ನೈಜವಾಗಿ ಕೈಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಅದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವ ಆಟಿಕೆಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ. ಆರ್.ಬಿ. ಗುರುಬಸವರಾಜ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೂ ಆಟಿಕೆಗಳು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿವೆ. ಆಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ಮನೋರಂಜನೆ ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಆಟದ ಮೂಲಕ ದೈಹಿಕ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಎಣಿಕೆಗೆ, ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲು ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯ ಮೂಲಭೂತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಆಟಿಕೆಗಳು ಸಹಕಾರಿ ಎಂಬುದು ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರ ಅಭಿಮತ. ಮಕ್ಕಳ ಮನೋವಿಕಾಸವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆಟಿಕೆ ತಯಾರಕರು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲೂ ಆಟಿಕೆಗಳು ಅವಶ್ಯವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡುವುದು ಸಹಜ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಆಟಿಕೆಗಳಿಗಿಂತ ನೈಜವಾಗಿ ಕೈಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಅದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವ ಆಟಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಸ್ತುಗಳ ಗಾತ್ರ, ಆಕಾರ, ಬಣ್ಣ, ಬಳಕೆಯ ವಿಧಾನ ಇವುಗಳ ಕುರಿತ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಟಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಲ್ಲವು. ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗಣಿತದ ಮೂಲ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಟಿಕೆಗಳ ಪಾತ್ರ ತುಂಬಾ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ. ಆಟಿಕೆಗಳು ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತುಂಬಾ ಸಹಕಾರಿ. 1ರಿಂದ 3 ವರ್ಷದ ಮಕ್ಕಳು ಇತರರ ಜೊತೆ ಸಂಭಾಷಿಸಲು, ಸಂವಹನ ಮಾಡಲು ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 3ರಿಂದ 6 ವರ್ಷದ ಮಕ್ಕಳು ಆಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಹೊಸ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂದರೆ ಆಟಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚುವುದು ಹಾಗೂ ಪುನಃ ಜೋಡಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಮುರಿದು ಹಾಕಿ ಅದರಿಂದ ಹೊಸ ಆಟಿಕೆಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಹೊಸ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. 6ರಿಂದ 14 ವರ್ಷದ ಮಕ್ಕಳು ದೈಹಿಕ ಕಸರತ್ತಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮುರಿದ ಮತ್ತು ಹಾಳಾದ ಆಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಹೊಸ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ತವಕ ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಪಾಲಕರ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಮಕ್ಕಳ ಸೃಜನಶೀಲ ಮನಸ್ಸು ಅರಳುವಂತೆ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಆಲೋಚನೆಗಳತ್ತ ಹರಿಯುವಂತೆ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಬೇಕು. ಗೊಂಬೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಮಕ್ಕಳು ಯತ್ನಿಸುವುದು ಕುತೂಹಲಕರ. ಆಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಬಹುದು: 1. ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬಹುಶಃ ಮಗು ಮೊದಲು ಕಲಿಯಬೇಕಾದ ಕೌಶಲ್ಯವೆಂದರೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೌಶಲ್ಯ. ಅಂದರೆ ತನ್ನ ಪರಿಸರವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಜೊತೆ ಇರುವವರ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. ಆಟದ ತಿರುವುಗಳು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ಜೀವನದ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಕೌಶಲ್ಯ ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. 2. ಜ್ಞಾನಗ್ರಹಣ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಸಮಸ್ಯಾ ಪರಿಹಾರ, ಬಣ್ಣಗಳ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ಮುಂತಾದ ಜ್ಞಾನಗ್ರಹಣ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಆಟಿಕೆಗಳು ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಸ್ತುಗಳ ಗಾತ್ರ, ಆಕಾರ, ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಮಕ್ಕಳು ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. 3. ಭಾಷಾ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊರಾಂಗಣ ಆಟಗಳ ಮೂಲಕ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ ಅಗತ್ಯ. ವಿವಿಧ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ ಹೇಗಿರಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಆಟಿಕೆಗಳು ಕಲಿಸುತ್ತವೆ. 4. ದೈಹಿಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ತೆವಳುತ್ತಾ ಸಾಗುವ ಮಗು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಂಬೆಗಾಲಿಡುತ್ತಾ, ನಡೆಯಲು ಕಲಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮಗು ಕೈಗೆ ದೊರೆಯುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವನ್ನು ಆಟಿಕೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಟವಾಡಲು ದೈಹಿಕ ಕಸರತ್ತು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದೂರ ಎಸೆಯುವ, ಎತ್ತರದಲ್ಲಿನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ, ದೂರದವರೆಗೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಳ್ಳುವ ವಿವಿಧ ದೈಹಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಸ್ನಾಯುಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. 5. ತರ್ಕ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಆಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಗು ತರ್ಕಬದ್ಧ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಕಾಲ್ಪನಿಕತೆಯ ಮೂಲಕ ಮುಂದಿನ ಆಟವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮಗುವಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಂತಸ್ತಿನ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ಮಗುವಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿರಲಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ದುಬಾರಿ ಬೆಲೆಯ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಪಾಲಕರ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬೆಲೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವ ಬದಲಾಗಿ ಮಗುವಿನ ಮಾನಸಿಕ ಹಾಗೂ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಪೂರಕವಾದ ಆಟಿಕೆಗಳ ಖರೀದಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. say4fa4k1c4vhqwzoztsuuk9kuacwtn 2 187909 1434232 2026-10-24T10:56:41Z ವಸಂತ 102602 ಆಟಿಕೆಗಳತ್ತ ಇರಲಿ ಚಿತ್ತ 1434232 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 187910 1434233 2026-10-24T10:58:13Z ವಸಂತ 102602 /* ಆಟಿಕೆಗಳತ್ತ ಇರಲಿ ಚಿತ್ತ */ ಹೊಸ ವಿಭಾಗ 1434233 wikitext text/x-wiki == ಆಟಿಕೆಗಳತ್ತ ಇರಲಿ ಚಿತ್ತ == = ಆಟಿಕೆಗಳತ್ತ ಇರಲಿ ಚಿತ್ತ = ಇಂದಿನ ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲೂ ಆಟಿಕೆಗಳು ಅವಶ್ಯವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡುವುದು ಸಹಜ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಆಟಿಕೆಗಳಿಗಿಂತ ನೈಜವಾಗಿ ಕೈಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಅದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವ ಆಟಿಕೆಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ. '''ಆರ್.ಬಿ. ಗುರುಬಸವರಾಜ''' ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೂ ಆಟಿಕೆಗಳು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿವೆ. ಆಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ಮನೋರಂಜನೆ ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಆಟದ ಮೂಲಕ ದೈಹಿಕ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಎಣಿಕೆಗೆ, ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲು ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯ ಮೂಲಭೂತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಆಟಿಕೆಗಳು ಸಹಕಾರಿ ಎಂಬುದು ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರ ಅಭಿಮತ. ಮಕ್ಕಳ ಮನೋವಿಕಾಸವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆಟಿಕೆ ತಯಾರಕರು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲೂ ಆಟಿಕೆಗಳು ಅವಶ್ಯವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡುವುದು ಸಹಜ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಆಟಿಕೆಗಳಿಗಿಂತ ನೈಜವಾಗಿ ಕೈಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಅದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವ ಆಟಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಸ್ತುಗಳ ಗಾತ್ರ, ಆಕಾರ, ಬಣ್ಣ, ಬಳಕೆಯ ವಿಧಾನ ಇವುಗಳ ಕುರಿತ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಟಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಲ್ಲವು. ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗಣಿತದ ಮೂಲ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಟಿಕೆಗಳ ಪಾತ್ರ ತುಂಬಾ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ. ಆಟಿಕೆಗಳು ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತುಂಬಾ ಸಹಕಾರಿ. 1ರಿಂದ 3 ವರ್ಷದ ಮಕ್ಕಳು ಇತರರ ಜೊತೆ ಸಂಭಾಷಿಸಲು, ಸಂವಹನ ಮಾಡಲು ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 3ರಿಂದ 6 ವರ್ಷದ ಮಕ್ಕಳು ಆಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಹೊಸ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂದರೆ ಆಟಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚುವುದು ಹಾಗೂ ಪುನಃ ಜೋಡಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಮುರಿದು ಹಾಕಿ ಅದರಿಂದ ಹೊಸ ಆಟಿಕೆಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಹೊಸ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. 6ರಿಂದ 14 ವರ್ಷದ ಮಕ್ಕಳು ದೈಹಿಕ ಕಸರತ್ತಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮುರಿದ ಮತ್ತು ಹಾಳಾದ ಆಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಹೊಸ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ತವಕ ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಪಾಲಕರ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಮಕ್ಕಳ ಸೃಜನಶೀಲ ಮನಸ್ಸು ಅರಳುವಂತೆ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಆಲೋಚನೆಗಳತ್ತ ಹರಿಯುವಂತೆ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಬೇಕು. ಗೊಂಬೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಮಕ್ಕಳು ಯತ್ನಿಸುವುದು ಕುತೂಹಲಕರ. == ಆಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಬಹುದು: == '''1. ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ''' ಬಹುಶಃ ಮಗು ಮೊದಲು ಕಲಿಯಬೇಕಾದ ಕೌಶಲ್ಯವೆಂದರೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೌಶಲ್ಯ. ಅಂದರೆ ತನ್ನ ಪರಿಸರವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಜೊತೆ ಇರುವವರ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. ಆಟದ ತಿರುವುಗಳು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ಜೀವನದ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಕೌಶಲ್ಯ ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. '''2. ಜ್ಞಾನಗ್ರಹಣ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ''' ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಸಮಸ್ಯಾ ಪರಿಹಾರ, ಬಣ್ಣಗಳ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ಮುಂತಾದ ಜ್ಞಾನಗ್ರಹಣ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಆಟಿಕೆಗಳು ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಸ್ತುಗಳ ಗಾತ್ರ, ಆಕಾರ, ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಮಕ್ಕಳು ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. '''3. ಭಾಷಾ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ''' ಹೊರಾಂಗಣ ಆಟಗಳ ಮೂಲಕ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ ಅಗತ್ಯ. ವಿವಿಧ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ ಹೇಗಿರಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಆಟಿಕೆಗಳು ಕಲಿಸುತ್ತವೆ. '''4. ದೈಹಿಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ''' ತೆವಳುತ್ತಾ ಸಾಗುವ ಮಗು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಂಬೆಗಾಲಿಡುತ್ತಾ, ನಡೆಯಲು ಕಲಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮಗು ಕೈಗೆ ದೊರೆಯುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವನ್ನು ಆಟಿಕೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಟವಾಡಲು ದೈಹಿಕ ಕಸರತ್ತು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದೂರ ಎಸೆಯುವ, ಎತ್ತರದಲ್ಲಿನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ, ದೂರದವರೆಗೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಳ್ಳುವ ವಿವಿಧ ದೈಹಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಸ್ನಾಯುಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. '''5. ತರ್ಕ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ''' ಆಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಗು ತರ್ಕಬದ್ಧ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಕಾಲ್ಪನಿಕತೆಯ ಮೂಲಕ ಮುಂದಿನ ಆಟವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮಗುವಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಂತಸ್ತಿನ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ಮಗುವಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿರಲಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ದುಬಾರಿ ಬೆಲೆಯ ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಪಾಲಕರ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬೆಲೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವ ಬದಲಾಗಿ ಮಗುವಿನ ಮಾನಸಿಕ ಹಾಗೂ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಪೂರಕವಾದ ಆಟಿಕೆಗಳ ಖರೀದಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. [[ಸದಸ್ಯ:ವಸಂತ|ವಸಂತ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ವಸಂತ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೨೮, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) nt1dleboj598st89xn2ahiie717cbjf 15 187911 1434242 2026-10-24T11:25:04Z ~2026-56824-34 102647 /* ಮಾಟೂರು ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ */ ಹೊಸ ವಿಭಾಗ 1434242 wikitext text/x-wiki == ಮಾಟೂರು ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ == ಮಾಟೂರು ಗ್ರಾಮವು ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿಂಧನೂರು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದೆ. 2011ರ ಜನಗಣತಿ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಗ್ರಾಮದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 1,162 ಎಂದು ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಮದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ, ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದರೂ, ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಕಾಲದ ಬಗ್ಗೆ ದೃಢೀಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳು ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ. [[ವಿಶೇಷ:Contributions/~2026-56824-34|~2026-56824-34]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:~2026-56824-34|talk]]) ೧೬:೫೫, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 5eh1bbl5o38vsmxsrtoon27t8s1cgcb 3 187912 1434244 2026-10-24T11:39:26Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1434244 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Adi Matur}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೦೯, ೨೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) szf1749ka5ypsklmbeqnhnqsxvfbb24 2 187913 1434246 2026-10-24T11:53:36Z Adi Matur 102649 ಮಾಟೂರು ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸ 1434246 wikitext text/x-wiki ಮಾಟೂರು ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸ – ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನ ಮಾಟೂರು ಗ್ರಾಮವು ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿಂಧನೂರು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದೆ. 2011ರ ಜನಗಣತಿ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಗ್ರಾಮದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 1,162 ಎಂದು ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಮದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ, ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದರೂ, ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಕಾಲದ ಬಗ್ಗೆ ದೃಢೀಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳು ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ. ಗ್ರಾಮದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮಾಟೂರು ಗ್ರಾಮವು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಮಾಟೂರು ಗ್ರಾಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ವರ್ಷ, ಗ್ರಾಮದ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಕುರಿತು ನಿಖರವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ದೃಢೀಕೃತ ಇತಿಹಾಸವೆಂದು ಈಗಲೇ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಗ್ರಾಮದ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮಾಟೂರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಈಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ (Ishwara Devasthana) ಸ್ಥಳೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಇತಿಹಾಸ, ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಾಲ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವಗಳ ವಿವರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ದಾಖಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ದೃಢಪಡಿಸಬಹುದು. ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತಿಳಿಯಲು ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನವನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ರಚಿಸಲು ಈ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ: ಗ್ರಾಮದ ಹಿರಿಯರಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುವ ಹಳೆಯ ಇತಿಹಾಸ ಗ್ರಾಮದ ಹಿಂದಿನ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲ ಹಳೆಯ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು, ಶಾಸನಗಳು ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಗಳು ಮಾಟೂರು ಗ್ರಾಮ, ಸಿಂಧನೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು, ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆ, ಕರ್ನಾಟಕ — ಈ ಗ್ರಾಮದ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಕುರಿತು ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲಿದೆ. 1. ಶ್ರೀ ಈಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮಾತೂರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಈಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಾಲ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ದೃಢೀಕೃತ ಮಾಹಿತಿ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. 2. ಗ್ರಾಮದ ಇತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು ಮಾತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಲವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸಿಂಧನೂರು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ವಿನಾಯಕ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಇವು ಮಾತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಒಳಗೇ ಇವೆ ಎಂದು ದೃಢಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. 3. ಜಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಗ್ರಾಮದ ಜಾತ್ರೆಗಳ ಕುರಿತು ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನ ಬರೆಯಲು ಈ ವಿವರಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತ: ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುವ ತಿಂಗಳು ಅಥವಾ ದಿನಾಂಕ ಗ್ರಾಮದ ದೇವರ ಹೆಸರು ರಥೋತ್ಸವ ಅಥವಾ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಉತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆಯೇ? ಅನ್ನದಾಸೋಹ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರು ಈ ಆಚರಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ಬರೆಯಬಾರದು. 6gauj9xao4as4rgmhopcwk23mi0hs2p